prof. WSPA dr hab. MIECZYSŁAW MIAZGA NAUKOWE

Komentarze

Transkrypt

prof. WSPA dr hab. MIECZYSŁAW MIAZGA NAUKOWE
prof. WSPA dr hab. MIECZYSŁAW MIAZGA
SOCJOLOGIA REGIONU – KONSPEKT WYKŁADU
NAUKOWE ZAINTERESOWANIE REGIONEM
Etymologia słowa region:
– sanskryckie
ƒ rajah (król),
– indoeuropejskie
ƒ reg- (król plemienny),
– łacińskie
ƒ regio (okolica, kraina)
Rozróżnienie pojęć regionu i rejonu
- francuskie rayon (dział, obwód, promień),
Rejon – obszar wyznaczony do prowadzenia jakiegoś działania i określony
w przestrzeni zasięg administrowania, obsługi, zaspokajania potrzeb itd.
– greckie rhabdos (laska, promień, berło, rózga)
- prawdopodobny wspólny źródłosłów regionu i rejonu
Składniki pierwotnego rozumienia regionu:
– Przestrzeń
– Zbiorowość
– Stosunki władzy
– Określone granice
– Wspólnotowość
Region
„obszar (terytorium) względnie jednorodny, różniący się
od terenów przyległych określonymi cechami naturalnymi
lub nabytymi” (S. Schulz).
„zespół przylegających do siebie obszarów (jednostek elementarnych przestrzeni
geograficznej) posiadających - pod względem podanych kryteriów - możliwie wiele cech
wspólnych i wykazujących możliwie wiele różnic w stosunku
do obszarów otaczających” (K. Kuciński)
„obszar wyodrębniony na zasadzie jednej lub więcej cech swoistych pozwalających na
odróżnienie od przyległych obszarów” (J.Damrosz)
Warianty rozumienia regionu:
1. jako terytorialna jednostka zarządzania
2. jako przeciwstawienie „centrum”
3. jako podłoże regionalnej polityki kulturalnej
i instytucjonalnych form regionalizmu
4. jako podłoże kształtowania się świadomości lokalno-regionalnej
1
NAUKOWE ZAINTERESOWANIE REGIONEM (cd)
Fryderyk Le Play (1806-1882)
– decentralizacja i nowy ład społeczny oparty na:
rodzinie, samorządzie terytorialnym i państwie
– budowanie wspólnot na poziomie gmin i prowincji wypełnieniem próżni społecznej między
rodziną a państwem
– metoda monograficzna w badaniach społecznych
Robert E. Park i szkoła chicagowska
zainteresowanie całością miejskiego „organizmu”
nawiązywanie do nauk biologicznych
empiryczne badanie zachowań w ich wymiarze przestrzennym
–
–
–
Walter Christaller - teoria ośrodków centralnych
– odwołanie się do badań empirycznych
– dobra centralne, zasięgi i hierarchia ośrodków
– system krat heksagonalnych
– niezbędność „socjologicznego rozumienia”
NAUKOWE ZAINTERESOWANIE REGIONEM
Układy ośrodków centralnych w teorii Waltera Christallera
Zainteresowanie regionami na ziemiach polskich w XIX wieku
– Oskar Kolberg, Adam Zakrzewski, Wincenty Pol
– uprawianie nauki o kulturze jako czynnik pielęgnowania polskości
Walter Isard i regional science
- jako nowa dyscyplina naukowa
Wyodrębnienie socjologii regionalnej
jako szczegółowej dyscypliny
– Kongres ISA w Warnie w 1970 r.
KWESTIE ONTOLOGICZNE
- REGION JAKO BYT OBIEKTYWNY CZY SUBIEKTYWNY
– Kierunki wyjaśniania istoty regionu
(Zob. Zbigniew Rykiel: Krytyka teorii regionu społeczno-ekonomicznego) :
1. nurt klasyczny
2. nurt dogmatyczny
3. nurt pozytywistyczny
4. nurt dialektyczny
5. nurt realistyczny
– Koncepcje regionu (według Jerzego Damrosza):
ƒ obiektywistyczne
ƒ intersubiektywistyczne
– Orientacje w socjologii – od skrajnego subiektywizmu
do kompleksowego ujmowania regionu i akcentowania obydwu wzajemnie uzupełniających
się aspektów (behawioralnego i świadomościowego)
2
REGION W UJĘCIACH POSZCZEGÓLNYCH
DYSCYPLIN NAUKOWYCH
– Zróżnicowanie rozumienia pojęcia regionu
a wielodyscyplinarność ujęć
REGION W GEOGRAFII
- obszar, którego poszczególne części posiadają możliwie wiele cech wspólnych i które
wykazują możliwie wiele różnic
w stosunku do obszarów otaczających
– Odmienność wyodrębniania regionów w geografii: fizycznej, gospodarczej i politycznej
– Regionalizacja oparta na tzw. dziesiętnym systemie indeksacji regionów
fizycznogeograficznych i klasyfikacja na:
ƒ megaregiony
ƒ prowincje
ƒ podprowincje
ƒ makroregiony
ƒ mezoregiony
ƒ mikroregiony
– Pierwotna rola granic naturalnych
REGION DLA HISTORYKÓW
- wspólnota dziejowa w ramach państwa, terytorium powiązane przeszłymi wydarzeniami i
dziejami kształtującymi wspólne obyczaje i wspólny język
REGION W ETNOGRAFII
I NAUKACH HUMANISTYCZNYCH
– Występowanie grup etnicznych i czynników kulturowych
– Delimitacja, określenie centrum,
zasięgi i nasilenie zjawisk kulturowych
oraz terytorialna specyfika
REGION W NAUKACH EKONOMICZNYCH
Odkrywanie czynników i mechanizmów rozwoju regionalnego
oraz formułowanie koncepcji wyjaśniających
– Teorie rozwoju typu „odgórnego”
i typu „oddolnego”
– Teoria biegunów wzrostu
– Teoria oparta na rozróżnieniu centra-peryferie
REGIONY ADMINISTRACYJNE
Podziały na regiony administracji:
ƒ rządowej
