full text - Antropomotoryka

Komentarze

Transkrypt

full text - Antropomotoryka
ISSN 1731-0652
KOMITET REHABILITACJI, KULTURY FIZYCZNEJ
I INTEGRACJI SPOŁECZNEJ PAN
MIĘDZYNARODOWE STOWARZYSZENIE MOTORYKI SPOR­TO­WEJ – IASK
AN­TRO­PO­MO­TO­RY­KA
Vol. 22, nr 59
INDEX COPERNICUS
AKADEMIA WYCHOWANIA FI­ZYCZ­NE­GO
IM. BRO­NI­SŁA­WA CZECHA W KRA­KO­WIE
AKADEMIA WYCHOWANIA FI­ZYCZ­NE­GO
WE WROCŁAWIU
KRAKÓW – WROCŁAW 2012
ISSN 1731-0652
COMMITTEE FOR REHABILITATION, PHYSICAL EDUCATION
AND SOCIAL INTEGRATION OF POLISH ACADEMY OF SCIEN­CES
INTERNATIONAL ASSOCIATION OF SPORT KINETICS – IASK
AN­TRO­PO­MO­TO­RY­KA
Vol. 22, nr 59
INDEX COPERNICUS
UNIVERSITY SCHOOL OF PHYSICAL EDUCATION
CRACOW, POLAND
UNIVERSITY SCHOOL OF PHYSICAL EDUCATION
IN WROCLAW, POLAND
CRACOW – WROCLAW 2012
ANTROPOMOTORYK A
ISSN 1731-0652
KOMITET REHABILITACJI, KULTURY FI­ZYCZ­NEJ I INTEGRACJI SPOŁECZNEJ PAN
MIĘ­DZY­NA­RO­DO­WE STO­WA­RZY­SZE­NIE MOTORYKI SPORTOWEJ – IASK
AKADEMIA WY­CHO­WA­NIA FI­ZYCZ­NE­GO IM. BRONISŁAWA CZE­CHA W KRA­KO­WIE
AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU
VOL. 22, NR 59 KRAKÓW – WROCŁAW 2012
REDAKCJA
Redaktor Naczelny
Edward Mleczko
Z-ca Redaktora Na­czel­ne­go
Zofia Ignasiak
Komitet Redakcyjny
Jan Chmura, Jerzy Januszewski, Andrzej Klimek, Tadeusz Koszczyc, Lesław Kulmatycki,
Wiesław Osiński, Joachim Raczek, Teresa Sławińska-Ochla, Włodzimierz Starosta
RADA REDAKCYJNA Michal Belej (Słowacja), Peter Blaser (Niemcy), Tadeusz Bober, Janusz Czerwiński, Sławomir Drozdowski,
Józef Drabik, Joanna Gradek, Peter Hirtz (Niemcy), Josif Moisiejewicz Fejgenberg (Izrael), Adam Haleczko,
Andrzej Jopkiewicz, Han C.G. Kemper (Holandia), Krzysztof Klukowski, Vladimir Lyakh (Rosja),
Robert M. Malina (USA), Wacław Petryński, Ryszard Przewęda,
Igor Ryguła, Stanisław Sterkowicz, Stanisław Żak
ADRES REDAKCJI al. Jana Pawła II 78, 31-571 Kraków
Poland
Czasopismo ANTROPOMOTORYKA jest umieszczone na liście rankingowej INDEX COPERNICUS
Publikacja częściowo dotowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
Adiustacja i korekta: Barbara Przybyło
© Copyright by University School of Physical Education in Cracow
Opracowanie gra­ficz­ne i łamanie: Dział Projektów Wydawniczych AWF Kraków
Druk: ArtProm, 31-431 Kraków, ul. Dukatów 29
Nakład: 150 egz.
ANTROPOMOTORYK A
ISSN 1731-0652
COMMITTEE FOR REHABILITATION, PHYSICAL EDUCATION
AND SOCIAL INTEGRATION OF POLISH ACADEMY OF SCIENCES
INTERNATIONAL ASSOCIATION OF SPORT KINETICS – IASK
UNIVERSITY SCHOOL OF PHYSICAL EDUCATION, CRACOW, POLAND
UNIVERSITY SCHOOL OF PHYSICAL EDUCATION IN WROCLAW, POLAND
VOL. 22, NR 59 CRACOW – WROCLAW 2012
EDITORIAL
COMMITTEE
CHAIRMAN
Edward Mleczko
VICE-CHAIRMAN
Zofia Ignasiak
MEMBERS
Jan Chmura, Jerzy Januszewski, Andrzej Klimek, Tadeusz Koszczyc, Lesław Kulmatycki,
Wiesław Osiński, Joachim Raczek, Teresa Sławińska-Ochla, Włodzimierz Starosta
EDITORIAL BOARD
Michal Belej (Slovakia), Peter Blaser (Germany), Tadeusz Bober, Janusz Czerwiński, Sławomir Drozdowski,
Józef Drabik, Joanna Gradek, Peter Hirtz (Germany), Josif Moisiejewicz Fejgenberg (Israel), Adam Haleczko,
Andrzej Jopkiewicz, Han C.G. Kemper (Holland), Krzysztof Klukowski, Vladimir Lyakh (Russia),
Robert M. Malina (USA), Wacław Petryński, Ryszard Przewęda,
Igor Ryguła, Stanisław Sterkowicz, Stanisław Żak
EDITOR’S OFFICE
al. Jana Pawła II 78, 31-571 Kraków
Poland
Indexed in INDEX COPERNICUS
This publication is funded in part by the Ministry of Science and Higher Education
Linguistic proofreading: Barbara Przybyło
© Copyright by University School of Physical Education, Cracow, Poland
Design and DTP: University School of Physical Education, Cracow, Poland
Print: ArtProm, 31-431 Kraków, ul. Dukatów 29
Circulation: 150
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
SPIS TREŚCI
Od Redakcji: „Antropomotoryka-Kinesiology” w drugiej połowie 2012 roku jeszcze po polsku 7
Informacje dla autorów 11
PRACE ORYGINALNE
Monika Piątkowska
Wiek jako czynnik różnicujący poziom aktywności fizycznej polskiej populacji 17
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
Trening biegowy kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej w konwencji zdrowia
(H-RF) 31
Kamil Sławecki
Aktywność fizyczna mężczyzn oceniana za pomocą Międzynarodowego Kwestionariusza Aktywności Fizycznej
IPAQ – Wersja Długa 57
Stanisław Gołąb, Agnieszka Woronkowicz, Jan Sobiecki
Ocena przydatności metod określania otłuszczenia ciała u mężczyzn w świetle relacji ze sprawnością i wydolnością fizyczną
67
Ewa Ziółkowska-Łajp, Anna Demuth, Marek Drozdowski, Urszula Czerniak, Magdalena Krzykała
Ocena dymorfizmu płciowego cech somatycznych i składu ciała młodzieży trenującej sporty wodne
79
Przemysław Bujas, Dariusz Tchórzewski, Janusz Jaworski
Asymetryczność funkcji podporowej i stabilizującej kończyn dolnych u narciarzy zjazdowców 91
Władysław Machnacz , Jarosław Nosal, Andrzej Dudkowski, Paweł Chmura, Andrzej Rokita
Związki pomiędzy skutecznością działań młodych piłkarzy podczas gier ,,jeden przeciwko jednemu” a poziomem
wybranych koordynacyjnych zdolności motorycznych 99
Henryk Duda
Wpływ intelektualnej instrukcji usprawniającej działanie z piłką na skuteczność ruchową gracza 109
PRACE PRZEGLĄDOWE
Vladimir Lyakh, Przemysław Bujas, Leszek Gargula
Efekty treningowe w przygotowaniu wysoko kwalifikowanych piłkarzy nożnych: przegląd 121
POLEMIKI I DYSKUSJE
Emilia Mikołajewska, Dariusz Mikołajewski
Nowoczesne rozwiązania techniczne w reedukacji chodu –5–
139
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
CONTENTS
From Editors: “Antropomotoryka-Kinesiology” in the second half of 2012 still in Polish 7
Information for the Authors 13
ORIGINAL PAPERS
Monika Piątkowska
Age-related changes in physical activity patterns in Poland 17
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
Running training in women and men aged 25 or older and physical fitness factors in accordance with the health-related
fitness concept 31
Kamil Sławecki
Physical activity of men assessed through the use of International Physical Activity Questionnaire – Long Version 57
Stanisław Gołąb, Agnieszka Woronkowicz, Jan Sobiecki
Evaluation of the usefulness of method for determining body fat in men in the light of the relationship with
the physical performance and endurance fitness 67
Ewa Ziółkowska-Łajp, Anna Demuth, Marek Drozdowski, Urszula Czerniak, Magdalena Krzykała
The evaluation of sexual dimorphism of somatic features and body composition of young people doing water sports 79
Przemysław Bujas, Dariusz Tchórzewski, Janusz Jaworski
Asymmetry of supporting and stabilizing function of the lower extremities in alpine skiers 91
Władysław Machnacz , Jarosław Nosal, Andrzej Dudkowski, Paweł Chmura, Andrzej Rokita
Relationship between the effectiveness of young players activity in one-on-one games and the level of selected coordination abilities
Henryk Duda
Influence of intellectual instruction in streamlining the performance with a ball on motor effectiveness in a football
player 99
109
REVIEW PAPERS
Vladimir Lyakh, Przemysław Bujas, Leszek Gargula
The effects of training on preparation of highly qualified football players: review 121
DISCUSSIONS
Emilia Mikołajewska, Dariusz Mikołajewski
Novel technical solutions in gait re-education –6–
139
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
OD REDAKCJI  FROM EDITORS
„ANTROPOMOTORYKA-KINESIOLOGY” W DRUGIEJ
POŁOWIE 2012 ROKU JESZCZE PO POLSKU
„ANTROPOMOTORYKA-KIENSIOLOGY”
IN THE SECOND HALF OF 2012 STILL IN POLISH
Jesteśmy już drugiej połowie roku 2012. Redagujemy
wspólnie z Akademią Wychowania Fizycznego
we Wrocławiu kolejny numer „Antropomotoryki-Kinesiology”. Mamy plany dalszego rozwoju współpracy. Zgodnie z naszym posłannictwem, zapoczątkowanym w 1989 roku w chwili ukazania się pierwszego
numeru „Antropomotoryki” w krakowskim PWN, kontynuujemy program działania wydawniczego. Czy można tak dalej pracować? Lata doświadczeń sprawiają,
że trudno uważać zadane pytanie za retoryczne. Od
niedawna częściowo wydajemy nasze czasopismo po
angielsku. Poza tym jesteśmy tradycjonalistami.
Na rynku wydawniczym musimy być konkurencyjni.
Trudno jest teraz sprzedawać nie tylko kolejny zeszyt
kwartalnika, ale nade wszystko wiedzę w nim zawartą.
Tylko na polskim rynku wydawniczym jest z kim konkurować. „Antropomotoryka” dała początek rozwoju innych czasopismom publikujących wiedzę o motoryczności człowieka. Bliskie programowo są nam redakcje
„Human Movement”, „Journal of Human Kinetics”,
„Medicina Sportiva” czy bardzo prężnie rozwijające się
w gdańskiej AWF „Archives of Budo”, a w Warszawie
– „Wychowanie Fizyczne i Sport”, „Biology of Sport”
i nowo powstałe „Biomedical Human Kinetics”.
Trudno też nie dostrzec podobieństwa problemowego i tematycznego naszej misji do istniejącej
w czasopismach zagranicznych, Przykładowo można
wymienić chociażby takie, jak wydawany w Zagrzebiu
„Kinesiology Journal”, czy też ukazujące się periodyki naukowe: w Pretorii „Human Movement Scence”,
w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej od
roku 1949 „Perceptual and Motor Skills” lub w Australii
młodsze czasopismo „The Journal of Strength and
Conditioning” o ugruntowanej już pozycji na Liście
Filadelfijskiej.
Na pewno czekają nas zmiany… także programowe. Mamy świadomość, że to, czego dotąd dokonaliśmy, jest ważne przede wszystkim dla polskiej dydaktyki akademickiej. Wiedza pędzi jednak przed nami bez
wytchnienia, jakby powiedział polski poeta. Musimy za
nią nadążyć. Nasze polskie i krakowsko-wrocławskie
rozumienie motoryczności człowieka jest oryginalne
i niekiedy trudne do akceptacji. Świat idzie własną
drogą, wytyczoną przez pragmatyzm wychowania fizycznego i promocji zdrowia. Taki kierunek działania
jest wspierany mocno wizją i rolą kinezjologii w dokumentach rządowych i organizacjach międzynarodowych najwyższej rangi światowej (por. Wytyczne UE
Dotyczące Aktywności Fizycznej – Zalecane działania
polityczne wspierające aktywność fizyczną wpływającą
pozytywnie na zdrowie – które wydano 10 października
2008 roku, czy też rekomendacje Światowej Organizacji
Zdrowia (WHO) pn. Global Recommendations on
Physical Activity for Health (z października 2010 roku).
W takiej sytuacji trudno jest znaleźć partnerów do
dyskusji naukowej nad polską wizją rozwiązywania
aspektów poznawczych i aplikacyjnych działalności
ruchowej człowieka. Na pewno przyczyna tkwi w tym,
że posługujemy się nadal językiem polskim w większości naszych numerów „Antropomotoryki”. Mamy
świadomość tego, że istnieje konieczność zapewnienia
użyteczności przekazywanej wiedzy naukowej w skali
globalnej. Domaga się tego uniwersalność tworzonej
nauki. W tym przypadku trudno zgodzić się z głosami
polskich prenumeratorów domagających się publikacji
tylko w naszym narodowym języku. Wprowadzenie języka angielskiego jest nie tylko modą. Zadaniem publikatora naukowego jest prezentacja wyników badań
prowadzonych w celu konstruowania nowej wizji przyszłości w sensie globalnym, a nie tylko partykularnym.
–7–
Od Redakcji
Celem naszego czasopisma jest pełnienie służebnej roli wobec kształtowania przyszłości i podejmowania ważnych decyzji na przyszłość razem
z wszystkimi zainteresowanymi rozwojem człowieka pod wpływem jego fizycznego działania w czasie
i przestrzeni. Taka predykcyjna funkcja misji działania
krakowsko-wrocławskiej „Antropomotoryki” umożliwia
Autorom kierowanych do niej artykułów przekazanie
informacji na temat wyników poszukiwań oryginalnych
metod rozwiązywania nowych problemów naukowych
lub też falsyfikowania rozwiązywanych już wcześniej
z różnym skutkiem. Z założenia wynika, że opracowana
nowa metoda, aby posiadać znamię naukowości, musi
mieć charakter uniwersalny i służyć predykcji. Tylko
wówczas wyniki uzyskane dzięki niej mogą spełniać
warunki wyniku naukowego. Przed badaczami stawiamy zatem wymóg zapewnienia stosowanym metodom
takich cech, jak ogólność, dokładność, efektywność itp.
oraz konieczność wykazania ich poprawności i wyższości nad innymi (o ile istnieją) na drodze formalnej
lub empirycznej. Często w rozprawach formułowane
są prawa w postaci hipotez badawczych. Uważamy, że
część z nich służy opracowaniu nowego modelu pewnej
rzeczywistości. Odkryte w ten sposób prawa wyjaśniają
w poprawny sposób prawidłowości rządzące rzeczywistością (naturą, gospodarką, społeczeństwem), nabierają, podobnie jak metody, charakteru uniwersalnego
i służą predykcji.
Mamy więc moralne prawo upublicznienia w skali
światowej wiedzy zawartej „Antropomotoryce”. W realizacji funkcji uniwersalności nauki może nam pomóc
język angielski, który jest obecnie międzynarodowym
językiem przekazu informacji naukowej. Niewątpliwie
dążymy też do zawarcia umowy z wydawcą czasopism naukowych z różnych dyscyplin nauki – zarówno
w modelu subskrypcji, jak i w modelu Open Access.
Prowadzimy już negocjacje w celu rozwiązania wskazanego problemu wydawniczego, ale na przeszkodzie
stoją – jak zwykle – problemy finansowe. Miejmy nadzieję, że pokonany je niebawem. Na razie, z przyczyn
obiektywnych, możemy zaproponować naszym czytelnikom numer naszego czasopisma w języku polskim.
Pomieściliśmy w nim nadesłane już dawno artykuły,
które były ciągle udoskonalane po uwagach recenzenckich i czekały na druk w języku polskim. W zapasie
mamy ich jeszcze na jeden numer. Sądzimy, że kolejny
rok rozpoczniemy już po angielsku Słowem Wstępnym
Redaktora (From Editors). W drugiej połowie 2012
roku mogę jeszcze po polsku zachęcić naszych
czytelników do przestudiowania bardzo interesujących i godnych opublikowania w języku angielskim
opracowań naukowych.
Naszym zdaniem, nie bez przyczyny można było
wybrać za wiodącą w zestawie artykułów przeznaczonych do druku w 59. numerze „Antropomotoryki” publikację Wiek jako czynnik różnicujący poziom aktywności fizycznej polskiej populacji. Zaprezentowano w niej
oryginalne materiały pochodzące z ogólnopolskich badań sondażowych, które przeprowadzono w formie wywiadu CAPI na reprezentatywnej, warstwowo-losowej
próbie mieszkańców Polski (n = 1028). Zastosowano
w nich kwestionariusz pochodzący z Eurobarometru
183-6/58.2 Physical Activity, składający się z krótkiej
wersji Międzynarodowego Kwestionariusza Aktywności
Fizycznej (IPAQ) oraz pytań dotyczących obszaru wykonywanego wysiłku w połączeniu z intensywnością,
a także możliwości, jakie stwarza otoczenie do bycia
aktywnym. Ich celem było określenie poziomu aktywności fizycznej badanych grup wiekowych i sprawdzenie, czy wiek jest czynnikiem istotnie różnicującym
aktywność fizyczną Polaków. Wyniki badań są optymistyczne! Wbrew powszechnym opiniom okazuje się,
że poziom aktywności fizycznej Polaków nie jest tak
niski, jak przedstawiają to badacze w licznych opracowaniach. Czynnikiem różnicującym stosunek Polaków
do aktywności fizycznej jest wiek. Zaobserwowano
nieliniową zależność pomiędzy całkowitą aktywnością
a wiekiem respondentów. Widoczna jest zależność pomiędzy wiekiem a stopniem intensywności rekreacyjnej aktywności fizycznej: im starsza osoba, tym mniej
intensywnie uczestniczy w aktywności fizycznej podejmowanej w czasie wolnym.
Niewiele jest prac empirycznych, które pozwalają
znaleźć dowody na poparcie tezy o pozytywnym wpływie treningu sportowego na zdrowie ludzi w średnim
i starszym wieku. Jak wynika z bogatego przeglądu
literatury, zamieszczonego w pracy Trening biegowy
kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej w konwencji zdrowia H-RF,
trudno jednoznacznie stwierdzić, czy zalecane normy
aktywności fizycznej dla osób w różnym wieku przynoszą pożądany efekt. W związku z tym podjęto się w badaniach ciągłych osób uprawiających systematycznie
(2–6 razy w tygodniu) biegi wytrzymałościowe ocenić
efekty potreningowe w zakresie komponentów sprawności fizycznej ujętej w konwencji zdrowia (H-RF).
Z dokonanej analizy zebranych materiałów wynika, że po kilkunastomiesięcznym cyklu treningowym
zauważono niekorzystny przyrost tkanki tłuszczowej
(zwłaszcza u kobiet starszych) i zmniejszanie beztłuszczowej masy ciała. Stwierdzono natomiast pozytywny
wpływ realizowanego treningu na poziom komponentów
krążeniowo-oddechowych, mięśniowo-szkieletowych
i motorycznych. Analiza siły związków korelacyjnych
–8–
Od Redakcji
wykazuje, że staż treningowy w małym stopniu wpływał na poziom sprawności fizycznej H-RF. Szczególnie
wiek badanych był ważną zmienną pośredniczącą
w badaniach relacji między obciążeniem treningowym
a poziomem rozwoju składowych sprawności sportowej
(M-PF) oraz badanej w konwencji zdrowia (H-RF). Na
tej podstawie należy sądzić, że tylko częściowo można
potwierdzić sens wprowadzania ćwiczeń aerobowych
do poprawy kondycji społeczeństwa prowadzącego
sedenteryjny styl życia. Należałoby postulować zwiększenie obciążeń treningowych, ale z uwagą, aby w treningu biegaczy właściwie dostosować obciążenia do
wieku ćwiczących, zwłaszcza osób starszych. W tym
przypadku wydaje się konieczne stawianie celów sportowych na miarę możliwości funkcjonalnych nieuchronnie starzejącego się organizmu człowieka.
Zagadnienie wpływu statusu społecznego na rozwój biologiczny człowieka jest częstym tematem publikacji auksologicznych i antropologicznych. Należy
jednak dodać, że problematyka uwarunkowań środowiskowych jest rozpatrywana głównie w odniesieniu
do rozwoju dzieci i młodzieży. Do niedawna do rzadkości należały publikacje dotyczące zasygnalizowanego zagadnienia u ludzi w średnim i starszym wieku.
Na pewno przyczyną tego była trudność w przeprowadzeniu badań z wykorzystaniem proponowanych
do niedawna testów sprawności fizycznej. Przełom
nastąpił dopiero na przełomie XX i XXI wieku, kiedy wprowadzono nowe sposoby pomiaru aktywności
fizycznej w Stanach Zjednoczonych AP i Zachodniej
Europie. Jednym z nich jest The International Physical
Activity Questionnaire (IPAQ) w wersji długiej i krótkiej
(Short and Long Forms; November 2005). W publikowanej w niniejszym numerze pracy Aktywność fizyczna mężczyzn oceniana za pomocą Międzynarodowego
Kwestionariusza Aktywności Fizycznej IPAQ – Wersja
Długa przedstawiono zróżnicowanie w aktywności fizycznej 113 zdrowych mężczyzn w wieku 20–49 lat,
zbadanej z wykorzystaniem kwestionariusza IPAQ
w czterech istotnych dla życia człowieka dziedzinach,
które były związane z pracą zawodową, aktywnym
transportem, pracami domowymi oraz czasem wolnym, w zależności od wieku i poziomu wykształcenia.
Okazało się, że w badanej grupie wiek i wykształcenie różnicowały istotnie poziom aktywności fizycznej
związanej z pracą zawodową i czasem wolnym. Na tej
podstawie zasugerowano, aby w dalszych analizach
podjętego tematu dostarczyć nowych informacji i pogłębić istniejący zakres wiedzy na temat różnych rodzajów aktywności fizycznej podejmowanych w życiu
codziennym, które mają wpływ na ogólną aktywność
fizyczną.
W artykule Ocena przydatności metod określania otłuszczenia ciała u mężczyzn w świetle relacji
ze sprawnością i wydolnością fizyczną Autorzy, wychodząc z założenia, że nadmiar tkanki tłuszczowej
wykazuje wyraźne powiązania z zagrożeniami zdrowotnymi oraz z niższą sprawnością i wydolnością fizyczną, przeprowadzili badania w celu potwierdzenia
powyższej tezy. Uwzględniono w nich główne składowe sprawności fizycznej ujętej w myśl amerykańskiej
koncepcji zdrowia Health-Related Fitness (H-RF), takie
jak komponenty somatyczne (skład ciała), motoryczne
oraz krążeniowo-oddechowe. Badaniami objęto 400
mężczyzn w wieku 20–70 lat, reprezentujących środowisko pracowników przemysłowych. Zastosowano
cztery sposoby oceny otłuszczenia (wskaźnik otłuszczenia względnego, trzy wskaźniki BF%) oraz 5 prób
motorycznych z testu Eurofit (równowaga, szybkość ruchów ręki, gibkość tułowia, siła eksplozywna kończyn
dolnych, siła zaciskania ręki) oraz step-testu YMCA
w celu określenia wydolności tlenowej. Za kryterium
przydatności metody w badaniach liczniejszych grup
przyjęto stopień korelacji między wskaźnikami otłuszczenia a pozostałymi komponentami sprawności fizycznej H-RF. Stwierdzono najwięcej współzależności
istotnych w grupie wiekowej 30–39-latków. Dwie miary
otłuszczenia – BF% wg Tanity i wskaźnik otłuszczenia względnego – najbardziej korelowały z wynikami
sprawnościowymi i charakteryzowały się największą
zmiennością wewnątrzgrupową
Z pracy Ocena dymorfizmu płciowego cech somatycznych i składu ciała młodzieży trenującej sporty
wodne wynika, że kontrowersyjny problem maskulinizacji cech budowy ciała sportsmenek pozostaje nadal
otwarty. Jak wynika z przeglądu literatury, zasięg zasygnalizowanego zjawiska został tylko częściowo zweryfikowany w szeroko prowadzonych badaniach z zakresu antropologii. Celem badań przeprowadzonych
w Poznaniu była próba określenia poziomu kształtowania się wybranych parametrów morfologicznych między
chłopcami a dziewczętami trenującymi wioślarstwo,
kajakarstwo i pływanie. Uzyskane wyniki pozwalają
stwierdzić, że czynne uprawianie sportu nie powoduje
znaczących zaburzeń w kształtowaniu się cech diagnozowanych jako różnicujące dymorficznie.
W kolejnej pracy Asymetryczność funkcji podporowej i stabilizującej kończyn dolnych u narciarzy zjazdowców został podjęty problem równowagi ciała u polskich narciarzy, a także asymetrii, gdyż jak stwierdzają
jej Autorzy, każda z narciarskich konkurencji wymaga
od zawodnika sprawnych bilateralnych mechanizmów
kontroli stabilności. Badania przeprowadzone na bardzo małej grupie młodych sportowców (3 kobiety i 8
–9–
Od Redakcji
mężczyzn) pozwoliły zauważyć występowanie u nich
asymetrii zarówno w obrębie wskaźników częstotliwości korekcyjnego nacisku stóp, prędkości oscylacji COP, jak i pola powierzchni oraz przebytej drogi.
Zarejestrowane wartości dały powód do stwierdzenia
dominacji lewej kończyny dolnej w funkcji stabilizacyjnej. Asymetria nie przejawiała się w dystrybucji masy,
lecz w gorszych wskaźnikach stabilności dla tej kończyny, zwłaszcza w płaszczyźnie ML. Zakres asymetrii
był podobny do występującej u nietrenujących. Na tej
podstawie zaproponowano prowadzenie dalszych badań, w których należałoby zwrócić uwagę na relacje
pomiędzy poziomem stwierdzonej asymetrii a skutecznością narciarza w trakcie zawodów.
Wydawać by się mogło, po dwóch pracach opublikowanych w Centralnym Ośrodku Sportu w 2004 roku
(Koordynacyjne zdolności motoryczne w piłce nożnej
oraz Ćwiczenia kształtujące koordynacyjne zdolności
motoryczne w piłce nożnej) został definitywnie rozwiązany problem wpływu koordynacyjnych zdolności motorycznych na sprawność gry w piłkę nożną w różnych
grupach. Na podstawie wyników badań przedstawionych
w publikacji wrocławskich badaczy pt. Związki pomiędzy
skutecznością działań młodych piłkarzy podczas gier
,,jeden przeciwko jednemu” a poziomem wybranych
koordynacyjnych zdolności motorycznych można dojść
do wniosku, że znaczenie kompleksu zdolności koordynacyjnych we wstępnym etapie szkolenia bardzo
młodych piłkarzy jest dotąd obszarem mało poznanym.
Obserwacjami objęto 18 chłopców z Uczniowskiego
Klubu Piłkarskiego „ODRA”, którzy uczestniczyli w rozgrywkach Wrocławskiej Ligi Młodzików, organizowanych
przez Dolnośląski Związek Piłki Nożnej (DZPN). Do
diagnozy poziomu koordynacyjnych zdolności motorycznych (KZM) wykorzystano testy oceniające: 1) zdolność
równowagi statycznej, 2) zdolność równowagi dynamicznej, 3) zdolność kinestetycznego różnicowania ruchów.
Przeprowadzona analiza statystyczna zebranego materiału wykazała wpływ KZM na skuteczność działań
badanych piłkarzy w grach „jeden przeciwko jednemu”.
Autorzy sugerują, aby dążyć do udoskonalenia stosowanych dotąd narzędzi pomiarowych w badaniach zdolności koordynacyjnych dzieci. Z żalem musimy stwierdzić,
że jeden z nich nie będzie mógł już brać udziału w planowanych badaniach. Składając kondolencje całemu
zespołowi wrocławskich antropomotoryków, wyrażamy
równocześnie nadzieję na dalszą, owocną współpracę
w rozwiązywaniu zasygnalizowanych w artykule problemów badawczych, bo być może była to także wola tego,
którego nie ma już wśród nas.
W publikacji Wpływ intelektualnej instrukcji usprawniającej działanie piłką na skuteczność ruchową gra-
cza jest mowa o istocie przygotowania intelektualnego
młodych graczy piłki nożnej (kategoria juniora). Celem
badania było wykazanie wpływu intelektualnej instrukcji
usprawniającej działanie z piłką na skuteczność zadania ruchowego. Badania przeprowadzono w latach 2009
i 2010 wśród piłkarzy Szkoły Sportowej w Krakowie.
Otrzymane wyniki świadczą o tym, iż intelektualizacja
procesu szkolenia zwiększa skuteczność działania ruchowego piłkarzy nożnych. Poszukiwanie rezerw w sferze dyspozycji umysłowych może się zatem przyczynić
do zwiększenia efektywności ich szkolenia.
Na podstawie różnych kryteriów i wielkości funkcjonalnych wskaźników zamieszczonych w licznych (najczęściej zagranicznych) opracowaniach Autorzy rozprawy
Efekty treningowe w przygotowaniu wysoko kwalifikowanych piłkarzy nożnych: przegląd przedstawiają nowoczesną strukturę efektów szkolenia. Poza tym zajmują
się problemem bezpośrednich, skutków długotrwałego
treningu. Jak się okazuje, odległe efekty szkoleniowe
przejawiają się w opóźnionej kumulacji wpływów szkolenia na zmianę wyniku sportowego. Są one szczególnie ważne w eksterioryzacji zdolności koordynacyjnych
i wysiłków wykonywanych z maksymalną prędkością.
Podejmują również w rozważaniach problem interakcji
trener–zawodnik. W konkluzji rozważań podkreślają, że
zrozumienie ich istoty jest niezbędne do prawidłowego
planowania i analizy procesu szkolenia.
Zachęcam do uważanego przestudiowania artykułu Nowoczesne rozwiązania techniczne w reedukacji
chodu. Wzbudził on polemiki i dyskusje już na poziomie recenzyjnym. Być może wywoła on także dalsze
polemiki i dyskusje, bo przecież taką platformą żywego
kontaktu z czytelnikami tworzącymi dzień powszedni
naszej polskiej antropomotoryki powinno być też nasze
czasopismo. Zamieszczono w nim przegląd podstawowych rozwiązań robotów rehabilitacyjnych i egzoszkieletów wykorzystywanych w reedukacji chodu. Intencją
Autorów jest też podjęcie dyskusji na temat zasad stosowanych tego rodzaju rozwiązań w klinicznej terapii
patologii chodu.
Sądzę, że mogłem zachęcić w krótkim Słowie
wstępnym Redaktora Naczelnego do przestudiowania
zamieszczonych w numerze 59. naszego czasopisma
rezultatów badań naszych polskich i zagranicznych
współpracowników.
Życząc wszystkim udanych wakacji, pozostaję
z wyrazami szacunku i poważania.
– 10 –
Redaktor Naczelny
„Antropomotoryki-Kinesiology”
Edward Mleczko
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
INFORMACJE DLA AUTORÓW
1. „Antropomotoryka” („Kinesiology”) jest ofi­cjal­nym, recenzowanym kwartalnikiem na­uko­wym Mię­dzy­na­ro­do­we­go
Stowarzyszenia Mo­to­r y­ki Spor­to­wej – IASK, wy­da­wa­nym
w Akademii Wy­cho­wa­nia Fi­zycz­ne­go w Kra­ko­wie pod pa­tro­
na­tem Ko­mi­te­tu Rehabilitacji, Kultury Fizycznej i Integracji
Społecznej PAN. W cza­so­piśmie przed­sta­wia­ne są wyniki
ory­gi­nal­nych ba­dań i do­świad­czeń w dzie­dzi­nie mo­to­r ycz­no­
ści czło­wie­ka oraz dziedzin po­krew­nych. Za­miesz­cza­ne są
również pra­ce prze­glądo­we, poglądy oraz dys­ku­sje oceniające
obec­ny stan i per­spek­t y­w y rozwoju do­rob­ku ba­daw­cze­go
sze­ro­ko po­ję­tej an­tro­po­mo­to­r y­ki.
2. Materiały przeznaczone do druku (jeden egzemplarz
wydruku komputerowego) należy przesłać łącznie z płytą
CD na adres: Redakcja „Antropomotoryki”, Akademia Wychowania Fizycznego, al. Jana Pawła II 78, 31-571 Kraków,
tel. 12 683 12 78, tel./fax 12 683 10 76 lub na adres poczty
elektronicznej e-mail: [email protected]
3. Warunki ogólne
• Zgłoszenie pracy do druku jest jed­no­znacz­ne z przekazaniem przez au­to­ra (au­to­rów) prawa do własności
Redakcji „An­tro­po­mo­to­r y­ki”. Prace za­kwa­li­fi­ko­wa­ne do
wy­dru­ko­wa­nia stają się zatem wy­łącz­ną własnością Re­
dak­cji i nie można ich pu­bli­ko­wać w całości lub w części
w in­nych cza­so­pi­smach lub mediach cyfrowych bez
pi­s em­n ej zgo­dy Wydawcy. Praca złożona do druku
w „Antropomotoryce” nie może być także wcześniej
ani równocześnie złożona w in­nym cza­so­pi­śmie, co
stwierdza autor w pi­sem­nym oświad­cze­niu. W razie
umieszczenia w pracy rycin lub ta­bel itp., pochodzących
z opra­co­wań opu­bli­ko­wa­nych w innych cza­so­pi­smach
autor ma obo­wią­zek uzy­ska­nia zgody na przedruk.
• Redakcja „Antropomotoryki” przyjmuje do dru­ku pra­ce
poglądowe, oryginalne, doświadczalne, opra­c o­wa­nia
hi­sto­r ycz­ne, komunikaty kon­fe­ren­cyj­ne, spra­woz­da­nia
ze zjaz­dów i konferencji o tema­ty­ce an­tro­po­mo­to­r ycz­nej
oraz krót­kie stresz­cze­nia prac wy­dru­ko­wa­nych w czaso­
pi­smach za­gra­nicz­nych i recenzje książek z za­kre­su
teorii mo­to­r ycz­n ości czło­w ie­k a. Pra­c e przeglądowe
i ory­gi­nal­ne będą zre­da­go­wa­ne w ję­zy­ku polskim. Ar­ty­
kuły mogą być pu­bli­ko­wa­ne w ję­zy­ku angielskim.
•
•
Prace przed­sta­wia­ją­ce dużą war­tość na­ukową, za­kwa­
li­fi­ko­wa­ne wcze­śniej do wy­dru­ko­wa­nia w cza­so­pi­śmie
za­gra­nicz­nym, mogą być rów­nież zgło­szo­ne do druku
w „An­tro­po­mo­to­r y­ce”, jed­nak pod wa­run­kiem uzyskania
przez autora pi­sem­nej zgo­dy Wy­daw­cy cza­so­pi­sma,
w któ­r ym teksty zostały lub zo­staną opu­bli­ko­wa­ne.
Objętość artykułu nie powinna przekraczać 22 stron wydruku komputerowego, na których zamieszczono po 1800
znaków (np.: 30 wierszy po 60 znaków). Praca musi być
napisana jednostronnie z podwójną lub 1,5 interlinią.
4. Zasady konstrukcji pracy
• W liście towarzyszącym prosimy podać do­kład­ne ad­re­sy
(zarówno prywatny, jak i miejsca pra­cy) z zaznaczeniem,
gdzie należy przesyłać ko­re­spon­den­cję.
• Prace empiryczne powinny mieć następujący układ: ty­tuł,
imię (imiona) i nazwisko autora (ów), słowa klu­czo­we w języku polskim i angielskim, zwięzłe stresz­cze­nie w języku
polskim i an­giel­skim, wstęp, materiał i metody, wyniki
ba­dań, dys­ku­sja, wnioski oraz wy­kaz piśmiennictwa.
• Słowa kluczowe powinny liczyć od 3 do 15 wy­ra­zów.
• Streszczenie musi zawierać: cel pracy, materiał, me­to­dy
lub materiał i metody, wyniki, wnioski.
• Na pierwszej stronie opracowania należy za­mie­ścić
w ko­lej­ności: tytuł pracy w języku polskim i an­giel­skim,
imię i na­zwi­sko autora(ów), stopień na­uko­wy au­to­ra(ów),
miejsce za­kła­du pra­cy, sło­wa kluczowe oraz zwięzłe
stresz­cze­nie po pol­sku i an­giel­sku. Jego objętość nie
może być mniejsza niż 200 i nie większa niż 250 słów.
• Spis piśmiennictwa należy wydrukować na osob­nej
stro­nie. Prosimy wymienić w nim jedynie po­zy­cje, na
które autor powołuje się w tekście. Po­win­ny być one
nu­me­ro­wa­ne cy­fra­mi arabskimi i usze­re­go­wa­ne w kolejności cytowania ich w pra­cy (a nie w kolejności al­fa­be­
tycz­nej). Każdą po­zy­cję piśmiennictwa należy zapisywać
od no­we­go wiersza. Po nazwisku autora (lub wszyst­kich
au­to­rów) cytowanej pracy należy po­dać pierw­sze li­te­r y
imion, a następnie tytuł pracy w brzmie­niu ory­gi­nal­nym
oraz nazwę czasopisma, z któ­re­go praca pochodzi. Skrót
tytułu cza­so­pi­sma na­leży podać zgodnie z jego brzmie­niem
w Index Medicus (patrz rów­nież: International Com­mit­tee of
Medical Jo­ur­nal Editors: Uniform re­qu­ire­ments for ma­nu-­
– 11 –
Od Redakcji
scripts sub­mit­ted to bio­me­di­cal jo­ur­nals. N Engl J Med
1997; 336; 309–315).
Przykłady:
a) prace wydrukowane w cza­so­pi­smach:
• Casella R, Bubendorf L, Sauter G, Moch H,
Michatsch MJ, Gasser TC: Focal neu­ro­en­do­cri­
nedif­fe­ren­tia­tionlackspro­gno­sticsi­gni­fi­cian­ce
in pro­sta­te core needle biopsies. J Urol, 1998;
160: 406–410.
b) monografie:
• Matthews DE, Farewell VT: Using and Un­der­
stan­ding Me­di­cal Statistics, ed 3, re­vi­sed. Ba­sel,
Karger, 1996.
c) rozdziały w książkach:
• Parren PWHI, Burton DR: Antibodies aga­inst
HIV-1fromphagedisplaylibraries;Map­pingofan
im­mu­neresponseandprogresstowardsantiviral
im­mu­no­the­ra­py; in Ca­pra JD (ed.): An­ti­bo­dy En­
gi­ne­ering. Chem Immunol. Ba­sel, Kar­ger, 1997,
65: 18–56.
• Kokot F: Fizjologia nerek; w Zieliński J, Leń­ko J (red.):
Uro­lo­gia, Warszawa, PZWL, 1992, 1: 9–20.
Materiał ilustracyjny musi mieć bardzo dobrą ja­kość. Po­
wi­nien być wykonany na białych kart­kach. Re­pro­duk­cje
zdjęć oraz fotografie należy przy­go­to­wać na błysz­czą­cym
papierze fo­to­gra­ficz­nym. Na od­wro­cie fo­to­gra­fii trzeba
napisać mięk­kim ołów­kiem jej kolejny numer oraz zaznaczyć strzałką, gdzie znaj­du­je się jej górny brzeg. Redakcja
dru­ku­je je­dy­nie zdję­cia czarno-białe. Tabele i ryciny należy zamieszczać na oddzielnych stronach i nu­me­ro­wać
cyframi arabskimi. Ich nagłówki, ob­ja­śnie­nia oraz podpisy
pod rycinami i nad tabelami powinny być w języku polskim
i angielskim. Przy­kład:
Tabela 1., Ryc. 1., Objaśnienia, Chłopcy
Table 1., Fig. 1., Commentary, Boys
Prosimy używać nawiasów okrą­głych. Wzory mu­szą być
napisane czytelnie, szcze­gól­nie wskaźni­ki i wykładniki
potęg.
Artykuł może być napisany na edytorze od Word 6.0 do
2007, Open Office, w for­ma­cie DOC lub RTF. Ilu­stra­cje,
ta­be­le i wy­kre­sy powinny być za­miesz­czo­ne w osobnych
plikach, a na wydrukach oraz na mar­gi­ne­sie za­zna­czo­ne
ołów­kiem ich miej­sce w tekście. Wykresy na­le­ży wy­ko­nać
w kolorze czar­nym. Moż­na stosować tin­ty szare o różnym
na­tęże­niu lub tek­stu­ry. W opisach, ze względów es­te­tycz­
nych, prosimy stosować czcionkę jed­no­ele­men­to­wą (np.
arial). Nie należy nad­uży­wać wyróżnień (bold, ita­lic). Przy
ska­no­wa­nych ilustracjach rozdzielczość musi wy­no­sić co
najmniej 300 dpi. Ilustracje czar­no-białe (line art.) po­win­ny
być w formacie TIFF, a zdjęcia (grey) w for­ma­cie TIFF lub
JPEG (w ni­skim stopniu kompresji, do 10%). Wszystkie pli­ki
mogą być spa­ko­wa­ne RAR-em lub ZIP-em. Po sko­pio­wa­niu
na CD należy spraw­dzić, czy wszyst­kie pliki się kopiują.
Spis piśmiennictwa powinien być sporządzony we­dług
ko­lej­no­ści cytowania:
[1] Żekoński Z, Wolański N: Warunki społeczno-by­to­we
jako czynniki rozwoju człowieka; w Wo­lań­ski N (red.):
Czyn­ni­ki rozwoju człowieka. Warszawa, PWN, 1987;
68–88.
[2] Malarecki I: Zarys fizjologii wysiłku i treningu spor­to­
we­go. Warszawa, Sport i Turystyka, 1975.
[3] Bouchard C, Malina RM: Genetics of phy­sio­lo­gi­cal
fit­ness and motor performance. Exerc Sport Sc Rev,
1983; 11: 112–115.
[4] Szopa J: W poszukiwaniu struktury mo­to­rycz­no­ści:
ana­li­zaczynnikowacechsomatycznych,funk­cjo­nal­
nychi próbspraw­no­ścifizyczneju dziewcząti chłop­
ców w wie­ku 8–19 lat. Wyd. Monograficzne, Kra­ków,
AWF, 1988; 35.
Powołując się w tekście na daną pozycję pi­śmien­nic­twa na­le­
ży podać w nawiasie kwadratowym tylko cy­frę arab­ską.
Przy­ta­cza­jąc dwie lub większą ich licz­bę należy podawać
w na­wia­sie kwa­dra­to­wym ko­lej­ność chro­no­lo­gicz­ną ich
wy­da­nia.
5. Uwagi Redakcji
• Wszystkie prace podlegają ocenie i są ano­ni­mo­wo re­cen­
zo­wa­ne.
• Redakcja zapoznaje autora z uwagami re­cen­zen­tów.
• Odbitka szczotkowa pracy jest wysyłana do Autora pocztą
elektroniczną jako plik PDF. Po niezbędnej korekcie
i akceptacji pracy do druku należy ją odesłać w terminie
do 10 dni na adres e-mail Redakcji „Antropomotoryki”.
Przetrzymywanie korekty może spowodować przesunięcie
artykułu do następnego numeru.
• Redakcja „Antropomotoryki” zastrzega sobie prawo adiustacji, dokonywania poprawek w zakresie ujednolicania
nazewnictwa i ewentualnego skracania tekstów.
• Przysyłane do druku artykuły (wraz z oświadczeniem –
patrz: Warunki ogólne) powinny być kierowane do Redakcji pismem przewodnim podpisanym przez samodzielnego
pracownika nauki, równocześnie odpowiadającego za
merytoryczną stronę opracowania.
• Autor otrzymuje bezpłatnie plik PDF z zawartością numeru „Antropomotoryki”, w którym zamieszczono jego
pracę. Czasopismo w formie książkowej można zamówić
odpłatnie przy zwrocie korekty autorskiej pod adresem:
[email protected]
• Pełne numery bieżące i archiwalne „An­tro­po­mo­to­ry­ki”
moż­na zamówić odpłatnie w Krakowskiej Księ­gar­ni Kultury
Fizycznej, al. Jana Pawła II 78, 31-571 Kra­ków, tel/fax
(012) 681 36 22.
• Streszczenia w języku polskim i angielskim są zamieszczone na stronie internetowej: www.awf.krakow.pl; link:
wydawnictwa, czasopisma, antropomotoryka oraz www.
journals.indexcopernicus.com.
– 12 –
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
INFORMATION FOR THE AUTHORS
1. “Kinesiology” (“Antropomotoryka”) is an official scientific
quarterly of the International Association of Sport Kinetics
– IASK, pub­lished at the University School of Physical Edu­
cation, Cracow, Poland under the auspices of the Committee
Rehabilitation, Physical Education and Social Integration the
Polish Acad­emy of Sciences.
The magazine presents the results of original re­search work
and experiments in the field of human mo­to­r­icity and re­lated
sciences. It also publishes review ar­ticles, opinion ar­ticles and
discussion of scientists evalu­ating the current situation and
perspectives of sci­en­tific de­vel­opment of human motoricity.
2. Materials for publication (one copy of computer printouts)
should be sent together with the compact disc at the following
address: Redakcja “Antropomotoryki”, Akademia Wychowania Fizycznego, al. Jana Pawła II 78, 31-571 Kraków, tel.
12 683 12 78, tel/fax 12 683 10 76 or at the e-mail address:
[email protected]
3. General conditions:
• Upon submitting a paper to be published the Author
(Authors) trans­fers copyright to the Publishing House of
the “Antro­po­mo­to­ryka”. The works qualified for pub­li­cation
become therefore the prop­erty of the Publishing House
of the “Antro­po­mo­to­r yka” and cannot be published in
extenso or in fragments in other pe­ri­odi­cals or other media
without the written per­mission of the Publisher. The work
submitted for publication in the “Antro­po­mo­to­ryka” cannot
be submitted for pub­li­cation ear­lier on or simultaneously
in any other pe­ri­odical. The Author is required to make
a written statement to this effect. If the work in­cludes
any figures, tables, etc. which have al­ready been published elsewhere, the Author is obliged to obtain a written
per­mission for re­printing.
• “Antropomotoryka” accepts demonstrative, origi­n al,
experimental, and historical papers, in­for­mation about
conferences, reports from con­gresses and con­ferences
on human motoricity, short summa­ries of works pub­
lished in foreign pe­ri­odi­cals and book re­views on human
motoricity. Origi­nal works are accepted in En­glish.
• The works of particular sci­en­tific value sub­mitted and
accepted for pub­li­cation earlier on in a for­eign sci­en­
•
tific periodical can also be submitted for publication in
the “Antro­po­mo­to­r yka”, however, on condition that the
Author ob­tains a permission from the publisher of the
pe­ri­odical.
All papers should be no longer than 22 pages with 1800
letters per page (i.e. 30 lines 60 points each). They should
be in double-spaced or 1,5 spaced typewriting on one
side of the paper only.
4. Rules of constructing the work:
• The accompanying letter should contain both home and
office addresses and the information at which address to
send the correspondence.
• Empirical works should contain the following in­for­mation:
title, name(s) of the author(s), key words in Polish and in
English, brief summary in Polish, summary in English
(as mentioned above), in­tro­duction, ma­terial, methods,
results and dis­cussion, con­clusions and bib­li­og­ra­phy.
• The number of key words should be from 3 to 15.
• The summary has to contain: the purpose of the work,
material, methods, results and con­clusions.
• The first page should contain the information in the
following order: title, name(s) of the author(s), scientific
degree(s) of the author(s) and the pro­fessional affiliation,
including the address, key words, brief summary in Polish
and in English. The summary should not contain less than
200 and no more than 250 words.
• The reference materials should be listed on a sepa­rate
sheet of paper. Only the aterials the Author refers to in
the text may be included. They should be num­bered using
Arabic numerals and placed in the order they are quoted
in the work (not in the alphabetic order). Each item of the
reference materials should be written in a new verse.
The surname(s) of the author(s) of the quoted work
should be followed by the initials of their first name(s),
then the original title of the maga­zine where the work
was published should be given. The abbre­viation of
the title of a magazine should be taken from the Index
Medicus (or In­ter­na­tional Committee of Medical Journal
Editors: Uni­form Re­quirements for manu­scripts submitted in bio­medical jour­nals. N Engl J Med 1997; 336,
309–315).
– 13 –
Information for the Authors
Examples:
a) works printed in magazines:
• Casella R, Bubendorf L, Sauter G, Moch H,
Michatsch MJ, Gasser TC: Focal neu­roen­do­crine
differentiationlacksprognosticssig­nifi­cancein
prostate core needle biopsies. J Urol, 1998; 160:
406–410.
b) monographs:
• Matthews DE, Farewell VT: Using and Un­der­
standing Medical Statistics, ed 3, re­vised. Basel,
Karger, 1966.
c) chapters in textbooks:
• Parren PWHI, Burton DR: Antibodies against
HIV-1fromphagedisplaylibraries;Mappingofan
immuneresponseandprogresstowardsantiviral
immu­no­therapy; in Capra JD (ed.): An­ti­body Engineering, Chem. Immunol. Basel, Karger, 1997,
65: 18–56.
• Kokot F: Fizjologia nerek; w. Zieliński J, Leń­ko J
(eds): Urologia, War­sza­wa, PZWL, 1992, 1: 9–20.
All the illustrations have to be of high quality. Graphic
material should be submitted on white sheets of pa­per.
Copies of photographs and pho­to­graphs should be sub­
mitted on glossy paper. The con­secutive num­ber of the
photograph should be written with a soft pencil on the back
side of each photograph as well as an arrow marking its
top edge. Only black and white pictures are printed. Scales
and pictures should be placed on separate pages and
numbered with Arabic numerals. The headings, descriptions and suscriptions under the pictures and above the
scales should be written in Polish and English.
Example in Polish:
Tabela 1., Ryc. 1., Objaśnienia, Chłopcy
Example in English:
Table 1., Fig. 1., Commentary, Boys
Please, use round pa­ren­the­ses. Physical or chemical
for­mu­lae should be written clearly. This re­fers par­ticu­larly
to in­di­ces and ex­po­nents.
The article can be written using the editor of MS Word
6.0 to 2007 or Open Office, preferably DOC or RTF for­
mat. Illustrations and tables should be packed in sepa­rate
files and, on the printouts, the place where they are to be
included should be marked in pencil. The graphs made in
black. It is permissible to use gray tints with various shades
of intensity and texture. While typing the descriptions uniform char­ac­ter we kindly ask used due to esthetic reasons,
e.g., arial. Bold print, italics, etc., should be limited to the
nec­essary mini­mum. While scanning the illus­trations, the
dis­tri­bution should be at least 300 dpi. Black and white
illustrations (line art) should be sent in TIFF for­mat and
pictures (gray) – in TIFF or JPEG format (at the low degree
of com­pression, up to 10%). All the files should be packed
using RAR or ZIP. After copying them on CD it is necessary
to check if all the files are copied.
The reference materials should be given in the order of
quotation.
[1] Żekoński Z, Wolański N: Warunki społeczno-by­to­we
jakoczynnikirozwojuczłowiekaw Wo­lań­skiN(red.):
Czynniki rozwoju człowieka. War­sza­wa, PWN, 1987,
68–88.
[2] MalareckiI:Zarysfizjologiiwysiłkui treninguspor­to­we­
go. Warszawa, Sport i Turystyka, 1975.
[3] Bouchard C, Malina RM: Genetics of phy­sio­lo­gi­cal
fit­nessandmotor performance. Exerc. Sport. Sc. Rev.
1983; 11: 112–115.
[4] Szopa J: W poszukiwaniu struktury mo­to­rycz­no­ści:
ana­li­zaczynnikowacechsomatycznych,funk­cjo­nal­
nychi próbspraw­no­ścifizyczneju dziewcząti chłop­
ców w wie­ku 8–19 lat. Wyd. Monograficzne, Kraków,
AWF, 1983; 35.
While quoting the reference materials in the text, only squ­
are parentheses with the number of the quoted item in Arabic
numerals should be given. When qu­oting two or more works
the square parentheses sho­uld con­ta­in the chronological
or­der of their pu­bli­ca­tion.
5. Editors’ remarks
• All the materials are evaluated and anonymously re­
viewed.
• The reviewers’ opinion is passed on to the Author by the
editor.
• The proof copy of the article will be emailed to the Author
as a PDF file. When the necessary corrections are made
and the article is approved of by the Author, it should
be emailed back within 10 days to the editorial board of
“Antropomotoryka – Kinesiology”. A delay in sending back
the article may postpone its printing till the next issue of
the magazine.
• The Publisher of “Antropomotoryka – Kinesiology” reserves
the right to do stylistic revisions as well as the possible right
to correct nomenclature and to shorten texts.
• The article (with a written statement – see: General conditions) should be sent with a cover letter signed by a senior
reasercher, who is responsible for the content of the of the
article.
• The Author gets a free copy of “Antropomotoryka – Kinesiology” in PDF format. The magazine in book form can
be ordered on condition of payment at the e-mail address:
[email protected] when the corrected proof
copy is returned.
• Current copies of Antropomotoryka and those from the files
can be ordered on condition of payment from Kra­kowska
Księgarnia Kultury Fizycznej, al. Jana Pawła II 78, 31-571
Kraków, tel/fax (012) 681 36 22.
• Summaries in Polish and English can be found at the
following Internet addresses: www.awf.krakow.pl; link:
wydawnictwa, czasopisma, antropomotoryka, and www.
journals.indexcopernicus.com.
– 14 –
PRACE ORYGINALNE
ORIGINAL PAPERS
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
WIEK JAKO CZYNNIK RÓŻNICUJĄCY POZIOM
AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ POLSKIEJ POPULACJI
AGE-RELATED CHANGES IN PHYSICAL ACTIVITY
PATTERNS IN POLAND
Monika Piątkowska*
**dr, Zakład Organizacji Kultury Fizycznej, Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie
Słowa kluczowe: poziom aktywności fizycznej, IPAQ, grupy wiekowe
Key words: physical activity level, IPAQ, age groups
STRESZCZENIE • SUMMARY Wstęp. Dobroczynny wpływ aktywności fizycznej na zdrowie i samopoczucie człowieka nie budzi już dzisiaj
żadnych wątpliwości. Badania epidemiologiczne prowadzone na całym świecie wykazały, że sedenteryjny tryb
życia przyczynia się do rozwoju wielu chorób przewlekłych. Celem badania było określenie poziomu aktywności
fizycznej badanych grup wiekowych i sprawdzenie, czy wiek jest czynnikiem istotnie różnicującym aktywność
fizyczną Polaków.
Materiał i metody. Badanie sondażowe w formie wywiadu CAPI zostało przeprowadzone na reprezentatywnej,
warstwowo-losowej próbie mieszkańców Polski (n = 1028). W badaniu wykorzystano kwestionariusz pochodzący
z Eurobarometru 183-6/58.2 Physical Activity, który składa się z krótkiej wersji Międzynarodowego Kwestionariusza Aktywności Fizycznej (IPAQ) oraz pytań dotyczących obszaru wykonywanego wysiłku w połączeniu
z intensywnością, a także zakresu, w jakim najbliższe otoczenie wspiera aktywność fizyczną respondentów.
Wyniki badań. 33,5% Polaków charakteryzuje się wysokim, 32,3% – umiarkowanym i 27,9% – niskim
poziomem aktywności fizycznej (AF). Średni wydatek energetyczny związany z aktywnością fizyczną całej ba–
danej populacji wyniósł x = 2331,26 (± 2159,43) MET min/tydzień. Zmienna „wiek” jest bardzo słabo ujemnie
skorelowana ze zmienną „aktywność fizyczna” (r = –0,141; p < 0,001). Zależność wieku i aktywności fizycznej
przyjmuje równanie drugiego stopnia: AF = Wiek ∙ 104,386 – Wiek² ∙ 1,3325 + 695,853 (R² = 0,054) z maksimum
dla przedziału wiekowego 33–43 lata.
Wnioski. Poziom aktywności fizycznej Polaków nie jest tak niski, jak przedstawia się to w licznych opracowaniach. Czynnikiem różnicującym stosunek Polaków do aktywności fizycznej jest wiek. Zaobserwowano
nieliniową zależność pomiędzy całkowitą aktywnością a wiekiem respondentów. Widoczna jest zależność
pomiędzy wiekiem a stopniem intensywności rekreacyjnej aktywności fizycznej. Im starsza osoba, tym mniej
intensywnie uczestniczy w aktywności fizycznej podejmowanej w czasie wolnym.
Introduction. The beneficial influence of physical activity on human’s health and well-being remains unquestionable. The epidemiologic studies carried out all over the world show that sedentary lifestyle contributes to
numerous chronic diseases and conditions. The aim of the study was to assess the physical activity level of the
Polish society and to examine age-related differences of total energetic expenditure of Polish adults aged over
15 years old.
Material and methods. A CAPI survey was carried out the random representative sample of the Polish
population (n = 1028). A questionnaire deriving from Eurobarometer 183-6/58.2 Physical Activity was applied
in the study. The questionnaire consisted of a short version of the International Physical Activity Questionnaire
(IPAQ) and questions concerning the context of physical activity and perception of environmental opportunities
for physical activity.
– 17 –
Monika Piątkowska
Results. According to IPAQ methodology 27.9% of the subjects were insufficiently active, 32.3% moderately active and 33.5% were highly active. The median scores of total energetic expenditure amounted to
–
x = 2331.26 (± 2159.43) MET min/week. Age was weakly correlated with physical activity (PA) level (r = –0.141;
p < 0.001). A strong relationship between these variables was found in the parabola of form PA = Age ∙ 104,386 – – Age² ∙ 1.3325 + 695.853 (R² = 0.054) with a maximum at the age of 33–43.
Conclusions. The PA level of the Polish society is not as low as it has been shown in numerous studies. Age
seems to be a strong determinant of PA level. The non-linear relationship between total physical activity and age
has been observed. Age is correlated with the intensity of recreational physical activity; the older we get the less
intensively we participate in physical activity in free time.
Wstęp
Aktywność fizyczna jest jednym z najważniejszych
czynników wpływających na stan zdrowia, jakość życia
i długowieczność gatunku ludzkiego. Systematyczna
aktywność fizyczna, podejmowana przez osoby w każdym wieku, uznawana jest za główny czynnik sprzyjający zachowaniu zdrowia fizycznego i psychicznego.
Wpływa ona bowiem korzystnie na organizm i ułatwia
przyswajanie wartości potęgujących zdrowie. Jak dowodzą wyniki badań klinicznych i epidemiologicznych
dotyczących zdrowia populacji, liczne choroby są
bardziej rozpowszechnione lub rozwijają się znacznie
częściej u osób, które w niewielkim stopniu podejmują
aktywność fizyczną albo nie podejmują jej wcale, niż
u osób, które regularnie wykonują umiarkowany bądź
intensywny wysiłek fizyczny [1]. Brak regularnych ćwiczeń fizycznych przyczynia do rozwoju co najmniej
20 chorób przewlekłych, tj. chorób układu krążenia,
zaburzeń metabolicznych, chorób nowotworowych,
chorób układu oddechowego, schorzeń układu mięśniowo-szkieletowego, chorób układu nerwowego [2].
Udowodniono również pozytywną zależność między
aktywnością fizyczną a poprawą nastroju, lepszą samooceną, a także większym poczuciem własnej wartości [3]. Aktywność fizyczna wpływa ponadto na obniżanie stanów depresyjnych i lękowych [3–6].
Z uwagi na rolę aktywności fizycznej w promocji
zdrowia fizycznego, psychicznego i społecznego jej
pomiar staje się wyzwaniem dla naukowców z całego
świata. Ocena poziomu aktywności fizycznej pomaga
określić stan zdrowia. Kształtowanie pozytywnych nawyków spędzania wolnego czasu, sposobów regeneracji sił
i aktywnego wypoczynku wymaga znajomości poziomu
uczestnictwa społeczeństwa w szeroko rozumianej kulturze fizycznej. Poziom aktywności fizycznej stanowi
punkt wyjścia działalności środowisk aktywizujących
społeczeństwo i kształtujących politykę prozdrowotną.
Zjawiskiem głęboko i wyraźnie odczuwanym
w Polsce jest deficyt badań naukowych nad aktywno-
ścią fizyczną, które dotyczą całego społeczeństwa,
a przeprowadzane są na próbie reprezentatywnej i wykorzystują standaryzowane międzynarodowe narzędzie
badawcze. Ponadto większość z przeprowadzonych
już badań odnosi się jedynie do aktywności fizycznej
podejmowanej w czasie wolnym, tj. do sportu i rekreacji
ruchowej, z wyłączeniem wysiłku fizycznego powstającego wskutek przemieszczania się z miejsca na miejsce, wykonywania różnych prac w domu, ogródku czy
w miejscu zatrudnienia.
W niniejszym artykule przedstawiono oryginalne
wyniki badania przeprowadzonego w Polsce, które
dotyczyło poziomu aktywności fizycznej dorosłej populacji polskiej we wszystkich obszarach jej życia codziennego.
Głównym celem prowadzonego badania było określenie poziomu aktywności fizycznej przedstawicieli badanych grup wiekowych za pomocą Międzynarodowego
Kwestionariusza Aktywności Fizycznej (IPAQ). Na potrzeby niniejszego opracowania ustalono również cele
szczegółowe, którymi były:
• zweryfikowanie, czy wiek jest czynnikiem istotnie
różnicującym aktywność fizyczną oraz ustalenie
czasu, jaki Polacy poświęcają na prowadzenie sedenteryjnego trybu życia,
• określenie zależności pomiędzy wiekiem badanych
a obszarem podejmowanej przez nich aktywności
fizycznej,
• analiza związku pomiędzy wiekiem respondentów
a wystawioną przez nich oceną, dotyczącą możliwości, jakie w ich najbliższej okolicy stworzono na
rzecz aktywności fizycznej mieszkańców.
Materiał
W badaniu ankietowym wzięło udział 1028 osób, które
ukończyły 15 lat. Górna granica wieku badanych wyniosła 86 lat. Mimo iż kwestionariusz IPAQ przeznaczony
jest jedynie dla populacji w wieku 15–69 lat, zdecydowano, z uwagi na porównawczy charakter studium, aby
– 18 –
Wiek jako czynnik różnicujący poziom aktywności fizycznej polskiej populacji
Tabela 1. Charakterystyka badanych
Table 1. Characteristics of the respondents
Grupa wieku
Age group
N
%
BMI (średnie, ± SD i zakresy wartości)
BMI (arithmetic means, ± SD and ranges of values)
< 19 lat
108
10,6
21,2 ± 3,2 (15,0–33,0)
19–29 lat
199
19,4
22,9 ± 3,2 (15,2–35,4)
30–39 lat
160
15,7
23,9 ± 4,1 (16,7–41,5)
40–49 lat
196
19,2
26,1 ± 4,2 (17,1–38,4)
50–59 lat
148
14,5
26,3 ± 4,4 (16,5–38,8)
> 60 lat
211
20,6
26,9 ± 4,3 (17,1–39,8)
nie wykluczać z niego uczestników, którzy przekroczyli
zaleconą granicę wieku. Badanie przeprowadzono na
reprezentatywnej, warstwowo-losowej próbie mieszkańców Polski. W doborze próby wykorzystano metodę
statystyczno-matematyczną. Algorytm losowania adresów-punktów startowych uwzględniał podział administracyjny i urbanizacyjny kraju na regiony, województwa oraz typy miejscowości (wieś, miasta do 20 tys.,
20–200 tys. i ponad 200 tys. mieszkańców). Otrzymane
wyniki poddano, w celu uzyskania reprezentatywności,
procedurze ważenia. Algorytm ważenia oparto na danych GUS, pochodzących z I kwartału 2001 r., z badania aktywności ekonomicznej ludności Polski.
Do sondażu wylosowano 200 rejonów badawczych
– adresów startowych. Pozyskano je z Rządowego
Centrum Ewidencji Ludności „Pesel”, które dysponuje
bazą adresową wszystkich mieszkańców kraju1. W każdym z wylosowanych rejonów badawczych przeprowadzano po pięć wywiadów. Pierwszy wywiad – z wylosowanym z imienia i nazwiska respondentem, następne
cztery – kolejno w co piątym odliczonym mieszkaniu
lub gospodarstwie domowym, na przemian z mężczyzną i kobietą. Jeżeli w gospodarstwie domowym znajdowało się więcej osób spełniających wymogi próby,
wywiad realizowany był z osobą, która jako ostatnia
obchodziła urodziny. Odliczanie mieszkań odbyło się
według specjalnej procedury (tzw. metody lewej ręki)
precyzyjnie wyznaczającej kierunek poruszania się
ankietera, zgodnie z którą ankieter dobierając kolejne
1
Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności (PESEL)
jest prowadzony od 1979 r. i zawiera dane osób przebywających stale
na terytorium RP, zameldowanych na pobyt stały lub czasowy, trwający
ponad 2 miesiące, a także osób ubiegających się o wydanie dowodu
osobistego lub osób, dla których odrębne przepisy przewidują potrzebę
posiadania numeru PESEL.
mieszkanie, dom bądź ulicę zawsze kieruje się w lewo
na skrzyżowaniu.
Charakterystykę osób uczestniczących w polskim
badaniu zawiera tabela 1.
Metody
Badanie, którego projekt został przygotowany i wdrożony w ramach tzw. badania omnibusowego, zostało
przeprowadzone przez autorkę opracowania w formie
wywiadu osobistego wspomaganego komputerowo
(CAPI ang. Computer-Assisted Personal Interviewing)
w listopadzie 2006. W badaniu wykorzystano kwestionariusz pochodzący z Eurobarometru 183-6/58.2
Physical Activity [7], z wersji krótkiej Międzynarodowego
Kwestionariusza Aktywności Fizycznej (IPAQ), do którego dodatkowo dołączono pytania dotyczące wykonywanego wysiłku w połączeniu z jego intensywnością.
Zastosowanie kwestionariusza IPAQ narzuciło zachowanie wszelkich wymagań natury metodologicznej
stawianych przez Naukowy Komitet IPAQ. Zespół 114
ankieterów został przeszkolony, a następnie ankieterzy
otrzymali instrukcje na temat techniki ankietowania,
a także szczegółowe informacje o terminologii stosowanej w kwestionariuszu. Zadbano również o ustalenie
i przestrzeganie odpowiednich ram czasowych w realizacji badań.
Na podstawie obliczonego wydatku energetycznego
uczestniczące w badaniu osoby zakwalifikowano do jednej z trzech wskazanych poniżej grup, stosownie do poziomu deklarowanej przez nie aktywności fizycznej.
1. Grupa utrzymująca wysoki poziom aktywności fizycznej. Zakwalifikowano tu osoby, które spełniały
jedno z dwu kryteriów, a więc (1) co najmniej trzy
dni w tygodniu podejmowały intensywną aktywność
– 19 –
Monika Piątkowska
fizyczną generującą wydatek energetyczny rzędu
minimum 1500 MET2-min/tydzień lub (2) codziennie podejmowały umiarkowaną, intensywną lub
lokomocyjną aktywność fizyczną skutkującą wydatkiem energetycznym minimum 3000 MET-min/
tydzień;
2. Grupa utrzymująca aktywność fizyczną na umiarkowanym poziomie. Zakwalifikowano do niej osoby,
które spełniały jedno z następujących kryteriów: (1)
przez co najmniej trzy dni w tygodniu podejmowały
intensywną aktywność fizyczną trwającą każdego
dnia 20 minut lub (2) podejmowały przez co najmniej pięć dni w tygodniu umiarkowaną aktywność
fizyczną, lub (3) chodziły w tym okresie przez co
najmniej 30 minuty każdego deklarowanego dnia,
bądź też (4) podejmowały przez co najmniej pięć
dni w tygodniu umiarkowaną, intensywną lub lokomocyjną aktywność fizyczną, generującą wydatek
energetyczny rzędu minimum 600 MET-min/tydzień;
3. Grupa o niskim poziomie aktywności fizycznej.
Zakwalifikowano do niej osoby, które nie wykazywały żadnej aktywności fizycznej bądź też ich aktywność fizyczna nie generowała wydatku energetycznego rzędu 600 MET-min/tydzień.
Dodatkowe pytania dotyczyły stopnia intensywności
wykonywanego wysiłku fizycznego w czterech obszarach aktywności fizycznej, którymi były: 1) aktywność
fizyczna podejmowana w pracy zawodowej (określona
jako „praca”); 2) aktywność fizyczna związana z przemieszczaniem się z miejsca na miejsce (określona jako
„lokomocja”); 3) aktywność fizyczna związana z wykonywaniem prac w i wokół domu (określona jako „dom”)
oraz 4) aktywność fizyczna podejmowana w czasie wolnym (określona jako „rekreacja”). Respondenci określali, jak bardzo byli aktywni w danym obszarze w skali
trzystopniowej: 1) bardzo mało lub w ogóle, 2) trochę,
3) bardzo. Odpowiedzi przeliczono na punkty w skali
Likerta przyznając 1 pkt dla odpowiedzi „bardzo mało
lub w ogóle”, 2 pkt – „trochę” oraz 3 pkt – „bardzo”.
Ostatnie badane zagadnienie stanowiła ocena
przez uczestników ich najbliższej okolicy pod kątem
2
Intensywność aktywności fizycznej wyrażona jest w jednostkach
MET, gdzie 1 MET (równoważnik metaboliczny) odpowiada zużyciu
tlenu w spoczynku i wynosi 3,5 ml tlenu/kg masy ciała na minutę [Biernat
E, Stupnicki R: An overview of internationally applicable questionnaires
designed for assessing physical activity. Physical Education and Sport,
2005, 49: 32–42]. Dzięki temu możliwe jest ustalenie całkowitego wydatku energetycznego (EE) w ciągu tygodnia [EE = MET × tygodniowy
wysiłek (min)].
stworzonych tam możliwości prowadzenia aktywności
fizycznej. Respondenci określali, na ile zgadzają się
z przedstawionymi opiniami – 1) zdecydowanie się
zgadzam; 2) raczej się zgadzam; 3) raczej się nie zgadzam; 4) zdecydowanie się nie zgadzam. Odpowiedzi
przeliczono na punkty w skali Likerta, przyznając 1 pkt
dla odpowiedzi „zdecydowanie się zgadzam”, 2 pkt –
„raczej się zgadzam”, 3 pkt – „raczej się nie zgadzam”
oraz 4 pkt – „zdecydowanie się nie zgadzam”.
Analizę statystyczną obejmującą statystykę opisową i analityczną przeprowadzono z zastosowaniem komputerowego pakietu PASW (ang. Predictive
Analytics Software) w wersji 18,0.
Wyniki badań
Ostatecznie analizie poddano dane, które uzyskano
od 1024 osób, wykluczając z analizy wyniki czterech
respondentów, którzy deklarowali aktywność fizyczną
przekraczającą 16 godzin na dobę. Komitet Naukowy
IPAQ zaleca odrzucenie takich wyników [9].
Stosownie do zaleceń związanych z metodologią
IPAQ otrzymane wyniki przedstawia się wg poziomów
aktywności fizycznej. Na podstawie tej klasyfikacji
33,5% Polaków charakteryzuje się wysokim, 32,3% –
umiarkowanym, a 27,9% – niskim poziomem aktywności fizycznej (AF). Wartości nie sumują się do 100%,
ze względu na braki danych. Średni wydatek energetyczny związany z aktywnością fizyczną całej badanej
grupy (N = 1024) wyniósł –x = 2331,26 (± 2159,43) MET
min/tydzień (min = 0 MET min/tydzień, max = 9639,0
MET min/tydzień). Jak zadeklarowali Polacy, w dni powszednie spędzają na siedząco średnio 343 min, czyli
blisko 6 godzin.
Sprawdzano, czy wiek badanych jest czynnikiem
różnicującym poziom podejmowanej przez nich aktywności fizycznej. Rozważania powiązań pomiędzy
zmiennymi oparto na ocenie siły i kierunku związków
opisanych korelacją Pearsona. Współczynniki korelacji
pomiędzy zmiennymi przedstawiono w tabeli 2.
Weryfikację, czy istnieje związek pomiędzy wiekiem
badanych a poziomem ich aktywności fizycznej, przeprowadzono na podstawie uprzednio wykonanej analizy korelacji, w której uzyskano istotny statystycznie
współczynnik korelacji o wartości r = –0,141. Zmienna
„wiek” jest zatem bardzo słabo ujemnie skorelowana ze
zmienną „aktywność fizyczna”. Im starsza osoba, tym
mniejsza jest jej aktywność fizyczna (R² = 0,021). Tę liniową zależność przedstawiono w sposób graficzny na
rycinie 1. Analiza statystyczna nie wykazała związku
– 20 –
Wiek jako czynnik różnicujący poziom aktywności fizycznej polskiej populacji
Tabela 2. Współczynniki korelacji Pearsona dla badanych zmiennych
Table 2. Pearson’s correlation coefficients for the tested variables
Wiek w latach [r]
Age in years [yrs]
Zmienna / Variable
Całkowita AF (MET min/tydzień)
–0,141†
Poziom AF
–0,156†
Siedzenie (min)
–0,030
† – p < 0,001
pomiędzy wiekiem badanych a czasem, jaki poświęcają oni na siedzenie.
Na podstawie analizy wykresu rozrzutu (ryc. 1) potwierdzono, że u badanych występuje wiek, w którym
