Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Komentarze

Transkrypt

Darmowy fragment www.bezkartek.pl
t
en
m
l
ragek.p
f
wy kart
o
rm.bez
a
D ww
w
W. Korzeniowska, Myśl pedagogiczna na przestrzeni wieków, Kraków 2010
ISBN: 978-83-7850-314-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2010
© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010
Recenzent:
prof. dr hab. ks. Józef Kiedos
Korekta:
Zespół
Projekt okładki:
Magdalena Muszyńska
t
Izabela Surdykowska-Jurek
en
gm.pl
a
r
f
CZARTART
y artek
w
o k
rm.bez
a
D ww
w
Publikacja została dofinansowana
przez Wyższą Szkołę Administracji w Bielsku-Białej
ISBN 978-83-7850-314-9
Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: [email protected]ficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2010
W. Korzeniowska, Myśl pedagogiczna na przestrzeni wieków, Kraków 2010
ISBN: 978-83-7850-314-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2010
Spis treści
Wstęp ...........................................................................................
Rozdział
Myśl pedagogiczna w starożytności ...........................................
Rozdział
nt
Myśl pedagogiczna w średniowieczu e
.........................................
m
ag k.pl
r
f
Rozdział
y arte
ow zkrenesansu
Myśl pedagogiczna w m
okresie
i reformacji ................
r .be
a
D ww
Rozdział
w
Myśl pedagogiczna w erze nowożytnej
(druga połowa XVII wieku i XVIII wiek) .......................................
Rozdział
Myśl pedagogiczna XIX wieku i początków XX wieku ................
Rozdział
Dzieje najnowsze: myśl pedagogiczna XX wieku .......................
Bibliografia ...................................................................................
Indeks nazwisk .............................................................................
W. Korzeniowska, Myśl pedagogiczna na przestrzeni wieków, Kraków 2010
ISBN: 978-83-7850-314-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2010
Wstęp
Pojęcie myśli pedagogicznej, odróżniane od praktyki pedagogicznej, zaczęto wprowadzać do nauk pedagogicznych dopiero w XX wieku. I choć definiowane było różnie, to jednak większość pedagogów wyraźnie podkreślała istotną różnicę
pomiędzy zagadnieniami pedagogiki praktycznej a problematyką pedagogiki teoretycznej.
W porównaniu z zagadnieniami praktycznymi, które analizuje się na podstantmyśl pedagogiczna jako taka
wie prowadzonych współcześnie badań empirycznych
e
m l pedagogiki. Wprawdzie
uwidocznia się wyjątkowo wyraźnie w dziejowym
ag k.pujęciu
r
f
badania historyczne nie prezentują poglądów
badaczy wyłącznie w spoy aokreślonych
rte
ow zukierunkowane
k
sób chronologiczny, jednak są na m
pewno
na historyczną ewolucję
e
r
b
a
samych problemów opisywanych
D wprzez
w. różnych naukowców.
Faktem jest, że bez względuwna
definicje pojęcia myśli pedagogicznej, refleksyjna
problematyzacja wychowania, charakterystyczna dla określonych czasów i ich uwarunkowań, występowała w wiekach bardzo odległych, tj. już w starożytności, i związana była – jak to określa Stanisław Sztobryn – z tzw. pierwszą rewolucją polegającą
na ukształtowaniu się świadomości wyodrębniającej bios ludzki z kosmosu natury1.
Od momentu, gdy człowiek zaczął się interesować własną egzystencją, mamy do
czynienia z budzeniem się refleksji dotyczącej kształtowania się kultury i procesu
wychowywania oraz ich kontynuacji i rozwoju. Mamy zatem już do czynienia z jakąś postacią myśli pedagogicznej2. Takie postawienie problemu uświadamia, że myśl
pedagogiczna jest strukturą ewoluującą, zmieniającą się, mającą postać zarówno niedojrzałą, jak i wysoce abstrakcyjną. Nie ma wyraźnego przejścia między dawnymi
formami myśli pedagogicznej a myślą pedagogiczną definiowaną współcześnie, ponieważ zarówno najdawniejsza refleksja nad wychowaniem, jak i współczesna należą
do tej samej kategorii związanej z tym samym pojęciem.
