ks. S≥awomir Zych Zarys dziejów parafii w Ostrowach Tuszowskich

Komentarze

Transkrypt

ks. S≥awomir Zych Zarys dziejów parafii w Ostrowach Tuszowskich
VARIA KOLBUSZOWSKIE
ks. S≥awomir Zych
Zarys dziejów parafii
w Ostrowach Tuszowskich
Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna
Kolbuszowa 2003
Varia
Redaktor serii "Varia Kolbuszowskie": Andrzej Dominik JagodziÒski
Redakcja: Jacek Bardan, Wojciech Mroczka, Zbigniew Lenart
Redaktor graficzny: Jaros≥aw Hrycyszyn
Opiniowa≥ do druku:
ks. prof. dr hab. Zygmunt ZieliÒski
Korekta:
Klaudia Serafin
ISBN 83-916150-1-4
ISSN 1231-6393
Wydawca: Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna w Kolbuszowej,
adres: 36-100 Kolbuszowa, ul. Pi≥sudskiego 7, tel. (017) 227 18 23
Wydanie pierwsze
Kolbuszowa, styczeÒ 2003
Sk≥ad: Agnieszka Zych
£amanie i druk: ABAKUS, Kolbuszowa, ul. Wiktora 21
nak≥ad 500 egz.
2
Varia
RzeszÛw, dnia 11 XI 2002 r.
Madonno z Puszczyz OstrÛw Tuszowskich,
Tarnowa bliska,
pachnπca úwierkami,
ca≥a w wiewiÛrkach
- mÛdl siÍ za nami.
Ks. Jan Twardowski
S≥owo wstÍpne
Z radoúciπ w sercu pozdrawiam wszystkich, ktÛrzy bÍdπ czytali "Zarys
dziejÛw parafii w Ostrowach Tuszowskich". Moja radoúÊ p≥ynie z kilku motywÛw. CieszÍ siÍ, øe m≥ody kap≥an - student z Katolickiego Uniwersytetu
w Lublinie, ktÛry pracowa≥ jako duszpasterz w Kolbuszowej, podejmuje juø
kolejnπ pracÍ ze swojej specjalnoúci - historii, ktÛrπ z zapa≥em studiuje.
Kaødy jubileusz staje siÍ okazjπ do pewnych przemyúleÒ i inicjatyw.
W przypadku parafii w Ostrowach jest to zarÛwno ta praca ukazujπca czÍsto
burzliwe zdarzenia, ktÛre przeøywali nasi Ojcowie zamieszkujπcy te tereny
jak i wiernoúÊ oraz przywiπzanie do Pana Boga i NajúwiÍtszej Maryi Panny.
We wstÍpie zaznaczono, øe parafia w Ostrowach Tuszowskich jest jedynym
maryjnym sanktuarium w dekanacie kolbuszowskim. Wiele juø uczyniono dla
oøywienia kultu maryjnego w tym oúrodku. Jeszcze duøo pozostaje do zrobienia, nade wszystko trzeba duøo modlitwy, by ten Wizerunek NMP zosta≥
przyozdobiony koronami, jako znak aprobaty i potwierdzenia Koúcio≥a.
Niech lektura tych strof przyczynia siÍ u czytajacych do lepszego poznania niezwyk≥oúci tego miejsca, wiÍkszego umi≥owania tego sanktuarium oraz
zapala do wielkiej modlitwy i ufnoúci w moc i orÍdownictwo Maryi czczonej
jako "Madonna z Puszczy".
DziÍkujπc za trud ks. Proboszczowi z OstrÛw, autorowi pracy ks. S≥awomirowi oraz Wydawcom øyczÍ, aby monografia spe≥ni≥a nadzieje pok≥adane
w jej opublikowaniu. Wszystkim serdecznie b≥ogos≥awiÍ.
3
Varia
4
Varia
WST P
W
Ostrowach Tuszowskich znajduje siÍ sanktuarium Madonny z Puszczy, jedno z 17 sanktuariÛw maryjnych diecezji rzeszowskiej1. Jest ono rÛwnieø jedynym centrum
kultu Matki Zbawiciela na terenie obecnego powiatu kolbuszowskiego. Ponadto Ostrowy sπ siedzibπ jednej z najstarszych parafii Kolbuszowszczyzny.
Jubileusz stulecia konsekracji koúcio≥a parafialnego obchodzony
w 2002 r. sta≥ siÍ okazjπ do spojrzenia na dzieje parafii i sanktuarium,
tym bardziej, øe w historiografii regionalnej do 1996 r. dzieje OstrÛw
by≥y niemal zupe≥nie nieznane, czego dowodem mogπ byÊ popularne
publikacje. W tym roku ukaza≥a siÍ bowiem "Historia koúcio≥a i ≥askami s≥ynπcego obrazu z Puszczy w Ostrowach Tuszowskich" piÛra
ks. Dominika LitwiÒskiego2. Wydano jπ z inicjatywy Ûwczesnego proboszcza ks. JÛzefa ØÛ≥tka z przedmowπ bpa pomocniczego diecezji
rzeszowskiej Edwarda Bia≥og≥owskiego. Jako aneks zamieszczono
"KsiÍgÍ ≥ask" z zapisami obejmujπcymi lata 1954-1961.
"Historia" ks. LitwiÒskiego powsta≥a w latach 50. XX w. OprÛcz
dokumentÛw i akt znajdujπcych siÍ w Archiwum Parafialnym zebra≥
on relacje parafian. W swej pracy zawar≥ jedynie fragmentaryczne
i niepe≥ne dane. Na ustaleniach ks. D. LitwiÒskiego opierali siÍ nastÍpujπcy autorzy kolejnych opracowaÒ: A. Bata, H. Lawera3, A. ZiÍtek - Salwik4 i ks. A. Motyka5, nie wychodzπc w znaczπcy sposÛb poza
ustalenia autora "Historii".
1
2
3
4
5
A. Motyka, Redemptori Hominis. DziesiÍciolecie diecezji rzeszowskiej (19922002), RzeszÛw 2002, s. 29.
Zob. D. LitwiÒski, Historia koúcio≥a i ≥askami s≥ynπcego obrazu Madonny z Puszczy w Ostrowach Tuszowskich, RzeszÛw 1996.
A. Bata i H. Lawera, Gmina Cmolas. Historia, ludzie, krajobrazy, b.m. 1999, s.
84-91.
A. ZiÍtek - Salwik, Madonna z Puszczy, [cz. I], ZK, R. 6 (1999) nr 6, s. 16, cz. II,
tamøe, nr 7, s. 16-17.
A. Motyka, Sanktuaria diecezji rzeszowskiej, cz. 12: Madonno z Puszczy, mÛdl
siÍ za nami!, "Niedziela Po≥udniowa", R. XLIII (2000) nr 11, s. II.
5
Varia
Rocznica stulecia konsekracji koúcio≥a sanktuaryjnego sta≥a siÍ
okazjπ do napisania niniejszej publikacji, podjÍtej z inicjatywy proboszcza i kustosza sanktuarium ks. Ryszarda Madeja. Autor przeprowadzi≥ kwerendÍ w Archiwum Kapitu≥y Metropolitalnej w Krakowie, Archiwum Kurii Metropolitarnej w Krakowie, Archiwum Historycznym Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej oraz wykorzysta≥
bogaty zbiÛr ürÛde≥ rÍkopiúmiennych przechowywanych w Archiwum
Parafialnym w Ostrowach Tuszowskich. Wykorzystano ponadto liczne ürÛd≥a drukowane oraz szereg opracowaÒ dotyczπcych m.in. historii regionalnej.
Niniejsza publikacja obejmuje zagadnienia zwiπzane z genezπ
i poczπtkami parafii, jej przynaleønoúciπ do struktur koúcielnych, obszarem i ludnoúciπ. Ukazano rÛwnieø materialne podstawy dzia≥alnoúci parafii oraz miejsca kultu. Przedstawiono takøe ogÛlne dane
dotyczπce duszpasterzy oraz instytucji koúcielnych istniejπcych na
terenie parafii. SzczegÛlnπ uwagÍ poúwiÍcono dziejom kultu Madonny z Puszczy.
W tym miejscu pragnÍ podziÍkowaÊ Ks. Prof. Dr. Hab. Zygmuntowi ZieliÒskiemu z Instytutu Historii Koúcio≥a Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego za cenne uwagi przekazywane w czasie pisania
niniejszej pracy. S≥owa wdziÍcznoúci kierujÍ rÛwnieø pod adresem
Ks. Mgr. Ryszarda Madeja oraz Pana Mgr. Andrzeja Dominika JagodziÒskiego, dziÍki ktÛrym praca ukaza≥a siÍ drukiem. Pani Mgr Klaudii Serafin dziÍkujÍ za adiustacjÍ i korektÍ tekstu publikacji.
6
Varia
1
GENEZA I POCZ•TKI PARAFII
J
eszcze do niedawna wúrÛd historykÛw panowa≥o przekonanie, øe Ostrowy Tuszowskie powsta≥y w XVII lub XVIII w. Na
przyk≥ad w latach 60. ubieg≥ego stulecia uwaøano, øe powsta≥y one Ñprzypuszczalnie w XVII-XVIII w., zrazu jako bezimienna
chyba osada úrÛdleúna, wzmiankowana dopiero w 1779 r. (ex Sylvis)
i w 1780 r. przez metryki cmoleskiej parafiiî1 . Podobnπ informacjÍ
zawiera wydany w 1997 r. przewodnik autorstwa A. Baty i H. Lawera ÑKolbuszowa i okoliceî2 .
Pierwsza wzmianka o dzisiejszych Ostrowach Tuszowskich pochodzi z 1538 r. Zawiera jπ Ûwczesny rejestr poborowy3 . MiejscowoúÊ ta
nosi≥a wÛwczas nazwÍ S≥awa GÛra i znajdowa≥a siÍ w okrÍgu parafialnym mieleckiej fary 4 . W poøniejszym czasie nastπpi≥a zmiana
nazwy osady. W staropolskich dokumentach i aktach miejscowoúÊ ta
okreúlana jest jako ÑOstrowy seu S≥awogÛryî5 . MiejscowoúÊ lokowano powtÛrnie w 1566 r. jako wieú krÛlewskπ. 27 VI tegoø roku kancelaria krÛlewska wystawi≥a dokument lokacyjny6 .
Na temat daty powstania parafii w Ostrowach Tuszowskich panujπ
wúrÛd historykÛw duøe rozbieønoúci7 . Nie ulega jednak wπtpliwoúci,
øe parafiÍ uposaøy≥ krÛl Zygmunt August wraz z lokacjπ wsi8 . Mimo
1
2
3
4
5
6
7
8
M. SkowroÒski, Kolbuszowa i okolice, Warszawa 1964, s. 62.
A. Bata i H. Lawera, Kolbuszowa i okolice, b.m. 1997, s. 119.
B. Kumor, Archidiakonat sπdecki. Opracowanie materia≥Ûw ürÛd≥owych do atlasu historycznego Koúcio≥a w Polsce, Lublin 1964 (nadbitka z ABMK), s. 92.
Zob. np. APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", Dokument Jana
III Sobieskiego z 1689 r., b.s.
Por. A. Bata i H. Lawera, Gmina Cmolas, s. 82.
Matricularum Regni Poloniae summaria, ed. T. Wierzbowski, pars V, vol. 1: Acta
cancellariorum 1548-1572, Warszawa 1919, nr 3279.
Zob. W. Mroczka, Najstarsze parafie na Ziemi Kolbuszowskiej, ZK, R. 2 (1995)
nr 3, s. 17.
Matricularum Regni Poloniae, pars V, vol. 1, nr 3279; APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", Dokument Jana III Sobieskiego z 1689 r., b.s.
7
Varia
uposaøenia parafii, nie dosz≥o do jej powstania, bowiem zosta≥a ona
erygowana dopiero 10 XII 1574 r.9 Wiadomo, øe parafia w Ostrowach
funkcjonowa≥a na pewno juø w 1595 r. Wed≥ug zaginionych obecnie
akt wizytacji generalnej archidiakonatu sandomierskiego z tegoø
roku, archidiakon krakowski ks. Krzysztof Kazimierski odnotowa≥,
øe w Ostrowach Ñz powodu morowej zarazy we wsi, wizyty odbyÊ nie
by≥o moønaî10 . Ponadto parafia nie posiada swego protoko≥u w aktach wizytacyjnych z 1604 r.11 Pierwsze pe≥ne dane na jej temat pochodzπ dopiero z 1646 r.12
9
10
11
12
8
B. Kumor, Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, t. 4, KrakÛw 2002, s. 241.
J. Bukowski, Dzieje reformacyi w Polsce od wejúcia jej do Polski aø do jej upadku wed≥ug najnowszych ürÛde≥, t. 1: Poczπtki i terytorialne rozprzestrzenianie siÍ
reformacyi, KrakÛw 1883, s. 684.
AKapMK, AV 1604, sygn. AVCap. 23, k. 26v.
Tamøe, AV 1646, k. 29v-30.
Varia
2
PRZYNALEØNOå∆ DO STRUKTUR KOå∆IELNYCH
O
d momentu swego powstania parafia naleøa≥a do archidiakonatu sandomierskiego diecezji krakowskiej oraz okrÍgu sπdowego (oficjalatu) z siedzibπ w Sandomierzu13.
Od pocz. XVII w. znajdowa≥a siÍ w strukturach dekanatu miechociÒskiego (powsta≥ na pocz. XVII w.)14 . Dopiero w wyniku rozbiorÛw oraz
tzw. reform jÛzefiÒskich w monarchii austriackiej parafia znalaz≥a siÍ
w granicach dekanatu mieleckiego diecezji tarnowskiej15.
W wyniku kasaty diecezji tarnowskiej (1805) podlega≥a jurysdykcji biskupa przemyskiego ob. ≥ac. znajdujπc siÍ w strukturach oficja≥atu pilzneÒskiego ≥aciÒskiej diecezji przemyskiej 16. W 1821 r. powsta≥a diecezja tyniecka (od 1826 r. tarnowska) obejmujπca m.in.
dekanat mielecki z Ostrowami 17. W 1891 r. parafia znalaz≥a siÍ
w nowoutworzonym dekanacie kolbuszowskim18 . Na mocy bulli Jana
Paw≥a II reorganizujπcej struktury diecezjalne w Polsce ÑTotus Tuus
Poloniae populusî dekanat kolbuszowski z parafiπ Ostrowy Tuszowskie zosta≥ w≥πczony do diecezji rzeszowskiej19.
13
14
15
16
17
18
19
APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1764, s. 1; zob. S. Siczek, Poczπtki i rozwÛj koúcielnego sπdownictwa w Polsce na podstawie foralnego oficjalatu w Sandomierzu, w: Historia et ius. KsiÍga Pamiπtkowa ku czci KsiÍdza Profesora Henryka Karbownika, red. A. DÍbiÒski i G. GÛrski, Lublin 1998,
s. 295-302.
Zob. APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1651-1783, passim;
B. Kumor, Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, t. 1, KrakÛw 1998, s. 167.
Tenøe, Diecezja tarnowska. Dzieje ustroju i organizacji 1786-1985, KrakÛw 1985,
s. 55.
