Nurt heroizacyjny i deheroizacyjny w czeskiej prozie

Komentarze

Transkrypt

Nurt heroizacyjny i deheroizacyjny w czeskiej prozie
„Bohemistyka” 2002, nr 1, ISSN 1642–9893
Marzena ZABIERZEWSKA-KUCHARSKA
Katowice
Nurt heroizacyjny i deheroizacyjny
w czeskiej prozie wojennej
Powojenne piœmiennictwo czeskie przynios³o generalne potêpienie wojny, która zawsze uwa¿ana by³a (jest i bêdzie) za najwiêksze nieszczêœcie ludzkoœci. Zdecydowana wymowa antywojenna
to motyw przewodni prozy czeskiej, a zarazem jej punkt styczny
z literaturami innych narodów. Utwory powsta³e po roku 1945
bezwzglêdnie potêpiaj¹ ka¿d¹ agresjê. I mimo ¿e powsta³y tu¿ po
zakoñczeniu dzia³añ wojennych, niektóre z nich zrodzi³y siê jeszcze na froncie (jak np. Most Jiøego Muchy czy Turysta mimo woli
Adolfa Hoffmeistera), tote¿ zosta³y obci¹¿one balastem dopiero co
doznanych krzywd, cierpieñ, upokorzeñ. Dlatego obraz wojny, jaki przedstawiaj¹, namalowany jest ostrymi, kontrastuj¹cymi barwami.
W czeskiej prozie o wojnie, na któr¹ sk³ada siê w sumie kilkadziesi¹t pozycji, mo¿na wyodrêbniæ dwa podstawowe nurty: heroizacyjny i deheroizacyjny. Pierwszy z nich reprezentuj¹ utwory
dokumentalne i beletrystyczne, staraj¹ce siê ukazaæ grozê lat wojny, obna¿yæ prawdziwe oblicze faszyzmu oraz przedstawiæ walkê
patriotycznej czêœci spo³eczeñstwa z okupantem. W wiêkszoœci s¹
to pozycje ma³o interesuj¹ce, gdy¿ nagminnie stosowano w nich
technikê czarno-bia³¹, upraszczaj¹c¹ obraz ludzkich charakterów i
konfliktów, zarówno spo³ecznych, jak i pokoleniowych. Radoœæ
z powodu odzyskania niepodleg³oœci, odbudowy pañstwa i œwie¿a
pamiêæ o upokorzeniach i cierpieniach prowadzi³y do heroizacji
tematu. Pisarze w tym okresie nie ustrzegli siê patosu i monu24
mentalizacji nawet drobnych wydarzeñ, nie potrafili wyzbyæ siê
pochlebnych uogólnieñ, zamazuj¹cych prawdê historyczn¹.
Drug¹ grupê tworz¹ powieœci, w których podstawowym problemem jest ukazanie s³aboœci cz³owieka, jego niedoskona³oœci,
ale przede wszystkim jego d¹¿noœci do zachowania ¿ycia jako najwy¿szej wartoœci ludzkiej. Utwory powsta³e w nurcie deheroizacyjnym odznaczaj¹ siê o wiele wiêksz¹ rozbudow¹ kompozycyjn¹, postaci s¹ charakteryzowane wszechstronnie. Dzie³a te czasami przypominaj¹ powieœci psychologiczne, choæ pozostaj¹ typem literatury faktu. Pierwszy nurt dominuje w latach 1945–1955,
drugi przewa¿a w utworach powsta³ych w latach póŸniejszych, kiedy pisarze nabrali dystansu do lat wojny i okupacji, tote¿ towarzyszy³a im refleksja nad wydarzeniami wojennymi i udzia³em w nich
Czechów. Przyjrzyjmy siê im pokrótce.