Istotą badań na gruncie przedmiotowej historii myśli pedagogicznej jest dążenie
do omówienia ewolucji jakiegoś problemu odniesionego do określonego czasu i prze1
2
S. Sztobryn, Myśl pedagogiczna [w:] Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, t. III, red. T. Pilch,
Warszawa 2004, s. 455.
S. Kot, Historia wychowania, t. I, Warszawa 1994, s. 45–49.
W. Korzeniowska, Myśl pedagogiczna na przestrzeni wieków, Kraków 2010
ISBN: 978-83-7850-314-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2010
Wstęp
strzeni, uchwycenie jego tendencji rozwojowych i kierunków przewodnich. Na myśl
pedagogiczną można zatem spojrzeć zarówno z perspektywy czasu, jak i przestrzeni.
Można więc mówić o historycznej i współczesnej myśli pedagogicznej. Należy jednak pamiętać, że nie wszystko podlega upływowi czasu, wyjątkowo odporna na jego
działania jest właśnie myśl pedagogiczna3.
Kategoryzując ją, można mówić o światowej, kontynentalnej, a także narodowej
myśli pedagogicznej. Odwzorowuje ona bowiem, w jakimś zakresie, ideały społeczne
różnych nacji i epok, w których została sformułowana. Trzeba jednak zauważyć, że
zdarzały się koncepcje wyrastające ponad swoje czasy lub takie, które mimo upływu
czasu stanowią wciąż żywą tradycję uaktualnianą w miarę potrzeb współczesności.
Owa żywotność myśli pedagogicznej nie tylko stanowi dokumentację dawnych osiągnięć w tym zakresie, ale jest również inspiracją dla badań współczesnych, pozwalając określić zarówno horyzonty badań, jak i zakres nowych problemów. Na obszarze
współczesnych subdyscyplin pedagogiki (czy raczej nauk o wychowaniu) siłą rzeczy
myśl pedagogiczna więc występuje jako ich integralny i nieodłączny składnik.
Na ziemiach polskich od dwudziestolecia międzywojennego oraz po drugiej
wojnie światowej problem myśli pedagogicznej podejmowany był raz po raz przez
wielu autorów. W swych pracach z reguły podkreślali,
nt że pod tym pojęciem należy
e
rozumieć nie tylko teorie pedagogiczne, leczgrównież
m pl publicystykę pedagogiczną,
a k.pedagogiczne
4
. Należy też zaznaw której przecież z reguły formułowane sąfrideały
e
t
y
r
w
a
czyć, że od 1989 roku nastąpił w Polsce
wzrost
zainteresowania
tą problematyką
o zk
m
e
r
i systematyczny rozwój dorobku
naukowego
z nią związanego.
b
Daww.rozwój
Ze względu na to, że dziejowy
wychowania i edukacji można poznać
w
m.in. poprzez dzieje myśli pedagogicznej, której wyrazicielami były konkretne osoby czy zespoły wprowadzających w życie pewne idee lub zamysły, celem przygotowanego leksykonu jest ukazanie tego rozwoju i kształtowania się trendów wychowawczych oraz edukacyjnych na przestrzeni wieków. A ponieważ dzieje ludzkości
to przede wszystkim decyzje, postawy i działania jednostek, dlatego dane biograficzne umożliwiają przeanalizowanie procesów kształtowania się nowych poglądów
pedagogicznych, metod, programów nauczania, w tym także sposobów kształcenia
osób niepełnosprawnych, powstania, odrodzenia i rozwoju pewnych kierunków
wychowania (np. wychowania fizycznego), nauki praktycznych umiejętności (prac
ręcznych), edukacji kobiet, organizowania opieki nad dziećmi opuszczonymi, niepełnosprawnymi itd. Ukazują także powstanie i rozwój poszczególnych form kształcenia (np. szkolnictwo elementarne, gimnazjum klasyczne, szkoły realne, seminaria
nauczycielskie, szkolnictwo wyższe itp.).