wykazują maksymalną aktywność fizyczną. W związku
z tym postanowiono posłużyć się nieliniową analizą
regresji do znalezienia najlepszego kształtu funkcji regresji. Zależność wieku i aktywności fizycznej najlepiej
opisuje wielomian drugiego stopnia, który osiąga maksimum dla przedziału wieku 33–43 lata i przyjmuje postać równania: AF = Wiek ∙ 104,386 – Wiek² ∙ 1,3325 +
+ 695,853 (ryc. 1). Współczynnik jakości dopasowania
R² = 0,054 (Skorygowany R² = 0,00509). Jeżeli przyj-
miemy model z maksimum, to będziemy w stanie przewidzieć z dwukrotnie większą dokładnością aktywność
fizyczną na podstawie wieku, niż gdybyśmy przyjęli
model liniowy.
Zastosowanie jednoczynnikowej analizy wariancji
(ANOVA) pozwoliło na stwierdzenie istotnych statystycznie różnic w całkowitym wydatku energetycznym pomiędzy danymi grupami wieku (F = 14,037;
p < 0,001). Po analizie wariancji przeprowadzono test
Tukeya do jednoczesnego porównania wielu średnich.
Statystycznie istotne różnice (p < 0,05) w całkowitym
wydatku energetycznym pomiędzy badanymi grupami
wieku zostały oznaczone gwiazdkami i literami na rycinie 2.
Z przedstawionych wyników badań można wnioskować, że największą aktywnością fizyczną charakteryzują się osoby w wieku 30–39 i 40–49 lat. Badanych
w wieku powyżej 60 lat oraz poniżej 19. roku życia
należy postrzegać jako osoby najmniej aktywne fizycznie, co jednocześnie stanowi potwierdzenie uprzednio
przedstawionego modelu regresji nieliniowej.
Zgodnie z zaleceniami Komitetu Naukowego IPAQ,
odnoszącymi się do formy prezentacji wyników badań,
na rycinie 3 przedstawiono odsetek osób charakteryzuWsp. korelacji r = –0,150, r² = 0,022
AF = Wiek  104,386 – Wiek²  1,3325 + 695,853
9000
8000
Aktywność fizyczna (MET min/tydzień)
7000
6000
MęŜczyzna
Kobieta
5000
Fit
Liniowy ( )
4000
3000
2000
1000
0
15
25
35
45
Wiek
55
65
75
85
Rycina 1. Rozrzut aktywności fizycznej w zależności od wieku z naniesionym dopasowanym modelem liniowym (regresją liniową) oraz modelem z maksimum (regresją nieliniową)
Figure 1. Dispersion of physical activity as the background to matched linear model (linear regression) and the model with a maximum (non-linear
regression)
– 21 –
Monika Piątkowska
Rycina 2. Wydatek energetyczny związany z aktywnością fizyczną (mediany) badanych osób według grup wieku
Figure 2. Physical activity-related energy expenditure (median) of the respondents presented in accordance with their age groups
jących się wysokim, umiarkowanym i niskim poziomem
aktywności fizycznej. Dane te potwierdzają wcześniej
omówione tezy (ryc. 1, 2). Najwyższy odsetek osób
charakteryzujących się niskim poziomem aktywności
fizycznej odnotowano w grupie powyżej 60. roku życia
(49,3%), umiarkowanym – w grupie młodzieży do 19.
roku życia (42,6%) oraz wysokim – w grupie 40–49 lat
(45,8%) oraz 30–39 lat (44,3%). Taka forma prezentacji
wyników badań jest o tyle istotna, iż zebrany materiał
może stanowić punkt wyjścia dalszych analiz kompara-
Tabela 3. Czas poświęcony na siedzenie (w minutach) przez badane osoby według grup wieku
Table 3. Amount of time spent on sitting (in minutes) by the respondents presented accordingly to age groups
Grupa wieku
Age group
–x
SD
me
min
max
< 19 lat
401,8*
174,7
420,0
60,0
900,0
20–29 lat
336,5
156,0
300,0
30,0
780,0
30–39 lat
332,1
182,4
300,0
20,0
915,0
40–49 lat
332,2
149,9
300,0
30,0
720,0
50–59 lat
333,3
142,5
300,0
90,0
720,0
> 60 lat
343,8
151,3
300,0
90,0
720,0
* p < 0,05
– 22 –
Wiek jako czynnik różnicujący poziom aktywności fizycznej polskiej populacji
50
40
%
30
20
10
0
<19 lat
20-29 lat
30-39 lat
40-49 lat
50-59 lat
>60 lat
niski
28,7
27,7
22,1
22,3
22,7
49,3
umiarkowany
42,6
29,8
33,6
31,8
40,4
33,8
wysoki
28,7
42,6
44,3
45,8
36,9
16,9
Rycina 3. Poziom aktywności fizycznej badanych osób według grup wieku
Figure 3. Physical activity level of the respondents presented in accordance with their age groups
tystycznych prowadzonych przez specjalistów zajmujących się tą tematyką badawczą.
Tabela 3 zawiera porównanie czasu poświęconego
na siedzenie przez respondentów z wszystkich grup
wieku. Do sprawdzenia, czy występują tu istotne statystycznie różnice między grupami, posłużono się jednoczynnikową analizą wariancji, a następnie zastosowano
test Tukeya, aby wykryć różnice między średnimi. Wiek
jest czynnikiem, który istotnie różnicuje ilość czasu,
jaki badani spędzają na siedzeniu w dni powszednie
(F = 3,348; p = 0,005). Grupą, która istotnie najwięcej
czasu spędza na siedzeniu są Polacy poniżej 19. roku
życia. Stwierdzono istotne statystycznie różnice pomiędzy tą grupą a wszystkimi pozostałymi. Jak się wydaje,
Tabela 4. Stopień intensywności aktywności fizycznej w czterech jej obszarach według grup wieku
Table 4. Degree of the intensity of physical activity measured in four areas presented accordingly to age groups of the respondents
Grupa wieku
Age group
Praca
Work
Dom
Home
Lokomocja Locomotion
Rekreacja Recreation
–x
SD
–x
SD
–x
SD
–x
SD
< 19 lat
1,8 0,8
2,3*
0,7
1,9*
0,7
2,25*
0,8
20–29 lat
2,0 0,9
2,3*
0,6
1,9*
0,8
1,9* 0,8
30–39 lat
2,0 0,8
2,2 0,6
2,3 0,7
1,63 0,8
40–49 lat
2,0 0,9
2,2 0,7
2,3 0,7
1,52 0,6
50–59 lat
1,8 0,9
2,4 0,7
2,3
0,7
1,52 0,7
> 60 lat
1,3*
0,6
2,0*
0,7
2,0
0,7
1,16*
0,4
F
20,02; p < 0,001
7,8; p < 0,001
* p < 0,05
– 23 –
11,33; p < 0,001
34,79; p < 0,001
Monika Piątkowska
* p < 0,05; †p < 0,001
Rycina 4. Korelacja wieku ze stopniem intensywności podejmowanej aktywności fizycznej
Figure 4. Correlation of the respondents’ age with the intensity of their level of physical activity
jest to związane z faktem, że tę grupę tworzy w większości młodzież uczęszczająca do szkoły, siłą rzeczy
skazana na przebywanie w pozycji siedzącej w ławce
przez większość zajęć dydaktycznych. Młodzi poświęcają na siedzenie średnio prawie 7 godzin dziennie
(401,8 min) w ciągu dnia powszedniego. W przypadku
pozostałych grup było to poniżej 6 godzin.
Sprawdzano również, czy istnieje związek pomiędzy wiekiem badanych a obszarem podejmowanej
przez nich aktywności fizycznej. Podobnie jak w przypadku analizy wieku, wyróżniono cztery obszary,
którymi były: praca, lokomocja, dom oraz rekreacja.
W tabeli 4 przedstawiono średnie wartości informujące
o stopniu intensywności wykonywanego wysiłku fizycz-
nego w czterech obszarach aktywności fizycznej we
wszystkich grupach wieku.
W pierwszym obszarze, tj. w zawodowej aktywności fizycznej, najwyższy poziom aktywności fizycznej
wykazali Polacy w wieku 30–49 lat. Istotnie najmniej
aktywne były osoby powyżej 60. roku życia. Podobną
prawidłowość stwierdzono analizując lokomocyjną
i rekreacyjną aktywność fizyczną. Również w tych
obszarach osoby starsze wykazały najniższy poziom
aktywności. Najbardziej aktywne grupy w rozważanych obszarach to stanowili ludzie młodzi do 29. roku
życia. Z diametralnie różną sytuacją mamy do czynienia w ostatnim obszarze związanym z wykonywaniem
prac wokół i wewnątrz domu. Istotnie najmniej aktywne
– 24 –
Wiek jako czynnik różnicujący poziom aktywności fizycznej polskiej populacji
Tabela 5. Ocena potencjału najbliższego otoczenia pod kątem bycia aktywnym fizycznie przez wszystkie grupy wieku
Table 5. The potential of closest surroundings to support physically active lifestyle in all age groups’ evaluation
Grupa wieku
Age group
W mojej okolicy jest wiele
możliwości do bycia
aktywnym(ą) fizycznie
There are many opportunities
to lead physically active
lifestyle in my neighborhood
Lokalne kluby sportowe oraz
inni usługodawcy oferują
wiele możliwości do bycia
aktywnym(ą) fizycznie
Local sports clubs and
other providers offer many
opportunities to lead physically
active lifestyle
Moje władze lokalne dbają
wystarczająco o aktywność fizyczną
mieszkańców
My local authorities care enough
about the physical activity
of residents
–x
SD
–x
SD
–x
SD
< 19 lat
2,8
0,9
3,0
0,9
2,3
0,8
20–29 lat
2,6
1,0
2,9
0,9
2,2
0,9
30–39 lat
2,5
0,9
2,7
0,9
2,3
0,8
40–49 lat
2,5
1,0
2,6
1,0
2,1
0,8
50–59 lat
2,6
1,0
2,6
1,0
2,2
1,0
>60 lat
2,2
0,9
2,4
0,8
2,2
0,8
r
r = –0,066; p < 0,05
r = –0,162†; p < 0,001
są tu osoby młode, a wraz z wiekiem rośnie stopień
intensywności aktywności fizycznej.
Przedstawione powyżej wyniki znajdują odzwierciedlenie w teście korelacji r Pearsona, który informuje
o sile i kierunku zależności pomiędzy zmiennymi. Na
rycinie 4 przedstawiono związek wieku ze stopniem aktywności w czterech analizowanych obszarach. Z wyjątkiem aktywności związanej z pracami wykonywanymi
w domu, w trzech obszarach zmienna wieku ujemnie
koreluje ze stopniem intensywności. Najsilniejszą zależność stwierdzono w obszarze rekreacyjnej aktywności fizycznej (r = –0,379; p < 0,001). W przypadku
aktywności fizycznej, która jest związana z domowymi
czynnościami, zmienna wieku bardzo słabo dodatnio
koreluje ze stopniem intensywności.
Badano również, czy istnieje związek pomiędzy
wiekiem respondentów a tym, jak oceniają możliwości,
jakie najbliższa okolica stwarza do formowania postaw
sprzyjających aktywności fizycznej (tab. 5). We wszystkich trzech badanych zagadnieniach (okolica, oferta
klubów sportowych, praca władz lokalnych) zmienna
wieku bardzo słabo ujemnie koreluje ze zmiennymi. Im
zatem starszy respondent, tym bardziej pozytywne jest
jego nastawienie do badanych aspektów. Najbardziej
pozytywnie najbliższą okolicę, ofertę lokalnych klubów
oraz pracę władz lokalnych ukierunkowaną na stwarzanie możliwości do bycia aktywnym fizycznie oceniają
osoby powyżej 60. roku życia.
r = –0,012; p > 0,05
Dyskusja
Rzetelna ocena aktywności fizycznej dzieci, młodzieży, osób dorosłych i osób w podeszłym wieku jest
zadaniem, w trakcie którego badacz napotyka wiele
trudności. Do tego celu wykorzystuje się bowiem zarówno obiektywne, jak i subiektywne metody pomiaru.
Naukowcy podejmujący problem badawczy związany
z określeniem poziomu aktywności całego społeczeństwa i porównaniem go z innymi populacjami stoją przed
poważnym problemem metodologicznym. Trudności te
wynikają między innymi ze stosowania różnorodnej
terminologii (np. niespójnego definiowania używanych
pojęć, takich jak „sport”, „rekreacja fizyczna”, „kultura
fizyczna”), różnych metod badawczych (np. kwestionariuszowych czy opartych na wskaźnikach fizjologicznych) bądź też odmiennego doboru prób [10–12].
W badaniach sondażowych dotyczących uczestnictwa
w sporcie i rekreacji dopuszczalne jest stosowanie
różnorodnych standaryzowanych narzędzi (tj. IPAQ,
COMPASS, HETUS), co również może okazać się
przeszkodą podczas analizy porównawczej wyników
[13].
W opisywanych w niniejszej pracy badaniach
wykorzystano krótką wersję Międzynarodowego
Kwestionariusza Aktywności Fizycznej (IPAQ), która
jest szczególnie zalecana do oceny poziomu aktywności fizycznej całej populacji [14, 15]. Co więcej, kwe-
– 25 –
Monika Piątkowska
stionariusz ten uznawany jest za jedno z najczęściej
używanych narzędzi sondażowych służących do monitorowania tego poziomu [16–19].
Jak wspomniano już we wstępie pracy, projekt
„Aktywność społeczeństwa polskiego na tle Europy”
jest pierwszym dużym ogólnopolskim badaniem przeprowadzonym na reprezentatywnej, warstwowo-losowej próbie, w którym wykorzystano międzynarodowy
standaryzowany kwestionariusz umożliwiający analizę
komparystyczną z wynikami pochodzącymi z innych
państw.
Należy podkreślić, że IPAQ ukazuje całościowy
obraz aktywności fizycznej, a nie tylko udział w zajęciach sportowo-rekreacyjnych, jak w wielu innych
badaniach, które przeprowadzano na terenie Polski.
Zatem problematyczne wydaje się porównywanie tych
wyników z innymi opracowaniami dotyczącymi aktywności fizycznej całego społeczeństwa, jak choćby
z badaniem Charzewskiego [20], GUS [21] czy raportami CBOS [22–24]. Właśnie z tamtych badań, ale też
z badań WOBASZ [25] czy „Bridging the East – West
Health Group” [26] wynika, że poziom aktywności społeczeństwa polskiego rzekomo znacznie odbiega od
międzynarodowych standardów.
Na podstawie przeprowadzonych badań ustalono
natomiast, że średni wydatek energetyczny związany
z aktywnością fizyczną całej badanej grupy (N = 1024)
wyniósł –x = 2331,26 MET min/tydzień. Według klasyfikacji IPAQ, 33,5% Polaków charakteryzuje się wysokim,
32,3% – umiarkowanym i 27,9% – niskim poziomem
całkowitej aktywności fizycznej i jest to porównywalne
ze średnią europejską [27].
Jednocześnie należy podkreślić, że według najnowszych zaleceń, właśnie dolny pułap określający wysoki
poziom aktywności fizycznej wg metodologii Komitetu
Naukowego IPAQ stanowi odzwierciedlenie dawki
prozdrowotnej aktywności fizycznej (HEPA), a zatem
wpływa pozytywnie na stan zdrowia [28]. Taka granica
może wydawać się dość wysoka, jednak eksperci podnieśli ten pułap ze względu na fakt, że Międzynarodowy
Kwestionariusz Aktywności Fizycznej umożliwia ocenę
poziomu aktywności fizycznej podejmowanej nie tylko
w czasie wolnym, ale także związanej z przemieszczaniem się z miejsca na miejsce, w pracy zawodowej oraz
podczas pracy wewnątrz i wokół domu. Taka dawka
aktywności fizycznej odpowiada mniej więcej 10 000
kroków przemierzanym dziennie [29]. Jeśli przyjąć to
stanowisko, okaże się, iż prawie dwie trzecie Polaków
(60,2%) i Europejczyków (67%) nie spełnia tych rekomendacji.
Jak wspomniano wcześniej, brakuje opracowań
opierających się na IPAQ-u, a dotyczących poziomu
aktywności fizycznej całej polskiej populacji, jednakże
z uwagi na dostępność narzędzia badawczego pojawia
się coraz więcej badań odnoszących się do aktywności fizycznej różnych grup społecznych: nauczycieli
akademickich [30], sportowców [31], pielęgniarek [32],
studentów [33–35], lekarzy [36] czy żołnierzy [37, 38].
Dostępne są również wyniki badań dotyczące poziomu
aktywności fizycznej w powiązaniu z aspektami medycznymi: zespołem Turnera [39], cukrzycą [40].
Warto odnieść się do badania przeprowadzonego
przez Biernat i Tomaszewskiego na mieszkańcach
Warszawy w wieku 60–69 lat. Otrzymane przez nich
wyniki są znacznie bardziej przeszacowane w tej grupie
wieku, gdyż łącznie ponad 67% badanych charakteryzowało się wysokim i umiarkowanym poziomem aktywności fizycznej, a jedynie 32,4% znalazło się w grupie
nieaktywnych [41]. Znacznie wyższe dane otrzymano
również na podstawie analizy czasu poświęconego na
siedzenie przez badanych respondentów – średnio było
to 469,35 minut w ciągu dnia powszedniego, podczas
gdy w niniejszym badaniu w tej grupie wieku wartość ta
wyniosła 343,8 minut.
Prowadzono także badania, w trakcie których wykorzystywano długą wersję tego kwestionariusza [42, 43].
Dotyczyły one przedstawienia struktury aktywności fizycznej podejmowanej przez młodzież z Warszawy
(N = 120) i Krakowa (N = 150) oraz ukazania poziomu
wydatku energetycznego związanego z aktywnością fizyczną w każdym badanym obszarze: w szkole i pracy,
wewnątrz i wokół domu, podczas rekreacji i uprawiania
sportu oraz przemieszczania się z miejsca na miejsce.
Badana grupa charakteryzowała się wysokim poziomem aktywności fizycznej, a średni całkowity wydatek
energetyczny wyniósł –x = 11818,51 MET min/tydzień,
a zatem prawie 5 razy więcej niż w badaniu dotyczącym całej populacji. Należy dodać, że badaniem objęto
młodzież w wieku 17–20 lat uczęszczającą do szkół
hotelarsko-gastronomicznych, a zatem uczestniczącą
w wielu zajęciach praktycznych, które wymagają
wzmożonej aktywności fizycznej.
Nie zaleca się jednak porównywania wyników długiej wersji z krótką, a to ze względu na prawdopodobieństwo otrzymania wyższych wyników dotyczących
całkowitego wydatku energetycznego w MET min/
tydzień w długiej wersji kwestionariusza [44]. Wynika
to z konieczności porównania danych uzyskanych
z pogłębionego wywiadu, w którym respondent udziela
szczegółowych informacji na temat podejmowania róż-
– 26 –
Wiek jako czynnik różnicujący poziom aktywności fizycznej polskiej populacji
nych przejawów aktywności fizycznej w poszczególnych obszarach (wersja długa), z danymi, w których badani deklarują całkowitą wartość aktywności fizycznej
bez podziału na jej obszary (krótka wersja IPAQ).
Na podstawie przeprowadzanych badań stwierdzono, iż istotnym czynnikiem różnicującym stosunek
Polaków do aktywności fizycznej jest wiek. Analiza literatury przedmiotu potwierdza tę prawidłowość, zgodnie
z którą poziom aktywności fizycznej obniża się z wiekiem zarówno u mężczyzn, jak i kobiet [45], przy czym
większość badań dotyczy zależności pomiędzy wiekiem
a rekreacyjną aktywnością fizyczną. Najpełniej obrazują
to wyniki badań longituidalnych z Kanady [46] i USA [47],
które pokazują trend obniżającego się udziału społeczeństwa w aktywności fizycznej podejmowanej w czasie wolnym wraz z wiekiem. Ponadto Talbot z grupą
współpracowników [48] zauważyła pewnego rodzaju
zmianę intensywności wykonywanego wysiłku – od intensywnego i umiarkowanego w latach młodzieńczych,
do wysiłku o bardzo niskim natężeniu u osób w starszym
wieku. Tłumaczyć to można rozwojem ontogenetycznym
jednostek – w każdym okresie (dzieciństwo, młodość,
dojrzałość i starość) aktywność fizyczna manifestuje się
ze znamiennym nasileniem i przebiega ze zróżnicowaną
dynamiką. Starzenie się jest niesłychanie skomplikowanym procesem biologicznym, ingerującym w różny sposób w struktury i czynności organizmu. Jego dynamika
kształtowana jest przez liczne czynniki wewnątrz- i zewnątrzustrojowe, które są rozpoznawane jako zespół
komplementarnie z sobą powiązanych zmian nie tylko
fizjologicznych, ale i psychicznych oraz społecznych
[49]. Wraz z wiekiem pojawiają się zmiany w postawie
i składzie ciała oraz sposobie poruszania się, które po
części przyczyniają się do spadku poziomu aktywności
fizycznej u osób w podeszłym wieku.
W niniejszym badaniu zaobserwowano nieliniową
zależność pomiędzy całkowitą aktywnością a wiekiem
respondentów, która przyjmuje postać wielomianu drugiego stopnia. Najbardziej aktywni są Polacy w wieku
33–43 lat, istotnie najmniej aktywne są osoby powyżej 60. roku życia oraz poniżej 19 lat. Taką zależność
można tłumaczyć faktem, iż osoby w wieku 30–49
lat są istotnie aktywniejsze od pozostałych grup wekowych w obszarze aktywności fizycznej związanej
z pracą zawodową oraz czynnościami domowymi.
Udział młodzieży oraz osób w starszym wieku w tego
typu rodzajach wysiłku jest istotnie niższy. Należy się
zatem spodziewać, że udział różnego typu aktywności
w strukturze całkowitej aktywności fizycznej zmienia
się w zależności od okresu życia. Warto byłoby prze-
prowadzić na reprezentatywnej próbie całego społeczeństwa polskiego badanie opierające się na długiej
wersji kwestionariusza IPAQ, która umożliwia tego typu
analizy. Wiąże się to jednak z ogromnym kosztem, wynikającym ze znacznie większej liczby pytań niż w krótkiej wersji. Z tego właśnie względu nie spotyka się takich wyników badań dotyczących całej populacji.
Na podstawie otrzymanych wyników badań ewidentna staje się również zależność pomiędzy wiekiem
a stopniem intensywności rekreacyjnej aktywnością
fizyczną. Im starsza osoba, tym mniej czynnie uczestniczy w aktywności fizycznej podejmowanej w czasie wolnym. W tym obszarze istotnie najbardziej aktywna jest
młodzież poniżej 19. roku życia. Ten trend potwierdza
się w wynikach badań prowadzonych na całym świecie
[45]. Dramatyczny spadek poziomu usportowienia wraz
z wiekiem zaobserwował również J. Charzewski [20],
który wskazał, że udział w zajęciach sportowych u nastolatków spada z 47% u chłopców i 36% u dziewczynek do odpowiednio 6% i 4% w przypadku osób pięćdziesięcioletnich. Podobnie sytuacja przedstawia się
w raportach CBOS [23, 24], gdzie najbardziej aktywną
fizycznie grupą byli Polacy poniżej 24. roku życia; w tym
przedziale wieku 26–30% respondentów deklarowało
regularne i częste uprawianie sportu. W badaniach GUS
[21] obniżenie się poziomu uczestnictwa w zajęciach
sportowo-rekreacyjnych zarysowuje się znacznie już
pomiędzy grupą 15–19-latków (54,5%) a 20–24-latkami
(32,5%). Wyjaśnić ten stan rzeczy można za pomocą obserwacji, że podczas studiów, w porównaniu z okresem
nauki w szkole średniej, studenci znacznie ograniczają
samodzielną aktywność fizyczną, czego przejawem jest
zmniejszenie częstotliwości jej podejmowania [50].
Wnioski
1. Istotnym czynnikiem różnicującym stosunek
Polaków do aktywności fizycznej jest wiek.
Zaobserwowano nieliniową zależność pomiędzy
całkowitą aktywnością a wiekiem respondentów,
która przyjmuje kształt paraboli.
2. W Polsce widoczna jest zależność pomiędzy wiekiem a stopniem intensywności rekreacyjnej aktywności fizycznej. Im starsza osoba, tym rzadziej
uczestniczy w intensywnej aktywności fizycznej
podejmowanej w czasie wolnym.
3. Im starszy respondent, tym bardziej pozytywnie
ocenia najbliższą okolicę, ofertę lokalnych klubów
oraz pracę władz lokalnych w zakresie stwarzania
możliwości do bycia aktywnym fizycznie.
– 27 –
Monika Piątkowska
PIŚMIENNICTWO • LITERATURE [1] Vuori I: Physical inactivity as a disease risk and health
benefits of increased physical activity; w Oja P, Borms
J (red.): Perspectives. The Multidisciplinary Series of
Physical Education and Sport Science: Health Enhancing
Physical Activity, 2004: 29–73.
[2] Booth F.W. i wsp.: Waging war on physical inactivity: using
modern molecular ammunition against an ancient enemy.
J Appl Physiol, 2002; 93(1): 3–30.
[3] Raglin JS, Wilson GS, Galper D: Exercise and Its Effects
on Mental Health; w Bouchard C, Blair SN, Haskell WL
(red.): Physical Activity and Health 2007, Champaingn IL,
Human Kinetics.
[4] Beesley SN, Mutrie N: Exercise is beneficial adjunctive treatment in depression. BMJ, 1997; 315(7121):
1542–1543.
[5] Harris AH, Cronkite R, Moos R: Physical activity, exercise
coping, and depression in a 10-year cohort study of depressed patients. J Affect Disord, 2006; 93(1–3): 79–85.
[6] Strawbridge WJ. i wsp.: Physical activity reduces the risk
of subsequent depression for older adults. Am J Epidemiol, 2002; 156(4): 328–334.
[7] Special Eurobarometer 183-6/58.2. Physical Activity, E.
Commission, 2003.
[8] Biernat E, Stupnicki R: An overview of internationally applicable questionnaires designed for assessing
physical activity. Physical Education and Sport, 2005;
49: 32–42.
[9] IPAQ. Guidelines for data processing and analysis of the
International Physical Activity Questionnaire – Short form:
scoring protocol. Revised 2005. www.ipaq.ki.se, 2005 .
[10] van Bottenburg M, Rijnen B, Sterkenburg van J: Sports
participation in the European Union. Trends and differences. Nieuwegein’s-Hertogenbosch: Arko Sports
Media/W.J.H., Mulier Institute, 2005.
[11] Piątkowska M: Rozumienie pojęcia kultura fizyczna na
świecie. Kultura Fizyczna, 2006; 9–12: 83–86.
[12] Jaczynowski L, Konsekwencje różnego rozumienia podstawowych pojęć z obszaru kultury fizycznej; w Leška
D, Oborný J (red.): Telesná výchova a šport v kultúre
spoločnosti. Bratislava, Univerzita Komenského, 2003.
[13] Jaczynowski L, Polkowski T: Kompatybilność systemów
oceny aktywności fizycznej społeczeństw. Kultura Fizyczna, 2004; 9–10: 5–8.
[14] Craig CL i wsp.: International physical activity questionnaire: 12-country reliability and validity. Med Sci Sports
Exerc, 2003; 35(8): 1381–1395.
[15] Booth M: Assessment of physical activity: an international perspective. Res Q Exerc Sport, 2000; 71(2 Suppl):
114–120.
[16] Abu-Omar K, Rütten A, Robine JM: Self-rated health and
physical activity in the European Union. Soz Praventivmed, 2004; 49(4): 235–242.
[17] Brown WJ i wsp.: Test-retest reliability of four physical
activity measures used in population surveys. J Sci Med
Sport, 2004; 7(2): 205–215.
[18] Rütten A. i wsp.: Physical activity monitoring in Europe.
The European Physical Activity Surveillance System
[19]
[20]
[21]
[22]
[23]
[24]
[25]
[26]
[27]
[28]
[29]
[30]
[31]
[32]
[33]
[34]
– 28 –
(EUPASS) approach and indicator testing. Public Health
Nutr, 2003; 6(4): 377–384.
Rütten, A. i wsp.: Using different physical activity measurements in eight European countries. Results of the
European Physical Activity Surveillance System (EUPASS) time series survey. Public Health Nutr, 2003; 6(4):
371–376.
Charzewski J: Aktywność sportowa Polaków. Warszawa,
COS, 1997.
Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej.
Warszawa, GUS, 2000, Warszawa.
Derczyński W: Komunikat z badań ,,Troska o sprawność
fizyczną – sport, rekreacja, rehabilitacja”; w Aktualne
problemy i wydarzenia. Warszawa, CBOS, 2001.
Cybulska A: Komunikat z badań o aktywności fizycznej
Polaków; w Aktualne problemy i wydarzenia. Warszawa,
CBOS.
Kostka R: Zdrowy styl życia po polsku; w Falkowska M
(red.): Wartości, praca, zakupy… O stylach życia Polaków.
Warszawa, CBOS, 1997.
Drygas W i wsp.: Ocena poziomu aktywności fizycznej
dorosłej populacji Polski. Wyniki programu WOBASZ.
Kardiologia Polska, 2005; 63(6), (supl.4).
Drygas W i wsp.: Ocena aktywności fizycznej mieszkańców
sześciu krajów europejskich. Projekt „Bridging East –
West Health Gap”. Medicina Sportiva, 2001; 5 (Suppl.2):
119–128.
Piątkowska M: Uczestnictwo Polaków aktywności fizycznej w porównaniu do innych krajów Unii Europejskiej;
w Buśko K, Charzewska J, Kaczanowski K (red.):
Współczesne metody badań aktywności, sprawności
i wydolności fizycznej człowieka. Warszawa, AWF im.
Józefa Piłsudskiego w Warszawie, 2010.
Sjöström M i wsp.: Health-enhancing physical activity
across European Union countries: the Eurobarometer
study. Journal of Public Health, 2006; 14(5): 291–300.
Tudor-Locke C, Bassett DR, Jr.: How many steps/day are
enough? Preliminary pedometer indices for public health.
Sports Med, 2004; 34(1): 1–8.
Biernat E, Piątkowska M, Gajewski AK: Participation
in sport, motor leisure activities and physical activity
of teachers from two different universities; w Czyż S,
Viviani F (red.): New Horizons. 24th International Council
for Physical Activity and Fitness Research Symposium.
Wrocław, AWF, 2006: 25–33.
Biernat E, Stupnicki R, Zalewski G: Leisure physical activity of male youths training football. Physical Education
and Sport, 2007; 51(2): 36–39.
Bergier J. i wsp.: Aktywność fizyczna pielęgniarek
z uwzględnieniem ich wieku. Medycyna Ogólna, 2010;
16(XLV, 4): 595–605.
Nowak-Zaleska A.: Candidates for the first year of studies
at the university level institution of physical education and
their physical activity. Baltic Journal of Health and Physical
Activity, 2011; 3(3): 186–193.
Sokołowski M, Kaiser A, Čepulėnas A: Physical activity
of female students of the university school of physical
Wiek jako czynnik różnicujący poziom aktywności fizycznej polskiej populacji
[35]
[36]
[37]
[38]
[39]
[40]
[41]
education in poznań on the basis of IPAQ educational
and social perspectives. Ugdymas Küno Kultüra Sportas,
2010; 3(78): 90–96.
Mynarski W i wsp.: Aerobic Capacity of Students with
Different Levels of Physical Activity as Assessed by IPAQ.
Journal of Human Kinetics, 2009; 21: 89–96.
Gajewski AK, Biernat E: Związek między aktywnością
fizyczną i występowaniem nadwagi i otyłości wśród nauczycieli akademickich, lekarzy i innych osób z wyższym
wykształceniem z Warszawy; w Otyłość – epidemią
XXI wieku; w Charzewska J (red.): Dziewiąte Warsztaty
Antropologiczne im. Profesora Janusza Charzewskiego. Warszawa, Akademia Wychowania Fizycznego
w Warszawie, 2009: 82–96.
Kaiser A, Sokołowski M: Health potential of female candidates to the professional military service. Biomedical
Human Kinetics, 2011; 3: 96–100.
Mierzejewski R: Evaluation of the level of the land forces
soldiers’ physical activity on the base of the International Physical Activity Questionnaire (IPAQ) (English
abstract); w Szczepanowska E, Sokołowski M (red.):
Aktywność fizyczna i odżywianie się jako uwarunkowania promocji zdrowia. Wielkopolska Wyższa Szkoła
Turystyki i Zarządzania w Poznaniu, Poznań, 2008:
225–232.
Sienkiewicz-Diacenza E: Ocena poziomu aktywności fizycznej dziewcząt z zespołem Turnera. Pediatric Endicronology, Diabetes and Metabolism, 2011; 17(3): 134–137.
Markowicz A. i wsp.: Wiedza na temat aktywności fizycznej
u chorych na cukrzycę typu 2 a praktyczna realizacja,
wpływ na masę ciała i wyrównanie glikemii. Problemy
medycyny rodzinnej, 2011; XIII(1): 5–8.
Biernat E, Tomaszewski P: Socio-Demographic and Leisure Activity Determinants of Physical Activity of Working
[42]
[43]
[44]
[45]
[46]
[47]
[48]
[49]
[50]
– 29 –
Warsaw Residents Aged 60 to 69 Years. Journal of Human
Kinetics, 2011; 30: 173–181.
Piątkowska M, Pec K, Pec T: Aktywność fizyczna
młodzieży w wieku ponadgimnazjalnym. Wychowanie
Fizyczne i Zdrowotne, 2007; 8–9: 30–33.
Piątkowska M, Pec K, Smoleń-Jajeśnica Z: Uczestnictwo młodzieży ponagimnazjalnej w różnych obszarach
aktywności fizycznej. Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne,
2008(6): 32–41.
Craig CL i wsp.: International physical activity questionnaire: 12-country reliability and validity. Med Sci Sports
Exerc, 2003; 35(8): 1381–1395.
Katzmarzyk P: Physical activity and fitness with age
among sex and ethnic groups; w Bouchard C, Blair SN,
Haskell W (red.): Physical activity and health. Champaign
IL , Human Kinetics, 2007.
Statistics Canada. Health indicators. No. 82–221XIE,
2002.
Ham SA i wsp.: Prevalence of no leisure-time physical
activity – 35 states and the Dustrict of Columbia. Morbidity
and Mortality Weekly Reports, 2004; 51(4): 82–86.
Talbot LA, Metter EJ, Fleg JL: Leisure-time physical activities and their relationship to cardiorespiratory fitness in
healthy men and women 18–95 years old. Med Sci Sports
Exerc, 2000; 32(2): 417–425.
Kozdroń E: Rekreacja ruchowa osób „trzeciego wieku”;
w Dąbrowski A (red.): Zarys teorii rekreacji ruchowej.
Warszawa, ALMAMER Wyższa Szkoła Ekonomiczna
– Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie,
2006.
Lisicki, T: Aktywność ruchowa studentów kończących
studia; w Umiastowska D (red.): Aktywność ruchowa
ludzi w różnym wieku. Szczecin, Uniwersytet Szczeciński,
2007.
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
TRENING BIEGOWY
KOBIET I MĘŻCZYZN PO 25. ROKU ŻYCIA
A WSKAŹNIKI SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ BADANEJ
W KONWENCJI ZDROWIA (H-RF)
RUNNING TRAINING IN WOMEN AND MEN
AGED 25 OR OLDER AND PHYSICAL FITNESS FACTORS
IN ACCORDANCE WITH THE HEALTH-RELATED
FITNESS CONCEPT
Joanna Gradek*, Edward Mleczko**, Józef Bergier***,
Wacław Mirek*, Konrad Rembiasz****, Agnieszka Płatek****
****dr, Instytut Sportu, Akademia Wychowania Fizycznego, al. Jana Pawła II 78, Kraków
****prof. dr hab., Instytut Sportu, Akademia Wychowania Fizycznego, al. Jana Pawła II 78, Kraków; Katedra Wychowania Fizycznego,
Wszechnica Świętokrzyska, ul. Elizy Orzeszkowej 15, Kielce
****prof. dr hab., Instytut Turystyki i Rekreacji. Państwowa Szkoła Wyższa. Biała Podlaska, ul. Sidorska 95/97
****mgr, studia doktoranckie, Akademia Wychowania Fizycznego, al. Jana Pawła II 78, Kraków
Słowa kluczowe: trening biegowy, kobiety, mężczyźni, wiek 25–56, sprawność fizyczna w koncepcji
H-RF
Key words: running training, women, men, 25–56 years of age, physical fitness in accordance with
the H-RF concept
STRESZCZENIE • SUMMARY Cel badań. Ocena wpływu efektów adaptacyjnych po zastosowaniu 16-miesięcznego autorskiego programu
zajęć z treningu biegowego na komponenty sprawności fizycznej ujętej w konwencji zdrowia (H-RF) u kobiet
i mężczyzn w wieku średnim i starszym.
Materiał badań. Badania 21 kobiet i 42 mężczyzn przeprowadzono w czerwcu 2010 r. oraz w listopadzie
2011 r. Średnia wieku wynosiła 36,1 ± 9,0 u kobiet oraz 43,9 ± 9,6 u mężczyzn. Uczestnicy trenowali regularnie
biegi wytrzymałościowe 2–6 razy w tygodniu.
Metody badań. Zastosowano metodę obserwacji bezpośredniej poziomu sprawności fizycznej w ujęciu
H-RF i sondaż diagnostyczny. W obserwacji wykorzystano test Eurofit dla dorosłych, a w sondażu – analizę
dokumentów i wywiad. Istotności różnic cech ilościowych sprawdzono testem t0-Studenta dla grup zależnych.
Siłę związku korelacyjnego między zmiennymi opisano posługując się metodą Pearsona.
Wyniki badań. Podczas kilkumiesięcznego cyklu szkolenia tylko u kobiet odnotowano ekstensywny wzrost
obciążenia treningowego i tylko u nich nie stwierdzono korzystnych zmian komponentów morfologicznych.
Pozytywny wpływ treningu u mężczyzn i kobiet zaznaczył się natomiast w pozostałych składowych sprawności fizycznej H-RF. Analiza siły związku między obciążeniem treningowym, wiekiem i stażem a komponentami
sprawności sportowej (M-PF) oraz fizycznej, badanej w konwencji zdrowia (H-RF), pozwoliła uznać szczególnie
wiek i objętość treningu za ważne zmienne niezależne.
Wnioski. Aby uzyskać korzystne zmiany adaptacyjne należałoby – przede wszystkim u kobiet – zidentyfikować trening wytrzymałościowy. Trzeba jednak zwrócić uwagę na właściwe dostosowanie obciążeń do wieku
– 31 –
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
badanych, zwłaszcza osób starszych. W tym przypadku stawiane cele sportowe muszą być odpowiednie do
możliwości funkcjonalnych starzejącego się organizmu człowieka.
Aim of the study. The study was designed to evaluate adaptative effects of 16-month original running training program on physical fitness components considered in accordance with the health-related fitness concept
(H-RF) in the late middle-aged and elderly subjects of both genders.
Material. In the study, conducted in June 2010 and in November 2011, 21 women and 42 men were involved.
The average age of women was 36.1 ± 9.0 and of men 43.9 ± 9.6. The subjects took part in the endurance running training sessions regularly 2–6 times per week.
Methods. The evaluation was carried out with the help of direct observation employed to assess participants’
physical fitness level in terms of H-RF on the basis of their performance in selected trials taken from the battery
of tests Eurofit for Adults. Diagnostic survey was based upon thorough analyses of documents and interviews.
The obtained findings were statistically verified by means of dependent to-test for paired samples and described
in accordance with Pearson correlation method.
Results. During the 16-month training cycle only in women the extensive increase in training load was found.
No favorable changes in morphological components were discovered. However, there was a positive effect of
training in men and women on other components of health-related physical fitness (H-RF). The analysis of the
strength of relationship between training load, age seniority and sports performance (M-PF), and physical fitness
assessed in conditions of health-related fitness allows us to assume that important independent variables are
age and training volume.
Conclusions. In order to obtain adaptative changes, particularly in women, it would be necessary to intensify their endurance training. However, the important thing is the relevance of age and training for participants,
especially the older ones. In that case sport aims must be designed adequately to functional capacity of human
aging organisms.
Wstęp
Zgromadzono już wyniki setek badań empirycznych
i metaanaliz dokumentujących pozytywny wpływ obciążeń fizycznych na zdrowie człowieka. Z pobieżnej
chociażby tylko lektury tych materiałów wynika, że
pod koniec minionego wieku ważnym polem badawczym – zarówno nauk medycznych, jak i gałęzi wiedzy związanych z szeroko pojętą kulturą fizyczną oraz
sportem – stało się zagadnienie ryzyka większości
chorób niezakaźnych, spowodowanych brakiem aktywności fizycznej i możliwości przeciwdziałania im
przez wykorzystanie ruchu jako ważnego środka prewencyjnego i terapeutycznego. O popularności i znaczeniu tej problematyki świadczą rezultaty dwóch
międzynarodowych sympozjów zorganizowanych
w Kanadzie pod koniec XX wieku [1, 2], których celem było podsumowanie i ocena wyników badań nad
związkami między aktywnością i sprawnością fizyczną
a stanem zdrowia człowieka. W centrum zainteresowania znalazło się wówczas głównie zagadnienie
skuteczności i celowości rekomendacji amerykańskich
stowarzyszeń i organizacji, zwłaszcza w kontekście
postulatów Rady Prezydenta ds. Sprawności Fizycznej
[3] i Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego
[4, 5], ze szczególnym uwzględnieniem zaleceń
Amerykańskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej
(American College of Sports Medicine, ACSM) publi-
kowanych w kolejnych dekadach XX i XXI wieku [6, 7,
8, 9].
Z przeprowadzonego wówczas przeglądu badań
wynikało, że już w 1990 roku ACSM po raz pierwszy
uznało ćwiczenia wytrzymałościowe za znaczącą komponentę właśnie opracowywanego programu, który adresowano do zdrowych dorosłych we wszystkich przedziałach wiekowych. W kolejnych latach ukazały się
w USA dalsze prace przeglądowe i metaanalizy wpływu
aktywności fizycznej na zdrowie człowieka. Do takich
opracowań można niewątpliwie zaliczyć publikację wydaną pod kierunkiem szefa amerykańskiego resortu
zdrowia [10, 11], a także bardziej szczegółowe raporty
i zalecenia US National Center for Chronic Disease
Prevention and Health Promotion, w których zamieszczono propozycje rozwiązań strategicznych problemu
zwiększenia aktywności Amerykanów. Eksperci skoncentrowali w nich uwagę na zagrożeniach spowodowanych narastaniem zjawiska otyłości w Stanach
Zjednoczonych [12, 13]. Zainteresowanie badaczy skupia na sobie również najnowszy raport z 2012 roku –
Physical Activity Guidelines for Americans Mid-course
Report: Strategies to Increase Physical Activity Among
Youth, wydany przez Amerykański Departament
Zdrowia i Opieki Społecznej (US Department of Health
and Human Services Staff) [14], który można uznać za
podsumowanie działań i osiągniętych efektów badawczych nad wdrożeniem programu ww. departamentu
– 32 –
Trening biegowy kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej...
z 2008 roku [15] oraz nad jego skutecznością i wyznaczeniem kierunków działań na przyszłość.
Zgromadzone w tym dokumencie materiały jednoznacznie wykazują potrzebę kontynuowania rozpoczętej na szeroką skalę promocji aktywności fizycznej, gdyż jest to środek, który – jak to zaznaczono
już w pierwszym raporcie – „wpływa korzystnie na
rozwój dzieci i młodzieży, zapobiega wielu chorobom u osób dorosłych, pomaga osobom starszym
utrzymać sprawność ruchową, a także wspiera ich
niezależność”. Warto zaznaczyć, że podobne rekomendacje aktywności fizycznej znalazły się w oświadczeniach wydanych w minionym stuleciu przez inne
renomowane amerykańskie agencje oraz instytucje
poza wymienionym już Amerykańskim Towarzystwem
Medycyny Sportowej (ACSM). Można do nich niewątpliwie zaliczyć Amerykańskie Centrum Zwalczania
i Zapobiegania Chorobom (CDC) czy też Światową
Organizację Zdrowia i Międzynarodową Federację
Medycyny Sportowej (FIMS) [16].
Na początku dwudziestego pierwszego wieku
omawiana problematyka skupiła na sobie uwagę szerszego międzynarodowego forum. Podjęła ją głównie
Światowa Organizacja Zdrowia i jej agendy regionalne,
czego potwierdzeniem jest wydany przez WHO dokument pt. Globalna Strategia dotycząca żywienia,
aktywności fizycznej i zdrowia [17] oraz Wytyczne nt.
wdrażania postanowień KE [18].
Gruntownej interpretacji wymagają również zalecenia europejskiego oddziału WHO wydane w publikacji pt. Europejska karta w sprawie przeciwdziałania
otyłości, a następnie w jej odpowiedniku dotyczącym
aktywności fizycznej, a także dokumenty Komisji
Europejskiej zawierające dyrektywy strategii w dziedzinie zdrowia publicznego i sportu [19, 20, 21, 22].
Pod względem legislacyjnym oraz praktycznym do programu UE dużo wniosły instrukcje w zakresie promocji aktywności fizycznej [23, 24]. Efektem tych działań
było opracowanie i wdrożenie programu pn. Sieć promocji zdrowia poprzez zwiększenie aktywności fizycznej w Europie (Network of Health Enhancing Physical
Activity – HEPA) [25].
Sieć rozwinęła się jako kontynuacja programu
Promocja zdrowia – zwiększanie aktywności fizycznej: rozwijanie programów europejskiej strategii, sieci
i działań [26], prowadzonego pod patronatem Komisji
Europejskiej w latach 1996–1997. Celem tego programu było promowanie zdrowia przez mobilizację do
aktywności fizycznej mieszkańców Europy za pomocą
ustanowionej sieci informacyjnej o nazwie Europa
w Ruchu, która miała umożliwić wprowadzanie danych
już na etapie opracowywania i realizacji krajowych
działań i polityk. W kilku krajach należących do Unii
Europejskiej poczyniono także kroki na rzecz powołania do życia Sportowych Klubów dla Zdrowia (Sport
Clubs for Heath – SCfH) [27].
Nie brak również w Europie i poza naszym kontynentem innych wzorców promocji różnych form aktywności fizycznej. Między innymi eksperci z Instytutu
UKK w Tampere (Finlandia), uwzględniając propozycje
z 2004 roku Amerykańskiego Departamentu Zdrowia
i Opieki Społecznej [11], zaproponowali interesujący
program tygodniowego cyklu uczestnictwa w różnych
formach aktywności fizycznej pod nazwą Weekly
Physical Activiy Pie. Jego założenia spełniają wytyczne
aktywności fizycznej w ujęciu Health-Related Fitness
dla osób dorosłych (w wieku 18–64 lat). W tej propozycji znacznie zwiększono tygodniową objętość zajęć
o umiarkowanej intensywności (do 2 godz. 30 min) lub/i treningu o wysokiej intensywności (1 godz. 15 min).
Najnowsza wersja cyklu szkolenia kładzie, co prawda,
duży nacisk na kształtowanie zdolności wytrzymałościowych, ale wprowadza co najmniej dwa razy w tygodniu ćwiczenia siłowe i równoważne. Opracowano również nową wersję baterii testów do pomiaru sprawności
fizycznej osób w średnim wieku [28].
Na przełomie stuleci w państwach wysoko rozwiniętych wdrożono szereg programów interwencyjnych,
adresowanych do określonych grup ludności (społeczności lokalnych, dzieci, kobiet) i prowadzono je najczęściej w ramach działań środowiskowych, których
formuła zależała nie tylko od rodzaju programu, ale
także od możliwości finansowych i zasięgu działań podejmowanych przez organizatora [29]. Do szeroko popularyzowanych ogólnokrajowych inicjatyw skupionych
na rozwiązywaniu zasygnalizowanego wyżej problemu
można zaliczyć amerykański program interwencyjny
Iversona [30], który opracowano z myślą o pacjentach
placówek opieki zdrowotnej, czy też australijski program
dla lekarzy pierwszego kontaktu pn. Active Practice
Project [31]. Zadaniem programu australijskiego była
nie tylko edukacja pacjenta zaangażowanego w uprawianie różnych formy aktywności fizycznej w zakresie
konieczności stosowania i sposobów profilaktyki zdrowotnej, lecz również przygotowanie go do realizacji
tzw. Recepty na aktywność.
Podejmowane w innych krajach próby kontynuacji
tej ciekawej inicjatywy przyniosły niewielkie i krótkotrwałe efekty, zwłaszcza w przypadku osób, które
uprzednio prowadziły siedzący tryb życia [32]. Bardziej
– 33 –
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
obiecujące były rezultaty promowania aktywności fizycznej przez lekarzy specjalistów „od wysiłków fizycznych”,
którzy zapraszali pacjentów na konsultacje i po Receptę
na aktywność [33]. Po roku u osób objętych tym programem interwencyjnym stwierdzono, iż liczba uczestników,
którzy poświęcali 2,5 godziny tygodniowo na rekreacyjny
wysiłek fizyczny wzrosła o blisko 15 procent.
Znacząco zwiększyła się (nawet do 20%) efektywność programów interwencyjnych, gdy uczestnicy
zajęć byli właściwie zmotywowani do podejmowania
wysiłków fizycznych [34] i udawało się stworzyć mocny
trzon – duży liczebnie zespół entuzjastów sportu, do
którego dołączali inni. Nie bez znaczenia była także
właściwa atmosfera, za którą odpowiadał lider grupy
[35, 27].
Największą skuteczność w dziedzinie promocji
aktywnego stylu życia oraz w osiąganiu efektów prozdrowotnych populacji miały, co interesujące, programy,
które oferowały proste formy wysiłku, takie jak biegi
i chodzenie [36]. Ważna była także interwencja środowiskowa, obejmująca różnorodne działania na rzecz
stworzenia w najbliższym otoczeniu człowieka optymalnych warunków do prowadzenia aktywnego trybu
życia. Przykładem takiego podejścia był program Walk
It: Active Local Parks, realizowany w latach 1997–1999
w regionie Parramatta w Australii [37]. Społeczność lokalna, zachęcona do udziału telefoniczną akcją promocyjną, maszerowała i truchtała w małych grupach po
parkowych ścieżkach.
Przykładem akcji, która odniosła sukces, była też
inna inicjatywa australijska, polegająca na tworzeniu
w pobliżu miejsc zamieszkania obywateli zaplecza
do uprawiania sportu (budowa nowych bezpiecznych
ścieżek rowerowych, boisk osiedlowych, basenów
sportowych), a przede wszystkim na przystosowaniu
środowiska naturalnego do potrzeb mieszkańców podejmujących aktywność fizyczną na szerszą skalę. Z
przeprowadzonych badań [38] wynika, że promocja
uprawiania sportu na stworzonych w naturalnych warunkach ścieżkach biegowych i rowerowych przyczyniła się do znacznego zwiększenia liczby aktywnych
fizycznie mieszkańców osiedli.
Warto podkreślić, że tworzenie przyjaznych zdrowiu
warunków życia to jedno z głównych założeń promocji
zdrowia sformułowanych w Karcie Ottawskiej [39]. W
dużym stopniu realizację wymienionych zadań wspierały kampanie zdrowotne na rzecz aktywnego trybu życia. Nierzadko towarzyszyły im działania interwencyjne,
a w szczególności poradnictwo dotyczące aktywnego
trybu życia, monitorowanie czynników ryzyka prze-
wlekłych chorób niezakaźnych, edukacja zdrowotna
w szkołach i w miejscu pracy czy też w poradniach.
Znaczenie problemu aktywizacji znalazło oddźwięk
na Trzecim Kongresie Aktywności Fizycznej i Zdrowia
Publicznego, który odbył się w Toronto w maju 2010
roku, którego plonem był dokument pod nazwą The
Toronto Charter for Physical Activity: A Global Call for
Action [40].
Obiecujące były także wyniki dużych kampanii promujących aktywność fizyczną w Stanach Zjednoczonych
[41, 35]. Wysoko ocenione przez międzynarodowe komitety ekspertów zostały również akcje organizowane na
szczeblu lokalnym. Mimo że prowadzone były na mniejszą
skalę [42, 41, 35], okazały się jednak ważne ze względu
na skuteczne zwiększanie stanu wiedzy na temat roli wysiłku fizycznego u uczestników zajęć oraz motywowanie
ich do podejmowania aktywnego stylu życia.
W Polsce od dawna nie prowadzi się ogólnokrajowych kampanii promujących aktywność fizyczną. Na
przełomie wieków było ich wprawdzie kilka, z kampanią
Postaw Serce na Nogi (2001–2003) na czele. Większość
z nich miała jednak charakter krótkotrwały i ograniczała
się najczęściej do akcji edukacyjnej [43, 44, 45].
Niejako na obrzeżach polskich i międzynarodowych akcji promujących zdrowy tryb życia w niektórych ośrodkach miejskich naszego kraju podejmuje
się próby powoływania do życia w mniej lub bardziej
sformalizowany i oficjalny sposób namiastki wcześniej
wspomnianych Sportowych Klubów dla Zdrowia, które
w kilku krajach UE tworzone są w ramach tzw. Sieci
promocji zdrowia przez zwiększenie aktywności fizycznej w Europie (Network of Health Enhancing Physical
Activity – HEPA), o czym już wspomniano.
Z własnych obserwacji wynika, że zadania polskich klubów są jednak szersze. Celem uczestnictwa
w zajęciach treningowych jest nie tylko dojście do
wysokiej sprawności fizycznej, lecz również – a być
może przede wszystkim – dobre przygotowanie do
udziału w ulicznych biegach długich i w maratonie.
Jedną z tych lokalnych inicjatyw jest niewątpliwie
powołanie do życia Klubu Biegaczy „Masters” przy
AZS AWF w Krakowie. Działalność klubu w znacznym stopniu wspiera patronat producenta sprzętu
sportowego Nike, a także ogromna pasja założyciela
klubu, mgra Dariusza Kaczmarskiego oraz Urzędu
Miasta Krakowa, który już na wstępnym etapie funkcjonowania tej inicjatywy zadbał o bazę treningową,
stwarzając w kilku punktach miasta ścieżki biegowe.
Podstawą funkcjonowania było zapewnienie opieki
trenerskiej, której udzielają trenerzy lekkiej atletyki,
– 34 –
Trening biegowy kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej...
dobrowolnie i z wielką pasją prowadzący bezpłatne
zajęcia dla amatorów i entuzjastów biegania. Zajęciom
towarzyszą imprezy plenerowe promujące aktywny
wypoczynek, różnorodne akcje edukacyjne, a przede
wszystkim systematyczne obserwacje efektów potreningowych oraz stanu zdrowia uczestników programu,
które są prowadzone przez zespoły pracowników naukowo-dydaktycznych AWF w Krakowie.
Wyniki badań efektywności treningowej i w zakresie osiągania poziomu sprawności fizycznej badanej w konwencji zdrowia były prezentowane na
konferencjach i w opracowaniach zamieszczonych
w „Antropomotoryce” [46]. Na podstawie przeprowadzonej analizy porównawczej, którą objęto uczestników
zajęć treningowych i aktywnych studentów, wykazano
porównywalne – a nawet w przypadku kobiet lepsze
– wyniki pomiaru sprawności fizycznej badanej w konwencji zdrowia (Health-Related Fitness – HRF). Celem
niniejszego opracowania jest poznanie i ocena efektów
adaptacyjnych po zastosowaniu autorskiego programu
zajęć trwającego kilkanaście miesięcy.
Pytania badawcze
– Jaką koncepcję obciążenia organizmu realizowali
biegacze z klubu AZS AWF Kraków „Masters”
w makrocyklu treningowym?
– W których komponentach sprawności fizycznej ujętej
w konwencji zdrowia ujawniły się korzystne zmiany
potreningowe w makrocyklu szkoleniowym osób trenujących biegi w wieku powyżej 25. roku życia?
– Czy wiek, płeć i staż treningowy osób uprawiających amatorsko biegi wytrzymałościowe po 25.
roku życia mogą mieć wpływ na różnice w komponentach sprawności fizycznej badanej w konwencji
zdrowia (H-RF)?
– Czy dłuższy cykl treningowy osób uprawiających
biegi w wieku po 25. roku życia może wpłynąć na
siłę interkorelacji między wiekiem, stażem i objętością treningową a komponentami sprawności fizycznej ujętej w konwencji zdrowia?
Hipotezy
Na podstawie własnych doświadczeń oraz wyników
analizy dostępnego piśmiennictwa postawiono następujące hipotetyczne propozycje odpowiedzi na postawione powyżej pytania:
1. Zgodnie z klasyczną polską koncepcją szkolenia
biegaczy nieuprawiających sportu wyczynowo na-
leży się spodziewać ekstensywnego wzrostu obciążenia treningowego u krakowskich „Mastersów”.
2. Można przyjąć, iż obciążenie treningowe, mające
docelowo przygotować biegaczy do uczestnictwa
w maratonie, będzie korzystnie wpływać tylko na
te cechy funkcjonalne i zdolności motoryczne, które
są zaliczane do struktury amerykańskiej koncepcji
sprawności fizycznej Health-Related Fitness (H-RF),
a nie będzie mieć korzystnego wpływu na sprawność
sportową (Motor Performance Fitness – M-PF).
3. Uwzględniając w procesach adaptacyjnych do
obciążeń treningowych zależność: „dawka-odpowiedź”, a także biorąc pod uwagę rekreacyjny
charakter obciążenia treningowego osób uprawiających biegi długie w średnim i starszym wieku,
można założyć, że takie zmienne pośredniczące,
jak wiek i staż treningowy, nie będą znacząco wpływać na wytrenowalność komponentów sprawności
fizycznej badanej w konwencji zdrowia (H-RF).
Materiał i metody badań
Materiał badań
Organizacja badań
Badania przeprowadzono w czerwcu 2010 roku oraz w listopadzie 2011 roku w obiektach Akademii Wychowania
Fizycznego w Krakowie. Na ich zorganizowanie i realizację otrzymano zgodę Komisji Bioetycznej Krakowskiej
Izby Lekarskiej. W pierwszym badaniu wzięli udział
wszyscy ćwiczący na krakowskich ścieżkach biegowych
(78 osób). W drugiej serii pomiarowej uczestniczyło 89
osób. Komplet wyników z I i II serii badań posiadało 63
biegaczy (21 kobiet i 42 mężczyzn). Tylko ich wyniki
wzięto pod uwagę w niniejszym opracowaniu.
W chwili rozpoczęcia badań średnia wieku (w latach) kobiet wynosiła 36,1 ± 9,0, natomiast mężczyzn
43,9 ± 9,6. Kolejne badania wykonano około 16 miesięcy później.
Organizacja zajęć
Wszystkich badanych objęto zorganizowaną formą zajęć treningowych na tzw. ścieżkach biegowych, którą
zalicza się do ogólnopolskiej akcji, skierowanej do
wszystkich mieszkańców miast. Celem tej akcji jest poprawa stanu zdrowia uczestników przez prowadzenie
aktywnego trybu życia. W Krakowie zajęcia biegowe
odbywały się regularnie 6 razy w tygodniu na pięciu
wyznaczonych trasach. Treningi według ogólnego
– 35 –
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
planu prowadził 7-osobowy zespół wykwalifikowanych
i doświadczonych trenerów, którzy rekrutowali się
z grona nauczycieli akademickich AWF w Krakowie,
a także spośród byłych reprezentantów Polski w różnych konkurencjach lekkoatletycznych.
Program tzw. ścieżek biegowych jest adresowany
przede wszystkim do amatorów, którzy pragną dla zdrowia poprawić swoją kondycję fizyczną. Umożliwia on również zainteresowanym uczestnictwo w biegach długodystansowych, w tym także w maratonie i ultramaratonie.
Drugim, obok wspólnych spotkań na treningach, punktem
programu było poradnictwo z zakresu prawidłowego żywienia i planów treningowych prowadzone w formie prelekcji, które wygłaszali starannie dobrani goście specjalni,
a także utytułowani polscy i zagraniczni biegacze.
Metody badań
W zbieraniu materiałów zastosowano metodę obserwacji bezpośredniej poziomu zdolności motorycznych
i cech morfofunkcjonalnych. Potrzebnych informacji na
temat wieku, stażu oraz stosowanego obciążenia treningowego badanych dostarczył także sondaż diagnostyczny, przeprowadzony na podstawie ankiety oraz
analizy dokumentów.
Zakres i narzędzia badań
Jednym z elementów obserwacji bezpośredniej był
dwukrotny pomiar komponentów sprawności ukierunkowanej na zdrowie (H-RF).
W badaniach uwzględniono wybrane próby wchodzące w skład baterii testów Eurofit for Adults [47] oraz
zmodyfikowane przez Szopę [48] testy z Eurofitu dla
dzieci i młodzieży. Zgodnie z amerykańską koncepcją
badania sprawności fizycznej w konwencji zdrowia
(H-RF) wprowadzono następujący podział jej branych
pod uwagę komponentów:
1. Komponenty morfologiczne:
– wysokość ciała (BH),
– masa ciała (BM),
– beztłuszczowa masa ciała (FFM),
– wskaźnik Queteleta II (BMI),
– fałdy skórno-tłuszczowe: pod łopatką (SSC),
nad mięśniem trójgłowym ramienia (TRC), na
brzuchu (ABD),
– obwody pasa i bioder,
– procent tłuszczu w składzie ciała (% FAT).
Badania komponentu morfologicznego przeprowadzono za pomocą metod powszechnie stosowanych
w somatometrii [49], a także z wykorzystaniem analizatora składu ciała – model IOI 353, koreańskiej firmy
Jawon Medical. Jest to urządzenie działające na zasadzie bioimpedancji elektrycznej (BIA), które wykorzystuje do pomiaru składu ciała zmienną częstotliwość
5 kHz, 50 kHz, 250 kHz oraz system 8 elektrod, umożliwiając dokładne obliczenie m.in. zawartości tkanki
tłuszczowej i mięśniowej w poszczególnych segmentach ciała. Do analizy BIA konieczne było wprowadzenie danych badanej osoby: wysokości ciała, płci oraz
wieku kalendarzowego. Ponadto wyliczono również
% FAT z fałdów skórno-tłuszczowych [50].
2. Komponenty motoryczne:
– równowaga – flamingo balance (modyfikacja
próby) [s]; [48];
– szybkość ruchów kończyny górnej – plate tapping [s]; [47].
3. Komponenty mięśniowo-szkieletowe:
– siła eksplozywna kończyn dolnych – wyskok
dosiężny (vertical jump) [m]; [47];
– siła względna (funkcjonalna) obręczy kończyn
górnych – zwis na drążku na ugiętych ramionach (bent arm hang) [s]; [47];
– siła mięśni brzucha i grzbietu – wykonywanie
siadów z leżenia na czas (dynamic sit-ups)
[liczba]; [47];
– maksymalna praca anaerobowa (MPA) w dżulach, wyliczona z długości wyskoku dosiężnego
w teście vertical jump na podstawie wzoru
Januszewskiego [51];
– gibkość mierzona za pomocą dwu testów:
• skłonu w przód w siadzie prostym (sit and
reach test) [cm]; [48];
• skłonów bocznych w płaszczyźnie czołowej
(side-bending of the trunk right and left test)
[cm]; [47].
4. Komponenty krążeniowo-oddechowe:
– wytrzymałość biegowa – mierzona za pomocą
testu Coopera [m]; [52];
– maksymalny minutowy pobór tlenu (VO2max . kg–1)
wyliczony pośrednio z wyniku w teście Coopera
wzór: [(dystans [m] w teście Coopera – 504,9) ×
× 44,73] w [ml . min . kg–1]; [52].
Ankieta składała się z 12 pytań otwartych na temat
motywów podejmowania aktywności fizycznej, częstotliwości i stażu uczestnictwa w ścieżkach biegowych oraz
oceny sposobu prowadzenia zajęć przez trenerów.
Dokumentację treningową prowadzili systematycznie zawodnicy. Jej treść zamieszczono w przygoto-
– 36 –
Trening biegowy kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej...
wanych kwestionariuszach, niezbędnych do obliczenia
tygodniowej i miesięcznej objętości treningu zrealizowanego przez uczestników.
Metody opracowania wyników badań
1. Dla wszystkich pomiarów obliczono podstawowe
charakterystyki statystyczne w grupach podzielonych ze względu na płeć i kolejność badania, tj.
średnią arytmetyczną (x–), odchylenie standardowe
(SD), różnicę średnich arytmetycznych między ba–
daniami (d II–I), zasięg zmienności z uwzględnieniem
płci oraz kolejności wykonywanych badań.
2. Za pomocą wskaźnika unormowanych różnic WU
zilustrowano zmiany cech somatycznych i sprawności fizycznej pod wpływem treningu biegowego:
WU= –x – –x / SD
II
I
I
gdzie: –x I – średnia arytmetyczna cechy w pierwszym badaniu,
–x – średnia arytmetyczna cechy w drugim
II
badaniu,
SDI – odchylenie standardowe cechy w pierwszym badaniu.
Punktem odniesienia była wartość średniej arytmetycznej (x– I) i odchylenia standardowego (SDI) wyników
badania pierwszego.
3. Poziom istotności różnic badanych cech ilościowych między pierwszą a drugą serią badań zbadano testem to-Studenta dla grup zależnych, przy
założeniu rozkładu normalnego i równości wariancji. Przyjęto pięcioprocentowy poziom istotności
różnic (p ≤ 0,05).
4. W celu zbadania zależności między wiekiem, stażem treningowym oraz średnią objętością treningu
(km/tydzień, km/miesiąc) obliczono współczynniki
korelacji Pearsona.
Do statystycznego opracowania wyników posłużono się programami Excel i Statistica.
Wyniki
Staż treningowy oraz poziom i zmienność
zrealizowanego obciążenia treningowego
w I i II serii pomiarów
W tabeli 1 zamieszczono średnie arytmetyczne oraz
podstawowe miary dyspersji stażu (w miesiącach) i ob-
jętości treningowej (liczba treningów oraz liczba kilometrów pokonanego dystansu w tygodniu i miesiącu
przed seriami pomiarów oraz czas [min] poświęcony
na treningi biegaczy w pierwszym badaniu), a także ich
zmienność po ponad 16 miesiącach.
Na podstawie analizy wyników badań wykazano,
że staż treningowy u mężczyzn (wynoszący około 1
roku) był dłuższy niż u kobiet. W grupie biegaczy wystąpiły większe odchylenia standardowe, zaznaczył się
także większy obszar zmienności lat treningu (kobiety:
około 3 lata, mężczyźni: 4–6 lat). Kobiety zrealizowały
przy tym mniejszą tygodniową i miesięczną objętość
treningu biegowego. W pierwszym i drugim badaniu
pokonywały też dystanse treningu z mniejszą intensywnością, wynoszącą około 6 min/km (2,8 m/s), podczas
gdy średnia prędkość biegów ciągłych u mężczyzn wynosiła 5 min/km (3,3 m/s).
Analizując zmienność stażu treningu i składowych
obciążenia między I i II serią badań można stwierdzić, że statystycznie istotną różnicę odnotowano
tylko w przypadku stażu treningowego, co oczywiście
wynika z liczby miesięcy, jakie dzieliły oba badania.
U obojga płci zaznaczył się ponadto ilościowy wzrost
liczby dni przeznaczonych na trening (♀ 4 min –
6 max i ♂ 1 min – 4 max). Wzrost objętości treningu
był jednak bardziej ewidentny u kobiet; średnio w tygodniu przed badaniami u kobiet był na poziomie 7,2
km (42,7 min), podczas gdy u mężczyzn wynosił 1 km
(4,5 min).
Podsumowując wyniki powyższej analizy porównawczej należy podkreślić, że założenie o ekstensywnym wzroście obciążenia treningowego
u krakowskich „Mastersów” zostało potwierdzone
tylko w odniesieniu do kobiet.
Wpływ treningu biegowego na komponenty
sprawności fizycznej ujętej
w konwencji zdrowia (H-RF)
A. K o m p o n e n t y m o r f o l o g i c z n e
Zgodnie z przyjętą koncepcją pomiaru sprawności
fizycznej w ujęciu H-RF do ważnych wskaźników należy zaliczyć takie jej komponenty morfologiczne, jak
masa tłuszczu, procentowa zawartość tkanki tłuszczowej beztłuszczowa masa ciała oraz wskaźniki budowy ciała: BMI oraz obwody ciała i bioder.
Analiza ich zmienności w czasie kilkunastomiesięcznego treningu ujawnia różnokierunkowe tory ich
rozwoju (tab. 2).
– 37 –
– 38 –
–x
19,5
35,8
2,6
3
37,4
44,5
148,6
173,6
225
267
Badanie
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
– p ≤ 0,05, różnica istotna statystycznie
122
107,3
78,6
67,9
20,3
18
1,3
0,9
10,6
12,9
SD
80,0– 320,0
65,0–280,0
20,0– 80,0
16,0– 70,0
1,0– 6,0
1,0– 4,0
24,0– 60
8,0– 48,0
min–max
120,0–480,0
100,0–420,0
Kobiety
Legenda / Legend: staż / lenght of training; liczba treningów / number of training units; objętość / volume
WU – wskaźnik unormowanych różnic
*
–
dII–I – różnica średnich arytmetycznych między badaniami
Objętość
[minut/ tydzień]
Objętość
[km/miesiąc]
Objętość
[km/ tydzień]
Liczba treningów
[liczba/ tydzień]
Staż
[miesiące]
Zmienna
42,7
25
7,2
0,4
16,4*
–
dII–I
0,39
0,37
0,39
0,44
1,26
WU
Table 1. The level and variability of length and volume of training between the first and second series of measurements
Tabela 1. Poziom oraz zmienność poziomu stażu i objętości treningowej między I i II serią pomiarów
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
Badanie
238
234
190,3
187,7
47,7
46,6
2,9
2,7
47
30,4
–x
76,2
88,6
62,6
73,2
15,2
17,8
0,6
0,5
19,5
17,9
SD
150–400
150 – 500
120 – 320
60– 300,0
30,0– 80,0
30,0–100,0
2,0– 4,0
2,0– 3,0
18,0–96,0
1,0–60,0
min–max
Mężczyźni
4,5
2,6
1,1
0,2
16,6*
–
dII–I
0,05
0,04
0,06
0,40
0,93
WU
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
36,1
37,5
163,6
163,5
57,9
60,2
45,7
I
II
I
II
I
II
Wiek
[lata]
BH
[cm]
BM
[kg]
– 39 –
21,7
22,6
21
25,3
12,4
15,7
11,1
14,7
11,8
15,5
74,7
72,8
92,7
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
[kg]
BMI
[kg/m ]
FAT
[%]
TRC
[mm]
SSC
[mm]
ABD
[mm]
Obwód pasa
[cm]
Obwód bioder
[cm]
95,7
44,8
I
II
FFM
2
–x
Badanie
Zmienna
3,95
4,45
5,29
6,75
6,46
5,23
5,91
3,68
5,64
5,07
6,14
5,85
2,14
1,81
3,52
4,07
6,06
5,68
5,08
4,91
9,07
9,07
SD
89,0– 102,5
85,0– 102,0
63,5– 80,0
63,0– 87,0
8,6– 24,8
5,6– 20,8
8,4– 25,8
5,7– 18,2
6,8– 25,4
5,8– 20,8
15,3– 37,7
11,1– 29,3
19,1– 25,9
18,2– 23,8
39,6 –51,2
41,4– 54,7
49,7– 70,8
47,8– 71,4
157,0–174,0
157,5–174,0
25,0–49,7
23,6–48,3
min–max
Kobiety 3*
–1,9
3,6*
3,5*
3,3*
4,3*
0,9*
–0,85
2,3*
–0,1
1,39*
–
dII–I
Table 2. The level and variability of morphological components between the first and second series of measurements
Tabela 2. Poziom oraz zmienność poziomu komponentów morfologicznych między I i II serią pomiarów
0,67
–0,28
0,71
0,98
0,65
0,74
0,50
–0,22
0,40
–0,02
0,15
WU
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
Badanie
96,3
95,1
83,7
85,3
12,7
12,4
13
13,1
8,8
7,9
18,9
18,3
24
23,6
61,4
61
75,9
74,8
177,6
177,8
45,3
43,9
–x
3,66
3,77
6,17
6,55
5,6
5,8
4,31
3,5
2,54
2,59
5,27
4,52
1,8
1,44
6,36
6,37
8,1
7,6
6,47
6,76
9,64
9,56
SD
89,5– 101,0
89,0–102,0
74,0– 98,0
74,0– 99,0
4,2– 25,2
4,8– 25,8
5,4– 22,4
8,2– 19,2
5,0– 14,8
4,4– 14,0
8,3– 28,6
11,1 –27,5
21,0– 27,8
21,1– 25,9
53,4 – 77,0
52,5– 76,9
63,4– 90,2
62,5– 89,1
162,3– 192,5
162,– 192,0
27,3–58,1
25,9–56,7
min–max
Mężczyźni
1,2
–1,6
0,3
–0,2
0,9*
0,58
0,4
0,38
1,1
–0,1
1,38*
–
dII–I
0,32
–0,24
0,05
–0,03
0,35
0,13
0,28
0,06
0,14
–0,03
0,15
WU
Trening biegowy kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej...
– 40 –
32
41,2
2617
2666
47,2
48,3
213
209
I
II
I
II
I
II
I
II
I
35,6
11,7
II
II
21,9
I
37,7
24,8
II
I
22
I
22,5
25,2
II
II
63,7