- jednostki terytorialne z określonymi granicami, wprowadzone przez władze centralne dla
pełnienia funkcji administracyjnych, odrębne
od samorządu terytorialnego, posiadające administrację (Wojewoda)
o ściśle określonych kompetencjach i mającą swoje miejsce w systemie terytorialnej
organizacji państwa
–
3
ƒ
samorządowej
- jednostki podziału terytorialnego, których władze są niezależne
od administracji rządowej, wyposażone w kompetencje do działań związanych z
problemami regionalnymi
W Polsce region samorządowy to najwyższy (trzeci) stopień samorządu terytorialnego,
wyposażony we władzę uchwałodawczą, wykonawczą, kontrolną i koordynacyjną
(marszałek i zarząd województwa powoływani przez sejmik wojewódzki, pochodzący z
powszechnych wyborów mieszkańców danego regionu na czteroletnią kadencję)
–
Regiony autonomiczne
–
Podziały administracji specjalnej
REGION JAKO PRZEDMIOT DZIAŁANIA ADMINISTRACJI PAŃSTWOWEJ
– Polityka regionalna w Polsce a przynależność do Unii Europejskiej
i przeciwdziałanie nadmiernym zróżnicowaniom regionalnym
- dylematy dotyczące wyboru różnych opcji
– Planowanie przestrzenne i polityka społeczno-gospodarcza w regionie
- podmiotowość samorządu województwa jako gospodarza terenu
REGION W ASPEKCIE SOCJOLOGICZNYM
– Pojawienie się pojęcia regionu na gruncie socjologii w latach sześćdziesiątych XX wieku
– Wykorzystanie dorobku innych subdyscyplin
– Terminologia i sposoby rozumienia
ƒ homogeniczność i współzależności
ƒ regiony naturalne i metropolitalne
ƒ przyśpieszenie dynamiki przemian
ƒ ścieranie się przeciwstawnych tendencji
ƒ zróżnicowanie orientacji teoretycznych
Region w sensie socjologicznym to zbiorowość terytorialna:
– zamieszkująca wspólny obszar z wyodrębnionym wielkomiejskim centrum oraz wzajemnymi
powiązaniami
– poddana tym samym wpływom i w ich rezultacie wykształcająca wspólne cechy
– ze świadomością przynależności i odrębności
Znaczenie wielkiego miasta i jego wyposażenia w odpowiednie instytucje i środowiska
twórcze
Zachowanie skali i międzynarodowych standardów
Region metropolitalny a region naturalny
4
Czynniki składające się na istotę pojęcia regionu:
1. Zbiorowość zamieszkująca określony obszar
2. Występowanie ośrodka z wielkomiejskim centrum (umożliwiającym zaspokojenie
potrzeb wyższego rzędu)
3. Specyfika i funkcjonalne zintegrowanie regionu jako całości (wynikające z
komplementarności i współdziałania mniejszych zbiorowości lokalnych)
4. Wspólne dzieje i wspólne wartości (jako podstawa więzi z regionem i
współmieszkańcami) oraz poczucie przynależności i odrębności
Perspektywy odczytywania wielowymiarowości
tożsamości regionalnej (za M. S. Szczepańskim):
–
–
–
–
–
–
–
psychologiczna – identyfikacja z regionem
socjologiczna
– poczucie wspólnoty i odrębności
geograficzna
– przypisanie do przestrzeni
etnograficzna
– świadomość dziedzictwa kulturowego
historyczna
– związek z dziejami i bohaterami;
ekonomiczna
– wspólnota gospodarowania
urbanistyczno-architektoniczna – układ planistyczny
REGION - POTRZEBA INTERDYSCYPLINARNOŚCI
– Niepowodzenia związane z powołaniem
nowej „nauki regionalnej”
– Niedoskonałość ujęć monodyscyplinarnych
– Ścieranie się tendencji do specjalizacji
oraz do integracji przedsięwzięć badawczych
– Interdyscyplinarność a multidyscyplinarność
Postulat interdyscyplinarności w badaniu kultury
- propozycje Jerzego Damrosza
– Ujmowanie kultury w jej różnych znaczeniach:
ƒ antropologicznym
ƒ symbolicznym
ƒ pedagogicznym
ƒ instytucjonalnym
– Rozróżnienie trzech szczebli kultury opartej o:
ƒ wartości terytorialne
ƒ wartości narodowo-etniczne
ƒ etos ogólnoludzki
5
–
Kazimierza Dziewońskiego koncepcja rozróżnienia trzech kategorii regionu:
jako narzędzia badania
ƒ wyodrębnianie obszarów jednorodnych różniących się
od sąsiednich
ƒ zarzut subiektywizmu i formalizmu
ƒ podstawa wyróżnienia kategorii regionów
ƒ jednolitych i węzłowych
–
jako narzędzia działania
ƒ odnoszące się do obszaru stanowiącego jednostkę organizacji terytorialnej państwa
–
jako przedmiotu poznania
- region stanowi konkretny obiekt
ƒ istniejący niezależnie od badacza,
który ma go raczej odkrywać, aniżeli tworzyć
ƒ posiadający określony skład, otoczenie i strukturę
ƒ cechujący się odrębnością wynikającą z węzłowej struktury, wielopłaszczyznowej
integracji i charakteru domknięcia
Przekształcenia regional science
dociekania geograficzne, ekonomiczne i planistyczne
w oparciu o analizy ilościowe i koncepcję „homo oeconomicus”
Podejście behawioralne i założenia indywidualizmu
w wyjaśnianiu procesów społeczno-przestrzennych
Wzrost znaczenia kontekstu psychospołecznego i kulturowego - nowe podejścia
interdyscyplinarne:
ƒ koncepcja klastrów (clusters)