Tamøe, s. 88-89; J. Ataman, Zarys dziejÛw diecezji przemyskiej obrzπdku ≥aciÒskiego, Przemyúl 1985, s. 36.
B. Kumor, Diecezja tarnowska, s. 117-121.
S. Zych, Kiedy Kolbuszowa zosta≥a siedzibπ dekanatu?, "WspÛlnota Serca", R. 4
(2000) nr 1, s. 12.
Dekret Nuncjatury Apostolskiej w Polsce z 25 III 1991 r., "Zwiastowanie" R. 1
(1991) nr 1, s. 12.
9
Varia
Terytorium parafii Ostrowy wg mapy J. Liesganiga "Regna Galiciae et Lodomierie"
w skali 1:288 000, ark. XIV.
10
Varia
3
TERYTORIUM I LUDNOå∆
W
czasach staropolskich okrÍg parafialny obejmowa≥ obok
OstrÛw rÛwnieø KomorÛw (1646), TuszÛwkÍ (1646), HutÍ
(Komorowskπ ? 1727-48), Przy≥ek (1646, wg W. Kowalskiego od 1676 r. ), Szyd≥owiec i ToporÛw (1646, wg W. Kowalskiego
od 1676 r.) 20 . Naleøy przypuszczaÊ, øe wszystkie te miejscowoúci
powsta≥y po utworzeniu parafii z wyjπtkiem Przy≥Íka. Ten bowiem
jako Wola Przy≥Ícka zosta≥ w 1578 r. odnotowany w okrÍgu parafialnym Chorzelowa. W 1595 r. wystÍpowa≥ tamøe juø pod obecnπ nazwiπ21. Naleøy zaznaczyÊ, øe 7 X 1526 r. bp krakowski P. Tomicki
inkorporowa≥ beneficjum chorzelowskiej parafii do prepozytury mieleckiej i tamøe przeniÛs≥ prawa parafialne22 .
Po I rozbiorze na terytorium parafii Ostrowy pojawi≥y siÍ nowe
miejscowoúci. W 1783 r. powsta≥a jÛzefiÒska kolonia Sandlautern 23 .
Mia≥a ona status odrÍbnej gminy24. W 1782 r. protestanccy koloniúci niemieccy za≥oøyli na terenie parafii osadÍ Reichsheim25.
Od 1787 r. posiada≥a ona prawa parafii ewangelickiej26. Jej katoliccy mieszkaÒcy naleøeli do parafii w Ostrowach Tuszowskich do roku
1923. 23 III tegoø roku bp sufragan tarnowski Edward Komar na
20
21
22
23
24
25
26
AKapMK, AV 1646, sygn. AV 7, k. 30; W. Kowalski, Uposaøenie parafii archidiakonatu sandomierskiego w XV-XVIII wieku, Kielce 1998, s. 348.
B. Kumor, Archidiakonat sπdecki, s. 83.
Tamøe. Zob. M. SkowroÒski, Gmina Niwiska, b.m. 2000, s. 66.
Tenøe, Powiat kolbuszowski, b.m. 2000, s. 77; B. Kania - Dziedzic, RozwÛj osadnictwa w dorzeczu Przyrwy do koÒca XVIII w., mps w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Rzeszowskiego, RzeszÛw 2000, s. 62.
Sprawozdanie z czynnoúci Rady Powiatowej kolbuszowskiej za okres czasu od
22 wrzeúnia 1867 do 22 wrzeúnia 1892 roku, KrakÛw 1892, s. 36; zob. J. PÛ≥Êwiartek, Kolonie jÛzefiÒskie w Galicji årodkowej. Wybrane zagadnienia, "Zeszyty
Naukowe Wyøszej Szko≥y Pedagogicznej w Rzeszowie", Z. 36 (1999), s. 98.
E. AlabrudziÒska, Koúcio≥y ewangelickie na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej, ToruÒ 1999, s. 27; J. PÛ≥Êwiartek, dz. cyt., s. 98.
H. Krajewska, Protestanci w dobie jÛzefiÒskiej kolonizacji, "Rocznik Mielecki",
t. 3 (2000), s. 29.
11
Varia
wniosek ks. JÛzefa Smo≥ki od≥πczy≥ od parafii ostrowskiej katolickich
mieszkaÒcÛw gminy Reichsheim i przy≥πczy≥ ich do parafii w Tuszowie Narodowym27 .
RÛwnieø w okresie dwudziestolecia miÍdzywojennego od parafii
zosta≥ od≥πczony KomorÛw. 28 VIII 1919 r. naczelnik oraz cz≥onkowie gminy KomorÛw zwrÛcili siÍ z proúbπ do Kurii Biskupiej w Tarnowie o zgodÍ na od≥πczenie ich wsi od parafii w Ostrowach Tuszowskich i przy≥πczenie jej do parafii w Majdanie (KrÛlewskim). Powodem
by≥a duøa odleg≥oúÊ do koúcio≥a parafialnego. W zwiπzku z tym, øe
Majdan by≥ parafiπ naleøπcπ do diecezji przemyskiej ob. ≥ac. ñ bp tarnowski Leon Wa≥Íga nie posiada≥ w≥adzy odnoúnie zmiany granic
diecezji ñ 27 XI 1919 r. zaproponowa≥, aby w tej miejscowoúci utworzyÊ wikariat eksponowany parafii Ostrowy Tuszowskie28 . Postulat
bpa tarnowskiego popar≥ dziekan kolbuszowski ks. Melchior Zapa≥a, proboszcz w Cmolasie29 . KomorÛw by≥ duøπ miejscowoúciπ, bowiem w 1927 r. liczy≥ 1305 mieszkaÒcÛw30 . Nie dosz≥o jednak do
utworzenia placÛwki duszpasterskiej w Komorowie, lecz wskutek
prÛúb mieszkaÒcÛw miejscowoúÊ przy≥πczono do parafii w Majdanie
1 I 1922 na mocy dekretu rzymskiej Kongregacji Konsystorialnej
z 21 VIII 1921 r. Jego wykonawcπ by≥ b≥. bp JÛzef Sebastian Pelczar,
ordynariusz przemyski ob. ≥ac. 31
Wed≥ug danych zawartych w osiemnastowiecznych aktach wizytacyjnych parafii wynika, øe by≥a ona stosunkowo niewielka, bowiem
w 1738 r. liczy≥a 500 doros≥ych osÛb. Gwa≥towny wzrost liczby ludnoúci nastπpi≥ w XVIII w. Obecnie jej liczba waha siÍ w granicach
z oko≥o 1776 r. Dane liczbowe zawiera tabela nr 1.
27
28
29
30
31
12
APOT, "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", Pismo bpa E. Komara do ks.
J. Smo≥ki z 23 III 1923 r., b.s.
APOT, Akta luüne, Pismo Kurii Biskupiej w Tarnowie do UrzÍdu Parafialnego
w Ostrowach Tuszowskich z 27 XI 1919 r., b.s.
Tamøe, dopisek dziekana.
Schematismus universi venerabilis cleri saecularis et regularis dioecesis rit. lat.
Premisliensis pro anno Domini 1927, Premisliae 1927, s. 54.
"Acta Apostolicae Sedis", t. 13 (1921), s. 475; APOT, Liber memorabilium, b.s.;
zob. A. Szypu≥a, Historia nowych koúcio≥Ûw w diecezji przemyskiej 1966-1993,
t. II, RzeszÛw 1997, s. 100.
Varia
Tab. 1. LudnoúÊ parafii Ostrowy Tuszowskie w XVII ñ XX w.
Rok
Liczba
1646
ok. 800
1727
400*
1738
500*
1748
800*
1761
ok. 1000*
1776
1901*
1810
2372
1944
ok. 2000
1993
1826
* Liczba przystÍpujπcych do komunii úw. wielkanocnej
Podstawa ürÛd≥owa: AKapMK, AV 1646, sygn. AV 7, k. 30; AKMK, AV 1727,
sygn. AV 22, s. 83; tamøe, AV 1738, sygn. AV 24, s. 344; APOT, Teczka ÑDokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stareî, AV 1748, b.s.; tamøe, AV 1761, s. 1; Liber memorabilium, b.s.; Schematyzm Diecezji Rzeszowskiej 1993, b.m.r.,
s. 152; B. Kumor, Diecezja tarnowska. Dzieje ustroju i organizacji, s. 23 i 91.
W czasach staropolskich prawo patronatu naleøa≥o do krÛla polskiego, bowiem Ostrowy stanowi≥y wieú naleøπcπ do dÛbr krÛlewskich32 . Po 1772 r. wesz≥y one w sk≥ad tzw. dÛbr kameralnych, dlatego teø prawo patronatu przys≥ugiwa≥o kaødorazowemu monarsze
austriackiemu33 . NastÍpnie znalaz≥o siÍ w posiadaniu w≥aúcicieli
Tuszowa i OstrÛw ñ rodu von Elkansberg34, a nastÍpnie polskiego
rodu W≥odkÛw (do 1944 r.)35 .
32
33
34
35
Zob. APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", Dokument krÛla Jana
III Sobieskiego dla parafii w Ostrowach z 1689 r., b.s.; Tamøe, Dokument krÛla
Augusta III Sasa z 1 III 1755 r. dla parafii w Ostrowach, b.s.; Tamøe, AV 1651,
b.s.; Tamøe AV 1764, s. 1.
APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1783, b.s.; zob. M. PiÛrek, Szkice do dziejÛw Dzikowca i okolic, Kolbuszowa 1995, s. 44.
APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1846, b.s.
Liber memorabilium, b.s.
13
Varia
KrÛl Zygmunt August jako dziecko. Drzeworyt z epoki.
14
Varia
4
UPOSAØENIE PARAFII
K
rÛl Zygmunt August lokujπc Ostrowy w 1566 r. zadba≥
o materialne podstawy egzystencji parafii, nadajπc jej dwa
≥any ziemi 36 . Ponadto utrzymanie proboszcza stanowi≥a
dziesiÍcina pobierana z Komorowa, OstrÛw i Przy≥Íka. Mimo wyrokÛw sπdowych nie by≥a ona pobierana w pe≥nym wymiarze37. W 1764 r.
wartoúÊ pobieranych dziesiÍcin wynosi≥a 60 fl.38 Waønπ rolÍ w utrzymaniu parafii i proboszcza odgrywa≥o meszne. Jego wysokoúÊ ilustruje tab.
nr 2.
Tab. 2. WysokoúÊ mesznego w latach 1566-1764
L.p. Rok
1.
1566
Wieú
WysokoúÊ
Ostrowy
a) 30 korcÛw owsa
b) 1/6 florena z 15 ≥anÛw
che≥miÒskich
2.
1651
Ostrowy i KomorÛw
po korcu owsa i øyta z ≥ana
3.
1764
Ostrowy i KomorÛw
z pÛl folwarczanych
12 korcÛw owsa miary
sandomierskiej
z pÛl kmiecich - 4
4.
1764
Szyd≥owiec i ToporÛw
?
Podstawa obliczeÒ: APOT, ÑDokumenty Koúcio≥a
AV 1651-1764, passim; W. Kowalski, dz. cyt., s. 285.
36
37
38
Ostrowy.
Stareî,
APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", Dokument krÛla Jana III
Sobieskiego z 1689 r.; Tamøe, AV 1651-1764, passim.
Zob. tamøe, AV 1651-1764, passim.
W. Kowalski, dz. cyt., s. 270.
15
Varia
Grunty parafialne uprawiali ch≥opi. W 1727 by≥o ich dwÛch,
a w 1764 r. ñ szeúciu39 . Wiadomo, øe np. w 1738 r. gospodarstwo plebaÒskie posiada≥o parÍ wo≥Ûw, 2 krowy, sochÍ, brony, wÛz bosy (bez
okuÊ øelaznych), dwie drabiny do woøenia snopkÛw, stÛ≥ lipowy, jednπ szafÍ i dwa sto≥ki oraz stÍpÍ ze stπporem40 .
W latach miÍdzywojennych beneficjum parafialne oprÛcz budynkÛw plebanii i organistÛwki obejmowa≥o stodo≥Í, stajniÍ, 4 chlewy,
1 spichlerz drewniany kryty strzechπ, drewutniÍ oraz murowanπ
piwnicÍ. Grunty plebaÒskie obejmowa≥y przesz≥o 113 morgÛw,
w tym las 41 .
39
40
41
16
Tamøe, s. 176.
AKMK, AV 1738, sygn. AV 24, s. 662.
APOT, Akta luüne, Odpis protoko≥u z 1 III 1926 r., b.s.
Varia
5
MIEJSCA KULTU
a) KoúciÛ≥ parafialny
K
oúciÛ≥ parafialny w Ostrowach wzniesiono w 1593 r. Nie
wiadomo kto by≥ jego budowniczym42. åwiπtyniÍ konsekrowa≥ bp Tomasz Oborski, sufragan krakowski 6 IX 1634 r.43
Nosi≥a ona tytu≥ WniebowziÍcia NMP, natomiast úwiÍto dedykacji úwiatyni
obchodzono w pierwszπ niedzielÍ po uroczystoúci Wszystkich åwiÍtych44.
Usytuowanie koúcio≥a ukazujπ mapy katastralne OstrÛw z 1871 r.45
åwiπtyniÍ wzniesiono z drewna, nakrywajπc ≥amanym dachem, na
ktÛrym umieszczono ma≥π wieøyczkÍ z sygnaturkπ 46. Wewnπtrz
w koúciele znajdowa≥y siÍ trzy o≥tarze posiadajπce w 1651 r. ubogi
wystrÛj47. Wiadomo, øe w 1738 r. o≥tarz g≥Ûwny Ñin honoremî NMP
by≥ drewniany, czÍúciowo z≥ocony, czÍúciowo malowany na czarno.
Posiada≥ murowanπ mensÍ, konsekrowanπ 48.
Drugi pod tytu≥em Krzyøa Pana Jezusa znajdowa≥ siÍ w Ñwielkim
chÛrzeî. By≥ to o≥tarz stary, rzeübiony, czÍúciowo z≥ocony, czÍúciowo
malowany. Mia≥ on murowanπ mensÍ, lecz bez konsekracji49. Trzeci
z o≥tarzy poúwiÍcony by≥ úw. Stanis≥awowi Kostce. By≥ on czÍúciowo
42
43
44
45
46
47
48
49
50
Tamøe, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1764, s. 1.
AKapMK, AV 1646, sygn. AV 7, k. 29v; zob. APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a
Ostrowy. Stare" AV 1846, b.s.; D. LitwiÒski, dz. cyt., s. 10; zob. P. Nitecki, Biskupi Koúcio≥a w Polsce w latach 965-1999. S≥ownik biograficzny, Warszawa
2000, s. 315.
AKMK, AV 1738, sygn. AV 24, s. 341.
Archiwum Historyczne Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej, Mapy katastralne wsi Ostrowy Tuszowskie z 1871 r., sygn. 390 i 391.
AKMK, AV 1738, sygn. AV 24, s. 342.
APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1651, b.s.
AKMK, sygn. AV 24, s. 342.