I
20,5
64,8
II
I
24,2
I
10,7
23,8
Badanie
II
–x
41,4
39
4,3
3,7
191
166
13,3
19,7
7,5
6,9
5,8
4,5
0,7
Abbreviations explained in chapter Materiał i metody; further explanations in table 1.
2
4,8
3,9
5
3,5
9,6
9,5
24
22,9
SD
Objaśnienia skrótów w rozdziale Materiał i metody, pozostałe objaśnienia jak w tab. 1.
MPA [J]
VO2max [ml/kg]
Test Coopera [m]
Zwis na drążku [ls]
Wyskok dosiężny [cm]
Siady z leżenia [liczba powt.]
Tapping [s]
Skłon tuł w bok L [cm]
Skłon tuł. w bok P [cm]
Skłon tuł w przód [cm]
Równowaga [s]
Zmienna
155– 280
134– 270
39,2– 53,6
38,6– 51,3
2260–2900
2230–2800
23,8– 66,3
8,9– 59,1
25,0– 47,0
24,0– 48,0
13,0– 34,0
11,0–25,0
9,7– 12,0
10,0– 15,4
15,0– 30,0
19,0 –31,0
14,0– 28,0
20,0– 31,0
42,0– 78,0
40,0– 78,0
4,9– 70,0
3,2– 59,4
min–max
Kobiety
–4,6
1,1*
49,5*
9,24
–2,1
2,09*
1
–2,9
–3,2
–1,1
0,42
–
dII–I
–0,10
0,30
0,30
0,47
–0,30
0,44
0,50
–0,74
–0,91
–0,12
0,02
WU
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
II
I
Badanie
336
344
54,9
54,4
2961
2939
56,1
53,8
45
46,8
24,9
25,2
10,1
11,4
21,3
23,4
20,7
22,3
54,7
57,4
14,1
14,4
–x
Table 3. The level and the variability of level of musculoskeletal, cardio-respiratory and motor components between the first and second series of measurements
Tabela 3. Poziom oraz zmienność poziomu komponentów mięśniowo-szkieletowych, krążeniowo-oddechowych i motorycznych między I i II serią pomiarów
73,8
78,6
7,9
8,1
355
363
24,6
22,7
6,8
9,2
5
4,4
0,9
1,9
4
5,2
4,2
4,5
13
11,6
10,1
12,1
SD
213– 602
230– 493
40,1– 69,9
42,1– 68,7
2300– 3630
2400–3580
18,2– 92,1
17,0– 91,0
32,5– 68,0
33,5–65,5
15,0– 32,0
16,0– 33,0
8,8– 12,4
7,0– 15,4
15,0– 30,0
17,0–35,0
13,0– 29,5
15,5– 32,0
20,0– 72,0
24,0– 74,0
3,3– 38,5
1,8– 39,8
min–max
Mężczyźni –7,6
0,5
22,5
3,1
–1,8
–0,3
1,3*
–2,1*
–1,6*
–2,7*
–0,21
–
dII–I
–0,10
0,06
0,06
0,10
–0,20
–0,07
0,68
–0,40
–0,36
–0,23
–0,02
WU
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
0,16
0,44
0,37
0,12
0,38
FFM
BMI
% FAT
Obwód pasa
Obwód bioder
– 41 –
–0,24
–0,68
–0,42
–0,64
0,33
–0,28
0,25
–0,52
0,57
Skłon w przód
Skłon w lewo
Skłon w prawo
Siady z leżenia
Wyskok dosiężny
Zwis na drążku
Tapping
VO2max
MPA
0,33
0,02
0,12
0,15
0,38
–0,21
0,53
0,37
0,44
0,02
Staż
I BADANIE
–0,26
–0,08
–0,09
0,02
–0,01
–0,06
–0,11
Staż
I BADANIE
–0,37
0,39
–0,17
0,13
–0,12
0,47
0,58
0,63
0,16
–0,04
Objętość
–0,22
–0,51
–0,23
–0,55
–0,29
–0,4
0,06
Objętość
Abbreviations explained in chapter Materiał i metody; further explanations in table 1.
–0,01
–0,5
0,73
–0,14
0,37
–0,29
–0,39
0,44
–0,01
–0,07
–0,32
Staż
II BADANIE
–0,09
–0,41
–0,23
–0,24
–0,16
–0,26
–0,08
Staż
II BADANIE
–0,7
–0,03
–0,14
0,4
–0,69
–0,81
–0,82
–0,38
–0,26
Wiek
KOBIETY
0,23
0,61
0,31
0,34
0,42
0,52
0,3
Wiek
KOBIETY
Objaśnienia skrótów w rozdziale Materiał i metody, pozostałe objaśnienia jak w tab. 1.
0,13
Równowaga
Wiek
0,42
Masa ciała
Komponenty
motoryczne
0,05
Wiek
Wysokość ciała
Komponenty
morfologiczne
–0,04
0,62
–0,27
0,55
0,21
–0,64
0,2
0,19
0,24
0,17
Objętość
–0,42
–0,77
–0,75
–0,62
0,12
–0,45
0,18
Objętość
–0,66
–0,5
–0,48
–0,45
–0,64
–0,5
–0,34
–0,44
–0,4
–0,16
Wiek
–0,07
0,11
0,17
0,19
–0,31
–0,22
–0,43
Wiek
–0,62
0,03
–0,19
–0,29
–0,56
–0,36
–0,39
–0,31
–0,22
–0,05
Staż
I BADANIE
–0,45
–0,11
0,04
0,01
–0,3
–0,29
–0,4
Staż
I BADANIE
–0,11
0,35
–0,31
0,37
0,18
0,34
–0,08
–0,16
0,45
0,44
–0,46
0,33
0,1
–0,01
–0,46
–0,4
–0,52
Wiek
–0,52
–0,41
0,49
–0,37
–0,48
–0,48
–0,48
–0,65
–0,18
–0,3
Wiek
MĘŻCZYŹNI
Objętość
–0,43
–0,43
–0,2
–0,48
–0,44
–0,58
–0,34
Objętość
MĘŻCZYŹNI
Table 4. Simple correlation coefficients in the first and second series of measurements between the components of physical fitness and age, length and volume of training
Tabela 4. Współczynniki korelacji prostej w I i II badaniu między komponentami sprawności fizycznej a wiekiem, stażem i objętością treningową
–0,2
0,04
–0,29
–0,24
–0,23
–0,14
0,01
–0,11
–0,3
–0,12
Staż
II BADANIE
–0,21
0,19
0,04
0,24
–0,16
–0,14
0,39
Staż
II BADANIE
–0,46
0,52
0,19
0,24
–0,28
0,14
0,08
0,01
0,26
–0,22
Objętość
–0,53
–0,34
–0,39
–0,52
–0,29
–0,54
–0,27
Objętość
Trening biegowy kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej...
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
Szczegółowa analiza wykazuje, iż oczekiwane i korzystne zmiany wystąpiły u badanych tylko częściowo.
W obu grupach stwierdzono wzrost masy ciała (u kobiet istotność statystyczna wynosiła p ≤ 0,05) przy
jednoczesnej redukcji masy ciała szczupłego u kobiet
(FFM) i wzroście masy tłuszczu (FM) oraz wskaźnika
BMI u obojga płci. Obecność drugiego z wymienionych
efektów potreningowych trudno uznać za korzystne
zjawisko. Zaznaczyła się też niepokojąca tendencja
związana ze zwiększeniem obwodu bioder przy równoczesnej stabilizacji lub zwiększeniu się tłuszczu na
biodrach.
Analiza wyników wykazała kierunek niskiej i umiarkowanej siły związku między wiekiem „Mastersów”, ich
stażem i obciążeniem treningowym a badanymi komponentami morfologicznymi (tab. 4). Bardzo wyraźnie
zaznaczyła się odwrotnie proporcjonalna zależność
między ilością kilometrów, które przebiegli uczestnicy,
a poziomem badanych cech morfologicznych. W mniejszym stopniu na ten kierunek wpływał staż treningowy,
co stwierdzono zwłaszcza u mężczyzn. U kobiet można
było zauważyć rosnący z wiekiem dodatni kierunek korelacji, podczas gdy u mężczyzn był on różnokierunkowy. W obu grupach godna rozważenia była zwłaszcza ujemna korelacja między wiekiem a beztłuszczową
masą ciała i dodatnia korelacja – wzrost wraz z wiekiem
tkanki tłuszczowej w obwodach na brzuchu.
B. K o m p o n e n t y
krążeniowo-oddechowe
W tabeli 3 zamieszczono podstawowe charakterystyki
statystyczne wybranych komponentów krążeniowo-oddechowych sprawności fizycznej badanej w konwencji zdrowia u krakowskich „Mastersów” oraz ich
zmienność między I i II serią pomiarów. Jak wynika
z tabeli 3, w drugiej serii pomiarów w obu grupach płci
stwierdzono poprawę badanych wskaźników – większą
w przypadku kobiet. Taki wynik nie może być zaskakujący, biorąc pod uwagę wcześniej scharakteryzowane
wielkości obciążenia treningowego krakowskich klubowiczów, z którego wynika, iż kobiety realizowały większy objętościowo trening.
Taką zależność między poziomem wydolności
tlenowej a objętością treningu bardzo wyraźnie odzwierciedlają współczynniki korelacji prostej (tab. 4).
Interesująca wydaje się tutaj obserwacja, że na siłę
związku korelacyjnego u badanych obojga płci nie rzutował staż treningowy. U kobiet i mężczyzn uwidoczniła
się w dużym stopniu odwrotnie proporcjonalna zależność między wiekiem a poziomem VO2 max . kg–1.
C. K o m p o n e n t
mięśniowo-szkieletowy
Interpretacja danych z tabeli 3 sugeruje, iż w II badaniu wystąpiła poprawa wyników pomiarów w dwóch
próbach, w których oceniano różne odmiany zdolności
siłowych badanych „Mastersów” (próba siadu z leżenia
i zwisu na drążku), przy czym większy postęp stwierdzono u reprezentantek płci żeńskiej. W przypadku
testu „siady z leżenia” odnotowano u badanych kobiet
statystycznie różnice (p ≤ 0,05). Pogorszenie się wyników wyskoku dosiężnego należy uznać za konsekwencję wdrożenia treningu wytrzymałościowego, który – co
potwierdzają praktyczne obserwacje – nie koreluje dodatnio z rozwojem zdolności szybkościowych. Takiego
wniosku nie może potwierdzać analiza korelacji statystycznej między objętością treningową a poziomem
rozwoju wyskoku dosiężnego (tab. 4). Zwraca natomiast uwagę ujemna korelacja wieku i stażu treningowego mężczyzn w omawianych relacjach.
Należy również zwrócić uwagę na pogorszenie się
gibkości badanych – bardziej ewidentne u mężczyzn
– które stwierdzono we wszystkich trzech pomiarach
(w płaszczyźnie strzałkowej i czołowej). Godny odnotowania wydaje się także kierunek korelacji między pomiarem omawianej cechy anatomiczno-funkcjonalnej
a objętością treningu: nie ujawniono tu jednokierunkowych relacji, zauważono natomiast odwrotnie proporcjonalną zależność między wiekiem a poziomem gibkości.
D. K o m p o n e n t m o t o r y c z n y
W tabeli 3 zamieszczono wyniki pomiaru komponentu
motorycznego, do którego zgodnie z przyjętą klasyfikacją sprawności ujętej w konwencji zdrowia (H-RF)
zaliczono częstotliwość ruchów badanych testem plate
tapping oraz równowagę mierzoną próbą flamingo
balance. Porównanie zmienności wyników między I
i II i serią wykazuje postęp w obu pomiarach zdolności motorycznych u kobiet, a u mężczyzn nieznaczne
pogorszenie wyników w zakresie równowagi i nieco
wyraźniejszy postęp w teście plate tapping. Analiza
współczynników korelacji prostej między objętością
a obu zdolnościami motorycznymi uzasadnia spostrzeżenie, że postęp wyników u kobiet, odnotowany na
podstawie analizy rezultatów pomiaru częstotliwości
ruchów (ocenianych za pomocą testu plate tapping),
a także w zakresie równowagi (z wyjątkiem II badania)
nie mógł powstać w konsekwencji stosowanego obciążenia (tab. 4). Wykazano bowiem ujemny kierunek
– 42 –
Trening biegowy kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej...
korelacji. U mężczyzn trudno natomiast stwierdzić na
podstawie kierunku współczynników korelacji wystąpienie określonej tendencji wpływu objętości treningu na
poziom rozwoju omawianych zdolności motorycznych.
Warto dodać, że potwierdzono wystąpienie wprost proporcjonalnej siły związku korelacyjnego między stażem
treningowym a równowagą i wynikami testu plate tapping o małym stopniu. Poza tym u mężczyzn słabsze
wyniki częściej uzyskiwały osoby starsze.
Weryfikacja hipotez
1. Wyniki badań własnych tylko częściowo potwierdzają hipotezę dotyczącą sposobu intensyfikacji treningu badanych, w której zakładano, że:
„Zgodnie z klasyczną polską koncepcją szkolenia
biegaczy nieuprawiających sportu wyczynowo należy się spodziewać ekstensywnego wzrostu obciążenia treningowego u krakowskich »Mastersów«”.
Jak bowiem wykazała analiza zebranych materiałów, w kilkunastomiesięcznym cyklu szkolenia tylko
u badanych kobiet można było zgodnie z założeniem stwierdzić ekstensywny wzrost obciążenia
treningowego.
2. Na podstawie wyników badań trudno jednoznacznie potwierdzić hipotezę o efektach szkoleniowych
treningu krakowskich biegaczy, zgodnie z którą
„można przyjąć, iż obciążenie treningowe, ukierunkowane docelowo na przygotowanie biegaczy do
uczestnictwa w maratonie, będzie korzystnie wpływać tylko na takie cechy funkcjonalne i zdolności
motoryczne, które są zaliczane do struktury amerykańskiej koncepcji sprawności fizycznej Health-Related Fitness (H-RF), a nie wywrze korzystnego
wpływu na elementy sprawności sportowej (Motor
Performance Fitness – M-PF)”.
Po pierwsze, kilkunastomiesięczny trening krakowskich „Mastersów” nie skutkował korzystnymi zmianami w składzie tkanki tłuszczowej oraz beztłuszczowej masy ciała u kobiet, a w przypadku zdolności
motorycznych zaliczanych do kompleksu H-RF nie
we wszystkich próbach można było stwierdzić jego
pożądane efekty.
Po drugie, odnosząc się do współczynników korelacji między komponentami sprawności fizycznej
badanej w konwencji zdrowia (H-RF) a realizowaną
objętością treningu, trzeba podkreślić, iż oczekiwanego związku nie stwierdzono we wszystkich
przypadkach. Dostrzeżono natomiast obecność
niezakładanej zależności między objętością tre-
ningu a elementami struktury sportowej sprawności
fizycznej (M-PF).
Z powyższego wynika, iż realizowany trening był
niewystarczający, aby dać pozytywne rezultaty
i w konsekwencji przynieść oczekiwane efekty
zdrowotne. Można mieć zatem wątpliwości, czy zaprojektowano go stosownie do ambicji sportowych
krakowskich „Mastersów”, których spełnieniem były
udane starty w biegu maratońskim.
3. Wyniki badań własnych przemawiają za tym, aby
odrzucić założenie, iż brak podstaw do uznania za
mało znaczące zmiennych pośredniczących z hipotezy, w której stwierdzono, że: „Uwzględniając
zależność w procesach adaptacyjnych do obciążeń
treningowych (dawka-odpowiedź) oraz rekreacyjny
charakter obciążenia treningowego osób uprawiających biegi długie w średnim i starszym wieku
można założyć, że takie zmienne pośredniczące,
jak wiek i staż treningowy nie będą znacząco wpływać na wytrenowalność komponentów sprawności
fizycznej badanej w konwencji zdrowia (H-RF)”.
Wyniki badań siły związku między wiekiem i stażem treningowym wskazują, że zwłaszcza wiek
badanych jest ważną zmienną pośredniczącą
w badaniach relacji między obciążeniem treningowym a poziomem rozwoju składowych sprawności
sportowej (M-PF) oraz badanej w konwencji zdrowia (H-RF).
Uzasadniony jest wobec tego postulat, aby w treningu biegaczy właściwie dostosować obciążenia
do wieku badanych, zwłaszcza osób starszych,
a także zakładać cele sportowe na miarę możliwości funkcjonalnych starzejącego się nieuchronnie
organizmu człowieka.
Dyskusja
Komponent morfologiczny
Wyniki badań własnych nie dały wystarczających
przesłanek dla potwierdzenia hipotezy, w której zakładano, iż możliwe jest wykazanie po kilkunastomiesięcznym cyklu szkoleniowym korzystnych dla zdrowia człowieka zmian potreningowych w rozwoju podstawowych
cech somatycznych, wchodzących w skład sprawności
fizycznej badanej w konwencji zdrowia (H-RF). Takie
założenie o pozytywnym wpływie treningu wytrzymałościowego na rozwój somatyczny krakowskich
„Mastersów”, jak i w innych analizowanych przypadkach, oparto na podstawach osadzonych w dobrze
– 43 –
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
udokumentowanych wynikach badań z zakresu sportu
wyczynowego i rekreacyjnego. Podobnymi przesłankami kierowali się zapewne eksperci z komisji rządowych i regionalnych opracowujący dyspozycje w amerykańskich i europejskich dokumentach, które powstały
z myślą o uzyskaniu pożądanych efektów zdrowotnych
przez osoby w różnych okresach rozwoju ontogenetycznego [12–16, 19–26, 28].
Rozpowszechniło się wprawdzie przekonanie, że
u osób systematycznie uprawiających sport obciążenie
wysiłkowe powinno prowadzić do wzrostu (lub przynajmniej stabilizacji) beztłuszczowej masy ciała i redukcji
tkanki tłuszczowej (ewentualnie jej stabilizacji, podobnie jak poprzednim przypadku). Wyniki badań własnych, w których stwierdzono wzrost masy ciała przy
podwyższeniu poziomu masy tłuszczu u obojga płci
oraz redukcję beztłuszczowej masy ciała tylko u kobiet,
uniemożliwiają jednak pozytywną weryfikację tak sformułowanej tezy.
Jak wcześniej zaznaczono, interpretacja ww. wyników nie jest zadaniem prostym, jeśli wziąć pod uwagę
nie tylko cel szkolenia sportowego, ale także cel kierunkowy promocji zdrowia, jakim niewątpliwie jest wdrażanie do profilaktyki zdrowotnej przez uczestnictwo
w różnych formach kultury fizycznej. Celem zajęć sportowych krakowskich „Mastersów” było przygotowanie
ich do uczestnictwa w biegach ulicznych i w maratonie.
Między okresami badań większość z nich startowała,
z różnymi rezultatami, nawet w biegu maratońskim.
Można więc przyjąć, że cel sportowy został zrealizowany. Kontrowersyjna wydaje się jednak kwestia
osiągnięcia przez „Mastersów” korzystnych wskaźników zdrowia fizycznego. Do takich bez wątpienia zaliczyć można poziom masy ciała i masy tłuszczu czy
też wskaźnik proporcji ciała Queteleta II, nazywany
wskaźnikiem otłuszczenia Body Mass Index (BMI),
bądź wskaźnik dystrybucji tkanki tłuszczowej WHR.
Większość z nich włączona jest też do komponentu
morfologicznego sprawności fizycznej badanej w konwencji zdrowia.
Analiza zmienności ww. wskaźników między wybranymi okresami treningu biegowego nie przyniosła
jednoznacznie pozytywnych rozstrzygnięć. Poziom
większości branych pod uwagę wskaźników zdrowia
obniżył się, chociaż ich wartości nie przekroczyły zakresu norm populacyjnych. Przed badaniami trudno
było jednak przypuszczać, że efektem potreningowym
będzie pogorszenie się wskaźników morfologicznych
sprawności fizycznej ujętej w konwencji zdrowia (H-RF).
Skłania to do przemyśleń nad przyczyną zaistniałej sy-
tuacji i formułowania sugestii na temat dalszego postępowania praktycznego. Jak się wydaje, jest to problem
godny uwagi w kontekście nieomal identycznych wyników obserwacji trenujących kobiet w Poznaniu [53, 54].
Warto też przypomnieć, że w skali globu do odosobnionych przypadków należy monitorowanie skuteczności
proponowanych wytycznych dotyczących aktywności
fizycznej, a także stanu wdrożenia urzędowych dyspozycji wspierających aktywność fizyczną jako czynnik
prozdrowotny, które zamieszczono w ww. dokumentach
rządowych i resortowych wydanych w różnych krajach
świata już w naszym stuleciu.
Nie sposób zapewne – bez poczynienia pewnych
zastrzeżeń – przyjąć sugestię, że przyczyną braku
pożądanych efektów potreningowych u kobiet może
być specyfika treningu w różnych okresach szkolenia
sportowego, którą bierze się pod rozwagę w interpretacji wyników (bardzo zbliżonych do uzyskanych w badaniach własnych) zmienności cech somatycznych,
pochodzących z ciągłych badań dziesięciu mieszkanek
Poznania – kobiet w średnim wieku 40–56 lat systematycznie uprawiających biegi wytrzymałościowe [53, 54].
Taki pogląd może się jednak okazać dyskusyjny. Z analizy zastosowanych w badaniu obciążeń treningowych
w okresie poprzedzającym pierwszą [46] i drugą serię
badań wynika, że były one podobne pod względem
ilościowym i jakościowym. Warto zaznaczyć, że być
może nie w pełni świadomie znacznie mniejszy nacisk
położono na zalecenie redukcji masy ciała [55, 56].
W takim przypadku przyczyn wzrostu otłuszczenia
należałoby też upatrywać w sposobie odżywiania się
i w niezrównoważonym bilansie dobowego wydatku
energetycznego (total daily energy expenditure – TDEE)
uczestników. Na podstawie obserwacji można wykazać, że w nawykach dietetycznych badanych dominują
wysokokaloryczne posiłki z dużym udziałem węglowodanów. W świetle oceny przeprowadzonej w Stanach
Zjednoczonych [57, 58] nawyki te należy uznać za
główną przyczynę tycia Amerykanów. Również w polskich opracowaniach podkreśla się znaczenie nadmiernej konsumpcji kalorii lub też, innymi słowy, znaczenie
dodatniego bilansu energetycznego dla rozwoju masy
tłuszczu [59, 60]. Jak się wydaje, problem ten nabiera
kluczowego znaczenia w przypadku sportowców, jako
osób szczególnie podatnych na niekontrolowany przyrost masy tłuszczu. Być może wynika to z szeroko
omówionej podatności współczesnego człowieka na
otłuszczenie, która ma swoje źródła w dobrze już poznanej determinacji genetycznej [61] i w ciągle jeszcze
czekającej na potwierdzenie antropologicznej hipotezie
– 44 –
Trening biegowy kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej...
„oszczędnego genotypu” (thrifty genotype), sformułowanej przez amerykańskiego fizjologa Jamesa Neela
[62] w połowie ubiegłego stulecia. Według niej przeżycie osobnika w warunkach przewlekłego niedoboru
żywności zależało od jego zdolności do gromadzenia
energii w postaci zapasów. Genotypy o takich właściwościach byłyby faworyzowane w toku naturalnej selekcji, a więc przetrwałyby do czasów współczesnych.
Współcześnie ten korzystny niegdyś mechanizm warunkujący przetrwanie powoduje nadmierne gromadzenie energii w postaci tłuszczu i tym samym predysponuje do podatności na choroby cywilizacyjne, między
innymi na cukrzycę [63, 64].
W przypadku intensywnie trenujących sportowców
dochodzi zapewne do wzmocnienia wyżej wymienionej
podatności. Można przyjąć za uzasadnione przypuszczenie, że wyczerpanie organizmu sportowca w procesie treningowym i podczas startów w maratonie jest
porównywalne ze stanem występującym u naszych
przodków w okresie głodu. Trudno też nie zauważyć
okresowo występującej wzmożonej i pojawiającej
się bez uzasadnienia metabolicznego podaży kalorii
w okresie tzw. roztrenowania. Z własnych doświadczeń
wynika, że w takiej sytuacji następuje u sportowców
często nieplanowana, szybka akumulacja tłuszczu.
Taki proces można też zaobserwować u byłych mistrzów sportu po nagłej rezygnacji z kariery sportowej.
Być może w tych okolicznościach dochodzi do wzmocnienia podatności na tycie, jako spuścizny po naszych
przodkach, którzy przekazali nam geny determinujące
skłonność do szybkiego odkładania zapasów tłuszczów
w okresie dobrobytu po okresie wyczerpania organizmu
wskutek głodu. Ze względu na brak informacji, w jaki
sposób odżywiali się krakowscy „Mastersi” w okresach
poprzedzających przeprowadzone obserwacje, trudno
wyciągać daleko idące wnioski na podstawie analizy
zebranych materiałów, opierając się przy tym na hipotezie ciągle jeszcze czekającej na weryfikację.
Kolejną kwestią, która łączy się z wcześniej dyskutowanym zagadnieniem, jest stwierdzona tendencja
do zwiększania się obwodów bioder i zmniejszania
się obwodów pasa u systematycznie uprawiających
biegi kobiet i mężczyzn. Na podstawie analizy zebranych materiałów można sądzić, że w obu grupach płci
w większości przypadków nie wystąpiły niekorzystne
tendencje zmian w zakresie rezerwuaru wisceralnego
tkanki tłuszczowej (wewnątrzbrzusznej, VAT – visceral
adipose tissue) [65]. Jedynie na podstawie kierunku
siły związku między wiekiem a pomiarami obwodów
współczynników korelacji można przyjąć, że u osób
starszych tendencja do gromadzenia rezerwuaru wisceralnego tkanki tłuszczowej nasila się z wiekiem.
Zauważony rozkład tkanki tłuszczowej podskórnej
(subcutaneous adipose tissue – SAT) jest estetycznie
niekorzystny, ale uznaje się go za mniej szkodliwy metabolicznie niż we wcześniej omówionej postaci [66].
Ponadto warto zaznaczyć, że wartość wskaźnika talia/
biodro (waist to hip ratio – WHR) nie daje jeszcze podstaw do stwierdzenia u badanych otyłości pośladkowo-udowej, przedstawianej obrazowo jako „figura
gruszka” (typowej dla kobiet) w odróżnieniu od „figury
jabłko”, występującej u osób z wymienionym otłuszczeniem VAT [56]. Zaznaczyła się tylko pewna tendencja do kształtowania się „figury gruszka”. Mimo to
nie można wyniku badań własnych uznać za pożądany, tym bardziej, że z dobrze udokumentowanych
obserwacji wynika, iż dystrybucja tłuszczu SAT jest
bardzo stabilna, trudna do likwidacji nawet u aktywnych fizycznie osób [67].
W swoich wyjaśnieniach przyczyny powstawania
ww. tendencji badacze opierają się często na wcześniej nakreślonej hipotezie „genotypu oszczędnego”
[62], która zakłada możliwość odtwarzania u człowieka współczesnego materiału zapasowego w postaci tłuszczu na czas głodu, a u kobiet – na okres
ciąży i laktacji i rozmieszczania go w określonych częściach ciała [68].
Interpretacja wyników badań własnych powinna, jak
się wydaje, uwzględniać również inne specyficzne dla
określonej niszy ekologicznej efekty adaptacji kobiet
i mężczyzn, które mogą wpływać na procesy metaboliczne i tym samym wyznaczać tempo i rytm kształtowania się rozwoju masy ciała w toku ontogenezy pod
wpływem czynników behawioralnych [69]. Trzeba wykazać ich znaczenie dla pokonywania tzw. tarczy kulturowej, której obecność potwierdzona została w badaniach szwedzkich w ostatnich dekadach XX wieku [70,
71], a także udokumentowana w badaniach sprawności
fizycznej kobiet poznańskich [53, 54].
Biorąc pod uwagę wiek badanych oraz wyniki wykazujące zmniejszanie się w drugim badaniu masy
ciała szczupłego przy wzroście masy tłuszczu (zwłaszcza u kobiet), należałoby odrzucić jako mało prawdopodobną nasuwającą się intuicyjnie hipotezę, która
postuluje uznanie przerostu funkcjonalnego intensywnie pracujących w biegu mięśni pośladkowych za przyczynę zwiększania się obwodów bioder u trenujących
biegaczy. Poza tym współczynniki korelacji między
wiekiem i FFM sugerują uwzględnienie innej przyczyny
zauważonego zjawiska.
– 45 –
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
Niewątpliwie może nią być zasygnalizowane wcześniej niezrównoważenie bilansu energetycznego krakowskich „Mastersów”. Jak wiadomo, zaznacza się tu
wpływ nie tylko obciążenia treningowego, lecz również
podaż kalorii w codziennej diecie. W związku z tym
teoretycznie można założyć, że albo podaż była za
wysoka (na co zwrócono uwagę wcześniej) lub też,
co można uznać za ważniejsze, przy określonym wyżywieniu i predyspozycjach genetycznych aktywność
fizyczna badanych była zbyt niska. W przypadku osób
systematycznie uczestniczących w treningach należałoby zwrócić uwagę na drugą z wymienionych alternatyw. Co prawda konsumpcja kalorii u „Mastersów”
przewyższała zdolność do ich zbilansowania w budżecie energetycznym, ale przecież nie mieli oni na to większego wpływu z racji swych nawyków żywieniowych,
utrwalonych w kulturze środowiska życia oraz często
bezzasadnie kształtowanych w ramach koncepcji treningowych. Na podstawie wyników badań można zatem
dojść do wniosku, że całkowity wydatek energetyczny
(total energy expenditure – TEE), albo inaczej całkowity dobowy wydatek energetyczny (total daily energy
expenditure – TDEE), na który składa się podstawowy
wydatek energetyczny – termogeneza okołoposiłkowa,
powinien być większy. Szukając odpowiedzi na pytanie o jego granice, należy odwołać się do opracowania
antropologa [59]. Można w nim znaleźć stwierdzenie,
że współczesny człowiek, aby zapobiec odkładaniu
się masy tłuszczu, musi utrzymać aktywność fizyczną
na poziomie swego przodka z odległej przeszłości.
Oszacowano, że wskaźnik obciążenia energetycznego
człowieka wynosił wówczas 1,8.BMR (Basal Metabolic
Rate), co odpowiada codziennemu wysiłkowi fizycznemu
współczesnego biegacza pokonującego dystans 12 km
truchtem [72]. W innym przypadku należy spodziewać
się efektów identycznych ze stwierdzonymi w badaniach
własnych. Potwierdzeniem tego może być koszt energetyczny osobnika tyjącego 1,3.BMR, oszacowany przez
Cordaina i wsp. [72]. Z analizy obciążenia treningowego
części krakowskich „Mastersów” wynika, że zwłaszcza
jego jakość (szczególnie u kobiet) nie gwarantowała
osiągnięcia pożądanego wskaźnika całkowitego dobowego wydatku energetycznego (1,8.BMR).
Wyniki badań własnych można więc traktować jako
kolejny dowód na potwierdzenie tezy o małej skuteczności proponowanych programów – zarówno amerykańskich, jak i europejskich – ukierunkowanych na
zwiększenie aktywności fizycznej społeczeństw [73,
74, 75]. Warto również zaznaczyć, że ich rewizję postulują także najnowsze amerykańskie raporty oceniające
skuteczność rządowych programów rozwoju aktywności fizycznej [12, 13, 14]. Przykładem skutecznego
wdrażania w życie nowej idei kształtowania zdrowia
przez aktywność fizyczną są programy kanadyjskie,
między innymi Program Healthy Heart, prowadzony
w prowincji Kolumbia Brytyjska przez St. Paul’s Hospital
w Vancouver przy współudziale School of Human
Kinetics University of British Columbia. Wyniki badań
z realizacji programów [76, 77, 78] są często cytowane
w piśmiennictwie światowym, a przy tym bardzo dobrze
oceniane są efekty aplikacyjne kanadyjskich rozwiązań
problemu aktywności fizycznej w tym kraju.
Pomijając konsekwencje, które wynikają z błędu
pomiaru przy zastosowaniu metod pośrednich FFM,
należy zwrócić uwagę na skutki zdrowotne i sportowe
zmniejszania się w krótkim czasie beztłuszczowej masy
ciała – przede wszystkim u badanych kobiet. Z dotychczasowych obserwacji osób w różnych okresach ontogenezy wynika, że istnieje związek między poziomem
wydatkowanej energii i oczekiwanymi zmianami tkanki
tłuszczowej przy braku lub słabej dynamice zmian beztłuszczowej masy ciała [79].
Na tej podstawie sądzi się [60, 80], że zachowanie
się obu składowych masy ciała są z sobą powiązane
w większości okresów ontogenezy. Dopiero u ludzi
starszych występują typowe dla okresu starzenia się
człowieka ubytki zarówno masy tłuszczu, jak i beztłuszczowej masy ciała [81]. Nie jest to jednak reguła potwierdzona we wszystkich populacjach. Przykładowo
w badaniach amerykańskich [82] stwierdzono, zwłaszcza u mężczyzn po 60. roku życia, niebiorących
udziału w działalności rekreacyjnej i sportowej, zmniejszanie się beztłuszczowej masy ciała (FFM) w tempie
1–2% na dekadę i wzrost masy tłuszczu (FM) średnio
7,5% na dekadę. Najczęściej wzrostowi masy ciała
towarzyszy wzrost zarówno masy tłuszczu, jak i beztłuszczowej masy ciała [60], a zwłaszcza masy mięśni. Na podstawie dobrze udokumentowanych badań
składu ciała G. Forbesa [83] można dojść do zaskakującego wniosku, który wzięto też pod uwagę również
w Fizjologii starzenia się [60], że redukcja masy ciała
jest niekorzystna nawet w wieku średnim. W skrajnych
przypadkach prowadzić może to do sarkopenii u osób
starszych. Wyniki badań wspomnianego G. Forbesa
[83] pozwalają sądzić, że sposobem uniknięcia strat
FFM z wiekiem jest wolne przybieranie na masie ciała.
Z wyżej wymienionych badań wynikało, że był to zakres
2,3 kg w ciągu 10 lat. Kwestią wciąż podlegającą dyskusji jest ustalenie, jak wyznaczyć granicę wieku, od
którego rozpoczyna się proces sarkopenii i jak długo
– 46 –
Trening biegowy kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej...
można skutecznie wpływać na beztłuszczową masę
ciała za pomocą ćwiczeń fizycznych.
Z rezultatów przeprowadzonego eksperymentu z seniorami wynika, że można skutecznie przeciwdziałać
negatywnym skutkom wzrostu masy ciała przez stosowanie dłuższego spaceru (powyżej 45 min) 3–4 razy
w tygodniu [84], pamiętając o tym, iż mogą to być środki
tylko częściowo kompensujące naturalny proces starzenia się mięśni. Przegląd danych nt. aktywnych fizycznie
byłych sportowców skłania do konkluzji, że proces degradacji włókien tkanki mięśniowej i obniżania się masy
mięśni (ważnej składowej FFM) postępuje już od drugiej
dekady życia [85] i ze szczególną siłą zaznacza się
u osób starszych [86]. Do tej pory za najskuteczniejszy
sposób zmniejszania negatywnych skutków postępującej
degradacji włókien mięśniowych uważano stosowanie
ćwiczeń [87]. Na podstawie dotychczasowych rozważań
wypada uznać zauważony efekt zmian potreningowych
w zakresie redukcji beztłuszczowej masy ciała (FFM) za
niekorzystny dla zdrowia. Można też mieć wątpliwości,
czy był korzystny do osiągnięcia wyników sportowych.
Wiadomo, że beztłuszczowa masa ciała (fat-free-mass),
jest teoretycznym tworem [60], w którego skład wchodzi
masa: mózgu, przewodu pokarmowego i narządów wolnego metabolizmu (kości i mięśni). Zmniejszenie się masy
mięśni prowadzi do zmniejszenia siły. W przypadku jej
redukcji u osób starszych istnieją poważne niekorzystne
konsekwencje dla zdrowia [89]. Opierając się na wynikach badań własnych nie można wyciągać daleko idących wniosków i diagnozować zaistnienie np. początków
sarkopenii u kobiet trenujących na krakowskich ścieżkach
biegowych. Pomimo zauważonych strat w zakresie beztłuszczowej masy ciała można mieć nadzieję jej powrotu
do stanu wyjściowego, co poświadczają nowsze wyniki
badań osób starszych Lee i wsp. [86]. Niewątpliwie zjawisko to mogło prowadzić do pogorszenia się sprawności funkcjonalnej kończyn dolnych badanych biegaczek.
W świetle zaprezentowanych wcześniej wyników badań
należy przyjąć, że zasygnalizowany problem jest interesujący do rozważenia nie tylko w sensie aplikacyjnym,
ale także poznawczym. Trudno jednak podjąć się takiego zadania mając do dyspozycji dostępne materiały.
W związku z tym zasygnalizowany problem powinien stać
się przedmiotem dalszych badań.
Komponent krążeniowo-oddechowy
W badaniach własnych zgodnie z nowszymi tendencjami pomiaru sprawności fizycznej dorosłych w wieku
średnim i starszym w ujęciu Health-Related Fitness
(H-RF) [90, 28] poszerzono zakres komponentów krążeniowo-oddechowych zamieszczonych w pierwszej
wersji Eurofitu dla dorosłych Eurofit for Adults [47]
o takie składowe, jak: maksymalny minutowy pobór
tlenu, maksymalna praca anaerobowa (MPA), zdolności wytrzymałościowe w biegu na 12 min (wynik testu
Coopera). Zgodnie z oczekiwaniami stwierdzono pozytywny wpływ treningu realizowanego przez biegaczy
z Klubu „Masters” AZS AWF Kraków na ich poziom
komponentów krążeniowo-oddechowych sprawności fizycznej badanej w konwencji zdrowia. Warto
również zwrócić uwagę, że ich poziom, zwłaszcza
VO2max · kg–1, był znacznie wyższy niż stwierdzony
w porównywalnym wieku w innych badaniach [52, 91,
92, 93, 94, 95, 96].
Z analizy porównawczej wynika, że średnia arytmetyczna maksymalnego poboru tlenu krakowskich
„Mastersów” w obu pomiarach (♂x– = 54,4–54,9
45 ml · kg–1 i ♀x– = 47,2–48,3 ml · kg–1) mieściły się
w górnych zakresach wielkości VO2 ml · kg–1, zbadanych w wieku 20–25 lat u nietrenujacych kobiet (32–45
ml · kg–1) i mężczyzn (45–55 ml · kg–1) [92, 96]. Średnie
arytmetyczne maksymalnego minutowego poboru
tlenu badanych odpowiadały również normom dla określonych grup wieku (20–75 lat), jakie można wyliczyć
z równań regresji zaproponowanych przez Hossacha
i Bruce’a [97]. Przykładowo w chorwackich ogólnokrajowych badaniach populacyjnych kobiet i mężczyzn
między 20. a 65. rokiem życia zanotowano nie tylko niski poziom omawianego wskaźnika wydolności u dwudziestolatków, ale również duży jego spadek wraz
z wiekiem (x–min – max ♀ 30,89–21,85 i ♂ 34,00–24,8)
[94]. Należy podkreślić, że reprezentowany poziom
wydolności badanych, mieszczący się w zakresach
zmienności u mężczyzn 40,1–69,9 ml · kg–1 i u kobiet
39,2–53,6 ml · kg–1, znacznie odbiegał od potencjału kondycyjnego mistrzów w biegach długich
(♂ 85 ml · kg–1 i ♀ 75ml · kg–1), który jest udokumentowany w niebudzących wątpliwości badaniach naukowych [95, 98, 96]. W większości przypadków pozwalał
on jednak uprawiać w określonych kategoriach wieku
amatorsko biegi długie na dobrym poziomie [85].
Świadczą też o tym wyniki testu Coopera w pierwszym i drugim badaniu (x– =♀2617–2666 m i ♂ 2939–
2961). Przy niezbyt dużej dyspersji wyników (min–max:
♂ 2300–3600 i ♀ 2230–2900) mieszczą się one w zakresie doskonałych i bardzo dobrych norm ustalonych
przez Coopera dla nietrenujących [52] (wynik bdb:
♂ 2800–2400 i ♀ 2400–1900 m). Trudno byłoby tak
samo ocenić wyniki badanych, uwzględniając surowe
– 47 –
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
wymagania stawiane w teście Coopera uprawiającym
sport wyczynowo [52] (♂ norma bdb powyżej 3700, średnia 3399–3100 m oraz ♀ bdb powyżej 3000 m i średnia
2400–2699 m). W takim przypadku tylko w skrajnych
wielkościach można poziom sportowy wyników badanych w teście Coopera ocenić jako ponadprzeciętny.
Średnio w obu kategoriach płci poziom wyników lokuje
się poniżej przeciętnej normy sportowej (♂ 2800–
–3099 m i ♀2100–2399 m). Zwraca uwagę jedynie najsłabszy wynik (2300 m) uzyskany przez jednego z badanych biegaczy.
Jak już wcześniej zaznaczono, zmienność wyników pomiaru komponentów krążeniowo-oddechowych
sprawności fizycznej badanej w konwencji zdrowia
(H-RF) u krakowskich „Mastersów” może świadczyć
o korzystnym wpływie stosowanego obciążenia treningowego na ich poziom. Warto jednak zauważyć,
że ujemne współczynniki korelacji bezwzględnie potwierdzają wykazaną w licznych badaniach tendencję
do obniżania się wraz z wiekiem wydolności biegaczy
amatorów [85, 95, 96]. Odnosząc się do wcześniej omówionej tendencji do tycia krakowskich „Mastersów” należy podkreślić, że nie są od niej wolni nawet byli sportowcy [96]. Trzeba również przypomnieć, że w każdym
przedziale wieku u sportowców tendencja spadkowa
wydolności tlenowej przebiega na wyższym poziomie
niż u osób nieuprawiających sportu [85]. Należy również dodać, że konieczność uwzględnienia tendencji
spadkowej wydolności została podkreślona w normach
testu Coopera, opracowanych przez jego autora [52,
91], w których występuje relatywna ocena wyników ze
względu na wiek badanego.
Zmniejszenie możliwości wysiłkowych człowieka
w wieku średnim i starszym jest prawidłowością biologiczną. Z badań fizjologicznych wynika, że tempo
spadku z wiekiem maksymalnego poboru tlenu jest
u trenujących nieco mniejsze. Szacuje się je na około
5–6% na dekadę [99], przy średniej w granicach 9%.
Nie dotyczy to byłych sportowców uprawiających konkurencje wytrzymałościowe, u których spadek wydolności jest ustalony nawet na 15% na dekadę [99,
96]. Podobnie spada prędkość rekordowych biegów
lekkoatletycznych uprawianych przez osoby w średnim i starszym wieku w porównaniu do ich rekordów
życiowych (1500 m – 9% na dekadę, maraton – 10%
na dekadę) [96]. Jak dowodzi praktyka, w tym również
osiągnięcia krakowskich „Mastersów”, swoje rekordy
życiowe można w każdym wieku poprawiać… ale do
pewnych granic VO2max [85]. Warto jednak pamiętać, że w wieku średnim i starszym taki efekt można
osiągnąć przez wzrost wydolności mięśni szkieletowych, a nie pojemności minutowej serca Qmax, która
w głównej mierze jest czynnikiem sprawczym poprawy
maksymalnego minutowego poboru tlenu w wieku młodzieńczym [96]. Ważne jest również, aby do swoich
szczytowych możliwości w każdym wieku dochodzić
rozważnie i bezpiecznie. Przyczyną większości wypadków śmiertelnych w biegu maratońskim i na treningach
[100–107] jest przekraczanie indywidualnej możliwości
adaptacyjnej przez biegaczy. Aby nie dopuścić do takich zagrożeń, trenujący „Mastersi” powinni poprawiać
swoje możliwości funkcjonalne i rekordy sportowe, stosując w praktyce wiedzę na temat bezpiecznego i skutecznego wykorzystywania aktywności fizycznej.
Komponent mięśniowo-szkieletowy
Podobnie jak w przypadku komponentu krążeniowo-odechowego, w pomiarach sprawności fizycznej krakowskich
„Mastersów” ujętej w konwencji zdrowia, uwzględniono
trzy próby siłowe zaliczane do komponentu mięśniowo-szkieletowego w teście Eurofit for Adults [47] i poszerzono je o wynik testu wyskoku dosiężnego, wyrażony
w wartościach względnych. W tym przypadku za punkt
odniesienia przyjęto masę ciała. W ten sposób można
było scharakteryzować maksymalną pracę anaerobową
w [J] jako ważny komponent zdolności siłowych. Z kolei
pomiar gibkości ograniczono do badania zakresu zaproponowanego w baterii testów opracowanych przez
Oję i Tuxworda [47] oraz w nowej jej wersji fińskiej [28],
a także testu Eurofit dla dzieci i młodzieży [48].
Jak wynika z wcześniej scharakteryzowanych (z konieczności skrótowo) zaleceń i programów działania,
ukierunkowanych na zwiększenie aktywności fizycznej
populacji prowadzącej w XX i XXI wieku sedenteryjny
tryb życia, przywiązuje się dużą wagę do kształtowania
siły mięśni szkieletowych. W propozycjach kształtowania i pomiaru sprawności fizycznej w myśl koncepcji
Health Related Fitness (H-RF) zrównano jej znaczenie
z potencjałem wytrzymałościowym [2, 108]. Oceniając
poziom rozwoju niektórych wyznaczników zdolności
siłowych, zaliczanych umownie do komponentu mięśniowo-szkieletowego struktury ww. sprawności fizycznej w ujęciu H-RF, zgodnie z testem Eurofit for Adults
[47] należy przyjąć, że był on u badanych „Mastersów”
zadawalający.
Krakowscy biegacze osiągali lepsze wyniki niż
osoby nietrenujące z polskich i zagranicznych populacji, zwłaszcza w zakresie wytrzymałości siłowej mięśni
brzucha [90, 94, 109, 110, 54, 111].
– 48 –
Trening biegowy kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej...
Trudno w podobnie jednoznaczny sposób ocenić efekt kilkunastomiesięcznego treningu w zakresie
poprawy zdolności siłowych badanych. Opierając się
na wielkościach różnic między pierwszym a drugim
badaniem trudno stwierdzić statystycznie istotne różnice. Na pewno wynika to z liczby uczestników. Należy
więc skoncentrować uwagę w tym przypadku tylko na
zakresie i kierunku unormowanych różnic. Ich analiza
pozwala stwierdzić, że u obojga płci tylko w zwisie na
drążku zanotowano wyraźniejszy postęp. Podobna sytuacja wystąpiła u kobiet w siadach z leżenia tyłem. Do
tego należałoby dodać bardzo słabą i tylko sporadycznie występującą korelację między stosowanym obciążeniem treningowym a poziomem rozwoju badanych
komponentów mięśniowo-szkieletowych sprawności
fizycznej. Oceniając siłę związku międzycechowego
w pierwszej i drugiej serii pomiaru można dojść do
wniosku, że z wyjątkiem pomiarów wytrzymałości siły
mięśni brzucha, tylko u kobiet wystąpiła większa korelacja między obciążeniem a badanymi zdolnościami
siłowymi kończyn górnych (zwis na drążku) i dolnych
(wyskok dosiężny). Trudno też jednoznacznie stwierdzić, czy na poziom branych pod uwagę zdolności siłowych miał wpływ staż treningowy. W tym przypadku
nie wystąpiła jednoznacznie kierunkowa siła związków
korelacyjnych. Godny rozważenia wydaje się kierunek
ujemny oraz wyraźna i umiarkowana siła związków
korelacyjnych między wiekiem badanych a pomiarami
wszystkich komponentów mięśniowo-szkieletowych.
Na tej podstawie można by sądzić, że niższe wyniki uzyskiwali starsi badani. Warto przypomnieć, że podobny
kierunek korelacji wystąpił, zwłaszcza u mężczyzn,
w relacjach między wiekiem krakowskich „Mastersów”
a masą ciała (BM) i beztłuszczową masą ciała (FFM).
Jak się wydaje, na tej postawie należy przyjąć, iż
czynnikiem, który wpływał na zmianę poziomu zdolności siłowych u badanych – oprócz jakości treningu
– mogło być zmniejszanie się wraz wiekiem zarówno
masy mięśniowej, jak i beztłuszczowej masy ciała, której ważną składową jest masa mięśni. Siła mięśniowa
zależy przecież właśnie od wymienionego komponentu
anatomicznego, a ściślej – od przekroju poprzecznego
mięśnia [80]. W aktywności fizycznej człowieka ważną
rolę odgrywa również moc mięśni, która jest zależna
zarówno od siły mięśniowej, jak i szybkości skracania
się włókien mięśniowych. W dotychczasowych badaniach anatomicznych podjęto się rozwiązania kwestii
zmiany z wiekiem liczby włókien mięśniowych oraz
jednostek motorycznych wpływających na szybkość
i jakość skracania się mięśni [85]. Okazuje się, że śred-
nia liczba jednostek motorycznych i włókien wybranej
grupy mięśniowej nie zmienia się do wejścia w piątą
dekadę życia, ale później spada liniowo [112, 113].
Biorąc pod uwagę zróżnicowanie budowy mięśni,
które wynika z ich determinacji genetycznej, przyjmuje się, że liczba włókien mięśniowych u dorosłego
człowieka w wieku 20–50 lat waha się od 400000 do
900000, a liczba jednostek motorycznych – tylko od
125 do 325. Interesujące jest to, że u człowieka w wieku
80 lat stwierdzono spadek liczby włókien mięśniowych
o 50%, a u seniorów ich liczba wahała się od 200000
do 350000, zaś liczba jednostek motorycznych mieściła się w przedziale 1 – 125 [112, 114, 115].
Za ważne spostrzeżenie należy uznać obserwację,
że wraz z zanikiem jednostek motorycznych następuje
spadek włókien mięśniowych [112, 116], jak również
stwierdzenie, że w określonych sytuacjach jednostka
motoryczna włókien wolnych (typ I) może przyjąć funkcję jednostki motorycznej szybkiej [112, 113, 114].
W związku ze zmianami w toku ontogenezy liczby
włókien mięśniowych oraz jednostek motorycznych dochodzi do spadku maksymalnej szybkości skracania się
włókien mięśniowych, co prowadzi do zmniejszenia się
z wiekiem u człowieka zarówno siły, jak i mocy mięśniowej. Jak wynika z danych przestawionych w Fizjologii
starzenia się [96], obliczono już poziom spadku sprawności włókien typu I (–28%) i typu IIA (–30%). Po dziś
dzień, o czym już wspomniano wcześniej, jedyną skuteczną metodą wzrostu siły mięśniowej w okresie naturalnego procesu zaniku mięśni i jednostek motorycznych jest trening siłowy.
Na jego skuteczność w zakresie poprawy funkcjonalnej mięśni, jak również treningu wytrzymałościowego [118], wskazują m.in. nowsze badania duńskie
[119, 120]. Biorąc pod uwagę zmienność w czasie
potencjału siłowego badanych mężczyzn trudno byłoby wykluczyć zmniejszanie się u nich po 50. roku
życia możliwości rozwoju zdolności siłowych przez
stosowany trening. W młodszych grupach wiekowych
brak efektów w zakresie poprawy siły i mocy mięśni
należy upatrywać w jakości stosownego treningu biegowego [121].
W badaniach uwzględniono też pomiar gibkości
zgodnie z metodyką testu Eurofit for Adults [47] oraz
Eurofit. Experimental Test Bartery [48]. Porównanie
materiałów pochodzących z badań własnych oraz licznych badań polskich sportowców w wieku 15–19 lat,
uprawiających różne dyscypliny sportu [122] uzmysławia, że poziom rozwoju gibkości kobiet był porównywalny, a tylko u mężczyzn znacznie się różnił. U obojga
– 49 –
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
płci wynik testu skłon w przód był znacznie lepszy niż
stwierdzony w badaniach populacyjnych prowadzonych
w Chorwacji [94]. Na podstawie analizy porównawczej
zebranych materiałów należy sądzić, że w drugim badaniu krakowscy „Mastersi” uzyskali średnio niższe
wyniki. Poza tym tylko u kobiet można było stwierdzić
słabą siłę związku między objętością stosowanego
treningu a poziomem gibkości ich kończyn i grzbietu.
Ujemna korelacja uwidoczniła się najsilniej między
wiekiem, szczególnie u kobiet, a pomiarem skłonów.
Zebrany materiał nie daje podstaw do rozstrzygnięcia,
czy przyczyną tego stanu rzeczy mogły być zmiany
zwyrodnieniowe stawów badanych osób w średnim
i starszym wieku [123], czy też zauważone zjawisko
było wynikiem specyfiki ćwiczeń stosowanych przez
biegaczy. Przypuszczalnie nie można uważać tego
zjawiska za niepokojące, ale należałoby je poddać dalszym obserwacjom.
Komponent motoryczny
W nowych zaleceniach programów poprawy kondycji zdrowotnej społeczeństwa w różnych populacjach
podkreśla się dużą rolę ćwiczeń koordynacyjnych dla
poprawy zdolności do zachowania równowagi ciała.
Upadki są jedną z najczęstszych przyczyn śmiertelności osób w starszym wieku. W związku z tym w zestawie testów sprawności fizycznej badanej w konwencji
zdrowia oprócz testu mierzącego, stosownie do zaleceń koncepcji badania sprawności fizycznej w ujęciu
zdrowia (H-RF), do grupy pomiarów na potrzeby sportu
(motor performance) dołączono także test równowagi
ciała flamingo balance [48], brany pod uwagę w badaniach własnych. Zastosowana metodyka pomiaru obu
zdolności koordynacyjnych nie pozwala na dokonanie
analizy porównawczej.
Wydaje się, że również brak przyczyn małej skuteczności treningu krakowskich „Mastersów” w zakresie poprawy zdolności koordynacyjnych, zwłaszcza
u mężczyzn (na co wskazuje siła i kierunek związków
korelacyjnych), należałoby rozważać w kontekście zasygnalizowanego już wcześniej problemu zaniku jednostek motorycznych oraz pogarszania się szybkości
skracania włókien mięśniowych [85]. Tymczasem zauważoną w badaniach własnych poprawę szybkości
ruchów trzeba by interpretować w świetle możliwości
„wyuczenia się” zastosowanego testu, na co wskazują
najnowsze badania psychologiczne [124, 125, 126].
Należy podkreślić – biorąc nawet pod uwagę kwestię
rzetelności testów psychomotorycznych [127, 128] – że
gorsze wyniki we wszystkich próbach uzyskiwali starsi
mężczyźni. Współczynniki korelacji prostej sugerują
ponadto małą zależność poprawy zdolności koordynacyjnych od zastosowanej objętości treningu biegowego,
co było zapewne konsekwencją specyfiki obciążenia
treningowego krakowskich „Mastersów”.
Podsumowanie
W pracy przedstawiono wyniki przeprowadzonych badań, które miały na celu poznanie skuteczności wdrożenia do praktyki w polskiej populacji miejskiej jednej
z wielu szeroko rozpowszechnionych form zwiększania
aktywności fizycznej, która wykorzystywała doświadczenia amerykańskich i europejskich rządowych programów działania, opracowanych z myślą o poprawie
kondycji zdrowotnej społeczeństw prowadzących sedenteryjny tryb życia. Jako wyznacznik efektywności
krakowskiej inicjatywy przyjęto wyniki dwukrotnego
pomiaru sprawności fizycznej w myśl amerykańskiej
koncepcji Health-Related Fitness (H-RF), z wykorzystaniem zmodyfikowanego testu Eurofit for Adults
[47]. Przedmiotem obserwacji byli biegacze Klubu
„Masters” AZS AWF Kraków. W interpretacji zebranych materiałów położono nacisk głównie na biologiczne uwarunkowania rozwoju wziętych pod uwagę
komponentów sprawności fizycznej ze szczególnym
uwzględnieniem ograniczeń rozwoju sportowego wynikających z nieuchronnych procesów starzenia się
organizmu człowieka.
Wyniki badań przemawiają za słusznością włączania
ćwiczeń aerobowych do programów poprawy kondycji
społeczeństwa prowadzącego sedenteryjny styl życia
w społeczności krakowskiej. W konsekwencji potwierdzają też słuszność włączania ich do programów działania takich instytucji, jak Amerykańskie Towarzystwo
Kardiologiczne i Amerykańskie Towarzystwo Medycyny
Sportowej [4–10], jak również do programów działania (wymienionych we wstępie), np. Amerykańskiego
Departamentu Zdrowia i Opieki Społecznej [15] czy też
Komisji Unii Europejskiej [22, 23, 24, 40].
Warto jednak podkreślić, że w proponowanych
współcześnie koncepcjach poprawy kondycji zdrowotnej przez ćwiczenia aerobowe bieg jest tylko jedną
z wielu możliwych do wyboru form czynności ruchowych, które skutecznie kształtują zdrowie człowieka
w okresie starości. Świadczy o tym zaproponowany
w Finlandii (a wymieniony już wcześniej) program cyklicznych zajęć dla osób w średnim wieku pn. Weekly
Physical Activity Pie [28]. W większym niż dotąd stop-
– 50 –
Trening biegowy kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej...
niu akcentuje się w nim rolę ćwiczeń siłowych i równoważnych. Traci na znaczeniu bardzo mocno propagowana do niedawna rola ćwiczeń rozciągających
mięśnie. Proponuje się inne niż zasugerowane w teście Coopera prowadzenie w sposób pośredni pomiaru
wydolności fizycznej i zdolności wytrzymałościowych
ćwiczących. Coraz większą popularnością cieszy się
też w wielu krajach zainicjowany w Finlandii dwukilometrowy – 2 km Walking Test [28]. Wydaje się zatem
słuszne, aby trening krakowskich „Mastersów” ukierunkować w większym stopniu na realizację tychże
zadań. Warto też rozważyć możliwość wprowadzenia
innych niż te, które dotychczas stosowano narzędzi do badania jego efektywności treningowej. Taka
modyfikacja nie powinna prowadzić do likwidacji lub
ograniczania podjętej w Krakowie akcji badania skuteczności promocji zdrowia przez udział w zajęciach
na krakowskich ścieżkach zdrowia, z czym łączy się
przygotowanie ich uczestników do udziału w zawodach sportowych, w tym także w maratonie. Podjęte
badania powinny być również wykorzystywane do
realizacji celów sportowych biegaczy trenujących na
krakowskich ścieżkach biegowych, pomimo okresowo
wzmacnianej krytyki wprowadzania treningu sportowego u osób w wieku średnim i starszym po zdarzających się z przyczyn obiektywnych wypadkach
śmiertelnych w ich trakcie, a także podczas zawodów
maratońskich [100–107].
Uważa się, że aspekt sportowy akcji prowadzonych
na krakowskich ścieżkach biegowych wzmacnia motywację do udziału w zajęciach fizycznych i jest nadal
atrakcyjną formą spędzania wolnego czasu. Trzeba też
żywić nadzieję, że jeżeli będzie na nich właściwie realizowany trening, wtedy można będzie liczyć nie tylko
na doraźne efekty sportowe, ale nade wszystko na
odroczone w czasie efekty zdrowotne. Wskazują na to
ostatnie dwudziestojednoletnie badania ciągłe uczestników biegów maratońskich [129].
Wyniki badań własnych zaprezentowane w niniejszym opracowaniu, jak również we wcześniejszych
publikacjach [130, 46], tylko częściowo potwierdzają
słuszność przyjętej drogi bezpiecznego przygotowania
krakowskich „Mastersów” do uczestnictwa w biegach
maratońskich. Proponuje się więc, aby w opracowaniu
koncepcji szkoleniowych dla trenujących „Mastersów”
w większym stopniu wykorzystywać poznane już prawidłowości i możliwości adaptacji człowieka w okresie
wchodzenia jego organizmu w nieuchronny proces starzenia się. Na podstawie analizy wyników ostatnich długookresowych obserwacji uczestników biegów maratońskich [129, 131] należy przypuszczać, że tylko taka droga
przygotowania do uczestnictwa w rywalizacji sportowej
w średnim i starszym wieku może dać doraźne efekty
zdrowotne i opóźnić w przyszłości wejście w okres niedołężności starczej, a także przyczyniać się do przedłużenia o kilka lat życia w dobrej kondycji fizycznej.
PIŚMIENNICTWO • LITERATURE [1] Bouchard C, Shephard RJ, Stephens T, Sutton JR,
McPherson BD: Exercise, fitness, and health: the consensus statement; w: Bouchard C, Shephard RJ, Stephens T,
Sutton JR, McPherson BD (red.): Exercise, fitness, and
health. Champaign, IL, Human Kinetics, 1990: 4–28.
[2] Bouchard C, Shephard RJ, Stephens T (red.): Physical
activity, fitness, and health: international proceeding sand
consensus statement. Champaign, IL, Human Kinetics,
1994.
[3] President’s Council on Physical Fitness. Adult physical
fitness: a program for men and women. Washington, DC,
U.S. Government Printing Office, 1965.
[4] American Heart Association. Exercise testing and training
of apparently healthy individuals: a handbook for physicians. Dallas, American Heart Association, 1972.
[5] American Heart Association. Exercise testing and training
of individuals with heart disease or at high risk for its development: a handbook for physicians. Dallas, American
Heart Association, 1975.
[6] American College of Sports Medicine. Guidelines for
graded exercise testing and exercise prescription. Philadelphia, Lea and Febiger, 1975.
[7] American College of Sports Medicine. Position Stand.
The recommended quantity and quality of exercise for
developing and maintaining fitness in healthy adults. Med
Sci Sports Exerc, 1978; 10.
[8] Haskell WL, Lee I-M, Pate RR i wsp.: Physical activity and
public health: Updated recommendation for adults from
the American College of Sports Medicine and th American
Heart Association. Med. Sci. Sports Exerc. 2007; 39(8):
1423–1434.
[9] Nelson ME, Rejeski WJ, Blair SN i wsp.: Physical activity and public health in older adults: Recommendation
from the American College of Sports Medicine and the
American Heart Association. Med. Sci. Sports Exerc.
2007; 39(8): 1435–1445.
[10] U.S. Department of Health and Human Services. Healthy
people 2000: midcourse review and 1995 revisions.
Washington, DC, U.S. Department of Health and Human
Services, Public Health Service, 1995.
[11] Buchner DM (red.): Physical activity guidelines for Americans. Be active, healthy, and happy! U.S. Department of
Health and Human Services. USGPO. Washington 2008
[www.health.gov/paquidelines].
– 51 –
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
[12] Khan LK, Sobush K, Keener D, Goodman K, Lowry A,
Kakietek J, Zaro S: Recommended Community Strategies and Measurements to Prevent Obesity in the United
States. Centers for Disease Control and Prevention.
Atlanta. Morbidity and Mortality Weekly Report (MMWR),
July 24, 2009; 58(RR07): 1–26
[13] Keener D., Goodman K., Lowry A., Zaro S, Kettel Khan L:
Recommended community strategies and measurements
to prevent obesity in the United States: Implementation
and measurement guide Atlanta, GA, U.S. Department of
Health and Human Services, Centers for Disease Control
and Prevention, 2009.
[14] Brees D, Dawes D (red.): Physical Activity Guidelines
for Americans Mid-course Report: Strategies to Increase
Physical Activity Among Youth, U.S. Department of
Health and Human Services Staff. 2008 www.health.gov/
PAguidelines.
[15] U.S. Department of Health and Human Services (red.):
Physical activity guidelines for Americans be active,
healthy, and happy! U.S. Dept. of Health and Human
Services: For sale by the Supt. of Docs., USGPO. Washington, D.C, 2008.
[16] Pate RR, Pratt M, Blair SN i wsp.: Physical activity and
public health: a recommendation from the Centres for
Disease Control and Prevention and the American College of Sports Medicine. J. Am. Med. Assoc., 1995; 273:
402–407.
[17] Globalna Strategia dotycząca Żywienia, Aktywności
Fizycznej i Zdrowia. 57. Światowe Zgromadzenie Zdrowia
w dniu 22 maja 2004 r. Sygnatura: KE nr COM (2005)637;
Rada UE nr 15700/005, Bruksela 2005.
[18] Zielona Księga. Promowanie zdrowego żywienia i aktywności fizycznej: europejski wymiar zapobiegania nadwadze, otyłości i chorobom przewlekły. Bruksela, Komisja
Wspólnot Europejskich, COM(2005), 2005.
[19] World Health Organisation. Global Strategy on Diet,
Physical Activity and Health. 2004 www.who.int/dietphysicalactivity/strategy/eb11344/strategy/.
[20] World Health Organisation, Regional Office for Europe
European Charter on Counteracting Obesity. 2006. WHO
Regional Office for Europe, Copenhagen, Denmark.
(http://www.euro.who.int/Document/E89567.pdf).
[21] White Paper on Nutrition (Biała ksiega w sprawie żywienia)
http://ec.europa.eu/health/ph_determinants/life_style/
nutrition/keydocs_nutrition_en.htm
[22] Biała księga. Biała księga na temat sportu. Komisja Wspólnot Europejskich. Com (2007) 391 wersja ostateczna.
Bruksela, dnia 11.7.2007.
[23] Wytyczne UE dotyczące aktywności fizycznej. Zalecane
działania polityczne wspierające aktywność fizyczną
wpływającą pozytywnie na zdrowie.
[24] Czwarty projekt skonsolidowany. Zatwierdzony przez
Grupę Roboczą UE „Sport i Zdrowie” na zebraniu w dniu
25 września 2008 r. Bruksela, 10 października 2008.
[25] Swiss Federal Office of Sports. Health Enhancing Physical
Activity Recommendations.2004; http://www.hepa.ch/gf/
gf_baspo/HEPA_recommendations_e.pdf].
[26] World Health Organisation, Regional Office for Europe
Steps to Health. A European Framework to Promote
[27]
[28]
[29]
[30]
[31]
[32]
[33]
[34]
[35]
[36]
[37]
[38]
[39]
[40]
[41]
[42]
[43]
– 52 –
Physical Activity for Health. WHO Regional Office for
Europe, 2007. Copenhagen, Denmark.
Kokko S, Koski P, Savola J, Oja MA: Klub sportowy dla
zdrowia. II Międzynarodowe Warsztaty TAFISA-ESFAN.
Sports Club for Health, Helsinki, 2008: 1–20.
Suni J, Husu P, Rinne M: Fitness for Health: The ALPHAFIT Test Battery for Adults Aged 18–69. Tester’s Manual.
Published by European Union, DG SANCO, the UKK Institute for Health Promotion Research, Tampere, FINLAND,
2009.
Ruszkowska-Majzel J, Drygas W: Skuteczne metody
promowania aktywnego trybu życia jako wyzwanie dla
światowych działań z dziedziny zdrowia publicznego.
Zdrowie Publiczne, 2007; 117 (2): 225–231
Iverson DC, Fielding JE, Crow RS, Christenson GM:
The promotion of physical activity in the United States
population: the status of programs in medical, worksite,
community, and school settings. Public Health Rep 1985;
100 (2): 212–224.
NSW Health. The Active Practice Project: A controlled trial
of physical activity promotion in general practice.1999;
www.health.nsw.gov.au.
Smith BJ: Promotion of physical activity in primary health
care: update of the evidence on interventions. J Sci Med
Sport, 2004; 7 (Suppl 1): 67–73.
Elley CR, Kerze N, Arroll B, Robinson E: Effectiveness
of counseling patients on physical activity in general
practice cluster randomized controlled trial. BMJ, 2003;
326: 793.
Marshall AL: Challenges and opportunities for promoting
physical activity in the workplace. J Sci Med Sport 2004;
7 (Suppl 1): 60–66.
Centers for Disease Control and Prevention. Increasing
physical activity: a report on recommendation of Task
Force on Community Preventive Services. MMWR, 2001;
50 (No. RR–18).
Hillsdon M, Thorogood M: A systematic review of physical
activity promotion strategies. Br J Sports Med 1996; 30(2):
84–89.
NSW Health. Walk It: Active Local Parks. Summary Report, 2002; www.health.nsw.gov.au.
Merom D, Bauman A, Vita P, Close G: An environmental
intervention to promote walking and cycling – the impact
of a newly constructed Rail Trail in Western Sydney. Prev
Med, 2003; 36 (2): 235–242.
Karski J. (red.): Promocja zdrowia, Warszawa, Ignis,
1999.
Global Advocacy for Physical Activity/Advocacy Council
of International Society for Physical Activity and Health.
The Toronto Charter for Physical Activity: A Global Call
for Action. http://www.globalpa.org.uk/charter/download.
php (styczeń 2012).
Recommendation to increase physical activity in communities. Am J Prev Med 2, 2002; 22(4S): 67–72.
WHO Workshop on Physical Activity and Public Health.
World Heath Organization, Beijing, China 2005.
Drygas W: Wielka Ogólnopolska Kampania na Rzecz Aktywności Fizycznej Programu CINDI WHO – uzasadnienie
celowości Kampanii. Med. Sport Pract, 2001; 2(1).
Trening biegowy kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej...
[44] Ruszkowska-Majzel J, Drygas W: Wielka Ogólnopolska
Kampania na rzecz Aktywności Fizycznej „Postaw Serce na
Nogi” jako skuteczna metoda promowania aktywnego trybu
życia w Polsce. Przegl Lek, 2005; 62(Supl 3): 23–26.
[45] Ruszkowska-Majzel J, Kwaśniewska M, Bednarek-Gejo
A, Drygas W: Evaluation of the Great Nationwide Physical
Activity Campaign in Poland: the „Revitalize Your Heart”
experience. Medicina Sportiva, 2005; 9(4): 117–122.
[46] Gradek J, Mleczko E, Swoboda S: Trening w okresie
mezo- i katafazy rozwoju biologicznego kobiet i mężczyzn
a niektóre wskaźniki zdrowia. Antropomotoryka, 2011; 54:
35–49.
[47] Oja P, Tuxworth B (red.): Eurofit for Adults. Assessment
of Health-Related Fitness. Strasbourg, Council of Europe,
1995.
[48] Eurofit. Experimental Test Battery. Strasbourg, 1989; w:
Grabowski H, Szopa (przekł.): Eurofit. Europejski test
sprawności fizycznej. Kraków, AWF, 1991.
[49] Gołąb S, Chrzanowska M (red.): Przewodnik do ćwiczeń z antropologii. Podręczniki i Skrypty, Kraków, AWF,
2002; 2.
[50] Slaughter MH, Lohman TG, Boileau RA. i wsp.: Skinfold
Equations for Estimation of Body Fatness in Children and
Youth. Hum. Biology, 1988; vol. 60, 5, s. 709–723.
[51] Januszewski J: Propozycja nowego podejścia do relatywnej oceny sprawności motorycznej. Antropomotoryka,
1998; 17: 163–173.
[52] Cooper KH: Aerobic. New York, Bantam Books USA,
1968.
[53] Kusy K: Changes in some parameters of health-related
fitness in middle-aged women participating in recreational
training; w Osiński W (red.): New ideas in sport sciences:
current issues and perspectives. Part 2 International
Association of Sport Kinetics. Library series, Warszawa
– Poznań – Leszno, Wyd. Państwowej Wyższej Szkoły
Zawodowej im. J.A. Komeńskiego w Lesznie, 2003; 15:
152–156.
[54] Kusy K, Zieliński J, Król-Zielinska M: Seasonal variation
of some indicators of health-related fitness in middle-aged
women participating in recreational training. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio D. Medicina
2005; 60(3 Suppl.16): 207–211.
[55] Tatoń J: Związki między otyłością i cukrzycą typu 2. Pol
Tyg Lek, 1995; Supl 1: 56–62.
[56] Czyżyk A: Patofizjologia i klinika cukrzycy. Warszawa,
Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997.
[57] Taubes G: Good Calories, Bad Calories: Fats, Carbs, and
the Controversial Science of Diet and Health. New York,
First Anchor Books Edition, 2008.
[58] Rolik M, Gabiś T, Rozwadowski D: Dlaczego apetyt
rośnie w miarę jedzenia? Omówienie: Good Calories,
Bad Calories: Fats, Carbs, and the Controversial Science
of Diet and Health. Gary Tabubes. Nowa Debata. www.
nowadebata.pl.
[59] Konarzewski M: Ewolucja otyłości. Nauka; 4; 85–96.
[60] Duda K: Budowa i skład ciała człowieka w aspekcie
starzenia; w: Marchewka A, Dąbrowski Z, Żołądź JA
(red.): Fizjologia starzenia się. Profilaktyka i rehabilitacja.
Kraków, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012: 60–86.
[61] Perusse L, Rankinen T, Zuberi A, Chagnon YC, Weisnagel
SJ, Argyropoulos G, Walts B, Snyder EE, Bouchard C:
The human obesity gene map: the 2004 update. Obesity
Res, 2005; 13: 381–490.
[62] Neel JV: Diabetes mellitus: a “thrifty” genotype rendered
detrimental by „progess”? Am. J. Hum. Genet., 1962, 14:
353–362.
[63] Diamond J: The double puzzle of diabetes. Nature, 2003;
423: 599–602.
[64] Lazar M.A: How obesity causes diabetes: not a tall tale.
Nature, 2005: 307; 373–375.
[65] Smith S R i wsp.: Contributions of total body fat, abdominal
subcutaneous adipose tissue compartments, and visceral
adipose tissue to the metabolic complications of obesity.