ƒ koncepcja społeczeństwa sieciowego (network society)
ƒ koncepcje nawiązujące do pojęć „kapitału społecznego”, „kapitału moralnego” i
„potencjału kulturowego”
Kwestie powiązań między sferami: teorii i empirii oraz praktyki
KLASYFIKACJE REGIONÓW
Ogólny podział na cztery typy regionów:
–
–
–
–
regiony geograficzne
regiony społeczno-kulturowe
regiony ekonomiczne
regiony polityczne
6
–
–
–
–
–
–
Podtypy regionów (wg Andrzeja Miszczuka):
w ramach regionów fizjograficznych:
ƒ regiony geomorfologiczne
ƒ hydrologiczne
ƒ klimatyczne
ƒ geobotaniczne
w ramach regionów społeczno-kulturowych:
ƒ regiony demograficzne
ƒ regiony etniczne
ƒ wyznaniowe
ƒ lingwistyczne
ƒ architektoniczne
ƒ etnograficzne
w ramach regionów ekonomicznych:
ƒ regiony przemysłowe
ƒ surowcowe
ƒ przetwórcze
ƒ rolnicze
ƒ usługowe
w ramach regionów politycznych:
ƒ regiony geostrategiczne
ƒ historyczno-polityczne
ƒ administracyjne
ƒ elektoralne
Przeciwstawianie regionów (np. Janusz Ziółkowski): naturalnych i metropolitalnych
Liczne typologie na podstawie mierników wielkości potencjału regionalnego
- tzw. regiony problemowe
ƒ występowanie zamiennie różnych pojęć:
np. obszary depresyjne, upośledzone, słabo rozwinięte,
opóźnione w rozwoju, obszary konfliktów, zagrożeń, niedostatku.
ƒ podobnie w literaturze anglojęzycznej: problem areas,
depressed areas, backward, lagging behind, distressed areas
Regiony problemowe jako obszary:
ƒ występowania anomalii, anormalności, nieprawidłowości – np. A. Zagożdżon
ƒ zagrożeń ekologicznych i problemów zdrowotnych – np. Z. Więckowicz
ƒ wymagające specjalnych posunięć i rozwiązań ze strony państwa – np. S. Ciok
ƒ o zaniżonych wskaźnikach jakości życia – np. A. Stasiak
– Koncepcja centrum i peryferii
jako teoretyczna podstawa analiz prowadzonych
na gruncie geografii ekonomicznej i socjologii regionu
Typy regionów (wg J. Friedmana)
- wyróżnionych ze względu na posiadany potencjał i zdolności innowacyjne
bądź stagnację i depresję związane z ich peryferyjnością:
ƒ regiony rdzenie
(core regions)
ƒ osie rozwoju
(development axes)
ƒ regiony graniczne
(frontier regions)
ƒ regiony depresyjne
(depressed regions)
7
Cztery kategorie regionów
wg B.J.L. Berry’ego, E.C. Conklinga, D.M. Raya:
1) regiony upadające (no-growth systems)
2) regiony samopodtrzymujące się (self-maintaining systems)
– otwarte regiony wzrostu (growing open systems)
–
Cztery typy obszarów wg Leo Klaassena :
wysoko rozwinięte i dynamicznie rozwijające się (prosperity area)
słabo rozwinięte, ale dysponujące dużym potencjałem rozwojowym (distressed area in
process of development)
wysoko rozwinięte, ale z tendencją do obniżania tempa rozwoju (declining prosperity area),
czyli potencjalne obszary niedostatku (potential distress)
obszary ubóstwa wymagające wsparcia (distressed area)
1)
2)
3)
4)
5)
Kategorie regionów wg B. i F. Winiarskich:
depresji
zagrożonych depresją
słabo rozwiniętych i zagospodarowanych
problemowych
o wszechstronnie wykształconych strukturach
–
–
–
Klasyfikacja regionów Antoniego Kuklińskiego:
1) innowacyjne
2) adaptacyjne
3) stagnujące
Rozróżnienie dwóch typów regionów (D. Whittleseya):
– regiony jednolite (skalarne, strefowe, powierzchniowe), charakteryzujące się występowaniem
określonej cechy
lub zespołu cech odróżniających je od otoczenia
– regiony węzłowe (wektorowe, strukturalne), wyodrębniane
ze względu na wewnętrzną strukturę z węzłami
i otaczającym je obszarem powiązanym z nimi liniami krążenia
KONCEPCJE TEORETYCZNE DOTYCZĄCE UKŁADÓW REGIONALNYCH
–
–
Rozróżnienie regionów węzłowych i strefowych
a teorie regionalnych układów osadniczych:
ƒ Teoria Waltera Christallera
ƒ Augustyna Löscha
Dociekania na gruncie geografii społecznej
- koncepcja Petera Haggeta jako narzędzie wyjaśniające proces formowania się
regionów
Przestrzenna analiza systemów regionalnych i wyróżnienie pięciu faz obejmujących:
– przepływy
– sieci
– węzły
– hierarchię
– powierzchnię
8
SOCJOLOGICZNE I ETNOGRAFICZNE
TYPOLOGIE REGIONÓW SPOŁECZNO-KULTUROWYCH
Rozróżnienie regionów według Tadeusza Palecznego:
–
regiony kulturowo autonomiczne, z trzema podtypami:
–
regiony grup plemiennych, szczepowych, kastowych, klanowych z silnym
poczuciem więzi „tutejszości”, przypisanych ściśle do terytorium
–
regiony grup etnicznych, zamieszkiwane przez zbiorowości kulturowo
jednorodne, gdzie nie dokonały się procesy nacjonalizacji
–
regiony grup terytorialno-regionalnych pozostające częścią większej kulturowej
całości, jaką jest naród
–
regiony międzykulturowe
- istniejące na styku zbiorowości etnicznych lub narodowych
W wyniku kulturowego ścierania się - dwojakiego rodzaju regionalizmy:
ƒ symetryczny
ƒ asymetryczny
–
regiony międzycywilizacyjne.