1. Literatura o herosach
Bezpoœrednio po wyzwoleniu nast¹pi³o du¿e zró¿nicowanie
pogl¹dów, postaw spo³ecznych, filozoficznych i programów artystycznych. Wtedy wiele osób wyst¹pi³o przeciwko tym pisarzom,
którzy ukazywali naród czeski jako bierne spo³eczeñstwo, zastyg³e
w bezruchu w obliczu wroga. W tej sytuacji Gustav Bareš w artykule Ke sjezdu spisovatelù (Do zjazdu pisarzy), wydrukowanym
w „Listach o kulturze”, wytyczy³ kierunek, w jakim winna zmierzaæ czeska proza:
!"#! $%&'(!&)(! *%!+!,- ).'(#-/ 0 1203 24&-*%"&-5#13 "&()16777 *%!+!,- #28
,!5#-/ 2,29 1!#%"&20"9%':2 #'#0%'(#65'1%! % 4%'9+! 0-1%"#5#'1%! ;!92 "0<; .(28
:20"9!# 24&-*%#* ,2=!&'(!8,2;201%9!> 0 9&<(-* *%'?5% "%6 &-$' 2"2,%"&-5= &(!8
:'.%%> &-$' [email protected]%!( % 9(0% 5#'"9%5= $).#%> !$' 0 9&<(-* &'A 4)$");' 0%!(! 5!+':2 1!(28
.) 0 #0-5%6"&02 "4(!0%'.$%0'; "4(!0- BC!('D EFGH> "7 IJ7
Wkrótce potem zaczê³y powstawaæ utwory staraj¹ce siê sprostaæ temu zadaniu (przyk³adem ûivot proti smrti Marii Pujmanovej). Uwa¿ano, ¿e epika wojenna ma obowi¹zek gromadziæ wszystkie doœwiadczenia narodowe, krzepiæ, wzbudzaæ patriotyzm,
25
umacniaæ œwiadomoœæ narodow¹, a nade wszystko heroizowaæ
przesz³oœæ, tak jak to czynili Julius Fuèík w Reporta¿u spod szubienicy, Jan Drda w Niemej barykadzie czy Jiøi Marek w mitologizuj¹cej balladzie Marsz w ciemnoœciach. Ostatecznie na prozie lat
piêædziesi¹tych zaci¹¿y³a ocena przesz³oœci w konwencji bohaterskiej. Poza tym od 1948 roku zapanowa³a jednoznaczna tendencja
do anga¿owania siê pisarzy w budowanie socjalizmu, co znalaz³o
odbicie w obradach I Zjazdu Kultury Narodowej, a rok póŸniej –
na I ZjeŸdzie Pisarzy Czechos³owackich.
Piœmiennictwo tego okresu wi¹za³o siê to z realizacj¹ z góry
przyjêtych losów w³asnego narodu w sposób jak najbardziej
wszechstronny i wyczerpuj¹cy. Utwory z tego okresy ukazuj¹ losy
i sytuacjê ludnoœci cywilnej w Protektoracie, udzia³ Czechów na
frontach drugiej wojny œwiatowej i braterstwo broni z Armi¹ Czerwon¹. W latach piêædziesi¹tych niepodzielnie „królowa³a” proza
fabularna, dominowa³ jej najbardziej typowy gatunek – powieœæ
klasyczna, daj¹ca najwiêksze mo¿liwoœci ukazania szerokiej panoramy stosunków ludzkich. W tym celu powrócono do kroniki
powieœciowej oraz jej odmiany – zbeletryzowanej historii kilku
pokoleñ jednej rodziny.
Prozê o bohaterach zapocz¹tkowa³ Julius Fuèík, pisz¹c w pankracowskim wiêzieniu s³ynny Reporta¿ spod szubienicy (Reportáû
psaná na oprátce), w którym oskar¿y³ faszystów o zbrodnie pope³nione na czeskich komunistach. Jest to pierwsza, jedyna i niepowtarzalna relacja œwiadka, a zarazem ofiary hitleryzmu mówi¹ca o wytrwa³oœci, odwadze, poœwiêceniu i mêczeñstwie ludzi walcz¹cych w obronie ojczyzny. Reporta¿ spod szubienicy to wyj¹tkowa pozycja tak¿e w literaturze œwiatowej, przekazuje doznania
i odczucia, jakie towarzysz¹ cz³owiekowi skazanemu na œmieræ.
Jest to utwór najbardziej antywojenny ze wszystkich. Po wielu
miesi¹cach pobytu w wiêzieniu, gdy dobieg³y koñca przes³uchania, Julius Fuèík zanotowa³:
K 0%65 ;)A 921%'5 &-* #*!:!1%2*7 L'(!# ,6.#%' &-$92 5#'9!1%' M .0!> &(#&-:2.1%' #!1%* 24(!5);3 !9& 2"9!(A'1%!> 42&'* 42.(<A .2 N'%5=)> 5#'9!1%' 1!
26
!"# $%&' %( !) * % +,"-*+ ,.! /0* -"+)$0*$ 0$ ,. $-+0*+1 21113 4+,. .! %(5-*6
0$/"*+* " %!7081 9(5-*6 5:*+ -* "+ 5:*+ -*81 ;! # "(7/"*+ %-"+50*+7< 5:*+ = >$?
,"(":@ -"( :!7$A [email protected]) FGHI' ,1 IJKIFL1
Fuèík wiedzia³, ¿e zginie, ale by³ tak¿e przekonany o zag³adzie
faszyzmu, sprawcy niezliczonej iloœci tragedii i cierpieñ.