Metabolism, 2001: 425–35.
[66] Björntorp P: The regulation of adipose tissue distribution in humans. Int J Obes Relat Metab Disord, 1996:
291–302.
[67] Jawień B: Styl życia a dystrybucja tkanki tłuszczowej –
przegląd literatury. Annales. Universitatis Mariae CurieSkłodowska, Lublin, 2003 LVIIII (suppl. XIII, 100 SECTIO
D): 534–646.
[68] Lev-Ran A: Human obesity: an evolutionary approach to
understanding our bulging waistline. Diabetes Metab Res
Rev, 2001: 347–362.
[69] Otten JJ, Helwig JP, Meyers LD: Dri. Dietary Reference
Intakes . The essential guide to nut requirements. Washington, Institute of Medicine of the National Academy,
2006: 475–556.
[70] Van Staveren WA, Deurenberg P, Burema J, De Groot LC
Hautvast JG: Seasonal variation in food intake, pattern of
physical activity and change in body weight in a group of
young adult Dutch women consuming self-selected diets.
Journal of Obesity, 1986; 10; 133–145.
[71] Van Staveren WA, Groot LC, Blauw YH, Van der Wielen
RPJ: Assessing diets of elderly people: Problems and
approaches. AmJ Cli Nutr 1994: 221–223.
[72] Cordain L, Gotshall RW, Eaton SB: Physical activity,
energy and fitness: an evolutionary perspective. Int. J.
Sports Med, 1998; 19: 328–335.
[73] Blair SN, LaMonte MJ, Znichman MZ: The evolution of
physical activity recommendations:how much is enough?
Am. J. Clin. Nutr, 2004; 79: 913–920.
[74] Eaton SB, Lindeberg S, Konner MJ, Mysteroud I, Cordain
L: Evolutionary health promotion. Prev Med, 2002a; 34:
109–118.
[75] Eaton SB, Cordain L, Lindeberg S: Evolutionary health
promotion: a consideration of common counterarguments.
Prev Med, 2002b; 34: 119–123.
[76] Warburton DE, Nicol CW, Bredin SS: Health benefits
of physical activity: the evidence. CMAJ, 2006 Mar 14;
174(6): 801–809.
[77] Warburton DER, Nicol CW, Bredin SSD: Prescribing exercise as preventive therapy. Canadian Medical Association
Journal, 2006; 174(7): 961–997.
[78] Warburton DER, Katzmarzyk PT, Rhodes RE, Shephard
RJ: Evidence-Informed Physical Activity Guidelines for
Canadian Adults Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism, 2007; 32(S2E): 16–68.
– 53 –
Joanna Gradek, Edward Mleczko, Józef Bergier, Wacław Mirek, Konrad Rembiasz, Agnieszka Płatek
[79] Jung Sun Lee SJ, Visser M, Tylavsky FA, Kritchevsky SB,
Schwartz AV, Sahyoun N, Harris TB, Newman Anne B:
Weight Loss and Regain and Effects on Body Composition: The Health, Aging, and Body Composition Study. J
Gerontol A Biol Sci Med Sci, 2010; 65A(1): 78–83.
[80] Majerczak J, Żołądź JA: Starzenie się mięśni szkieletowych człowieka; w: Marchewka A, Dąbrowski Z,
Żołądź JA (red.): Fizjologia starzenia się. Profilaktyka
i rehabilitacja, Kraków, Wydawnictwo Naukowe PWN,
2012: 243–258.
[81] Ekelund U, Brange S, Franks PW i wsp.: Physiological
activity energy expediture predictis changes in body compositiion in middle-aged healthy whites effect modification
by age. Am J Clin Nutr; 2005, 81: 964–969.
[82] Ohtani J, Hermandes RA, Sangawa H: A newly developed
snack effective for enhancing bone volume. Nutr. Journal,
2009; 3:30
[83] Forbes GB: Longitudinal changes in edultfat-free: influence of body weight. The American Journal of Clinical
Nutrition, 1999; 70: 1025–1031.
[84] Chomentowski P, Dube JJ, Amati F, Stefanovic-Ratc, Zhu
S, Toledo FGS, Goodpaster BH: Moderate exercise attenuates the los sof skelet muscle mass that occurs with
intentional caloric restriction-induced weight loss in older
overweight to obese adults. J Geront A Biol Sci Med. Sci,
64A: 575–580.
[85] Faulkner JA, Davis S, BS, Mendias ChL, Brooks SV: The
Aging of Elite Male Athletes: Age-Related Changes in
Performance and Skeletal Muscle Structure and Function,
Clin J Sport Med, 2008; 18: 501–507.
[86] Lee SJ, Visser M, Tylavsky FA, Kritchevsky SB, Schwartz
AV, Sahyoun N, Harris TB, Newman Anne B: Weight Loss
and Regain and Effects on Body Composition: The Health,
Aging, and Body Composition Study; J Gerontol A Biol Sci
Med Sci. 2010; 65A(1): 78–83.
[87] Marchewka A: Aktywność fizyczna – oręż przeciw niepełnosprawności osób w wieku starszymi; w: Marchewka
A, Dąbrowski Z, Żołądź JA (red.): Fizjologia starzenia
się. Profilaktyka i rehabilitacja. Kraków, Wydawnictwo
Naukowe PWN, 2012: 386–429.
[88] Arnold A-S, Egger A, Handschin Ch: PGC1α i Myokines
w mięśniach Aging – Mini-Review. Gerontology, 2011; 57:
37–43.
[89] Clark BC, Manini TM: Functional consequences of sarcopenia and dynapenia in the elderly. Curr. Opin. Clin. Nutr.
Metab. Care, 2010; 13: 271–276.
[90] Suni JH, Oja P, Miilunpalo SI, Pasanen ME, Vuori IM,
Bös K: Health–related fitness test battery for adults:
associations with perceived health, mobility, and back
function and symptoms. Arch Phys Med Rehabil, 1998;
79: 559–569.
[91] Cooper KH: A means of assessing maximal oxygen intake:
Correlation between field and treadmill testing. Journal of
the American Medical Association 1968; 203: 201–204.
[92] Szopa J, Mleczko E, Cempla J: Zmienność oraz genetyczne i środowiskowe uwarunkowanie podstawowych
cech psychomotorycznych i fizjologicznych w populacji
wielkomiejskiej, w przedziale wieku 7–62 lat. Wydawnictwo Monograficzne, AWF, Kraków 1985; 25.
[93] Jopkiewicz A: Zmienność sprawności fizycznej oraz
genetyczne i środowiskowe jej uwarunkowania. Kielce – Radom, Wydział Pedagogiczny Wyższej Szkoły
Pedagogicznej im. Jana Kochanowskiego w Kielcach
– Ośrodek Kształcenia i Doskonalenia Kadr Instytutu
Technologii Eksploatacji w Radomiu, 1998.
[94] Heimer S, Mišigoj-Duraković M, Ružić L, Matković B,
Prskalo I, Berić S, Tonković-Lojović M: Fitness Level of
Adult Economically Active Population in the Republic of
Croatia Estimated by EUROFIT System. Coll. Antropol.
2004; 28(1): 223–233.
[95] Żołądź JA: Wydolność fizyczna człowieka; w Górski
J (red.) Fizjologiczne podstawy wysiłku fizycznego.
Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie, PZWL, 2006.
[96] Żołądź JA, Majerczak J: Wpływ starzenia się na wydolność fizyczną człowieka; w: Marchewka A, Dąbrowski
Z, Żołądź JA (red.): Fizjologia starzenia się. Profilaktyka
i rehabilitacja. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN,
2012: 349–330.
[97] Hossach KF, Bruce RA: Maximal cardiac function sedentary normal men and women; comparison of age-related
changes. J. Appl. Physiol; 53: 799–804.
[98] Zatoń M, Jastrzębska A: Testy fizjologiczne w ocenie
wydolności fizycznej. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe
PWN, 2010.
[99] Kenney WL, Wilmore JH, Costill DL: Physiology of Sport
and Exercise. 5th ed. Champaign, IL, Human Kinetics,
2012.
[100] Siscovick DS, Weiss NS, Fletcher RH, Lasky T: The incidence of primary cardiac arrest during vigorous exercise.
N Engl J Med. 1984; 311: 874–877.
[101] Nieman DC, Henson DA, Smith LL, Utter AC, Vinci DM,
Davis JM, Kaminsky DE, Shute M: Cytokine changes
after a marathon race. Journal of Applied Physiology,
2001; 91: 109–114.
[102] Simon PRJ: Sport Science Handbook. The Essetial Giud
to Kinesiology Sport and Exercise; 2: I-Z. Brentwood.
Multi-Science Publishing, 2005.
[103] Maron BJ, Poliac LC, Roberts WO: Risk for sudden
cardiac death associated with marathon running. J Am
Coll Cardiol., 1996; 28: 428–431.
[104] Maron BJ, Shirani J, Poliac LC, Mathenge R, Roberts
WC, Mueller FO: Sudden death in young competitive
athletes: clinical, demographic, and pathological profiles.
JAMA, 1996; 276: 199–204.
[105] Maron BJ, Doerer JJ, Haas TS, Tierney DM, Mueller FO:
Sudden deaths in young competitive athletes: analysis of
1866 deaths in the United States, 1980–2006. Circulation, 2009; 119: 1085–1092.
[106] Day SM, Paul D. Thompson PD: Cardiac Risks Associated with Marathon Running Sports Health. 2010 July;
2(4): 301–306.
[107] O’Keefe J H, Patil HR, Lavie CJ, Magalski A, Vogel RA,
Cullough PA: Potential Adverse Cardiovascular Effects
From Excessive Endurance Exercise. Mayo Clinic Proceedings, 2012; 87(6): 587–595.
[108] Osiński W: Antropmotoryka. Poznań, AWF, 2003.
[109] Cauley, J.A, Petrini AM, LaPorte RE, Sandler RB, Bayles
CM, Robertson RJ, Slemenda CW: The Decline of Grip
Strength in the Menopause: Relationship to Physical
– 54 –
Trening biegowy kobiet i mężczyzn po 25. roku życia a wskaźniki sprawności fizycznej badanej...
[110]
[111]
[112]
[113]
[114]
[115]
[116]
[117]
[118]
[119]
[120]
[121]
Activity, Estrogen Use and Anthropometric Factors. J.
Chron Dis 1987; 40; 115–120.
Knapik A, Plinta R, Saulicz E, Kuszewski M: Znaczenie
aktywności ruchowej w profilaktyce zdrowotnej. Zdrowie
Publiczne, 2004; 114(3): 331–337,
Vainoras A, Siupsinkas L: European Union Study EFX
Research Report. Sumary. Lithnania University of Health
Science Medical Academy. Departament of Kinesiology
and Sport Medicine, 2012.
Campbell MJ, McComas AJ, Petito F: Physiological
changes in ageing muscles. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 1973;36:174–182.
Lexell J, Taylor CC, Sjostrom M: What is the cause of
the ageing atrophy? Total number, size and proportion
of different fiber types studied in whole vastus lateralis
muscle from 15- to 83-year-old men. J Neurol Sci., 1988;
84:275–294.
Doherty TJ, Brown WF: The estimated numbers and relative sizes of thenar motor units as selected by multiple
point stimulation in young and older adults. Muscle Nerve,
1993;16: 355–366; 31.
Kadhiresan VA, Hassett CA, Faulkner JA: Properties
of single motor units in medial gastrocnemius muscles
of adult and old rats. J Physiol (Lond). 1996; 493(Pt 2):
543–552.
Kanda K, Hashizume K, Nomoto E, i wsp.: The effects of
aging on physiological properties of fast and slow twitch
motor units in the rat gastrocnemius. Neurosci. Res.,
1986; 3: 242–246
Brown MC, Holland RL, Hopkins WG: Motor nerve sprouting. Annu Rev Neurosci. 1981; 4:1 7–42.
Aagaard P, Magnusson PS, Larsson B, Kjaer M, Krustrup
P: Mechanical muscle function, morphology, and fiber
type in lifelong trained elderly. Med Sci Sports Exerc.
2007; 39(11): 1989–1996.
Pedersen AMW, Petersen BK: The anti-inflammatory
effect of exercise. Journal of Applied Physiology, 2005;
98(4): 1154–1162.
Pedersen BK: The diseasome of physical inactivity – and
the role of myokines in muscle-fat cross talk. The Journal
of Physiology, 2009; 587.
Wilmore JH, Costill DL. Kennedy WL: Physiology of sport
and exercise. Champaign, IL, Human Kinetics, 2008.
[122] Ozimek M: Sprawność motoryczna zawodników i zawodniczek w wieku 15–19 lat różnych dyscyplin sportowych
na tle wybranych populacji w świetle badań testem
Eurofit. Rzeszów, Podkarpackie Towarzystwo Naukowe
Kultury Fizycznej, 2007.
[123] Niedźwiedzki T: Kości – procesy starzenia; w Marchewka
A, Dąbrowski Z, Żołądź JA (red,): Fizjologia starzenia
się. Profilaktyka i rehabilitacja, Kraków, Wydawnictwo
Naukowe PWN, 2012: 219–242.
[124] Chaddock L, Voss MW, Kramer AF: Physical activity and
fitness effects on cognition and brain health in children
and older adults. Kinesiology Review, 2012; 1: 37–45.
[125] Theeuwes J, Kramer AF, Irwin DE: Attention on our mind:
The role of spatial attention in visual working memory.
Acta Psychologica, 2011; 137: 248–251.
[126] Vo L, Walther D, Kramer AF, Erickson K, Boot W, Voss
M, Prakash R, Lee H, Fabiani M, Gratton GM, Chaddock
L, Kim J, VanPatter M, Pontifex M, Raine L, Cohen N,
Hillman CH, Kramer AF: Aerobic fitness is associated
with greater efficiency of the network underlying cognitive
control in preadolescent children. Neuroscience, 2011;
199: 166–176.
[127] Simons D, Sutton B, Wang M: Predicting Individuals’
Learning Success from Patterns of Prelearning MRI
Activity. PLoS One, 2011; 6(1): 1–9.
[128] Voss M, Nagamatsu L, Liu-Ambrose T, Kramer AF: Exercise, brain, and cognition across the lifespan. Journal
of Applied Physiology, 2011; 111: 1505–1513.
[129] Chakravarty EF, Hubert HB, Lingala VB, Fries JF:
Reduced disability and mortality among aging runners:
a 21–year longitudinal study. Arch Intern Med. 2008; 168
(15): 1638–1646.
[130] Rembiasz K, Mirek W, Mleczko E: Parametry kinematyczne i fizjologiczne na poziomie progu mleczanowego
oraz staż uprawiania joggingu przez mężczyzn po
czterdziestym roku życia a ich taktyka biegu i efekt
startu w maratonie, Antropomotoryka, 2009; 9(48):
33–45.
[131] Bruce B, Fries JF, Hubert H: Regular vigorous physical
activity and disability development in healthy overweight
and normal–weight seniors: a 13-year study. Am J Public
Health, 2008; 98(7): 1294–1299.
– 55 –
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA MĘŻCZYZN OCENIANA
ZA POMOCĄ MIĘDZYNARODOWEGO
KWESTIONARIUSZA AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ IPAQ –
WERSJA DŁUGA
PHYSICAL ACTIVITY OF MEN ASSESSED THROUGH
THE USE OF INTERNATIONAL PHYSICAL ACTIVITY
QUESTIONNAIRE – LONG VERSION
Kamil Sławecki*
*
mgr, studia doktoranckie, Akademia Wychowania Fizycznego, al. Jana Pawła II 78, Kraków
Słowa kluczowe: mężczyźni, aktywność fizyczna, IPAQ, wiek, wykształcenie
Key words: men, physical activity, IPAQ, age, educational background
STRESZCZENIE • SUMMARY Cel pracy. W pracy podjęto próbę przedstawienia zróżnicowania poziomu aktywności fizycznej badanych
mężczyzn w czterech istotnych dla życia człowieka dziedzinach, tj. w pracy zawodowej, aktywnym transporcie, pracach domowych oraz w czasie wolnym – w zależności od wieku i poziomu wykształcenia uczestników
badania.
Materiał i metody badań. Punktem wyjścia analizy są wyniki badań ankietowych, którymi objęto grupę 113
zdrowych mężczyzn w wieku 20–49 lat, pracowników firmy produkcyjnej z województwa małopolskiego. Narzędziem badawczym była długa wersja Międzynarodowego Kwestionariusza Aktywności Fizycznej (International
Physical Activity Questionnaire – IPAQ). W opracowaniu analizowano wysiłek fizyczny, wyrażony w jednostkach
MET-min/tydzień, w trzech grupach wieku respondentów: 20–29 lat, 30–39 lat i 40–49 lat, w kontekście jego
zależności od poziomu ich wykształcenia. Na podstawie uzyskanych wyników przyporządkowano badanych
mężczyzn do jednej z trzech kategorii aktywności: wysokiej, umiarkowanej lub niewystarczającej.
Wyniki. Przedstawione w opracowaniu wyniki badań ukazują zróżnicowanie poziomu aktywności fizycznej
związanej z czterema dziedzinami życia badanych mężczyzn w zależności od ich wieku i wykształcenia. Wartości
MET-min/tydzień, obliczone dla aktywności fizycznej w obszarach związanych z pracą zawodową i aktywnością
w czasie wolnym, różniły istotnie statystycznie (p < 0,5) respondentów w grupach wiekowych. Mężczyźni
w wieku 30–39 lat byli najbardziej aktywni w pracy zawodowej. Najniższą aktywność w tej dziedzinie przejawiali
zaś mężczyźni w wieku 20–29 lat. Odwrotny kierunek zróżnicowania zaobserwowano natomiast dla poziomu
aktywności w czasie wolnym. Najchętniej aktywność fizyczną związaną z rekreacją i sportem podejmowali
mężczyźni w wieku 20–29 lat, podczas gdy osobami najmniej aktywnymi byli mężczyźni w wieku 30–39 lat.
Wartości MET-min/tydzień, analizowane w kategoriach wykształcenia, wykazały, że mężczyźni z wykształceniem
zasadniczym zawodowym byli najbardziej aktywni w pracy zawodowej, gdy tymczasem najniższe wartości MET
na tym polu odnotowano u mężczyzn posiadających wyższe wykształcenie. Wiek i wykształcenie nie różnicowały
statystycznie istotnie aktywności związanej z przemieszczaniem się oraz pracami domowymi.
Wnioski. Wiek i wykształcenie różnicują istotnie poziom aktywności fizycznej związanej z pracą zawodową
i czasem wolnym.
Dalsza analiza tego problemu badawczego może dostarczyć nowych informacji i poszerzyć stan wiedzy na
temat różnych rodzajów aktywności fizycznej podejmowanej w życiu codziennym, które wywierają znaczący
wpływ na ogólną aktywność fizyczną.
– 57 –
Kamil Sławecki
Aim of the study. The study was aimed at measuring the diversification in physical activity level of researched
men in four important for human life areas: professional activity, active transport, housework and leisure time in
accordance with the age and educational backgrounds of participants.
Material and methods. The research sample consisted of 113 healthy men, employed in an industrial plant
in the Lesser Poland, aged 20–49 years. As a research tool served long version of International Physical Activity
Questionnaire (International Physical Activity Questionnaire – IPAQ). For the purposes of this study physical exertion in MET-min per week was determined in accordance with the subjects’ affiliation to one of three age groups:
20–29, 30–39 and 40–49 years of age, and their educational backgrounds. On the basis of obtained results the
participants were assigned to one of three categories due to the level of physical activity (high, moderate and insufficient) they went in for.
Results. MET-min per week values calculated for the level of physical activity in four above-mentioned areas
statistically significantly differentiated (p < 0.05) the participants in three examined age groups. Men at the age of
30–39 were most active in the sphere of professional work. In this area men at the age of 20–29 were the least
active. However the opposite direction of diversification was observed in leisure time. Men at 20–29 years of age
took physical activity connected with the item: recreation and sport most willingly, and the least active in this field
were the participants grouped in the age brackets of 30–39 years.
Considered from the educational perspective, the values we obtained in MET-min per week have revealed that
holders of secondary vocational qualifications were most active in the area of professional activity however the
lowest MET values in this field were observed in the group of university degree holders. In two items: migration
and housework statistical differences between the participants concerning their age and education level practically
did not occur.
Conclusions. Age and educational backgrounds of participants significantly differentiated the level of physical
activity associated with work and leisure time.
In general, the importance of broadly considered physical activity in areas such as professional work, active
migration and housework should be stressed. Further analyses of this problem can deliver more detailed information, helping to expand the existing scope of knowledge about the influence that physical activity as such exerts on
important areas of human lifestyle.
Wstęp
Aktywność fizyczna uważana jest za jeden z tych czynników, które wywierają decydujący wpływ na zdrowie
populacji. Gwałtowny postęp cywilizacji, rozwój techniki
wprowadzającej wiele udogodnień w życiu codziennym,
lokomocja za pomocą samochodów, a także spędzanie wielu godzin w pracy w pozycji siedzącej i bierny
wypoczynek w czasie wolnym – to główne przyczyny
szerokiego upowszechniania się sedenteryjnego stylu
życia, a w konsekwencji – postępującej hipokinezji społeczeństwa [1].
Jak wykazały badania, brak aktywności fizycznej jest jedną z przyczyn szybkiego starzenia się,
utraty zdrowia i występowania wielu chorób cywilizacyjnych, takich jak choroby układu krążenia, nowotwory, cukrzyca typu II, otyłość i osteoporoza [2, 3,
4]. Tymczasem aktywność fizyczna zwiększa wydatek
energetyczny, prowadzący do redukcji masy tkanki
tłuszczowej i wzrostu masy mięśni oraz kości [5]. Z dostępnych badań wynika, że aktywność fizyczna łącząca
się z wydatkiem energetycznym powyżej 4200 kJ/tydz
(tj. > 1000 kcal /tydz.) wiąże się z około trzydziestoprocentową redukcją umieralności ogólnej, a ryzyko
choroby niedokrwiennej serca zmniejsza się dzięki niej
o 30–50%. Należy także podkreślić, że regularny wysiłek fizyczny jest czynnikiem istotnym w profilaktyce
niektórych chorób nowotworowych (m.in. nowotworów
jelita grubego, sutka i prawdopodobnie gruczołu krokowego), a obok tego – osteoporozy, nadwagi i otyłości,
cukrzycy typu II, hiperlipidemii [6]. Jak wykazują liczne
badania, istnieje także związek między podejmowaniem aktywności fizycznej a poprawą nastroju, lepszą
samooceną i zapobieganiem stanom depresyjnym [7].
Zgodnie z wytycznymi Międzynarodowej Organizacji
Zdrowia państwa powinny dążyć do zwiększenia poziomu aktywności fizycznej populacji, traktując aktywność fizyczną jako jeden ze strategicznych problemów
zdrowotnych [8].
W literaturze dotyczącej uczestnictwa w kulturze fizycznej za istotny czynnik, który podkreśla rolę
aktywności fizycznej w stylu życia, uważa się m.in.
– 58 –
Aktywność fizyczna mężczyzn oceniana za pomocą Międzynarodowego Kwestionariusza Aktywności...
stopień urbanizacji, miejsce stałego zamieszkania,
poziom wykształcenia, miejsce w hierarchii społeczno-zawodowej [9].
Znaczenie aktywności fizycznej w życiu człowieka narzuciło wymóg stworzenia rzetelnych narzędzi do jej pomiaru. O ile w badaniach małej populacji można korzystać z droższych rozwiązań, o tyle
w badaniach zakrojonych na szerszą skalę stosuje
się jednak kwestionariusze, które są tańsze i łatwiejsze w użyciu.
W Polsce w problematykę badawczą oceny aktywności fizycznej zaangażowanych jest wiele ośrodków
naukowych oraz badaczy, którzy zajmują się uczestnictwem i poziomem aktywności fizycznej (m.in. Przewęda
1989, Charzewski 1997, Cybulska 2003, Derczyński
2001, Drygas i wsp, 2002, Drygas 2006, Biernat 2007).
Należy zwrócić uwagę na fakt, że w większości opublikowanych dotąd prac badano aktywność w czasie
wolnym, a pomijano wysiłki podejmowane w pracy
zawodowej lub związane z aktywnym transportem czy
też pracami domowymi [10, 11]. Taka jednostronna
analiza może prowadzić do niedoszacowania ogólnego
poziomu aktywności fizycznej, zwłaszcza u osób zajmujących niższe szczeble w hierarchii społeczno-ekonomicznej.
Jednym z najlepszych i najczęściej rekomendowanych do oceny poziomu aktywności fizycznej narzędzi jest Międzynarodowy Kwestionariusz Aktywności
Fizycznej (International Physical Activity Questionnaire
– IPAQ), szczególnie zalecany przez takie międzynarodowe środowiska badawcze, jak European Physical
Activity Surveyamce System (EUPASS) czy European
Health Interviev Survey (EUROHIS).
IPAQ umożliwia uzyskanie wszechstronnego (całościowego) obrazu aktywności fizycznej respondenta,
a nie tylko informacji na temat jego udziału w zajęciach sportowo-rekreacyjnych. Opracowane w 2004
roku polskie wersje kwestionariusza – długa i krótka
– zostały zatwierdzone przez Komitet IPAQ jako
oficjalne wersje narodowe. W prezentowanej pracy
posłużono się wersją długą IPAQ rekomendowaną
w badaniach naukowych, w których analizuje jest
aktywność fizyczną związaną z określoną dziedziną
życia [12].
Celem pracy była próba przedstawienia zróżnicowania poziomu aktywności fizycznej badanych mężczyzn
w czterech istotnych dla życia człowieka dziedzinach,
tj. w pracy zawodowej, aktywnym transporcie, pracach
domowych oraz w czasie wolnym – w zależności od
wieku i poziomu wykształcenia.
Materiał i metody badań
Materiał analizowany w tej pracy stanowią dane ankietowe grupy 113 zdrowych mężczyzn w wieku 20–49 lat,
pracowników firmy produkcyjnej z terenu województwa
małopolskiego. W zakładzie produkcyjnym, w którym
przeprowadzono badania, zatrudnionych było ogółem
1500 osób. Udział w ankiecie był dobrowolny i anonimowy, badania prowadzono równolegle z okresowymi
badaniami lekarskimi pracowników. Wśród uczestników były osoby posiadające wykształcenie zasadnicze
zawodowe (35%), średnie (40 %) oraz wyższe (25%).
Większość, tj. 66% uczestniczących mężczyzn, deklarowała wykonywanie pracy fizycznej, a 34% badanych
– pracy umysłowej.
Narzędziem badawczym była długa wersja Mię­
dzynarodowego Kwestionariusza Aktywności Fizycznej
(International Physical Activity Questionnaire – IPAQ).
Kwestionariusz składa się z 27 pytań podzielonych na 5
grup, z których każda zawiera szczegółowe pytania dotyczące aktywności intensywnej, umiarkowanej i chodzenia, podejmowanych przez respondenta w ostatnim
tygodniu, a związanych z jego pracą zawodową, aktywnym przemieszczaniem się, pracami domowymi,
rekreacją i sportem; określa także czas spędzany siedząc podczas tygodnia i weekendów.
Aktywność intensywna w kwestionariuszu [13] jest
definiowana jako ciężki wysiłek, zmuszający do silnie
wzmożonego oddychania i przyspieszonej akcji serca,
występujący w takich czynnościach, jak podnoszenie
ciężkich rzeczy, aerobik lub szybka jazda rowerem.
Aktywność umiarkowana oznacza wysiłek przeciętny
z nieco wzmożonym oddychaniem i nieco przyspieszoną akcją serca, występujący podczas noszenia lekkich przedmiotów, jazdy rowerem w normalnym tempie
lub szybkiego marszu. Aby wysiłek mógł być uwzględniony w analizie – musi trwać bez przerwy przez co najmniej 10 minut. Zgodnie z wytycznymi IPAQ kwestionariusz jest przeznaczony dla osób w wieku 15–69 lat.
Wśród objętych badaniem pracowników małopolskiego zakładu przemysłowego nie było osób, których całkowity deklarowany dzienny czas aktywności
przekraczałby 16 godzin. Wytyczne komitetu IPAQ zakładają 8 godzin potrzebnych na sen, wskutek czego
osoby deklarujące więcej niż 16 godzin należy wyłączyć z analizy.
Badania prowadzono jesienią wg wskazań twórców polskiej wersji kwestionariusza (Biernat, Stupnicki
2008), co pozwoliło uniknąć przypadkowej aktywności
fizycznej związanej z sezonem urlopowym.
– 59 –
Kamil Sławecki
Osoby biorące udział w badaniach wypełniały kwestionariusz przy pomocy ankietera, przebywając w oddzielnym pomieszczeniu, które znajdowało się na terenie
zakładu pracy. Przed rozpoczęciem badań kwestionariusz był dokładnie omawiany; a szczególną uwagę poświęcano wyjaśnieniu stosowanego w nim nazewnictwa
oraz interpretacji wysiłków pod względem intensywności
[14]. W przypadku każdej dziedziny badani określali oddzielnie liczbę dni i czas poświęcony na aktywność intensywną, umiarkowaną oraz chodzenie.
IPAQ umożliwia przedstawienie aktywności fizycznej w jednostkach MET-min/tydzień (Metabolic
Equivalent of Work), co wymaga pomnożenia współczynnika MET, przypisanego danej aktywności, przez
średnią liczbę dni jej podejmowania oraz średni czas
jej trwania w minutach na dzień. Jednostkę MET definiuje się jako wydatek energetyczny podczas spokojnego chodzenia. Dla przeciętnej dorosłej osoby wynosi
on w przybliżeniu 3,5 ml tlenu/kilogram masy ciała na
minutę. Kwestionariusz IPAQ umożliwia – przez sumowanie poszczególnych wysiłków – sklasyfikowanie
respondentów pod względem poziomu podejmowanej
przez nich aktywności fizycznej.
Badanych przypisuje się do jednego z trzech zdefiniowanych poniżej poziomów aktywności fizycznej:
• w y s o k i – do tej kategorii przynależą osoby, które
spełniają jedno z poniższych kryteriów:
– trzy lub więcej dni intensywnych wysiłków fizycznych, łącznie co najmniej 1500 MET-min/
tydzień,
– siedem lub więcej dni którejkolwiek kombinacji wysiłków (chodzenia, umiarkowanych lub intensywnych) przekraczających 3000 MET-min/ tydzień;
• w y s t a r c z a j ą c y – obejmuje osoby, które spełniają jedno z trzech kryteriów, deklarując:
– trzy lub więcej dni intensywnych wysiłków fizycznych nie mniej niż 20 minut dziennie,
– pięć lub więcej dni umiarkowanych wysiłków lub
chodzenia nie mniej niż 30 minut dziennie,
– pięć lub więcej dni którejkolwiek kombinacji aktywności fizycznej (chodzenia, umiarkowanych
lub intensywnych wysiłków) przekraczających
600 MET-min/tydzień;
• n i e w y s t a r c z a j ą c y – zalicza tu osoby, które
bądź nie wykazały żadnej aktywności fizycznej,
bądź nie spełniały warunków dla poziomu wystarczającego i wysokiego.
W opracowaniu analizowano wysiłek fizyczny
określany w jednostkach MET-min/tydzień w trzech
grupach wieku: 20–29 lat, 30–39 lat i 40–49 lat oraz
w zależności od poziomu wykształcenia (zasadnicze
zawodowe, średnie i wyższe). Analizę przeprowadzono
dla aktywności związanych z pracą zawodową, aktywnym transportem, pracami w domu i ogrodzie oraz
z czasem wolnym. Porównano także średni czas spędzony dziennie w pozycji siedzącej w ciągu tygodnia
oraz podczas weekendów.
Opracowano podstawowe charakterystyki statystyczne do oceny poziomu przeciętnego i zmienności cech.
Różnice wartości MET-min/tydzień badanych mężczyzn w grupach wieku oraz kategoriach wykształcenia poddano analizie statystycznej. Do oceny istotności
różnic między porównywanymi grupami przeprowadzono analizę wariancji ANOVA.
Analiza wyników
1. Aktywność fizyczna w zależności od wieku
Wartości MET-min/tydzień, obliczone dla aktywności
fizycznej w dziedzinach związanych z pracą zawodową
i aktywnością w czasie wolnym, różniły istotnie statystycznie (p < 0,05) badanych w grupach wiekowych.
Mężczyźni w wieku 30–39 lat byli najbardziej aktywni
w pracy zawodowej (tab. 1.) Średnia wartość MET-min/
tydzień w tym przedziale wieku wynosiła 714. Najmniej
aktywni w dziedzinie związanej z pracą zawodową byli
mężczyźni w wieku 20–29 lat; w tym przedziale wieku
badani uzyskali średnie wartości MET na poziomie 447.
W pozycji pośredniej znaleźli się mężczyźni w wieku
40–49 lat ze średnią wartością 521 MET-min/tydzień.
Odwrotny kierunek zróżnicowania zaobserwowano
natomiast dla poziomu aktywności w czasie wolnym.
Najchętniej aktywność fizyczną związaną z rekreacja
i sportem podejmowali mężczyźni w wieku 20–29
lat, a najmniej aktywni byli mężczyźni 30–39-letni.
Obydwie wcześniej wymienione grupy uzyskały średnie wartości MET-min/tydzień na poziomie odpowiednio: 516 i 251. Dla mężczyzn w wieku 40–49 lat średnia
wartość MET wynosiła 459. Wartości MET-min/tydzień
uzyskane w dziedzinach: „aktywny transport” i „prace
domowe” nie różniły w sposób istotnie statystyczny
badanych grup (p > 0,05). Podobnie nie różniła grup
wieku wartość całkowitego MET-min/tydzień dla czterech dziedzin łącznie.
W grupach mężczyzn w wieku 20–29, 30–39
i 40–49 lat średnie wartości całkowitego MET-min/tydzień wynosiły odpowiednio: 1915, 1767 i 1699.
– 60 –
Aktywność fizyczna mężczyzn oceniana za pomocą Międzynarodowego Kwestionariusza Aktywności...
Tabela 1. Poziom aktywności fizycznej w jednostkach MET – grupy wieku
Table 1. Physical activity level in MET– age groups
Dziedzina
Domain
Wiek
Age
20–29
Wiek
Age
30–39
Wiek
Age
40–49
n = 50
n = 36
n = 27
p
–x
SD
–x
SD
–x
SD
Praca zawodowa
Professional activity
447,98
405,21
714,47
434,54
521,89
334,19
0,026
Aktywny transport
Active transport
531,88
425,36
506,97
415,94
407,33
396,02
0,446
Prace domowe
Housework
418,70
383,57
294,72
264,19
310,00
235,44
0,252
Aktywność w czasie wolnym
Leisure time
516,46
385,85
251,25
182,39
459,85
330,76
0,005
Całkowita aktywność
Total activity
1915,02
895,22
1767,42
807,54
1699,07
484,29
0,469
i czasie wolnym różni istotnie statystycznie analizowane grupy na poziomie (p < 0,05).
Czas spędzony w pozycji siedzącej różnił natomiast istotnie statystycznie porównywane grupy
wiekowe. Najwięcej czasu siedząc spędzały osoby
w wieku 20–29 lat, średnio 213 minut dziennie, 264
minuty dziennie podczas weekendu, najmniej czasu
w pozycji siedzącej spędzały osoby w wieku 30–39
lat; średni dzienny czas spędzony w pozycji siedzącej
w tej grupie wynosił 145, a podczas weekendów – 191
minut.
Analiza wariancji wykazała, że całkowity MET-min/
tydzień dla dziedzin aktywności w pracy zawodowej
2. Aktywność fizyczna w zależności
od poziomu wykształcenia
Średnie wartości MET-min/tydzień dla czterech dziedzin aktywności fizycznej analizowanej w grupach wykształcenia przedstawiono w tabeli 2.
Mężczyźni z wykształceniem zasadniczym zawodowym byli najbardziej aktywni w pracy zawodowej;
Tabela 2. Poziom aktywności fizycznej w jednostkach MET – grupy wykształcenia
Table 2. Physical activity level in MET – educational background groups
Dziedzina
Domain
Wykształcenie zawodowe
Vocational education
Wykształcenie średnie
Secondary education
Wykształcenie wyższe
Higher education
n = 40
n = 45
n = 28
p
–x
SD
–x
SD
–x
SD
Praca zawodowa
Professional activity
789,20
324,01
641,49
458,69
63,43
31,41
0,000
Aktywny transport
Active transport
496,52
421,75
431,40
411,79
591,75
388,24
0,278
Prace domowe
Housework
310,12
265,67
355,89
323,67
410,54
376,65
0,556
Aktywność w czasie wolnym
Leisure time
275,18
224,32
468,62
429,89
542,46
343,82
0,009
Całkowita aktywność
Total activity
1871,03
707,99
1897,40
869,27
1608,18
738,14
0,270
– 61 –
Kamil Sławecki
średnia wartość MET-min/tydzień wynosiła w tej grupie badanych 789, natomiast najniższymi wartościami
MET dla aktywności w pracy zawodowej legitymowali
się mężczyźni w grupie wyższego wykształcenia: 63
MET-min/tydzień. Badani ze średnim wykształceniem
uzyskali 641 MET-min/tydzień.
Przeciwny kierunek zróżnicowania dotyczył aktywności w czasie wolnym. Mężczyźni z wykształceniem
zawodowym osiągnęli w zakresie aktywności fizycznej w czasie wolnym średnią wartość 275 MET-min/
tydzień i byli najmniej aktywni w tej dziedzinie z wszystkich porównywanych grup wykształcenia. Mężczyźni
z wykształceniem wyższym byli najbardziej aktywni
w czasie wolnym i osiągnęli średnią wartość 542 METmin/tydzień. W pośredniej strefie wyników znaleźli się
badani z wykształceniem średnim, którzy w dziedzinie
związanej z aktywnością w czasie wolnym uzyskali
468 MET-min/tydzień. Podobnie jak w przypadku kategorii wiekowych, nie zaobserwowano różnic w poziomie aktywności związanych z aktywnym transportem
i pracami domowymi. Nie dostrzeżono również wpływu
wykształcenia na aktywność fizyczną określoną dla
czterech dziedzin łącznie. Całkowite MET-min/tydzień
wynosiło dla grupy z wykształceniem zasadniczym
zawodowym, średnim i wyższym odpowiednio: 1871,
1897 i 1608 MET-min/tydzień i nie różniło istotnie statystycznie badanych.
Najwięcej czasu w pozycji siedzącej w ciągu tygodnia oraz weekendów spędzali mężczyźni z wykształ-
ceniem średnim: 192 minuty dziennie w ciągu tygodnia
i 253 minuty dziennie podczas weekendów. Najkrócej
w pozycji siedzącej przebywali mężczyźni z wykształceniem zasadniczym zawodowym: średnio 158 minut
dziennie w tygodniu. Mężczyźni z wykształceniem
wyższym spędzali siedząc 185 minut, a podczas
weekendów średnio 200 minut dziennie. Jak wykazała
analiza, czas spędzany w pozycji siedzącej nie różnił
istotnie statystycznie (p > 0, 05) badanych w grupach
wykształcenia.
3. Aktywność intensywna, umiarkowana
i chodzenie w grupach wieku i wykształcenia
Dla każdej z grup wieku i wykształcenia przedstawiono
także średnie wartości MET-min/tydzień dla aktywności intensywnej, umiarkowanej i chodzenia. Najwyższe
wartości MET – zarówno dla wysiłków umiarkowanych,
jak i intensywnych – uzyskali mężczyźni w grupie wieku
20–29 lat, odpowiednio: 1120 i 304. Najniższe wartości
w przypadku dwóch wymienionych wcześniej aktywności odnotowano w grupie w wieku 40–49 lat. Średnie
wartości całkowitego MET dla chodzenia wynosiły
w grupie 20–29 lat 692, a w grupie 30–39 lat 567 oraz
507 w grupie mężczyzn 40–49-letnich.
Poziom całkowitego MET dla wysiłków umiarkowanych był najwyższy w grupie mężczyzn deklarujących
wykształcenie zasadnicze zawodowe i wynosił 1145
MET-min/tydzień, a najniższy – w grupie mężczyzn
80%
70%
60%
Niewystarczająca AF
Low PA
50%
40%
Umiarkowana AF
Moderate PA
30%
Wysoka AF
High PA
20%
10%
0%
20-29
29
Wiek / Age
30-39
Wiek / Age
40
40-49
Wiek / Age
Rycina 1. Procent mężczyzn sklasyfikowanych w trzech kategoriach aktywności fizycznej – grupy wieku
Figure 1. The percentage of men classified in accordance with their level of physical activity – age groups
– 62 –
Aktywność fizyczna mężczyzn oceniana za pomocą Międzynarodowego Kwestionariusza Aktywności...
80%
70%
60%
50%
Niewystarczająca AF
Low PA
40%
Umiarkowana AF
Moderate PA
30%
20%
Wysoka AF
High PA
10%
0%
Zawodowe
Vocational
education
Średnie Secondary
Wyższe
education
Higher education
Rycina 2. Procent mężczyzn sklasyfikowanych w trzech kategoriach aktywności fizycznej – grupy wykształcenia
Figure 2. The percentage of men classified in accordance with their level of physical activity – educational background groups
z wykształceniem wyższym. Tymczasem w zakresie
aktywności intensywnych mężczyźni z wykształceniem
wyższym legitymowali się najwyższą wartością, wynoszącą 237 MET-min/tydzień. Średnie wartości MET dla
chodzenia kształtowały się w badanych grupach na
poziomie 607, 492 i 796 MET-min/tydzień, odpowiednio dla wykształcenia zawodowego, średniego i wyższego.
Przeprowadzona analiza wariancji dla każdej intensywności w przypadku zmiennych: wiek i wykształce-
nie wykazała, że całkowity MET-min/tydzień dla każdej
z trzech intensywności wysiłku nie różnił istotnie statystycznie (p > 0,05) analizowanych grup. Kwestionariusz
IPAQ, pozwala na klasyfikowanie badanych w kategoriach aktywności wysokiej, umiarkowanej i niewystarczającej.
Podstawowym warunkiem określenia poziomu
aktywności fizycznej na podstawie danych zebranych za pomocą Międzynarodowego Kwestionariusza
Aktywności Fizycznej jest regularność, a elementami
70%
60%
50%
Niewystarczajaca AF
Low PA
40%
Umiarkowana AF
Moderate PA
30%
Wysoka AF
High PA
20%
10%
0%
Rycina 3. Procent wszystkich mężczyzn sklasyfikowanych w trzech kategoriach aktywności fizycznej
Figure 3. Men assigned to one of three levels of physical activity – general classification [%]
– 63 –
Kamil Sławecki
uzupełniającymi – intensywność wysiłku i czas jego
trwania.
Na podstawie analizy z uwzględnieniem wieku (ryc.
1) do wysokiej aktywności fizycznej zaklasyfikowano
8% badanych w wieku 20–29 lat oraz 3% mężczyzn
w przedziale wiekowym 30–39 lat. W najstarszej grupie
wieku nikt nie spełnił wymogów stawianych wysokiej
aktywności fizycznej. Wysoki odsetek stanowili mężczyźni z grup 40–49 i 30–39 lat, którzy nie spełnili
warunków aktywności wysokiej i umiarkowanej (odpowiednio: 30 i 33% badanych).
W grupach wykształcenia (ryc. 2) żaden badany
legitymujący się wyższym wykształceniem nie spełnił
wymogu wysokiej aktywności fizycznej, 39% mężczyzn
z wykształceniem wyższym nie spełniło także wymogu
umiarkowanego poziomu aktywności fizycznej. Tylko
5 % mężczyzn z wykształceniem zawodowym i 7%
mężczyzn z wykształceniem średnim – to osoby, które
spełniły wymagania pozwalające na zaklasyfikowanie
ich do grupy wysokiej aktywności fizycznej, w kategorii
aktywności umiarkowanej znalazło się natomiast 70%
mężczyzn z wykształceniem zasadniczym zawodowym i 73% z wykształceniem średnim. Procentowy
udział wszystkich badanych mężczyzn w kategoriach
aktywności fizycznej niewystarczającej, umiarkowanej
i wysokiej przedstawiono na rycinie 3.
Dyskusja
W badaniach, które przeprowadzono do zrealizowania celu tej pracy, wykorzystano długą wersję
Międzynarodowego Kwestionariusza Aktywności Fi­
zycznej IPAQ. Wersja ta jest niechętnie przyjmowana
przez respondentów. Dużą zaletą długiej wersji IPAQ
jest bardzo szerokie pole analizy aktywności fizycznej,
co można jednak uważać za utrudnienie, gdyż w wielu
pracach w różny sposób interpretuje się i przedstawia
uzyskane wyniki.
Badaną grupę stanowiły osoby o różnym poziomie
wykształcenia i wieku.
Jak wspomniano we wstępie, w wielu opracowaniach na temat poziomu aktywności fizycznej pomija
się często analizę wysiłków podejmowanych w innych
dziedzinach życia, analizując w większości przypadków
tylko aktywność fizyczną w czasie wolnym.
Przedstawione w opracowaniu wyniki badań pokazują zróżnicowanie poziomu aktywności fizycznej związanej z różnymi dziedzinami życia badanych mężczyzn
w zależności od ich wieku i wykształcenia.
Mężczyźni uzyskujący wyższe wartości MET-min/
tydzień, którzy byli bardziej aktywni w pracy zawodowej, nie odczuwali potrzeby podejmowania takiej
aktywności w czasie wolnym. Diametralnie różną sytuację zaobserwowano u mężczyzn z wykształceniem
wyższym. Zależność pomiędzy rodzajem pracy zawodowej a podejmowaniem aktywności fizycznej w czasie wolnym została już wykazana w wielu badaniach.
Według badań CBOS najchętniej aktywność rekreacyjną i sportową w czasie wolnym podejmują osoby
zajmujące wysokie pozycje w hierarchii zawodowej,
najczęściej wykonujące pracę umysłową [15]. Na przykład Biernat w swoich badaniach nad aktywnością różnych grup zawodowych wykazała, iż pomimo mniejszej
ilości wolnego czasu to mężczyźni z wykształceniem
wyższym częściej podejmowali rekreację w czasie wolnym [16].
W przypadku aktywności związanej z przemieszczaniem się czy pracami domowymi w przedstawionych badaniach nie odnotowano statystycznie istotnych
różnic pomiędzy badanymi zarówno ze względu na
wiek, jak i wykształcenie. Wyższą całkowitą aktywność
w grupach wykształcenia stwierdzono u mężczyzn
posiadających wykształcenie zasadnicze zawodowe,
natomiast najniższe MET odnotowano u mężczyzn
z wykształceniem wyższym.
Podobne wyniki uzyskano w badaniach przeprowadzonych w Norwegii [17]. Mężczyźni z niższym
wykształceniem byli bardziej aktywni w pracy zawodowej, w mniejszym natomiast stopniu podejmowali
aktywność związaną ze sportem czy też rekreacją
ruchową. Mimo iż wyrażona globalnie w jednostkach
MET aktywność mężczyzn z wykształceniem zawodowym i średnim, choć statystycznie nieistotna, jest
wyższa niż u mężczyzn legitymujących wykształceniem wyższym, to jednak warto zauważyć, iż wykonując pracę fizyczną zaniedbują oni, niestety, aktywność w czasie wolnym. Bardzo ryzykowna może
być próba traktowania przez badanych aktywności
podejmowanej w pracy jako substytutu aktywności
w czasie wolnym, związanym z uprawianiem sportu
czy rekreacji. Jak wykazują liczne badania, nie każdy
wysiłek podejmowany w pracy przynosi korzyści dla
zdrowia [18].
Wysoki odsetek stanowili mężczyźni, którzy spełnili
warunki stawiane aktywności umiarkowanej, a w grupie z aktywnością wysoką znalazło się zaledwie 4%
respondentów. W innych badaniach prowadzonych
w Polsce za pomocą krótkiej wersji IPAQ nie stwier-
– 64 –
Aktywność fizyczna mężczyzn oceniana za pomocą Międzynarodowego Kwestionariusza Aktywności...
dzono aż tak wysokiego odsetka osób w grupie aktywności wystarczającej. Badania pracowników banków
i administracji lokalnej w Warszawie wykazały, że żaden z pracowników banków nie został zaklasyfikowany
do kategorii wysokiej aktywności fizycznej, a w kategorii umiarkowanej znalazło się około 50% badanych.
W tych samych badaniach dotyczących pracowników
lokalnej administracji aż 70% respondentów nie spełniło kryterium ustalonego dla wysokiej i umiarkowanej
aktywności [19].
Objęci badaniem własnym pracownicy zakładu
produkcyjnego – w porównaniu do pracowników biurowych – są bardziej aktywni i częściej spełniają wymagania stawiane osobom o umiarkowanej aktywności fizycznej. Należy jednak podkreślić, iż według
najnowszych zaleceń Komitetu Naukowego IPAQ tylko
dolny pułap wysokiego poziomu aktywności fizycznej
stanowi odzwierciedlenie prozdrowotnej dawki aktywności fizycznej HEPA (Health-Enhancing Physical
Activity) i wywiera pozytywny wpływ na stan zdrowia
[20]. Jak wynika z badań przeprowadzonych w ramach
tej pracy, kluczową rolę w ogólnej aktywności fizycznej odgrywają dziedziny związane z pracą zawodową,
aktywnym przemieszczaniem się i pracami domowymi.
Dalsza analiza tego problemu może dostarczyć nowych danych i poszerzyć stan wiedzy na temat różnych
rodzajów czynności podejmowanych w życiu codziennym, które mają wpływ na ogólną aktywność fizyczną
człowieka.
Podsumowanie wyników
1. Wysoki odsetek (65%) stanowili mężczyźni, którzy
spełnili warunek umiarkowanego poziomu aktywności fizycznej. Warunek wysokiego poziomu aktywności spełniło tylko 4%, a aktywność niewystarczającą zaobserwowano u 31% biorących udział
w badaniu mężczyzn.
2. Wiek badanych mężczyzn istotnie różnicował ich
aktywność fizyczną w dziedzinach związanych
z pracą zawodową oraz z rekreacją w czasie wolnym. Aktywność fizyczną związaną z rekreacją
i sportem najchętniej podejmowali mężczyźni
w wieku 20–29 lat, a najmniej aktywni byli w czasie
wolnym mężczyźni w wieku 30–39 lat.
3. Mężczyźni z wykształceniem zasadniczym zawodowym byli najbardziej aktywni w pracy zawodowej, najniższą aktywnością w pracy zawodowej
legitymowali się natomiast mężczyźni z wyższym
wykształceniem. U mężczyzn posiadających wyższe wykształcenie stwierdzono najwyższy poziom
aktywności fizycznej w czasie wolnym, a najniższym poziomem tej aktywności wykazywali się
mężczyźni najsłabiej wykształceni.
4. Dziedziny aktywności fizycznej związane z pracami
domowymi oraz aktywnym przemieszczaniem się
nie różnicowały w sposób istotny statystycznie
badanych mężczyzn porównywanych w grupach
wieku i wykształcenia.
PIŚMIENNICTWO • LITERATURE [1] Marchewka A, Jungiewicz M: Aktywność fizyczna w młodości a jakość życia w starszym wieku. Gerontologia
Polska, 2008; 16(2): 127–130.
[2] Parkkari J, Natri A, Kannus P, Manttari A, Laukkanen R,
Haapasalo H, Nenonen A, Pasanen M, Oja P, Vuori I:
A controlled trial of the health benefits of regular walking
on a golf course. Am. J. Med., 2000; 109(2): 102–108.
[3] Wannamethe GS, Shaper GA, Walker M: Physical activity and risk of cancer in middle-aged men. Br.J. Cancer,
2001; 85(9): 1311–1316.
[4] Waxman A: WHO’s global strategy on diet, physical
activity and health Response to a worldwide epidemic of
non-communicable diseases. Scand J Nutrition, 2004;
48: 58–60.
[5] Raglin J, Wilson GS, Galper D: Excercise and Its Effects
on Mental Health; w Bouchard C, Blair SN, Haskell WL
(red.): Physical Activity and Health. Champaign IL, Human
Kinetics, 2007.
[6] Abu-Omar K, Rutten A, Lahtinen V: Mental health and
physical activity in the European Union. Soz.- Präventivmed, 2004; 49: 301–309.
[7] Bauman A, Cora L Craig: The place of physical activity in
the WHO Global Strategy on Diet and Physical Activity.
International Journal of Behavioral Nutrition and Physical
Activity, 2005.
[8] Miązek U, Chrzanowska M, Miazek Z: Społeczne implikacje aktywności fizycznej krakowskich studentek. Annales
Universitatis Mariae Curie-Sklodowska Lublin – Polonia,
2005, Vol. LX, Suppl. XVI, 317 SECTIO D.
[9] Piątkowska M: Uczestnictwo Polaków w aktywności fizycznej w porównaniu do innych krajów Unii Europejskiej.
XIII Warsztaty Antropologiczne „Współczesne metody
badań aktywności, sprawności i wydolności fizycznej
człowieka”. Warszawa, 2010.
[10] Franca Correia dos Reis H i wsp: Prevalence and variables
associated with physical inactivity in individuals with high
and low socioeconomic status. Arq Bras Cardiol, 2009;
92(3): 193–198.
[11] Gajewski K, Biernat E: Zastosowanie Międzynarodowego
kwestionariusza aktywności fizycznej (IPAQ) – Za i przeciw, czyli kilka rozważań metodycznych i ich konsekwencje. XIII Warsztaty Antropologiczne „Współczesne metody
– 65 –
Kamil Sławecki
[12]
[13]
[14]
[15]
badań aktywności, sprawności i wydolności fizycznej
człowieka”. Warszawa 2010.
Guidelines for Data Processing and Analysis of the International Physical Activity Questionnaire (IPAQ) – Short
and Long Forms 2005: www. Ipaq.ki.se.
Biernat E, Stupnicki R, Lebiedzinski B, Janczewska L: Assessment of physical activity by applying IPAQ questionnaire. Physical Education and Sport, 2008; 52: 46–52.
Cybulska A: O aktywności fizycznej Polaków. Komunikat
z badan. Aktualne problemy i wydarzenia. Warszawa,
CBOS, 2003.
Biernat E: Aktywność fizyczna mieszkanców Warszawy.
Warszawa, SGH, 2010.
[16] Graff-Iversen S, Anderssen S, Holme I, Jenum A.K,
Raastad T: An adapted version of the long International
Physical Activity Questionnaire (IPAQ-L): construct validity
in a low-income, multiethnic population study from Oslo,
Norway. International Journal of Behavioral Nutrition and
Physical Activity 2007.
[17] Makowiecka-Dąbrowska T, Bortkiewicz A, Gadzicka E:
Wysiłek fizyczny w pracy zawodowej – czynnik ryzyka
czy ochrona przed chorobami układu krążenia. Medycyna
pracy, 2007; 58(5):423–432.
[18] Biernat E, Tomaszewski P, Milde K: Physical activity of
office workers. Biol Sport, 2010; 27: 289–296.
– 66 –
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
OCENA PRZYDATNOŚCI METOD OKREŚLANIA
OTŁUSZCZENIA CIAŁA U MĘŻCZYZN
W ŚWIETLE RELACJI ZE SPRAWNOŚCIĄ
I WYDOLNOŚCIĄ FIZYCZNĄ
EVALUATION OF THE USEFULNESS OF METHOD
FOR DETERMINING BODY FAT IN MEN
IN THE LIGHT OF THE RELATIONSHIP WITH
THE PHYSICAL PERFORMANCE AND ENDURANCE
FITNESS
Stanisław Gołąb*, Agnieszka Woronkowicz**, Jan Sobiecki**
* prof. dr hab., Katedra Antropologii, AWF, Kraków, al. Jana Pawła II 78
** dr, Katedra Antropologii, AWF, Kraków, al. Jana Pawła II 78
Słowa kluczowe: miary otłuszczenia ciała, sprawność fizyczna, dorośli mężczyźni
Key words: body fatness measure, physical fitness, men
STRESZCZENIE • SUMMARY Wstęp. W badaniach antropologicznych kondycji fizycznej, jako głównej składowej zdrowia, bierze się pod uwagę zarówno stronę somatyczną (skład ciała), jak i sprawność oraz wydolność fizyczną. Nadmiar tkanki tłuszczowej
wykazuje wyraźne powiązania z zagrożeniami zdrowotnymi oraz z niższą sprawnością i wydolnością fizyczną.
Cel pracy. Ocena przydatności metod określania tkanki tłuszczowej w badaniach kondycji fizycznej dorosłych i dojrzałych mężczyzn. Za kryterium przydatności metody w badaniach liczniejszych grup przyjęto stopień
powiązań miar otłuszczenia ze sprawnością i wydolnością fizyczną.
Materiał i metody. Materiały pochodzą z badań antropometrycznych i sprawnościowych około 1400 mężczyzn
w wieku 20–70 lat, reprezentujących środowisko pracowników przemysłowych. Zastosowano cztery sposoby
oceny otłuszczenia: 1) wskaźnik otłuszczenia względnego [(suma 4 fałdów skórno-tłuszczowych/masa ciała) ×
× 100]; 2) BF% w składzie ciała na podstawie wskazań urządzenia pomiarowego Body Composition Analyzer
(Tanita); 3) BF% wg równań Sirii (D – wg Durnina, Womersleya); 4) BF% z BMI wg Deurenberga.
Zmienne sprawnościowe stanowiło pięć prób motorycznych z testu Eurofit: równowaga, szybkość ruchów
ręki, gibkość tułowia, siła eksplozywna kończyn dolnych, siła zaciskania ręki. Wydolność fizyczną oceniano na
podstawie step testu YMCA i %HRmax. Relacje pomiędzy miarami otłuszczenia a sprawnością i wydolnością
fizyczną określano na podstawie korelacji liniowej.
Wyniki i wnioski. Najwięcej istotnych współzależności wystąpiło u mężczyzn w wieku 30–39 lat. Dwie miary otłuszczenia – BF% wg Tanity oraz wskaźnik otłuszczenia względnego – najbardziej korelowały z wynikami
sprawnościowymi i charakteryzowały się największą zmiennością wewnątrzgrupową. Poziom otłuszczenia
określany za pomocą tych metod można traktować jako szczególnie trafny wyznacznik w diagnozowaniu kondycji fizycznej mężczyzn.
Introduction. In research on physical anthropology as major components of health are taken into account
physique (body composition) as well as fitness and physical efficiency. Excess body fat has clear links with health
risks, lower productivity and physical performance.
– 67 –
Stanisław Gołąb, Agnieszka Woronkowicz, Jan Sobiecki
Aim of the study. Assessing the usefulness of methods for determining body fat in research on physical
condition of adult males. As a criterion for suitability of the above research method for studies, conducted on
larger groups of subjects, we employed the relationship level between the measures of fatness and the functional
efficiency of physical performance.
Material and methods. The results of anthropometric and fitness tests, carried out on about 1400 male
industrial workers aged 20–70, were examined with four methods of assessing body fat: 1) relative fatness index
[(sum of 4 folds / body weight) × 100]; 2) BF% in body composition according to the Body Composition Analyzer
(Tanita); 3) BF% by Siri equations (D – according to Durnin, Womersley); 4) BF% from BMI by Deurenberg.
Fitness variables measurement consisted of five trials taken out of the Eurofit test: motor balance, plate
tapping, sit and reach, standing board jump and hand grip strength. Physical capacity test was designed in accordance with the YMCA step-test and the %HRmax. The relationship between the measures of fatness, fitness
and physical performance was determined by linear correlation.
Results and conclusions. Most significant correlation occurred among the participants aged 30–39. Two
measurements of body fat – by Tanita BF% and the index of relative fatness – were most correlated with the efficiency, having been characterized by the highest intragroup variability. The level of body fat determined by these
methods can be considered as a particularly accurate measure of physical fitness in the diagnosis of men.
Wstęp
Badania antropometryczne oraz wyniki prób sprawności i wydolności fizycznej reprezentatywnych grup
osobników dorosłych dostarczają ważnych informacji
o poziomie kondycji fizycznej populacji. Za pozytywny
miernik zdrowia, który warunkuje stopień ryzyka wystąpienia problemów zdrowotnych, uznawany jest stan
rozwoju takich podstawowych cech somatycznych, jak
wysokość, masa ciała, tkanka tłuszczowa, beztłuszczowa masa ciała oraz ich wzajemne proporcje (wyrażane w postaci wskaźników), a także rezultaty prób
sprawności i wydolności fizycznej [1, 2, 3, 4].
Zjawisko narastania nadwagi i otyłości, które ujawnia się przede wszystkim w społeczeństwach krajów
rozwiniętych (uprzemysłowionych) wskutek niewłaściwego stylu życia (zbyt kalorycznego odżywiania się
i małej aktywności fizycznej) stanowi poważne zagrożenie zdrowotne dla ludności wielu bogatych państw.
Dane z USA, pochodzące z narodowego programu
badawczego (NHANES) z lat 1999–2000 [5], wykazały np. nadwagę lub otyłość u 65,7% populacji dorosłych Amerykanów (w tym u 30,6% z nich BMI ≥ 30).
Otyłość brzuszna występowała u 38,3% mężczyzn
i 59,9% kobiet. O podobnej sytuacji w państwach
Europy Zachodniej na początku XXI wieku, szczególnie w Wielkiej Brytanii, informują raporty z badań
epidemiologicznych. Stosunkowo mniejsze nasilenie nadwagi i otyłości odnotowano w Danii, Szwecji
i Francji [6].
Obszerne ogólnopolskie badania reprezentatywnej próby dorosłych Polaków w wieku 18–94 lat, przeprowadzone w 2002 roku pod nazwą NATPOL PLUS
(nadciśnienie tętnicze w Polsce plus zaburzenia lipidowe i cukrzyca), wykazały, że co drugi dorosły Polak
ma nadwagę lub jest otyły [7]. Następstwem epidemii
otyłości jest większa zachorowalność na wiele chorób, takich jak cukrzyca typu 2, miażdżyca, choroba
niedokrwienna serca, choroba zwyrodnieniowej stawów, w których przebiegu otyłość jest udowodnionym
już czynnikiem ryzyka. Nadwaga i otyłość stanowią
drugi pod względem wielkości czynnik ryzyka chorób niedokrwiennych serca w Polsce. Podwyższone
wartości wskaźnika BMI (BMI ≥ 25) charakteryzują
ponad połowę społeczeństwa Polaków powyżej 40.
roku życia [8].
Pomiary tkanki tłuszczowej, jako jednego z głównych składników ciała, uwzględniane są już rutynowo
w ocenie poziomu rozwoju fizycznego oraz budowy
ciała (typów somatycznych). W próbach losowych
o znacznej liczebności osobników względy organizacyjne i finansowe utrudniają w praktyce stosowanie
bardziej precyzyjnych metod określania składu ciała,
np. rentgenograficznej, densytometrycznej, hydrometrycznej, platyzmograficznej czy absorpcjometrii fotonów. Większe zastosowanie znajdują natomiast metody pomiarów antropometrycznych, bioelektrycznej
impedancji (BIA – za pomocą wagi Tanita, szczególnie przydatny ze względu na niewielki koszt eksploatacji i szybkość obsługi wagi) oraz metody szacowania wielkości otłuszczenia ciała na podstawie równań
uwzględniających pomiary cech somatycznych: wysokości, masy ciała, obwodów i fałdów skórno-tłuszczowych. Analizy porównawcze dotyczące stosowania
różnych sposobów szacowania stopnia otłuszczenia
u dzieci i młodzieży, na przykład chłopców w fazie
przedpokwitaniowej [9], wykazały duże korelacje
dodatnie między wynikami uzyskiwanymi różnymi
metodami (bioelektrycznej impedancji, odczytów
z nomogramów fałdów skórno-tłuszczowych i równań
– 68 –
Ocena przydatności metod określania otłuszczenia ciała u mężczyzn w świetle relacji ze sprawnością...
szacujących BF%). Mimo to jednak tendencje zmian
zawartości tłuszczu z wiekiem, szacowane wg powyższych metod, nie były jednakowe. Spostrzeżenia te
uzasadniają również potrzebę określania przydatności różnych metod szacowania wielkości tkanki tłuszczowej u osobników dorosłych, jako jednej z istotnych
składowych ciała warunkujących stopień kondycji
zdrowotnej [10, 11, 12].
W artykule przeprowadzono analizę przydatności wybranych metod, które stosuje się do określania
tkanki tłuszczowej w badaniach antropologicznych,
zmierzających do oceny kondycji fizycznej dorosłych
i dojrzałych mężczyzn. Za główne kryterium przydatności danej metody (oprócz możliwości jej łatwego
stosowania w różnych warunkach badań liczniejszych
prób populacyjnych) przyjęto stopień powiązań miar
otłuszczenia ze sprawnością i wydolnością fizyczną
jako przejawami kondycji fizycznej.
Materiał i metody
Materiały pochodzą z badań prowadzonych w latach 2001–2002 przez zespół pracowników Katedry
Antropologii AWF w Krakowie. Badaniami objęto ponad
1400-osobową grupę mężczyzn w wieku 20–70 lat, reprezentującą środowisko pracowników przemysłowych
z populacji krakowskiej [13]. W opracowaniu wykorzystano pomiary wysokości i masy ciała oraz grubości
fałdów skórno-tłuszczowych pod dolnym kątem łopatki
(SSC), na ramieniu nad mięśniem trójgłowym (TRC), na
brzuchu (ABD) oraz na podudziu (CLF). Uwzględniono
cztery sposoby określania wielkości otłuszczenia ciała:
1) wskaźnik otłuszczenia względnego:
[suma 4 fałdów skórno-tłuszczowych (SSC + TRC +
+ ABD + CLF)/masa ciała]×100,
2) procent tłuszczu w masie ciała – BF%, wykorzystując do pomiaru technikę BIA (Bioelectrical
Impedance Analysis) wg Body Composition
Analyzer TBF 300,
3) procent tłuszczu w składzie ciała – BF%, wg równań Siri [14,15], w tym D (gęstość ciała) wg równań
Durnina, Womersleya [16],
4) procent tłuszczu – BF%, wyliczany z BMI wg
Deurenberga [17].
Grupę zmiennych sprawnościowych stanowiły wyniki pięciu prób motorycznych wg testu Eurofit [18]:
1) równowagi – czas stania na jednej nodze w pozycji
flaminga (próba zmodyfikowana w porównaniu do
Eurofitu),
2) szybkości ruchów ręki – plate tapping,
3) gibkości tułowia – w siadzie skłon dosiężny w przód,
4) siły eksplozywnej kończyn dolnych – skok w dal
z miejsca,
5) siły statycznej – zaciskania ręki – dynamometr dłoniowy.
Ocenę wydolności fizycznej (sercowo-naczyniowej) przeprowadzono na podstawie wyników step testu
YMCA [19] i procentu wykorzystania tętna maksymalnego – %HRmax.
Stopień powiązań miar otłuszczenia ze sprawnością i wydolnością fizyczną oceniano za pomocą
współczynników korelacji liniowej po wcześniejszych
analizach charakteru rozkładów rozważanych miar
oraz kierunku zmian wielkości przeciętnych z wiekiem.
Wyniki badań
Ogólna charakterystyka liczbowa zastosowanych miar
otłuszczenia (tab. 1) wskazała, że wyniki z pomiarów
BF% wagą Tanita mają rozkłady normalne z wyjątkiem
grupy dwudziestolatków. Przy szacowaniu procentu
otłuszczenia na podstawie równań rozkłady normalne
uzyskano natomiast tylko dla dwudziesto- i trzydziestolatków, a w pozostałych grupach wiekowych wystąpiły
rozkłady o asymetrii ujemnej.
Biorąc pod uwagę wszystkie zastosowane metody,
w większości grup wiekowych odnotowano jednak
rozkłady o asymetrii dodatniej, co jest cechą charakterystyczną dla zmienności wymiarów otłuszczenia.
W związku z powyższymi spostrzeżeniami na rycinie 1
przedstawiono wielkość median jako estymatora wielkości przeciętnych.
We wszystkich miarach zaznacza się wzrost wartości przeciętnych z wiekiem. Istotne różnice między
kolejnymi grupami wieku, oceniane na podstawie 95%
przedziału ufności oraz granic QI i QIII, stwierdzono
w przypadku pomiarów za pomocą wagi Tanita i wyliczeń BF% z BMI (ryc. 2 i 3).
Efekty wieku w wielkości otłuszczenia są więc w tym
przypadku najwyraźniejsze, mimo zachowania podobnych rozstępów /xmin. – xmax./ (ryc. 4). Tymczasem BF%
wg równań Siri znamiennie różni głównie skrajne grupy
wieku, a wskaźnik otłuszczenia względnego jest istotnie
niższy tylko dla najmłodszej grupy wiekowej (ryc. 1B).
Zmiany wyników prób motorycznych i wydolności
sercowo-naczyniowej mężczyzn z wiekiem [12] wskazują, że regres wyników sprawnościowych między 20.
a 70. rokiem życia (ryc. 5) jest zróżnicowany:
– 69 –
Stanisław Gołąb, Agnieszka Woronkowicz, Jan Sobiecki
Tabela 1. Charakterystyki statystyczne miar otłuszczenia mężczyzn w grupach wiekowych
Table 1. Statistical characteristics of fat measurement in the men’s age groups
Zmienna/
analysed
variables
Wskaźnik
otłuszczenia
względnego/
skinfold-based
fat index (SBFI)
Tanita BF %
BF%
wg równań Siri/
BF% – Siri
method
BF% z BMI/
BF% from BMI
– Deurenberg
method
Wiek/age
N
–x
Sx–
SD
Me
V
Xmin
Xmax
Skośność/
sekwenss
20–29
194
6,49
0,16
2,21
6,15
34,05
2,48
14,38
0,70
30–39
369
7,09
0,11
2,20
7,00
31,02
2,55
16,12
0,75
40–49
516
7,36
0,11
2,58
7,09
35,05
3,26
32,35
3,58
50–59
295
7,32
0,11
1,91
7,32
26,09
3,07
14,30
0,48
> 60
46
7,72
0,49
3,29
6,94
42,61
3,90
26,66
4,35
20–29
194
16,70
0,43
6,03
15,75
36,10
4,00
50,00
1,24
30–39
368
19,34
0,29
5,54
19,30
28,60
6,30
39,20
0,17
40–49
516
21,95
0,25
5,72
21,80
26,05
8,30
39,00
0,16
50–59
294
23,89
0,33
5,71
24,00
23,90
8,20
45,30
0,18
> 60
46
25,07
1,04
7,07
25,40
28,20
8,20
42,80
0,28
20–29
194
17,52
0,39
5,39
17,21
30,76
2,78
29,08
0,03
30–39
369
21,50
0,24
4,63
21,95
21,53
8,88
32,36
–0,32
40–49
516
25,20
0,24
5,53
25,41
21,94
9,13
57,40
0,16
50–59
295
27,03
0,33
5,67
27,59
20,97
7,81
41,25
–0,52
> 60
46
26,87
0,80
5,44
26,72
20,24
13,21
36,51
–0,34
20–29
194
19,32
0,32
4,52
18,59
23,40
9,65
41,85
0,90
30–39
369
22,62
0,23
4,38
22,34
20,00
12,17
39,37
0,39
40–49
516
26,05
0,20
4,46
25,73
17,10
15,87
41,69
0,47
50–59
295
28,67
0,28
4,49
28,57
17,02
18,69
50,56
0,46
> 60
46
32,25
0,75
5,08
31,09
15,08
22,46
43,23
0,33
– największy dotyczy siły eksplozywnej, gibkości
i równowagi (40%),
– pośredni – wskaźnika wykorzystania tętna maksymalnego (%HRmax), siły względnej i tappingu ręką
(ponad 20%),
– najmniejszy charakteryzuje częstość tętna powysiłkowego w teście YMCA (ok. 6%).
Obserwujemy znaczne powiększenie regresu wyników wszystkich prób już po 35. roku życia. W analizowanym materiale przekrojowym, obejmującym mężczyzn dorosłych, dojrzałych i w pierwszym podokresie
starości, obniżenie sprawności i wydolności fizycznej
współwystępuje z powiększaniem się otłuszczenia według omawianych miar. Prostą oceną tych powiązań są
współczynniki korelacji liniowej.
Wartości współczynników korelacji (tab. 2) wskazują
na różną częstość statystycznie istotnych powiązań miar
otłuszczenia ze sprawnością i wydolnością fizyczną
w zależności od wieku mężczyzn. Najwięcej współzależności istotnych występuje u osób w wieku 30–39 lat,
a zdecydowanie najmniej – po 60. roku życia. Pomiary
przy użyciu wagi Tanita oraz prosty wskaźnik otłuszczenia względnego są najczęściej znamiennie skorelowane
z wynikami motorycznymi oraz wydolnością fizyczną,
z wyjątkiem tappingu i równowagi. Wszystkie relacje
mają merytorycznie kierunek ujemny. Najmocniejsze
i najliczniejsze związki z poziomem otłuszczenia wykazuje siła względna, a następnie siła eksplozywna kończyn dolnych. Stosunkowo niewiele związków z otłuszczeniem odnotowano w przypadku wyników równowagi,
a sporadycznie – z szybkością ruchów ręki.
– 70 –
Ocena przydatności metod określania otłuszczenia ciała u mężczyzn w świetle relacji ze sprawnością...
Tanita BF %
BF% wg równań Siri/
BF% – Siri method
BF% z BMI/ BF% from BMI – Deurenberg method
35
30
25
20
15
10
20–29
30–39
40–49
50–59
≥ 60
kategorie wieku/ age categories