- na styku grup rasowych, religijnych, językowych, gdzie krzyżują się wpływy
cywilizacyjne
Hieronima Kubiaka propozycja typologii regionów syntetyzująca elementy społeczne,
kulturowe i polityczne
Cechy, których kombinacja jest podstawą wyodrębniania regionów:
miejsce społeczności terytorialnej na continuum procesu narodotwórczego
stan świadomości zbiorowej
charakter więzi społecznej
rodzaj dążeń
stopień kompletności strukturalnej i instytucjonalnej
poziom samowystarczalności kulturowej
zakres ekskluzywności religijnej
historia gospodarcza
dzieje polityczne
stosunek do hierarchicznie nadrzędnych struktur państwowych
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Typy regionów wyróżnione przez Hieronima Kubiaka:
etnokultury rozlane o nieustabilizowanych procesach narodowotwórczych
etnokultury wyspowe występujące na terytoriach uformowanych narodów-państw
wspólnoty kulturowe aspirujące do niepodległości państwowej
wspólnoty pogranicza, poddawane zmiennym wpływom politycznym, gospodarczym,
religijnym itp.
5. neoregiony powstające w wyniku masowych przesiedleń ludności
6. regiony wtórnie wyodrębniające się w ramach wspólnoty narodowej
7. euroregiony powstające w wyniku procesów integracji transgranicznej
1.
2.
3.
4.
9
Ad 1. Etnokultury rozlane
– brak kontrolowanej przez siebie organizacji państwowej
– odrębne cechy kulturowe (strój, obrzędy, zwyczaje)
i lingua vernacula, ale kontrowersje wokół kwestii przynależności narodowej
Ad. 2. Etnokultury wyspowe w trojakiego rodzaju postaci:
ƒ zbiorowości autochtonicznych niezasymilowanych,
ƒ zbiorowości powstałych w wyniku nowożytnych procesów emigracyjno-osadniczych,
ƒ mniejszości wytworzonych pod wpływem zmian granic państwowych.
Ad. 3. Wspólnoty kulturowe aspirujące do niepodległości państwowej - zbiorowości
uznające się za naród i dążące
do uzyskania suwerenności
Ad. 4. Wspólnoty pogranicza - zbiorowości o tzw. „świadomości kresowej” czyli odrębności
wobec rywalizujących ze sobą odmiennych systemów wartości i wzorów kulturowych
Ad. 5. Neoregiony - powstałe w wyniku wysiedlenia jednych zbiorowości i zasiedlenia przez
inne
Ad. 6. Regiony wtórnie wyodrębniające się w ramach jednej wspólnoty narodowej (w
wyniku reakcji np. na skrajnie scentralizowane państwo i poczucie krzywdy pojawiają
się dążenia odnowienia dawnych podziałów na krainy historyczne)
Ad. 7. Euroregiony - tworzone wraz z procesami integracyjnymi od połowy XX wieku na
podstawie porozumień transgranicznych zawieranych pomiędzy samorządowymi
jednostkami administracyjnymi.
Główne spoiwo - współpraca gospodarcza, wykorzystanie potencjału, wspólne
inwestycje, wymiana itp.
Badania porównawcze Erika Allardta nad związkami pomiędzy życiem gospodarczym,
terytorium i tożsamością (economy, territory, identity)
Efektem badań - wyodrębnienie typów mniejszości terytorialno-językowych na
podstawie krzyżowania ze sobą dwóch kategorii: „mobilizacja etnicznej” oraz
„zasobów” (na poziomach – wysokim, średnim i słabym). Klasyfikacja regionów:
– o wysokiej mobilizacji etnicznej i małych zasobach
– o wysokiej mobilizacji etnicznej i średnich zasobach
– o wysokiej mobilizacji etnicznej i dużych zasobach
– o średniej mobilizacji etnicznej i małych zasobach
– o średniej mobilności etnicznej i średnich zasobach
– o średniej mobilności etnicznej i dużych zasobach
– o słabej mobilności etnicznej i małych zasobach
– o słabej mobilności etnicznej i średnich zasobach
– o słabej mobilności etnicznej i dużych zasobach
10
„Region pogranicza kulturowego” (borderlands)
i sposoby jego rozumienia (według Grzegorza Babińskiego):
– jako „końca świata kulturowego”
– jako tworu „niedokończonego”
– jako zjawiska przejściowego we wzajemnym przenikaniu się i kształtowaniu się nowej
tożsamości
– jako struktury pluralistycznej
– jako obszaru tolerancji i akceptowania odmienności
– jako unikatowej konfiguracji kultur
Pogranicze jako strefa „wyłączona” i świętość „punktu centralnego” – w rozważaniach
Stefana Czarnowskiego
Teoretyczne modele a wyniki badań empirycznych
nad regionami pogranicza kulturowego w Polsce
Podział Polski na regiony etnograficzne
ƒ trudności wynikające z niejednoznaczności kryteriów podziału
ƒ wskazówka metodologiczna Morgana D. Thomasa
- maksymalny stopień podobieństwa wewnątrz,
a maksymalny stopień zróżnicowania pomiędzy grupami
Klasyfikacja regionów Polski oparta na analizie „gałęzi sztuki ludowej”
- J. Grabowskiego:
–
grupa kielecko-sandomierska
–
grupa krakowska
–
grupa centralna
–
grupa kujawsko-wielkopolska
–
Śląsk
–
regiony górskie