Reporta¿ spod szubienicy to wstrz¹saj¹cy dokument hitlerowskich zbrodni, który trudno porównywaæ z utworami beletrystycznymi. W literaturze piêknej, mówi¹cej o wojnie, jest wiele pozycji
ciekawych i bogatych pod wzglêdem artystycznym, ale ¿adna z nich
nie jest w stanie rywalizowaæ z nim, jeœli chodzi o ³adunek emocji,
grozy, ludzkich odczuæ i doznañ.
Utwory dokumentalne i beletrystyczne powsta³e w latach tu¿
po wojenie ukazywa³y jej grozê bez wyraŸnego celu. By³y przepe³nione patosem, monumentalizowa³y nawet drobne wydarzenia,
nie szczêdz¹c pochlebnych uogólnieñ i niekiedy zacieraj¹c prawdê
historyczn¹. Przyk³adem takiego spojrzenia na „czas pogardy” jest
zbiór opowiadañ Jana Drdy pt. Niema barykada (Nìmá barikáda,
1946). W tym zbiorze opowiadañ Czesi przeciwstawieni hitlerowskiemu najeŸdŸcy wychodz¹ w aureoli chwa³y i bohaterstwa.
Zwyciê¿aj¹ z broni¹ w rêku i bez. Poniewa¿ Drda stosuje z góry
przyjêt¹ technikê czarno-bia³¹, ukazywane sytuacje czêsto œmiesz¹
naiwnoœci¹.
M $%*+ )$N/$ " . $6*-"0(-O 5:*+ -* [email protected] !#*,$0(-O .! %P$5-*%*+ >$0>$ !0$/$1
Q! 5:*+ = /R$ ,(:[email protected]' 5:*+ = #!0*+,*!0$ " #!-"@-*$ .+6! @P$T,)*+6! ,@#+ O!0!?
@' ).U ( .$)N+ SR*,)! ,8,*$/@7+ " ,"$R+T,.%+: [email protected]:1 V1 W1?X1Y Z /$ FG[\' ,1 ]]L1
Opinia ta wydaje siê byæ s³uszna. Jak¿e inaczej bowiem mo¿na
oceniæ postêpowanie jeñca z opowiadania Bezimienny poleg³y,
który s³ysz¹c odg³osy walki wychodzi z ukrycia, by stawiæ czo³a
przewa¿aj¹cej sile wroga? Przecie¿ w ten sposób sam na siebie
wydaje wyrok. Podobnie postêpuje bohater opowiadania Trzeci
front. Przy³¹cza siê do grupy osób, które krzycz¹: „Przecz z faszyzmem! Precz z Hitlerem! Niech ¿yje wolna Czechos³owacja!”,
a gdy padaj¹ strza³y, nie ucieka, lecz idzie im naprzeciw z myœl¹:
„Przez nasze serca nie przejd¹”. Samo sformu³owanie, co prawda,
27
efektowne, ale ani odkrywcze, ani nowatorskie. Œmieræ, która niczego nie zmienia, jest bezsensowna i najczêœciej nie ma nic wspólnego z bohaterstwem.
Podobne fragmenty mo¿na odnaleŸæ w powieœci Jiøego Marka,
zatytu³owanej Marsz w ciemnoœciach (Mùûi jdou v tmì, 1946),
w której autor przedstawi³ kilkudniowe dzieje grupy radzieckich
spadochroniarzy i porucznika armii czechos³owackiej, ukazuje odwagê oraz bohaterstwo sojuszników w walce z hitlerowcami.
Równie¿ Maria Pujmanová wybra³a tê drogê: wskazywanie na
bohaterów z uproszczeniem wydarzeñ. W powieœci ¯ycie zwyciê¿a
œmieræ (ûivot proti smrti, 1952) zastosowa³a utarty schemat. Niestety, nie jest to jedyny mankament tej powieœci. Pisarka postawi³a
na maksymalizm, chc¹c ukazaæ wszystkie wa¿niejsze wydarzenia
historyczne, dlatego „utonê³a” w powodzi faktów i nie ustrzeg³a
siê uproszczeñ. Powsta³a w ten sposób pozycja nieciekawa pod
wzglêdem artystycznym i doœæ naiwna w interpretowaniu faktów.