Słownik stanowi nie tylko istotne źródło wiedzy dla współczesnych nauk o wychowaniu oraz dla pedagogiki jako takiej, ale też, ukazując historię twórczych wysiłków, pozwala odróżnić to, co trwałe, od tego, co nieistotne i powierzchowne lub co
3
4
S. Sztobryn, Myśl pedagogiczna, op. cit.
Ibidem, s. 454.
W. Korzeniowska, Myśl pedagogiczna na przestrzeni wieków, Kraków 2010
ISBN: 978-83-7850-314-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2010
Wstęp
stanowiło rezultat zmieniającej się mody. Znajomość błędów popełnionych w pedagogice w przeszłości ma z pewnością również wartość kształcącą: ukazywanie ich
umożliwia tym samym ich uniknięcie. Poza tym biogramy przedstawicieli myśli
pedagogicznej (od starożytności po XXI wiek) ukazują ewentualnym reformatorom
całe bogactwo ludzkich doświadczeń, z których można wybrać odpowiednio do
współczesnych potrzeb te najbardziej właściwe, a także ustrzec potomnych przed
decyzjami nieprzemyślanymi, przed próbami zbyt teoretycznymi, niedającymi się
zastosować w realiach danego społeczeństwa.
Celem słownika jest też przypomnienie wzorów, postaw oraz wysiłków licznych
przedstawicieli pedagogiki w przeszłości, są one przecież źródłem pewnego rodzaju
energii moralnej. Utwierdzają nas w poczuciu bycia spadkobiercami i kontynuatorami twórczej pracy wcześniejszych pokoleń oraz dają świadomość posłannictwa
wobec społeczeństwa. Zadaniem publikacji jest też zaszczepienie kultu dla tradycji
(w zakresie wychowania i edukowania) oraz upowszechnienie szeroko rozumianej
kultury pedagogicznej. Mając na uwadze wymienione aspekty praktyczne i walory
dydaktyczne leksykonu, można mieć nadzieję, że będzie przydatny we wszelkich
formach kształcenia pedagogicznego (i nie tylko pedagogicznego).
Praca zawiera ponad 660 biogramów prezentujących
nt postaci od starożytności po
e
czasy współczesne. Jej ujęcie chronologiczne ukazuje
narastanie i rozwim ppowstanie,
. l na datach urodzenia postaci,
ragzostała
k
janie się pewnych trendów. Chronologia oparta
f
y arte
wpedagogicznej
których wkład w kształtowanie się myśli
i jej przemiany był znaczący.
o
k
z
m
e
r
W przypadku postaci żyjących na
przełomie wieków o przyporządkowaniu do konDaww.b lata aktywności na niwie pedagogicznej.
kretnego okresu dziejowego decydowały
w
W doborze sylwetek kierowano się kryterium innowacji, wkładu w szeroko rozumianą myśl pedagogiczną oraz udziału w jej rozwoju i w działaniach z nią związanych. Zwracano też uwagę na nietypowe propozycje rozwiązań niektórych problemów wychowawczych, a także na wartości uniwersalne uwypuklane w zależności od
epoki i stopnia rozwoju społecznego.
Pod biogramami nie umieszczono danych źródłowych, dlatego załączona została
bibliografia umożliwiająca zarówno dotarcie do konkretnych informacji, jak i pogłębienie zakresu wiedzy związanej z prezentowanymi postaciami i okresem, w którym
żyły. W biogramach, przy tytułach bardziej znaczących dzieł poszczególnych autorów podano też ich wersje polskie (w przekładzie własnym), aby ułatwić korzystanie
z opracowania młodszym czytelnikom. W przypadku zaś ukazania się przekładów
wspomnianych dzieł w języku polskim obok funkcjonującego tytułu polskiego
umieszczono rok wydania.