Tamøe.
Tamøe; APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1764, s. 1.
17
Varia
z≥ocony, srebrzony i pokryty farbπ. Posiada≥ on mensÍ drewnianπ bez
konsekracji50 .
Na chÛrze muzycznym znajdowa≥y siÍ szeúciog≥osowe organy
o rzeübionej szafie51 . åwiπtynia posiada≥a 5 drzwi. Naprzeciw g≥Ûwnego wejúcia znajdowa≥a siÍ dzwonnica z dwoma dzwonami52 . Poúrodku úwiπtyni znajdowa≥a siÍ chrzcielnica drewniana z wodπ
chrzcielnπ53 . KoúciÛ≥ posiada≥ ceglanπ posadzkÍ54 . Do úwiπtyni dostawa≥o siÍ úwiat≥o przez 7 okien, z czego 4 posiada≥y szk≥o oprawione w o≥Ûw, a 3 ñ w drewniane ramy. Wiadomo, øe w 1764 r. úwiπtynia
posiada≥a jeden konfesjona≥55 . Wewnπtrz koúcio≥a znajdowa≥y siÍ
ponadto stacje Drogi Krzyøowej. DrogÍ Krzyøowπ za≥oøono za zgodπ
ordynariusza miejsca oraz prze≥oøonych tarnowskiego konwentu
oo. bernardynÛw z 15 VIII 1769 r.56
Okalajπcy úwiπtyniÍ cmentarz grzebalny otoczony by≥ drewnianym
ogrodzeniem z trzema bramami. Naprzeciw úciany po≥udniowej úwiπtyni usytuowano kostnicÍ (ossarium)57 . Obok koúcio≥a znajdowa≥a
siÍ plebania wzniesiona z drewna (w 1738 r. okreúlono jπ jako Ñstarπî) oraz dom dla s≥uøby 58 . Kolejny budynek plebanii wzniesiono
w 1744 r. Sk≥ada≥ siÍ on z dwÛch pomieszczeÒ. W pobliøu plebanii
znajdowa≥a siÍ studnia59 .
åwiπtynia posiada≥a paramenty niezbÍdne do sprawowania kultu. Wiadomo, øe w 1738 r. parafia w Ostrowach posiada≥a srebrnπ
monstrancjÍ ze z≥oconymi elementami, puszkÍ, 3 z≥ocone naczyÒka
na hostie dla chorych, 4 kielichy z≥ocone z patenami oraz krzyø srebrny z relikwiami úw. Kasjana. Ponadto naleøy wymieniÊ cynowe naczynie na oleje úwiÍte, 6 zepsutych lichtarzy cynowych, kocio≥ek mie-
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
18
Tamøe, s. 2; M. Konopka, Organy i organiúci w archidiakonacie sandomierskim
w XVIII w. na podstawie akt wizytacyjnych, mps w zbiorach BKUL, Lublin 1983,
s. II; M. Konopka, Organy w archidiakonacie sandomierskim w XVIII w. (na podstawie akt wizytacyjnych), Prace Specjalne AM im. S.M., nr 33, GdaÒsk 1984,
s. 66.
AKMK, AV 1738, sygn. AV 24, s. 343.
Tamøe, s. 342.
APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1764, s. 2.
Tamøe.
Tamøe, AV 1783, b.s.
Tamøe, AV 1651, b.s.; Tamøe, AV 1764, s. 2.
AKMK AV 1738, sygn. AV 24, s. 343.
APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1764, b.s.
AKMK, AV 1738, sygn. AV 24, s. 658-659.
Varia
dziany w chrzcielnicy oraz mosiÍønπ kadzielnicÍ. Do wyposaøenia
úwiπtyni naleøa≥a ponadto mosiÍøna lampa, miedziany kocio≥ek na
wodÍ úwiÍconπ, para mosiÍønych lichtarzy, stara lampa blaszana,
5 dzwonkÛw oraz Ñøelazaî do pieczenia op≥atkÛw (1 szt.) 60 .
W zakrystii znajdowa≥y siÍ rÛwnieø szaty liturgiczne, m.in. 5 ornatÛw bia≥ych, 4 czerwone, 2 fio≥kowe, 1 zielony i 3 czarne; 3 kapy
oraz 12 antepediÛw, 9 burs, 14 palek, 9 korpora≥Ûw i jeden podkorpora≥ oraz 10 alb, 34 obrusy, 5 humera≥Ûw, 2 pasy, 2 komøe i 2 komeøki61 . åwiπtynia posiada≥a rÛwnieø ksiÍgi liturgiczne: 2 msza≥y,
2 mszaliki pogrzebowe, 4 agendy, antyfonarz, gradua≥ i 2 egzemplarze Ewangelii w jÍzyku polskim62 .
Przygotowania do budowy obecnego koúcio≥a zaczÍto w 1897 r.,
przeprowadzajπc tzw. konkurencjÍ oraz rozpoczÍto wypalanie ceg≥y.
Kontynuowano je w 1899 r. BudowÍ rozpoczÍto 23 IV 1901 r. Prowadzi≥ jπ Jan Pakulski z Radomyúla. Prace budowlane ukoÒczono
w 1902 r. Koszt prac zamknπ≥ siÍ w kwocie 25 000 kr. austriackich.
RozpoczÍto rÛwnieø proces wyposaøania úwiπtyni w o≥tarze oraz paramenty liturgiczne63 . O≥tarz g≥Ûwny wykona≥ w tymøe roku Pawe≥
Sudπkowski z Borowej za 1500 kr.64 KoúciÛ≥ pokryto dachÛwkπ65 ,
ponadto mieszkaÒcy Komorowa zakupili ozdobny pajπk66 .
W 1902 r. odby≥y siÍ uroczystoúci zwiπzane z konsekracjπ nowego
koúcio≥a. W dniach 11-18 X misje ludowe g≥osili oo. redemptoryúci
z Moúcisk k. Przemyúla. 19 X bp Leon Wa≥Íga, ordynariusz diecezji tarnowskiej konsekrowa≥ úwiπtyniÍ oraz celebrowa≥ sumÍ pontyfikalnπ,
podczas ktÛrej kazanie wyg≥osi≥ dziekan kolbuszowski ks. Jan Markiewicz. Ponadto 800 osÛb przyjÍ≥o sakrament bierzmowania 67 .
16 VI 1906 r. ustawiono nowy o≥tarz boczny NajúwiÍtszego Serca
Pana Jezusa. Koszt budowy o≥tarza wyniÛs≥ 1325 kr. Wykona≥ go
Franciszek Wo≥ek, a z≥ocenia wykona≥ JÛzef Rzeszut z Rzochowa68 .
Prawdopodobnie z tego okresu pochodzi drugi o≥tarz boczny.
61
62
63
64
65
66
67
68
69
Tamøe, s. 659-661
Tamøe, s. 662.
Liber memorabilium, b.s.
Tamøe.
APOT, Akta luüne, Odpis protoko≥u z 1 III 1926 r., b.s.
Zosta≥ on odnowiony w 1979 r. Kronika b.s.
Liber memorabilium, b.s.
Tamøe.
Tamøe.
19
Varia
KoúciÛ≥ otynkowano z zewnπtrz w 1927 r. dziÍki staraniom
ks. Jana Greckiego69 . Do úwiπtyni przeniesiono organy ze starego koúcio≥a. Wyremontowano je w 1905 r. za kwotÍ 45 kr. i 46 hal. 70
W trzy lata pÛüniej (1908 r.) wnÍtrze úwiπtyni pokry≥ polichromiπ artysta malarz Julian Kruczkowski ze Lwowa. Jednakøe w tym samym
roku wybuch≥ poøar w úwiπtyni, ktÛry zniszczy≥ zakrystiÍ, a szczegÛlnie znajdujπce siÍ w niej paramenty liturgiczne. Uda≥o siÍ jedynie
uratowaÊ kielichy, monstrancjÍ oraz kilka kap. Ponadto odnowiono
zniszczonπ polichromiÍ koúcio≥a71 . Straty powsta≥e w wyniku poøaru oszacowano na 10745 kr. i 95 hal.72
Kolejne straty ponios≥a úwiπtynia w okresie I wojny úwiatowej,
kiedy to w wyniku walk zniszczono p≥ot i uszkodzono zabudowania.
Najboleúniejszym jednak ciosem by≥a rekwizycja trzech dzwonÛw oraz
piszcza≥ek od organÛw przez armiÍ austro-wÍgierskπ. Rekwizycji uleg≥y ponadto dwa cynowe lichtarze73 . W≥adze wojskowe wyp≥aci≥y jako
odszkodowanie kwotÍ 1152 kr. za dzwony i 456 kr. za piszcza≥ki74 .
Pieniπdze te wp≥acono na konto parafii w SpÛ≥ce OszczÍdnoúci i Poøyczek w Ostrowach Tuszowskich (Ksiπøeczka Wk≥adek OszczÍdnoúci nr 244)75 . Pieniπdze te utraci≥y swojπ wartoúÊ w wyniku galopujπcej inflacji marki polskiej na poczπtku lat 20. XX w. Dopiero w okresie dwudziestolecia miÍdzywojennego (1926) zakupiono 2 dzwony
w firmie braci FelczyÒskich w Przemyúlu. Pierwszy z nich nosi≥ imiÍ
Jan (o wadze 200 kg) natomiast drugi: Piotr (100 kg) (za kwotÍ 240
dolarÛw amerykaÒskich)76 . Dopiero w 1938 r. podczas remontu organÛw ustawiono nowy Ñpryncypa≥î w miejsce zarekwirowanego przez
wojska austriackie. Koszt remontu zamknπ≥ siÍ w kwocie 350 z≥77.
W roku nastÍpnym (1939) wystrÛj úwiπtyni wzbogaci≥ siÍ o nowe
witraøe: úw. Izydora ñ patrona rolnikÛw oraz úw. Huberta ñ patrona
70
71
72
73
74
75
76
77
78
20
Tamøe.
Tamøe.
APOT, Akta luüne, Rok 1908 (wykaz dochodÛw i wydatkÛw), b.s.
Tamøe, Wykaz strat poniesionych przez koúcio≥y i beneficja rzymsko - kat. wskutek
dzia≥aÒ wojennych w Dyecezyi Tarn., b.s.; tamøe, Dokumenty rekwizycyjne, b.s.
Tamøe.
APOT, Akta luüne, Ksiπøeczka wk≥adek oszczÍdnoúci, s. 1-5.
Tamøe, KsiÍga uchwa≥ komitetu parafialnego w Ostrowach Tuszowskich [od] R.
1896, b.s.
Liber memorabilium, b.s.
Koszt obu witraøy zamknπ≥ siÍ w kwocie 1000 z≥. Liber memorabilium, b.s.
Varia
myúliwych. Fundatorem jednego z witraøy by≥ kolator koúcio≥a Jan W≥odek, profesor Uniwersytetu JagielloÒskiego. Drugi z witraøy zakupi≥y
dwie parafianki78 . W latach dwudziestych úwiπtyniÍ pokryto blachπ79.
W okresie II wojny úwiatowej, w zwiπzku z wysiedleniem ludnoúci
z terenu parafii Ostrowy Tuszowskie, w úwiπtyni zaprzestano sprawowania S≥uøby Boøej (21 III 1941 r.). Natomiast przedmioty kultu
(m.in. szaty liturgiczne) umieszczono w koúciele w Wadowicach GÛrnych. åwiπtyniÍ zamkniÍto zgodnie z rozporzπdzeniem w≥adz okupacyjnych, a na podium Wielkiego O≥tarza Ûwczesny proboszcz ks.
D. LitwiÒski wypisa≥ kredπ w jÍzyku niemieckim adagium: ÑBoøe, zachowaj tych, ktÛrzy uszanujπ Twoje o≥tarzeî80 . Wed≥ug kroniki parafialnej Ñwielu NiemcÛw pÛüniej czyta≥o ten napis i koúciÛ≥ zosta≥
nietkniÍtyî 81 . Wed≥ug ks. D. LitwiÒskiego na terenie parafii Niemcy utworzyli poligon artyleryjski, a úwiπtynia pe≥ni≥a funkcjÍ punktu
orientacyjnego. Nie zosta≥a jednak uszkodzona. Bolesnπ stratπ dla
parafii by≥a utrata paramentÛw koúcielnych z≥oøonych w koúciele
parafialnym w Wadowicach GÛrnych. åwiπtynia ta zosta≥a powaønie uszkodzona w czasie ofensywy sowieckiej 12 I 1945 r., a paramenty parafii w Ostrowach Tuszowskich ñ zrabowane. Ocala≥y jedynie lichtarze. Wiadomo, øe szaty liturgiczne zagrabione przez
kobiety s≥uøπce w Armii Czerwonej zosta≥y potraktowane przez nie
jako suknie wieczorowe (sic!)82 .
åwiπtyni grozi≥o zniszczenie rÛwnieø po zakoÒczeniu II wojny
úwiatowej. Wed≥ug ks. D. LitwiÒskiego Ñnie by≥o tygodnia, aby w bezpoúredniej bliskoúci koúcio≥a nie by≥y staczane formalne bitwyî niepodleg≥oúciowego podziemia a niekiedy band trudniπcych siÍ rabunkiem z oddzia≥ami milicji i UrzÍdu BezpieczeÒstwa83 . Jedna z takich
bitew mia≥a miejsce 7 VIII 1947 r., kiedy partyzanci s≥ynnego ÑZaporyî zadali straty oddzia≥owi sowieckiemu84 .
Kolejne zmiany wystroju úwiπtyni nastπpi≥y w okresie powojennym
w czasie duszpasterzowania ks. D. LitwiÒskiego. W latach 1952-1953
zakupiono do koúcio≥a dwie kropielnice z czarnego marmuru, a nastÍpnie odnowiono o≥tarz g≥Ûwny (1956). W dwa lata pÛüniej (1958)
79
80
81
82
83
84
85
APOT, Akta luüne, Odpis protoko≥u z 1 III 1926 r., b.s.
Liber memorabilium, b.s.
Tamøe.
Tamøe.
Tamøe.
Tamøe.
Tamøe.
21
Varia
odrestaurowano polichromiÍ, a takøe wzmocniono konstrukcjÍ chÛru
muzycznego. Ponadto dawny babiniec przekszta≥cono w kaplicÍ ku czci
úw. Antoniego. Prace te wykonali parafianie. Ponadto w 1960 r. úwiπtynia zosta≥a zelektryfikowana. W zwiπzku z uszkodzeniem úcian powtÛrnie odnowiono polichromiÍ i przemalowano úciany w zakrystii
i babiÒcu85 .
W 1971 r. wykonano o≥tarz Ñsoborowyî, a takøe wykonano nowπ
elewacjÍ zewnÍtrznπ koúcio≥a i wieøy z inicjatywy ks. W≥adys≥awa
UrbaÒskiego (1971-1972) oraz chodnik procesyjny (1974). Wyremontowano rÛwnieø zakrystiÍ (1976) oraz zawieszono obok o≥tarza g≥Ûwnego gabloty na wota uk≥adane obok wizerunku Madonny z Puszczy.