Z"*$P! ,*& .$)' 6/(N # $,)*+ #!%,.$0*+ 0*+ "$-"&P! ,*& #*8.+6! :$7$ FG^I
!)@' $R+ [email protected] #*&.0$,.+6! :$ -$ FG_G' )*+/( #*+ %,* 0*+:*+--( N!P0*+ "+ %7+-O$R*
0$ :!.!-()R$-O /! M $6*1 `/ .+7 -O%*R*' !/ .+6! !)@ # $N$0*+' -O!-*$N 0$ #!"U
N(R* "%()P(:' -!/"*+00(: N(-*+: #+P0(: . !,)* ! -OR+S #!%,"+/0* * ! /"*+-*'
% "+-"(%*,.!5-* :$ "(R* * :(5R+R* .(R)! ! 7+/0(:' ":*+ "$R* * .&,)0*R* .(R)! /!
7+/0+6!< %(#&/"*= 0*+# "(7$-*+R$ " ) [email protected] M! @#$/)@ a+ R*0$ -"$, %(#+P0*P ,*&'
$ 60*+% [email protected]/@' # "+" /[email protected]*-O ,"+5= R$. 0$ $,.$78-( % @) (-*@' %([email protected] 0$6R+ * 7$)
!60*,.$ R$%$ !"R$P ,*& #! @R*-$-O :*$,.$ [email protected]:$0!bc FGII' ,1 [HL1
Takich jak ten fragment, gdzie pisarka za wszelk¹ cenê t³umaczy, a zarazem s³awi, swoich rodaków, jest w powieœci bez liku.
Równie¿ pierwsze utwory dotycz¹ce problematyki obozowej
reprezentuj¹ nurt heroizacyjny. Jako jeden z pierwszych siêgn¹³ po
ten temat Milan Jariš w opowiadaniu pt. Mój Rosjanin, którego
akcjê umieœci³ w obozie Mauthausen. Czytelnikowi po lekturze tego opowiadania obóz hitlerowski jawi siê jako miejsce, w którym,
co prawda, ciê¿ko siê pracuje, ale jest tu tak¿e czas na odwiedziny
przyjació³ i towarzyskie pogawêdki. Poza tym Jariš sugeruje, ¿e
Czesi w obozie Mauthausen mieli o wiele wiêksze racje ¿ywnoœci
28
ni¿ inne narodowoœci. Bo jak¿e inaczej mo¿na wyt³umaczyæ fakt,
¿e to oni a nie inni dzielili siê chlebem i zup¹ z Rosjanami, Polakami b¹dŸ Jugos³owianami? I wreszcie ma³o prawdopodobny ostatni
dialog miêdzy przyjació³mi:
!"#$ %&%'()*+ %' ,#-'*./'*0$ 1* 231 ./'4 -'*%/#5*+ "'* ,5/62.7888
9:(%/*;#< #;(5"7)# +"'* /.3+'*"'* "(. /+'*""6+' "(=>5#2(+' >*;# %&)#,%(8
?/6 #.2*1.1(=/ / 2(@'+ >5("=,#5>*+<
A-()>#-"'* -6.+3%&() .6+ / ,(,'*5#=( ' 34+'*%&"B) ='78
C(@$ >5("=,#5>*+888 >(+>7.6 ' ,#@(/() ,(,'*5#=*+ "( .6+'B%6 @#+'" @5*+(>#D
5'3+8
E3,*)"'* /-(5'#-()*4F /(-#)()*+ "'* 1(5>32 / >(@'%& 5/*%/68
E)(,() +"'* /( 5(+'7$ ( /* =,#25/*"'( 2*;# ,#/"()*+$ 1* 2*."(@ "'* 1(5>32*8
G#./'[email protected] #.* +"'* -=/6=>@'+ ?/*%&#+$ ( 2*4:' .#162*=/ .# @#H%($ ,#2*.I
@'*.6 .# J#[email protected]$ -,(."'2 .# +#2*2 +(+6 "( K(5+#)(2*[email protected]'2 ,'*5*3)#@ L<M
' ,#-'*./ 2*2$ 1* ='7 "'* N()*+ LK(5'O PQRQ$ =8 RM8
Nieprawdopodobne jest, by Niemcy osobie skazanej na œmieræ
za próbê ucieczki z obozu wyznaczali godzinê egzekucji, a czas,
jaki dzieli skazanego od chwili stracenia, pozwolili mu wykorzystaæ w dowolny sposób.
Pierwsze lata po wojnie przynios³y wiele opowiadañ i powieœci
podobnych do utworów Milana Jariša, Marii Pujmanovej, Jana
Drdy czy Jiøego Marka, upraszczaj¹cych problem, a czêsto i zmieniaj¹cych fakty historyczne. By³ to okres, kiedy bardzo ¿ywe by³y
wspomnienia krzywd, jakich wojna nie sk¹pi³a nikomu, a to z kolei
spowodowa³o trudn¹ do unikniêcia w takim wypadku heroizacjê
tematu. Œwiêtowanie zwyciêzców.