Opracowanie przygotowano przede wszystkim z myślą o studentach pedagogiki, a także o nauczycielach i pracownikach szeroko pojętych instytucji edukacyjno-opiekuńczo-wychowawczych. Może być ono także pomocne dla sympatyków systemów filozoficznych oraz osób zainteresowanych psychologią. Stanowiąc przegląd
problematyki z zakresu historii myśli pedagogicznej, umożliwia zarówno realizację
jakiejś formy samokształcenia, jak i ogólny ogląd tego wszystkiego, co związane jest
W. Korzeniowska, Myśl pedagogiczna na przestrzeni wieków, Kraków 2010
ISBN: 978-83-7850-314-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2010
Wstęp
z udziałem licznych jednostek w kształtowaniu propozycji i osiągnięć pedagogicznych na przestrzeni wieków.
Ze względu na to, że nie sposób przedstawić w prezentowanym opracowaniu
bardziej szczegółowej charakterystyki zagadnienia myśli pedagogicznej dla XX wieku, uwzględniającej wszystkich autorów i ich dorobek, zaproponowano jedynie
reprezentatywną, a tym samym niepełną grupę uczonych, również żyjących. Przyjętym kryterium ich umieszczenia w słowniku były innowacyjny i znaczący dorobek w dziedzinie myśli pedagogicznej, a także... osiągnięty wiek życia.
t
en
m
l
ragek.p
f
wy kart
o
rm.bez
a
D ww
w
W. Korzeniowska, Myśl pedagogiczna na przestrzeni wieków, Kraków 2010
ISBN: 978-83-7850-314-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2010
Rozdział
Myśl pedagogiczna
w starożytności
Podstawy systemu wychowawczego państw tzw. cywilizacji zachodniej
ukształtowane zostały w starożytnej Helladzie, w okresie największego rozkwitu jej
uwagę na
kultury1. Hellenowie bowiem, jako pierwsi z ludów europejskich,
nitfizycznegozwrócili
e
potrzebę systematycznego kształtowania psychicznego
młodego
pokolem pl
ag k.jak
nia. Oni też jako pierwsi rozwinęli zarównofrteorię,
i praktykę pedagogiczną.
rte
Ze względu na ustrój niewolniczy państw
wychowanie, tj. jego cele,
wy kastarożytnych
o
z potrzeb wolnych obywateli, stając się
m
treści, formy, organizowane byłorpod
kątem
e
Dawpaństwa.
ich odrębną powinnością wobec
w.b Z biegiem czasu zaczęli się pojawiać spew wychowawcy, a także specjalne instytucje zajcjaliści od wychowania: nauczyciele,
mujące się wyłącznie tą formą działalności. Wychowanie młodego pokolenia miało
przygotować je do zajęć i realizacji obowiązków typowych dla każdego wolnego
obywatela. Do obowiązków tych należały: służba wojskowa, pełnienie urzędów i ponoszenie kosztów z tym związanych.
Państwa starożytnej Hellady miały charakter przede wszystkim militarny, a prowadzenie wojen stanowiło m.in. ważny cel polityki państwa, toteż wychowanie
koncentrowało się na kształtowaniu tężyzny fizycznej, sprawności oraz na opanowaniu sztuki wojennej. A ponieważ wojny toczono o wszystko (o wpływy polityczne,
o szlaki handlowe, łupy, niewolników itp.), wychowanie militarne należało do podstawowych założeń wychowawczych sięgających wieków VIII–VII p.n.e.2
Otaczając troską rozwój fizyczny młodzieży, Hellenowie ukształtowali w niej
nawyk uprawiania kultury fizycznej, tak utrwalony, że gdy po wiekach, w sytuacji
utraty niepodległości nie było już potrzeby przygotowywania sprawnej armii wojowników, młodzi Hellenowie, oddając się z zapałem studiom i nauce, nigdy nie
1
2
S. Kot, Historia wychowania, t. I, op. cit., s. 25.
S. Kot, Dzieje wychowania. Podręcznik dla seminariów nauczycielskich, wyd. II, Warszawa –
Kraków – Lublin – Łódź – Paryż – Poznań – Wilno – Zakopane 1926, s. 14.