Odrestaurowano rÛwnieø figury úw. Jana Kantego i úw. Jana Nepomucena i wstawiono do oszklonych wnÍk na frontonie koúcio≥a86 .
Ks. W. UrbaÒski wyposaøy≥ ponadto úwiπtyniÍ w dwa nowe konfesjona≥y (1978) oraz nowe meble do zakrystii (1979). Ponadto wnÍtrze koúcio≥a wzbogaci≥o siÍ o kinkiety (1979)87 . RÛwnieø z inicjatywy tegoø proboszcza przebudowano prezbiterium umieszczajπc pod
nim komorÍ na piec grzewczy. Prace wykona≥ Ludwik Dudek z OstrÛw
Tuszowskich oraz wyznaczeni parafianie (27 IX-27 XI 1981 r.) 88 .
Za≥oøono teø nowπ instalacjÍ nag≥oúnieniowπ oraz instalacjÍ elektrycznπ dzwonnicy (1982). W prezbiterium po≥oøono granitowπ posadzkÍ oraz wykonano kamienny o≥tarz soborowy a takøe ambonÍ wg
projektu Bogny Drwalowej z Tarnowa89 . 25 IX 1983 r. o≥tarz konsekrowa≥ bp Piotr Bednarczyk, wikariusz generalny diecezji tarnowskiej. Podczas obrzÍdÛw konsekracyjnych umieúci≥ on w o≥tarzu relikwie úw. Herkulana i úw. Honoraty90 .
Z inicjatywy ks. Stanis≥awa Baniaka, w 1985 r. prof. Konrad Pustelnik odnowi≥ ≥askami s≥ynπcy wizerunek Najúw. Maryi Panny
z Puszczy oraz o≥tarz g≥Ûwny (I-23 V 1984). Odnowiony obraz i o≥tarz
poúwiÍci≥ bp P. Bednarczyk 15 VIII 1984 r.91
86
87
88
89
90
91
22
Tamøe.
Kronika, b.s.
Tamøe.
Tamøe; W UrbaÒski, Konsekracja nowego o≥tarza "twarzπ do ludu" w koúciele parafialnym pw. WniebowziÍcia Najúw. Maryi Panny w Ostrowach Tuszowskich,
mps w zbiorach APOT, s. 1.
APOT, Akta luüne, Kopia dokumentu konsekracyjnego z 25 IX 1983 r., b.s.; W.
UrbaÒski, dz. cyt., s. 2.
Kronika, b.s.
Varia
Ponadto w 1984 r. mieszkajπcy w Kanadzie Jan KÍdzior, rodak
z Toporowa ufundowa≥ 36 dÍbowych ≥awek do úwiπtyni92 . DziÍki niemu prezbiterium wyposaøono w nowπ sedillÍ, a o≥tarze boczne
w drewniane stopnie 93 .
W latach 1994-1995 z inicjatywy ks. JÛzefa ØÛ≥tka wykonano
nowe ogrodzenie koúcio≥a 94 , natomiast 21 II 1999 r. Rada Parafialna przyjÍ≥a projekt obecnego proboszcza, ks. Ryszarda Madeja
w sprawie budowy kopca ku czci Matki Boøej oraz drÛøek rÛøaÒcowych. Postanowiono rÛwnieø przywrÛciÊ cudowne ürÛde≥ko zasypane w czasie budowy drogi w okresie miÍdzywojennym95 . Prace rzeübiarskie zwiπzane z wykonaniem figur matki Boøej i legendarnego
rycerza oraz p≥askorzeüb tajemnic rÛøaÒcowych zlecono Stanis≥awowi Madejowi 96 . Prace rozpoczÍto na wiosnÍ tegoø roku, a 30 IV
1999 r. odkryto ürÛde≥ko, ktÛre wed≥ug legendy odnalaz≥ przed wiekami rycerz 97 . èrÛde≥ko oraz figury poúwiÍci≥ dziekan kolbuszowski ks. pra≥at Stanis≥aw WÛjcik 15 VIII 1999 r.
Z drewna, ktÛre pozosta≥o po rozbiÛrce starego koúcio≥a, wzniesiono
w latach 1903-1904 plebaniÍ istniejπcπ do dnia dzisiejszego (2002)98.
Koszt jej budowy wyniÛs≥ 10 000 kr. austriackich. W 1977 r. z inicjatywy ks. W. UrbaÒskiego wzniesiono wikarÛwkÍ w miejsce drewnianej
organistÛwki99 . BudowÍ nowej plebani rozpoczÍto 16 V 1984 r. wg projektu inø. Jerzego Lignarskiego z Rzeszowa 100 .
b) KoúciÛ≥ w Reichsheim (obecnie SarnÛw)
Stanowi≥ on oúrodek duszpasterski dla wysiedlonej ludnoúci parafii Ostrowy Tuszowskie w latach II wojny úwiatowej. Mimo øe od
1919 r. miejscowoúÊ ta podlega≥a jurysdykcji parafii TuszÛw Narodowy, sta≥o siÍ tak na mocy specjalnych uprawnieÒ nadanych ks.
D. LitwiÒskiemu przez administratora apostolskiego diecezji tarnowskiej bpa Edwarda Komara. FunkcjÍ úwiπtyni parafialnej pe≥-
92
93
94
95
96
97
98
99
100
Tamøe.
Tamøe.
Tamøe.
Tamøe; Liber memorabilium, b.s.
Kronika, b.s.
Tamøe; SZA, Cudowny zdrÛj, ZK, R 5 (1999) nr 4, s. 15.
Liber memorabilium, b.s.
Tamøe.
Kronika, b.s.
23
Varia
ni≥ dawny zbÛr protestancki zbudowany w 1853 r. Zosta≥ on wyposaøony w o≥tarze wykonane z fragmentÛw wyposaøenia úwiπtyni parafialnej z OstrÛw Tuszowskich wzniesionej w 1593 r.101
Nowy koúciÛ≥ poúwiÍci≥ uroczyúcie 9 VIII 1942 r. ks. Dominik LitwiÒski102. Wed≥ug niego Ñniemieccy protestanci byli obecni na tej
uroczystoúci i p≥akali, czujπc, øe tu juø nie wrÛcπ. Jeden BÛg wiedzia≥,
øe dzieÒ ten bÍdzie dniem fundacji nowej parafii nazwanej pÛüniej
SarnÛwî103. Ks. LitwiÒski duszpasterzowa≥ w tej úwiπtyni do momentu Ñwyzwoleniaî tych terenÛw spod okupacji niemieckiej przez ArmiÍ
Czerwonπ (pierwsze dni VIII 1944 r.)104.
c) KoúciÛ≥ filialny pw. úw. Stanis≥awa Kostki w Przy≥Íku
Przygotowania do jego budowy rozpoczÍto w 1986 r. 10 VIII tegoø
roku zakupiono 4 tys. sztuk ceg≥y pod budowÍ domu katechetycznego105, a 4 XI parafia za poúrednictwem Kurii Diecezjalnej w Tarnowie skierowa≥a wniosek o pozwolenie na budowÍ kaplicy kultowej
wraz z salπ katechetycznπ w Przy≥Íku. Pozwolenie wojewody rzeszowskiego na inwestycjÍ otrzymano 19 I 1987 r.106 13 V 1989 r. ks. bp
Piotr Bednarczyk poúwiÍci≥ i wmurowa≥ kamieÒ wÍgielny pod budowÍ
úwiπtyni wraz z punktem katechetycznym107.
åwiπtyniÍ wzniesiono wg projektu inø. Micha≥a Piechoty i inø. Jaros≥awa Rodziewicza z Katowic, natomiast prace budowlane prowadzi≥
Roman ChodÛr z Przy≥Íka108. KaplicÍ wraz z punktem katechetycznym
poúwiÍci≥ 25 XII 1990 r. bp Piotr Bednarczyk. Ponadto erygowa≥ DrogÍ Krzyøowπ. Na polecenie tegoø Biskupa w sali katechetycznej powsta≥a kaplica Matki Boøej109. W nastÍpnych latach wyposaøono úwiπtyniÍ w paramenty oraz po≥oøono posadzkÍ (1992) 110. 22 VI 1996 r. or-
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
24
Liber memorabilium, b.s.; B. WrÛbel, Z øycia kolonii niemieckich w mieleckiem
w XVIII-XX wieku, "Rocznik Mielecki" t. 3 (2000), s. 14.
Liber memorabilium, b.s.; B. WrÛbel, dz. cyt., s. 20.
Liber memorabilium, b.s.
Tamøe.
Kronika, b.s.
Tamøe.
APOT, Akta luüne, Kopia aktu wmurowania kamienia wÍgielnego pod budowÍ
kaplicy kultowej z salπ katechetycznπ pod wezwaniem úw. Stanis≥awa Kostki
w Przy≥Íku, parafia Ostrowy Tuszowskie, b.s.
Tamøe; Kronika, b.s.
Tamøe.
Tamøe.
Varia
dynariusz rzeszowski bp Kazimierz GÛrny poúwiÍci≥ nastawÍ o≥tarzowπ oraz dzwon111 . Obecnie (2002) trwa rozbudowa úwiπtyni.
d) Kaplica filialna w Szyd≥owcu
W zwiπzku z odleg≥oúciπ, jakπ musieli pokonywaÊ mieszkaÒcy tej
wioski, aby uczestniczyÊ w S≥uøbie Boøej w koúciele parafialnym,
ordynariusz tarnowski bp Jerzy Ablewicz zezwoli≥ na odprawianie
Eucharystii w budynku by≥ej szko≥y, ktÛra stanowi≥a w≥asnoúÊ so≥ectwa112 . Pierwszπ mszÍ úw. odprawiono tam w I NiedzielÍ Adwentu
1988 r. Wyposaøanie tej prowizorycznej poczπtkowo kaplicy trwa≥o
kilka lat. W XII 1991 r. okratowano w niej okna i drzwi oraz zamontowano tabernakulum 113 . Zgody na przechowywanie w niej NajúwiÍtszego Sakramentu udzieli≥ bp tarnowski JÛzef ØyciÒski 16 XI
tegoø roku 114 . W cztery lata pÛüniej (1996) kaplicÍ odnowili mieszkaÒcy. NaboøeÒstwo dziÍkczynne z tej okazji celebrowa≥ ks. inf.
JÛzef Sondej 115 .
111
112
113
114
115
Tamøe.
Tamøe.
Tamøe.
APOT, Akta luüne, Dekret bpa tarnowskiego JÛzefa ØyciÒskiego z 16 XI 1991 r.,
b.s.
Kronika, b.s.
25
Varia
Konsekracja koúcio≥a w rycie przedsoborowym wg ilustracji z XVIII w.
26
Varia
6
DUSZPASTERZE
P
rawodawstwo koúcielne mÛwi, øe pasterzem w≥asnym parafii
jest jej proboszcz. Wed≥ug postanowieÒ soboru trydenckie
go (1545-1563) proboszcz jest przede wszystkim duszpasterzem i nauczycielem prawd wiary. Powinien uczyÊ dzieci i starszych
prawd wiary i zasad øycia chrzeúcijaÒskiego. Celebracja Eucharystii,
udzielanie sakramentÛw úw. i objaúnianie ich wchodzi≥y w zakres kap≥aÒskich czynnoúci proboszcza. Poznanie parafian, pomaganie im
w potrzebach oraz dawanie dobrego úwiadectwa swoim øyciem okreúli≥ sobÛr jako zadania pasterskie kaødego proboszcza. Spe≥nienie
tych obowiπzkÛw wymaga≥o rezydencji w parafii116. Polskie ustawodawstwo synodalne obowiπzujπce w diecezji krakowskiej podkreúla≥o zw≥aszcza poznanie parafian, uczenie prawd wiary i udzielanie sakramentÛw úw.117 Zasady te obecne sπ w prawodawstwie koúcielnym
do dnia dzisiejszego. Dane proboszczÛw parafii Ostrowy oraz administratorÛw zawiera tabela nr 3.
Tab. 3. Wykaz proboszczÛw i administratorÛw parafii Ostrowy Tuszowskie
L.p.
ImiÍ i nazwisko
Funkcja
Lata
1.
ks. Andrzej Grabowski
proboszcz
1646-ok. 1669
2.
ks. Maciej Gπskiewicz
proboszcz
1669-ok. 1673
3.
ks. Piotr Miklusiewicz
administrator
4.
ks. Wojciech StarøyÒski
proboszcz
1673-ok. 1681
5.
ks. Kasper Cierlawic
proboszcz
1681-ok. 1685
6.
ks. Tomasz Dydawicz
proboszcz
1685-ok. 1723
7.
ks. Wojciech GÛrecki
proboszcz
1723-ok. 1744
116
117
1673
Conc. Trid. de ref., sess. 23, c. 1.
Zob. J. Bendyk, Dzia≥alnoúÊ duszpasterska biskupa Jana Aleksandra kardyna≥a Lipskiego w diecezji krakowskiej w latach 1732-1746, KrakÛw 1997, s. 82.
27
Varia
8.
ks. Ludwik Sieradzki
proboszcz
1744-ok. 1758
9.
ks. Andrzej Mrozowski
proboszcz
1758-ok. 1759
10.
ks. Ignacy LigÍziÒski
proboszcz
1759-ok. 1794
11.
ks. Jan Ochabski
administrator
1790-1792
12.
o. Kapistran Stixo OFM Obs.
administrator
1792-1794
13.
ks. Walenty Latzko
proboszcz
1794-1809
14.
ks. Jan Korzuch [sic]
komendarz
1809-1810
15.
ks. Franciszek Przanowski
proboszcz
1810-1815
16.
ks. Jan Konopka
administrator
i proboszcz
1815-1818
17.
ks. Andrzej Gallowitz
proboszcz
1819-1825
18.
ks. Micha≥ Kallatay
administrator
1825-1827
19.
ks. Pawe≥ Izdebski
proboszcz
1827-1828
20.
ks. Andrzej WaligÛrski
administrator
1828-1831
21.
ks. Micha≥ Macko
administrator
1831
22.
ks. Piotr Pankiewicz
administrator
i proboszcz
1831-1851
1851
23.
ks. Tomasz Turza
administrator
24.
ks. Wawrzyniec Kmik
proboszcz
1851-1876
25.
ks. Piotr Pradoniewicz
administrator
1876-1877
26.
ks. Jan Wciúlak
proboszcz
1877-1883
27.
ks. Pawe≥ Wo≥ek
administrator
28.
ks. Tadeusz ChwalibÛg
proboszcz
1883-1895
29.
ks. JÛzef £azarski
administrator
1894-1895
30.
ks. Piotr Podolski
proboszcz
1895-1905
31.
ks. Micha≥ Januú
administrator
32.
ks. Antoni Dzia≥o
proboszcz
1905-1915
33.
ks. JÛzef Badawski
administrator
1915-1916
34.
ks. JÛzef Smo≥ka
proboszcz
1916-1923
35.
ks. Jan Jakubowski
proboszcz
1923
36.
ks. Leon RomaÒski
proboszcz
1923-1925
28
1883
1905
Varia
37.
ks. Micha≥ Lisowski
administrator
38.
ks. Jan Grecki
proboszcz
1925-1927
1925
39.
ks. Jan Sadkiewicz
administrator
1927-1928
40.
ks. Jan £oniowski
proboszcz
1928-1933
41.
ks. Dominik LitwiÒski
administrator
proboszcz
1933-1934
1934-1969
42.
ks. W≥adys≥aw UrbaÒski
proboszcz
1969-1984
43.
ks. Stanis≥aw Baniak
proboszcz
1984-1993
44.
ks. JÛzef ØÛ≥tek
proboszcz
1993-1998
45.
ks. Ryszard Madej
proboszcz
1998-
Podstawa ürÛd≥owa: AKapMK, AV 1646, sygn. AV 7, k.54v; AKMK, sygn.