2. Literatura o ludziach
Rok 1956 tworzy wyraŸn¹ cezurê w literaturze czeskiej. Do
g³osu dochodzi grupa twórców i krytyków przeciwnych zastanej
normie literackiej. Nastêpuje wyraŸny zwrot ku tradycji dwudziestolecia miêdzywojennego, zw³aszcza ku rodzimej prozie analitycznej, której patronowali m.in. Karel Èapek i Jaroslav Havlíèek.
Fakt ten nie pozostaje bez wp³ywu na dalszy rozwój prozy wojen29
nej, która od tej pory zrywa z ograniczeniami schematów postaw
bohaterów, jak równie¿ nie pog³êbianych opisów czy wrêcz prawie fotograficzn¹ rejestracjê faktów i zdarzeñ, nie wnosz¹cych nic
nowego do wiedzy o minionych latach. Pisarze d¹¿¹ do odpatetyzowania prozy poprzez potraktowanie drugiej wojny œwiatowej jako czasu wielkiego historycznego doœwiadczenia narodu, czasu
demaskowania osobowoœci cz³owieka, jego moralnych i psychicznych predyspozycji, wreszcie jako czasu, w którym najsilniej daje
o sobie znaæ z jednej strony strach i pod³oœæ, z drugiej – cz³owieczeñstwo.
Utwory powsta³e po roku 1956 w porównaniu z pozycjami
z pierwszego powojennego dziesiêciolecia s¹ bardziej dojrza³e.
Ich bohaterowie poszukuj¹ najw³aœciwszej drogi w³asnego postêpowania, aby przetrwaæ chaos wojny, zachowuj¹c przy tym osobist¹ godnoœæ. Literatura tego okresu nie jest such¹ kronik¹ wydarzeñ. Ukazuje, co prawda, panoramê walki w beletrystycznym
b¹dŸ reporta¿owym zapisie, ale s³u¿y jedynie jako t³o do gruntowej analizy postaw i zachowañ ludzi w obliczu niebezpieczeñstwa.
Twórcy siêgali po inne, „nieopisowe” formy ukazywania z³o¿onoœci tamtych lat. Najczêœciej pos³ugiwali siê charakterystyk¹
atmosfery wojny za³amanej w pryzmacie indywidualnych odczuæ
bohatera, a dziêki temu chwytowi pisarskiemu powsta³y jak¿e zagêszczone i sugestywne obrazy atmosfery zwyczajnego dnia w kraju sterroryzowanym, atmosfery izolacji w gettach, upodlenia i rozpaczy w obozach przymusowej pracy w Rzeszy, zagubienia i zdeptanych nadziei na obczyŸnie – w okupowanej Francji b¹dŸ na frontach Europy Zachodniej.
Jednak dopiero lata szeœædziesi¹te przynios³y nowe spojrzenie
na rzeczywistoœæ wojenn¹. Ukaza³y antybohaterskie rysy czeskiego spo³eczeñstwa i przedstawi³y ca³¹ z³o¿onoœæ sytuacji narodowej. Pisarzem, który w sposób najbardziej brawurowy (zwiêz³y
a zarazem wszechstronny) dokona³ deheroizacji wojennej by³ Bohumil Hrabal, twórca Poci¹gów pod specjalnym nadzorem (Ostøe
sledované vlaky, 1965). Ale zanim do tego dosz³o, zanim zaczêto
30
demaskowaæ s³aboœæ czeskiego ruchu oporu, przedstawiaæ bez
upiêkszeñ ludzkie postawy, nad rozs¹dkiem wziê³y górê emocje.
Prawdziwy prze³om w czeskiej prozie wojennej przynios³a dopiero powieœæ Josefa Škvoreckiego z prowokacyjnym tytu³em
Tchórze (Zbabìlci, 1958), która kontrastowo odbija siê od wczeœniej og³oszonych relacji o wojnie. Napisana z koñcem lat czterdziestych zosta³a wydana w Czechos³owacji dopiero w roku 1958,
staj¹c siê wydarzeniem sezonu edytorskiego i czytelniczego. Niewielu jest pisarzy, których debiut spotka³ by siê z tak wielkim i g³oœnym odzewem, jak to mia³o miejsce w przypadku Škvoreckiego.