wskaźnik otłuszczenia
względnego/
skinfoldbased fat index(SBFI)
7,5
7
6,5
6
5,5
2029

3039
4049
5059
≥ 60
kategorie wieku/ age categories
Rycina 1. Mediany miar otłuszczenia w grupach wiekowych: A) Tanita BF%, BF% z równań, BF% z BMI; B) wskaźnik otłuszczenia względnego
Figure 1. The medians of BF in analyzed variables
Dwie miary otłuszczenia, najbardziej skorelowane
z wynikami sprawnościowymi (Tanita BF% i wskaźnik
otłuszczenia względnego), charakteryzuje również naj-
większa zmienność wewnątrzgrupowa – wyraźnie różnicująca osobników w kolejnych grupach wiekowych
(ryc. 6).
– 71 –
Stanisław Gołąb, Agnieszka Woronkowicz, Jan Sobiecki

28
26
Średnia
Średnia±Błąd std
Średnia±0,95 Przedz. ufn.
Tanita BF%
24
22
20
18
16
14
20
30
40
50
60
kategorie w ieku/ age categories

 Rycina 2. Średnie arytmetyczne i 95% przedziały ufności BF% w masie ciała (pomiary Tanitą)
Figure 2. The arithmetic means and 95% confidence intervals of BF% by Tanita
BF% z BMI/ BF% from BMI -Deurenberg method
45
40
Mediana
25%75%
Zakres nieodstających
35
30
25
20
15
10
5
20
30
40
kategorie wieku/ age categories
Rycina 3. Mediany oraz wielkości Q1 i Q3 dla BF% wyliczonego z BMI
Figure 3. The medians, Q1 i Q3 for BF% from BMI (Deurenberg method)
– 72 –
50
60



Ocena przydatności metod określania otłuszczenia ciała u mężczyzn w świetle relacji ze sprawnością...
kategorie wieku/age categories
2029
25
3039
4049
5059
≥ 60
20
15
10
5
0
A
2
5
8
11
14
17
20
23
26
29
32
35
38
41
Tanita BF%


kategorie wieku/ age categories
25
2029
3039
4049
5059
≥ 60
20
15
10
5
0
B
11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 31 33 35 37 39 41 44
BF% z BMI/ BF% from BMI

Rycina 4. Rozkłady częstości wielkości otłuszczenia w grupach wiekowych wg pomiarów wagą Tanita (A) i wyliczonych z BMI (B)
Figure 4. Distributions of fatness in age groups for measurements of Tanita (A) and calculated from BMI
Stosunkowo dużej zmienności wewnątrzgrupowej
wyników prób równowagi i tappingu (ryc. 7.) nie towarzyszy natomiast większa korelacja z miarami otłuszczenia
z wyjątkiem równowagi wśród trzydziestolatków.
Zakres zmienności większości prób sprawnościowych (ryc. 7) mieści się w granicach 15–30%, a w przypadku równowagi – pomiędzy 40 a 90%, przy równoczesnym zmniejszaniu się jej z wiekiem. Obserwowane
– 73 –
Stanisław Gołąb, Agnieszka Woronkowicz, Jan Sobiecki
Tabela 2. Współczynniki korelacji liniowej miar otłuszczenia z wynikami prób motorycznych i wydolności fizycznej w grupach wiekowych mężczyzn
Table 2. Correlation coefficients and level of statistical significance between measures of body fatness results of motor and endurance fitness test
równowaga/
balance test
tapping
ręką/
plate tapping
gibkość
tułowia/
sit and
each
siła eksplozywna
k. dolnych/
standing board
jump
siła wzgl.
ręki/
relative
hand grip
strength
step-test
YMCA (HR)/
YMCA steptest
(HR)
%HR max
20–29 lat/years
Wskaźnik tłuszczenia
względnego/
skinfold-based fat
index(SBFI)
Tanita BF %
BF% wg równań Siri/
BF% – Siri method
BF% z BMI/
BF% from BMI –Deurenberg method
–0,18*
0,11
–0,23**
–0,27***
–0,47***
0,05
0,06
–0,10
0,11
–0,12
–0,30***
–0,42***
0,18*
0,18*
–0,15
–0,07
–0,21**
–0,28***
–0,55***
0,10
0,12
–0,13
0,01
–0,06
–0,19*
–0,51***
0,15
0,16*
30–39 lat/years
Wskaźnik tłuszczenia
względnego/
skinfold-based fat
index(SBFI)
Tanita BF %
BF% wg równań Siri/
BF% – Siri method
BF% z BMI/
BF% from BMI –Deurenberg method
Wskaźnik tłuszczenia
względnego/
skinfold-based fat
index(SBFI)
Tanita BF %
BF% wg równań Siri/
BF% – Siri method
BF% z BMI/
BF% from BMI –Deurenberg method
Wskaźnik tłuszczenia
względnego/
skinfold-based fat
index(SBFI)
Tanita BF %
BF% wg równań Siri/
BF% – Siri method
BF% z BMI/
BF% from BMI –Deurenberg method
Wskaźnik tłuszczenia
względnego/
skinfold-based fat
index(SBFI)
Tanita BF %
BF% wg równań Siri/
BF% – Siri method
BF% z BMI/
BF% from BMI –Deurenberg method
* p ≤ 0,05;
–0,18**
0,15*
–0,20***
–0,20***
–0,43***
0,18**
0,18**
–0,20***
0,04
–0,18**
–0,24***
–0,51***
0,26***
0,27***
–0,18**
–0,05
–0,17**
–0,26***
–0,51***
0,26***
0,27***
–0,22***
0,06
–0,15*
–0,25***
–0,53***
0,19***
0,21***
40–49 lat/years
–0,03
–0,01
–0,11*
–0,17**
–0,32***
0,17**
0,17**
–0,12*
–0,03
–0,17**
–0,14**
–0,51***
0,21***
0,20***
–0,13*
0,02
–0,17**
–0,18***
–0,53***
0,21***
0,22***
–0,08
–0,07
–0,08
–0,10
–0,51***
0,19***
0,19***
50–59 lat/years
–0,02
–0,06
–0,21**
–0,18*
–0,40***
0,01
–0,01
–0,12
0,00
–0,21**
–0,17*
–0,54***
0,07
0,08
–0,13
0,01
–0,21**
–0,17*
–0,55***
0,07
0,08
–0,07
–0,03
–0,19**
–0,15*
–0,54***
0,03
0,05
≥ 60 lat/years
0,00
0,06
0,05
0,08
0,05
0,44*
0,29
0,04
0,03
0,04
0,03
–0,43*
0,21
0,03
–0,13
0,31
0,08
–0,11
–0,60**
0,16
0,11
–0,11
0,05
–0,01
–0,11
–0,50*
0,03
–0,16
** p ≤ 0,01; *** p ≤ 0,001
– 74 –
Ocena przydatności metod określania otłuszczenia ciała u mężczyzn w świetle relacji ze sprawnością...


równowaga/
balance test
tapping
ręką/
plate tapping
gibkość tułowia/
sitandreach
siła eksplozywna
k.dolnych/
standing board jump
siła wzgl.
ręki/ relative hand grip strength
steptest YMCA
%HR max
160
140
120
% 100
80
60
40
2024
2529
3034
3539
4044
4549
5054
5559
6064
≥ 60
kategorie wieku/ age categories
Rycina 5. Procentowe zmiany median wyników prób sprawnościowych z wiekiem (wielkość median w wieku 20 – 24 lat = 100%) – za Gołąbem i wsp.

[12]

Figure 5. Medians of fitness and endurance tests results in age groups (100% in age group 20–24) according to Gołąb and co-authors [12]
Wskaźnik otłuszczenia
względnego/
skinfoldbased fat index(SBFI)
Tanita BF%
BF% wg równań Siri/
BF%  Siri method
BF% z BMI/
BF% from BMI

45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
2029
3039
4049
5059
kategorie wieku/ age categories
Rycina 6. Współczynniki zmienności miar otłuszczenia (V)
Figure 6. Coefficient of variability of body fat variables
– 75 –
≥ 60
Stanisław Gołąb, Agnieszka Woronkowicz, Jan Sobiecki
równowaga/
balance test
tapping
ręką/
plate tapping
gibkość
tułowia/
sit and reach
siła eksplozywna
k.dolnych/
standing board jump
siła wzgl.
ręki/ relative hand grip strength
steptest
YMCA (HR)/
YMCA steptest
(HR)
% HR max

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
2029
3039
4049
5059
kategorie wieku/ age categories
≥ 60
Rycina 7. Współczynniki zmienności wyników prób motorycznych i wydolności sercowo-naczyniowej
Figure 7. Coefficient of variability of motor and endurance test results
zwiększenie zróżnicowania wyników niektórych prób
sprawnościowych w grupach najstarszych mężczyzn
nie wpływa na zwiększenie korelacji z otłuszczeniem,
które są tu przeważnie nieistotne z wyjątkiem powiązań z siłą względną ręki.
Dyskusja i wnioski
Powszechnie opisywane relacje pomiędzy wielkością tkanki tłuszczowej w składzie ciała a sprawnością i wydolnością fizyczną organizmu mają istotne
– 76 –
Ocena przydatności metod określania otłuszczenia ciała u mężczyzn w świetle relacji ze sprawnością...
znaczenie dla oceny kondycji fizycznej, a tym samym
i zdrowotnej człowieka w kolejnych fazach ontogenezy.
Postępowania zmierzające do uzyskania i utrzymywania sylwetki somatycznej sprzyjającej zdrowiu mieszczą się zazwyczaj w głównych składowych stylu życia
– w żywieniu i aktywności fizycznej [20, 21]. W związku
z powyższym większego znaczenia nabiera wybór metody pomiaru tkanki tłuszczowej w badaniach liczniejszych prób populacyjnych.
Przyjmując prezentowane w pracy rozważania
i ujęcia statystyczne za podstawę do uzasadnienia
wyboru danej metody określania tkanki tłuszczowej u mężczyzn uznać należy, że pomiary uzyskane
z zastosowania Body Composition Analyzer TBF 300
(waga Tanita) oraz prostego wskaźnika otłuszczenia
(suma 4 f. tł. : (masa ciała) × 100) można polecić, jako
metody pomiarowe szczególnie przydatne do badań
populacyjnych o charakterze przekrojowym. Głównymi
argumentami przemawiającymi za taką oceną są:
– najwyraźniejsze zróżnicowanie międzyosobnicze
otłuszczenia w kolejnych grupach wiekowych,
– konsekwentne ukierunkowanie zmian otłuszczenia
mężczyzn z wiekiem zgodne z wynikami badań
ogólnopolskich [7, 8],
– najliczniejsze, istotne związki korelacyjne pomiarów pośrednich tkanki tłuszczowej (BF% z Tanity
i wskaźnik otłuszczenia względnego) z rezultatami
powszechnie stosowanych prób sprawności motorycznej i wydolności fizycznej,
– możliwość określenia typu otłuszczenia (dystrybucji
tkanki tłuszczowej) w wyniku uwzględnienia fałdów
skórno-tłuszczowych na tułowiu i kończynach.
Poziom otłuszczenia oceniany za pomocą tych metod można traktować jako pośredni wyznacznik, ważny
w diagnozowaniu kondycji fizycznej (z wyjątkiem zdolności koordynacyjnych) mężczyzn w wieku dorosłym
i dojrzałym.
PIŚMIENNICTWO • LITERATURE [1] Despers JP: Grouping of risk factors for cardiovascular
diseases in visceral obesity. Therapeutic implications. Ann
Endocrinol (Paris), 1995; 56(2): 101–105.
[2] Drabik J, Drabik P: Wydolność i aktywność fizyczna osób
w starszym wieku. Wych. Fiz. i Sport, 1997; 3, 47–54.
[3] Przewęda R: Testowanie sprawności fizycznej jako element promocji zdrowia; w Aktywność fizyczna. Drugie
warsztaty antropologiczne. Komitet Antropologii PAN,
Zakład Antropologii AWF w Warszawie. Warszawa, AWF,
1999: 39–47.
[4] Nazar K, Kociuba-Uściłko H: Znaczenie aktywności ruchowej w zapobieganiu chorobom cywilizacyjnym; w Górski J (red.): Fizjologiczne podstawy wysiłku fizycznego.
Warszawa, PZWL 2001–2002; 532–543.
[5] Hedley A, Ogden C, Johnson C, Carrol M, Curtina L,
Flegal K: Prevalence of overweight and obesity among
US children, adolescents, and adults, 1999–2002. JAMA,
2004; 291(23): 2847–2850.
[6] World Health Organization. Obesity: preventing and managing the global epidemic. Report of a WHO Consultation
presented at: the World Health Organization. June 3–5,
1997. Geneva, Switzerland, 1997.
[7] Zdrojewski T, Babińska Z, Bandosz P, Kąkol M, Szpakowski
P, Gnacińska M, Krupa- Wojciechowska B, Wyrzykowski B:
Związek nadwagi i otyłości z podwyższonymi wartościami
ciśnienia tętniczego w badaniach reprezentatywnych grup
dorosłych Polaków w 1997 i 2002 r. (NATPOL II, NATPOL
III). Med. Metabol., 2002; 4(Suppl.): 32.
[8] Rywik S, Piotrowski W, Pająk A, Broda G, Rywik T: Nadwaga i otyłość a zaburzenia metaboliczne w losowych
próbkach populacji polskiej w wieku 20–74 lat – program
POL-MONICA Bis. Med. Metabol. 2003; 7(2): 16–24.
[9] Gradek J, Cempla J: Porównanie różnych sposobów szacowania otłuszczenia u chłopców w przedpokwitaniowej
fazie rozwoju. Nowiny Lekarskie, 2002; 71(2–3): 137–141.
[10] Oja P, Tuxworth B (ed.): Eurofit for adults. Assessment of
health-related fitness. Council of Europe, 1995.
[11] Socha M: Correlations between selected fatness indices
and total body fat estimated by means of the impedance
method. Prz. Antropol., 1999; 62: 25–34.
[12] Gołąb S, Sobiecki J, Brudecki J: Social and somatic determinations of physical fitness in men aged 20–70 years
from Cracow. Hum Mov., 2009; 10/2: 116–125.
[13] Gołąb S, Chrzanowska M, Sobiecki J, Żarów R, Woronkowicz A, Brudecki J: Cechy somatyczne i sprawność
motoryczna mężczyzn z populacji krakowskiej. Studia
i Monografie, Kraków, AWF 2004; 30.
[14] Siri WE: The gross composition of the body; w Lawrence
JH, Tobias CS (eds): Biological and Medical Physics. New
York, Academic Press, 1956.
[15] Jakson AS, Pollock ML: Generalized equations for predicting body density of men. Br J Nutr., 1978; 40: 497–504.
[16] Durnin J, Womersley J: Body fat assessed from total
body density and its estimation from skinfold thickeness:
measurementr on 481 men and women aged from 16 to
72 years. Br J Nutr., 1974; 32: 77–97.
[17] Deurenberg P, Weststrate JA, Seidell JC: Body mass
index as a measure of body fatness: age-and sex-specific
predictions formules. Br J Nutr., 1991; 65, 2: 105–114;
[18] EUROFIT. European test of physical fitness. Council of
Europe Committee for the Dewelopment of Sport. 1989;
Edigrat Editionale Grafica, Roma.
[19] Kuntzelman CT: Fitness discovery activities. 1990; AAHPERD, Reston.
– 77 –
Stanisław Gołąb, Agnieszka Woronkowicz, Jan Sobiecki
[20] Jethon Z, Wierzbicka-Damska J: Możliwości przeciwdziałania powstawaniu nadwagi i otyłości za pomocą
ćwiczeń fizycznych; w Murawska-Ciałowicz E, Zatoń M
(red.): Znaczenie aktywności ruchowej dla zdrowia. Studia
i Monografie, Wrocław, AWF, 2005; 75: 83–103.
[21] Skrzek A: Aktywność fizyczna kobiet w profilaktyce osteopenii i osteoporozy; w E. Murawska-Ciałowicz E, Zatoń M
(red.): Znaczenie aktywności ruchowej dla zdrowia. Studia
i Monografie AWF we Wrocławiu. 2005; 75: 47–66.
– 78 –
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
OCENA DYMORFIZMU PŁCIOWEGO
CECH SOMATYCZNYCH I SKŁADU CIAŁA
MŁODZIEŻY TRENUJĄCEJ SPORTY WODNE
THE EVALUATION OF SEXUAL DIMORPHISM
OF SOMATIC FEATURES AND BODY COMPOSITION
OF YOUNG PEOPLE DOING WATER SPORTS
Ewa Ziółkowska-Łajp*, Anna Demuth**, Marek Drozdowski**,
Urszula Czerniak**, Magdalena Krzykała**
* dr hab., Katedra Antropologii i Biometrii, AWF Poznań
** dr, Katedra Antropologii i Biometrii, AWF Poznań
Słowa kluczowe: cechy somatyczne, skład ciała, dymorfizm płciowy, sporty wodne, młodzież
Key words: somatic features, body composition, sexual dimorphism, water sports, young people
STRESZCZENIE • SUMMARY Wprowadzenie. Poglądy na temat maskulinizacji cech budowy ciała sportsmenek zostały częściowo zweryfikowana szeroko prowadzonymi badaniami z zakresu antropologii, jednak ze względu na ostrą rywalizację
sportową problem wydaje się wciąż kontrowersyjny, przez co nadal otwarty i wymagający stałego monitorowania już na wstępnych etapach szkolenia sportowego dziewcząt.
Cel pracy. Analiza porównawcza poziomu kształtowania się wybranych parametrów morfologicznych
u chłopców i dziewcząt trenujących wioślarstwo, kajakarstwo i pływanie.
Materiał i metody. W zespole 173 zawodników i zawodniczek w wieku 15 lat i 16 lat wykonano pomiary
antropometryczne 12 cech somatycznych, a także wyznaczono skład ciała (procentową zawartość tłuszczu,
wody i masy beztłuszczowej) metodą bioelektrycznej impedancji. Różnice w poziomie kształtowania się analizowanych cech między chłopcami a dziewczętami szacowano za pomocą wskaźnika Mollisona oraz testu
t-Studenta dla grup niezależnych.
Wyniki. W grupie piętnastoletnich dziewcząt najbardziej zbliżone do zespołu chłopców wielkością umięśnienia (wyrażoną obwodami analizowanych segmentów ciała) oraz rozmieszczeniem podściółki tłuszczowej
są pływaczki, a wśród starszych szesnastoletnich zawodniczek – wioślarki. W badanych zespołach dziewcząt
uprawiających tak różne dyscypliny sportów wodnych oraz u chłopców trenujących te same dyscypliny, a także
w zespołach wydzielonych ze względu na wiek metrykalny odnotowano prawidłowe relacje zarówno zawartości
masy tłuszczowej, jak i masy aktywnej. Niepokojące są jednak niskie wyniki oznaczeń udziału wody w składzie
ciała u szesnastoletnich dziewcząt trenujących pływanie.
Wnioski. Uzyskane wyniki pozwalają stwierdzić, że czynne uprawianie sportu nie powoduje znaczących
zaburzeń w kształtowaniu się cech diagnozowanych jako różnicujące dymorficznie.
Introduction. The opinions on masculinisation of body build of female athletes have been partly reviewed
with extensive studies in the area of anthropology, however due to intense sports competition the problem still
seems controversial, and thus it remains open and requires constant monitoring already in the initial stages of
sports training of girls.
– 79 –
Ewa Ziółkowska-Łajp, Anna Demuth, Marek Drozdowski, Urszula Czerniak, Magdalena Krzykała
Aim of the work. The aim of the study is to analyse the differences in the levels of selected morphological
parameters between boys and girls practicing rowing, canoeing and swimming.
Material and methods. In the group of 173 male and female athletes aged 15 and 16 years anthropometric
measures of 12 somatic features were carried out and the body composition was established using a bioelectric
impedance method (a percentage content of fat, water and lean body mass). The differences in the level of analysed features between boys and girls were estimated using Mollison index and Student’s t-test for independent
samples.
Results. Among fifteen-year-old girls, the swimmers are most similar to boys in terms of size of musculature
(expressed as circumferences of analysed body parts) and distribution of underlayer of fat tissue, and among
older, sixteen-year-old female athletes – the rowers. In the studied groups of girls doing such different disciplines
of water sports and in boys doing the same disciplines as the girls, as well as in groups formed on the basis of
metrical age, correct relations of fat mass content and active mass content were noted. However, results indicating a low share of water in body composition in sixteen-year-old girls practicing swimming are worrying.
Conclusions. The results lead to the conclusion that active participation in sport does not cause any significant
disturbances in the features diagnosed as dimorphically differentiating.
Wprowadzenie
Specjalistyczny trening fizyczny, a szczególnie
prowadzony w progresywnej fazie rozwoju ontogenetycznego, wpływa nie tylko na kształtowanie
pożądanych, najbardziej korzystnych w określonej
dyscyplinie sportu cech i zdolności motorycznych,
na opanowanie umiejętności technicznych i taktycznych, ale działa także modyfikująco na strukturę morfologiczną młodego organizmu, powodując zmiany
w budowie somatycznej i składzie tkankowym ciała
[1, 2]. Jednocześnie, jak wynika z badań, specyfika
parametrów morfologicznych, obok poziomu wytrenowania i właściwości psychicznych, jest jednym
z warunków trafnego doboru kandydatów do sportu,
selekcji i adaptacji [3, 4, 5, 6]. Nie tylko w powstałych
dawniej opracowaniach [7, 8, 9], lecz również i we
współczesnych, sugeruje się, że intensywny wysiłek
fizyczny prowadzi do zacierania się różnic cech morfologicznych mężczyzn i kobiet, a męskie rozmiary
i proporcje ciała zawodniczek wielu dyscyplin sportu
są efektem selekcji prowadzonej pod kątem bardziej
męskiej budowy ciała [10, 11]. Mimo że teoria o maskulinizacji cech budowy ciała sportsmenek została
częściowo zweryfikowana za pomocą szeroko prowadzonych badań, w tym także z zakresu antropologii,
problem ten wydaje się jednak wciąż kontrowersyjny,
przez co nadal otwarty i wymagający stałego monitorowania na różnych etapach szkolenia sportowego
[12, 13, 14].
Aktualność tej problematyki wynika między innymi
z ostrej rywalizacji sportowej, co niejednokrotnie powoduje stosowanie w niektórych dyscyplinach i konkurencjach sportowych znacznych obciążeń treningowych,
które mogą pozostawiać swój ślad na morfologicznych
strukturach organizmu zawodniczek.
Celem pracy była analiza porównawcza poziomu
kształtowania się wybranych parametrów morfologicznych i komponentów ciała między chłopcami
a dziewczętami trenującymi wioślarstwo, kajakarstwo
i pływanie, zrzeszonymi w klubach sportowych działających w ramach Wielkopolskiego Stowarzyszenia
Sportowego.
Materiał i metody badań
Materiał opracowania stanowią wyniki badań antropometrycznych 173 chłopców i dziewcząt w wieku 15
i 16 lat, reprezentujących kadrę młodzieżową makroregionu Wielkopolski, w trzech dyscyplinach sportu
ściśle związanych ze środowiskiem wodnym (kajakarstwo, wioślarstwo i pływanie). Materiał ma charakter
przekrojowy i gromadzony był w latach 2008–2009.
Wykorzystany w przedstawianym opracowaniu, jest
cząstką szerszych badań prowadzonych we współpracy z Wielkopolskim Stowarzyszeniem Sportowym,
którymi objęto reprezentantów kilkunastu dyscyplin
sportowych, a uwzględniających większą liczbę charakterystyk somatycznych. Badani, mimo młodego wieku,
poddawani byli intensywnemu i ukierunkowanemu wysiłkowi fizycznemu, większość z nich (96%) trenowała
systematycznie od co najmniej czterech lat, odnosząc
znaczne sukcesy sportowe. Zarówno wspomniane sukcesy sportowe (jako reprezentanci kadry młodzieżowej
regionu Wielkopolski), jak i staż treningowy były istotnym kryterium włączenia do badań.
Posługując się klasycznym instrumentarium antropometrycznym (w skład którego wchodzą: antropometr, cyr-
– 80 –
Ocena dymorfizmu płciowego cech somatycznych i składu ciała młodzieży trenującej sporty wodne
Tabela. 1. Liczebność badanych według płci, wieku i dyscyplin sportu
Table 1. Number of subjects by sex, age and sport
Płeć
Sex
Wiek w latach
Age in years
Wioślarstwo
Rowing
Kajakarstwo
Canoeing
Pływanie
Swimming
15
23
18
10
16
14
14
12
15
12
21
14
16
13
14
8
Chłopcy Boys
Dziewczęta Girls
kiel kaliper, taśma centymetrowa) u wszystkich badanych
– zgodnie z obowiązującymi w antropometrii zasadami
[15, 16] – wykonano pomiary następujących cech morfologicznych: wysokość ciała, masa ciała, obwód: talii, bioder, ramienia, uda, podudzia. Zmierzono także grubość
pięciu fałdów skórno-tłuszczowych: w okolicy dolnego
kąta łopatki, na brzuchu (w ¼ odległości między punktami antropometrycznymi omphalion i iliospinale) i biodrze (nad górnym brzegiem grzebienia biodrowego w linii
pachowej środkowej), nad mięśniem trójgłowym ramienia
(w połowie jego długości) oraz na podudziu (nieco poniżej
dołu podkolanowego). Skład ciała (procentową zawartość masy tłuszczowej, wody całkowitej i masy beztłuszczowej) oznaczono metodą bioelektrycznej impedancji
[17, 18] za pomocą analizatora BIA Akern 110. Ponadto
obliczono wskaźnik względnej masy ciała (BMI).
Materiał analizowano w wydzielonych grupach
wieku kalendarzowego, który ustalono z wyrażonej
w systemie dziesiętnym różnicy między datą urodzenia a datą badania. Przyjęta, powszechnie stosowana
procedura, jest zgodna z zaleceniami redakcji czasopisma „Annals of Human Biology”, jak też z podanymi
przez Eveleth i Tannera (1976) zasadami obliczania
wieku kalendarzowego i tworzenia klas wieku [19, 20].
Liczebność badanych według płci, wieku i dyscyplin
sportu przedstawiono w tabeli 1.
Uzyskane wyniki pomiarów antropometrycznych
oraz składu ciała poddano opracowaniu, korzystając
z pakietu Excel i obliczono podstawowe charakterystyki
statystyczne – średnią arytmetyczną (x–) oraz średnie
odchylenie standardowe (s).
Do określenia różnic dymorficznych w zakresie
analizowanych cech somatycznych zastosowano tzw.
wskaźnik dymorfizmu oparty na oryginalnej metodzie
Mollisona [21], który obliczono wg wzoru [20]:
WD = x–♀ – x♂
s♂
gdzie: WD– wskaźnik dymorfizmu płciowego,
x–♀ – średnia arytmetyczna cech dziewcząt,
x–♂ – średnia arytmetyczna cech chłopców,
s♂ – odchylenie standardowe cech chłopców.
Obliczony wskaźnik posłużył do wykreślenia profili
biometrycznych, umożliwiających ocenę kształtowania się różnic dymorficznych, przy czym wartość bezwzględna wskaźnika określa stopień zróżnicowania,
który jest tym większy, im wyższa jest jego wartość,
a uzyskane dodatnie wartości są dowodem przewagi
wielkości danej cechy u dziewcząt.
Dodatkowo różnice średnich wybranych do badań
cech analizowano za pomocą testu t-Studenta dla grup
niezależnych na poziomie p ≤ 0,05.
Wyniki
Wstępna ocena wykazała występowanie pewnych prawidłowości w kształtowaniu się dymorficznych różnic analizowanych cech morfologicznych między dziewczętami
i chłopcami podejmującymi karierę zawodniczą (ryc. 1,
tab. 2). Dziewczęta w porównaniu do chłopców charakteryzują się statystycznie istotnie mniejszą wysokością
ciała i masą ciała, mniejszym obwodem talii i spoczynkowym obwodem ramienia. Otłuszczenie ciała jest kolejnym przykładem wyraźnego dystansowania się zespołu
dziewcząt. Średnie arytmetyczne wszystkich wybranych
do analizy grubości fałdów skórno-tłuszczowych są
większe u dziewcząt, a po normalizacji przyjmują wartości w granicach od s = 0,54 do s = 1,82. Nieistotne różnice stwierdzono w przypadku wskaźnika BMI, obwodu
bioder i uda w obu grupach wieku oraz obwodu podudzia
między zespołami szesnastolatków.
W efekcie wdrożenia procedury unormowania cech
z uwzględnieniem poszczególnych dyscyplin sportowych wykazano pewne różnice w charakterystykach
zawodniczek i zawodników. Młodsze wioślarki nie różnią się istotne od wioślarzy ani grubością podściółki
– 81 –
Ewa Ziółkowska-Łajp, Anna Demuth, Marek Drozdowski, Urszula Czerniak, Magdalena Krzykała
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0
-0,5
-1,0
-1,5
15 years
16 years
BM
I
fe
re
nc
ci
e
rc
um
ar
fe
m
re
nc
ci
rc
e
um
fe
ti g
re
h
nc
ci
rc
e
um
ca
fe
re
lf
ci
nc
rc
e
u
m
su
fe
bs
r
en
ca
ce
pu
la
rs
ki
ab
nf
do
ol
d
m
en
sk
in
fo
ld
hi
p
sk
in
fo
ld
ar
m
sk
in
fo
ld
ca
lf
sk
in
fo
ld
w
hi
p
ai
st
c
irc
um
bo
dy
bo
dy
he
ig
ht
w
ei
gh
t
-2,0
-2,5
-3,0
Rycina 1. Profil średnich standaryzowanych cech ogółu badanych dziewcząt na tle chłopców
Figure 1. The profile of mean standardised analysed features of the total number of studied girls compared to boys
tłuszczowej zlokalizowanej w okolicach dolnego kąta
łopatki, ani obwodem w podudziu. Także dziewczęta
piętnastoletnie, trenujące kajakarstwo, nie odbiegają
znacząco od rówieśników kajakarzy masą ciała, obwodem talii, bioder, ramienia, uda i podudzia, a ponadto
ich wskaźnik względnej masy ciała nie wykazuje zna-
4,0
3,0
2,0
1,0
0,0
-1,0
female canoers
female swimmers
female rowers
-2,0
fe
re
nc
ci
e
rc
um
fe
ar
re
m
nc
ci
e
rc
um
fe
ti g
re
h
nc
ci
e
rc
um
fe
ca
re
lf
nc
ci
e
rc
um
su
fe
re
bs
nc
ca
e
pu
la
rs
ki
ab
nf
ol
do
d
m
en
sk
in
fo
ld
hi
p
sk
in
fo
ld
ar
m
sk
in
fo
ld
ca
lf
sk
in
fo
ld
I
BM
hi
p
w
ai
st
c
irc
um
w
ei
gh
t
bo
dy
bo
dy
he
ig
ht
-3,0
Rycina 2. Profil cech morfologicznych piętnastoletnich zawodniczek na tle piętnastoletnich l zawodników
Figure 2. The profile of morphological features of fifteen-year-old female athletes compared to fifteen-year-old male athletes
– 82 –
– 83 –
70,53
21,87
74,33
93,14
26,90
53,59
36,41
10,31
11,47
10,88
8,86
9,02
13,68
86,32
65,00
masa ciała (kg)
wskaźnik masy ciała (kg/m2)
obwód talii (cm)
obwód bioder (cm)
obwód ramienia (cm)
obwód uda (cm)
obwód podudzia (cm)
fałd pod dolnym kątem łopatki (mm)
fałd brzucha (mm)
fałd na biodrze (mm)
fałd ramienia (mm)
fałd podudzia (mm)
masa tłuszczowa (%)
masa beztłuszczowa (%)
woda całkowita (%)
3,92
4,96
4,96
3,33
3,65
4,92
4,61
3,29
2,15
3,64
1,80
5,13
4,54
1,84
8,50
6,02
56,25
77,47
22,53
11,62
14,85
17,47
16,85
13,13
34,96
52,46
25,52
91,57
68,15
21,15
59,28
167,76
4,03
4,77
4,77
3,52
4,76
6,77
5,06
4,64
2,67
5,90
2,43
5,02
4,93
2,43
6,88
5,69
10,87
9,01
9,01
3,74
6,95
5,47
5,49
3,44
2,95
1,13
3,17
1,52
6,44
1,65
7,23
10,00
Test
t-Studenta
t-test
63,78
86,29
13,71
8,95
8,19
13,24
13,36
11,62
36,90
54,95
27,81
94,62
76,57
22,59
74,43
181,63
–x
3,46
4,42
4,42
3,83
3,01
6,18
5,85
4,91
2,57
3,97
1,62
6,03
3,91
1,82
8,45
5,54
s
Chłopcy (16 lat)
Boys (16 years)
n = 35
55,64
76,75
23,25
12,34
13,69
18,91
17,49
14,26
35,94
55,29
26,89
94,60
70,14
22,26
62,88
168,17
–x
3,74
4,86
4,86
3,44
4,75
6,75
5,77
5,00
2,32
3,94
2,13
5,83
4,72
2,10
8,99
6,51
s
Dziewczęta (16 lat)
Girls (16 years)
n = 40
9,79
8,90
8,90
4,01
6,06
3,80
3,07
2,30
1,69
0,36
2,13
0,01
6,44
0,72
5,73
9,68
Test
t-Studenta
t-test
* Legenda do tabel 1–4: wysokość ciała / body height, masa ciała / body weight, wskaźnik masy ciała / BMI, obwód talii / waist circumference, obwód bioder / hip circumference, obwód ramienia / arm circumference, obwód uda / tigh circumference, obwód
podudzia / calf circumference, fałd pod dolnym kątem łopatki / subscapular skinfold, fałd brzucha / abdomen skinfold, fałd na biodrze / hip skinfold, fałd ramienia / arm skinfold, fałd podudzia / calf skinfold, masa tłuszczowa / body fat, masa beztłuszczowa /
LBM, woda całkowita / total body water
– brak różnic statystycznych / no statistically significant differences
179,60
s
–x
s
–x
wysokość ciała (cm)
Charakterystyki Characteristics
Dziewczęta (15 lat)
Girls (15 years)
n = 47
Chłopcy (15 lat)
Boys (15 years)
n = 51
Table 2. The comparison of arithmetic means of analysed features of boys and girls using Student’s t-test
Tabela 2. Porównanie średnich arytmetycznych analizowanych cech chłopców i dziewcząt testem t-Studenta*
Ocena dymorfizmu płciowego cech somatycznych i składu ciała młodzieży trenującej sporty wodne
54,87
37,26
11,39
12,26
12,26
8,65
9,35
13,00
87,00
64,61
obwód podudzia (cm)
fałd pod dolnym kątem łopatki (mm)
fałd brzucha (mm)
fałd na biodrze (mm)
fałd ramienia (mm)
fałd podudzia (mm)
masa tłuszczowa (%)
masa beztłuszczowa (%)
woda całkowita (%)
95,61
obwód bioder (cm)
obwód uda (cm)
75,87
obwód talii (cm)
27,22
22,50
wskaźnik masy ciała (kg/m2)
obwód ramienia (cm)
75,89
masa ciała (kg)
Boys
183,77
–x
wysokość ciała (cm)
Charakterystyki Characteristics
– 84 –
3,90
5,23
5,23
3,08
3,05
4,58
4,83
3,46
2,20
4,27
3,47
1,12
4,27
4,51
1,81
6,94
s
56,05
77,63
22,38
11,75
15,50
18,00
15,58
13,00
34,00
50,25
24,33
90,50
66,58
20,15
60,13
173,10
–x
Girls
Wioślarstwo / Rowing
3,42
4,75
4,75
4,94
5,07
5,01
3,50
3,79
2,04
8,48
1,76
3,87
2,97
1,63
4,00
4,07
s
–2,19
–1,79
1,79
0,78
2,24
1,25
0,69
0,46
–1,48
–1,33
–2,58
–1,20
–2,06
–1,30
–2,27
–2,50
Wsk.
Mollis.
Mollison
Index
Boys
66,56
87,43
12,57
8,78
8,44
8,22
9,56
9,28
35,75
51,94
26,56
90,06
72,78
21,23
65,37
175,58
–x
3,10
3,15
3,15
3,67
3,31
2,84
3,24
2,16
2,05
3,43
2,00
4,76
4,36
1,68
7,43
5,00
s
55,02
75,90
24,10
11,95
15,86
18,52
17,48
13,86
36,05
54,48
26,52
92,86
69,86
22,37
60,59
164,77
–x
Girls
Kajakarstwo / Canoeing
Table 3. Statistical characteristics of analysed morphological features of fifteen-year-old male and female athletes
Tabela 3. Charakterystyki statystyczne analizowanych cech morfologicznych piętnastoletnich zawodników i zawodniczek
4,05
4,59
4,59
3,06
4,93
8,29
5,72
5,53
2,93
4,85
2,54
5,03
5,91
2,66
8,07
5,16
s
–3,72
–3,66
3,66
0,86
2,24
3,63
2,44
2,12
0,15
0,74
–0,02
0,59
–0,67
0,68
–0,64
–2,16
Wsk.
Mollis.
Mollison
Index
Boys
63,09
82,76
17,24
8,70
10,10
12,50
13,10
9,70
35,65
53,60
26,80
93,00
73,60
21,57
67,51
177,23
–x
4,56
5,77
5,77
3,53
5,32
6,79
5,45
4,06
1,60
3,53
2,62
4,90
4,20
1,87
6,55
5,13
s
58,27
79,68
20,32
11,00
12,79
15,43
17,00
12,14
34,14
51,32
25,04
90,57
66,93
20,16
56,59
167,68
–x
Girls
Pływanie / Swimming
3,92
4,43
4,43
2,88
3,79
5,37
5,26
3,88
2,26
3,68
2,28
5,73
4,05
1,83
6,50
4,35
s
–1,06
–0,53
0.53
0,65
0,50
0,43
0,72
0,60
–0,94
–0,64
–0,67
–0,50
–1,59
–0,75
–1,67
–1,86
Wsk.
Mollis.
Mollison
Index
Ewa Ziółkowska-Łajp, Anna Demuth, Marek Drozdowski, Urszula Czerniak, Magdalena Krzykała
Ocena dymorfizmu płciowego cech somatycznych i składu ciała młodzieży trenującej sporty wodne
4,0
3,0
2,0
1,0
0,0
femaale canoers
-1,0
female swimmers
-2,0
female rowers
I
fe
re
nc
ci
e
rc
um
f
ar
er
m
en
ci
ce
rc
um
fe
ti g
re
h
nc
ci
e
rc
um
fe
ca
re
lf
nc
ci
rc
e
um
su
f
e
bs
re
ca
nc
pu
e
la
rs
ki
ab
nf
ol
do
d
m
en
sk
in
fo
ld
hi
p
sk
in
fo
ld
ar
m
sk
in
fo
ld
ca
lf
sk
in
fo
ld
BM
hi
p
w
ai
st
c
irc
um
w
ei
gh
t
bo
dy
bo
dy
he
ig
ht
-3,0
Rycina 3. Profil cech morfologicznych szesnastoletnich zawodniczek na tle szesnastoletnich zawodników
Figure 3. The profile of morphological features of sixteen-year-old female athletes compared to sixteen-year-old male athletes
mion istotności. Tymczasem pływaczki charakteryzuje
istotnie mniejsza wysokość i masa ciała, a także istotnie mniejszy obwód talii w porównaniu do pływaków
(ryc. 2, tab. 3).
U starszych (szesnastoletnich) dziewcząt trenujących wioślarstwo istotne różnice w porównaniu z zespołem wioślarzy odnotowano tylko w wysokości ciała
i masie ciała oraz w obwodzie talii i grubości podściółki
Fat mass (%)
25,0
23,0
21,0
19,0
17,0
15,0
13,0
11,0
9,0
7,0
5,0
rowing
canoeing
swimming
rowing
15 years
canoeing
16 years
Rycina 4. Zawartość masy tłuszczowej w zespołach sportowych w wydzielonych grupach wieku
Figure 4. Fat mass content in sports teams in age groups
– 85 –
swimming
boys
girls
76,97
22,86
77,21
95,07
27,71
55,71
37,43
12,79
14,21
14,14
8,79
9,64
14,07
85,93
63,26
masa ciała (kg)
wskaźnik masy ciała (kg/m2)
obwód talii (cm)
obwód bioder (cm)
obwód ramienia (cm)
obwód uda (cm)
obwód podudzia (cm)
– 86 –
fałd pod dolnym kątem łopatki (mm)
fałd brzucha (mm)
fałd na biodrze (mm)
fałd ramienia (mm)
fałd podudzia (mm)
masa tłuszczowa (%)
masa beztłuszczowa (%)
woda całkowita (%)
2,86
4,18
4,18
4,09
3,29
6,87
6,47
5,48
2,63
3,43
1,31
6,34
3,93
1,65
7,98
4,55
s
55,11
76,25
23,75
12,31
14,15
19,77
17,92
15,31
36,62
55,62
26,31
96,00
69,69
22,62
66,40
171,38
–x
Girls
Wioślarstwo / Rowing
Boys
183,61
–x
wysokość ciała (cm)
Charakterystyki
Characteristics
4,67
6,10
6,10
4,85
5,96
8,64
7,19
6,03
2,79
5,33
2,75
7,93
5,09
2,92
11,48
6,48
s
–2,85
–2,32
2,32
0,65
1,63
0,82
0,57
0,46
–0,31
–0,03
–1,07
0,15
–1,92
–0,15
–1,32
–2,69
Wsk.
Mollis.
Mollison
Index
Boys
64,82
87,01
12,99
7,57
7,00
11,43
11,64
9,29
35,86
53,43
28,00
93,71
75,29
22,05
69,34
177,65
–x
4,44
5,10
5,10
3,13
2,18
4,57
4,41
2,70
2,28
4,73
2,18
5,73
3,85
2,14
7,47
5,45
s
56,69
77,92
22,08
12,50
14,29
17,36
15,00
13,64
35,00
54,07
26,79
92,57
69,50
21,86
59,11
164,63
–x
Girls
Kajakarstwo / Canoeing
Table 4. Statistical characteristics of analysed morphological features of sixteen-year-old male and female athletes
Tabela 4. Charakterystyki statystyczne analizowanych cech morfologicznych szesnastoletnich zawodników i zawodniczek
3,43
4,24
4,24
2,71
3,79
6,42
4,15
4,80
1,71
2,95
1,67
4,09
4,85
1,49
6,09
5,26
s
–1,83
–1,78
1,78
1,57
3,34
1,30
0,76
1,61
–0,38
0,14
–0,56
–0,20
–1,50
–0,09
–1,37
–2,39
Wsk.
Mollis.
Mollison
Index
Boys
63,34
84,62
15,38
7,42
11,67
9,67
13,50
10,00
36,21
52,58
27,75
92,67
74,58
22,08
69,45
177,55
–x
3,43
3,88
3,88
1,51
4,64
4,68
4,70
3,02
1,80
3,92
2,60
3,92
4,36
2,03
7,10
3,91
s
54,69
75,50
24,50
12,13
11,88
20,25
21,13
13,63
36,50
56,88
28,00
95,88
72,00
22,38
63,75
169,13
–x
Girls
Pływanie / Swimming
2,23
3,55
3,55
1,81
4,12
2,96
3,64
3,58
2,12
2,10
1,34
3,56
3,89
1,43
6,72
6,09
s
–2,52
–2,35
2,35
3,13
0,04
2,26
1,62
1,20
0,16
1,10
0,10
0,82
–0,59
0,14
–0,80
–2,15
Wsk.
Mollis.
Mollison
Index
Ewa Ziółkowska-Łajp, Anna Demuth, Marek Drozdowski, Urszula Czerniak, Magdalena Krzykała
Ocena dymorfizmu płciowego cech somatycznych i składu ciała młodzieży trenującej sporty wodne
LBM (%)
88,0
86,0
84,0
82,0
80,0
78,0
76,0
74,0
72,0
70,0
68,0
rowing
canoeing
swimming
rowing
15 years
canoeing
swimming
16 years
boys
girls
Rycina 5. Zawartość masy beztłuszczowej w zespołach sportowych w wydzielonych grupach wieku
Figure 5. Lean body mass content in sports teams in age groups
tłuszczowej mierzonej na ramieniu. Badane kajakarki
od chłopców uprawiających tę samą dyscyplinę sportu
różni większa grubość wszystkich fałdów skórno-tłusz-
czowych, mniejsza wysokość i masa ciała, a w grupie
obwodów ciała – mniejszy obwod talii. Pływaczki natomiast cechuje znacząco mniejsza wysokość ciała
Total watera (%)
68,0
66,0
64,0
62,0
60,0
58,0
56,0
54,0
52,0
50,0
rowing
canoeing
swimming
rowing
15 years
canoeing
swimming
16 years
boys
girls
Rycina 6. Zawartość wody całkowitej w zespołach sportowych w wydzielonych grupach wieku
Figure 6. Total water content in sports teams in age groups
– 87 –
– 88 –
25,83
74,17
54,42
Masa beztłuszczowa (%)
Woda całkowita (%)
Dziewczęta (15 l.) / Girls (15 yrs)
(jeden wynik / one result)
BMI = 21,15
Populacja / Population [17]
dziewczęta (15 l.) / girls (15 yrs)
BMI = 20,20
Masa tłuszczowa (%)
65,00
65,47
Woda całkowita (%)
56,25
77,47
22,53
86,32
84,45
Masa beztłuszczowa (%)
13,68
Chłopcy (15 l.) / Boys (15 yrs)
(jeden wynik / one result)
BMI = 21,87
15,71
Populacja / Population [17]
chłopcy (15 l.) / boys (15 yrs)
BMI = 19,90
Masa tłuszczowa (%)
Skład ciała
Body composition
Table 5. The comparison of body composition of the studied male and female athletes compared to a non-training peer population
Tabela 5. Zestawienie porównawcze składu ciała badanych zawodników i zawodniczek na tle populacji rówieśników nietrenujących
52,97
72,38
27,79
Populacja / Population [17]
Dziewczęta (16 l.) / girls (16 yrs)
BMI = 21,10
58,88
82,23
17,77
Populacja / Population [17]
chłopcy (16 l.) / boys (16 yrs)
BMI = 21,80
55,64
76,75
23,25
Dziewczęta (16 l.) / Girls (16 yrs)
(jeden wynik / one result)
BMI = 22,26
63,78
86,29
13,71
Chłopcy (16 l.) / Boys (16 yrs)
(jeden wynik / one result)
BMI = 22,59
Ewa Ziółkowska-Łajp, Anna Demuth, Marek Drozdowski, Urszula Czerniak, Magdalena Krzykała
Ocena dymorfizmu płciowego cech somatycznych i składu ciała młodzieży trenującej sporty wodne
i obwód mięśniowy uda oraz istotnie większa grubość
podskórnej tkanki tłuszczowej z wyjątkiem ramienia
(ryc. 3, tab. 4).
Analiza wykonanych pomiarów składu tkankowego ciała pozwala stwierdzić w obu grupach wieku
dziewcząt wyraźnie większy udział masy tłuszczowej
w ogólnej masie ciała, w porównaniu do rówieśniczych
grup chłopców (ryc. 4). Natomiast zarówno u piętnastoletnich, jak i szesnastoletnich dziewcząt trenujących
wioślarstwo, kajakarstwo i pływanie – w porównaniu
z chłopcami – odnotowano istotnie mniejszą zawartość
masy beztłuszczowej (ryc. 5). U dziewcząt na relatywnie niższym poziomie w porównaniu do chłopców
utrzymuje się zawartość wody całkowitej (ryc. 6). Na
szczególną uwagę zasługuje małe uwodnienie ciała
– zwłaszcza u młodszych i starszych kajakarek oraz
u szesnastoletnich wioślarek.
Podsumowanie i wnioski
Trening fizyczny może w zróżnicowany sposób oddziaływać na organizm człowieka, na co wpływ mają liczne
uwarunkowania, wśród których istotną rolę odgrywają:
uprawiana dyscyplina sportu, wielkość stosowanych obciążeń, wiek rozpoczynania systematycznego treningu
i staż treningowy. Wymieniono wprawdzie tylko kilka
spośród wielu czynników, ale właśnie na ich podstawie
można wysunąć przypuszczenie, że specjalistyczny
trening fizyczny, któremu zostaje poddana młodzież,
może powodować zmniejszanie się różnic cech somatycznych między zespołami chłopców i dziewcząt.
Z punktu widzenia etapowości rozwoju można
przyjąć, że badani piętnasto- i szesnastoletni zawodnicy oraz zawodniczki, poddawani w czterech poprzedzających badanie latach życia ukierunkowanemu treningowi fizycznemu, znajdowali się w fazie ekspansji
związanej z bardzo intensywnymi przemianami, które
prowadziły do osiągnięcia dojrzałości płciowej i nasilenia się różnic dymorficznych. Proces ten przebiega
w różnym tempie u dziewcząt i chłopców, wykazuje
także indywidualne zróżnicowanie [22]. W okresie tym
wraz ze zmianami wymiarów kostnych i proporcji ciała
(tj. z intensywniejszym zwiększaniem się u chłopców
szerokości barków, a u dziewcząt – szerokości bioder) następują zmiany kształtu ciała, powodowane
m.in. rozwojem układu mięśniowego i stopniowym
zwiększaniem się przyrostów podściółki tłuszczowej
[22, 23]. Regularny trening fizyczny (w omawianych
dyscyplinach sportu w znacznej mierze o charakterze siłowym), a taki jest udziałem badanej młodzieży,
w sferze morfologicznej przyczynia się do rozwoju
wielu układów organizmu sportowca, najszybciej jednak ujawnia się jego wpływ na cechy bardziej podatne
na oddziaływanie czynników egzogennych. Dlatego
też w analizie uwzględniono poziom kształtowania się
cech łatwo reagujących na zadawane zawodnikom obciążenia. Z drugiej strony, jednym z przejawów genetycznie zdeterminowanych różnic dymorficznych jest
większa u mężczyzn masa mięśniowa, a u kobiet –
większa zawartość masy tłuszczowej. Potwierdzeniem
mogą być wyniki analizy porównawczej poziomu
kształtowania się elementów składu ciała rówieśniczej
populacji młodzieży nietrenującej [17] w odniesieniu
do analizowanych tu zespołów (tab. 5). Z analizy wynika, że trening siłowy wykorzystywany w szkoleniu
badanej młodzieży spowodował u obu płci zwiększenie masy ciała szczupłego (LBM), przy jednoczesnym
zmniejszeniu udziału tłuszczu w masie ciała.
Przeprowadzone badania traktowaliśmy jako próbę
rejestracji wyników reakcji czułych na działanie procesu
treningowego cech w zespołach chłopców i dziewcząt, obciążonych intensywnym, ukierunkowanym ze
względu na uprawianą dyscyplinę sportu wysiłkiem
fizycznym.
Przedstawione charakterystyki skłaniają do sformułowania następujących wniosków:
1. Czteroletni okres szkolenia sportowego, któremu
podlegali wszyscy badani i uwzględnieni w tym
opracowaniu zawodnicy, należy uznać za wystarczająco długi przedział czasowy do ujawnienia
efektów oddziaływania treningu na analizowane
obwody mięśniowe, fałdy skórno-tłuszczowe oraz
skład ciała.
2. Czynne uprawianie sportu nie powoduje znaczących zaburzeń w kształtowaniu się cech diagnozowanych jako różnicujące dymorficznie. W badanych
zespołach dziewcząt uprawiających tak odmienne
dyscypliny sportu, a także chłopców trenujących
takie same jak dziewczęta dyscypliny, jak też w zespołach wydzielonych ze względu na wiek metrykalny, odnotowano prawidłowe relacje zarówno
zawartości masy tłuszczowej, jak i masy aktywnej.
Niskie wyniki oznaczeń udziału wody w składzie
ciała stwierdzono u starszych zawodniczek trenujących pływanie, natomiast największe różnice
w zawartości tej składowej ciała wystąpiły między
piętnastoletnimi chłopcami a dziewczętami uprawiającymi kajakarstwo.
3. Zastosowana w opracowaniu jednocechowa analiza wykazała, że wśród piętnastoletnich dziewcząt
– 89 –
Ewa Ziółkowska-Łajp, Anna Demuth, Marek Drozdowski, Urszula Czerniak, Magdalena Krzykała
podskórnej podściółki tłuszczowej są pływaczki,
a w zespole starszych zawodniczek – wioślarki.
najbardziej zbliżone do zespołu chłopców wielkością umięśnienia (wyrażoną obwodami analizowanych segmentów ciała) oraz rozmieszczeniem
PIŚMIENNICTWO • LITERATURE [1] Pietraszewska J: Zróżnicowanie morfologiczne zawodników różnych dyscyplin sportowych. Studia i Monografie.
Wrocław, 1998; 54.
[2] Burdukiewicz A, Pietraszewska J: Skład tkankowy ciała
młodych pływaków; w Jopkiewcz A (red.): Auxology and
health promotion. 2007; 4;127–134.
[3] Milicerowa H: Budowa ciała jako kryterium selekcji sportowej. Studia i Monografie AWF, Warszawa, 1973; 5.
[4] Powolny L.: Czynnik somatyczny jako kryterium selekcji
do sportu. Sport Wyczynowy, 1977; 7: 39-46.
[5] Ziemilska A: Zasady i metody doboru w sporcie młodocianych. Warszawa, ed. RCM SKFiS. RCM SKFiS,
Warszawa, 1988; 4: 4–26.
[6] Kosendiak J: Nabór i selekcja do uprawiania sportu jako
wieloletni proces. Sport Wyczynowy, 2008; 10–12: 62–67.
[7] Gołąb S, Lachowicz W: Charakterystyka budowy ciała
zawodników i zawodniczek w kajakarstwie górskim.
Wychowanie Fizyczne i Sport, 1978; 3: 23–42.
[8] Skibińska A: Dymorfizm płciowy niektórych cech somatycznych dzieci i młodzieży (7–18 lat). Materiały i Prace
Antropologiczne, 1969; 77: 165–186.
[9] Jarosińska A, Janusz A: Zagadnienia maskulinizacji
dziewcząt pod wpływem treningu siatkarskiego. Zeszyty
Naukowe AWF, Wrocław, 1979; 24: 49–63.
[10] Migasiewicz J: Zróżnicowanie dymorficzne wybranych
cech morfofunkcjonalnych kobiet i mężczyzn uprawiających rzut dyskiem. Wychowanie Fizyczne i Sport, 1999;
3: 111-120.
[11] Łaska-Mierzejewska T., Rola dymorfizmu płciowego
w sporcie; w Skierska E, (red.): Sport kobiet. Warszawa,
1996: 61–72.
[12] Socha S: Sport kobiet – wyzwania dla nauki. Sport Wyczynowy, 2001, 3–4: 5–9.
[13] Krawczyk B, Piotrowski J, Skład M i wsp.: Zróżnicowanie morfologiczne młodych zawodników i zawodniczek
w wybranych dyscyplinach sportu. Wychowanie Fizyczne
i Sport, 1993; 3: 3–15.
[14] Mleczko E, Ozimek M: Dymorfizm płciowy budowy somatycznej, predyspozycji koordynacyjnych I zdolności
motorycznych zawodników kadry “c” Makroregionu Polski
Południowo-Wschodniej w wybranych dyscyplinach sportu; w Socha S (red.): Problemy dymorfizmu płciowego
w sporcie. Katowice, 1994: 225–234.
[15] Malinowski A, Wolański N: Metody badań w biologii
człowieka. Wybór metod antropologicznych. Warszawa,
PWN, 1988.
[16] Martin R, Saller K: Lehrbuch der Anthropologie. Stuttgart,
G. Fischer Verlag, 1957–1959.
[17] Wieliński D: Komponenty ciała człowieka w aspekcie
tradycyjnych i najnowszych metod badawczych. Seria:
Monografie AWF, Poznań, 2000; 338.
[18] Lukaski HC: Methods for the assessment of human body
compositio: traditional and new, A J Clin Nutr, 1987; 46:
537–556.
[19] Gołąb S, Chrzanowska M, Sobiecki J i wsp.: Dziecko
krakowskie 2000, poziom rozwoju biologicznego dzieci
i młodzieży miasta Krakowa. Studia i Monografie, Kraków,
AWF, 2003; 22.
[20] Cieślik J, Kaczmarek M, Kaliszewska-Drozdowska M;
Dziecko poznańskie ΄90. Wzrastanie, dojrzewanie,
normy i metody oceny rozwoju. ed. Bogucki, Poznań
1994.
[21] Stęślicka W, Krupiński T, Słociak J i wsp.: Wskaźniki
dymorfizmu i ich zastosowanie. Materiały i Prace Antropologiczne, Wrocław, 1958, 45: 5–64.
[22] Tanner JM: Rozwój w okresie pokwitania (Growth at
adolescence), PZWL, Warszawa, 1963.
[23] Wolański N: Rozwój biologiczny człowieka. Podstawy
auksologii, gerontologii i promocji zdrowia. Warszawa,
Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.
[24] Malina RM: Physical growth and biological maturation
of young athletes. Exerc. Sports Sci. Rev., 1994, 22:
389–433.
– 90 –
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
Asymetryczność funkcji podporowej
i stabilizującej kończyn dolnych
u narciarzy zjazdowców
asymmetry of supporting
and stabilizing FUNCTION
of the lower extremities in alpine skiers
Przemysław Bujas*, Dariusz Tchórzewski**, Janusz Jaworski*
* dr, Katedra Antropomotoryki, AWF Kraków
** dr, Katedra Teorii i Metodyki Sportów Zimowych, AWF Kraków
Słowa kluczowe: asymetria, koordynacyjne zdolności motoryczne, równowaga
Key words: asymmetry, coordination motor abilities, balance
STRESZCZENIE • SUMMARY Wprowadzenie. Narciarstwo, podobnie jak każda dyscyplina sportu, stawia przed zawodnikami swoiste
wymagania posturalne odnoszące się nie tylko do równowagi, ale także do asymetrii. Każda narciarska konkurencja wymaga bowiem od zawodnika sprawnych bilateralnych mechanizmów kontroli stabilności.
Cel pracy. Zbadanie poziomu asymetrii funkcji stabilizacyjnej kończyn dolnych u narciarzy alpejczyków.
Materiał i metody. Badania, którymi objęto 3 kobiety i 8 mężczyzn – zawodników obojga płci uprawiających
narciarstwo alpejskie, służyły do określenia poziomu asymetrii funkcjonalnej w trakcie próby pomiaru stabilometrycznego za pomocą platformy stabilograficznej CQ Stab.
Wyniki. Stwierdzono asymetrię zarówno w obrębie wskaźników częstotliwości korekcyjnego nacisku
stóp oraz prędkości oscylacji COP, jak i pola powierzchni oraz przebytej drogi. Zarejestrowane wartości
wskazują na dominację lewej kończyny dolnej w funkcji stabilizacyjnej. Asymetria ta nie przejawia się
w dystrybucji masy, lecz w niższych wartościach wskaźników stabilności dla tej kończyny, zwłaszcza
w płaszczyźnie ML.
Wnioski. Stwierdzona u młodych narciarzy asymetria w zakresie funkcji stabilizacyjnej odpowiada obserwacjom poczynionym na nietrenującej młodzieży i dorosłych. Dalsze badania wymagają określenia relacji
pomiędzy poziomem stwierdzonej asymetrii a skutecznością narciarza w trakcie zawodów.
Introduction. Skiing like other sports has its own specific postural requirements for the competitor’s balance.
The above specificity also refers to the asymmetry since each ski competition requires efficient mechanisms for
bilateral control of athlete’s stability.
Aim of the study. Investigating the asymmetry level of stabilizing function in lower extremities of alpine
skiers.
Material and methods. 11 participants, 3 women and 8 men – alpine skiers, were involved in the study aimed
at identifying the level of functional asymmetry during stabilometric measurements performed with the use of
stabliographic platform CQ Stab.
Results. The measurements reveal asymmetry mainly within the indicators of the frequency of correction foot
pressure, the speed of oscillation and the surface area, and distance travelled by COP. Recorded values indicate
the predominance of the left lower limb in a stabilizing function. This asymmetry does not manifest itself in distribution of mass but in worse indicators of the stability for this limb, especially in ML plane.
– 91 –
Przemysław Bujas, Dariusz Tchórzewski, Janusz Jaworski
Conclusions. Asymmetry in stabilizing function found in young skiers corresponds to the observation made
on not practicing skiing youth and adults. Further studies need to determine the relationship between the level
of asymmetry and the effectiveness of a skier during the competition.
Wstęp
Kontrola postawy odgrywa istotną rolę w wielu formach
aktywności fizycznej, a w licznych dyscyplinach sportu
wręcz determinuje sukces [1]. Każda dyscyplina stawia
przy tym przed mechanizmami kontroli równowagi specyficzne wymagania, co wynika przede wszystkim ze
znacznego zróżnicowania funkcji kończyn w trakcie ich
uprawiania. Stwierdzenie to odnosi się zarówno do dyscyplin, w których dominującą rolę odgrywa swobodne
stanie dwunożne w warunkach statyki, jak i do tych, w których obserwuje się znaczące zróżnicowanie bilateralne
funkcji stabilizacyjnej i manipulacyjnej. Na podstawie danych z opublikowanych badań nie sposób jednoznacznie
określić skali asymetrii wskaźników równowagi pomiędzy kończynami nawet w tych dyscyplinach, w których
część zadań jest realizowana asymetrycznie [2]. Można
natomiast wykazać, iż wypływa z nich zgodna konkluzja,
że znaczna asymetria również w obszarze stabilności
jest czynnikiem, który przyczynia się w istotny sposób
do występowania kontuzji [2]. Narciarstwo zjazdowe jest
dyscypliną wymagającą doskonałej kontroli postawy do
utrzymania równowagi w zmieniających się warunkach
[3, 4], lecz mimo to liczba prac poświęconych tej problematyce jest nie wielka.
Rewolucja technologiczna, która dokonała się
w ostatniej dekadzie, stała się impulsem do radykalnego przeobrażenia techniki jazdy w narciarstwie
zjazdowym, wskutek czego zmianie uległy m.in. relacje pomiędzy funkcją kończyn dolnych w skręcie [5, 6,
7, 8, 9]. Obserwacje tych zmian wskazują, że w dobie
dominacji techniki carvingowej zachowanie stabilności
w różnych fazach skrętu nabiera nowego znaczenia.
Zmienia się bezsprzecznie bilateralne zróżnicowanie
kończyn, charakterystyczne dla techniki równoległej,
na rzecz wzrastającego udziału nogi wewnętrznej
w skręcie [5, 7]. W tym kontekście pojawia się pytanie
o wpływ i skalę lateralnego zróżnicowania wskaźników
stabilności kończyn u zawodników uprawiających tę
dyscyplinę sportu.
Ze względu na specyfikę narciarstwa zjazdowego
w każdym momencie pokonywania trasy organizm
narciarza zmaga się ze szczególnie nasilonymi czynnikami destabilizującymi. Zwłaszcza faza skrętu, będąca świadomym aktem utraty równowagi, wymaga od
sportowca bardzo sprawnych mechanizmów kontroli
postawy [5, 6, 10, 11, 12]. Technika skrętu wymusza
celowe przemieszczenia rzutu środka ciężkości ciała
głównie w płaszczyźnie czołowej (daleko poza pole powierzchni podstawy). Jednocześnie każda z faz skrętu
wymaga jego znacznych przesunięć w płaszczyźnie
strzałkowej (faza inicjowania skrętu, sterowania, końcowa) w kierunku dziobu lub piętki narty. Za takie reakcje odpowiadają mechanizmy antycypacyjne, obecne
w wielu dyscyplinach sportu, w tym również w narciarstwie [6, 13].
Utrzymanie stabilnej postawy, które jest niezbędne
do precyzyjnego sterowania skrętem, podlega różnorodnym zaburzeniom. Z powodu ogromnych przeciążeń, jakim poddawany jest organizm sportowca
(zwłaszcza w dyscyplinach szybkościowych – zjeździe,
supergigancie), kontrola równowagi po zakłóceniu systemu westybularnego, choćby wskutek pojawiających
się przeciążeń, zmian położenia głowy względem podłoża i osi ciała, jest zadaniem trudnym i wymagającym
kształtowania podczas treningu. Dynamika przejazdu
narzuca również bardzo wysokie wymagania analizatorowi wzrokowemu. Czynnikami zaburzającymi kontrolę
równowagi mogą być także wibracje, z którymi mamy do
czynienia na silnie sztucznie utwardzanych trasach [6].
Wreszcie konstrukcja buta narciarskiego (kształt jego
cholewki) wymusza przyjęcie pozycji, która wymaga od
sportowca znacznego ugięcia w stawach kolanowych
i biodrowych, co w dużym stopniu zmienia warunki kontroli stabilności [14, 4, 5]. Wymienione powyżej czynniki
uzmysławiają nam, jak trudnym dla narciarza zadaniem
jest kontrola równowagi ciała.
Celem pracy było zbadanie lateralizacji funkcji podporowej i stabilizacyjnej kończyn dolnych u zawodników uprawiających narciarstwo alpejskie.
Sformułowano następujące pytania badawcze:
1. Czy w swobodnym staniu funkcja stabilizacyjna
kończyn cechuje się asymetrią?
2. Czy wskaźniki charakteryzujące przemieszczanie
środka nacisku stóp (COP) są istotnie różne dla
kierunku ruchu w poszczególnych płaszczyznach
(czołowej i strzałkowej)?
3. Czy występują różnice w stopniu rozłożenia masy
ciała pomiędzy kończynami dolnymi świadczące
o preferowanym obciążeniu jednej z nich?
– 92 –
Asymetryczność funkcji podporowej i stabilizującej kończyn dolnych u narciarzy zjazdowców
Materiał i metody
SI =
W badaniach wzięło udział 11 prawonożnych czynnych
zawodników narciarstwa alpejskiego, posiadających
klasę mistrzowską krajową, w tym 8 chłopców (wiek
15,33 ± 0,49 lat) i 3 dziewczęta (wiek 14,74 ± 0,50 lat).
Do określenia zmian położenia środka nacisku stóp
wykorzystano dwupłytowy posturograf CQ Stab 2P
(CQ Elektronik System, Polska). Zastosowane urządzenie umożliwiło rejestrację ruchu punktu przyłożenia wypadkowej siły nacisku (COP) stóp badanego na
podłoże, odrębnie dla kończyny dolnej lewej i prawej.
Rejestruje ono położenia środka nacisku pionowego sił
z sześciu sensorów zlokalizowanych po trzy w każdej
trójkątnej płycie platformy. Próbkowanie wyniosło 200
Hz na każdy czujnik. Uzyskane dane przesyłano do
komputera PC.
Na podstawie wyników badania dołączone do urządzenia oprogramowanie wyliczyło następujące parametry: 1) długość statokinezjogramu zakreślonego przez
centrum nacisku stóp (COP), czyli całkowitą drogę,
którą przebył środek nacisku stóp badanego; 2) pole
powierzchni zajmowanej przez wykres drogi COP, wykreślonej w czasie badania (mm2); 3) średnią prędkość,
z jaką poruszał się środek nacisku stóp podczas badania (mm/s); 4) średnią częstotliwość wychwiań (Hz),
5) wyrażoną w procentach różnicę rozłożenia masy
ciała przypadającą na kończynę dolną lewą i prawą.
Podczas pojedynczej próby wszystkie przedstawione
powyżej parametry były oddzielnie rejestrowane dla
każdej z kończyn.
Procedura badawcza polegała na staniu swobodnym badanego bez obuwia w pozycji wyprostowanej
z rękami ułożonymi wzdłuż ciała, ze stopami ułożonymi
na osobnych platformach i ustawionymi równolegle do
siebie oraz rozstawionymi na szerokość bioder. W czasie próby badany stał nieruchomo, cały czas patrząc
na punkt fiksacyjny, który był umieszczony w odległości
1 m na wysokości jego wzroku. Pomiar trwał 30 sekund
i był wykonywany jednokrotnie.
Do określenia lateralizacji kończyn dolnych posłużono się kwestionariuszem Waterloo Footedness
Questionnaire Revised [17]. Następnie dla otrzymanych
wskaźników wykonano podstawowe obliczenia statystyczne. Do stwierdzenia istotności różnic pomiędzy
wynikami uzyskanymi dla lewej i prawej kończyny wykorzystano test Wilcoxona. Za istotne uznano te różnice,
w przypadku których wartość p była mniejsza niż 0,05.
Do wyrażenia asymetrii posłużono się wskaźnikiem
asymetrii (SI) wyliczonym z wzoru [18]:
R- L
´ 100
R +L
2
gdzie:
R = wartość pomiaru kończyny prawej,
L = wartość pomiaru kończyny lewej.
Wyniki
Spośród parametrów opisujących proces utrzymania
równowagi w warunkach statycznych wybrano: długość drogi pokonywanej przez środek nacisku stóp
(COP), prędkość jego przemieszczania się, pole powierzchni elipsy oraz średnią częstotliwość wychwiań.
Zastosowana aparatura oraz oprogramowanie pozwoliły na wyliczenie analizowanych wskaźników drogi
i szybkości przemieszczania się COP dla każdej kończyny oddzielnie wraz z dekompozycją na dwie płaszczyzny: czołową i strzałkową.
Prędkość przemieszczania się COP istotnie różni
się w wykonaniu kończyny prawej i kończyny lewej.
Większa niestabilność tej ostatniej powiązana jest
z szybszym przemieszczaniem centrum nacisku stóp
w płaszczyźnie czołowej (por. tab. 1). Jednocześnie
kończyna lewa u badanych zawodników wykonuje więcej przemieszczeń korekcyjnych punktu nacisku niż
kończyna prawa. Potwierdzeniem mniejszej stabilności
może być również większy obszar pola powierzchni
elipsy (wykresu) właśnie dla tej kończyny, a także dłuższa droga pokonana przez środek nacisku lewej stopy.
Porównując dane odnoszące się do lewej i prawej
kończyny odnotowano statystycznie istotne różnice we
wszystkich wskaźnikach opisujących przemieszczanie
się COP w płaszczyźnie czołowej. Mniejsze i nieistotne
statystycznie zróżnicowanie stwierdzono natomiast
w przypadku wskaźników opisujących przemieszczenie punktu przyłożenia wypadkowej sił w płaszczyźnie
strzałkowej.
Wyniki testu T jednoznacznie potwierdzają asymetrię procesu utrzymania równowagi. Jej kierunek i wartość oznaczają większą stabilność prawej kończyny
dolnej. Z przedstawionych na rycinie 1 danych wynika,
że nie jest to powiązane ze znacząco większym obciążaniem którejkolwiek z kończyn w swobodnym staniu.
Wartości indywidualne różnicy procentowej balansu,
będącej w istocie wskaźnikiem asymetrii, sygnalizują
w tym obszarze względną symetrię. W większości
przypadków ich wartości nie przekraczają 4%.
– 93 –
Przemysław Bujas, Dariusz Tchórzewski, Janusz Jaworski
Tabela 1. Statystyki opisowe parametrów charakteryzujących poziom stabilności oraz wskaźników asymetrii kończyn z zaznaczeniem istotności różnic
między nimi
Table 1. Descriptive statistics and the significance level of differences describing the level of balance and symmetry index
Kończyna R
Right leg
Kończyna L
Left leg
Test Wilcoxona
Wilcoxon test
SI
Średnia /
Mean
Średnia
Mean
p
Średnia
Mean
długość ścieżki COP [mm]
255,27
322,91
0,000360
–26,58
długość ścieżki COP pł. strz. [mm]
199,36
214,73
0,189906
–11,48
długość ścieżki COP pł. czoł. [mm]
119,91
196,36
0,000000
–51,30
średnia prędkość przemieszczenia COP [mm/s]
8,51
10,76
0,000354
–23,41
średnia prędkość przemieszczenia COP pł. strz. [mm/s]
6,64
7,15
0,192375
–8,27
średnia prędkość przemieszczenia COP pł. czoł. [mm/s]
4,00
6,55
0,000000
–48,33
140,18
178,82
0,081794
–18,17
0,67
1,15
0,007415
–46,14
Parametr
Variable
powierzchnia elipsy [mm2]
częstotliwość reakcji korekcyjnych MF [Hz]
Legenda: pł. czoł. – płaszczyzna czołowa ruchu; pł. strz. – płaszczyzna strzałkowa ruchu, SI – wskaźnik asymetrii
Legend: pł. czoł. – frontal plane of motion; pł. strz. – sagittal plane of motion, SI – asymmetry index