–
Rzeszowszczyzna
–
Lubelszczyzna
–
Białostocczyzna
–
Mazowsze
–
Warmia i Mazury
–
Kaszuby i Pomorze Gdańskie
11
KSZTAŁTOWANIE SIĘ ZRÓŻNICOWANIA POLSKIEJ
PRZESTRZENI
– Czynniki regionotwórcze w rozwoju historycznym
– W odniesieniu do Polski piastowskiej wyróżnienie pięciu tzw. krain szczepowych
(przez Jana Natansona-Leskiego):
ƒ Polanie
ƒ Małopolska
ƒ Śląsk
ƒ Mazowsze
ƒ Pomorze
- punkt wyjścia do tworzenia się zróżnicowania regionalno-kulturowego
– Tworzenie wspólnoty narodowej
- chrześcijaństwo, jeden władca, wspólnota językowa
– Splatanie się chrześcijaństwa, kultury
oraz tożsamości narodowej i państwowej
– Procesy gospodarcze, rozwój ośrodków miejskich
i czynniki przełamywania izolacji
– Stolica państwa - zmiany i ich konsekwencje
– Podział dzielnicowy - trwale kształtujący terytorialny układ przestrzenny Polski
–
–
–
XVI wiek - szczytowy rozwój państwa
polsko-litewskiego
Wielkie prowincje:
Wielkopolska i Małopolska tworzące Koronę,
Wielkie Księstwo Litewskie
oraz Inflanty wraz z lennymi księstwami
Podział Korony na 22 województwa
i Litwy na 8 województw
Społeczno-polityczna integracja w warunkach wieloetniczności i wieloreligijności
–
Pozbawienie samodzielnej państwowości
od końca XVIII wieku do końca pierwszej wojny światowej
Planowe działania ukierunkowane na rozkład polskiej wspólnoty narodowej - pod zaborami
rosyjskim i pruskim
Kwestia kultywowania polskości
–
–
Niepodległość i ukształtowanie granic II Rzeczypospolitej
Procesy scaleniowe odrodzonego państwa i ujednolicanie obszaru
Zróżnicowanie etniczne
–
12
–
–
–
Okres PRL
Konsekwencje demograficzno-przestrzenne II wojny światowej
Jednorodność etniczna
Kwestia tzw. Ziem Odzyskanych
ZRÓŻNICOWANIE POLSKIEJ PRZESTRZENI A PODZIAŁ ADMINISTRACYJNY
– Widoczność granic obszarów historycznych w aktualnej sieci osadniczej, strukturach
–
–
społeczno-gospodarczych i zachowaniach politycznych
Układ sieci miast, proces jej kształtowania
i główne uwarunkowania
Kontrowersje wokół kwestii dziedzictwa przeszłości
REGIONY ADMINISTRACYJNE
– Jednostka administracyjna a region w sensie socjologicznym
– Podział administracyjny jako czynnik stymulowania i ograniczania rozwoju
–
regionalnego
Region jako zbiorowość mieszkańców i wspólnota gmin
Podziały administracyjne Polski
po II wojnie światowej
–
trójstopniowy podział na gminy
(wcześniej gromady), powiaty
oraz 17 województw - do lat siedemdziesiątych
–
w 1975 r. likwidacja powiatów i dwustopniowy podział na 49 województwami z
gminami - rozproszenie władz partyjno-rządowych
–
przywrócenie podziału trójstopniowego z 16 województwami – w 1999 roku
w niepodległej Polsce
Warunki sprawności organizacyjnej regionu:
–
–
–
–
silny ośrodek wielkomiejski oferujący wszechstronną obsługę
optymalna liczba jednostek administracyjnych pod względem organizacyjnym
(nadzoru, wspomagania, kontroli itp.) oraz nieprzekraczanie dopuszczalnego rzędu
wielkości pod względem liczby mieszkańców, a z drugiej strony - optymalne
wykorzystanie regionalnego potencjału instytucjonalnego
Odpowiednia wielkość regionu pod względem powierzchni –determinująca m.in. czas
dostępności komunikacyjnej
Odpowiednie proporcje liczby mieszkańców regionu i jego stolicy – i nieprzekraczanie
jednej trzeciej ogółu ludności,
co groziłoby zdominowaniem elektoratu wyborczego
13
ZBIOROWOŚĆ REGIONALNA
JAKO PRZEDMIOT ZAINTERESOWANIA SOCJOLOGII
Region w sensie socjologicznym (wg S. Ossowskiego)
„jest korelatem regionalnej zbiorowości”
Pojęcia proponowane przez S. Ossowskiego:
ƒ „ojczyzna prywatna”
ƒ „ojczyzna ideologiczna”
ƒ „ojczyzna regionalna”
Region - zbiorowość terytorialna, która charakteryzuje się więzią opartą o emocjonalny
stosunek do zamieszkiwanego terytorium oraz poczuciem odrębności (Andrzej Kwilecki)
Podstawowe zagadnienia socjologii regionalnej
(wg M. Ciechocińskiej):
– czynniki kształtujące współczesne społeczności regionalne
– więzi z regionem
– świadomość regionalną
– instytucje regionalne
Jan Szczepański - zbiorowość
- „dowolne skupienie ludzi, w którym wytworzyła się i utrzymuje chociażby przez krótki czas
pewna więź społeczna”. W przypadku zbiorowości regionalnej jej źródłem jest stosunek
mieszkańców do wspólnej wartości - zamieszkiwanego terytorium
S. Ossowski - „regionalna zbiorowość to zbiorowość terytorialna, która ma w większym lub
mniejszym stopniu poczucie odrębności, ale nie uważa się za naród; inaczej mówiąc,
członkowie jej nie próbują przypisać swej zbiorowości atrybutów narodu. Zazwyczaj taka
zbiorowość stanowi składnik jakiejś zbiorowości narodowej”.