Wokó³ Tchórzy rozgorza³y zaciek³e spory, bo opowieœæ narusza³a
obowi¹zuj¹ce dot¹d normy i konwencje. Oskar¿ono pisarza o obrazê najœwiêtszych pojêæ: ojczyzny i rewolucji, Czerwonej Armii
i narodu czeskiego, a tak¿e o szarganie przesz³oœci. Nic w tym dziwnego, bo powieœæ Škvoreckiego wymierzona zosta³a przeciwko
tendencjom heroizacyjnym, programowo obecnym w beletrystyce
lat 1945–1955 oraz ods³ania³a przemilczane do tej pory momenty
s³aboœci czeskiego ruchu oporu. Po raz pierwszy w Tchórzach obraz koñcowych dni okupacji zosta³ nakreœlony bez zbêdnego retuszu. Škvorecký nie waha³ siê ukazaæ spraw wstydliwych, takich
jak: tchórzostwo, asekuranctwo, niedojrza³oœæ narodow¹ i polityczn¹, s³aboœæ czeskiego ruchu powstañczego, paktowanie z wrogiem.
Witold Nawrocki we wstêpie do polskiego wydania Tchórzy
tak napisa³ o intencjach autora:
!"#"$"%&' ()*+&' % !"*#!&%+, * -+.,- /*,01+,2 !,%"3(/2+ -+,0*/*&401+,2
!"1( 56789 .%"!*:' !"*3,;'< #&$"!&-= %:)&!*,4 + 0:.(&/2+9 1.>!, #!*,1"$:%(2</"
),-&01"%&': ?([email protected](&*:2$: ),1&3"; *&0&) ?,*#+,/*$,;" + "0.!"@$,;" )*+&'&$+&A
B,)$:- ")?+,!&' *'()*,$+&9 @, " .:- %0*:0.1+- *&#"-$+&$" + $+1. 2(@ $+, ?=)*+,
#&-+=.&'9 +$$:- #!*:#"-+$&'9 @, /*,01+, )*+,2, $+, 0< .&1 1!:0.&3+/*$, % 0%,2
0.!(1.(!*,9 @, 1!&%=)*+, "))*+,3&2</, #&-+=C $&!")"%< ") $+,)&%$,2 #!*,0*'"D/+
%:#"3,!"%&$" + %:"0.!*"$" $&)-+,!$+,9 ,10#"$(2</ % ,E,1/+, ." .:31"9 /" $&23,F
#0*, + $&2#+=1$+,20*,GA HI&%!"/1+9 56JK9 0A 57L58M
Tchórze Josefa Škvoreckiego zapocz¹tkowa³y nurt deheroizacyjny, który nastêpnie by³ kontynuowany w utworach podej31
muj¹cych problematykê martyrologii ¯ydów. Zarówno Jiøí Weil
w swej g³oœnej powieœci ¯ycie z gwiazd¹ jak i Ladislav Fuks w utworach Pan Teodor Mundstock oraz Palacz zw³ok, przedstawiaj¹c losy czeskich ¯ydów na terenie Protektoratu, ukazali mroczne strony
ludzkiej egzystencji: ró¿norodne przejawy patologii, stany psychiczne, wynaturzenia, kompleksy i nieod³¹cznie towarzysz¹cy ¯ydom strach. To ich w³aœnie niemiecki faszyzm skazywa³ na zag³adê za sam fakt istnienia. W utworach o tematyce ¿ydowskiej nie
ma miejsca na heroizacjê. Tu najczêœciej do g³osu dochodzi przemo¿ny strach parali¿uj¹cy najmniejsz¹ nawet próbê niepodporz¹dkowania siê nakazom okupanta. ¯ydzi nie walcz¹ ze swoimi
przeœladowcami, lecz mocuj¹ siê sami ze sob¹, chc¹c zachowaæ
ludzk¹ godnoœæ. Edward Madany, omawiaj¹c powieœæ Pan Teodor
Mundstock Ladislava Fuksa, zanotowa³:
N',- *-&;&$+& 0+= ?"O&.,!& * #"$(!< !*,/*:%+0."D/+< + 0&-:- 0"?< 2,0.