W. Korzeniowska, Myśl pedagogiczna na przestrzeni wieków, Kraków 2010
ISBN: 978-83-7850-314-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2010
Myśl pedagogiczna na przestrzeni wieków. Chronologiczny słownik biograficzny
zaniechali ćwiczeń fizycznych. Należy jednak zaznaczyć, że już znacznie wcześniej
zdano sobie sprawę z tego, iż jakość człowieka nie zależy wyłącznie od jego tężyzny
i sprawności fizycznej, gdyż wraz z nimi w parze powinny iść: rozwój psychiczny, zdrowe zasady moralne i kultura w sposobie bycia. Toteż istotnego znaczenia
zaczęło również nabierać wychowanie, które po części określilibyśmy nauką bon
tonu, etykiety, savoir-vivre’u – połączoną z tzw. wychowaniem muzycznym (nazwa
pochodzi od dziewięciu muz3 – opiekunek różnych dziedzin tzw. wyższej kultury,
w którą od lat najmłodszych wprowadzano Hellenów i której znajomość obowiązywała każdego obywatela).
Na tle ogólnych założeń wychowawczych obowiązujących we wszystkich miastach-państwach Hellady wyróżniały się dwa odmienne systemy wychowawcze:
spartański i ateński. Spartański związany był z ustrojem politycznym państwa,
w którym nieliczni Spartanie, panując nad ludnością podbitą, mogli się utrzymać
przy władzy jedynie dzięki ostrej dyscyplinie, sprawności militarnej i wysokiemu
poziomowi świadomości stanowej współobywateli4. Według prawodawstwa spartańskiego, którego twórcą był Likurg, dzieci spartańskie stanowiły własność państwa
i do państwa należało ich wychowywanie, które ukierunkowywano wyłącznie na
t
przydatność militarną i wartości z nią związane. Nienuwzględniano
potrzeb indywie
dualnych, nie dbano o wartości umysłowe i estetyczne,
nie
przywiązywano
wagi do
m
l
ragek.p
rodziny i jej znaczenia dla młodego pokolenia.
f
t
wy karpaństwo
Odmienny model wychowania oprzyjęło
ateńskie, kładące nacisk na
z
m
e
r
indywidualne kształtowanie osobowości
.b młodego człowieka. Wytworzyło ono sysDawwdla
tem, w którym obok wychowania
celów wojskowych, kształtowano w młodym
w
pokoleniu zainteresowania kulturą, nauką, sztuką. Ateńczycy przeciwstawili się
bezwzględnej dyscyplinie Spartan, przymusowi, jednostronności militarnej, wprowadzając swobodę, samodzielność i ideę samodzielnego i wszechstronnego wychowywania. Tu właśnie, po raz pierwszy w dziejach pedagogiki, spotykamy się z ideą
wychowania zarówno intelektualnego, jak i moralnego, estetycznego i fizycznego
– zatem wychowania wszechstronnego. System ten przejęty został potem nie tylko
przez większość państw Hellady, ale i na obszarach jej najbardziej odległych kolonii.
Doprowadził do unifikacji i jedności kultury świata helleńskiego i stał się reprezentatywny dla starożytnej Hellady i potem kultury hellenistycznej, podczas gdy pań3
4
Muzy – dziewięć córek Zeusa i Mnemozyne, które były opiekunkami sztuk pięknych: Erato –
poezji miłosnej – przedstawiana była z małą lirą; Euterpe – poezji lirycznej – przedstawiana
z aulosem (rodzaj instrumentu dętego składającego się najczęściej z dwóch piszczałek); Klio –
muza historii – z papirusem; Kaliope – muza poezji – z tabliczką i rylcem; Melpomene –
muza dramatu – przedstawiana z tragiczną maską; Talia – muza komedii z maską komiczną;
Terpsychora – muza tańca – z lirą i plektronem (pałeczka ze złota lub kości służąca do grania
na instrumentach szarpanych); Urania – muza astronomii i geometrii (z cyrklem i kulą); Polihymnia – muza sakralnej poezji chóralnej – bez atrybutów, ale zawsze głęboko zamyślona.
Wszystkie muzy posiadały dar wieszczenia, zawsze występowały w orszaku Apollina: Mały słownik kultury antycznej – Grecja – Rzym, red. L. Winniczuk, Warszawa 1962, s. 209.