A. Kwilecki - „W sensie socjologicznym region jest synonimem regionalnej zbiorowości, czyli
społeczności ludzkiej stanowiącej jeden z typów społeczności terytorialnej. Istotą tej
społeczności jest złączenie jej mniej czy więcej rozwiniętym poczuciem odrębności i więzią
opartą o emocjonalny stosunek do zamieszkiwanego terytorium”.
Rozróżnienie aspektów: obiektywnego i subiektywnego
– nawiązanie do koncepcji S. Ossowskiego
Pojęcia poczucia tożsamości, identyfikacji, świadomości odrębności
i przynależności do wspólnoty regionalnej oraz do narodu
Typologia zbiorowości regionalnych z punktu widzenia ich stosunku do narodu S.
Ossowskiego:
– stanowiące integralny składnik zbiorowości narodowej
– nie mające wykrystalizowanej świadomości narodowej
– odznaczające się silnym poczuciem odrębności, antagonizmem wobec państwa, w którego
granicach się znajdują, ujawniające tendencje separatystyczne
14
Typy (jako szczeble lub piętra)
wspólnot terytorialnych wg F. Grossa:
– lokalna
– regionalna
– narodowa
– ponadnarodowa
Zagadnienie tzw. więzi średniego zasięgu
i struktur pośrednich (według M. Wieruszowskiej)
ƒ „piętno indywidualności”
ƒ „obiektywizacja wytworów kultury” w wymiarze regionalnym
ƒ ciągłość międzypokoleniowa i proces socjalizacji
Ścieranie się tendencji do kulturowego ujednolicania oraz do zachowania bogactwa
różnorodności
„Zakorzenienie w dziedzictwie swych przodków” jako podstawa podmiotowości człowieka
(H. Skorowski)
„Holistyczna” koncepcja interdyscyplinarnego ujmowaniu zróżnicowania regionalnego (J.
Damrosz)
–
Uściślenie pojęć Jerzego Damrosza:
„grupa etniczna” (o najsilniejszych cechach odrębności językowych i kulturowych)
„grupa etnograficzna” (wchodzącej w skład większego etnicznego układu oraz opartej na
samookreślaniu się jej członków)
„Pojęciem grupy etnograficznej obejmujemy zespół ludzi zamieszkujących określone
terytorium geograficzne, wyróżniających się od sąsiadów pewnymi cechami kulturowymi i
posiadającymi poczucie swej przynależności grupowej oparte na świadomości własnych
odrębności kulturowych” (za R. Reinfussem)
„Grupa regionalna” jako główny przedmiot rozważań Jerzego Damrosza
–
–
–
Zaspokojenie potrzeb motorem działania społecznego
Niezbędność kontaktów i form zinstytucjonalizowanych
Znaczenie ośrodka ciążenia jako centrum administracyjnego
oraz wymiany dóbr, usług i informacji
Fazy rozwojowe grupy regionalnej:
wytwarzanie się ośrodka
procesy „grawitacji socjoregionalnej”
ustalanie się granic regionu
ewolucja form zaspokajania potrzeb
ƒ
ƒ
ƒ
ƒ
–
Posiadanie przez region nazwy (lub etnonimu) oraz jakiejś specyfiki
Grupa regionalna to zbiorowość terytorialna, której członkowie posiadający podobne
potrzeby zaspokajają je podobnymi środkami we wspólnych ośrodkach zaspokajania tych
potrzeb, tj. w ośrodkach ciążenia – definicja Jerzego Damrosza
15
Próby socjologicznej operacjonalizacji pojęcia regionu i odwoływanie się do rozróżnienia
Pawła Rybickiego trzech warstw rzeczywistości
(H.Kubiak, W.Gomuła):
–
–
–
–
–
–
–
–
–
substrat materialny
sfera wspólności kulturowej
sfera aktywności społecznej
Substrat materialny
Terytorium i jego granice
Prawo do terytorium
Tzw. „punkty ogniskowe” determinujące układ komunikacyjny, rynek i świadczenie usług
Wielopoziomowość i ruchy migracyjne
Styczności i stosunki społeczne oraz poczucie identyfikacji
Elementy zbiorowości
- obiektywne (sposoby zaspokajania potrzeb
i wymiana) oraz subiektywne (świadomość wspólnoty ze sferami emocji i ideologii)
Wspólność kulturowa
- odrębny język, pamięć zbiorowa, etos pracy, strój, architektura, obrzędy i zwyczaje,
odrębność wyznaniowa, symbole grupowe
Działania zbiorowe
- układy instytucjonalne, ruchy społeczne, partie regionalne, elity intelektualne
Czynniki regionotwórcze oraz tendencje
do samorządności i autonomii
Rozróżnienie „zbiorowości regionalnej” i „wspólnoty regionalnej” - Wiesława Gomuły
–
–
W „zbiorowości regionalnej” źródłem więzi podobny stosunek mieszkańców do ziemi jako
wspólnej wartości, a styczności przestrzenne sprzyjają jej kształtowaniu się
„Wspólnota regionalna” – szczególny rodzaj zbiorowości
„o zaawansowanych procesach integracji kulturowej i społecznej”
Oprócz subiektywnych aspektów więzi i poczucia odrębności – niezbędność uwzględniania
obiektywnych wyznaczników wspólnoty regionalnej w trzech sferach:
integracji kulturowej
spójności utrzymywanej dzięki instytucjom
konfliktów interesów
Kluczowe kwestie do badań przez socjologię regionu:
– postrzeganie obszaru przez pryzmat uczestnictwa w zbiorowości regionalnej