!&;& * /*&0>% !".,1."!&.( P*,/O + Q"!&%9 % 1.>!:- -&!.:!"3";+& R:)>%
* $+,+0.".$:-+ .:31" ")/O:3,$+&-+ #!*,?+,;& .&1 0&-"9 2&1 % I+,-/*,/O /*:
"30/,A N',- 0< (3+/, -+&0.& * 3()S-+ "?"2=.$:-+ $& 2,;" /+,!#+,$+, + 1&-+,$+/&9
% 1.>!,2 -+,0*1& 0*#+/,39 #"/*/+%& !")*+$& P*:@:1>% + "$A T1!"-$: *&0*/*(.:
#!*,* $&;"$1= &$.:0,-+/1<9 /+/O: /*'"%+,19 1.>!,-( * @:/+& #"*"0.&'" .:31"
%'&0$, $&*%+01" + %'&0$: /+,4 HQ&)&$: 56JU9 0A VVLVUMA
Do nurtu deheroizacyjnego nale¿y tak¿e utwór Bohumila Hrabala Poci¹gi pod specjalnym nadzorem. Micha³ Komar, recenzuj¹c go, napisa³:
W0.$+,2< /" $&2-$+,2 )%& #"%"):9 )3& 1.>!:/O $&3,@&'"?: *&3,/+C #"%0*,/O$<
3,1.(!= !"#$%&'X #" #+,!%0*,9 2,0. ." 2,),$ * $&2#+=1$+,20*:/O #!".,0.>% #!*,F
/+%1" E+3"*"E++ T+':9 Y)!"%,;" W$0.:$1.( + P*:0."D/+9 #" )!(;+,9 /*:.&2</ 2< !"*(F
-+,C *&/*:$&-:9 @, " ?"O&.,!0.%+, -"@$& ->%+C ?,* $&)-+,!$:/O ($+,0+,49
,10.&*9 .!"-.&)!&/2+AAA HZ"-&! 56689 0A 7L8MA
Hrabal daleki jest od jakichkolwiek uogólnieñ, patetyzacji,
przerysowañ. W jego literackim œwiecie nie ma wyraŸnej granicy
miêdzy dobrem a z³em, piêknem a brzydot¹, bohaterstwem a tchórzostwem. Nie ma takich podzia³ów w twórczoœci Hrabala, bo nie
wystêpuj¹ one prawie nigdy w codziennej, szarej rzeczywistoœci.
32
Nawet mówi¹c o wojnie, nie ucieka siê czeski prozaik do stereotypu z³ego, okrutnego, a przy tym fizycznie odra¿aj¹cego Niemca
oraz odwa¿nego, szlachetnego, dobrego Czecha. Bohater Poci¹gów pod specjalnym nadzorem Miloš Hrma, zatrzymany w charakterze zak³adnika, tak opowiada o spotkaniu z wrogiem:
!"#$% &'()*+, -%.&/0+! 1/#2 3.4#25 6)#7/2 '")'"#28 !9.3 2(2(1./# 9*:# ;.4
<#04/#8 7*%:$6.:# ;.48 3.49* &.")23 <#(.:# 7#2&()2 .:9! ():# /. <.&;#0 ;2/#(.8 .:2 )/.=
36!7.:# (#0 )2 1/$ 7 :!4!1!;*7#2 >?&.9.: @ABCD,
A dalej:
E <27/!5"#$ 9*+. 7 ;*1 1!3. 7#/.8 6:.;2%! ;2F (+'()/#2 7)#0:# 1/#2 "# 2(2(=
1./# 6! :!4!1!;*7* # "#$%:2 (#0 6!<!1#/.3$8 .9* #1 7!:/! 9*+! <&)2/#25G ;2 :'H*
/. ;*+ %+!7* # /. 6./* )/.4 /."#(/$G (<'(;*8 /.H.()2&!7.G 1/#2 4':4.1# # !;7!=
&)*G 6&)7#")4#,,, I)'+21 ;! 6!(4!/.:28 .:2 1#1! ;! 1*5:.+218 F2 ;! ;*:4! ;.48 )2
/#2 ($ 6! ;2%! )6!:/#8 9! !9.3 9*:# ;."* <&)*(;!3/#,,, >?&.9.: @ABCD
M³odziutkiemu, niedoœwiadczonemu Mi³oszowi, który dopiero co poznaje zawi³oœci ¿ycia, wydaje siê niemo¿liwe, by uroda
i piêkno mog³y iœæ w parze ze z³em, przemoc¹, zabójstwem. To tylko zaledwie jeden z przyk³adów œwiadcz¹cych o tym, ¿e Hrabalowi obca by³a technika czarno-bia³a. W swej powieœci pisarz nakreœli³ obraz wojny nietuzinkowy, barwny, iskrz¹cy siê dowcipem.
Wypowiadaj¹c siê na temat wspó³czesnej literatury, Zdzis³aw Hierowski podkreœli³ wartoœæ i znaczenie Poci¹gów:
E :.; !(;.;/#"J /.3"#24.7()*1 ';7!&21 ")2(4#1 ) ").(K7 7!3/* 32(; !<!7#.=
6./#2 %+!5/2%! 6)#5 L!J'1#:. ?&.9.:. M !"#$%# <!6 (<2"3.:/*1 /.6)!&21N
>@AOCD, P;7K& ;2/ !6)/."). (#0 (4+!//!5"#$ 6! %&!;2(4!72%! '1#+!7./#. &)2")*=
7#(;!5"# # )/.4!1#;$ "J.&.4;2&*(;*4$ <!(;."#, Q. !(;.;/#$ 7!3/0 <!<.;&)*+ ?&.9.:
) 1.+238 <&!7#/"3!/.:/23 (;."3# 4!:23!723, R7#2;/#2 '/.!")/#+ &2.:#. 5&!6!7#(4!=
72 # !9*").3!728 )&0")/#2 7<:K;+ 7 .4"30 4+!<!;* <!)/.3$"2%! F*"#2 1+!6)#2S".