AV 24, s. 343-344; APOT Teczka ÑDokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stareî,
AV 1651-1764, passim; Liber presbyterorum, b.s.
W czynnoúciach duszpasterskich proboszczÛw wspierali wikariusze, co ilustruje tab. nr 4.
Tab. 4. Wikariusze parafii w Ostrowach Tuszowskich
L.p.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
ImiÍ i nazwisko
ks.
ks.
ks.
ks.
ks.
ks.
ks.
ks.
ks.
ks.
ks.
ks.
ks.
ks.
Andrzej £uczkosiÒski*
Jan £Ítek
Stanis≥aw Trzewik
JÛzef MrÛwka
W≥adys≥aw Przybyú
Czes≥aw Bachula
Stanis≥aw Baniak
JÛzef Gurgul
Arkadiusz StÍpieÒ
Jacek Cierpich
Zygmunt Markowicz
Mariusz Mik
Wies≥aw Dudek
Jaros≥aw StefaÒski
Lata
1891-1894
1915
1975-1978
1978-1980
1980-1982
1982-1983
1983-1984
1984-1988
1988-1990
1990-1992
1992-1995
1995-1998
1998-2001
2001-
* wikariusz ad personam
Podstawa ürÛd≥owa: Liber presbyterorum, b.s.
29
Varia
Odpis akt wizytacyjnych z 1651 r. Ze zbiorÛw Archiwum Parafialnego
w Ostrowach Tuszowskich.
30
Varia
7
INSTYTUCJE KOåCIELNE NA TERENIE PARAFII
W
czasach staropolskich w Ostrowach istnia≥y instytucje
zwiπzane z ewangelicznπ misjπ Koúcio≥a.
a) Szko≥a parafialna
Szkolnictwo parafialne Koúcio≥a katolickiego odegra≥o ogromnπ
rolÍ w krzewieniu kultury i oúwiaty. U podstaw jego rozwoju w Koúciele powszechnym leøπ postanowienia soborÛw: lateraneÒskiego III
(1179) i lateraneÒskiego IV z 1215 r. Sobory te poleca≥y, aby przy
koúcio≥ach utrzymywaÊ nauczycieli gramatyki, ktÛrzy udzielaliby elementarnych wiadomoúci uczniom. Ci ostatni mogli kontynuowaÊ
edukacjÍ w szko≥ach katedralnych i kolegiackich118.
Pierwsza wzmianka o obowiπzku prowadzenia szkÛ≥ parafialnych
na ziemiach polskich pochodzi z 1285 r. Wtedy to synod prowincjonalny w £Íczycy zabroni≥ przyjmowania do pracy w charakterze nauczyciela NiemcÛw nie znajπcych jÍzyka polskiego. Pierwsze szko≥y
zaczÍ≥y powstawaÊ w miastach, a od XIV w. rÛwnieø na wsiach.
O rozwoju szkolnictwa parafialnego w diecezji krakowskiej úwiadczy
fakt, øe ok. 1510 r. prawie 90% parafii posiada≥o w≥asne szko≥y. Ciosem dla rozwoju szkolnictwa okaza≥a siÍ reformacja, kiedy zniszczono wiele szkÛ≥. Kolejnym etapem rozwoju jest czas tzw. reformy katolickiej po soborze trydenckim (1545-1563)119.
Wtedy teø zapewne powsta≥a szko≥a parafialna w Ostrowach.
Pierwsza wzmianka o jej istnieniu pochodzi z 1646 r.120 Jej dzia≥alnoúci nie przerwa≥y siedemnastowieczne wojny, bowiem jej istnienie
odnotowujπ akta wizytacji generalnych z lat 1676 i 1694121. Praw118
119
120
121
S. Zych, Z dziejÛw szko≥y parafialnej w Kolbuszowej w latach 1604-1772, ZK, R.
(2001) nr 4, s. 17.
Tamøe.
AKapMK, AV 1646, sygn. AV 7, k. 29v; A. Zapart, Szkolnictwo parafialne w archidiakonacie sandomierskim w XVI-XVIII wieku, mps w zbiorach BKUL, Lublin 1976, s. 54.
Tamøe, s. 61.
31
Varia
dopodobnie uleg≥a ona zniszczeniu w czasie wojny pÛ≥nocnej w pierwszej dekadzie XVIII w., kiedy to rozpoczπ≥ siÍ w Polsce powaøny kryzys szkolnictwa122 . Akta osiemnastowiecznych wizytacji w ogÛle nie
odnotowujπ jej istnienia123 .
Wiadomo, øe w XVII stuleciu budynek szkolny znajdowa≥ siÍ na
wschÛd od úwiπtyni124 . Akta wizytacyjne okreúlajπ uczπcych w Ostrowach nauczycieli: magister (1651), rector scholae (1676), baka≥arz
(1694)125 . Ich uposaøenie w 1696 r. stanowi≥a kwota 2 fl. wyp≥acanych raz na kwarta≥126 .
Polskie prawodawstwo synodalne zastrzega≥o, aby nauczyciele byli
odpowiednio wykszta≥ceni. Na przyk≥ad list pasterski bpa krakowskiego kardyna≥a Bernarda Maciejowskiego nakazywa≥, aby nauczajπcy w szkole parafialnej posiadali magisterium lub bakalaureat
sztuk wyzwolonych i odznaczali siÍ w≥aúciwym podejúciem do powierzonych im obowiπzkÛw 127 . Natomiast statuty synodalne diecezji
krakowskiej z 1612 r. poleca≥y, aby oprÛcz wymaganej wiedzy nauczyciele szkÛ≥ parafialnych odznaczali siÍ nieposzlakowanπ moralnoúciπ128 . Podobne wymagania nakreúli≥y konstytucje synodalne bpa
krakowskiego Marcina Szyszkowskiego z 1621 r. Nakazywa≥y one,
aby nauczyciele byli skromni, trzeüwi i ugruntowani w wierze. Ponadto przed objÍciem posady nauczycielskiej zobowiπzani byli z≥oøyÊ
wyznanie wiary129.
W szkole parafialnej w Ostrowach realizowano zapewne tzw. Ñdrugi
wariantî programu szkolnego przewidzianego przez bpa Piotra Tylickiego dla szkÛ≥ parafialnych130. Zak≥ada≥ on dwie godziny nauki rano,
122
123
124
125
126
127
128
129
130
32
S. Zych, Z dziejÛw szko≥y parafialnej, s. 17.
A. Zapart, dz. cyt., s. 68a.
Tamøe, s. 101.
APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1651, b.s.; A. Zapart,
dz. cyt., s. 149.
Tamøe, s. 133.
Constitutiones synodi dioecesanae Cracoviensis celebratae anno Domini 1600,
Cracoviae 1601, s. 33.
Constitutiones synodi dioecesanae Cracoviensis Cracoviae in ecclesia Collegiata Sanctorum Omnium anno Domini 1612 die 3 mensis Mai celebratae [...], Cracoviae 1612, s. 27.
Reformationes generales ad clerum et populum dioecesis Cracoviensis pertinentes
ab Illustrissimo et Reverendissimo Domino D. Martino Szyszkowski Dei et Apostolicae Sedis gratia episcopo Cracoviensi duce Severiensi in synodo dioecesana sancitae et promulgatae anno 1621 die decima Februarii, Cracoviae 1621, s. 44-45.
Zob. A. Zapart, dz. cyt., s. 240.
Varia
w czasie ktÛrych naleøa≥o zapoznaÊ uczniÛw z zasadami czytania
i pisania, a takøe z prawdami katechizmowymi. Po po≥udniu naleøa≥o nauczyÊ sekwencji liturgicznych oraz zasad s≥uøenia do mszy úw.
Po opanowaniu tego materia≥u przez uczniÛw 2 godziny naleøa≥o przeznaczyÊ na naukÍ gramatyki i poezji. W godzinach popo≥udniowych
nauczyciel powinien zaznajamiaÊ uczniÛw ze s≥ownictwem ≥aciÒsko
- polskim i XV ksiÍgπ listÛw Cycerona ÑAd familiaresî. Kaødego dnia
rano uczniowie mieli ÊwiczyÊ znajomoúÊ j. ≥aciÒskiego, natomiast
w soboty uczyÊ siÍ arytmetyki i tzw. ÑCisiojanusaî, czyli kalendarza
úwiπt i uroczystoúci koúcielnych131 . Stosowanie m.in. tego programu
zaleca≥ synod diecezji krakowskiej z 1711 r., ktÛry ponadto zaznaczy≥, aby proboszczowie i wikariusze osobiúcie nauczali w kaødπ niedzielÍ katechizmu wiernych132 .
b) Szpital ubogich
Troska o ubogich chorych i cierpiπcych od pierwszych wiekÛw
chrzeúcijaÒstwa naleøa≥a do priorytetowych zadaÒ Koúcio≥a katolickiego. Realizowa≥y jπ m.in. instytucje koúcielne zwane szpitalami.
By≥y to przytu≥ki przeznaczone dla chorych i ubogich133 .
Na terenie parafii Ostrowy funkcjonowa≥ szpital ubogich. Zgodnie
z ustawodawstwem Koúcio≥a powszechnego i polskiego, zarzπd szpitala naleøa≥ do miejscowego proboszcza134 . Pierwsza wzmianka o jego
istnieniu pochodzi z 1651 r. Wtedy to w budynku szpitalnym mieszka≥ nauczyciel szko≥y parafialnej (rector scholae)135 . W czasach staropolskich przytu≥ek nie posiada≥ øadnego uposaøenia, prawdopodobnie pensjonariusze utrzymywali siÍ z ofiar parafian136 .
131
132
133
134
135
136
Constitutiones 1612, s. 23; A. Zapart, dz. cyt., s. 240-241.
Synodus dioecesana ab Illustrissimo et Reverendissimo Domino D. Casimiro
a £ubna £ubieÒski Dei et Apostolicae Sedis gratia episcopo Cracoviensi, duce Severiae celebrata Cracoviae in Ecclesia archipresbyterali anno Domini 1710 die
sexta mensis Octobris et aliis duobus sequentibus diebus, Cracoviae 1711, s. 5.
S. Zych, Szpital ubogich przy koúciele parafialnym w Zabierzowie w latach ok.
1619-1939, Kolbuszowa 2002, s. 45-49.
W. WÛjcik, Z dziejÛw koúcielnego szpitalnictwa. Archidiakonat sandomierski,
"Ateneum Kap≥aÒskie", t. 51 (1949), s. 269.
APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1651, b.s.; W. Kowalski, dz. cyt., s. 324. Jego fundacja nastπpi≥a po 1646 r. Por. Z. Guldon i W. Kowalski, Szpitale w wojewÛdztwie sandomierskim w drugiej po≥owie XVII w., "Nasza Przesz≥oúÊ", t. 89 (1995), s. 127.
APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1651, b.s.; tamøe,
AV 1764, b.s.
33
Varia
Wed≥ug akt wizytacyjnych z 1764 r., budynek szpitalny znajdowa≥ siÍ od po≥udniowej strony úwiπtyni. By≥ on drewniany z jednπ
salπ, izbπ i sieniπ137 . W 1651 r. mieszka≥ w nim nauczyciel szko≥y
parafialnej138 , a w 1748 r. trzech ubogich139 . Instytucja ta zanik≥a
po 1764 r., poniewaø nie wymieniajπ jej akta wizytacji dekanalnej
z 1783 r.140 Kontynuacjπ dzia≥alnoúci dobroczynnej szpitala by≥ istniejπcy w Ostrowach Tuszowskich tzw. Fundusz Ubogich. Zosta≥ on
wprowadzony w kaødej parafii w wyniku reform jÛzefiÒskich w Galicji141 .
c) Bractwo
W kaødej epoce we wspÛlnocie Koúcio≥a istnia≥y stowarzyszenia, organizacje i ruchy wiernych úwieckich. W úredniowieczu oraz
w czasach nowoøytnych nastπpi≥ rozkwit bractw religijnych zwanych
rÛwnieø konfraterniami lub sodalicjami. Bractwa te stanowi≥y organizacje wiernych o charakterze religijnym. By≥y one erygowane przez
kompetentnπ w≥adzÍ koúcielnπ i pozostawa≥y pod jej zwierzchnictwem
jako sta≥a fundacja posiadajπca osobowoúÊ prawnπ, w≥asny zarzπd
oraz statuty regulujπce jej strukturÍ, charakter i cele142 .
W czasach staropolskich w parafii Ostrowy nie by≥o øadnego bractwa143 . ByÊ moøe wierni z tej parafii byli przyjmowani do bractw
w pobliskiej Kolbuszowej, gdzie w czasach staropolskich istnia≥o aø
piÍÊ konfraternii144 . Na prze≥omie XIX i XX w. prawdopodobnie rozpoczÍ≥o w parafii dzia≥alnoúÊ Arcybractwo NajúwiÍtszego Sakramentu145 .
137
138
139
140
141
142
143
144
145
34
Tamøe, AV 1764, b.s.
Tamøe, AV 1651, b.s.
Tamøe, AV 1748, b.s.
Tamøe, AV 1783, b.s.
Wojnar S., Stan prawny parafii w diecezji przemyskiej za rzπdÛw biskupa Antoniego Go≥aszewskiego w úwietle ustaw jÛzefiaÒskich, "Studia KoszaliÒsko-Ko≥obrzeskie", Nr 1 (1992), s. 146.
S. Zych, Bractwa religijne w parafii Kolbuszowa w czasach staropolskich, ZK,
R. 7 (2000) nr 12, s. 18.
Zob. G. Marciniak, Bractwa religijne w archidiakonacie sandomierskim od po≥owy XVI w. do rozbiorÛw Polski (na podstawie wizytacji koúcielnych), mps w zbiorach BKUL, Lublin 1991, passim.
S. Zych, Bractwa religijne, s. 18.
Liber memorabilium, b s.
Varia
8
KULT £ASKAMI S£YN•CEGO WIZERUNKU
MADONNY Z PUSZCZY
J
ak twierdzi ks. JÛzef Bendyk, w przedrozbiorowej diecezji
krakowskiej Ñw kaødej okolicy by≥y oúrodki kultu maryjne
go czy úwiÍtych, do ktÛrych przychodzili z pobliskich parafii ludzie, by siÍ modliÊî146 . Wed≥ug niego Ñobrazy te uroczyúcie koronowano, ubierano w sukienki i obwieszano wotami. [...] Z nimi to
wiπza≥y siÍ pielgrzymki odbywane pojedynczo lub zbiorowoî147 .