S. Kot, Historia wychowania, t. I, op. cit., s. 34.
W. Korzeniowska, Myśl pedagogiczna na przestrzeni wieków, Kraków 2010
ISBN: 978-83-7850-314-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2010
Rozdział . Myśl pedagogiczna w starożytności
stwo spartańskie w III wieku p.n.e. upadło wskutek degeneracji, której przyczyną
był właśnie przyjęty jednostronny system wychowania.
Od końca V wieku rozpoczęły się w życiu Hellady przemiany intelektualne
wynikające z konieczności odmiennego spojrzenia na problematykę wychowania5.
Spowodowane narastającym zagrożeniem ze strony rozwijającej się zaborczej potęgi
perskiej, doprowadziły do kształtowania się potrzeby metodycznego kształcenia młodego pokolenia pod kątem potrzeb demokracji, życia publicznego obywateli, spraw
państwowych i całokształtu myślenia obywatelskiego. Pod koniec IV wieku Hellada utraciła niepodległość, jednak równoczesne podboje Aleksandra Macedońskiego
sprawiły, że wraz z utratą niepodległości Hellenowie znaleźli się w granicach rozległego imperium od obszarów zachodnich Indii, poprzez Bliski Wschód, aż do północno-wschodnich terenów Afryki. Tym samym dla helleńskiej kultury otworzył się cały
ówczesny świat. Ponadto kultura umysłowa i nauki Hellenów znalazły swoich mecenasów i orędowników wśród panujących, a osiągnięcia Hellenów sprawiły, że cały
ówczesny świat przejął je bez zastrzeżeń i wręcz poddał się ich kulturze. Dzięki dynastii Ptolemeuszów egipska Aleksandria (założona przez Aleksandra Wielkiego)6 stała
się na długie wieki doskonale zorganizowanym ośrodkiem badań naukowych, w którym do dyspozycji uczonych oddano świetnie wyposażone
nt Muzeum, dwie zasobne
e
biblioteki, utworzono pracownie astronomiczną
ogrody botaniczne
mi pmedyczną,
l
ragewk.starożytności
i zoologiczne. W rezultacie nastąpił największy
rozkwit nauk ścif
rt jak: Euklides (matematyka), Arwy kuczeni,
a
słych, których przedstawicielami byliotacy
ez
rm.(astronomia
chimedes (fizyka), Arystarch z Samos
– hipoteza heliocentryzmu), Hipb
a
D ww
parch (obliczenia długości trwania
roku), Eratostenes (podział geografii na fizyczną,
w
matematyczną i polityczną oraz opracowanie map Ziemi i nieba). Poza tym dotychczasowa, powierzchowna nauka o literaturze nauczana przez gramatystów zamieniła się w dogłębne studia nad literaturą, co zaowocowało nową nauką – filologią.
W jej skład wchodziły: gramatyka, krytyka tekstu, rozbiór historyczny i moralny
tekstu, retoryka (nauka pięknego wysławiania się i sztuki mówienia). Istotne zmiany nastąpiły w dotychczasowej filozofii, która podzielona została na: etykę, fizykę
i dialektykę. Uczeni aleksandryjscy ustalili obszar nauk, które powinni znać ludzie
wykształceni, nazywając go siedmioma sztukami wyzwolonymi (tj. kształcącymi
umysł wolnego człowieka), w skład których wchodziły trivium (gramatyka, retoryka
i dialektyka) oraz quadrivium (arytmetyka, geometria, astronomia i muzyka).
Wyodrębnienie się tylu nowych nauk stworzyło warunki dla kształcenia erudycyjnego, radykalnie wpłynęło też na system nauczania. Odtąd szkolnictwo przybrało
charakter publiczny. Ustanowiono nadzór szkolny w osobach pedonomów (odpowiednik inspektora szkolnego) czuwających nad jakością i upowszechnianiem szkół.
Ustalono zasady zatrudniania nauczycieli oraz ich wynagradzania za nauczanie. Edukację podzielono na dwa zasadnicze etapy: nauczanie początkowe i ponadelemen5
6
Ibidem, s. 46.
J. Wolski, Historia powszechna – starożytność, Warszawa 1971, s. 266.

Podobne dokumenty