– przeświadczenie o członkostwie w zbiorowości regionalnej
– zbieżność postrzegania regionu przez poszczególnych mieszkańców
Propozycja badania grup odniesienia
(których członkiem jednostka chciałaby się stać lub których członkostwo chciałaby utrzymać
i które kształtują subiektywne poczucie pozycji jednostki, będąc czynnikiem
podporządkowania bądź odrzucenia określonych wzorów zachowania i wartości)
16
REGION W KONTEKŚCIE GLOBALIZACJI
Niejednoznaczność pojęcia globalizacji
Pojęcie świadomości globalnej – wg Tadeusza Palecznego
ƒ Procesy regionalizacji w kontekście zjawisk uniwersalizacji kulturowej
ƒ Rozróżnienie trzech faz procesu kulturowej uniwersalizacji:
ƒ prenarodowej
ƒ narodowej
ƒ postnarodowej
Uniwersalizacja gospodarki (G. Gorzelak)
ƒ
ƒ
ƒ
korporacje ponadnarodowe jako najsilniejsi aktorzy
wzrost ich siły wskutek zmniejszonej kontroli
sprzężenie zwrotne – związane z rozwojem globalnych sieci
Nowe zjawiska i procesy związane z globalizacją (G. Gorzelak):
metropolizacja
– zmiana relacji pomiędzy metropolią i regionem
– polaryzacja przestrzenna
– wzmacnianie korporacji ponadnarodowych
– zmiana funkcji władz publicznych – sprzyjanie innowacyjności
– decentralizacja
–
Globalny porządek świata a układy regionalne i lokalne
Koncepcja glokalizacji
REGIONALIZACJA
– RÓŻNE ZNACZENIA I KONTROWERSJE WOKÓŁ POJĘCIA
Regionalizacja (w sensie historycznym) - proces integracji terytorialnej grup plemiennych,
klanowych, kastowych i łączenia się ich w szersze zbiorowości, upodabniające się do siebie
pod względem kulturowym
Charakter endogenny i egzogenny procesu regionalizacji
Znaczenia pojęcia regionalizacji w odniesieniu do różnych zjawisk:
– więzi terytorialnej
– uniwersalizowania się tożsamości kulturowej
– homogenizowania się zbiorowości regionalnej
– pogłębiania autonomii politycznej, standaryzacji gospodarczej, rozwoju samorządności
terytorialnej
– utrwalania integracji i solidarności opartej na wspólnych doświadczeniach historycznych i
wartościach
17
POJĘCIE REGIONALIZACJI
Pojęcie regionalizacji jako wyodrębniania regionów
w oparciu o jakieś metody postępowania
(wg Zbyszka Chojnickiego i Teresy Czyż)
Regionalizacja jako:
– działanie zmierzające do ustalenia określonego podziału
– dokonany już podział na regiony
Rozróżnienie regionalizacji:
– analityczno-poznawczej (z wyodrębnianiem regionów ex post)
– strukturalnej (z przyjmowaniem ex ante, że dany obszar jest regionem)
– praktycznej (wymogi, funkcje i następstwa podziału terytorialnego)
– Region jako jednostka podziału administracyjnego
– Region w świetle prawa administracyjnego
– Cechy charakterystyczne regionu administracyjnego - wg Pawła Śliwy:
ƒ wyznaczenie na podstawie aktu prawnego
ƒ ściśle określone granice linearne
ƒ istnienie ośrodka centralnego
ƒ posiadanie zasobu kompetencji
ƒ miejsce w strukturze organizacji terytorialnej kraju
REGIONALIZMY JAKO NOŚNIKI WARTOŚCI I ŹRÓDŁA
POTENCJALNYCH ZAGROŻEŃ
Aspekty regionalizmu:
ƒ obiektywny, behawioralny
ƒ świadomościowy
Stan świadomości regionalnej (Wg Z.Chojnickiego i T.Czyż)
jako zbiór przekonań dotyczących:
ƒ specyfiki zbiorowości
ƒ pozytywnej oceny
ƒ potrzeby działania
Znaczenia pojęcia „regionalizmu” (według A. Kwileckiego) jako:
ƒ ruchu społeczno-kulturalnego opartego na ideologii pielęgnowania regionalnego
dziedzictwa
ƒ twórczości artystycznej opartej na motywach regionalnych
ƒ działalności naukowo-badawczej
Węższe i szersze rozumienie pojęcia regionalizmu (wg Pawła Śliwy) jako:
ƒ działań oddolnych dla ochrony tradycji
i dorobku zamieszkiwanego obszaru
ƒ całokształtu zjawisk społecznych wypływających z więzi z danym terytorium
i współmieszkańcami
18
Wymiary regionalizmu w szerszym znaczeniu:
ƒ społeczno-kulturowy
ƒ ekonomiczny
ƒ polityczny
– Rozróżnienie regionalizmu
(wg Hieronima Kubiaka) jako:
1. ruchu społecznego
2. ideologii
3. działania o charakterze politycznym
–
ƒ
ƒ
ƒ
ƒ
Cztery odmiany ruchów regionalnych:
wyrosłe z protestu przeciwko wymuszonej przez państwo integracji
dążące do odrodzenia odrębności kulturowej i dawnej tożsamości
ruchy społeczno-kulturalne sprzeciwiające się wystandaryzowanej i zuniwersalizowanej
kulturze masowej
ruchy samorządowe w ramach narodu-państwa dążące do jego decentralizacji państwa i
usprawnienia
– Ideologie regionalne - o dążeniach:
ƒ do powrotu do stanu wcześniejszego
(status quo ante)
ƒ do utrzymania stanu istniejącego
(status praesens)
ƒ do rozwoju regionu jako struktury
„średniego zasięgu”
ƒ do rozszerzenia autonomii w ramach szerszej terytorialnej organizacji politycznej lub