Do takich miejsc niewπtpliwie naleøa≥ koúciÛ≥ parafialny w Ostrowach
Tuszowskich.
Z poczπtkami kultu NMP wiπøπ siÍ dwie legendy spisane w latach
50. XX w. przez ks. D. LitwiÒskiego148 . Pierwsza z nich mÛwi o okolicznoúciach powstania koúcio≥a sanktuaryjnego. Znurzonemu polowaniem rycerzowi mia≥a objawiÊ siÍ Matka Boøa i przekazaÊ swπ wolÍ:
ÑPrzysz≥am tu z W≥och i tu mi postawisz koúciÛ≥î149 . Druga dotyczy
ürÛde≥ka wyp≥ywajπcego w pobliøu úwiπtyni. Wed≥ug niej polujπcy w
niedzielÍ rycerz straci≥ wzrok, kiedy krew zabitego jelenia obla≥a mu
oczy. Øa≥ujπc za grzech - prosi≥ MatkÍ Boøπ o ratunek. Us≥ysza≥ wtedy g≥os: ÑGrzeb w piasku do≥ek i obmyj siÍ wodπ, ktÛra wyp≥ynieî.
Po obmyciu oczu wodπ rycerz odzyska≥ wzrok150 .
£askami s≥ynπcy wizerunek Madonny z Puszczy jest kopiπ cudownego obrazu Matki Boøej ånieønej z rzymskiej bazyliki Santa Maria
Maggiore. Wizerunek z OstrÛw Tuszowskich powsta≥ w 1630 r., o czym
úwiadczy data umieszczona na obrazie151 . Poúwiadczeniem wzorca jest
146
147
148
149
150
151
J. Bendyk, dz. cyt., s. 179.
Tamøe.
D. LitwiÒski, dz. cyt., s. 10-11.
Tamøe, s. 10; J. Bardan, Herb powiatu kolbuszowskiego (studium historyczno heraldyczne), mps w zbiorach Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej
w Kolbuszowej, Kolbuszowa 2000, s. 7.
D. LitwiÒski, dz. cyt., s. 11; J. Bardan, dz. cyt., s. 7.
D. LitwiÒski, dz. cyt., s. 12.
35
Varia
≥aciÒski napis znajdujπcy siÍ u do≥u obrazu: ÑMadonna Maior de Urbe
[...] a s. Luca Evang. depictaî. Wed≥ug tradycji obraz mia≥ byÊ darem
krÛlewskim zwiπzanym z konsekracjπ úwiπtyni152 .
Wed≥ug Jacka Bardana Ñobraz jest spokojnπ, zrÛwnowaøonπ kompozycjπ, przedstawiajπcπ NajúwiÍtszπ MaryjÍ PannÍ z Dzieciπtkiem
na lewej rÍce. W symbolicznym przekazie obrazu wyrÛøniajπ siÍ dwa
elementy zwiπzane z Osobπ Chrystusa: bia≥a chusta w d≥oni Matki
Boskiej podtrzymujπcej Dzieciπtko ñ zapowiedü Jego mÍki oraz ksiÍga ñ symbol wiedzy, S≥owa i planÛw Boøych. Natomiast znakiem NMP
jest widniejπca na jej prawym ramieniu gwiazdaî153 .
Naleøy zaznaczyÊ, øe zewnÍtrznym przejawem religii sπ obrzÍdy, duszπ zaú tych obrzÍdÛw jest kult. Jest on istotnym elementem
kaødej religii. Postawa cz≥owieka religijnego wyraøa siÍ w aktach
wewnÍtrznych i zewnÍtrznych kultu. UzewnÍtrznianie aktÛw kultu
wewnÍtrznego przez akty kultu zewnÍtrznego wynika z psychofizycznej konstrukcji osoby ludzkiej. ZewnÍtrznymi aktami kultu sπ min.:
s≥owa, gesty, czynnoúci, wznoszenie rπk, klÍkanie, sk≥adanie darÛw
(wotÛw). Dla warsztatu historyka uchwytne sπ tylko te zewnÍtrzne
akty. Badanie wewnÍtrznego aktu kultu wykracza poza moøliwoúci
warsztatu historycznego154 .
Poczπtki kultu Madonny z Puszczy siÍgajπ prze≥omu XVII i XVIII
w. Wiadomo, øe w 1727 i 1738 r. w úwiπtyni znajdowa≥o siÍ 14 wotÛw wykonanych ze srebra oraz 5 sznurÛw korali oraz ÑdÍtek dwie nici
z mÍtalikiem NMPî155 . Rodzaje wotÛw ilustruje tab. nr 5.
Tab. 5. Wota kruszcowe znajdujπce siÍ na wizerunku NMP w
latach 1727-1738
L.p.
Kszta≥t
Kruszec
Wyobraøenie IloúÊ
1.
ZÍby na ≥aÒcuszkach
srebro
-
2
2.
Tabliczka
srebro
ÑrÛøneî
5
3.
Serce
srebro?
-
4
152
153
154
155
36
J. Bardan, dz. cyt., s. 8.
Tamøe, zob. W. G≥owa, Znaki i symbole w liturgii, Przemyúl 1995, s. 43-44.
S. Nabywaniec i S. Zych, Dzieje kultu Matki Boøej £askawej w Czudcu od XVII
w. do 2002 r. (w druku).
AKMK, AV 1727, sygn. AV 22, s. 351; tamøe, AV 1738, sygn. AV 24, s. 658-659.
Varia
4.
Tabliczka Ñduøaî
srebro?
oczy Ñduøeî
1
5.
Tabliczka Ñmniejszaî
srebro?
oko
1
6.
Tabliczka
srebro?
osoba
1
Podstawa ürÛd≥owa: AKMK, AV 1727, sygn. AV 22, s. 351; tamøe, AV 1738,
sygn. AV 24, s. 658-659.
Inwentarz sporzπdzony w 10 lat pÛüniej (1748) podaje, øe w úwiπtyni znajdowa≥o siÍ 18 wotÛw oraz 6 nici korali156 . Wiadomo, øe
w latach 1748-1783 z≥oøono jako wota: czerwonego z≥otego oraz z≥ocone obrπczki wykonane ze srebra157 . IloúÊ z≥otych i srebrnych wotÛw w 1785 r. przedstawia tabela nr 6.
Tab. 6 Wota kruszcowe w 1785 r.
L.p.
Rodzaj/ kszta≥t
1.
Serca
2.
Tabliczki (vota quadrata)
3.
IloúÊ
WartoúÊ
5
5 fl.
10
8 fl.
Stopy
2
1 fl.
4.
Obrπczki poz≥acane
2
30 krajc.
5.
Moneta
1
[1 czerwony z≥]
Podstawa ürÛd≥owa: Inventarium 1785, s. 2.
Przed 1727 r. obraz NMP ozdobiono srebrnymi koronami158 wysadzanymi czeskimi kamieniami. Korony by≥y czÍúciowo z≥ocone159 .
Inwentarz sporzπdzony przy okazji wizytacji generalnej w 1738 r.
podaje, øe znajdowa≥y siÍ one Ñw o≥tarzu wielkim na obrazie NajúwiÍtszej Pannyî160 . W 1785 r. oszacowano ich wartoúÊ na 10 fl.161 ObecnoúÊ koron na wizerunku MB moøe úwiadczyÊ, øe w drugiej po≥. XVII
w. lub na pocz. XVIII w. dokonano jego prywatnej koronacji. ObrzÍ-
156
157
158
159
160
161
APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1748, b. sygn., b.s.
Tamøe, AV 1783, b.s., D. LitwiÒski, dz. cyt., s. 13.
AKMK, AV 1727, sygn. AV 22, s. 351.
Inventarium 1785, s. 1.
AKMK, AV 1738, sygn. AV 24, s. 658.
Inventarium 1785, s. 1.
37
Varia
dy takie mia≥y miejsce w wielu sanktuariach maryjnych, m.in.
w Borku Starym k. Rzeszowa w 1866 r.162
Wed≥ug akt wizytacyjnych z 1738 r. w úwiπtyni znajdowa≥o siÍ piÍÊ
sukienek b≥awatnych Ñna NMPî163. Inwentarz wizytacyjny spisany
w dziesiÍÊ lat pÛüniej (1748) wymienia tylko trzy sukienkiî164.
Kres istnieniu kultu MB w Ostrowach Tuszowskich po≥oøy≥o ustawodawstwo jÛzefiÒskie w 2. po≥. XVIII w. Wed≥ug dekretu nadwornego z 9 II 1784 r. w wielu koúcio≥ach rozwija≥a siÍ ludowa poboønoúÊ
stanowiπca zgorszenie dla innowiercÛw. Wed≥ug w≥adz powodem tego
zgorszenia by≥o wieszanie na obrazach ozdÛb w postaci szat, z≥otych
i srebrnych serc, nÛg i rπk. Dekret zabroni≥ tych praktyk, zakaza≥
ponadto sk≥adania Ñpisemnych úwiadectw o prawdziwoúci bezpodstawnych cudÛwî165. W≥adze nakazywa≥y, aby úciπgniÍto te ozdoby
w ciπgu trzech miesiÍcy, czego mieli dopilnowaÊ biskupi166.
W podobnym tonie zredagowano dekret nadworny z 13 XII 1784 r.
Ponawia≥ on nakaz usuniÍcia zas≥on z cudownych obrazÛw, aby
w odbiorze ludu ñ jak wyraøono siÍ w dekrecie - nie zosta≥a pomniejszona godnoúÊ cudownych obrazÛw oraz by nie dosz≥o do przerostu
kultu obrazÛw nad kultem NajúwiÍtszego Sakramentu167.
16 V 1794 r. na mocy rozporzπdzenia Gubernium we Lwowie nr
35075 kosztownoúci koúcielne parafii w Ostrowach w tym korony
i wota przejÍ≥a monarchia austriacka168. Zrabowane argentaria oszacowano na kwotÍ 271 fl. i 18 krajc.169. åwiadomoúÊ tego rabunku by≥a
powszechna w úwiadomoúci kap≥anÛw i wiernych, skoro w 1849 r. Ûwczesny proboszcz, ks. Piotr Pankiewicz zapisa≥ w inwentarzu z 1785
r., w rubryce przeznaczonej na adnotacje: ÑNa rozkaz C.K. austriacki, pozabierano drogie i kosztowne pamiπtki OjcÛw naszych ñ zrabowano koúcio≥y ñ åwiÍtoúci zniewaøono ñ Ty o Boøe stanij w obronie
Twojej krzywdy. Signatum in Ostrowy 1849î170 .
162
163
164
165
166
167
168
169
170
38
B. Stopyra, Kult obrazu Matki Boskiej Boreckiej, w: Z dziejÛw sanktuarium
w Borku Starym k. Rzeszowa, praca zbiorowa, Tyczyn 1995, s. 61.
AKMK, AV 1738, sygn. AV 24, s. 661.
APOT, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", AV 1748, b.s.
S. Nabywaniec, Diecezja przemyska greckokatolicka w latach 1772-1795, "Premislia Christiana", t. 5 (1992/1993), s. 219.
Tamøe.
Tamøe.
Inventarium 1785, s. 2 (adnotacja); D. LitwiÒski, dz. cyt., s. 14.
Tamøe.
Inventarium 1785, s. 2
Varia
Jednπ z przyczyn zaniku lokalnych sanktuariÛw na terenie KrÛlestwa Galicji i Lodomerii by≥y dπøenia w≥adz zaborczych do odgÛrnego tworzenia sanktuariÛw dla poszczegÛlnych diecezji. Rezydujπcy w Tarnowie ks. Jan Duwal, oficja≥ generalny dla austriackiej czÍúci diecezji krakowskiej, w rozporzπdzeniu z 7 IV 1783 r. wyznaczy≥
koúciÛ≥ parafialny w Kobylance ko≥o Gorlic na g≥Ûwne miejsce pielgrzymkowe formujπcej siÍ diecezji tarnowskiej171 . Wed≥ug ks. B.
Kumora Ñby≥o to miejsce pielgrzymkowe o charakterze lokalnym,
po≥oøone na uboczu od g≥Ûwnych centrÛw diecezji i zapewne mniej
znane ogÛ≥owi ludnoúciî 172 . Naleøy dodaÊ, øe Ostrowy Tuszowskie
pozostawa≥y w granicach diecezji tarnowskiej w latach 1786-1805
i 1821-1992173 .
W úwiadomoúci wiernych istnia≥o jednak nadal przekonanie
o cudownoúci wizerunku Madonny z Puszczy, co uwidoczni≥o siÍ
szczegÛlnie w 2. po≥owie XIX w., kiedy to 23 IX 1882 r. Ûwczesny proboszcz ks. Jan Wciúlak stary wizerunek zastπpi≥ wizerunkiem Matki
Boøej RÛøaÒcowej. Nag≥π úmierÊ koúcielnego oraz ks. Wciúlaka (6 II
1883), a takøe zarazÍ szerzπcπ siÍ w parafii wierni uznali za karÍ
Boøπ. Nowy proboszcz ks. Tadeusz ChwalibÛg umieúci≥ obraz Madonny z Puszczy z powrotem w o≥tarzu g≥Ûwnym 174 .
Odrodzenie kultu Madonny z Puszczy nastπpi≥o dziÍki staraniom
ks. Dominika LitwiÒskiego, proboszcza w latach 1934-1969. Inwentarz parafialny z 1926 r. zawiera bowiem lakonicznπ wzmiankÍ ÑwotÛw ani kosztownoúci nie maî175 . W 1954 r. ks. LitwiÒski rozpoczπ≥
prowadzenie ÑKsiÍgi £askî176 oraz opracowa≥ dzieje koúcio≥a i kultu
Matki Boøej177 . Pod koniec ubieg≥ego stulecia wizerunek Madonny
z Puszczy sta≥ siÍ szczegÛlnym symbolem terenÛw wchodzπcych
w sk≥ad powiatu kolbuszowskiego, a zlokalizowanych na terenie prastarej sandomierskiej puszczy. Wed≥ug historyka J. Bardana z Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej Ñjest to, jak siÍ wydaje, doúÊ
powszechne odczucie, o czym úwiadczy fakt, øe >>darem powiatu
kolbuszowskiego dla Ojca åwiÍtego<<, wybranym przez radnych po171
172
173
174
175
176
177
B. Kumor, Austriackie w≥adze zaborcze wobec kultu KrÛlowej Polski i pielgrzymek na Jasnπ GÛrÍ (1772-1809), "Studia Claromontana", t. 1 (1981), s. 83.
Tamøe, s. 84.
B. Kumor, Diecezja tarnowska. Dzieje ustroju i organizacji, s. 58 i 93.
D. LitwiÒski, dz. cyt., s. 15-17.
APOT, Akta luüne, Odpis protoko≥u z 1 III 1926 r., b.s.
D. LitwiÒski, dz. cyt., s. 18.
Tamøe, s. 9-17.