róznica rozłoŜenia masy ciała [%]
mean difference of balance







1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
zawodnik
skier
Legenda: pł. czoł. – płaszczyzna czołowa ruchu; pł. strz. – płaszczyzna strzałkowa ruchu, SI – wskaźnik asymetrii
Legend: pł. Czoł. – frontal plane of motion; pł. strz. – sagittal plane motion, SI – asymmetry index
Rycina 1. Wyrażona w procentach różnica rozłożenia masy ciała przypadającego na kończynę dolną lewą i prawą w grupie narciarzy zjazdowców
Figure 1. Percentage difference of the balance between lower limbs in the group of skiers
– 94 –
Asymetryczność funkcji podporowej i stabilizującej kończyn dolnych u narciarzy zjazdowców
Informacji o skali bilateralnych różnic pomiędzy
kończynami, które odzwierciedlone są we wszystkich
opisywanych parametrach, dostarczają ponadto wyniki
analizy wartości wskaźników asymetrii SI, z których
wszystkie (por. tabela 1) potwierdzają mniejszą stabilność lewej kończyny dolnej. Dotyczy to zwłaszcza długości ścieżki statokinezjogramu oraz prędkości przemieszczenia COP w płaszczyźnie czołowej, których
wartości są większe o prawie 40% w przypadku lewej
kończyny. Podobnie znaczące różnice odnoszą się do
częstotliwości zmian kierunku krzywej, wyższej o 46%
w odniesieniu do lewej kończyny dolnej.
Dyskusja
Osoby deklarujące wysoką aktywność fizyczną,
a zwłaszcza sportowcy, dysponują lepszą kontrolą postawy niż osoby nietrenujące [17, 18, 19]. Trening, którego są podmiotem, poprawia całą sferę koordynacji,
a w obszarze równowagi wpływa na usprawnienie reakcji motorycznych, zwiększenie wrażliwości systemu
przedsionkowego [13, 20] oraz lepsze wykorzystanie
informacji propioceptywnych i taktylnych [21, 17, 20,
18]. Potwierdzenie przez badaczy i praktyków sportu, iż
zdolność tę można wytrenować [13, 21], daje priorytet
gromadzeniu w formie bazy danych wszelkich przydatnych doświadczeń, które w istocie decydują o możliwościach sterowania antycypacyjnego (feedforward).
Ocena wskaźników stabilności u narciarzy alpejczyków nie jest zagadnieniem szeroko omawianym
w literaturze przedmiotu. Niewielka liczba prac na ten
temat otwiera dopiero nowy obszar penetracji naukowej
[11, 12, 20, 4, 21]. Praktycznie brak przy tym doniesień
ukierunkowanych na ocenę tego zjawiska w aspekcie
asymetrii funkcjonalnej – lateralizacji.
McCurdy i Langford [22], opierając się na badaniach
studentów sugerują, że różnice wskaźników równowagi
statycznej pomiędzy kończynami nie są determinowane
przez dominację stronną. Podobnie wypowiadali się
Gstöttner i wsp. [2], którzy badając równowagę i reakcję
mięśni u piłkarzy nożnych, nie stwierdzili znaczących
różnic pomiędzy nogą dominującą i niedominującą. Ich
wnioski dotyczyły pomiarów wykonywanych zarówno
w warunkach dynamicznych (system Biodex), jak i statycznych (system Tetrax). Jednocześnie zaobserwowali
tendencję do utrzymywania się lepszych wskaźników
stabilności nogi niedominującej, wskazując na powiększenie się tej różnicy w sytuacji wzrostu wymagań
stawianych mechanizmom czucia proprioceptywnego,
np. przez używanie niestabilnego podłoża. Uzyskane
wyniki skonfrontowali z danymi pozyskanymi z badań
narciarzy alpejczyków, u których stwierdzili znacząco
lepsze wartości wskaźników stabilności w pomiarach
w systemie Biodex. Wyjaśnieniem tego faktu może być
położenie u alpejczyków znacznie większego akcentu
niż u piłkarzy na kształtowanie koordynacji, w tym
zwłaszcza równowagi.
Autorzy dostrzegają związki pomiędzy treningiem
równowagi a poprawą kontroli fazy sterowania i samego
krawędziowania [23]. Stwierdzone różnice wskaźników
stabilności pomiędzy kończyną wiodącą i niewiodącą
– wraz ze stwierdzoną asymetrią w rozłożeniu sił generowanych w skręcie – mogą być przyczyną występowania preferowanej strony skrętu. W sposób bezpośredni
powiązane są z tym różnice w technice i aspektach dynamicznych skrętu wykonywanego w kierunku przeciwnym do kończyny dominującej. Poczynione spostrzeżenia pozwalają na stwierdzenie, że trening narciarza
alpejczyka poprawia w sposób znaczący stabilność,
jednocześnie nie wyrównując deficytów pomiędzy kończynami.
Odrębnym zagadnieniem jest określenie relacji
pomiędzy dystrybucją masy a stabilnością posturalną.
Anker i wsp. [24] stwierdzają, że wraz ze wzrostem
asymetrii balansu (z 5 do 30 procent) profil równowagi
zaczyna w większym stopniu przypominać stanie na
jednej kończynie, podczas którego udział w utrzymaniu
równowagi mechanizmów stawu biodrowego zastępowany jest mechanizmami korekcyjnymi działającymi
w obrębie stawu skokowego. Skutkuje to wzrostem
zakresu wychwiań kończyny obciążonej w płaszczyźnie ML [24], a jest spowodowane zmianami nacisku
pomiędzy wewnętrzną i zewnętrzną krawędzią stopy,
jak również większą częstotliwością reakcji o charakterze odruchowym [11]. Chociaż ani w ujęciu średnim,
ani w indywidualnych przypadkach nie stwierdziliśmy tak silnej asymetrii dystrybucji masy, jak opisana
przez Ankera i wsp., to jednak wyniki własne (średnia
0,167%, min = –7%, max = 8%) odpowiadają takiemu
właśnie wyjaśnieniu problemu. Wskazują, iż nawet
w przypadku względnie symetrycznego obciążenia
każdej z nóg u osób prawonożnych lewa kończyna
dolna w większym stopniu odpowiada za funkcję stabilizacyjną [24]. W literaturze przedmiotu spotyka się
pozostające w sprzeczności z uzyskanymi przez nas
wynikami doniesienia, które wskazują na większe wartości wskaźników amplitudowych prawej kończyny dolnej [25, 26], wskutek jej dominacji czynnościowej, a nawet takie publikacje, w których [27] stwierdzono wzrost
omawianych wskaźników kończyny nieobciążonej.
– 95 –
Przemysław Bujas, Dariusz Tchórzewski, Janusz Jaworski
Zróżnicowanie przemieszczenia COP w płaszczyźnie AP nie wykazuje znaczących rozbieżności
pomiędzy kończynami. Jego wyższe wartości w porównaniu do przemieszczeń w płaszczyźnie ML zostały potwierdzone w licznych publikacjach [11, 24,
26]. Analiza wyników uzyskanych przez narciarzy
prezentujących różny poziom sportowy wskazuje na
wyraźne pogorszenie się wskaźników stabilności,
głównie w płaszczyźnie AP, wraz ze wzrostem stażu
zawodniczego [18]. Stąd też różnica pomiędzy wskaźnikami dla płaszczyzny AP i ML może być u nich
większa niż u przedstawicieli innych dyscyplin sportu.
Wynika to z używania w narciarstwie bardzo sztywnych butów, które ograniczają zakres ruchów w stawie skokowym i w związku z tym w pewien sposób
upośledzają sprawność mechanizmów kontroli przemieszczeń w płaszczyźnie strzałkowej, związanych
ze strategią stawu skokowego [4, 9].
Wnioski
Badania potwierdziły istotną asymetrię funkcji stabilizacyjnych pomiędzy kończynami u badanych zawodników. Analizowane wskaźniki eksponują dominującą
rolę nogi lewej w tym procesie. Słabo zaznaczona
asymetria dystrybucji masy nie może być uznana za
przyczynę wyjaśniającą skalę tego zjawiska.
Potwierdzone w literaturze przedmiotu występowanie wiodącej strony skrętu wynika nie tylko z asymetrii
dynamicznej, lecz również asymetrii w precyzji odbioru
informacji somatosensorycznej, która stanowi dominujące
podłoże stabilności w warunkach statycznych. Fakt, iż
skręt w stronę przeciwną do nogi dominującej charakteryzuje się lepszymi parametrami (np. długością fazy sterowania) sugeruje, że przyczyn należy tu upatrywać w większej stabilności kończyny wraz z przewagą funkcjonalną
narządu przedsionkowego po stronie dominującej.
PIŚMIENNICTWO • LITERATURE [1] Adlerton AK, Moritz U, Moe-Nilssen R: Forceplate and
accelerometer measures for evaluating the effect of
muscle fatigue on postural control during one-legged
stance. Physiotherapy Research International, 2003; 8(4):
187–199.
[2] Gstöttner M, Neher A, Scholtz A, Millonig M, Lembert S,
Raschner C: Balance ability and muscle response of the
preferred and nonpreferred leg in soccer players. Motor
Control, 2009; 13: 218–231.
[3] Schaff P, Hauser W: Ski boots versus knee joint – a sports
medicine, orthopaedic and biomechanical problem. Sportverltz Sportschaden 1989; 3:149–161.
[4] Noe F i wsp.: How experienced alpine-skiers cope with
restrictions of ankle degrees-of-freedom when wearing
ski-boots in postural exercises. J. electromyogr Kinesiol
2007, doi:10.1016/j.jelekin.2007.09.003.
[5] Vaverca F, Vodickova S: Laterality of the lower limbs and
carving turns. Biol. Sport, 2010; 27: 129–134.
[6] Lappi M: The kinetic characteristics in competitive slalom
skiing. Norwegian School of Sport Science. Master theses.
2009 (pdf).
[7] Müller E, Schwameder H: Biomechanical aspects of New
techniques in alpine skiing and ski jumping. J. Sports Sci,
2003; 21: 679–692.
[8] Klous M, Muller E, Schwameder H: Lower extremity joint
loading in carved ski and snowboardd turns. XXV ISBS
Symposium, Ouro Preto, Brazil, 2007.
[9] Koyangi MSK, Yoshimoto Y, Inoue S, Sato M, Nakata K:
Effects of changes in skiing posture on the kinetics of the
knee joint. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc, 2006;
14: 88–93.
[10] Zatoń M, Zatoń K, Zygadło A: Zmiany zdolności różnicowania kinestetycznego w procesie uczenia się narciarstwa. Antropomotoryka, 2008; 44: 37–47.
[11] Golema M: Charakterystyka procesu utrzymania równowagi ciała człowieka w obrazie stabilograficznym.
Wrocław, AWF, 2002.
[12] Morawski JM: Prosty model skrętu narciarskiego. Wychowanie Fizyczne i Sport, 1972; 2.
[13] Juras G: Koordynacyjne uwarunkowania procesu uczenia
się utrzymywania równowagi ciała. Katowice, AWF, 2003.
[14] Spitzenpfeil P, Huber A, Waibel K: Mechanical load and
muscular expenditure in alpine ski racing and implications for safety and material considerations; w Müller
E, Lindinger S, Stoggl T (red.): Science and Skiing IV.
Maidenhead, Meyer & Meyer Sport, 2009: 479–486.
[15] Steenhuis RE, Bryden MP: Different dimensions of hand
preference that relate to skilled and unskilled activities.
Cortex, 1989; 25: 289–304.
[16] Herzog W, Nigg BM, Read LJ, Olsson E: Asymmetries
in ground reaction force patterns in normal human gait.
Med Sci Sports Exerc, 1989; 21(1):110–144.
[17] Perrin P, Deviterne D, Hugel F i wsp.: Judo, better than
dance, develops sensorimotor adaptabilities involved in
balance control. Gait Posture, 2002; 15: 187–194.
[18] Noe F, Paillard T: Is postural control affected by expertise
in alpine skiing? Br J Sports Med, 2005; 39: 835–837.
[19] Era P, Konttinen N, Mehto P, Saarelas P, Lyytinen H: Postural stability and skilled performance – a study on top level
and naive rifle shooters. J Biomech, 1996; 29: 301–306.
[20] Bressel E,. Yonker JC, Kras J, Heath EM: Comparison of
Static and Dynamic Balance in Female Collegiate Soccer,
Basketball, and Gymnastics Athletes. Journal of Athletic
Training, 2007; 42(1): 42–46.
[21] Roth AE, Miller MG, Ricard M, Ritenour D, Chapman BL:
Comparisons of Static and Dynamic Balance Following
Training in Aquatic and Land Environments. Journal of
Sport Rehabilitation, 2006; 15: 299–311.
– 96 –
Asymetryczność funkcji podporowej i stabilizującej kończyn dolnych u narciarzy zjazdowców
[22] McCurdy K, Langford G: The relationship between maximum unilateral squat strength and balance in young adult
men and women. Journal of Sports Science and Medicine,
2006; 5: 282–288.
[23] Malliou P, Amoutzas K, Theodosiou A, Mantis K, Pylianidis
T i wsp: Propioceptive training for learning downhill sking.
Perceptual and Motor Skills, 2004; 99(1): 149–154.
[24] Anker LC, Weerdesteyn V, van Nes IJW, Nienhuis B,
Straatman H, Geurts ACH: The relation between postural
stability and weight distribution in healthy subjects. Gait
& Posture, 2008; 27: 471–477.
[25] Gutnik B, Leaver J, Standen C, Longley C: Inferred influence of human lateral profile on limb load asymmetry during a quiet standing balance test. Acta Medica Okayama,
2008; (62)3: 175–184.
[26] Sobera M: Charakterystyka procesu utrzymania równowagi ciała u dzieci w wieku 2–7 lat. Studia i Monografie,
Wrocław, AWF, 2010.
[27] Genthon N, Rougier P: Influence of an asymmetrical body
weight distribution on the control of undisturbed upright
stance. J Biomech, 2005; 38: 2037–2049.
– 97 –
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
ZWIĄZKI POMIĘDZY SKUTECZNOŚCIĄ
DZIAŁAŃ MŁODYCH PIŁKARZY PODCZAS GIER
,,JEDEN PRZECIWKO JEDNEMU”
A POZIOMEM WYBRANYCH
KOORDYNACYJNYCH ZDOLNOŚCI MOTORYCZNYCH
RELATIONSHIP BETWEEN THE EFFECTIVENESS
OF YOUNG PLAYERS ACTIVITY IN ONE-ON-ONE GAMES
AND THE LEVEL
OF SELECTED COORDINATION ABILITIES
Władysław Machnacz *, Jarosław Nosal**, Andrzej Dudkowski**,
Paweł Chmura***, Andrzej Rokita****
* dr, Katedra Motoryczności Sportowca, AWF Wrocław
** dr, Katedra Zespołowych Gier Sportowych, AWF Wrocław
*** mgr, Katedra Zespołowych Gier Sportowych, AWF Wrocław
**** dr hab. prof. nadzw. AWF, Katedra Zespołowych Gier Sportowych, AWF Wrocław
Słowa kluczowe: piłka nożna, gra ,,jeden przeciwko jednemu” („1 × 1”), koordynacyjne zdolności
motoryczne
Key words: soccer, one-on-one game, motor coordination abilities
STRESZCZENIE • SUMMARY Cel pracy. Jednym z ważniejszych, choć mało jeszcze poznanych zagadnień jest selekcja i kształcenie
dzieci uzdolnionych sportowo. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera określenie predyktywności
różnych parametrów motorycznych analizowane z perspektywy osiągnięć sportowych. Stąd celem pracy była
empiryczna weryfikacja hipotezy dotyczącej wpływu wybranych koordynacyjnych zdolności motorycznych na
sprawność gry w piłkę nożną dzieci na wstępnym etapie szkolenia.
Materiał i metody. Badaniem objęto 18 chłopców uczestniczących w zajęciach Uczniowskiego Klubu
Piłkarskiego „ODRA” Wrocław, którzy brali udział w rozgrywkach ligowych Wrocławskiej Ligi Młodzików, organizowanych przez Dolnośląski Związek Piłki Nożnej (DZPN). Badana grupa była jednolita pod względem wieku
(12 ± 0,5 roku) i zasadniczej formy zainteresowania sportowego, jaką jest gra w piłkę nożną.
Do diagnozy skuteczności działań młodych piłkarzy wykorzystano gry testowe ,,atakujący z piłką przeciwko
obrońcy”. Poziom koordynacyjnych zdolności motorycznych (KZM) ustalono posługując się testami oceniającymi: 1) zdolność równowagi statycznej, 2) zdolność równowagi dynamicznej, 3) zdolność kinestetycznego
różnicowania ruchów.
Wyniki. Analizowane koordynacyjne zdolności motoryczne wpływają na skuteczność działań młodych
piłkarzy w grach „jeden przeciwko jednemu”. Wszystkie zależności są istotne statystycznie (p ≤ 0,05).
Wnioski. W treningu i selekcji dzieci do gry w piłkę nożną konieczne wydaje się uwzględnianie prób oceniających analizowane zdolności koordynacyjne oraz opracowanie bardziej użytecznej wersji testu do badania
równowagi dynamicznej.
– 99 –
Władysław Machnacz, Jarosław Nosal, Andrzej Dudkowski, Paweł Chmura, Andrzej Rokita
Aim of the study. Among most valid, however little known, aspects of sport studies are selection and training
of talented children. From this viewpoint the assessment of sport achievement predictors of various motor fitness
indices seems to be crucial. The study aims to verify a hypothesis about the impact of selected coordination
abilities on playing effectiveness in children at the introductory training stage.
Material and methods. The sample comprised 18 boys from the ODRA Schoolboys Football Club from
Wroclaw, Poland, who took part in the Wroclaw Junior Football League organized by the Lower Silesian Football
Association. The boys, all aged 12 years (± 0.5 year), were at similar sports and health level. Playing effectiveness
was measured with the help of one-on-one games. The measured coordination motor abilities (CMAs) included:
1) static balance, 2) dynamic balance, 3) kinesthetic differentiation.
Results. The levels of examined coordination motor abilities do affect the playing effectiveness of young
football players in one-on-one games. All noted correlations were statistically significant (p ≤ 0.05).
Conclusions. The tests of coordination abilities are important for training and selection of young football
players however a new, more useful dynamic balance test should be developed.
Wstęp
W nowoczesnej piłce nożnej coraz częściej indywidualne akcje zawodników decydują o końcowym wyniku
sportowym. Wygrywanie pojedynków „jeden przeciwko
jednemu” („1 × 1”) zalicza się do najważniejszych umiejętności piłkarskich [1–3]. Dlatego też podejmowanie
takich działań przez zawodników staje się koniecznością ze względu na coraz lepszą grę zespołów na najwyższym poziomie światowym [4].
Fundament modelu selekcji i klasyfikacji kandydatów do sportu opiera się na założeniu występowania
indywidualnych różnic między nimi. Niektóre ujawniane
przez potencjalnych zawodników w procesie szkoleniowym właściwości (tzw. predykatory) uznaje się za
ważne do osiągnięcia sukcesu w ich środowisku sportowym. Stosując różnego rodzaju testy: koordynacyjne,
kondycyjne, sprawnościowe, psychologiczne itp. badamy wpływ określonych dyspozycji osobniczych na
sprawność działania [5, 6].
W grach zespołowych dwa zespoły sportowców
współzawodniczą w osiąganiu niezgodnych (przeciwstawnych) celów, do których realizacji nie chcą dopuścić
konkurenci. Założenie takie nie uwzględnia w dostatecznym stopniu wpływu wielu zjawisk, np. możliwości
kooperacyjnych, dlatego nie da się go przedstawiać za
pomocą prostej formuły. Przyjęcie zasady, iż za rezultat gry ponosi odpowiedzialność cały zespół, wymaga
od zawodników m.in. zintegrowania dążeń, skoordynowania działań oraz tworzenia korzystnych warunków
do współdziałania.
Kluczem do zrozumienia każdej gry jest odpowiedź na pytanie: jak kształtują się relacje pomiędzy
zawodnikiem z piłką a występującym przeciw niemu
pojedynczym obrońcą? Dlatego najbardziej rzetelnym
predykatorem sukcesów w grach jest umiejętność
wygrywania rywalizacji według formuły „atakujący
z piłką – obrońca”. Rywalizacja taka, jako pojedyncze
narzędzie testowe, może mieć trafność prognostyczną
porównywalną z bateriami metod sprawnościowych [1,
7–9].
Na wstępnym etapie kształcenia sportowego gry
typu ,,atakujący z piłką przeciwko obrońcy” należy
traktować jako szczególne zjawisko pedagogiczne,
które umożliwia:
• kształtowanie pożądanych standardów społeczno--kulturalnych u młodych sportowców, np. wpajanie
im zasad fair play, respektowania reguł gry, tolerancji itd.,
• wzmacnianie dążenia do wykazywania się w sposób czynny osobistymi zaletami w sytuacjach bezwzględnie zależnych od działania konkurenta (samorealizacja),
• inicjowanie procesu zmierzającego do samoistnego tworzenia się napięć emocjonalnych i tendencji rywalizacyjnych,
• wprowadzanie oceny uzdolnienia dziecka do
udziału w zespołowej grze sportowej.
Według Naglaka [10] młody piłkarz, który dąży do
skutecznej gry w sytuacjach ,,jeden przeciwko jednemu”, ,,poddawany ocenie, ujawnia swój indywidualny »model mistrza«, a zatem należy tylko rozpoznać
hierarchiczny układ jego cech i zdolności”, a następnie
poddać doskonaleniu te z nich, które w istotny sposób
przyczyniają się do skutecznego działania.
W ostatnich latach obserwujemy wzrost zainteresowania problematyką zdolności koordynacyjnych
postrzeganych w kontekście potrzeb sportu. Analiza
literatury uprawnia do stwierdzenia, że wśród wielu różnych definicji, które w mniejszym lub większym stopniu
porządkują problematykę tego obszaru motoryczności
– 100 –
Związki pomiędzy skutecznością działań młodych piłkarzy podczas gier ,,jeden przeciwko jednemu”...
[11, 12] dominuje ujęcie, które pozwala zredukować ją
bądź do procesu sterowania i regulacji czynności ruchowych, bądź też kompleksu specyficznych zdolności
motorycznych.
Za autorem testów, którymi posłużono się w trakcie badań, przyjęto, że koordynacyjne zdolności motoryczne (KZM) to „możliwości organizmu człowieka
określające jego gotowość do optymalnego sterowania i regulacji czynności ruchowych” [13]. Jest to
właściwość globalna, gdyż składa się ze zdolności,
które chociaż nie w pełni niezależne, są jakościowo
odróżnialne. Do podstawowych zalicza się siedem
z nich, m.in. równowagę ciała, szybkość reakcji, rytmizację, różnicowanie kinestetyczne, orientację przestrzenną, sprzężenie ruchów i dostosowanie ruchów
[14]. Pomiaru KZM nie można przeprowadzić w sposób bezpośredni, a jedynie pośrednio, mierząc zdolności za pomocą testów, czyli wykonania konkretnych
zadań wymagających wykorzystania tych zdolności.
Tradycyjna diagnostyka ukierunkowana jest na stwierdzenie różnic między osobnikami zgodnie z kanonem
poszukiwania różnic indywidualnych przez porównywanie jednostki z grupą.
Stosowane na potrzeby praktyki sportowej testowanie KZM jest podstawą korelacyjnego podejścia do
diagnozy. Istotą tego podejścia jest założenie występowania interakcyjnej zależności między dyspozycją
sportowca i wymogami środowiskowymi, w których
przebiega współzawodnictwo. W interakcji dyspozycje
i środowisko stanowią wymiary niezależne od siebie,
ale jednocześnie wchodzące w sprzężenie zwrotne.
Wielu autorów, m.in. Starosta [15], Lyakh i wsp.
[16], Duda [17], Stępiński [18], zastanawiało się, które
koordynacyjne zdolności są najważniejsze dla efektywnej gry w piłkę nożną. Wyniki badań nie pozwalają
na jednoznaczne interpretacje. Najbardziej dyskusyjną
zdolnością w kontekście skuteczności działania jest
równowaga. U dzieci uprawiających piłkę nożną bardzo
ważne jest zachowanie właściwej proporcji ćwiczeń
między równowagą dynamiczną a statyczną. W czasie
gry piłkarz działa w wychwianej pozycji, ze względu
na presję przeciwnika (gra ciałem, walka w wyskoku
z przeciwnikiem o górną piłkę, uderzenie piłki z półobrotu, przy podcięciu i popchnięciu zawodnika). Dlatego
w projekcie badań poza różnicowaniem kinestetycznym
uwzględniono również tę zdolność.
Celem pracy jest udzielenie odpowiedzi na pytanie:
jaki jest poziom wybranych koordynacyjnych zdolności motorycznych: równowagi dynamicznej, statycznej
i różnicowania kinestetycznego u młodych piłkarzy
oraz czy mają one związek ze skutecznością działań
w grach „jeden przeciwko jednemu”?
Przyjęto następującą hipotezę roboczą: skuteczność działań dzieci w grach „jeden przeciwko jednemu”
będzie tym wyższa, im wyższy będzie poziom ich analizowanych koordynacyjnych zdolności motorycznych.
Materiał
Badaniami objęto grupę 18 chłopców z Uczniowskiego
Klubu Piłkarskiego „ODRA” Wrocław uczestniczących we Wrocławskiej Lidze Młodzików, organizowanej przez Dolnośląski Związek Piłki Nożnej (DZPN).
Badana grupa była jednolita pod względem wieku
(12 ± 0,5 roku) i zasadniczej formy zainteresowania
sportowego, jaką jest gra w piłkę nożną. Kontrolowano
również lateralizację kończyn dolnych badanych
dzieci. Badania przeprowadzono w miesiącach maj
i czerwiec 2010 r. na terenie obiektów należących do
AWF Wrocław.
Metody badań
Przeprowadzone badania miały charakter weryfikacyjny. Empiryczne sprawdzenie założeń odbyło się na
podstawie obserwacji pojedynków „jeden przeciwko
jednemu”. Rywalizację pomiędzy uczestnikami analizowanej grupy sportowców prowadzono systemem rozgrywek ,,każdy z każdym”. Uznano go bowiem za najbardziej sprawiedliwy i precyzyjny sposób prowadzania
rywalizacji sportowej, którego cechą jest bezpośrednia
konfrontacja wszystkich zawodników.
Diagnoza skuteczności działań piłkarzy
Do diagnozy skuteczności działań młodych piłkarzy
podczas gry wykorzystano gry testowe ,,atakujący
z piłką przeciwko obrońcy” [19]. Wymiary boiska:
15 × 10 m z małymi bramkami (1 × 0,5 m). Czas każdego
meczu wynosił 60 s. Badaniami objęto 153 pojedynki
„jeden na jednego”, a następnie wyliczono:
1) wskaźnik skuteczności gry w ataku (Wa) – liczba
zdobytych punktów (bramek);
2) wskaźnik skuteczności gry w obronie (Wo) – liczba
straconych punktów (bramek);
3) wskaźnik skuteczności gry (Wsg) = Wa – Wo1.
1 W języku angielskim: 1) offensive playing effectiveness (Eo), i.e.
number of scored golas; 2) defensive playing effectiveness (Ed), i.e.
number of lost golas; 3) overall playing effectiveness (Ep) = Eo – Ed.
– 101 –
Władysław Machnacz, Jarosław Nosal, Andrzej Dudkowski, Paweł Chmura, Andrzej Rokita
kąt uzyskuje się 1 punkt, za trafienie w linie wyznaczają­ce okrąg – 2 punkty, za trafienie w pole między
okręgiem a piłką – 3 punk­ty, a za trafienie w piłkę – 4
punkty. Wynikiem jest suma punktów uzyskanych z 10
uderzeń nogą wiodącą oraz suma punktów uzyskanych z 10 uderzeń nogą niewiodącą. W przeprowadzeniu testu uczestniczy pomocnik (może to być np.
asystent trenera lub ktoś z badanych niewykonujący
w danym momen­cie testu), który ustawia się za prostokątem naprzeciwko osoby badanej i podaje jej piłkę
z powrotem po każdym uderzeniu do celu.
Diagnoza poziomu KZM
Do diagnozy poziomu koordynacyjnych zdolności motorycznych (KZM) wykorzystano:
1. Test oceniający zdolność równowagi statycznej
[16]. Badany stoi jednonóż z dłońmi na biodrach,
druga stopa wyciągnięta w przód (na tej stopie
badany ustawia piłkę). W momencie, gdy badany
uzna, że jest gotowy do testu, sygnalizuje to słownie
testujące­mu, który w tym momencie włącza stoper.
Badany ma za zadanie jak naj­dłużej utrzymać piłkę
na wyciągniętej stopie. W momencie ode­r wania rąk
od bioder lub nogi postawnej od podłoża, jak też
w razie upadku piłki, testujący przerywa test wyłączając stoper. Za wynik uznaje się lepszy czas
z dwóch powtórzeń testu z dokładnością do 0,01 s.
Każdy ćwiczący wykonuje po dwa powtórzenia dla
nogi wiodą­cej i nogi niewiodącej. W momencie, gdy
badany uzyska czas 2 min, test należy przerwać
i wpisać mu maksymalny wynik: 120 s.
2. Test oceniający zdolność równowagi dynamicznej [16]. Badany, stojąc w pozycji stojąc „jedna stopa
przed drugą stopą”, znajduje się na wąskiej listwie
(o szerokości 10 cm) odwróconej ławeczki gimnastycznej. Testujący podaje najpierw komendę słowną
„na miejsca”, a na­stępnie komendę „hop”, włączając
równocześnie stoper. Na komendę „hop” badany
powinien w ciągu 20 sekund wykonać jak największą liczbę obro­tów o 360° (w kolejności jeden obrót
w lewo, drugi – w prawo itd. na zmianę), nie upadając
na podłoże. Pojedynczy obrót uważa się za zakoń­
czony wtedy, gdy ćwiczący wróci do postawy wyjściowej „stopa przed stopą”. Po 20 sekundach testujący
przerywa test wyłączając stoper. Wynik to liczba obrotów zaliczonych w czasie 20 s (z dokładnością do półobrotu – półobrót zalicza się, gdy badany odwróci się
o 180°). Uwzględ­nia się lepszy rezultat z dwóch powtórzeń testu. W momencie utraty równowagi (zeskoczenie, spadnięcie z ławeczki) należy jak najszybciej
przyjąć poprzednie położenie i kontynu­ować próbę.
3. Test oceniający zdolność kinestetycznego różnicowania ruchów [16]. Za pomocą kolorowej taśmy
klejącej lub kredy wyznacza się na podłożu prostokąt
o wymiarach 2 × 1 m, w środku prostokąta wyzna­cza
się (kredą) okrąg o średnicy 80 cm, a w środku okręgu
kładzie się piłkę. W odległości 10 m od przedniej, dłuższej krawędzi prostokąta wyznacza się linię, zza której
badany wykonuje uderzenia piłki do celu z powietrza
prostym podbiciem po własnym podrzucie piłki rękami
(po 10 uderzeń nogą wiodącą i nogą niewiodącą na
zmianę – w sumie 20 uderzeń). Za trafienie w prosto-
Do statystycznej weryfikacji postawionej hipotezy
posłużono się następującymi technikami oceny statystycznej: średnią arytmetyczną, odchyleniem standardowym i współczynnikiem zmienności oraz nieparametrycznym testem kolejności par Wilcoxona dla
porównywania dwóch prób zależnych [20]. Przyjęty
poziom istotności – to p ≤ 0,05. Obliczenia wykonano
wykorzystując pakiet statystyczny StatSoft, Inc. (2009)
STATISTICA wersja 9.0.
Wyniki badań
Skuteczność działań młodych piłkarzy podczas gier
,,jeden przeciwko jednemu”
Zarejestrowane wyniki badań (tabela 1) wykazały, że zarówno suma wszystkich zdobytych bramek określonych
przez wskaźnik skuteczności gry w ataku, jak i suma
wszystkich straconych bramek wyrażonych wskaźnikiem
gry w obronie przez badanych zawodników równa się
450. Każdy z piłkarzy w 153 meczach „jeden przeciwko
jednemu” zdobył lub stracił średnio 25 bramek. Podczas
pojedynczego meczu rozgrywanego w ramach eksperymentu badawczego wskaźnik Wa (gra w ataku) i Wo (gra
w obronie) wyniósł średnio 2,94.
Wskaźniki skuteczności zachowań podczas gry różnicują poszczególnych graczy. Najkorzystniejsze wartości
wskaźnika Wa (36) stwierdzono u gracza z numerem 17,
u niego też zaobserwowano najkorzystniejszą wartość
wskaźnika Wo (6), w związku z czym jego współczynnik
skuteczności gry (Wsg) wyniósł aż 30. Z kolei najniższe
wartości badanych wskaźników uzyskał zawodnik z numerem 11: Wa (10), Wo (36), Wsg (–26).
Poziom wybranych koordynacyjnych zdolności
motorycznych (KZM) u obserwowanych piłkarzy
Do porównania rozproszenia wyników średnich arytmetycznych KZM w badanej grupie sportowców posłu-
– 102 –
Związki pomiędzy skutecznością działań młodych piłkarzy podczas gier ,,jeden przeciwko jednemu”...
Tabela 1. Lista rankingowa zawodników ze względu na uzyskane osiągnięcia sportowe w grach ,,jeden przeciwko jednemu”
Table 1. Ranking of players according to their scores in one-on-one games
Nr gracza
Player’s
number
17
2
13
1
18
7
10
14
9
12
6
4
15
8
3
5
16
11
Wa
Eo
36
33
31
36
31
34
28
25
23
27
19
21
24
16
17
20
19
10
Wo
Ed
6
10
15
23
19
28
25
24
27
31
25
28
31
26
29
33
34
36
Wsg
Ep
30
23
16
13
12
6
3
1
–4
–4
–6
–7
–7
–10
–12
–13
–15
–26
Ranking
Player’s rank
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
Tabela 2. Poziom analizowanych koordynacyjnych zdolności motorycznych u obserwowanych sportowców (N = 18)
Table 2. Levels of coordination motor abilities in studied football players
Koordynacyjna zdolność motoryczna
Coordination motor activity
N
–x
SD
V
Równowaga statyczna (KD)
Static balance (DF)
18
14,90
15,71
105,50
Równowaga statyczna (KS)
Static balance (NDF)
18
4,56
5,12
112,28
Równowaga statyczna (ŚR)
Static balance (mean)
18
9,67
8,96
92,61
Równowaga dynamiczna (KD)
Dynamic balance (DF)
18
5,00
1,21
24,25
Równowaga dynamiczna (KS)
Dynamic balance(NDF)
18
5,38
1,41
26,35
Równowaga dynamiczna (ŚR)
Dynamic balance (mean)
18
5,19
1,19
23,03
Różnicowanie kinestetyczne (KD)
Kinesthetic differentiation (DF)
18
3,72
2,29
61,68
Różnicowanie kinestetyczne (KS)
Kinesthetic differentiation (NDF)
18
2,22
1,55
69,98
Różnicowanie kinestetyczne (ŚR)
Kinesthetic differentiation (mean)
18
3,77
1,59
52,67
Oznaczenia: KD – kończyna dominująca, KS – kończyna słabsza, ŚR: (KD + KS)/2
Where: DF – dominant foot, NDF – non-dominant foot, mean: (KD + KS) / 2
żono się względną miarą rozproszenia – współczynnikiem zmienności V (tabela 2).
Obserwowana grupa piłkarzy stanowi zbiorowość
bardzo zróżnicowaną, o czym świadczą bardzo wysokie wartości wszystkich współczynników zmienności.
Z porównania wartości średnich rozproszeń wynika, że
największe z nich odnotowano w przypadku równowagi
statycznej (92,61), a następnie różnicowania kinestetycznego (52,67), podczas gdy najmniejsze dotyczyły
równowagi dynamicznej (23,03).
– 103 –
Władysław Machnacz, Jarosław Nosal, Andrzej Dudkowski, Paweł Chmura, Andrzej Rokita
Zależność skuteczności działań młodych piłkarzy
podczas gier ,,jeden przeciwko jednemu”
i analizowanych koordynacyjnych zdolności
motorycznych
Uzyskane wyniki przedstawiono w postaci tabel korelacji.
Związki między wskaźnikiem gry w ataku (Wa), wskaźni-
kiem gry w obronie (Wo) i wskaźnikiem skuteczności gry
(Wsg) a poziomem wybranych koordynacyjnych zdolności motorycznych przedstawiono w tabelach 3–6.
Wszystkie analizowane koordynacyjne zdolności motoryczne korelują istotnie statystycznie (p ≤ 0,05) z jedną
z miar efektywności zachowań zawodnika podczas gry,
jaką jest umiejętność zdobywania bramek.
Tabela 3. Poziom prawdopodobieństwa dla testu kolejności par Wilcoxona między wskaźnikiem gry w ataku (Wa) a analizowanymi koordynacyjnymi
zdolnościami motorycznymi
Table 3. Wilcoxon signed-rank test values for offensive playing effectiveness (Eo) and coordination motor abilities
Test kolejności par Wilcoxona
Zaznaczone wyniki są istotne z p ≤ 0,05
Wilcoxon test (p ≤ 0.05)
Para zmiennych
Paired difference
N
T
Z
p
Wa i równowaga statyczna (średnia)
Eo and static difference (mean)
18
0,00
3,72
0,00*
Wa i równowaga dynamiczna (średnia)
Eo and dynamic difference (mean)
18
0,00
3,72
0,00*
Wa i różnicowanie kinestetyczne (średnia)
Eo and kinesthetic differentiation (mean)
18
0,00
3,72
0,00*
Tabela 4. Poziom prawdopodobieństwa dla testu kolejności par Wilcoxona między wskaźnikiem skuteczności gry w obronie (Wo) a analizowanymi
koordynacyjnymi zdolnościami motorycznymi
Table 4. Wilcoxon signed-rank test values for defensive playing effectiveness (Ed) and coordination motor abilities
Test kolejności par Wilcoxona
Zaznaczone wyniki są istotne z p ≤ 0,05
Wilcoxon test (p ≤ 0.05)
Para zmiennych
Paired difference
N
T
Z
p
Wo i równowaga statyczna (średnia)
Ed and static difference (mean)
18
18,00
2,93
0,003*
Wo i równowaga dynamiczna (średnia)
Ed and dynamic difference (mean)
18
1,00
3,68
0,000*
Wo i różnicowanie kinestetyczne (średnia)
Ed and kinesthetic differentiation (mean)
18
1,00
3,68
0,000*
Tabela 5. Poziom prawdopodobieństwa dla testu kolejności par Wilcoxona między wskaźnikiem skuteczności gry (Wsg) a analizowanymi koordynacyjnymi
zdolnościami motorycznymi
Table 5. Wilcoxon signed-rank test values for overall playing effectiveness (Ep) and coordination motor abilities
Test kolejności par Wilcoxona
Zaznaczone wyniki są istotne z p ≤ 0,05
Wilcoxon test (p ≤ 0.05)
Para zmiennych
Paired difference
N
T
Z
p
Wsg i równowaga statyczna (średnia)
Ep and static difference (mean)
18
21,00
2,81
0,005*
Wsg i równowaga dynamiczna (średnia)
Ep and dynamic difference (mean)
18
50,00
1,55
0,122
Wsg i różnicowanie kinestetyczne (średnia)
Ep and kinesthetic differentiation (mean)
17
57,00
0,92
0,365
– 104 –
Związki pomiędzy skutecznością działań młodych piłkarzy podczas gier ,,jeden przeciwko jednemu”...
Tabela 6. Poziom prawdopodobieństwa dla testu kolejności par Wilcoxona między różnymi wskaźnikami skuteczności działań zawodników podczas gry
a analizowanymi koordynacyjnymi zdolnościami motorycznymi
Table 6. Wilcoxon signed-rank test values for effectiveness indices and the sum of coordination motor abilities
Test kolejności par Wilcoxona
Zaznaczone wyniki są istotne z p ≤ 0,05
Wilcoxon test (p ≤ 0.05)
Para zmiennych
Paired difference
N
T
Z
p
Wa i zsumowane zdolności koordynacyjnych
Eo and the sum of coordination motor abilities
18
0,00
3,72
0,000*
Wo i zsumowane zdolności koordynacyjnych
Ed and the sum of coordination motor abilities
18
4,00
3,55
0,000*
Wsg i zsumowane zdolności koordynacyjnych
Ep and the sum of coordination motor abilities
18
39,00
2,03
0,043*
Korelacje pomiędzy analizowanymi zdolnościami
koordynacyjnymi i wskaźnikiem skuteczności gry
w obronie (Wo) nie odbiegają od poprzedniego układu
powiązań, co sugeruje istotne zależności pomiędzy
tymi zmiennymi.
Analiza wskaźnika skuteczności gry wykazała
istotną korelację tylko z równowagą statyczną, podczas gdy równowaga dynamiczna i różnicowanie kinestetyczne nie były istotne statystyczne.
Aby sprawdzić, czy ogół analizowanych zdolności
koordynacyjnych wpływa na wskaźniki skuteczności
działań młodych piłkarzy podczas gry, warto się przyjrzeć poziomom istotności tych związków, które zamieszczono w tabeli 6.
Analizowane koordynacyjne zdolności motoryczne
wpływają na skuteczność działań młodych piłkarzy, a wszystkie zależności są istotne statystycznie
(p ≤ 0,05).
Dyskusja
Celem rekrutacji i selekcji jest wskazanie najlepszych
kandydatów, tj. w większym stopniu niż inni dostosowanych do wymogów środowiskowych danej dyscypliny
sportowej, w przypadku których prawdopodobieństwo
odnoszenia sukcesu w grze w piłkę nożną jest większe niż w grupie kandydatów uzyskujących gorsze
rezultaty. Stosując testy motoryczne i traktując zachowania testowe jako przejawy specyficznych dyspozycji, ułatwiających obserwowanym młodym piłkarzom
skuteczne działania w określonej aktywności, badamy
ich wpływ na sprawność działania. W grze ,,1 × 1”
panuje ostra rywalizacja, a jej uczestnicy starają się
wypaść jak najlepiej. Mamy tu do czynienia z dynami-
zacją i ukierunkowaniem całej aktywności praktycznej,
poznawczej i emocjonalnej. Koncentrując się z kolei
na zdolnościach koordynacyjnych, jako zmiennych
istotnie ważnych dla przebiegu i wyniku gier, należy
zwrócić szczególną uwagę na równowagę statyczną
i dynamiczną oraz kinestetyczne różnicowanie ruchów,
rozpatrując te właściwości w stosunku do określonych
wskaźników skuteczności działań. Wybrane koordynacyjne zdolności motoryczne mogą wywoływać pewne
wątpliwości dotyczące roli i wpływu ich wykorzystywania w procesie gry w piłkę nożną. Jak jednak pisze
Starosta [15], ,,kto widział, w zwolnionym tempie »slalom« D. Maradony między przeciwnikami w kierunku
bramki podczas mistrzostw świata, nie może mieć
wątpliwości co do znaczenia zdolności do zachowania
równowagi w piłce nożnej”.
Rozpatrując sformułowaną w pracy hipotezę należy stwierdzić, iż osiągnięte rezultaty są zasadniczo
zgodne z oczekiwaniami. Uzyskane wyniki mogą bowiem wskazywać, że analizowane zdolności koordynacyjne istotnie wpływają na poziom skuteczności
w grach „jeden przeciwko jednemu”, wyrażony wskaźnikami Wa, Wo i Wsg. Przedstawione wyniki należy
jednak interpretować z pewną ostrożnością, ponieważ
wbrew oczekiwaniom (związanym m.in. z potrzebami
uczniowskich klubów i klas sportowych) ten obszar
obserwacji był dotychczas niemal całkowicie pomijany
w badaniach, stąd brak odniesień porównawczych.
W przeprowadzonym eksperymencie nie stwierdzono występowania oczekiwanego związku pomiędzy
równowagą dynamiczną a wskaźnikiem skuteczności gry (Wsg). Świadczy to zapewne nie tyle o braku
wpływu, ile o nieskuteczności tej formy diagnozy, na
podstawie której skonstruowano zadanie. Można
– 105 –
Władysław Machnacz, Jarosław Nosal, Andrzej Dudkowski, Paweł Chmura, Andrzej Rokita
przypuszczać, że oceniana w ten sposób równowaga
dynamiczna (przejścia z obrotami po wąskiej części
ławeczki gimnastycznej) różni się od występującej
w grze w piłkę nożną. W warunkach testu wymagano
od młodych piłkarzy wykonywania w marszu prostych
czynności lokomocyjnych, natomiast w grze występują
czynności specyficzne – najczęściej w biegu i w sytuacjach, w których punkt podparcia ulega ciągłym zmianom. Wymienione rodzaje działań były więc faktycznie
innymi formami równowagi dynamicznej. Zaznaczmy,
iż jest to tylko przypuszczenie, które wymaga dalszej
weryfikacji naukowej.
Utworzony na podstawie wartości współczynnika
skuteczności gry (Wsg) ranking pozwala wysunąć
przypuszczenie o poziomie uzdolnienia do gry w piłkę
nożną badanych osób. Biorąc pod uwagę średnie wartości wskaźnika Wsg młodych piłkarzy można podzielić ich na trzy grupy: utalentowanych (ranking od 1–5),
przeciętnych (od 6–14), i mało zdolnych (od 15–18).
Zaproponowany podział pozwala trenerowi na stosowanie odpowiednich środków treningowych w rozwoju
badanych koordynacyjnych zdolności motorycznych.
Uzyskane podczas badań dane potwierdzają w dużym stopniu spostrzeżenia innych autorów. Gargula
[21], który analizował związki między zdolnościami
koordynacyjnymi a umiejętnościami technicznymi,
stwierdził, że z przyjętymi wskaźnikami przygotowania
specjalnego najbardziej regularnie powiązane są takie
KZM, jak różnicowanie kinestetyczne, równowaga i rytmizacja ruchów. Z 30 korelacji, obliczonych na sześciu
etapach badań między wskaźnikiem różnicowania kinestetycznego i pięcioma wskaźnikami umiejętności
technicznych, 6 (tj. 20%) okazało się istotnych statystycznie. W przypadku rytmizacji ruchów i równowagi
stwierdzono po 5 (16,7%) istotnych korelacji ze wskaźnikami przygotowania specjalnego.
Z przeprowadzonych przez Szwarca [22] badań
wynika, że wysoki poziom dyspozycji szybkościowych
i zwinnościowych u badanych zawodników, których
oceniano w testach motorycznych, wpływał pozytywnie
na skuteczność wykonywanych działań w grach „jeden
przeciwko jednemu”. W innych badaniach Szwarc [2]
stwierdza także, że u młodych piłkarzy nożnych istnieje wyraźna zależność między skutecznością działań
w grach „1 × 1” a wygrywaniem w małych grach „2 × 2”
oraz „4 × 4”. Sugeruje, że u gracza o wysokich umiejętnościach działania indywidualnego występują także
nieprzeciętne dyspozycje warunkujące sprawne współdziałanie w grze kwalifikowanej.
Badania Paluszka [3] oraz Dudy [17] dowodzą ponadto, że poziom innych dyspozycji motorycznych (wytrzymałościowych i koordynacyjnych) koreluje również
ze skutecznością działania w małych grach symulacyjnych.
Jest to zgodne z założeniami teoretycznymi i bieżącymi obserwacjami wskazującymi, że koordynacyjne
zdolności są szczególnie ważne w zespołowych grach
sportowych (m.in. w piłce nożnej) z tzw. nawykami
otwartymi, tym samym wyższy potencjał koordynacyjny gracza powinien wyraźnie korelować ze wszystkimi aspektami skuteczności podczas gry.
Wnioski
Analiza wyników uzyskanych w toku badań empirycznych czyni zasadnym stwierdzenie, że analizowane
koordynacyjne zdolności motoryczne wpływają na
skuteczność działań młodych piłkarzy w grach testowych ,,atakujący z piłką przeciwko obrońcy”, co wyraża się m.in. tym, że wszystkie zależności pomiędzy
wskaźnikami skuteczności gry (Wa, Wo i Wsg) a koordynacyjnymi zdolnościami motorycznymi (zdolności: równowaga statyczna i dynamiczna oraz kinestetyczne różnicowanie ruchów) są istotne statystycznie
(p < 0,05).
Wnioski praktyczne
Do procesu nauczania gry w piłkę nożną należy wprowadzać testy koordynacyjne uwzględniające specyficzne dla niej czynności ruchowe, co może zwiększyć
skuteczność zabiegów selekcyjnych i klasyfikacyjnych
dla tej dyscypliny sportu.
Pamiętając, że specyfika charakterystycznych dla
gry w piłkę nożną umiejętności ruchowych – obok różnic na poziomie ilościowym – wykazuje także szereg
istotnych zróżnicowań jakościowych odbiegających od
tych, które zawarte są w próbie oceniającej zdolność
równowagi dynamicznej, należałoby zastanowić się
nad opracowaniem nowej wersji testu. Chodziłoby tutaj
o ustalenie skuteczności lub efektywności określonych
sposobów zachowania równowagi w sytuacjach typowych dla gry w piłkę nożną.
Ponieważ metody diagnozowania zdolności zachowania równowagi są kontrowersyjne, należałoby
się zastanowić nad opracowaniem takich, które byłyby
zbliżone do warunków meczowych.
– 106 –
Związki pomiędzy skutecznością działań młodych piłkarzy podczas gier ,,jeden przeciwko jednemu”...
PIŚMIENNICTWO • LITERATURE [1] Soroka A: The rank of one-on-one duels based on
Women’s European Football Championschip – England
2005. Antropomotoryka, 2010; 51: 53–60.
[2] Szwarc A: Relations between effectiveness in games
one-to-one and achievements in games two-to-two and
four-to-four for young soccer players; w Żak S, Spieszny
M, Klocek T (red.): Team Games in Physical Education
and Sport. Studia i Monografie, Kraków, AWF, 2005; 33:
120–122.
[3] Paluszek K: Związek pomiędzy skutecznością w grze
„jeden przeciwko jednemu” a zdolnościami kondycyjnymi i koordynacyjnymi; w Bergier J (red.): Sport dzieci
i młodzieży na przełomie wieków. Biała Podlaska, IWFiS,
2000: 129–135.
[4] Brzyski J: The assessment of the effectiveness of the
football players’ play in „one-to-one” relation and „oneto-team” relation based upon the example of world
championships – 2006 in Germany; w Żak S, Klocek T
(red.): Recruitment, Selection and Training of Children and
Teenagers in Sports Ball Games. Monografia, Wrocław,
MTNGS, 2007; 9: 13–19.
[5] Milanovic D, Jukic I, Vuleta D, Simek S: Diagnostic procedures in sport games. Research Yearbook, 2007; 13(1):
17–23.
[6] Hirtz P, Starosta W: Sensitive and critical periods of motor co-ordination development and its relation to motor
learning. Journal of Human Kinetics, 2002; 7: 19–28.
[7] Naglak Z: Nauczanie i uczenie się wielopodmiotowej gry
z piłką. Kształcenie gracza na wstępnym etapie. Wrocław,
AWF, 2010.
[8] Paluszek K, Panfil R: Diagnozowanie działań sportowców
w grach symulacyjnych; w Naglak Z (red.): Zespołowe
gry sportowe w wychowaniu fizycznym i sporcie. AWF,
Wrocław 1994.
[9] Bergier J: Związek specjalnych umiejętności ruchowych
ze skutecznością działań w grze w piłkę nożną dzieci;
w Bergier J (red.): Sport dzieci i młodzieży na przełomie
wieków. Biała Podlaska, IWFiS, 2000: 63–67.
[10] Naglak Z: Teoria zespołowej gry sportowej. Kształcenie
gracza. Wrocław, AWF, 2001.
[11] Raczek J, Mynarski W, Ljach [Lyakh] W: Teoretyczno--empiryczne podstawy kształtowania i diagnozowania
[12]
[13]
[14]
[15]
[16]
[17]
[18]
[19]
[20]
[21]
[22]
– 107 –
koordynacyjnych zdolności motorycznych. Katowice,
AWF, 1998.
Raczek J, Mynarski W, Ljach [Lyakh] W: Kształtowanie
i diagnozowanie koordynacyjnych zdolności motorycznych. Katowice, AWF, 2002.
Ljach [Lyakh] W, Witkowski Z: Koordynacyjne zdolności
motoryczne w piłce nożnej. COS, Warszawa, 2004.
Blume DD: Kennzeichnung koordinativen Fähigkeiten und
Möglichkeiten ihrer Herausbildung in Trainingprozess.
Wissenschaftliche Zeitschrift der Deutschen Hochschule,
22, Leipzig, 1981.
Starosta W: Zdolności koordynacyjne i kondycyjne w zespołowych grach sportowych. Rocznik Naukowy, t. V,
Gdańsk, AWF, 1996.
Ljach [Lyakh] W, Żmuda W, Witkowski Z: Testy motoryczne
do oceny koordynacyjnego przygotowania piłkarzy nożnych. Trener, 2000; 2: 12–17.
Duda H: Poziom rozwoju dyspozycji koordynacyjnych
u piłkarzy nożnych a ich zachowania podczas gry. Sport
Wyczynowy, 2003; 3–4: 60–65.
Stępiński M: Koordynacja ruchowa i zasady jej kształtowania – uwagi teoretyczno-metodyczne na tle niemieckiej
literatury fachowej. Trener, 2004, 2; 3–9.
Nosal J: Poziomy kontroli i oceny sprawności zawodnika;
w Talaga J (red.): Piłka nożna – sprawność fizyczna specjalna – testy. Poznań, Wydawnictwo Zysk i S-ka, 2006:
58–62.
Ferguson G, Takane Y: Analiza statystyczna w psychologii
i pedagogice. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN,
2003.
Gargula L: Correlations between the motor coordination
indices and technical skills in soccer players aged 15–18
years during their specialist training phase; w Żak S,
Klocek T (red.): Recruitment, Selection and Training of
Children and Teenagers in Sports Ball Games. Monografia, Wrocław, MTNGS, 2007; 9: 17–38.
Szwarc A: Effectiveness in one-on-one games and the
level of the selected motorial dispositions in young soccer
players; w Żak S, Klocek T (red.): Recruitment, Selection and Training of Children and Teenagers in Sports
Ball Games. Monografia, Wrocław, MTNGS, 2007; 9:
109–112.
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
WPŁYW INTELEKTUALNEJ INSTRUKCJI
USPRAWNIAJĄCEJ DZIAŁANIE Z PIŁKĄ
NA SKUTECZNOŚĆ RUCHOWĄ GRACZA
INFLUENCE OF INTELLECTUAL INSTRUCTION
IN STREAMLINING THE PERFORMANCE WITH A BALL
ON MOTOR EFFECTIVENESS IN A FOOTBALL PLAYER
Henryk Duda*
**dr hab. prof. nadzw., Katedra Teorii i Metodyki Gier Sportowych i Rekreacyjnych, Zakład Teorii i Metodyki Piłki Nożnej, AWF Kraków
Słowa kluczowe: sprawność działania ruchowego, analiza mentalna, test działań kreatywnych, piłka
nożna
Key words: efficiency of motor action, mental analysis, test of creative actions, football
STRESZCZENIE • SUMMARY Cel pracy. Zgłębienie istoty problemu przygotowania intelektualnego w grze sportowej, ukierunkowane
na wykazanie wpływu intelektualnej instrukcji usprawniającej działanie z piłką na skuteczność zadania ruchowego. Postawiono zasadnicze pytanie badawcze: czy proces intelektualnego szkolenia wpływa korzystnie na
sprawność działania ruchowego gracza?
Materiał i metody. Badaniem wpływu intelektualnej analizy na sprawność ruchową w działaniu, które prowadzono w latach 2009 i 2010, objęto 32 młodych graczy piłki nożnej (kategoria juniora starszego), uczniów
szkoły sportowej w Krakowie. W badaniach zastosowano test ruchowy tzw. test działań kreatywnych, który
uwzględniał działania umożliwiające skuteczne uderzenie piłki do bramki – po analizie wcześniejszego uderzenia.
Rzetelność stosowanego testu wynosiła r = 0,89.
Wyniki i wnioski. Wyniki badania wskazują, że intelektualizacja procesu szkolenia zwiększa skuteczność
działania ruchowego graczy, a szukanie rezerw w sferze dyspozycji umysłowych piłkarzy nożnych może przyczynić się do zwiększenia efektywności ich szkolenia.
Aim of the study. To explore the nature of the intellectual preparation in sports games with a view to evaluate
the importance of intellectual (didactic) instruction in streamlining the effectiveness of motor performance with
a ball in a football player accordingly to the basic research question: does the streamlining intellectual instruction
exert a positive influence on motor effectiveness of a football player?
Material and methods. In the study on evaluating the influence of intellectual analysis in action on motor
skills, which was conducted in the years 2009 and 2010 in the Krakow’s Football School, a group of 32 young
football players (in older junior age category) was involved. As a research tool so-called creative action test was
used to measure the effectiveness of actions leading to goals striking in accordance with the previous impact
analysis. The reliability of the test was r = 0.89.
Results and conclusions. The obtained results have proved the increase in the effectiveness of the motor
performance of football players that was caused by the intellectualization of training process. Simultaneously the
usefulness of searching for the mental disposition reserves in football players aimed at improving the effectiveness of training has been indicated.
– 109 –
Henryk Duda
Wstęp
Sprawne działania w grze sportowej są oparte nie tylko