uzyskania samodzielnej podmiotowości międzynarodowej
– Regionalizm jako działania o charakterze politycznym
– Regionalizm a podłoże historyczne
Idea regionalizmu w Europie - Francja jako kolebka regionalizmu
XIX-wieczne zainteresowanie regionami na obszarach Polski
(Wincenty Pol, Oskar Kolberg, Adam Zakrzewski)
– Podtrzymywanie odrębności językowej
i pielęgnowanie kultury ludowej jako przejawy patriotyzmu
– Procesy scaleniowe w niepodległym Państwie Polskim po 1918 roku
19
ROZWÓJ REGIONALNY ORAZ JEGO PLANOWANIE I
WSPIERANIE
Dwutorowość polityki regionalnej w Polsce
– przez administrację rządową
– przez samorząd danego województwa
Współczesna polityka regionalna państwa
jako wspieranie rozwoju poszczególnych
obszarów kraju
Spójność i przeciwdziałanie nadmiernym zróżnicowaniom regionalnym jako jeden z priorytetów Unii Europejskiej
Statystyczna Nomenklatura Jednostek Terytorialnych NUTS
(Nomenclature des Unites Territoriales Statistiques)obowiązująca w Unii Europejskiej
Progi wielkości populacji dla jednostek poszczególnych poziomów:
NUTS 1: 3 do 7 mln
NUTS 2: od 800 tys. do 3 mln
NUTS 3: od 150 do 800 tys.
NUTS w Polsce
Jednostki statystyczne pierwszego rzędu, makroregiony (regiony) NUTS 1 w liczbie 6:
region centralny – tj. województwa: łódzkie i mazowieckie
–
region południowy– tj. województwa: małopolskie i śląskie
–
region wschodni – tj. województwa: lubelskie, podkarpackie, świętokrzyskie i podlaskie
–
region północno-zachodni – tj. województwa: wielkopolskie, zachodniopomorskie
i lubuskie
–
region południowo-zachodni – tj. województwa: dolnośląskie i opolskie
–
region północny – tj. województwa: kujawsko-pomorskie, warmińsko-mazurskie
i pomorskie
–
NUTS 2 regiony - województwa NUTS 3 subregiony
NUTS 4 powiaty
NUTS 5 gminy
w liczbie 16
w liczbie 44
w liczbie 373
w liczbie 2489
Polityka regionalna samorządu wojewódzkiego - sprzyjanie realizacji takich zadań jak:
ƒ tworzenie warunków rozwoju gospodarczego
ƒ utrzymanie i rozbudowa infrastruktury
ƒ pozyskiwanie i łączenie środków finansowych, publicznych i prywatnych w celu realizacji
ƒ
ƒ
ƒ
zadań z zakresu użyteczności publicznej
racjonalne korzystanie z zasobów przyrody
wspieranie rozwoju kultury i ochrona dziedzictwa kulturowego
promocja walorów i możliwości rozwojowych województwa
20
POLITYKA REGIONALNA PAŃSTWA
I UNII EUROPEJSKIEJ ORAZ JEJ ZASADY
– Polityka regionalna
- cele, zasady, instrumenty realizacji
– Podstawy programowania
polityki regionalnej państwa:
ƒ Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego
dla lat 2001-2006
ƒ Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego
(wymóg opracowania przywrócono w art. 6 ustawy
z 7.11.2008 roku o zmianie niektórych ustaw w związku
z wdrażaniem funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności)
Zasady polityki regionalnej państwa
Strategia Rozwoju Kraju 2007-2015 wymienia siedem zasad:
– Zasada subsydiarności rozwoju regionalnego
– Zasada równych szans
– Zasada wspierania rozwoju endogenicznego województw
– Zasada inicjowania długofalowego rozwoju regionalnego
– Zasada koordynacji instrumentów polityki regionalnej
i innych publicznych polityk rozwojowych
– Zasada koncentracji na priorytetowych problemach
rozwoju regionalnego
– Zasada zapewnienia efektywności i najwyższej jakości polityki regionalnej
Zasady polityki regionalnej państwa
W Narodowych Strategicznych Ramach Odniesienia 2007-2013 wymienia się 12 zasad
prowadzenia działań politycznych:
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Subsydiarność
Dodatkowość
Równość szans
Trwały i zrównoważony rozwój
Koordynacja
Komplementarność i spójność z innymi politykami wspólnotowymi
Koncentracja
Ocena
Programowanie
Poprawa rządzenia (good governance)
Partnerstwo
Społeczeństwo obywatelskie
21
Pojęcie zrównoważonego rozwoju (sustainable development)
Rozwój zrównoważony lub ekorozwój we współczesnym rozumieniu (w Polsce - zgodnie
z ustawą z 27 kwietnia 2001 r.
Prawo ochrony środowiska)
– „taki rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań
politycznych, gospodarczych
i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej
oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych,
w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych
społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń”
Proekologiczny kierunek działań wyznaczony w art. 5 Konstytucji, według którego
Rzeczpospolita Polska „(...) zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą
zrównoważonego rozwoju”
22

Podobne dokumenty