39
Varia
wiatowych i wrÍczonym 12 sierpnia 1999 r. w Sandomierzu, by≥a
w≥aúnie kopia obrazu Madonny z Puszczyî 178 . Ponadto J. Bardan
zasugerowa≥, aby herb powiatu kolbuszowskiego opiera≥ siÍ na motywach ikonograficznych wizerunku NMP z OstrÛw Tuszowskich:
ÑJeøeli inspiracji dla herbu powiatu kolbuszowskiego bÍdziemy szukali w symbolice religijnej zwiπzanej z oúrodkami kultu z tego regionu, to najw≥aúciwsze bÍdzie siÍgniÍcie do ikonografii s≥ynπcego ≥askami obrazu Matki Boøej z OstrÛw Tuszowskich. Jest w nim bowiem
wyraøony ñ oprÛcz tej szczegÛlnej czci, jakπ otacza siÍ w Polsce MatkÍ Boskπ ñ silny, oznaczony cechπ wy≥πcznoúci, zwiπzek z regionem
kolbuszowskimî179 . Autor projektu zasugerowa≥, aby w b≥Íkitnym
polu umieúciÊ gwiazdÍ dwunastopromiennπ z≥otπ o promieniach
d≥uøszych i krÛtszych przemiennie. ÑChodzi≥o w tym o podkreúlenie
ideowej wymowy projektowanego herbu, gdzie pierwszeÒstwo przyznaje siÍ odwo≥aniu do patronki regionuî180 . Projekt ten nie zosta≥
jednak zaakceptowany przez radnych powiatowych na sesji 29 VI
2000 r.181 Podobnie radni nie zaakceptowali projektu przedstawiajπcego Ñw polu b≥Íkitnym cis z≥oty o rozdwojonym pniu, z szeúcioma
czerwonymi owocami, nad nim gwiazda z≥ota dwunastopromiennaî.
Gwiazda nawiπzywa≥a do wizerunku Madonny z Puszczy 182 . Herb
powiatu kolbuszowskiego uchwalony przez radÍ 23 VIII 2002 r. posiada jednak akcenty wskazujπce na wizerunek NMP z OstrÛw, bowiem wed≥ug ekspertÛw z Komisji Heraldycznej przy Ministrze Spraw
WewnÍtrznych Ñprzez dalsze analogie herb moøe byÊ odnoszony rÛwnieø do miejscowego kultu maryjnegoî183 .
Niewπtpliwie na oøywienie czci M.B. wp≥ynÍ≥o powstanie drÛøek
rÛøaÒcowych oraz figur Madonny i rycerza, a takøe odkrycie zasypanego w latach 30. XX w. cudownego ürÛde≥ka. Wszystkie te inwestycje zrealizowano z inicjatywy obecnego proboszcza ks. Ryszarda
Madeja184 . Ponadto od 1996 sanktuarium w Ostrowach Tuszowskich
sta≥o siÍ szczegÛlnym miejscem modlitwy myúliwych185 z kÛ≥ ≥owiec-
178
179
180
181
182
183
184
40
J. Bardan, dz. cyt., s. 8, przyp. 38.
Tamøe, s. 8.
Tamøe, s. 11.
B. Popek, Herb powiatu uchwalony, "Przeglπd Kolbuszowski", Nr 113/ 2002, s. 7.
Tamøe.
Herb powiatu kolbuszowskiego, ZK, R. 9 (2002) nr 9, s. 1.
Zob. Kronika, passim.
Varia
kich: ÑKniejaî z Mielca, ÑDarz BÛrî ze åwierczowa i ÑBorekî z Kolbuszowej. Przybywajπ oni corocznie przed wizerunek Madonny z Puszczy z okazji úwiÍta swego patrona ñ úw. Huberta, ktÛrego witraø znajduje siÍ w prezbiterium. DziÍki ≥askami s≥ynπcemu wizerunkowi
Madonny z Puszczy oraz witraøowi úw. Huberta Ñtak bliska jest úwiπtynia [sanktuaryjna] wszystkim sympatykom przyrody, a szczegÛlnie
myúliwymî186 .
185
186
M. Tomaszewska, Madonna z Puszczy, "Przeglπd Kolbuszowski", Nr 70/1997,
s. 6.
B. Peret, Hubertus w Ostrowach Tuszowskich, ZK, R. 8 (2001) nr 10, s. 8.
41
Varia
Dokument krÛla Jana III Sobieskiego z 1689 r. Ze zbiorÛw Archiwum Parafialnego
w Ostrowach Tuszowskich.
42
Varia
ZAKO—CZENIE
Uposaøona w 1566 r. parafia w Ostrowach Tuszowskich obejmowa≥a poczπtkowo rozleg≥π po≥aÊ puszczy sandomierskiej. Z biegiem lat
ukszta≥towa≥o siÍ jej obecne terytorium zajmujπce obok OstrÛw Przy≥ek, Szyd≥owiec i ToporÛw. Wraz z up≥ywem lat wzrasta≥a rÛwnieø liczba mieszkaÒcÛw, kszta≥tujπca siÍ obecnie na poziomie ok. 1800 osÛb.
W funkcjonowaniu parafii waøne miejsce zajmowa≥y materialne podstawy jej dzia≥alnoúci, pochodzπce w wiÍkszoúci z fundacji krÛla Zygmunta Augusta.
Øycie religijne wiernych koncentrowa≥o siÍ w drewnianej úwiπtyni
parafialnej, ktÛrπ wzniesiono w 1593 r. oraz obecnej murowanej (konsekrowanej w 1902 r.), w latach II wojny úwiatowej - w Reichsheim
(SarnÛw), a wspÛ≥czeúnie rÛwnieø w koúciele filialnym w Przy≥Íku
i kaplicy mszalnej w Szyd≥owcu.
SzczegÛlnπ rolÍ w dziejach parafii odgrywali jej pasterze w≥asni proboszczowie, a w przypadku jej nieobsadzenia - administratorzy.
Urzπd ten na przestrzeni wiekÛw pe≥ni≥o przesz≥o 43 kap≥anÛw. W zadaniach duszpasterskich wspomagali ich wikariusze.
Na terenie parafii funkcjonowa≥a rÛwnieø placÛwka oúwiatowa szko≥a parafialna, a takøe charytatywna - szpital ubogich. Wiernych
úwieckich skupia≥a prawdopodobnie jedna konfraternia.
SzczegÛlnym rysem dziejÛw parafii jest kult ≥askami s≥ynπcego wizerunku Madonny z Puszczy, datowany na prze≥om XVII i XVIII w. Ma
on w ostatnich latach coraz szerszy wymiar, czego dowodem jest uznanie w opinii wiernych M.B. z OstrÛw patronkπ terenÛw wchodzπcych
w sk≥ad powiatu kolbuszowskiego.
W niniejszej publikacji przedstawiono jedynie ogÛlny zarys dziejÛw
parafii i kultu Madonny z Puszczy w Ostrowach Tuszowskich. Wiele
zagadnieÒ drugorzÍdnych dla wiodπcego tematu potraktowano ogÛlnikowo lub tylko zasygnalizowano ich istnienie. Mogπ one stanowiÊ
odrÍbny problem badawczy i przedmiot osobnych opracowaÒ. Mimo
tych brakÛw niniejsza publikacja moøe stanowiÊ przyczynek do dziejÛw kultu Madonny z Puszczy oraz Koúcio≥a katolickiego na terenie
Kolbuszowszczyzny.
43
Varia
Odcisk pieczÍci gromadzkiej wsi Ostrowy i ToporÛw na dokumencie z 1834 r.
w zbiorach Archiwum Parafialnego w Ostrowach Tuszowskich
44
Varia
WYKAZ SKR”T”W
ABMK
AKapMK
AKMK
APOT
AV 1646
AV 1651
AV 1727
AV 1738
-
Archiwa, Biblioteki i Muzea Koúcielne
Archiwum Kapitu≥y Metropolitalnej w Krakowie
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Archiwum Parafialne w Ostrowach Tuszowskich
Visitatio Sandomiriensis Archidiaconatus anno
Domini 1646 ex commissione R.D. Petri Gembicki
episcopi Cracoviensis ducis Severiae per R.D.
Gregorium Kownacki IUD custodem Tarnoviensem,
Venceslaum Kostecki praepositum Opocnensem
plebanum Malicensem expedita (Decanatus:
Koprzywnicensis, Rudnicensis, Miechocinensis et
Po≥anecensis), Archiwum Kapitu≥y Metropolitalnej
w Krakowie, sygn. AV 7.
- Odpis z akt wizytacyjnych (1651), Archiwum Parafialne
w Ostrowach Tuszowskich, Teczka "Dokumenty
Koúcio≥a Ostrowy. Stare", b. sygn.
- Visitatio realis et personalis ecclesiarum parochialium,
hospitalium, capellarum, altarium et confraternitatum
in quatuor decanatibus archidiaconatus
Sandomiriensis, videlicet: Rudnicensi, Miechocinensi,
Coprivnicensi et Po≥anecensi existentibus, sub felicissimis
auspiciis Celsissimi Principis R.D. Constantini Feliciani in
Szaniawy Szaniawski episcopi Cracoviensis ducis Severiae
per me Dominicum Lochman IUD canonicum
cathedralem Cracoviensem, archidiaconum
Sandomiriensem anno Domini 1727 diebus primis
mensis Martii inchoata, tandem mense Septembri
finaliter expedita, Archiwum Kurii Metropolitalnej
w Krakowie, sygn. AV 22.
- Visitatio archidiaconatus Sandomiriensis, scilitet
quatuor decanatuum: Coprivnicensis, Polanecensis,
Rudnicensis et Miechocinensis, ex speciali comissione
Eminentissimi S.R.E. Cardinalis praesbiteri R.D.
Joannis Alexandri in Lipie Lipski, episcopi Cracoviensis,
45
Varia
ducis Severiae per me Andream Potocki, cathedralem
Chelmensem, Sandomiriensem canonicum,
praepositum Siennensem etc. inchoata anno 1737,
continuata et expedita 1738, Archiwum Kurii
Metropolitalnej w Krakowie, sygn. AV 24.
AV 1748
- Odpis z akt wizytacyjnych (1748), Archiwum Parafialne
w Ostrowach Tuszowskich, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a
Ostrowy. Stare", b. sygn.
AV 1764
- Odpis z akt wizytacyjnych (1764), Archiwum Parafialne
w Ostrowach Tuszowskich, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a
Ostrowy. Stare", b. sygn.
AV 1783
- Odpis z akt wizytacyjnych (1783), Archiwum Parafialne
w Ostrowach Tuszowskich, Teczka "Dokumenty Koúcio≥a
Ostrowy. Stare", b. sygn.
AV 1846
- Odpis z akt wizytacyjnych (1846), Archiwum Parafialne
w Ostrowach Tuszowskich, Teczka "Dokumenty
Koúcio≥a Ostrowy. Stare", b. sygn.
BKUL
- Biblioteka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
fl.
- floren
hal.
- halerz
Inventarium 1785
- Inventarium sacrorum vasorum, praetiosum et
apparamentorum Ecclesiae Parochialis sub Titulo
Asumptionis B. V. Mariae in pago Ostrowy,
5 VIII 1785, Archiwum Parafialne w Ostrowach
Tuszowskich, b. sygn.
kr.
- korona
krajc.
- krajcar
Liber memorabilium
- Liber Memorabilium et Historiae E[ccle]siae ac
Parochiae Ostroviensis ab anno 1839, Archiwum
Parafialne w Ostrowach Tuszowskich, b. sygn.
Liber presbyterorum
- Liber Presbyterorum eorum qui munia Spiritualia
penes Ecclesiam Parochialem Ostroviensem abibant,
Archiwum Parafialne w Ostrowach Tuszowskich, b. sygn.
ob. ≥ac.
- obrzπdku ≥aciÒskiego
ZK
- "Ziemia Kolbuszowska", Kolbuszowa 1994z≥
- z≥oty
46
Varia
BIBLIOGRAFIA
I èR”D£A
A. èR”D£A ARCHIWALNE
Archiwum Historyczne Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej
- Mapy katastralne wsi Ostrowy Tuszowskie z 1871 r., sygn. 390
i 391.
Archiwum Kapitu≥y Metropolitalnej w Krakowie
- Acta visitationis ecclesiarum archidiaconatus Sandomiriensis
sub R.D. Bernardo Maciejowski episcopo Cracoviensi duce Severiensi. Exequutio visitationis pergebatur Sandomiriae die 16 Martii ad 3
Aprilis anno Domini 1604, sygn. AVCap. 23 (mikrofilm w zbiorach
ABMK, sygn. 3239).
- Visitatio Sandomiriensis Archidiaconatus anno Domini 1646
ex commissione R.D. Petri Gembicki episcopi Cracoviensis ducis
Severiae per R.D. Gregorium Kownacki IUD custodem Tarnoviensem,
Venceslaum Kostecki praepositum Opocnensem plebanum Malicensem expedita (Decanatus: Koprzywnicensis, Rudnicensis, Miechocinensis et Po≥anecensis), sygn. AV 7 (mikrofilm w zbiorach ABMK,
sygn. 3280).
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
- Visitatio realis et personalis ecclesiarum parochialium, hospitalium, capellarum, altarium et confraternitatum in quatuor decanatibus archidiaconatus Sandomiriensis, videlicet: Rudnicensi, Miechocinensi, Coprivnicensi et Po≥anecensi existentibus, sub felicissimis auspiciis Celsissimi Principis R.D. Constantini Feliciani in Szaniawy Szaniawski episcopi Cracoviensis ducis Severiae per me Dominicum Lochman IUD canonicum cathedralem Cracoviensem, archidiaconum Sandomiriensem anno Domini 1727 diebus primis
mensis Martii inchoata, tandem mense Septembri finaliter expedita, sygn. AV 22, (mikrofilm w zbiorach ABMK, sygn. 3294).
47
Varia
- Visitatio archidiaconatus Sandomiriensis, scilitet quatuor decanatuum: Coprivnicensis, Polanecensis, Rudnicensis et Miechocinensis, ex speciali comissione Eminentissimi S.R.E. Cardinalis praesbiteri R.D. Joannis Alexandri in Lipie Lipski, episcopi Cracoviensis, ducis Severiae per me Andream Potocki, cathedralem Chelmensem, Sandomiriensem canonicum, praepositum Siennensem etc.
inchoata anno 1737, continuata et expedita 1738, sygn. AV 24 (mikrofilm w zbiorach ABMK, sygn. 3297).
Archiwum Parafialne w Ostrowach Tuszowskich
- Akta luüne, b. sygn.
- KsiÍga Uchwa≥ komitetu parafialnego w Ostrowach Tuszowskich.
R. 1896, b. sygn.
- Kronika, b. sygn.
- Liber Memorabilium et Historiae E[ccle]siae ac Parochiae Ostroviensis ab anno 1839, b. sygn.
- Liber Presbyterorum eorum qui munia Spiritualia penes Ecclesiam Parochialem Ostroviensem abibant, b. sygn.
- Teczka "Dokumenty Koúcio≥a Ostrowy. Stare", b. sygn.
B.
-
-
48
èR”D£A DRUKOWANE
"Acta Apostolicae Sedis", t. 13 (1921).
Canones et decreta concilii Tridentini, Lipsiae 1853.