na uaktywnianiu sfery fizycznej i ruchowej gracza, ale
przede wszystkim na mentalizacji jego działań, co podkreśla już sama definicja gry sportowej wskazująca, iż
„gra sportowa to sytuacja przeciwstawnych interesów,
w której uczestnicy świadomie lub podświadomie dokonują wyboru celów i sposobów ich realizacji w zależności od posiadanej dyspozycyjnej i sytuacyjnej
możliwości działania. Głównym celem gry sportowej
jest wykazanie czasowej przewagi nad przeciwnikiem
zgodnie z przyjętymi regułami. Cel ten osiągany jest
przez realizację celów pośrednich w ofensywie i defensywie” [1, s. 73].
Ze szczegółowej analizy gry wynika, iż ze względu
na rodzaj sytuacji zarówno indywidualne, jak i grupowe
działania wykonywane są zgodnie z celem gry, do którego realizacji gracz musi się zaangażować umysłowo,
ruchowo i fizycznie. Stąd też działanie gracza zdeterminowane jest przez sytuacyjną i dyspozycyjną możność
działania (ryc. 1). Pojęcie „dyspozycyjna możność dzia-
łania” odnosi się do potencjału gracza rozumianego
jako możliwości. „Sytuacyjna możność działania” dotyczy natomiast okoliczności, w jakich działa gracz.
Działania w grze obfitują w liczne dynamiczne okoliczności, które Tomaszewski [3] określa za pomocą
terminu „sytuacje”; są to sytuacje proste lub złożone,
pewne lub ryzykowne (ryc. 2) i aby je rozwiązać, gracz
musi stale dokonywać percepcji składowych gry i podejmować decyzje o wyborze sposobu działania.
Złożony charakter sytuacyjnego działania gracza
wymaga od niego nie tylko sprawnego wykonywania
czynności ruchowych, ale także – a nawet przede
wszystkim – myślenia, które ma charakter reproduktywny, czyli polega na zastosowaniu uprzednio zdobytej wiedzy. Skuteczność działania gracza zależy więc
od działania wewnętrznego (zdolności umysłowych)
i zewnętrznego (celowego wykonania czynności ruchowych) [4].
Jak stąd wynika, sytuacyjne warunki gry wymagają
od gracza odpowiedniego poziomu rozwoju i optymalnej aktywizacji procesów orientacyjno-poznawczych. To
one decydują bowiem o poprawności odbioru i spraw-
Rycina 1. Elementy warunkujące działania gracza wg Naglaka [2]
Figure 1. Elements conditioning the operations of a player according to Naglak [2]
– 110 –
Wpływ intelektualnej instrukcji usprawniającej działanie z piłką na skuteczność ruchową gracza
Rycina 2. Charakterystyka dyspozycyjnej możliwości działania w grze wg Panfila [1]
Figure 2. The profile of accessible possibility of action in the game according to Panfil [1]
ności przetwarzania wszelkich informacji związanych
z projektowaniem i przewidywaniem rozwoju sytuacji
w grze. Zdobyta w tym procesie wiedza o celach, warunkach i prawdopodobnych efektach działania, a także
o własnych możliwościach – to jedno z podstawowych
źródeł powodzenia w grze [5], stąd też myślenie zawodnika pełni kluczową rolę w procesie skutecznego
uczenia się i nauczania działań ruchowych w grze.
Trzeba z całą mocą podkreślić, że sprawność umysłowa gracza decyduje o jego racjonalnym działaniu,
jako nadrzędne ogniwo dyspozycyjnej możliwości działania w grze (ryc. 2) [1].
Powyższe konstatacje prowadzą do wniosku, iż
aby sprostać wymogom edukacyjnym we współczesnej
– 111 –
Henryk Duda
grze w piłkę nożną, należy w szkoleniu graczy preferować nauczanie oparte na intelektualizacji, czyli wdrażać
uczenie się gry eksponujące znaczenie wiedzy o działaniu i świadomym uczestnictwie gracza w procesie
treningu, jak również w warunkach walki sportowej [6,
4, 1, 7]. Pojęcia te akcentuje się wprawdzie dość często
w teorii treningu, lecz w praktyce problematyka ta jest
traktowana raczej hasłowo.
Postępowania racjonalnego, celowego, a w konsekwencji – znacznej modyfikacji wymaga przede wszystkim
kierowanie w ramach doskonalenia sprawności ruchowej
i działań grupowych graczy. Rozwiązania tego problemu
dostępne w opublikowanej dotychczas fachowej literaturze – to jedynie zestawy ukierunkowanych indywidualnych i grupowych ćwiczeń z piłkami, które pozwalają
na doskonalenie organizacji działań zawodników w wybranych fragmentach gry, przy czym przedstawione sposoby organizacji gry opierają się na rozgrywaniu określonych schematów i prowadzą do doskonalenia szybkiego
podejmowania w grze automatycznych, a przez to nie
zawsze celowych decyzji [1]. Rozgrywanie schematów
i przydzielanie zawodnikom określonych pozycji w grze
(nauczanie mechaniczne) prowadzi do ich specjalizacji.
Jest to niezgodne ze współczesnymi tendencjami rozwojowymi, które np. w grze w piłkę nożną wymagają od
gracza sprawnego wykonywania działań uniwersalnych
oraz umiejętności szybkiego rozwiązywania sytuacji
w grze w sposób heurystyczny, oparty na świadomym
działaniu [4, 1, 7, 8].
Uwzględnienie intelektualizacji w procesie dydaktycznym gracza wymaga modyfikacji metodyki nauczania, czynności ruchowych i sposobu przekazywania
wiedzy o działaniu w grze. Podejście takie – ze względu
na racjonalność i skuteczność procesu treningowego –
jest w pełni uzasadnione, gdyż sytuacyjne warunki gry
mają charakter działań alternatywnych, wymagają więc
od zawodnika kreatywności [9]. Dlatego też w szkoleniu
należy stosować takie środki, które niejako wymuszają
na graczu dokonywanie świadomego wyboru i wdrażanie najbardziej celowego z kilku branych pod uwagę
rozwiązań, z uwzględnieniem faktu, że decyzje muszą
być podejmowane w bardzo krótkich odcinkach czasu.
Biorąc to pod uwagę, w trakcie badań wykorzystano
eksperymentalne rozwiązania odnoszące się do procesu mentalnego sterowania graczem. Próbowano wykazać, jak oddziaływanie mentalne wpływa na sprawność wykonania czynności ruchowej, w przekonaniu,
iż lepsze rozpoznanie sfery umysłowej może znacznie
zwiększyć skuteczność przygotowania gracza w trakcie zorganizowanego szkolenia.
Cel badań
Dostrzegając znaczenie wiedzy oraz istoty intelektualnego oddziaływania na sprawność ruchową z piłką
w trakcie realizacji celu gry, posłużono się eksperymentem. Obejmował on działanie gracza piłki nożnej
z wykorzystaniem intelektualnej instrukcji usprawniającej działanie z piłką, ukierunkowanej na myślową analizę wykonywanej czynności ruchowej.
Celem badania było wykazanie wpływu intelektualnej instrukcji usprawniającej na sprawność wykonania
zadania ruchowego wśród młodych graczy.
Pytania badawcze
Czy intelektualna instrukcja usprawniająca działanie
z piłką wpłynie na skuteczność ruchową młodych piłkarzy nożnych?
Hipotezy badawcze
Świadomy udział gracza w czynności ruchowej zwiększa skuteczność realizacji celu gry.
Materiał i metody badań
W procesie badawczym w wykonywaniu działań z piłką
w warunkach wyboru rozwiązania zastosowano metodę twórczą z wykorzystaniem instrukcji usprawniającej działanie z piłką [6], opartą na świadomej analizie zadania ruchowego. Wybór działania uwzględniał
realizację celu gry w ofensywie – zdobycie bramki. W
badaniach zastosowano test ruchowy, tzw. test działań
kreatywnych, który uwzględniał działania pomocnicze
(niepodlegające ocenie): przyjęcie piłki, prowadzenie
piłki slalomem oraz działanie główne (podlegające
ocenie), tj. skuteczność uderzania piłki do bramki
w obecności bramkarza (zdobycie bramki). Trafność
stosowanego testu wynosiła r = 0,89, wartość ta zgodnie z założeniami Brzezińskiego [10] spełniała wymogi
dla badań eksperymentalnych.
Test przeprowadzono w polu karnym boiska piłkarskiego (ryc. 3), gdzie uczestniczący gracze wykonywali
działania w wyznaczonym sektorze o promieniu kąta
45 stopni, którego wierzchołek znajdował się w punkcie
środkowym bramki. W sektorze tym wyznaczono:
• pole działania bramkarza, w którym poruszał się on
na dwusiecznej kąta od linii bramkowej w kierunku
narożnika pola bramkowego (długość odcinka:
7 m),
– 112 –
Wpływ intelektualnej instrukcji usprawniającej działanie z piłką na skuteczność ruchową gracza
Rycina 3. Schemat testu kreatywnego zastosowanego w badaniach
Figure 3. Diagram of a creative test applied in the research series
• pole działania testowanego gracza, który w wyznaczonym sektorze o długości 8 m (odległość liczona
od linii końcowej sektora działania bramkarza)
w czynnościach ruchowych miał oddać skuteczny
strzał na bramkę.
Bramkarz w momencie przekroczenia przez uderzającego gracza linii początkowej w jego sektorze
mógł wykonać jedyną interwencję: wyjście obronne
z rozłożonymi w bok rękami. W czynnościach obronnych (bramkarz–napastnik) nie dochodziło do bezpośredniego kontaktu. Ściśle określona interwencja
bramkarza w powtarzanych próbach spełniała więc warunek identyczności zdarzeń. Uczestnik sprawdzianu
(uderzający), przekraczając linię początkową swojego
sektora działania, miał zrealizować cel, tj. zdobyć
bramkę. Działanie to oceniano jako pozytywne (zdobyta bramka) lub negatywne (brak zdobycia bramki)
[1]. Wcześniej uderzający gracz w określonym miejscu
przyjmował piłkę i wprowadzał ją w sektor działania.
Czynności te nie były oceniane, stanowiły one jedynie
czynności tzw. adaptacyjne do działania.
Badaniami ciągłymi, prowadzonymi w latach 2009–
2010, objęto uczniów SMS-PN w Krakowie, wiek badanych wynosił 18,5 lat (kategoria wiekowa juniora starszego). Ogółem przebadano 32 młodych uzdolnionych
graczy. Wszyscy uczestnicy tworzyli jednorodną pod
względem poziomu zdolności motorycznych, ruchowych i intelektualnych grupę, którą wyłoniono zgodnie
z zasadami doboru zorganizowanego [7].
W celu określenia stopnia mentalizacji w działaniu gracza, badania wykonywano w dwóch grupach:
eksperymentalnej (E) i kontrolnej (K), liczących po 16
graczy.
Badania przeprowadzono dwukrotnie. Pierwsze
badanie (w gr. E i K) polegało na pięciokrotnym wykonaniu uderzenia w celu zdobycia bramki (bez instrukcji
intelektualnej usprawniającej działanie). Drugie badanie, które zostało powtórzone po 3 dniach, oparte było
na wykonaniu identycznego zadania ruchowego, tym
razem poprzedzonego intelektualną instrukcją usprawniającą działanie (bez instrukcji zwrotnej) u graczy
z grupy E, po każdym uderzeniu na bramkę. Instrukcja
ta, oparta na zasadzie skutecznego działania, uwzględ-
– 113 –
Henryk Duda
niała: ocenę sytuacji (ustawienie bramkarza, analiza
jego ruchu), moment uderzenia piłki (odległość od
bramki, kąt uderzenia, siłę uderzenia, technikę uderzenia); w ten sposób uaktywniano jego sferę mentalną
w działaniu.
Potwierdzeniem, iż wystąpiła mentalizacja znaczenia sfery umysłowej w działaniu, była wartość zróżnicowania wyników uzyskanych w dwóch jednorodnych
grupach (E i K) w pierwszym i drugim badaniu.
Do porównania otrzymanych wyników zastosowano
podstawowe obliczenia statystyczne: odchylenie standardowe, średnią arytmetyczną, a z testu t-Studenta
określono poziom istotności różnic [11]. Podejmując
się weryfikacji hipotez zakładano poziom istotności
α = 0,05 (* – p < 0,05).
Prezentacja i omówienie wyników badań
Przystępując do badań nad oceną wpływu dydaktycznej instrukcji kreatywnej na sprawność działania ruchowego uczestniczących w badaniu graczy poszukiwano
odpowiedzi na pytanie: czy proces intelektualnego
szkolenia wpływa korzystnie na sprawność działania
ruchowego?
W tym celu poddano analizie badawczej ocenę tych
działań graczy, których wykonanie wymagało dysponowania konkretnymi umiejętnościami z zakresu czynności ruchowych. Zdaniem Szewczuka [12] taki stan
psychofizyczny to gotowość do skutecznego działania
przy wykonaniu określonego typu zadań, z możliwością
dostosowania się do zmiennych warunków. Zgodnie
z tymi sugestiami podczas wyboru działania w ramach
procedury badawczej należało wyselekcjonować takie
zadanie, które wymagałoby od gracza nie tylko dużego
zaangażowania emocjonalnego, ale przede wszystkim
wysokiego stopnia zaawansowania myślowego (czynności kreatywnej). Takie założenie wynika z celu operacyjnego kształcenia gracza [13], który zakłada, że
skuteczne działanie w realizacji celu gry wymaga nie
tylko odpowiednich umiejętności ruchowych, ale także
optymalnego nastawienia emocjonalnego (chęci wykonania) i świadomej kontroli ruchu.
Badania oparto na wykonaniu zadania, które dotyczyło realizacji najwyższego celu w działaniu ofensywnym, tj. zdobycia bramki [1]. Czynności te były wykonywane w formie zadaniowej, maksymalnie zbliżonej do
warunków gry, z dyrektywą praktyczną, która określała
skuteczność realizacji zadania, jednak z możliwością wyboru decyzji dotyczących sposobu działania
(instrukcja uświadamiająca możliwość wyboru). Aby
skutecznie wykonać powierzone zadania, w badaniu
eksperymentalnym gracz musiał przyjąć w działaniu
postawę kreatywną. Określony cel realizacji zadania
(zdobycie bramki) stanowił także czynnik motywacyjny
(chęć sprawdzenia się) w realizacji najwyższego celu
gry w działaniu ofensywnym.
Eksperymentalne zadanie wymagało zatem od
uczestników badania postawy twórczej, gdyż na podstawie skutecznych wytycznych w działaniu samodzielnie wpływali oni na przebieg realizacji wyznaczonego
celu.
Rozpatrując wyniki badań w płaszczyźnie intelektualnego sterowania czynnościami ruchowymi gracza,
w pierwszej kolejności przedstawiono wartości wymierne skuteczności uderzeń do bramki, które były
wykonywane w pierwszym badaniu. Porównanie parametrów badawczych charakteryzujących skuteczność
uderzenia piłki do bramki wykazuje, iż zarówno gracze
z grupy eksperymentalnej, jak i kontrolnej uzyskali
zbliżone wyniki w wartościach wymiernych (tabela 1).
Znalazło to odzwierciedlenie podczas analizy danych,
która nie wykazała statystycznego zróżnicowania.
Uzyskane wyniki skłaniają do konkluzji, iż wszyscy
gracze, stosownie do zasad zorganizowanego doboru,
a więc niezależnie od zakwalifikowania do określonej
grupy, prezentowali umiejętności ruchowe i zdolności
Tabela 1. Wartość zróżnicowania w kreatywnym teście działań piłkarza w pierwszym badaniu
Table 1. The value of differentiation in the creative test of a football player’s action in research series no. 1
Grupa badana
Grupa kontrolna
(pkt)
Grupa eksperymentalna
(pkt)
Średnia arytmetyczna
2,13
2,0
Odchylenie standardowe
0,64
0,65
Współczynnik zmienności
30,00
32,73
Parametry
statystyczne
Istotność różnic miedzy grupami
1,08
– 114 –
Wpływ intelektualnej instrukcji usprawniającej działanie z piłką na skuteczność ruchową gracza
Tabela 2. Wartość zróżnicowania wyników badań w kreatywnym teście działań piłkarza w drugim badaniu
Table 2. The value of differentiation in the creative test of a football player’s action in research series no. 2
Grupa badana
Grupa kontrolna
(pkt)
Grupa eksperymentalna
(pkt)
Średnia arytmetyczna
2,53
3,07
Odchylenie standardowe
0,52
0,46
Współczynnik zmienności
20,38
14,93
Parametry
statystyczne
Istotność różnic między grupami
3,53***
Istotność różnic: *** α = 0,001
motoryczne zbliżonego zakresu, mogli wobec tego
realizować wyznaczony cel badawczy na podobnym
poziomie.
Istotę intelektualnego sterowania ruchem w skutecznym działaniu oddają wyniki badań zebrane w tabeli 2, z których wynika, iż w grupie kontrolnej zadanie
ruchowe w drugiej serii badań realizowano podobnie
jak w pierwszej. Tymczasem w grupie eksperymentalnej uderzenia na bramkę, wykonywane po zastosowaniu dydaktycznej instrukcji kreatywnej (wykorzystanie
logicznej analizy czynności ruchowej do skutecznego
wykonania), dały lepsze rezultaty.
Otrzymane dane potwierdzają, że wartości wymierne (ocena w punktach), określające stan badań,
są wyraźnie wyższe dla działań wykonywanych z tzw.
instrukcją mentalną, o czym świadczą różnice wartości otrzymanych przez grupę kontrolną i grupę eksperymentalną (wykonującą działania z tzw. instrukcją
uświadamiającą możliwość wyboru działania). Analiza
danych dokumentuje, iż otrzymane wartości wykazują
wyraźne różnice statystyczne (poziom zróżnicowania
α = 0,001).
Potwierdzeniem tego stanu rzeczy jest także znamienne zróżnicowanie danych badawczych w obu
grupach dla pierwszego i drugiego badania (tabela
3). Analiza otrzymanych wartości eksponuje znaczne
zróżnicowanie w pierwszym i drugim badaniu dla grupy
kontrolnej (zróżnicowanie na poziomie α = 0,05) i grupy
eksperymentalnej (zróżnicowanie na znacznie wyższym poziomie – α = 0,001)
Fakt ten oznacza, że nawet krótkie instrukcje oddziałujące na procesy poznawcze pobudzają gracza do działania operacyjnego, które charakteryzuje się świadomą
analizą i twórczym działaniem przy wykonywaniu czynności ruchowej. Można więc sądzić, że w przypadku
grupy eksperymentalnej instrukcje intelektualne były
podłożem efektywnego działania. Instrukcje te, oparte
na zasadach sprawnego działania, zawierały dyrektywy
praktyczne zalecające, „co robić, a czego robić nie należy”. Dyrektywy te pozostawały w związku z zadaniami
pozwalającymi graczowi na przewidywanie i kontrolę wykonywanych czynności. Stąd też gracz, wprowadzając
czynności ruchowe, zmuszony był do świadomej analizy
zdarzeń, której konsekwencją było sprawne działanie.
Tabela 3. Wartość zróżnicowania wyników badań w kreatywnym teście działań piłkarza w grupie kontrolnej i eksperymentalnej dla pierwszego i drugiego
badania
Table 3. The value of differentiation in the creative test of a football player’s action: control group vs. experimental group (research series no. 1 and 2)
Parametry
statystyczne
Grupa badana,
kolejność badań
Grupa kontrolna
Grupa eksperymentalna
I badanie
(pkt)
II badanie
(pkt)
I badanie
(pkt)
II badanie
(pkt)
Średnia arytmetyczna
2,13
2,53
2,0
3,07
Odchylenie standardowe
0,64
0,52
0,65
0,46
Współczynnik zmienności
30,00
20,38
32,73
14,93
Poziom istotności różnic między pierwszym a
drugim badaniem w danej grupie
2,18*
– 115 –
5,48***
Henryk Duda
Znaczenie intelektualizacji w procesie skutecznego
działania mogą również potwierdzać wartości współczynników zmienności zamieszczone w tabelach 1–3.
Analiza tych wartości wykazuje, że przy kolejnych powtórzeniach (drugie badanie w grupie kontrolnej i eksperymentalnej) wyniki w znacznym stopniu stabilizowały
się (mniejsze wartości współczynnika zmienności). To
sugeruje, iż każde następne próby uderzeń piłką do
bramki wykonywane były i z większą skutecznością,
i z mniejszą przypadkowością. Fakt ten potwierdza
udział procesów mentalnych w działaniu. Uzyskane
w badaniach wartości pozostają również w związku
z poprzednimi badaniami autorów [14], w których otrzymano podobne zależności dla młodszych graczy (tj.
juniorów młodszych) i wydaje się, iż taka prawidłowość
może potwierdzać tendencjonalność działań graczy
w grach zespołowych.
Powyższe fakty mogą świadczyć o znamiennym
wpływie sprawności procesów myślowych na skuteczność wykonania zadań ruchowych. Spostrzeżenia
te potwierdzają także teorię działania i zachowania
w grze, w której działanie – jako sprawniejsza forma
realizacji zadania ruchowego – odbywa się z większą
świadomością wyznaczonego celu [1]. Taki stan jest
konieczny do zwiększenia skuteczności gry. Zdaniem
Naglaka [4], działający gracz musi mieć świadomość
w trakcie wykonywania ruchów, gdyż w przeciwnym
razie występuje zachowanie bez wyraźnego celu
(działanie nieukierunkowane), które niczemu nie
służy.
Według Naglaka [4, s. 45] „działanie gracza to
zdawanie sobie sprawy z tego, jak toczy się gra (świadomość celu). Postępując świadomie zawodnik jest
zaangażowany w grę zarówno umysłowo, jak i fizycznie. Jeżeli gracz świadomie powstrzymuje swój ruch,
to również działa. Gdy gracz świadomie równoważnie
(umysłowo i fizycznie) jest zaangażowany w grę, to
ma zdolność do krytycznej, obiektywnej oceny swojego działania i wyciąga praktyczne wnioski”. Postawa
taka zapewnia sprawniejsze i skuteczniejsze działanie.
Tezę tę potwierdzają również badania Stronczyńskiego
i Stuły [15], według których sprawność procesów myślowych pozwala skuteczniej rozwiązywać zadania ruchowe i taktyczne w działaniu wielopodmiotowym.
Należy wobec tego przypuszczać, że działania
zawodników podczas gry są efektem ciągłego uczenia się, czyli systematycznego odbioru, przetwarzania
i wytwarzania informacji.
Otrzymane dane, eksponujące istotę intelektualnego nauczania, są zgodne z założeniami gry ze
zrozumieniem [16]. Sednem tych założeń jest fakt,
iż aby gracz mógł działać skutecznie w warunkach
gry, musi wiedzieć, co i jak ma wykonać. Wymaga to
od niego optymalnej wiedzy o działaniu (znajomości
celu gry) oraz prowadzenia gruntownej i w pełni świadomej analizy danej czynności ruchowej podczas jej
wykonywania, co w warunkach gry nabiera znamion
działania niestandardowego (działania operacyjnego) [17]. Słuszność tego spostrzeżenia potwierdza
także wieloaspektowość sytuacyjnego działania gracza, wymagająca od niego sprawnego wykonywania
czynności ruchowych, ale przede wszystkim myślenia, które ma charakter reproduktywny, bo polegający na zastosowaniu w praktyce uprzednio zdobytej
wiedzy.
Skuteczność gracza zależy więc od działania wewnętrznego (wykorzystanie zdolności umysłowych)
i zewnętrznego (celowego wykonania czynności ruchowych). Działania wewnętrzne rozumie się jako stan
umysłu gracza nastawiony na obmyślenie sposobów
osiągania celu, a działania zewnętrzne – jako możliwości gracza w sferze sprawności motorycznej skierowanej na określony wynik i tak zorganizowane, aby
ten wynik osiągnąć [2]. Tak więc, aby sprawnie działać,
gracz musi na każdym etapie tego działania poddawać
się samokontroli, która stanowi proces świadomego
kierowania własnym postępowaniem na podstawie
wcześniej zdobytych doświadczeń. Biorąc pod uwagę
zakreślony tytułem cel niniejszej pracy, można stwierdzić, iż przeprowadzone badania udowodniły takie stanowisko, podkreślając jednoznacznie ważność intelektualizacji w skutecznym działaniu gracza.
Wyniki badań akcentują istotę gry sportowej,
która ma charakter działań tendencjonalnych [18].
Wykonywane działania wielopodmiotowe trzeba prowadzić z rozmysłem. Spostrzeżenia badawcze potwierdzają też prawidłowość dydaktyczną związaną
z uczeniem się gry, iż aby skutecznie uczyć się gry
należy wpierw uczyć się, kiedy i jak działać, a następnie, jakie umiejętności ruchowe wykorzystywać
do tych celów [4]. Mając w pamięci, iż intelektualizacja procesu nauczania gry sportowej w rutynowym
szkoleniu gracza traktowana jest hasłowo [2, 1, 7],
a w praktyce uczenia się gier sportowych w większości wypadków stosuje się nauczanie „mechaniczne”
[19], przeprowadzone badania, potwierdzające czołową rolę mentalizacji w szkoleniu, kładą nacisk na
istotę tego zagadnienia, wytyczając kierunek skutecznych procedur dydaktycznych w procesie nauczania
gry sportowej.
– 116 –
Wpływ intelektualnej instrukcji usprawniającej działanie z piłką na skuteczność ruchową gracza
Wnioski
1. Świadomy udział gracza w realizacji działania
z piłką zwiększa jego skuteczność.
2. Intelektualizacja procesu szkolenia przyczynia się
do trafnego wyboru decyzji w sprawnym działaniu
gracza.
3. Ze względu na ekwifinalny charakter działania
w zespołowych grach sportowych, szukanie rezerw w sferze dyspozycji umysłowych graczy
może przyczynić się do zwiększenia efektywności
szkolenia.
PIŚMIENNICTWO • LITERATURE [1] Panfil R: Prakseologia gier sportowych. Studia i Monografie, Wrocław, AWF, 2006; 82.
[2] Naglak Z: Teoria zespołowej gry sportowej. Kształcenie
Gracza. Wrocław, AWF, 2001.
[3] Tomaszewski T. (red.): Psychologia. Warszawa, PWN,
1979.
[4] Naglak Z: Nauczanie i uczenie się wielopodmiotowej gry
z piłką. Wrocław, AWF, 2005.
[5] Gracz J: Psychospołeczne uwarunkowania aktywności
sportowej człowieka. Studia i Monografie, Poznań, AWF,
1998; 332.
[6] Bergier J: Wiedza dzieci o nauczanych czynnościach
ruchowych a skuteczność działań w grze zespołowej.
Warszawa, AWF, 1998.
[7] Duda H: Intelektualizacja procesu nauczania a rozwój
dyspozycji do gry sportowej (na przykładzie piłki nożnej).
Studia i Monografie, Kraków, AWF, 2008; 50.
[8] Nosal J: Poziom kontroli i oceny sprawności zawodnika
w przygotowaniu do gry w piłkę nożną; w Stuła A (red.):
Nowoczesna piłka nożna. Gorzów Wielkopolski, AWF,
1999: 99–111.
[9] Paluszek K: Indywidualny awans sportowy jako kryterium
selekcji dynamicznej do gry w piłkę nożną; w Stuła A (red.):
Nowoczesna gra w piłkę nożną – teoria i praktyka. Gorzów
Wielkopolski, AWF, 2003: 59–68.
[10] Brzeziński J: Metodologia badań psychologicznych.
Warszawa, PWN, 1996.
[11] Arska-Kotlińska M, Bartz M: Wybrane zagadnienia statystyki dla studiujących wychowanie fizyczne. Poznań,
AWF, 2002.
[12] Szewczuk W: Psychologia. Warszawa, WSiP, 1990.
[13] Davis RH, Aleksander L, Yelon ST: Konstruowanie systemu kształcenia. Warszawa, PWN, 1993.
[14] Duda H, Basiaga-Pasternak J: Wpływ świadomej analizy
zadania ruchowego na skuteczność działania piłkarzy
nożnych; w Stuła A (red.): Teoretyczne i praktyczne
aspekty nowoczesnej gry w piłkę nożną. Politechnika
Opolska, 2009: 49–66.
[15] Stronczyński W, Stuła A: Wpływ inteligencji i wybranych
zdolności koordynacyjnych na skuteczność gry młodych
piłkarzy nożnych; w Kuder A, Perkowski K, Śledziewski
D (red.): Kierunki doskonalenia treningu i walki sportowej – diagnostyka. T. 2, Warszawa, AWF, 2005; 2:
198–200.
[16] Bunker D, Thorpe R: A model for the teaching of games
in secondary school. Bulletin of Physical Education, 1982;
18(1): 5–8.
[17] Panfil R: A paradigm for identifying ability competition
(providing examples of sport game and fight), Human
Movement, 2011; 12(1): 16–23.
[18] Nitsch JR: The organization of motor behaviour: An
action – theoretical perspective; w Nitsch JR, Seiler R
(eds.): Movement and sport. Psychological foundations
and effects. Sankt Augustin, Akademia Verlag, 1994; 2.
[19] Duda H, Basiaga-Pasternak J: Realizacja szkolenia taktycznego w opinii zawodników drużyn piłki nożnej; w Żak
S, Spieszny M (red.): Nabór i selekcja oraz szkolenie
dzieci i młodzieży w zakresie sportowych gier z piłką.
Monografia, Wrocław, MTNGS, 2007; 9: 27–31.
– 117 –
PRACE  PRZEGLĄDOWE
REVIEW  PAPERS
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
EFEKTY TRENINGOWE W PRZYGOTOWANIU
WYSOKO KWALIFIKOWANYCH PIŁKARZY NOŻNYCH:
PRZEGLĄD
THE EFFECTS OF TRAINING ON PREPARATION
OF HIGHLY QUALIFIED FOOTBALL PLAYERS: REVIEW
Vladimir Lyakh*, Przemysław Bujas**, Leszek Gargula**
** prof. dr hab., Katedra Antropomotoryki, Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie
** dr, Katedra Antropomotoryki, Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie
Słowa kluczowe: trening, efekt, piłkarze nożni
Key words: training, effect, football player
STRESZCZENIE • SUMMARY Wstęp. Gry zespołowe, w tym piłka nożna, należą do tych dyscyplin, w których ocena indywidualnej aktywności zawodnika jest utrudniona. Wynika to z niewymierności efektów – zwłaszcza w grach zespołowych. Staje się
zatem ważne, aby wprowadzić bardziej stabilne kryteria i metody wspomagające zawodnika i trenera w ocenie
skuteczności jego przygotowania. Współczesna nauka dostarcza wielu nowoczesnych sposobów monitorowania
zmian po treningowych w obszarach psychologiczno-biochemicznym, mentalnym i motorycznym.
Cel pracy. W artykule dokonano analizy nowoczesnego podejścia do szacowania kierunku i skuteczności
treningu na przykładzie piłki nożnej.
Aim of the study. Team games including football are among the disciplines in which the assessment of
individual training activities of athlete is difficult. This follows from incommensurability of effects – especially the
sports competition. Thus becomes important to introduce more stable criteria and methods supporting a player
and coach in the evaluation of the effectiveness of its preparation. Current science provides us many modern
methods to monitor the post-training changes in athletes in the physiological-biochemical, mental as well as
motor adjustments. The article is an analysis of modern approach to assess the course and the effectiveness of
training impact on the example of football.
Material and methods. Analysis of selected contemporary literature.
Results. On the basis of various criteria and the size of functional indicators, authors present modern structure
of training effects beyond the most commonly cited direct, prolonged and cumulative effects, by introducing the
concept of remote and final training effects. Remote training effects are manifested in the delayed accumulation
of influences of training on the change of competition outcome. They are particularly important in exteriorizing
the coordination abilities and the maximum speed for which the level of fatigue-rest affects particularly the neuromuscular coordination. The final effects of training state the period during which an increased level of physical
capability remains above reached immediately after cessation of the impact of specialist training. Because of time
of the post-training changes in the body there are two sub-effects: short-and long-term ultimate effect. Much of
the first one is particularly important for the control of training process.
Conclusions. These training effects govern the interaction of coach and athlete. Understanding of their
characteristics is essential for planning and analysis of the training process, making its effects more controllable
and predictable.
– 121 –
Vladimir Lyakh, Przemysław Bujas, Leszek Gargula
Wstęp
Efekty treningowe w sporcie – to następstwa działalności treningowej, które charakteryzują się krótkotrwałymi,
o średnim czasie trwania i długotrwałymi reakcjami sportowca na obciążenia [1, 2, 3]. Reakcje te powinni umieć
analizować trenerzy i piłkarze, aby w konsekwencji dojść
do zaplanowanych efektów poszczególnych treningów,
cyklów treningowych lub całych okresów treningowych.
W związku z tym w artykule przedstawiony zostanie
przegląd (wyodrębnionych) współczesnych koncepcji
efektów treningowych, których poznanie jest niezbędne
do lepszego zrozumienia, bardziej świadomego planowania i kontroli procesu treningowego piłkarza.
Materiał i metody
Analiza wybranej współczesnej literatury.
Wyniki
1. Rodzaje i właściwości efektów treningowych
Efekty treningowe (tab. 1) charakteryzują reakcje piłkarza na zastosowane obciążenia, określone przez
zmiany w stanie organizmu zawodnika, a wywołane
przez trening. Może się to manifestować np. poprawą
lub pogorszeniem zdolności do pracy, ekonomizacją
odpowiedzi na bodziec, obniżeniem zdolności wykona-
nia ćwiczenia wskutek zmęczenia, podniesieniem poziomu specyficznych zdolności lub technicznych umiejętności, wreszcie w poprawieniu osobistych wyników
lub wyników rywalizacji – zawodów.
Relacje pomiędzy różnymi typami efektów treningowych przedstawiono na rycinie 1.
Do głównych zjawisk zaliczamy następujące związki
i zależności:
– „bezpośrednie efekty”, powstające wskutek wykonania pojedynczych ćwiczeń, kształtują „przedłużony”
efekt pojedynczego treningu lub dnia treningowego;
– „przedłużone efekty” wskutek serii treningów prowadzą do „kumulatywnego efektu”;
– „kumulatywny efekt” treningowy wyznacza poziom
przygotowania piłkarza i realizacji zadania startowego (rezultat jego występu w meczu);
– „oddalone efekty” treningowe przejawiają się opóźnionym nagromadzeniem wpływu oddziaływań treningowych na zmianę rezultatu współzawodnictwa;
– „ostateczne” efekty treningowe wyznaczają okres,
w czasie którego zwiększony poziom fizycznych
możliwości pozostaje powyżej osiągniętego zaraz
po zaprzestaniu specjalistycznego oddziaływania
treningowego [3].
W kolejnych punktach, opierając się na opublikowanych danych naukowych, dokonamy charakterystyki
wyróżnionych typów efektów treningowych i poprzemy
ją przykładami.
Tabela 1. Efekty treningowe [16]
Table 1. Training effects [16]
Typ efektu
Określenie
Przykłady
Bezpośredni
Zmiany w stanie organizmu zachodzące w czasie
wykonania ćwiczenia
Podwyższenie częstości skurczów serca; nagromadzenie kwasu mlekowego; obniżenie wydajności ćwiczenia
w związku ze zmęczeniem itd.
Przedłużony
Zmiany w stanie organizmu wywołane pojedynczym
treningiem i/lub pojedynczym dniem treningowym
Podwyższenie częstości skurczów serca w spoczynku;
poziomu mocznika i/lub kinazy fofokreatynowej w krwi;
zmiany w poziomie siły dłoni, wyskoku dosiężnego itd.
Kumulatywny
Zmiany w stanie organizmu i poziomie rozwoju
zdolności motorycznych, umiejętności technicznych
wywołanych serią treningów
Podwyższenie maksymalnego minutowego poboru
tlenu (VO2max) i/lub progu anaerobowego; przyrost siły
wytrzymałości i innych zdolności; podniesienie wyniku
sportowego
Oddalony
Zmiany w stanie organizmu i poziomie rozwoju
zdolności motorycznych, umiejętności technicznych
wywołanych przez określony przedział czasu po
wykonaniu specjalnego programu treningowego
Przyrost siły eksplozywnej po dwóch tygodniach od
zawieszenia intensywnego programu treningu siłowego
Ostateczny
Zachowanie zmian w stanie organizmu i rozwoju
zdolności motorycznych przez określony przedział
czasu po ustaniu wpływu treningu
Zachowanie podwyższonego poziomu maksymalnej siły
po miesiącu od zakończenia specjalistycznego programu
treningowego
– 122 –
Efekty treningowe w przygotowaniu wysoko kwalifikowanych piłkarzy nożnych: przegląd



Efekty treningowe
Czynniki określające
Bezpośredni efekt
oddziaływania
ćwiczenia
Sumowanie określonej ilości
bezpośrednich efektów
w przedziałach treningu
PrzedłuŜony efekt
treningowy
Sumowanie i współdziałanie
określonych przedłuŜonych
efektów treningowych
w przedziałach cyklu
treningowego
Kumulatywny efekt
treningowy
Czasowe opóźnienie
w przekształceniu efektu
kumulatywnego
Oddalony efekt
treningowy
Zachowanie osiągniętego
efektu kumulatywnego
ponad określony okres
Ostateczny efekt
treningowy


Rycina 1. Współdziałanie efektów treningowych i czynników ich określających [3]
Figure 1. The interaction between training effects and determining factors [3]
wego, wskaźnikiem aktywacji glikolizy lub metabolizmu anaerobowego, częstością skurczów serca,
ciśnieniem krwi, galwaniczną reakcją skóry, natężeniem uzyskiwanych obciążeń – np. według skali
Borga [4] – zmianą temperatury ciała, intensywnością pocenia się, poziomem konsumpcji tlenu).
2. Bezpośredni efekt treningowy
Bezpośrednie efekty treningowe są określone za pomocą dwu grup wskaźników:
1) wskaźników obciążeń treningowych (liczba powtórzeń, np. ćwiczenia dla rozwinięcia maksymalnej szybkości piłkarzy, treningi wytrzymałości
z uwzględnieniem szybkości i tempa działania, wielkość pokonanego dystansu z maksymalną, średnią
i małą szybkością, ilość pojedynków sam na sam,
skoków, przyspieszeń, uderzeń na bramkę, podań)
wykonanych dla rozwoju podstawowych zdolności
motorycznych;
2) wskaźników fizjologicznych, charakteryzujących reakcje piłkarzy na zrealizowane obciążenia robocze
(manifestujących się np. stężeniem kwasu mleko-
Pierwszą grupę wskaźników szeroko wykorzystuje
się od dłuższego czasu. Druga grupa wymaga użycia
odpowiedniego oprzyrządowania (np. pulsometrów,
aparatów do oceny stężenia kwasu mlekowego, galwanometrów i inne), które znajduje coraz większe
zastosowanie w wielu dyscyplinach sportu, w tym
również w piłce nożnej. Technologie te ułatwiają kierowanie obciążeniami na podstawie wskaźników fizjologicznych.
– 123 –
Vladimir Lyakh, Przemysław Bujas, Leszek Gargula
Nadmierne obciążenie
3,8
3,7
Optymalne obciążenie
Wyniki próby
3,6
3,5
3,4
3,3
3,2
3,1
3
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Ilość powtórzeń
Rycina 2. Wyniki wykonania interwałowej serii ćwiczeń na maksymalną szybkość przez kwalifikowanych piłkarzy nożnych [3]
Figure 2. The results of the implementation of interval training series on the maximum rate for qualified football players [3]
Przykład bezpośredniego efektu treningowego
określanego za pomocą specyficznych dla piłki nożnej wskaźników przedstawiono na rycinie 2. Natomiast
w poniższym akapicie posłużono się wskaźnikami
psychofizycznymi, jako wyznacznikami omawianego
efektu.
W odróżnieniu od treningu kondycyjnego, w którym
wysiłki piłkarzy skoncentrowane są na kształtowaniu
zdolności kondycyjnych, obciążenia treningowe, ukierunkowane na doskonalenie technicznych lub techniczno-taktycznych nawyków, powodują nierzadko
emocjonalne pobudzenie, wywołując specyficzny
bezpośredni efekt. Pobudzenie emocjonalne można
zmierzyć na podstawie reakcji skórno-galwanicznej,
której normalne poziomy są znacznie zróżnicowane
indywidualnie. Wysokie emocjonalne podniecenie obniża poziom GSR (ang. galvanic skin response), natomiast jej wzrost w procesie treningu lub w grze wskazuje na zmęczenie emocjonalne, które jest zjawiskiem
typowym dla długotrwałych intensywnych treningów.
Dlatego też przebieg realizacji zadań wymagających
wysokiego poziomu pobudzenia można efektywnie
kontrolować za jej pośrednictwem [3]. Wartości GSR
zmierzono u wysoko kwalifikowanych piłkarzy w trakcie ciężkiego treningu. Emocjonalne pobudzenie wzrastało stopniowo podczas rozgrzewki i realizacji zadań
techniczno-taktycznych, co zostało zilustrowane na
rycinie 3 przez zmniejszenie wielkości GSR. Gra treningowa (pierwsza połowa) wyzwalała maksymalne
pobudzenie emocjonalne, które obniżało się w trakcie
przerwy i znowu wzrastało na początku drugiej części
gry. Jednakże ten wysoki poziom napięcia emocjonalnego nie został podtrzymany do końca gry, a podniesienie się poziomu przewodnictwa skórnego świadczy
o emocjonalnym zmęczeniu graczy. Obniżenie obciążenia powodowało dalsze zmniejszenie napięcia emocjonalnego, które osiągało normalny poziom w końcu
treningu.
Wniosek: „bezpośredni efekt” takiego treningu
byłby wyższy, gdyby trener potrafił podtrzymać emocjonalne pobudzenie piłkarzy bliskie maksymalnemu
dla tej gry treningowej przez dłuższy czas (do końca
drugiej połowy).
Trenerzy i naukowcy zadają pytania: „czy można
w rzeczywistych warunkach treningu lub zawodów
kierować «bezpośrednimi» efektami treningowymi?”
lub, jak to formułuje Issurin [3], „czy reakcje sportowca
na obciążenia treningowe są przewidywalne i sterowalne?”. W odpowiedzi autor informuje: „nie zawsze
i nie w pełni”. Jego zdaniem, pełna kontrola na każdym
treningu jest obecnie nieosiągalna, jakkolwiek formułowanie celów i systematyczna wymiana informacji
z zawodnikiem („algorytm programowania”) ułatwia
uzyskanie pożądanych „bezpośrednich” efektów tre-
– 124 –
Efekty treningowe w przygotowaniu wysoko kwalifikowanych piłkarzy nożnych: przegląd

Wysoki
poziom
Zwykły stan
Średnie
emocjonalne
napięcie
Średni
poziom
Wysokie
emocjonalne
napięcie
Niski
poziom



Ćwiczenia
techniczno
taktyczne
Rozgrzewka

Gra (I połowa) Przerwa
Gra (II
połowa)
ObniŜenie
obciąŜenia

Rycina 3. Zmiany galwanicznej reakcji skóry jako wskaźnik emocjonalnego napięcia piłkarzy nożnych podczas gry kontrolnej [3]
Figure 3. Changes in galvanic skin response as an indicator of emotional tension of football players during the game controls [3]
ningowych. Przykład takiego programowania przedstawiono w tabeli 2.
Zgodnie z przywołanymi w tabeli 3 danymi programowanie natychmiastowego efektu treningowego
zakłada realizację takich działań, jak: określenie celu,
warunków realizacji zadania, specyficznych wymagań,
kontrolę wykonania i ocenę. Na wstępie należy jasno
i krótko przekazać (zakomunikować) sportowcom cel
ćwiczenia po to, aby wiedzieli, jakich rezultatów od nich
się oczekuje. Następnie powinny zostać określone wa-
runki wykonania zadania. Najlepiej dokonać tego posługując się obiektywnymi ilościowymi wskaźnikami (zaplanowana szybkość, tempo ćwiczenia, przewidywana
częstość skurczów serca itp.). Potem istotne jest, aby
skupić uwagę sportowców na jednym bądź dwóch specyficznych wymaganiach (jak dowiedziono, sportowcy
nie mogą kontrolować zrealizowania więcej niż dwóch
zadań). Można na przykład zwrócić uwagę piłkarza na
ważny detal techniki przemieszczania się lub wykonania zadania z piłką, na poprawność i dokładność reali-
Tabela 2. Planowanie bezpośredniego efektu treningowego [3]
Table 2. Programming the acute training effect [3]
Działanie
Przykład
Uwagi
Określenie celu
Rozwój szybkości maksymalnej
Jest to najważniejsze ćwiczenie w treningu
Określenie warunków wykonania
celu
Stosunek pracy i wypoczynku, ilość powtórzeń i
serii, reżimy szybkościowe, warunki odpoczynku
Krótkie i jasne wytłumaczenie, pożądane obiektywne wskaźniki pomiaru
Koncentracja uwagi na specyficznych
(indywidualnych) wymogach
Wymagane tempo ruchu, zadania techniczne i/lub
taktyczne
Podkreśla się wymogi najbardziej istotne
Kontrola wykonania zadania
Wizualna i instrumentalna kontrola, korekta w
trakcie wykonania zadania, motywacja
Przestawienie najważniejszej informacji, która
wpływa na proces wykonania zadania
Ocena własna
Zawodnik sprawdza własne rezerwy motoryczne
Działanie to nie zawsze jest konieczne
Ocena
Zgodność wymogów, uwag indywidualnych
Pożądana pozytywna emocjonalna ocena
– 125 –
Vladimir Lyakh, Przemysław Bujas, Leszek Gargula
zacji zadań taktycznych. Wykorzystując odpowiednie instrumenty (pulsometry, tempometry, stopery) do kontroli
realizacji zadania, trener może modyfikować zachowanie
piłkarzy i eliminować ich błędy. Bieżące uwagi pomogą
zachować wysoką motywację do wykonania czynności
na najwyższym poziomie. Sprawozdania (autorelacje) po
jego wykonaniu mogą usprawnić współdziałanie między
trenerem a zawodnikami i zwiększyć dążenie do samokontroli u sportowców. Ostateczna ocena powinna być
konkretna i ograniczać się do jednego-dwóch zadań.
Pożądane jest, by miała ona pozytywny emocjonalny
wpływ na sportowca [3].
3. Przedłużony efekt treningowy
Jak wynika z danych przedstawionych w tabeli 1,
„przedłużony” efekt treningowy – to zmiany w stanie
organizmu, które zostały wywołane przez pojedynczy
trening lub dzień treningowy. Powstaje on w wyniku
zsumowania „bezpośrednich” efektów treningowych
kilkukrotnych ćwiczeń. Zgodnie z koncepcją blokowej
periodyzacji treningu sportowego zarówno jednostka
treningowa, jak i jeden dzień treningowy u wysoko kwalifikowanych sportowców nastawione są na kształtowanie jednej-dwóch zdolności motorycznych. Przyczyną
tego stanu rzeczy jest fakt, iż sportowcy nie mogą
efektywnie reagować na liczne bodźce, nakierowane
na poprawę wielu zdolności jednocześnie. Natomiast
trening sportowców niskiej i średniej kwalifikacji może
zawierać więcej różnorodnych programów. W związku
z tym „przedłużony” efekt treningowy może być b a r d z i e j s e l e k t y w n y , kiedy obciążenia treningowe
skoncentrowane są na rozwoju określonej zdolności,
lub b a r d z i e j k o m p l e k s o w y , jeśli obciążenia
treningowe ukierunkowane są na osiągnięcie licznych,
różnych celów [3].
Wskaźniki efektu przedłużonego przedstawione są
w tabeli 3.
W rutynowej praktyce trenerskiej ocena opiera się
na subiektywnym odczuciu sportowca, na zrealizowanym zadaniu, bieżących rezultatach niektórych pomiarów (czasu wykonania zadania, HR itp.), widocznych
przejawach zmęczenia i gotowości do następnych treningów. Przeanalizujmy niektóre dane zawarte w ww.
tabeli. Najbardziej dostępny, niedrogi i informatywny
sposób określania przedłużonego efektu stanowi badanie subiektywnej reakcji piłkarzy. W przypadku tym
najszerzej wykorzystuje się takie kryteria, jak: sen,
apetyt, ogólna aktywność, gotowość treningowa, bolesne odczucia mięśniowe.
Najczęściej jako obiektywne wskaźniki efektu przedłużonego (reakcji sportowca) uznaje się i wykorzystuje w praktyce tętno spoczynkowe, stężenie mocznika i fosfokinazy kreatynowej w krwi, zmiany wyników
testów określających kondycyjne i koordynacyjne zdolności (siła dłoni, wysokość skoku wzwyż lub w dal,
dokładności odtworzenia lub różnicowania mikrointerwałów czasu, siły, przestrzeni, szybkości i dokładności
reakcji, równowagi, czucia rytmu i inne), masę ciała.
Spoczynkowe HR mierzy się u wypoczętego sportowca w pozycji leżącej zaraz po obudzeniu. Jeśli odpowiada ona normalnym wartościom lub je przewyższa nie więcej niż o 6 uderzeń na min., wskazuje to
na dobrą odnowę. Przekroczenie częstości skurczów
o 11–16 ud/min mówi nam o wysokim poziomie zmęczenia, natomiast o więcej niż 16 ud/min – o nadmiernym zmęczeniu i powinno stanowić ono sygnał alarmowy [3].
Stężenie mocznika w krwi i fosfokinazy kreatynowej
określa się poprzez próby krwi, pobranej od sportowca
przed śniadaniem i po 12 godzinach nieprzyjmowania
pokarmów. Wskaźniki poziomu mocznika we krwi wy-
Tabela 3. Wskaźniki przedłużonego efektu treningowego [3]
Table 3. The indicators of the immediate training effect [3]
Charakterystyka
Wskaźniki
Ogólna objętość obciążenia jednostki treningowej / za dzień
Ogólny pokonany dystans, w tym w różnych strefach intensywności; ilość podrzutów, uderzeń, podań i
innych technicznych elementów; czas czystej gry itd.
Subiektywna reakcja sportowca
Sen, apetyt, ogólna aktywność, bolesne odczucia w mięśniach, poziom zmęczenia, gotowość do treningu
itd.
Reakcje sportowca na obiektywne
pomiary
Częstość skurczów serca po przebudzeniu; wyniki analizy biochemicznej (mocznik w krwi, kinaza fosofkreatynowa rano po dniu treningowym); zmiany w wynikach testów (siły dłoni, wyskoku dosiężnym itd.); masa
ciała itd.
Pedagogiczna ocena trenera
Zgodność wykonanej pracy z programem treningu: całkowita zgodność, zgodność w większości treści
treningowych, niepełna zgodność, niewykonanie założonego programu
– 126 –
Efekty treningowe w przygotowaniu wysoko kwalifikowanych piłkarzy nożnych: przegląd
Tabela 4. Czteroelementowa skala kontroli przedłużonego efektu treningowego [3]
Table 4. Four-component scale for monitoring immediate training effect [3]
Element oceny
Punkty
Wyjaśnienie sensu oceny
Częstotliwość skurczów serca
po przebudzeniu
4
3
2
1
Podwyższenie częstotliwości skurczów serca o 0–6 ud./min
Podwyższenie częstotliwości skurczów serca o 7–10 ud./min
Podwyższenie częstotliwości skurczów serca o 11–16 ud./min
Podwyższenie częstotliwości skurczów serca więcej niż 16
Relacja między zmęczeniem
i odnową
4
3
2
1
Całkowita odnowa, brak zmęczenia
Dostateczna odnowa, lekkie zmęczenie
Częściowa odnowa, znaczne zmęczenie
Niewystarczająca odnowa, duże zmęczenie
Gotowość do treningu
4
3
2
1
Całkowita gotowość do treningu
Średnia gotowość do treningu
Słaba gotowość do treningu
Brak gotowości do treningu
Ocena dnia treningowego
przez trenera
4
3
2
1
Całkowita zgodność z ustalonym programem
Zgodność w większości treści treningowych
Niewystarczająca zgodność
Całkowity brak zgodności
Ogólna ocena
4–16
Integralna ocena dnia treningowego
korzystuje się do oceny metabolicznego zmęczenia
i restytucji, a służą one jako indykatory przemian białkowych, powiększające się zwłaszcza po męczących
ćwiczeniach wytrzymałościowych lub bardzo intensywnych siłowych [5, 6]. Norma koncentracji mocznika
w krwi dorosłego człowieka jest zindywidualizowana
i mieści się w przedziale 3,5–6,5 mmol/l. Przy wykonaniu męczących prac fizycznych może się podnosić
nawet do wartości 9 mmol/l i więcej.
Poziom fosfokinazy kreatynowej okazuje się
wskaźnikiem wnoszącym najwięcej informacji, a jego
wartość po bardzo intensywnych ćwiczeniach lub
zawodach może przewyższać normę trzy- do czterokrotnie [3, 6]. Obok wyżej wymienionych obiektywnych fizjologicznych i biochemicznych wskaźników,
wykorzystywanych jako kryterium efektu przedłużonego w trakcie działalności sportowca, istnieje
mnogość innych biochemicznych parametrów (hemoglobina, glukoza, stężenie mleczanów, cholesterol, mioglobina, aktyna, hormony, witaminy, składniki
mineralne) [6].
Pedagogiczna ocena trenera jest ostatnią z wymienionych metod służących weryfikacji „przedłużonego”
efektu treningowego, lecz nie oznacza to marginalizacji
jej znaczenia. Dzięki temu wykorzystanie obiektywnych
naukowo potwierdzonych wskaźników ułatwia ocenę,
i umożliwiając prowadzenie kontroli efektów treningowych. Po przeanalizowaniu przykładu praktycznej dzia-
łalności treningowej, Issurin [3] opracował tabelę (tab.
4), która pozwala poprawić jakość takiej oceny, wspierając się na prostych wskaźnikach.
Zgodnie z jego wskazaniami, każdego ranka sportowcy (np. podczas trzytygodniowego zgrupowania)
zaraz po przebudzeniu mierzyli swoje tętno w pokoju,
następnie w holu hotelu wypełniali ankiety samooceny, w których proszono ich o zdefiniowanie swojego
stanu na skali „zmęczenie-wypoczynek” i „gotowość
do podjęcia treningu”. Dawało to trenerowi zintegrowaną ocenę pracy z poprzedniego dnia treningowego
w postaci czteroelementowej skali. Po uprzednim instruktażu i aprobacie, procedura oceny zajmowała w
przypadku każdego sportowca jedną do dwóch minut.
Indywidualne bieżące dane można było przedstawiać
na codziennym wykresie. Kiedy cała ocena zmniejszała się do krytycznego poziomu (przeważnie jest to
7–8 punktów), wtedy należało skorygować indywidualne programy treningowe.
4. Kumulatywny efekt treningowy
Właśnie od tego efektu zależy sukces sportowca na
zawodach. Kumulatywny efekt treningowy opisuje się
w literaturze z dziedziny sportu za pośrednictwem
dwóch grup wskaźników:
1) fizjologicznych i biochemicznych przemian, które
charakteryzują zmiany stanu sportowca;
– 127 –
Vladimir Lyakh, Przemysław Bujas, Leszek Gargula
2) wskaźników odzwierciedlających zmiany w przygotowaniu sportowca (specyficzne dla dyscypliny
zdolności i rezultat sportowy).
W dalszej części pracy przedstawimy wymienione
wskaźniki, posługując się stosownymi przykładami.
Dowiedziono, że różne fizjologiczne wskaźniki funkcjo-
Enzymy anaerobowe
Szczytowa tolerancja
na zakwaszenie krwi
Zapas fosfokreatyny
Poziom wymiany tłuszczu
Maksymalny minutowy pobór tlenu
Kapilary mięśni
Mioglobina
Hemoglobina
Objętość krwi
Maksymalna
częstotliwość skurczów serca
Objętość wyrzutowa serca
Pojemność minutowa serca
Enzymy aerobowe
Ilość mitochondriów
Zapas glikogenu
Wielkość (proporcje)
włókien mięśniowych
Masa mięśniowa
0
20
40
60
80
Wzrost wskaźników (%)