# 6*(4&2;/#28 ./;*9!J.;2&(4! &!)7#/$+ %+K7/* 7$;24 ';7!&' T 7.:40 ) !4'<./=
;21, U.+! <!7.F/* 4!:23.&) ?'9#")4.8 1.3$"* ;&'6/!5"# ) .7./(218 !4.).+ (#0
)6!:/* 6! /.37*F()2%! <!57#0"2/#., V//#8 7*F23 7*/#2(#2/# # 9.&6)#23 M%!6/#N8
;!/0:# 7 1.&.)1#2 >?#2&!7(4# @[email protected] (, XYTXZD,
U Hrabala nie ma postaci papierowych, zmyœlonych, nieprawdziwych. Wszystkie zdaj¹ siê mieæ swe pierwowzory w ¿yciu.
33
Ani opowiadanie Kain z 1950 r., ani Beznadziejna stacja (Fádní
stanice) z roku 1953, dwa opowiadania, które pisarz po³¹czy³ w jeden utwór, nie posiada³y jeszcze tak wspania³ych, wyrazistych postaci, a ich dzia³ania nie mia³y tak g³êboko historycznie osadzonych motywacji, jak to ma miejsce w przypadku Poci¹gów. Tu ka¿da z postaci niesie ze sob¹ g³êboki filozoficzny podtekst, choæ na
pierwszy rzut oka Hrabalowi „ludkowie” przypominaj¹ zabawne
kukie³ki przemawiaj¹ce jêzykiem ulicy, gwar¹ i slangiem usianymi wulgaryzmami.
Czeska proza wojenna na tle literatur s³owiañskich wyró¿nia
siê bogactwem, zarówno jeœli chodzi o iloœæ utworów literackich
jak i sposób przedstawiania i interpretacji faktów. Rzecz zaskakuj¹ca, dla niektórych wrêcz paradoksalna: Czesi, maj¹cy stosunkowo s³aby ruch oporu, posiadaj¹ jeden z najbogatszych na œwiecie zbiorów utworów o tematyce drugiej wojny œwiatowej. Beletrystyce wiernie sekunduj¹ ksi¹¿ki dokumentalne – pamiêtniki
i publicystyka, omawiaj¹ce, a przede wszystkim rejestruj¹ce, prawdê o rzeczywistoœci lat 1939–1945, a wiêc o okresie istnienia
pseudoautonomicznego tworu, jakim by³ Protektorat Bóhmen und
Mähren. W tej beletrystyczno-dokumentalnej powodzi nie brak
pozycji znacz¹cych, wybitnych i oryginalnych.
!"#$%"&$%
[ & 6 . \,8 @AOB] !"# $%&'(#)%8 &.J.,
? # 2 & ! 7 ( 4 # E,8 @[email protected]] *+,-./01+2% 3'41&%45&% /01+(%8 ^&.4K7 @[email protected],
\ . & # _ U,8 @AZA] 6-7 89+7%2'2: M`!:/# a'6)#2N8 /& B,
^ ! 1 . & U,8 @AAC] ;%<1(: ;&%$%3 ' =31> ?'4(%8 M`(<K+")2(/!5GN8 /& @A,
Q . 7 & ! " 4 # `,8 @AWb] @9+1A B(C9&1/(D E 1,'( ,&01FGH ,9(9312'9>G/I 8 c7]d
\, e4f!&2"4g8 J/I-&018 ^.;!7#"2,
U . 6 . / * h,8 @AWY] K01+(% 3'41&%45&% 9 41"%4G/1 )&5L'17 >972G M>'%49>17 ' 717
&1/1,/7% > ?93+/18 c7]d N'41&%45&G +.9>'%O+('1 9 )&5L'17 >972G
M>'%49>178 `.&().7.,
i ' j k 4 \,8 @AWC] 81,9&4%F ,'+%2G +,9) +05$'12'/G8 `.&().7.,
' 3 1 . / ! f l U,8 @ACC] PG/'1 0>G/'QF% M"'1&H8 `.&().7.,
? & . 9 . : L,8 @ABC] ?9/'RL' ,9) +,1/7%32G" 2%)09&1"8 `.&().7.,
34

Podobne dokumenty