Constitutiones synodi dioecesanae Cracoviensis celebratae anno
Domini 1600, Cracoviae 1601.
Constitutiones synodi dioecesanae Cracoviensis Cracoviae in ecclesia Collegiata Sanctorum Omnium anno Domini 1612 die 3
mensis Mai celebratae [...], Cracoviae 1612.
Dekret Nuncjatury Apostolskiej w Polsce z 25 III 1992 r., "Zwiastowanie" R. 1 (1992) nr 1, s. 12-13.
Matricularum Regni Poloniae summaria, ed. T. Wierzbowski,
pars V, vol. 1: Acta cancellariorum 1548-1572, Warszawa 1919.
Reformationes generales ad clerum et populum dioecesis Cracoviensis pertinentes ab Illustrissimo et Reverendissimo Domino
D. Martino Szyszkowski Dei et Apostolicae Sedis gratia episcopo Cracoviensi duce Severiensi in synodo dioecesana sancitae et
promulgatae anno 1621 die decima Februarii, Cracoviae 1621.
Schematismus universi venerabilis cleri saecularis et regularis
Varia
dioecesis rit. lat. Premisliensis pro anno Domini 1927, Premisliae
1927.
- Schematyzm Diecezji Rzeszowskiej 1993, b.m.r.
- Sprawozdanie z czynnoúci Rady Powiatowej kolbuszowskiej za
okres czasu od 22 wrzeúnia 1867 do 22 wrzeúnia 1892 roku, KrakÛw 1892.
- Synodus dioecesana ab Illustrissimo et Reverendissimo Domino D. Casimiro a £ubna £ubieÒski Dei et Apostolicae Sedis gratia episcopo Cracoviensi, duce Severiae celebrata Cracoviae in
Ecclesia archipresbyterali anno Domini 1710 die sexta mensis
Octobris et aliis duobus sequentibus diebus, Cracoviae 1711.
II OPRACOWANIA
- AlabrudziÒska E., Koúcio≥y ewangelickie na Kresach Wschodnich
II Rzeczypospolitej, ToruÒ 1999.
- Ataman J., Zarys dziejÛw diecezji przemyskiej obrzπdku ≥aciÒskiego, Przemyúl 1985.
- Bardan J., Herb powiatu kolbuszowskiego (studium historyczno - heraldyczne), mps w zbiorach Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej w Kolbuszowej, Kolbuszowa 2000.
- Bata A. i Lawera H., Gmina Cmolas. Historia, ludzie, krajobrazy, b.m. 1999.
- Bata A. i Lawera H., Kolbuszowa i okolice, b.m. 1997.
- Bendyk J. Dzia≥alnoúÊ duszpasterska biskupa Jana Aleksandra
kardyna≥a Lipskiego w diecezji krakowskiej w latach 1732-1746,
KrakÛw 1997.
- Bukowski J., Dzieje reformacyi w Polsce od wejúcia jej do Polski
aø do jej upadku. Wed≥ug najnowszych ürÛde≥, t. 1. Poczπtki i terytorialne rozprzestrzenianie siÍ reformacyi, KrakÛw 1883.
- G≥owa W., Znaki i symbole w liturgii, Przemyúl 1995.
- Guldon Z. i Kowalski W., Szpitale w wojewÛdztwie sandomierskim w drugiej po≥owie XVII w., "Nasza Przesz≥oúÊ", t. 89 (1995),
s. 81-134.
- Herb powiatu kolbuszowskiego, ZK, R. 9 (2002) nr 9, s. 1.
- Kania - Dziedzic B., RozwÛj osadnictwa w dorzeczu Przyrwy do
koÒca XVIII wieku, mps w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Rzeszowskiego, RzeszÛw 2000.
- Konopka M., Organy i organiúci w archidiakonacie sandomier49
Varia
-
-
-
-
-
-
-
50
skim w XVIII w. na podstawie akt wizytacyjnych, mps w zbiorach
BKUL, Lublin 1983.
Konopka M., Organy w archidiakonacie sandomierskim w XVIII
w. (na podstawie akt wizytacyjnych), "Prace Specjalne" nr 33,
GdaÒsk 1984, s. 57-69.
Kowalski W., Uposaøenie parafii archidiakonatu sandomierskiego w XV-XVIII wieku, Kielce 1998.
Krajewska H., Protestanci w dobie jÛzefiÒskiej kolonizacji, "Rocznik Mielecki", t. 3 (2000), s. 23-30.
Kumor B., Archidiakonat sπdecki. Opracowanie materia≥Ûw ürÛd≥owych do atlasu historycznego Koúcio≥a w Polsce, Lublin 1964
(nadbitka z: "Archiwa, Biblioteki i Muzea Koúcielne").
Kumor B., Austriackie w≥adze zaborcze wobec kultu KrÛlowej Polski i pielgrzymek na Jasnπ GÛrÍ (1772-1809), "Studia Claromontana", t. 1 (1981), s. 77-97.
Kumor B., Diecezja tarnowska. Dzieje ustroju i organizacji 17861985, KrakÛw 1985.
Kumor B., Diecezja tarnowska, w: Øycie religijne w Polsce pod
okupacjπ hitlerowskπ 1939-1945, red. Z. ZieliÒski, Warszawa
1982, s. 253-268.
Kumor B., Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, t. 1, KrakÛw 1998; t. 4, KrakÛw 2002.
LitwiÒski D., Historia koúcio≥a i ≥askami s≥ynπcego obrazu Madonny z Puszczy w Ostrowach Tuszowskich, RzeszÛw 1996.
Marciniak G., Bractwa religijne w archidiakonacie sandomierskim od po≥owy XVI w. do rozbiorÛw Polski (na podstawie wizytacji koúcielnych), mps w zbiorach BKUL, Lublin 1991.
Mroczka W., Najstarsze parafie na Ziemi Kolbuszowskiej, ZK,
R. 2 (1995) nr 3, s. 17.
Motyka A., Redemptori Hominis. DziesiÍciolecie diecezji rzeszowskiej (1992-2002), RzeszÛw 2002.
Motyka A., Sanktuaria diecezji rzeszowskiej, cz. 12: Madonno
z Puszczy, mÛdl siÍ za nami!, "Niedziela Po≥udniowa", R. XLIII
(2000) nr 11, s. II.
Nabywaniec S., Diecezja przemyska greckokatolicka w latach
1772-1795, "Premislia Christiana", t. 5 (1992/1993), s. 9-294.
Nabywaniec S. i Zych S., Dzieje kultu Matki Boøej £askawej
w Czudcu od XVII w. do 2002 r. (w druku).
Varia
- Nitecki P., Biskupi Koúcio≥a w Polsce w latach 965-1999. S≥ownik biograficzny, Warszawa 2000.
- Peret B., Hubertus w Ostrowach Tuszowskich, ZK, R. 8 (2001)
nr 10, s. 8.
- PiÛrek M., Szkice do dziejÛw Dzikowca i okolic, Kolbuszowa 1995.
- Popek B., Herb powiatu uchwalony, "Przeglπd Kolbuszowski",
Nr 113/2002, s. 7.
- PÛ≥Êwiartek J., Kolonie jÛzefiÒskie w Galicji årodkowej. Wybrane zagadnienia, "Zeszyty Naukowe Wyøszej Szko≥y Pedagogicznej w Rzeszowie", Z. 36 (1999), s. 89-108.
- Siczek S., Poczπtki i rozwÛj koúcielnego sπdownictwa w Polsce na
podstawie foralnego oficjalatu w Sandomierzu, w: Historia et ius.
KsiÍga Pamiπtkowa ku czci KsiÍdza Profesora Henryka Karbownika, red. A. DÍbiÒski i G. GÛrski, Lublin 1998, s. 295-302.
- SkowroÒski M., Gmina Niwiska, b.m. 2000.
- SkowroÒski M., Kolbuszowa i okolice, Warszawa 1964.
- SkowroÒski M., Powiat kolbuszowski, b.m. 2000.
- Stopyra B., Kult obrazu Matki Boskiej Boreckiej, w: Z dziejÛw
sanktuarium w Borku Starym k. Rzeszowa, praca zbiorowa,
Tyczyn 1995, s. 47-86.
- SZA, Cudowny zdrÛj, ZK, R. 6 (1999) nr 4, s. 15-16.
- Szypu≥a A., Historia nowych koúcio≥Ûw w diecezji przemyskiej
1966-1993, t. II, RzeszÛw 1997.
- Tomaszewska M., Madonna z Puszczy, "Przeglπd Kolbuszowski",
Nr 70/1997, s. 6.
- UrbaÒski W., Konsekracja nowego o≥tarza "twarzπ do ludu" w koúciele parafialnym pw. WniebowziÍcia Najúw. Maryi Panny
w Ostrowach Tuszowskich, mps w zbiorach APOT.
- Wojnar S., Stan prawny parafii w diecezji przemyskiej za rzπdÛw
biskupa Antoniego Go≥aszewskiego w úwietle ustaw jÛzefiaÒskich,
"Studia KoszaliÒsko-Ko≥obrzeskie", Nr 1 (1992), s. 137-159.
- WÛjcik W., Z dziejÛw koúcielnego szpitalnictwa. Archidiakonat
sandomierski, "Ateneum Kap≥aÒskie", t. 51 (1949), s. 265-274.
- WrÛbel B., Z øycia kolonii niemieckich w mieleckiem w XVIII-XX
wieku, "Rocznik Mielecki" t. 3 (2000), s. 11-21.
- Zapart A., Szkolnictwo parafialne w archidiakonacie sandomierskim w XVI-XVIII wieku, mps w zbiorach BKUL, Lublin 1976.
- ZiÍtek - Salwik A., Madonna z Puszczy, [cz. I], ZK, R. 6 (1999) nr
6, s. 16, cz. II, tamøe, nr 7, s. 16-17.
51
Varia
- Zych S., Bractwa religijne w parafii Kolbuszowa w czasach staropolskich, ZK, R. 7 (2000) nr 12, s. 18.
- Zych S., Kiedy Kolbuszowa zosta≥a siedzibπ dekanatu?, "WspÛlnota Serca", R. 4 (2000) nr 1, s. 11-12.
- Zych S., Szpital ubogich przy koúciele parafialnym w Zabierzowie w latach ok. 1619-1939, Kolbuszowa 2000.
- Zych S., Z dziejÛw szko≥y parafialnej w Kolbuszowej w latach
1604-1772, ZK, R. 8 (2001), nr 4, s. 17.
52
Varia
Spis treúci
S£OWO WST PNE ................................................................... 3
WST P ..................................................................................... 5
1.GENEZA I POCZ•TKI PARAFII ............................................... 7
2.PRZYNALEØNOå∆ DO STRUKTUR KOå∆IELNYCH ................ 9
3.TERYTORIUM I LUDNOå∆ ................................................... 11
4.UPOSAØENIE PARAFII ......................................................... 15
5.MIEJSCA KULTU ................................................................. 17
a) KoúciÛ≥ parafialny ............................................................... 17
b) KoúciÛ≥ w Reichsheim (obecnie SarnÛw) .............................. 23
c) KoúciÛ≥ filialny pw. úw. Stanis≥awa Kostki w Przy≥Íku .......... 24
d) Kaplica filialna w Szyd≥owcu ............................................... 25
6. DUSZPASTERZE ................................................................ 27
7. INSTYTUCJE KOåCIELNE NA TERENIE PARAFII ................ 31
a) Szko≥a parafialna ................................................................ 31
b) Szpital ubogich .................................................................. 33
c) Bractwo .............................................................................. 34
8. KULT £ASKAMI S£YN•CEGO WIZERUNKU MADONNY
Z PUSZCZY ........................................................................ 35
ZAKO—CZENIE ....................................................................... 43
WYKAZ SKR”T”W ................................................................. 45
BIBLIOGRAFIA ....................................................................... 47
53
Varia
Ksiπøka ukaza≥a siÍ przy wsparciu finansowym;
FIRMY "MARWO" SP..z o.o,
Dystrybutora materia≥Ûw budowlanych
36-100 Kolbuszowa ul. Targowa 4, tel. 22-71-567
Zak≥adu OBR”BKI KAMIENIA BUDOWLANEGO
"ROGALA"
36-107 Przy≥Ík 3a, tel. 22-78-522
54
Varia
Dotychczas w serii "Varia Kolbuszowskie"
ukaza≥y siÍ nastÍpujπce publikacje:
1. JÛzef Sudo≥, Pieúni naszych ojcÛw: przyúpiewki weselne z okolic Kolbuszowej, Kolbuszowa 1993.
2. Zbigniew Libera, Adam Paluch, Lasowiacki zielnik, Kolbuszowa
1993.
3. Stefan Lew, åcieøkami LasowiakÛw i RzeszowiakÛw: przewodnik
po kolbuszowskim skansenie, Kolbuszowa 1994.
4. Jan Sudo≥, Moje wspomnienia z lat 1890-1945, Kolbuszowa
1994.
5. Marian PiÛrek, Szkice do dziejÛw Dzikowca i okolic, Kolbuszowa
1995.
6. Jacek StefaÒski, Polska 1988-1993: Kalendarium, Kolbuszowa
1995.
7. Alicja Bober, TÍsknotπ pisane, Kolbuszowa 1997.
8. Wojciech Mroczka, Lipnica: wieú krÛlewska, lasowiacka, moja
ziemia rodzinna, Kolbuszowa 1997.
9. Zygmunt Øytkowski, Tajne nauczanie gimnazjalno-licealne w Kolbuszowej w latach 1941-1943, Kolbuszowa 1998.
10. Jacek Bardan, Dawne pieczÍcie i herb Kolbuszowej, Kolbuszowa
1998.
11. JÛzef Sudo≥, Ku dobru i mπdroúci: Z dziejÛw Gimnazjum i Liceum
OgÛlnokszta≥cπcego im. Janka Bytnara w Kolbuszowej, Kolbuszowa 1998.
12. JÛzef Sudo≥, ObrzÍdy i zwyczaje ludowe z okolic Wilczej Woli,
Kolbuszowa 2001.
13. S≥awomir Zych, Szpital ubogich przy koúciele parafialnym w Zabierzowie w latach ok. 1619-1939, Kolbuszowa 2002.
55
Varia
MIEJSKA I POWIATOWA BIBLIOTEKA
W KOLBUSZOWEJ
zaprasza na zakupy
do swojej KsiÍgarni "Pegaz"
ul. Pi≥sudskiego 7, tel. 22-70-220, w 23.
Czynna od poniedzia≥ku do piπtku
w godzinach 1030 - 1800
Tylko tu zakupisz wszystkie tytu≥y wydawnictw
regionalnych, ktÛrych wydawcπ sπ:
Regionalne Towarzystwo Kultury
im. J. M. Goslara oraz Miejska i Powiatowa Biblioteka
Publiczna w Kolbuszowej.
W wydawnictwach tych odnajdziesz interesujπce
CiÍ informacje dotyczπce s≥awnych mieszkaÒcÛw,
historii, zabytkÛw, tradycji i obrzÍdÛw.
WzbogaÊ swojπ wiedzÍ o Regionie,
w ktÛrym mieszkasz!!!
56

Podobne dokumenty