Rycina 4. Zmiany różnych wskaźników fizjologicznych na przestrzeni długotrwałego systematycznego treningu [7, 21, 22, 23]
Figure 4. Changes in various physiological indicators over the long-term systematic training [7, 21, 22, 23]
– 128 –
100
120

Efekty treningowe w przygotowaniu wysoko kwalifikowanych piłkarzy nożnych: przegląd
nalne układów w efekcie długotrwałego systematycznego treningu zwiększają się w pewnych zakresach
stopniu niejednakowym (ryc. 4). Najbardziej widoczne
zmiany zachodzą w rozwoju możliwości aerobowych,
tam bowiem długotrwały proces treningowy, nakierowany na rozwój wytrzymałości (wydolności), może wyzwolić zwiększenie ilości enzymów metabolizmu aerobowego o 230% [7]. Oprócz tego liczba mitochondriów,
zawartości hemoglobiny i poziomu kapilaryzacji tkanki
mięśniowej zwiększa się znacząco (ryc. 4). W rezultacie maksymalny minutowy pobór tlenu (Vo2max) może
wzrosnąć o 40%, i to niezależnie od faktu, iż wskaźnik
ten znajduje się pod silną kontrolą genotypu.
W odróżnieniu od aerobowych możliwości, wskaźniki metabolizmu anaerobowego poprawiają się
w mniejszym stopniu (enzymy beztlenowe, tolerancja
na zakwaszenie). Zapas fosfokreatyny, jako ważny
czynnik maksymalnych możliwości szybkościowych,
w rezultacie stosowania treningu wytrzymałościowego poprawia się o około 12%, a po długotrwałych
sprinterskich obciążeniach może się powiększyć
o 42% [3].
Pod wpływem konsekwentnie prowadzonych ćwiczeń aerobowych i anaerobowych wyraźnie zwiększają się możliwości układu sercowo-naczyniowego.
Na przykład maksymalna objętość wyrzutowa serca
poprawia się o 50–75% (ryc. 4).
Dostrzegalne zmiany można również zaobsewować w aparacie ruchowo-oporowym, w którym masa
tkanki aktywnej może zwiększać się o 10–40% (ryc. 4),
przy czym włókna szybkokurczliwe – w odróżnieniu od
wolnokurczliwych – podlegają większej hipertrofii [8].
Z drugiej jednak strony skutki długotrwałych efektów
kumulatywnych zależą w znacznym stopniu od wieku,
kwalifikacji, płci i różnic indywidualnych. W tabeli 5 zestawiono sezonowe zmiany wskaźników fizjologicznych
dwóch grup piłkarzy nożnych: wysoko kwalifikowanych
zawodowców i juniorów.
Jak wynika z tabeli, u zawodników wysokiej klasy
nie zanotowano żadnej poprawy poziomu wskaźników
fizjologicznych, pomimo bardzo intensywnego profesjonalnego treningu. W tym samym czasie młodsi i mniej
zaawansowani gracze znacząco powiększyli swoje
funkcje fizjologiczne i stwierdzono u nich korzystniejszy poziom kumulatywnych efektów treningowych.
Zdaniem Issurina [3], starsi sportowcy wysokiej klasy
osiągają kres w rozwoju swoich fizjologicznych możliwości i – w dalszym ciągu trenując – znajdują się
blisko swoich biologicznych szczytów. Jednakże efekt
kumulatywny u takich sportowców może być znacznie
wyższy za sprawą doskonalszej techniki, taktyki, poziomu rozwoju zdolności koordynacyjnych i przewagi
intelektualnej [3, 9, 10].
W odróżnieniu od fizjologicznych i biochemicznych
wskaźników, które wymagają do pomiaru użycia specjalnej aparatury i obsługi kwalifikowanego personelu,
testowanie zdolności motorycznych może (i powinien!)
przeprowadzać sam trener, traktując je jako część
procesu treningowego. Zmienność rezultatów tych testów pozwalają oceniać kumulatywne efekty programu
treningowego. Granice zmian, spowodowanych treningiem, zależą od takich czynników, jak wiek, płeć,
indywidualne predyspozycje, poziom sportowy, zastosowane metody i środki. Jednak, przede wszystkim,
skala zmienności zależy od biologicznej natury specyficznych zdolności motorycznych [2, 3, 10, 11].
Każdy trener wie oczywiście, że najmniejszy progres obserwuje się w doskonaleniu maksymalnych
zdolności szybkościowych (szybkości reakcji, szybkości
pojedynczego ruchu, częstotliwości ruchów, szybkości
poruszania się). Dane naukowe informują, że główną
przyczyną tego ograniczenia okazuje się niski poziom
sprawności odpowiednich mechanizmów fizjologicznych (enzymów anaerobowych, zapasu fosfokreatyny
i tolerancji na zakwaszenie) [12]. Poza tym maksymalna szybkość jest w istocie wyznaczona przez czyn-
Tabela 5. Sezonowe zmiany fizjologicznych parametrów u sportowców różnej kwalifikacji [3]
Table 5. Seasonal changes in physiological parameters in athletes of different qualifications [3]
Grupa
Ocena zmian i efekty
Źródło
Profesjonalni piłkarze brazylijscy (n =20)
Maksymalne możliwości anaerobowe, wskaźniki antropometryczne i skład ciała nie uległy
zmianie
[24]
Wysoko kwalifikowani juniorzy (n = 9)
Maksymalny minutowy pobór tlenu, progowe
możliwości anaerobowe i ekonomiczność
realizacji działań fizycznych poprawiły się
odpowiednio o 10,7; 15,9 i 6,7%
[25]
– 129 –
Vladimir Lyakh, Przemysław Bujas, Leszek Gargula
niki dziedziczne [13, 14, 15]. W rezultacie, jak zaznacza
Issurin [3], każdy, nawet nieznaczny progres sprawności wykonywania ćwiczeń szybkościowych, zwłaszcza
u wysoko kwalifikowanych sportowców, można rozpatrywać jako istotne osiągnięcie. Podwyższenie poziomu rozwoju w y t r z y m a ł o ś c i s i ł o w e j – za
sprawą widocznych zmian w poziomie metabolizmu
aerobowego i aparacie oporowo-ruchowym – oraz
w y tr zymał ości tlenowej (ogólnej) –
przez znaczne poprawienie aktywności enzymów
aerobowych, poziomu hemoglobiny, liczby mitochondriów i poziomu kapilaryzacji mięśni – może być jednak
znacząco większe (dwa lub więcej razy). Podniesienie
poziomu rezultatów w ćwiczeniach wspierających się
na opisywanych wskaźnikach związane jest także
z większą ekonomicznością działania, lepszą techniką
sportową i lepszym wydatkowaniem energii.
Zwiększenie siły maksymalnej zależy od dwóch głównych czynników: doskonalenia neuronalnych mechanizmów koordynacji mięśniowej oraz hipertrofii mięśniowej
[16]. Wkład tych dwóch czynników w kumulatywny efekt
treningu siłowego wyraźnie różni się u doświadczonych
sportowców i nowicjuszy. Ci drudzy mogą powiększać
swoją siłę maksymalną stosunkowo szybko dzięki
usprawnianiu mechanizmów neuronalnych i uczeniu się
techniki ćwiczenia. Kwalifikowani sportowcy podnoszą
natomiast możliwości siłowe głównie dzięki hipertrofii
[16, 17]. Z obliczeń wynika, że masa względna mięśni
może zostać istotnie powiększona (ryc. 4), a co za tym
idzie – sportowcy obu płci mogą w ten właśnie sposób
zwiększyć swoją siłę maksymalną [3].
Rozwój wskaźników siły zrywowej w procesie kumulatywnego efektu treningowego może zachodzić
w mniejszym stopniu niż siły maksymalnej, z przyczyn
przedstawionych powyżej.
Progresja różnych wskaźników koordynacyjnych
zdolności motorycznych w procesie przedłużonego
kumulatywnego efektu treningowego piłkarzy nożnych
może być ewidentna (rzędu 0,2–68,5%), co wyjaśnia
się takimi czynnikami, jak: zwiększenie współdziałania
między różnymi strukturami mózgu i właściwościami
centralnego układu nerwowego, sprawniejszy i jakościowo lepszy przebieg psychofizjologicznych procesów i funkcji sportowca (sensomotorycznych, percepcyjnych, intelektualnych i innych) [9, 18].
Przez cały okres kariery zawodniczej sportowcy
dążą do progresji swoich r e z u l t a t ó w s p o r t o w y c h . Poprawa ta okazuje się oczywiście konsekwencją kumulatywnych efektów poprzednich treningów.
Trudno obecnie na każdym etapie kariery wykorzysty-
wać je do obiektywnej oceny, gdyż nie zostały na razie
opracowane normy i kryteria ich opisu. Odnosi się to nie
tylko do dyscyplin, w których niełatwo obiektywnie określić osiągnięcia zawodników (zalicza się do nich piłka
nożna), lecz również do tych z wymiernymi rezultatami
(dokładnie mierzalnymi), w których osiągnięcia sportowców (w różnym wieku) mogą być łatwo zarejestrowane.
Niezależnie od specyfiki różnych dyscyplin sportu,
średnia poprawa rezultatu sportowego u dorosłych
czołowych zawodników mieści się w bardzo wąskich
przedziałach, a mianowicie w zakresie 1–1,07%,
a u utalentowanej młodzieży 12–18-letniej przyrost
wyników może zawierać się w przedziale 1,2–15% [3].
W piłce nożnej, jak zaznaczono powyżej, niemożliwe
jest obiektywne zdiagnozowanie poprawy rezultatów
na przestrzeni jednego roku. Niemożliwa jest również
ocena takiego przyrostu także wtedy, gdy dorosły sportowiec zbliża się do swojego biologicznego szczytu.
W tym przypadku oszacowanie kumulatywnego efektu
treningowego należy opierać na zmianach wskaźników
fizjologicznych i biochemicznych oraz prowadzić kontrolę parametrów sprawności motorycznej (zdolności
kondycyjnych i koordynacyjnych).
5. Oddalony efekt treningowy
Zazwyczaj po intensywnych obciążeniach sportowcy
potrzebują odpoczynku. W tym przypadku rezultat
sportowy poprawia się po pewnej zwłoce – o k r e s i e
o p ó ź n i o n e j t r a n s f o r m a c j i . Kiedy opóźnienie jest stosunkowo krótkie (kilka dni), traktuje się je jako
zwykłe kumulatywne zjawisko. W przypadku, gdy trwa
ono tydzień lub dłużej – rezultat ten nazywamy oddalonym efektem treningowym [3, 19]. Zdaniem cytowanych
uczonych, jest on uzależniony od kolejności dwóch stadiów treningu: 1) stadium różnorodnych obciążeń (zróżnicowanych objętością, intensywnością, długotrwałością,
specyficznością), 2) stadium realizacji, w którego czasie
tworzą się korzystne warunki do odbudowy i osiągnięcia
nierzadko fazy superkompensacji (tab. 6).
Oddalony efekt treningowy jest szczególnie ważny
do maksymalnego uzewnętrzniania takich zdolności
motorycznych, jak szybkościowe i koordynacyjne, siły
maksymalnej i zrywowej. Inaczej mówiąc – tych zdolności, których przejawianie się w dużej mierze zależy
od nasilenia zmęczenia i gdzie realizacja zadania startowego wymaga bardzo subtelnej i dokładnej koordynacji neuromięśniowej [3, 19].
Ogólnie rzecz biorąc, czasowy odstęp (oddalony
efekt), niezbędny jest do zakończenia biologicznej ada-
– 130 –
Efekty treningowe w przygotowaniu wysoko kwalifikowanych piłkarzy nożnych: przegląd
Tabela 6. Ogólne charakterystyki określające oddalony efekt treningowy [3]
Table 6. General characteristics determining the delayed training effect [3]
Charakterystyka
Wysokość obciążeń
Realizacja
Objętość treningowa
Znaczna
Od średniej do niewielkiej
Intensywność treningowa
Od średniego do wysokiego
Wysoka
Obciążenia
Specjalne o wysokiej koncentracji
Specjalistyczna dla dyscypliny sportowej
Stosunek zmęczenie – odpoczynek
Niekorzystne, sportowcy przemęczeni
Korzystna, sportowcy zwykle dobrze wypoczęci
Czas trwania
4–8 tygodni
1–4 tygodni
ptacji po ciężkim wysiłku, wykonanym przez sportowca
w poprzedniej fazie treningu i mieści się w przedziale
od 1–4 tygodni [3]. Znajomość tego zjawiska jest wyjątkowo ważna do zrozumienia sensu i planowania procesu treningowego przez trenera.
6. Ostateczny efekt treningowy
Koncepcja wyróżnienia ostatecznego efektu treningowego jest nowa i zdecydowanie mniej znana trenerom
oraz specjalistom niż wcześniej przedstawione [3].
Omówimy więc to zjawisko szczegółowo.
Jak wiadomo, w procesie wieloletniego podejmowania fizycznych obciążeń w organizmie sportowca
zachodzą odpowiednie zmiany na poziomach morfologicznym i fizjologicznym. W mięśniach, ścięgnach,
tkance kostnej, aparacie sercowo-naczyniowym, oddechowym, nerwowym i innych układach zmiany te
utrzymują się długotrwale. W związku z tym Profesor
W.B. Issurin [3] powołuje się na dwa charakterystyczne
przykłady. W pierwszym musimy wyobrazić sobie człowieka, kwalifikowanego ciężarowca, po dziesięciu latach. Czy możemy poznać w nim osobę uprawiającą
podnoszenie ciężarów? Raczej tak. Morfologiczne
zmiany, wywołane długoletnim treningiem z dużymi
obciążeniami statycznymi, utrzymują się bardzo długo
po tym, gdy sportowiec zakończy karierę, a zmiany
w tkance kostnej pozostają na całe życie.
Przykład drugi. Wysoko specjalistyczne obciążenia
treningowe w sprincie są przyczyną znaczącego zwiększenia się zapasów fosfokreatyny, które utrzymują się
na osiągniętym poziomie przez kilku dni po zakończeniu oddziaływania treningowego. Następnie w ciągu
dwóch do trzech tygodni wskaźnik ten obniża się aż do
poziomu wyjściowego. Te przykłady, zdaniem Issurina
[3], demonstrują ostateczny efekt treningowy, z tym że
pierwszy dotyczy długotrwałego, a drugi krótkotrwa-
łego efektu. Pełna systematyka omawianego zjawiska
została przedstawiona w tabeli 7.
W planowaniu procesu treningowego podstawowe
znaczenie mają efekty krótkotrwałe [3]. Zasadnicze jest
przy tym ustalenie długotrwałości ich utrzymania, czyli
wycinka czasu, w którego trakcie poziom odpowiedniej
zdolności motorycznej pozostaje na pożądanym pułapie, a także informacja, kiedy po zaprzestaniu oddziaływania treningowego poziom ten zacznie się obniżać.
Wszakże krótkotrwałe efekty treningowe zależą od
mnóstwa czynników (tab. 8).
P i e r w s z y c z y n n i k odnosi się do długotrwałości treningu przed jego zaprzestaniem. Jest on związany z długofalowym procesem adaptacji. Sportowcy
niskiego i średniego poziomu nie osiągają wystarczających pułapów biochemicznych i morfofunkcjonalnych
adaptacji, dlatego też krótkotrwałe ostateczne zjawiska
zanikają u nich szybciej, niż u sportowców doświadczonych.
D r u g i c z y n n i k dotyczy kumulacji obciążeń.
Ma on szczególne znaczenie dla kwalifikowanych sportowców, których treningowe cykle obejmują wysoko
skoncentrowane obciążenia, ukierunkowane na rozwój
ograniczonej liczby zdolności motorycznych. Takie planowanie zapewnia bardziej wyrazisty efekt treningowy
i wyższe tempo doskonalenia tych zdolności [3]. Jednak
zaprzestanie (przerwanie) takiego skoncentrowanego
obciążenia prowadzi do obniżenia wcześniej osiągniętego poziomu rozwoju zdolności motorycznych.
Ustalono, że ostateczny efekt treningowy po bardzo
skumulowanych obciążeniach jest krótszy, niż po kompleksowym oddziaływaniu treningowym, nakierowanym na wszechstronny rozwój zdolności motorycznych
u sportowców z ich niskim poziomem.
C z y n n i k t r z e c i odnosi się do wieku
sportowców i czasu zajmowania się sportem
(tab. 8). Inaczej mówiąc, jest on również związany
– 131 –
Vladimir Lyakh, Przemysław Bujas, Leszek Gargula
Tabela 7. Ostateczne zjawiska (efekty) po zaprzestaniu oddziaływania treningowego: typy, obiekty, szybkość utraty [3]
Table 7. Final phenomena (effects) after the cessation of the impact of exercise: types, objects, the rate of loss [3]
Typy ostatecznych
efektów
Obiekt
oddziaływania
Układ kostno-ruchowy
Długotrwałe
Średnie
Krótkotrwałe
Zmiana w stanie sportowców
Szybkość utraty
Adaptacja tkanki kostnej: morfologiczne zmiany kości i stawów
Ubytek niewidoczny (zmiany
częściowo nieodwracalne)
Widoczne zmiany somatyczne w mięśniach, kształtowanie
specyficznych obszarów mięśniowych
Kilka lat
Układ mięśniowo-nerwowy
Opanowanie ogólnych schematów koordynacyjnych, nawyków
ruchowych i specyficznej dla danej dyscypliny sportu techniki
Kilka lat
Układ sercowo-naczyniowy
Hipertrofia serca, jego rozmiarów i objętości, średnica aorty
Kilka lat
Układ sercowo-naczyniowy i
oddechowy
Podwyższenie gęstości kapilarów, objętości wyrzutowej w
spoczynku, obniżenie częstości skurczów serca w spoczynku
Kilka miesięcy
Układ mięśniowo-nerwowy
Doskonalenie regulacji wysiłku mięśniowego, powiększenie liczby włókien mięśniowych, podwyższenie dokładności różnicowania siły, specyficzne dla dyscypliny sportu czucie równowagi itd.
Kilka tygodni
Maksymalna wydajność procesów
metabolicznych
(aerobowych)
Poprawienie mocy (szybkości) progu przemian anaerobowych,
zwiększona ilości enzymów metabolizmu aerobowego i zwiększenie zapasu glikogenu w mięśniach
Kilka tygodni
Maksymalna wydajność procesów
metabolicznych
(anaerobowych)
Poprawienie mocy anaerobowej alaktatycznej i glikogenowej,
pojemności i efektywności
Od kilku tygodni do kilku dni
Układ mięśniowo-nerwowy
Powiększenie siły, mocy i rozmiaru mięśni
Kilka tygodni
Powiększenie wytrzymałości mięśniowej
Kilka tygodni
Gibkość
Kilka tygodni
z długotrwałą adaptacją. U starszych i bardziej doświadczonych zawodników reakcja na obciążenia jest
mniej wyrazista. Niższe jest u nich także tempo pod-
noszenia się poziomu zdolności motorycznych i wyników sportowych niż u ich młodszych kolegów. Z drugiej
jednak strony u bardziej doświadczonych i starszych
Tabela 8. Czynniki wpływające na długość istnienia krótkotrwałych ostatecznych zjawisk treningowych [3, 16, 26, 27]
Table 8. Factors affecting the length of the existence of short-term final training phenomena [3, 16, 26, 27]
Lp.
Factor (czynnik)
Wpływ czynnika
1.
Przedłużone oddziaływanie treningowe przed jego
zaprzestaniem
Długotrwały proces treningowy wywołuje bardziej długotrwałe ostateczne efekty
2.
Poziom koncentracji obciążenia treningowego przed
jego zaprzestaniem
Obciążenie treningowe o wysokiej koncentracji wywołuje krótsze ostateczne
zjawiska w porównaniu z kompleksowym różnorodnym programem treningowym
3.
Wiek sportowców i kontynuacja uprawiania sportu
U starszych i bardziej doświadczonych sportowców ostateczne efekty utrzymują
się dłużej
4.
Właściwości procesu treningowego po zakończeniu
skoncentrowanego oddziaływania treningowego
Wykorzystanie odpowiednich obciążeń stymulacyjnych pozwala na przedłużenie
ostatecznych efektów treningowych i zapobiega szybkiej inwolucji
5.
Zdolność – cel
Zdolności związane z widocznymi morfologicznymi i biochemicznymi zmianami,
wywołują bardziej długotrwałe ostateczne zjawiska
– 132 –
Efekty treningowe w przygotowaniu wysoko kwalifikowanych piłkarzy nożnych: przegląd
sportowców występuje wyższy poziom długotrwałej
adaptacji, który wyznacza z kolei niższe tempo regresu
osiągniętego poziomu zdolności motorycznych. W rezultacie starsi i bardziej doświadczeni zawodnicy mogą
realizować treningi objętości mniejszej o 20–25%, niż
młodsi partnerzy, a mimo to osiągać zaplanowany poziom zdolności motorycznych.
C z w a r t y c z y n n i k , zdaniem Issurina [3],
odnosi się do umiejętnego sposobu planowania odpowiednich specjalistycznych obciążeń treningowych,
które pomagają podtrzymać i zapobiec szybkiemu obniżeniu się poziomu przejawiania zdolności motorycznych. Ten sposób planowania jest ważny zwłaszcza dla
wysoko kwalifikowanych sportowców, w których przypadku korzystniejsze jest kolejne a nie jednoczesne
(jak u młodych zawodników) rozwijanie znaczących dla
dyscypliny zdolności motorycznych.
C z y n n i k p i ą t y dotyczy biologicznego charakteru różnych zdolności motorycznych i obniżenia się ich
poziomu w rezultacie zaprzestania treningu. Ustalono,
że szybkość regresu różnych zdolności motorycznych
po zaprzestaniu oddziaływania treningowego u sportowców jest niejednakowa (tab. 9). Trzeba sobie to
uświadamiać, gdy rozwijamy zdolności kolejno, a nie
jednocześnie, jak w tradycyjnym systemie. Issurin [3]
zauważa, że jeśli kształtujemy jedną zdolność i jednocześnie w tym samym czasie obniżamy poziom innej,
to musimy brać pod uwagę długotrwałość pozytywnego efektu i szybkość utraty poziomu tej zdolności
po zaprzestaniu treningu. Jak wynika z tabeli 9, wyższy poziom rozwoju cech aerobowych zależy więc od
wyraźnych zmian morfologicznych i biochemicznych
(powiększenie gęstości kapilarów, zapasu glikogenu,
liczby aerobowych enzymów o 40–90%). Jednocześnie
lokalna adaptacja po obciążeniach sprinterskich u sportowców przejawia się w mniejszym stopniu: zapas fosfokreatyny powiększa się o 2–55%, poziom tolerancji na
zakwaszenie zwiększa się o 2–20%, a liczba enzymów
anaerobowych o 2–20%. Zatem aerobowe zdolności,
oparte na powyżej opisanych zmianach, pozostają na
bez mała szczytowym poziomie przez wiele tygodni,
podczas gdy zdolności anaerobowe, zwłaszcza w strefie obciążeń beztlenowych (kwasomlekowych), zachowują szczytowy poziom znacznie krócej (tab. 9).
Podobnie do zdolności aerobowych, trening ukierunkowany na rozwój siły maksymalnej wywołuje odpowiednio długie ostateczne zmiany. Wyznaczone jest to
wyraźnymi przekształceniami morfologicznymi, biochemicznymi i neuromięśniowymi: zwiększeniem poprzecznego przekroju włókien mięśniowych, ich liczby, włą-
Tabela 9. Długość i tło fizjologiczne ostatecznych efektów treningowych dla różnych zdolności motorycznych po zakończeniu programu kształtującego
[3, 9, 28]
Table 9. The length and the background of the final physiological training effects for different motor abilities after the formative program [3, 9, 28]
Zdolność motoryczna
Długość efektu, dni
Przesłanki fizjologiczne
Wytrzymałość aerobowa
30 ± 5
Zwiększenie ilości aerobowych enzymów, mitochondriów, kapilarów
mięśniowych; zwiększenie pojemności tlenowej krwi i zapasu glikogenu;
wyższy poziom wymiany tłuszczu
Maksymalna siła
30 ± 5
Udoskonalone mechanizmy nerwowe; hipertrofia mięśniowa głównie
wskutek powiększenia się włókien mięśniowych
Wytrzymałość anaerobowa (glikolityczna)
18 ± 4
Zwiększenie ilości enzymów anaerobowych; zwiększona zdolność buforowa i zapas glikogenu; możliwość większego nagromadzenia mleczanu
Wytrzymałość siłowa
15 ± 5
Hipertrofia mięśniowa, głównie włókien wolnokurczliwych; zwiększona
ilość enzymów aerobowych / anaerobowych, polepszona lokalna cyrkulacja krwi i odporność na zakwaszenie
Szybkość maksymalna
5±3
Polepszone współdziałanie mięśniowo-nerwowe oraz kontrola ruchowa,
podwyższony zapas fosfokreatyny
Koordynacyjne zdolności motoryczne
5±3
Podwyższenie procesów regulacyjnych opartych o mechanizmy neurofizjologiczne odbierania, przetwarzania, przechowywania i odprowadzenia
informacji; polepszenie psychicznych komponentów regulacji czynności
ruchowych: aktywacyjnych, orientacyjnych (percepcyjnych, kognitywnych,
mnemonicznych) oraz kontrolnych
Gibkość
5±3
Polepszenie elastycznych właściwości aparatu więzadłowo-mięśniowego
w powiązaniu ze zmianą formy kości
– 133 –
Vladimir Lyakh, Przemysław Bujas, Leszek Gargula
czaniem wcześniej nieaktywnych jednostek ruchowych
i synchronizacją ich działania, podniesieniem częstości
impulsacji motoneuronów [16]. Wszystkie te procesy
w efekcie długotrwałej adaptacji tworzą odpowiednio
długi ostateczny efekt treningowy. Wytrzymałość siłowa, przeciwnie, obniża się znacznie szybciej po zakończenia działalności treningowej. Zwłaszcza rezultat
sportowy w krótkotrwałych ćwiczeniach siłowych, który
zależy od tolerancji na zakwaszenie, pozostaje na zadowalającym poziomie zaledwie przez dwa-trzy tygodnie i następnie szybko się pogarsza [3].
Zmiany wywołane treningiem ukierunkowanym
na rozwój maksymalnych zdolności szybkościowych
charakteryzują się mniejszymi postępami i krótszym
efektem ostatecznym (tab. 9). Intensywne obciążenia
sprinterskie wywołują niewielkie powiększenie szybko
dostępnych źródeł energii (ATP i fosfokreatyny), a także
enzymów, np. kreatynokinazy [8]. Oprócz tego maksymalne szybkościowe możliwości opierają się na bardzo
subtelnych i precyzyjnych współdziałaniach neuromięśniowych, które są względnie niestabilne i bez specjalnie ukierunkowanego procesu treningowego nie mogą
być długotrwale podtrzymywane na najwyższym poziomie [3]. Jest to również charakterystyczne dla ostatecznych efektów treningowych rozwoju wszystkich zdol-
ności koordynacyjnych, które podobnie jak wcześniej
omówione nie mogą pozostawać na szczytowym poziomie bez specjalnie ukierunkowanego treningu [9].
Podsumowując należy stwierdzić, że wiedza o ostatecznych efektach treningowych i przedziałach czasu,
w których następuje utrata poziomu wytrenowania, jest
istotna przy przejściu od koncepcji planowania równoległego [20] do koncepcji następującego po sobie kształtowania specyficznych dla dyscypliny komponentów
przygotowania [3]. Zdaniem cytowanego wyżej Autora,
gdy zaprzestaniemy rozwijania określonej zdolności,
musimy przewidzieć, jak długo pozostanie ona na
zadowalającym poziomie. Na podstawie tej informacji
należy określać odpowiednią kolejność i skuteczność
cykli treningowych.
Podsumowanie
Omawiane efekty treningowe wynikają ze współdziałania trenera i podejmującego systematyczne wysiłki
sportowca. Zrozumienie ich ma kluczowe znaczenie dla
planowania i analizy procesu treningowego, zwłaszcza
gdy przyjmujemy blokowy podział, który podnosi skuteczność przygotowania sportowego i czyni efekty treningowe bardziej sterowalnymi i przewidywalnymi.
PIŚMIENNICTWO • LITERATURE [1] Ważny Z: Modelowe wskaźniki cech mistrzostwa sportowego. Warszawa, RCMSzKFiS, 1989.
[2] Sozański H i wsp.; Podstawy teorii treningu sportowego.
Warszawa, Centralny Ośrodek Sportu, 1999: 1–360.
[3] Issurin V: Blokowaja periodizacja sportiwnoj trenirowki.
Moskwa, Sowietskij Sport, Izdatelstwo, 2010: 1–283.
[4] Borg G: Perceived exertion: A note of «history» and method. Medicine and Science in Sport, 1973; 5: 90–93.
[5] Viru A, Viru M: Biochemical monitoring of sport training.
Champaign, IL, Human Kinetics, 2001.
[6] Giliow GA i wsp: Farmakologiczeskaja podderżka trenirowocznogo processa sportsmenow. Moskwa, 2007:
1–223.
[7] Wołkow NI: Biochimija sporta; w Mienszikow WW, Wołkow
NI (red.): Biochimija. Moskwa, Fizkultura i Sport, 1986;
267–381.
[8] Thorstensson A: Speed and acceleration; w Dirix A.,
Knuttgen HG, Tittel K (red.): The Olympic Book Of Sports
Medicine – Encyclopedia Of Sports Medicine. Oxford,
Blackwell Scientific Publications, 1988; 1: 218–229.
[9] Lyakh V, Witkowski Z: Koordinacionnaja trenirowka
w futbole. Moskwa, Sowietskij Sport, izdatelstwo, 2010:
1–215.
[10] Guba WP i wsp.: Integralnaja podgotowka futbolistow.
Sowietskij Sport, Moskwa, 2010; 1–207.
[11] Naglak Z: Założenia dla projektowania programu procesu
kształcenia uzdolnionego gracza (podstawowy etap);
w Stuła A: Wybrane zagadnienia treningu sportowego
piłkarzy nożnych. Gorzowie Wlkp., ZWKF w Gorzowie
Wlkp., 2005: 9–22.
[12] Chmura J: Szybkość w piłce nożnej. Katowice, AWF, 2001:
1–347.
[13] Mleczko E: Przegląd poglądów na temat motoryczności
człowieka. Antropomotoryka, 1992; 8: 109–140.
[14] Szopa J, Mleczko E, Żak S: Podstawy antropomotoryki.
Kraków, AWF, 1999: 1–224.
[15] Klissouras V: Heritability of adaptive variation: and old
problem revisited. J. Sports. Med. Phys. Fitness, 1997;
37: 1–6.
[16] Zatsiorsky VM: Science and practice of strength training.
Champaign, IL, Human Kinetics, 1995.
[17] Klausen K: Strength and weight-trainingI; w: Reilly T,
Secher N, Snell P, Williams C (red.): Physiology of Sports.
London, E. & F.N. Spon, 1991; 41–70.
[18] Ljach W, Witkowski Z: Koordynacyjne zdolności motoryczne w piłce nożnej. COS, Warszawa, 2004.
[19] Wierchoszanskij JW: Osnowy specjalnoj fiziczeskoj
podgotowki sportsmenow. M.: Fizkultura i Sport, 1988.
[20] Matwiejew LP: Osnowy sportiwnoj trenirowki. Moskwa,
Progress, 1977.
– 134 –
Efekty treningowe w przygotowaniu wysoko kwalifikowanych piłkarzy nożnych: przegląd
[21] McArdle WD, Katch F, Katch V: Exercise Physiology.
Philadelphia – London, Lea & Febiger, 1991.
[22] Fox LE, Bowers RW, Foss ML: The physiological basis
for exercises and sport, Madison, Brown & Benchmark
Publishers, 1993.
[23] Wilmore JH, Costill DL: Training for sport and activity.
The Physiological Basis of The Conditioning Process.
Champaign, IL, Human Kinetics, 1993.
[24] Da Silva SG, Osiecki R, Arruda M i wsp.: Changes in
Anthropometric Variables and in Anaerobic Power and
Capacity Due to Training Season in Professional Brazilian Soccer Players. Med. Sci. Sports Exerc., 2001; 33,
Supplement abstracts: 890.
[25] Helgerud J i wsp.: Aerobic endurance training improves
soccer performance. Med. Sci. Sports Exerc., 2001; 33:
1925–1931.
[26] Hettinger T: Isometrisches Muskeltraining. Stuttgart:
Georg Thieme Verlag, 1966.
[27] Counsilman BE, Counsilman JE: The residual effects
of training. Journal of Swimming Research, 1991; 7(1):
5–12.
[28] Issurin V, Lustig G: Klassification, Dauer und praktische
Komponenten der Resteffekte von Training. Leistungsport, 2004; 34: 55–59.
– 135 –
POLEMIKI  I  DYSKUSJE
DISCUSSIONS
NR 59
AN­T RO­P O­M O­T O­R Y­K A
2012
NOWOCZESNE ROZWIĄZANIA TECHNICZNE
W REEDUKACJI CHODU
NOVEL TECHNICAL SOLUTIONS
IN GAIT RE-EDUCATION
Emilia Mikołajewska*, Dariusz Mikołajewski**
* dr, Klinika Rehabilitacji, 10. Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką SP ZOZ w Bydgoszczy
** mgr inż., Katedra Informatyki Stosowanej, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Słowa kluczowe: rehabilitacja chodu, fizjoterapia chodu, reedukacja chodu, analiza chodu, roboty
rehabilitacyjne, egzoszkielety
Key words: gait rehabilitation, gait physiotherapy, gait re-education, gait analysis, rehabilitative
robots, exoskeletons
STRESZCZENIE • SUMMARY Schorzenia, urazy oraz inne zmiany patologiczne mogą zmieniać wzorce chodu, w tym czynniki biomechaniczne sterowane przez ośrodkowy układ nerwowy pod kątem zapewnienia ekonomiki i stabilności chodu.
Artykuł zawiera przegląd podstawowych rozwiązań stosowanych w robotach rehabilitacyjnych i egzoszkieletach wykorzystywanych w reedukacji chodu, jak również podejmuje dyskusję na temat zasad stosowania ww.
rozwiązań w klinicznej terapii patologii chodu.
Diseases, injuries and other pathologies can alter gait patterns including biomechanical features, controlled
by the central nervous system for economy and stability. This article reviews the basic solutions of rehabilitative
robots and exoskeletons in gair re-education and then considers how the principles may be applied to use them
in clinical gait pathologies therapy.
Wprowadzenie
Chód jest sprawnością funkcjonalną nabywaną podczas rozwoju osobniczego, która umożliwia człowiekowi przemieszczanie się (lokomocję). Jest on
czynnością złożoną: chód fizjologiczny cechują skoordynowane, powtarzalne ruchy kończyn i tułowia, mające na celu przemieszczenie ciała w pozycji pionowej
przy możliwe najmniejszym wydatku energetycznym.
Poważne schorzenia oraz urazy traumatyczne mogą
wpłynąć na różne elementy chodu, zmieniając go u danego pacjenta w jedną z odmian chodu patologicznego.
Przywrócenie naturalnych dla danego pacjenta wzorców chodu umożliwia reedukacja chodu, która stanowi
zindywidualizowane i kompleksowe podejście fizjoterapeutyczne do pacjenta. Ogólnie biorąc składają się na
nią następujące elementy:
− szczegółowe badania funkcjonalne, w tym jakościowa i ilościowa analiza chodu,
− ocena fizjologii i patologii w chodzie,
− ocena potencjału pacjenta w zakresie reedukacji
chodu,
− w miarę potrzeb – wdrożenie zaopatrzenia rehabilitacyjnego, czasowo lub na stałe,
− planowanie terapii z uwzględnieniem możliwości
oraz potrzeb pacjenta, jak również innych form terapii prowadzonych w ramach zespołu wielodyscyplinarnego,
– 139 –
Emilia Mikołajewska, Dariusz Mikołajewski
− terapia z okresową ponowną oceną i zmianą strategii terapeutycznej (w tym zaopatrzenia rehabilitacyjnego),
− stopniowe przywracanie prawidłowych wzorców
chodu, zapewniających bezpieczeństwo i efektywność,
− doprowadzenie pacjenta do maksymalnej dostępnej dla niego poprawy funkcji chodu,
− wdrożenie ćwiczeń utrzymujących uzyskaną poprawę oraz przeciwdziałających możliwym zmianom wtórnym (przykurcze, odleżyny), również w ramach rehabilitacji ambulatoryjnej i domowej [1, 2, 3,
4, 5, 6, 7], a docelowo – telerehabilitacji [8].
Reedukacja chodu jest przeważnie długotrwałym
i złożonym procesem, którego wdrożenie wymaga
nie tylko znacznych zasobów sprzętowych, ale także
współdziałania specjalistów medycznych, pracujących
w ramach zespołu wielodyscyplinarnego, ze szczególnym uwzględnieniem fizjoterapeutów. Tradycyjna
reedukacja chodu w celu zapewnienia efektywności
często wymaga bowiem zaangażowania jednocześnie kilku fizjoterapeutów przy jednym pacjencie. Jest
to przy tym metoda żmudna, pracochłonna i czasochłonna. Nic zatem dziwnego, że coraz częściej szuka
się rozwiązań technicznych ułatwiających ten proces
i zwiększających efektywność wykorzystania ograniczonych zasobów ludzkich. Jest to szczególnie istotne
w sytuacji zwiększenia przeżywalności ciężkich schorzeń i urazów, a także starzenia się społeczeństw krajów rozwiniętych, gdyż liczba specjalistów medycznych
nie wzrośnie skokowo, a dostęp do ich usług będzie
coraz bardziej utrudniony.
Dokonano przeglądu publikacji dotyczących reedukacji chodu z wykorzystaniem robotów rehabilitacyjnych indeksowanych w czołowych medycznych bazach
danych (PubMed – U.S. National Library of Medicine,
PEDro – Physiotherapy Evidence Database, Health
Source: Nursing/Academic Edition). Pomimo powstania wielu publikacji na temat analizy i oceny chodu,
a także rehabilitacji i fizjoterapii chodu, liczba prac poświęconych nowoczesnym rozwiązaniom technicznym
w rehabilitacji chodu, takim jak roboty rehabilitacyjne
[10, 11, 12, 13, 14] i egzoszkielety [15, 16, 17, 18, 19],
jest bardzo mała. Rycina 1 prezentuje charakterystykę
publikacji przeglądowych dotyczących reedukacji
chodu z wykorzystaniem robotów rehabilitacyjnych indeksowanych w bazie PubMed [9]. W ostatnich pięciu
latach baza PubMed zaindeksowała jedynie 154 artykuły (z czego zaledwie 15, tj. 9,7%, stanowią artykuły
przeglądowe) z zakresu zastosowań robotyki rehabilitacyjnej w reedukacji chodu. Wobec szybkiego postępu
technicznego oraz wzrostu zapotrzebowania na usługi
rehabilitacyjne, które wiążą się m.in. ze starzeniem się
społeczeństwa, wydaje się, że liczba ta powinna być co
najmniej kilkakrotnie większa.
Celem niniejszej pracy jest przedstawienie szans
i zagrożeń związanych z szerszym wdrożeniem robotów rehabilitacyjnych przeznaczonych do reedukacji
chodu, próba oceny, na ile już istniejące możliwości
w tym zakresie zostały wykorzystane oraz określenie
kierunku dalszych badań.
Analiza chodu
Jakkolwiek wiele schorzeń wpływa (bezpośrednio lub
pośrednio) na aparat ruchu, dotychczas nie wypracowano jednolitego sposobu postępowania w przypadku
analizy chodu (ang. gait analysis). Podstawowymi kryteriami wyboru narzędzia są bowiem:
− choroba pacjenta i powodowane przez nią możliwe
ograniczenia sprawności aparatu ruchu,
− prostota badania, czas jego wykonywania, otrzymania wyników i łatwość ich analizy,
− wiarygodność i powtarzalność,
− możliwość porównywania pacjentów (np. przez stosowanie parametrów normalizowanych do długości
kończyny dolnej),
− stosunkowo niska cena, umożliwiająca włączenie
analizy chodu do standardowej diagnostyki w wybranych schorzeniach.
Wachlarz metod wykorzystywanych obecnie do
diagnostyki jest bardzo szeroki, zaczynając od oceny
wzrokowej w ramach diagnozy klinicznej, poprzez pomiar parametrów czasowo-przestrzennych chodu, kończąc na złożonych i kosztownych systemach mieszanych kinematyczno-kinetycznych [10, 11, 12].
Wskazane tu metody służą zarówno bezpośrednią
pomocą w diagnostyce i terapii konkretnych pacjentów, jak również przyczyniają się do poprawy zrozumienia chodu człowieka zdrowego i chodu patologicznego.
Roboty rehabilitacyjne
Baza danych MeRoDa (ang. Medical Robotics
Database) zawiera 46 projektów związanych z robotyką rehabilitacyjną. Wykaz projektów związanych z rehabilitacją chodu został przedstawiony w tabeli 1.
– 140 –
– 141 –
gait
analysis
9024
gait +
gait +
assessment rehabilitation
2910
5701
gait +
physical
therapy
3261
Figure 1. Wyniki wyszukiwania w bazie PubMed (U.S. National Library of Medicine) [9]
gait +
rehabilitation
+ orthosis
670
25
3
0
0
gait +
gait +
gait +
gait +
gait +
rehabilitation rehabilitation reeducation + reeducation + reeducation +
+ robot
+ exoskeleton
orthosis
robot
exoskeleton
77
Porównanie częstości występowania haseł
gait +
reeducation
44
Rycina 1. Results of investigation of the PubMed database (U.S. National Library of Medicine) [9]
ilość
artykułów
nazwa
hasła
Nowoczesne rozwiązania techniczne w reedukacji chodu
Emilia Mikołajewska, Dariusz Mikołajewski
Tabela 1. Roboty związane z rehabilitacją chodu (kolejność alfabetyczna) [23]
Table 1. Robots in gait rehabilitation (alphabetic order) [23]
Nazwa / Name
Wykonawca i rok / Producer and year
Przeznaczenie / Purpose
ARTHUR
(Ambulation assisting Robotic
Tool for HUman Rehabilitation)
Department of Biomedical Engineering,
University of California, Irvine, USA,
2002–2006
ruchy aktywne stóp pacjenta (o dwóch stopniach swobody) podczas
ćwiczeń na bieżni, dostępnych jest kilka wzorców chodu, ale bez
wspomagania utrzymywania równowagi przez pacjenta
AUTOAMBULATOR (w USA)
Healthsouth, Birmingham, USA,
1995–2002
ruchy aktywne nóg pacjenta podczas ćwiczeń na bieżni, ReoAmbulator jest dostępny w Polsce (szczegółowe parametry w tabeli 3)
REOAMBULATOR
(poza USA)
Motorica Medical Inc., USA
HAPTIC WALKER
Fraunhofer IPK, Niemcy, 2004
mobilizacja kończyn dolnych, robot porusza stopami pacjenta
(o trzech stopniach swobody) z zaprogramowanymi: siłą i trajektorią
ruchu po bieżni, maksymalna szybkość bieżni: 3,5 m/s, dostępnych
jest kilka wzorców chodu, ciekawostką jest możliwość ćwiczenia
poruszania się po schodach
LOKOMAT
Automatic Control Laboratory, ETH
Zürich, Szwajcaria, 2002
ruchy aktywne kończyn dolnych pacjenta podczas ćwiczeń, Lokomat
Pro jest dostępny w Polsce (szczegółowe parametry zestawiono
w tabeli 3)
LOPES
Laboratory of Biomechanical Engineering, University of Twente, Holandia, 2007
ćwiczenia bioder i nóg, reedukacja chodu, rozwiązanie zbliżone bardziej do egzoszkieletu niż do tradycyjnego robota rehabilitacyjnego,
sześć stopni swobody, umożliwia wspomaganie ruchów miednicy,
bioder i kolan
MOTIONMAKER
Fondation Suisse pour les Cybertheses,
Szwajcaria, 1997–2004
rehabilitacja chodu u pacjentów parapelgicznych, zapewnia trzy
stopnie swobody, wykorzystuje aktywne ortezy ze wspomaganiem
NZ01
Department of Mechanical Enigneering,
University of Auckland, Nowa Zelandia,
2007
rehabilitacja stawu skokowego, pneumatyczny system o trzech stopniach swobody, mocowany do ćwiczonej kończyny dolnej pacjenta
PAM
(Pelvic Assist Manipulator)
Department of Biomedical Engineering,
University of California, Irvine, USA, 2002
ruchy aktywne bioder pacjenta podczas ćwiczeń na bieżni, dostępne
wsparcie utrzymania równowagi przez pacjenta
RUTGERS ANKLE
CAIP Center, Rutgers University, USA,
2004
rehabilitacja stawu skokowego, również w ramach telerehabilitacji,
rozwiązanie oparte na siłownikach pneumatycznych (sześć stopni
swobody), dostępne: dotykowy interfejs z funkcją rzeczywistości
wirtualnej do zwiększenia motywacji pacjenta oraz zdalne monitorowanie ćwiczeń przez terapeutę
TW05
Department of Electrical Engineering,
National Chiao Tung University, Tajwan,
2009
rehabilitacja kończyn dolnych i chodu, urządzenie w formie robotycznej ramy do kroczenia, odciążającej idącego pacjenta, o trzech
stopniach swobody
USA27
Surgical Planning Lab, Brigham &
Woman’s Hospital, Boston, USA, 2008
ruchy pasywne obu kończyn dolnych pacjenta, urządzenie składające
się z dwóch niezależnych robotów (każdy o dwóch stopniach swobody), które współdziałają z sobą podczas ćwiczeń, wykorzystując do
tego m.in. pomiary ciężaru oraz bezwładności kończyny dolnej
USA31
Department of Radiology, Brigham and
Women’s Hospital, and Harvard Medical
School, USA
aktywna orteza o trzech stopniach swobody w stawie biodrowym
i jednym stopniu swobody w stawie kolanowym, z odciążeniem
WALKTRAINER
EPFL, LSRO/STI, Szwajcaria, 1999–
2007
ruchy pasywne i aktywne kończyn dolnych pacjenta, urządzenie
zapewnia odciążenie oraz wspomaganie ruchu w stawach biodrowych, kolanowych i skokowych obu kończyn dolnych
– 142 –
Nowoczesne rozwiązania techniczne w reedukacji chodu
a)
b)
Rycina 2. Wybrane roboty rehabilitacyjne: a) Lokomat Pro, b) ReoAmbulator
Figure 2. Selected rehabiltiation robots: a) Lokomat Pro, b) ReoAmbulator
Jak wynika z zawartego tabeli 1 wykazu, różnorodność funkcji i konstrukcji robotów przeznaczonych do
usprawniania kończyn dolnych jest bardzo duża: od dość
prostych urządzeń przeznaczonych do usprawniania pojedynczego stawu, aż po złożone systemy przeznaczone
dla pacjentów po uszkodzeniu rdzenia kręgowego lub
udarze, obejmujące wszystkie możliwe scenariusze ze
wspomaganym przez robota wchodzeniem po schodach
włącznie. Brak standaryzacji omawianych rozwiązań
utrudnia ich porównanie, szczególnie w kwestii efektywności ich zastosowań klinicznych, nawet przy uwzględnieniu dotychczas wydanych publikacji.
Wykorzystanie robota rehabilitacyjnego może
znacznie zwiększyć precyzję ruchów, ich powtarzalność oraz pozwolić na zaprogramowanie złożonych
sekwencji ruchów. Możliwe jest również powiązanie
kierunku i stopnia zmian w parametrach ruchu stosownie do wyników pomiarów uzyskiwanych bezpośrednio
od ćwiczącego pacjenta. Konstrukcja robotów zwykle
pozwala przy tym na uniknięcie ryzyka związanego
z upadkami pacjentów osłabionych, w zaawansowanym stadium części schorzeń czy też korzystających na
codzień z lasek, kul itp. zaopatrzenia rehabilitacyjnego.
W części przypadków może to przynieść zwiększenie
efektywności i/lub skrócenie czasu terapii.
Należy przy tym pamiętać, o następujących kwestiach:
1. Rehabilitacja z wykorzystaniem robotów może
stanowić jedynie część postępowania fizjoterapeutycznego – zarówno jako metoda zasadnicza, jak
i uzupełniająca.
2. Na wynik terapii ma wpływ współdziałanie fizjoterapii z całą gamą oddziaływań (również w ramach
farmakoterapii czy interwencji chirurgicznych) zaordynowanych na danym etapie terapii przez cały
terapeutyczny zespół wielospecjalistyczny.
3. Wynik terapii jest nie tylko wynikiem synergii
szeregu oddziaływań terapeutycznych, lecz również możliwości, potrzeb i motywacji pacjenta.
Obejmuje to również maksymalną osiąganą przez
– 143 –
Emilia Mikołajewska, Dariusz Mikołajewski
Tabela 2. Zalety i wady robotów rehabilitacyjnych oraz szanse i zagrożenia z nimi związane
Table 2. Advantages and disadvantages of rehabilitation robots and associated chances and threats
Zalety i szanse / Advantages and chances
Wady i zagrożenia / Disadvantages and threats
− częściowa automatyzacja procesu terapeutycznego i diagnostycznego,
− powtarzalne, wspomagane ćwiczenia, z wykorzystaniem systemów
dynamicznego odciążenia,
− możliwość współdziałania robota z zamiarem pacjenta (ang. bio-cooperative control concept),
− torowanie ruchu chodu fizjologicznego lub zbliżonego do fizjologicznego (uwzględniającego ograniczenia pacjenta),
− monitorowanie w czasie rzeczywistym ilości i jakości wykonywanych
zadań oraz postępów pacjenta w ramach kolejnych sesji terapeutycznych,
− wykorzystanie wbudowanych systemów analizy chodu, co daje
ograniczenie liczby dodatkowych badań oraz zwiększa obiektywność
oceny wyników terapii,
− dobór parametrów terapii oraz ich korekta w miarę postępów,
− biofeedback (np. z wykorzystaniem Virtual Reality) zapewnia zwiększoną motywację pacjenta,
− bezpieczeństwo użytkownika i obsługi, również w przypadku np.
zasłabnięcia pacjenta,
− wykorzystanie w telerehabilitacji,
− możliwość rozszerzenia terapii o interfejsy haptyczne (dotykowe),
− możliwość wykorzystania u pacjentów z deficytami dotyczącymi tylko
jednej kończyny dolnej (ang. asymmetric leg operation),
− możliwość wykorzystania u pacjentów z zaburzeniami świadomości.
− uznawanie robotyki rehabilitacyjnej za „terapię przyszłości” i odsuwanie
w czasie jej wdrożenia,
− wysoka cena części rozwiązań, szczególnie stacjonarnych,
− w przypadku robotów stacjonarnych: znaczne rozmiary (niekiedy
wymagania przestrzenne przekraczające np. wysokość standardowych
pomieszczeń), terapia w miejscu, brak możliwości ćwiczenia chodu
po schodach,
− nie do końca poznane mechanizmy procesu samozdrowienia oraz
plastyczności mózgu i ich efekty długoterminowe,
− nie do końca zbadane długoterminowe skutki używania robotów
rehabilitacyjnych,
− niewystarczająca liczba wiarygodnych i powtarzalnych badań klinicznych na dużych grupach pacjentów, szczególnie w zakresie terapii
łączących różne metody, co zmniejsza ich znaczenie przy zastosowaniu paradygmatu Medycyny Opartej na Faktach (ang. Evidence
Based Medicine – EBM),
− potencjalna potrzeba opracowania nowych, czulszych i skomputeryzowanych narzędzi diagnostycznych dedykowanych pacjentom
usprawnianym z wykorzystaniem robotów rehabilitacyjnych,
− potrzeba szkolenia personelu (zarówno specjalistów medycznych, jak
i inżynierów), pacjentów oraz ich rodzin/opiekunów,
− potrzeba stworzenia wytycznych klinicznych,
− potrzeba stworzenia nowych regulacji prawnych, w tym w zakresie
bezpieczeństwa wykorzystania robotów rehabilitacyjnych oraz ich
stosowania w telerehabilitacji.
danego pacjenta sprawność funkcjonalną, często niższą niż sprawność funkcjonalna zdrowego
człowieka.
Nie można zatem oczekiwać, że wprowadzenie robotów do rehabilitacji spowoduje nagły skokowy wzrost
jej efektywności, a raczej przyjąć, iż wraz ze wzrostem
wiedzy i doświadczenia personelu możliwe będzie
stopniowe wyjście poza dotychczasowe granice poprawy motorycznej.
Należy również pamiętać, że w przypadku projektowania robotów przeznaczonych do rehabilitacji funkcji
motorycznych kluczową rolę odgrywa jak najpełniejsze
zbadanie naturalnych mechanizmów nauki i kontroli ruchu, a następnie odtworzenie ich w postaci algorytmu
działania robota. Doskonalenie ww. algorytmów oraz
możliwość ich łączenia i zmiany parametrów pozwalają na odpowiedni dobór oraz wariantowanie ćwiczeń.
Łączne uwzględnienie komponentów poznawczych,
neurofizjologicznych (planowanie ruchu i sterowanie
ruchem) oraz biomechanicznych (wykonanie ruchu) pozwala na równoczesne usprawnianie wszystkich z tym
związanych aspektów funkcjonowania pacjenta.
Nie znaleziono jednak jedynego słusznego
rozwiązania tak postawionego problemu, stąd
wiele obecnie współistniejących strategii i metod
terapeutycznych, m.in. w obszarze usprawniania
funkcji chodu. Co więcej, pomimo rozwoju robotów
rehabilitacyjnych, narzędzi diagnostycznych i analitycznych oraz modeli obliczeniowych chodu ciągle
nie wszystkie pytania znalazły swoje odpowiedzi –
problemem jest np. zautomatyzowanie usprawniania czucia: w tym obszarze prowadzone są próby
z wykorzystaniem urządzeń haptycznych (generujących wrażenie dotyku, m.in. kształtu i faktury powierzchni).
W krajowej praktyce klinicznej wykorzystywane są
już zagraniczne roboty rehabilitacyjne, takie jak Lokomat
[14, 24] czy (prawdopodobnie od br.) ReoAmbulator
(por. tabela 3).
Egzoszkielety medyczne
Egzoszkielet (od ang. exoskeleton – szkielet zewnętrzny) jest konstrukcją mechaniczno-elektryczną
zakładaną na użytkownika na podobieństwo kombinezonu, mocowaną do określonych punktów jego
ciała oraz wyposażoną we własne sensory, efektory
(siłowniki itp.), zdublowane systemy sterowania i zasilania. Egzoszkielet uznaje się wprawdzie za odmianę
– 144 –
Nowoczesne rozwiązania techniczne w reedukacji chodu
Tabela 3. Zasadnicze parametry robotów rehabilitacyjnych: ReoAmbulator oraz Lokomat Pro
Table 3. Basic parameters of rehabilitation robots: ReoAmbulator and Lokomat Pro
Parametr
Parameter
ReoAmbulator
Motorika Medical Inc., USA
Lokomat Pro
Hocoma, Szwajcaria
Wymiary
Długość z rampą: 236 cm
Szerokość: 122–223 cm (w zależności od położenia
elementów roboczych)
Wysokość: 183–259 cm
Długość z rampą: 330–400 cm (w zależności od typu
bieżni)
Szerokość: 185 cm
Wysokość: 259–279 cm (w zależności od wyposażenia)
Waga urządzenia
794 kg
1100 kg
Maksymalna waga pacjenta
136 kg, automatyczny pomiar wagi pacjenta, automatyczny pomiar obciążenia każdej z kończyn dolnych
135 kg
Maksymalny wzrost pacjenta
ok. 120–210 cm z dodatkowym modułem pediatrycznym
ok. 200–205 cm
Długość kości udowej od krętarza wielkiego do szpary
stawu kolanowego: 350–470 mm
Przy stosowaniu modułu pediatrycznego: długości kości
udowej od krętarza wielkiego do szpary stawu kolanowego:
210–350 mm
Zakres regulacji prędkości
chodu
0,01–2,4 km/h (robot),
0,01–3,2 km/h (bieżnia)
1–3,2 km/h (robot),
0–5 km/h (bieżnia)
System odciążenia
– automatycznie: 0–80kg, możliwość zmiany na
każdym etapie ćwiczeń
– umożliwia automatyczne podciągnięcie pacjenta do
góry (np. z wózka) i ustawienie go do zabiegu
– ręcznie: zestaw obciążników (5–80 kg co 5 kg)
– automatycznie: system LOKOLIFT
Biofeedback
– biofeedback wizualny (VR HD) dla dorosłych i
dzieci
– biofeedback wizualny (VR) dla dorosłych i dzieci
Inne elementy wyposażenia
(również opcjonalne)
– bieżnia zintegrowana
– oddzielne poręcze do wjeżdżania oraz do ćwiczeń
– rampa podjazdowa dla wózków
– wyłączniki bezpieczeństwa: automatyczne,
– różne rodzaje kamizelek i uprzęży,
– monitor z ekranem dotykowym i konfigurowalnym
graficznym interfejsem operatora (GUI),
– pilot zdalnego sterowania,
– narzędzia do sterowania i analizy chodu ReoAmbulator Patient Progress Reports oraz Session
Analysis Reports.
– bieżnia (2 rodzaje, m.in. pas listwowy)
– poręcze regulowane na szerokość i wysokość,
– rampa podjazdowa dla wózków,
– kamizelki i akcesoria,
– system siedzisk dla terapeuty,
– monitory i komputer PC,
– wyłączniki bezpieczeństwa: automatyczne i grzybkowe
– narzędzie do analizy chodu Lokocontrol.
robota, lecz ze względu na rewolucyjność i szerokie
spektrum zastosowania wyodrębnia się go zazwyczaj
w opracowaniach spośród robotów rehabilitacyjnych.
Najpoważniejsze, obok wojskowego, jest medyczne
zastosowanie egzoszkieletów. Odnotować należy, iż
obserwuje się dwa podejścia do wykorzystania egzoszkieletów medycznych:
1. Podejście eksponujące możliwości wykorzystania
egzoszkieletów do lokomocji dwunożnej, zastępowania niesprawnych i wspomagania osłabionych
mięśni pacjenta, dające nadzieję na samodzielne,
zbliżone do naturalnego poruszanie się osób niepełnosprawnych lub w podeszłym wieku. Egzoszkielety
traktowane są nie tylko jako urządzenia rehabilitacyjne, ale także stają się alternatywą dla wózków
dla niepełnosprawnych. Zwiększają w nieosiągalny
dotąd sposób możliwości lokomocyjnych osób niepełnosprawnych, zbliżając je do możliwości zdrowego człowieka (np. dzięki ułatwieniu przyjmowania w zasadzie wszystkich możliwych pozycji oraz
wchodzenia po schodach itp.).
2. Podejście eksponujące zwielokrotnianie siły,
a przez uznanie egzoszkieletów za istotne wsparcie dla personelu medycznego, szczególnie w terapii wymagającej znacznego wysiłku (pionizacja,
„klasyczna” reedukacja chodu, przenoszenie czy
zmiana pozycji chorego itp.).
System sterowania egzoszkieletem, oparty na odczytywaniu zamiaru ruchu użytkownika za pomocą
– 145 –
Emilia Mikołajewska, Dariusz Mikołajewski
Tabela 4. Egzoszkielety medyczne związane z rehabilitacją chodu (kolejność alfabetyczna) [23]
Table 4. Medical exoskeletons in gait rehabilitation (alphabetic order) [23]
Nazwa / Name
Wykonawca i rok / Producer and year
Przeznaczenie / Purpose
eLegs
Berkeley Bionics, USA,
planowana sprzedaż komercyjna od 2012
alternatywa dla wózka inwalidzkiego, wsparcie
rehabilitacji kończyn dolnych i chodu
HAL 5
wersje dwu- i czterokończynowa
Graduate School of Systems and information Engineering,
University of Tsukuba, Japonia, od 2005
alternatywa dla wózka inwalidzkiego, wsparcie
rehabilitacji kończyn dolnych i chodu
RGTW
Graduate School of Engineering, Shibaura Institute of
Technology, Japonia, 2008
podwodna rehabilitacja kończyn dolnych i chodu
WPAL
Department of Mechanical Science and Engineering,
Nagoya University, Japonia, 2009
rehabilitacja kończyn dolnych
JAP54
Fundamental Technology Research Center, Honda R&D
Co.Ltd., Japonia, 2008
rehabilitacja kończyn dolnych i chodu
ReWalk
wersje B1 i B2
Argo Medical Technologies, Izrael, od 2007
alternatywa dla wózka inwalidzkiego, wsparcie
rehabilitacji kończyn dolnych i chodu
czujników elektromiograficznych (EMG), mierników
nacisku na podłoże, kątów w stawach, przyspieszeń
itp., umożliwia wzmocnienie jego siły przez siłowniki
egzoszkieletu. Wstępne dopasowanie i strojenie egzoszkieletu do konkretnego pacjenta pozwala na zapewnienie naturalnych lub zbliżonych do naturalnych
wzorców ruchu. Jest to możliwe również w częściowym odciążeniu, czyniąc z egzoszkieletu idealne
narzędziem reedukacji chodu, w którym rehabilitacja
jest połączona z codziennym użytkowaniem. Nadzieję
na stosowanie egzoszkieletów w najcięższych przypadkach (szczególnie neurologicznych) daje perspektywa sterowania nimi za pomocą i z wykorzystaniem
interfejsów mózg-komputer (ang. brain-computer interface). Wyzwanie stanowi jednak ciągle czas trwania procesu dopasowania egzoszkieletu (zwany czasem jego uzbrajaniem) oraz konieczność wykonania
szeregu badań klinicznych na pacjentach z różnymi
schorzeniami, w tym przetestowanie bezpieczeństwa
użytkowania egzoszkieletu. Może to doprowadzić
wręcz do wypracowania nowego modelu rehabilitacji,
szczególnie neurologicznej [19].
Z godnych odnotowania tematów poruszonych
w literaturze przedmiotu można wskazać porównanie
funkcjonalności robotów rehabilitacyjnych, zrobotyzowanych wózków dla niepełnosprawnych oraz egzoszkieletów w artykule Mikołajewskiej z 2010 r. [14].
Kierunki rozwoju
Przedstawione w artykule możliwości reedukacji chodu
z wykorzystaniem robotów rehabilitacyjnych i egzoszkieletów mogą być znacznie rozszerzone dzięki:
1) wykorzystaniu takich rozwiązań, jak biologiczne
sprzężenie zwrotne (ang. biofeedback), rzeczywistość wirtualna (ang. virtual reality – VR) oraz rzeczywistość rozszerzona (ang. Augmented Reality),
a także interfejsy haptyczne (dotykowe),
2) integracji robotów w obrębie większych środowisk,
w tym w ramach:
− funkcji dedykowanych osobom niepełnosprawnym w zakresie inteligentnego domu (ang.
smart home) [25], inteligentnego otoczenia
(ang. Ambient Intelligence – AmI) czy zintegrowanego środowiska osoby niepełnosprawnej
[19, 26, 27],
− systemów informatycznych funkcjonujących
w placówkach służby zdrowia (szpitalne systemy informacyjne HIS, elektroniczna kartoteka
pacjenta), jak i poza nimi (systemy telemedyczne i telerehabilitacyjne).
Najważniejszym elementem szerszego wykorzystania robotów rehabilitacyjnych pozostają jednak wiarygodne i powtarzalne badania kliniczne, potwierdzające
– 146 –
Nowoczesne rozwiązania techniczne w reedukacji chodu
ich efektywność w zastosowaniach klinicznych zgodnie
z paradygmatem Medycyny Opartej na Faktach (ang.
Evidence Based Medicine – EBM).
Dyskusja i propozycje procedur
Nie ulega wątpliwości, że reedukacja funkcji kończyn
dolnych oraz chodu z wykorzystaniem najnowszych
rozwiązań technicznych jest skuteczna, niemniej jednak ciągle trwają dyskusje koncentrujące się na porównywaniu terapii nazywanej umownie klasyczną
z terapią z wykorzystaniem robotów rehabilitacyjnych
czy egzoszkieletów. Liczba badań w tym obszarze penetracji naukowej jest ciągle zbyt mała, by przeważyć
szalę zwycięstwa na jedną lub druga stronę. Obecnie
wydaje się jednak, że w części schorzeń potwierdzi się
niegorsza niż w ramach terapii klasycznej przydatność
nowych (często tańszych) form terapii, lecz w części schorzeń (np. związanych z uszkodzeniami OUN)
w dalszym ciągu nic nie zastąpi wiedzy, doświadczenia, oka i ręki fizjoterapeuty.
Jednym z warunków stosowania rozwiązań wyposażonych w najnowocześniejsze nawet formy sztucznej inteligencji (ang. artificial intelligence – AI) jest
stworzenie bazy wiedzy (systematycznie i na bieżąco
aktualizowanej) oraz wypracowanie przez system
pewnych, często trudno uchwytnych i niepodawanych
bezpośrednio, zasad w przypadku powtarzalności pacjentów. Nieunikniona jest zatem pewna powtarzalność
pacjentów, i w konsekwencji generalizacja form i wyników terapii. Niezbędne wydaje się zatem wypracowanie czytelnych procedur w odniesieniu do:
− kryteriów podziału pacjentów na poddawanych terapii tzw. klasycznej i realizowanej przez roboty pod
nadzorem fizjoterapeuty,
− zasad oceny i porównania wyników obu terapii oraz
przejścia od jednej do drugiej w przypadku braku
postępów lub osiągnięcia w terapii klasycznej postępów umożliwiających przejście do terapii realizowanej przez roboty,
− łącznego stosowania terapii klasycznej i zrobotyzowanej,
− zapewnienia odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa przy korzystaniu z robotów, łącznie z alarmami
i wyłącznikami awaryjnymi (w tym automatycznymi),
− traktowanego jako cel perspektywiczny przejścia
do telerehabilitacji.
Wnioski
1. Rozwój robotów rehabilitacyjnych, egzoszkieletów
i innych rozwiązań na przyszłość może, w wybranych przypadkach, uprościć oraz uczynić bardziej dostępną reedukację funkcji kończyn dolnych i chodu.
2. Obecnie mamy do czynienia z niewystarczającą
liczbą badań i publikacji, choćby przeglądowych,
z tej tematyki.
3. Istnienie ogromnych, dotąd niewykorzystanych
i trudnych jeszcze do przewidywania możliwości tej
gałęzi wiedzy.
4. Konieczność przygotowania i wdrożenia do nowych
form terapii zarówno specjalistów medycznych,
w tym fizjoterapeutów, jak i pacjentów oraz ich rodzin/opiekunów.
PIŚMIENNICTWO • LITERATURE [1] Kuo AD, Donelan JM: Dynamic principles of gait and their
clinical implications. Phys Ther, 2010; 90: 157–174.
[2] Eng JJ, Mulroy SJ: Stepping forward with gait rehabilitation. Phys Ther, 2010; 90: 146–148.
[3] Yogev-Seligmann G, Rotem-Galili Y, Mirelman A. i wsp.:
How does explicit prioritization alter walking during
dual-task performance? Effects of age and sex
on gait speed and variability. Phys Ther, 2010; 90:
177–186.
[4] Reisman DS, Bastian AJ, Morton SM: Neurophysiologic
and rehabilitation insights from the split-belt and other
locomotor adaptation paradigms. Phys Ther, 2010; 90:
187–195.
[5] Tilson JK, Sullivan KJ, Cen SY: Meaningful gait speed
improvement during the first 60 days poststroke: minimal clinically important difference. Phys Ther, 2010; 90:
196–208.
[6] Maloiun F, Richards CL: Mental practice for relearning
locomotor skills. Phys Ther, 2010; 90: 240–251.
[7] Damiano DL, Arnold AS, Steele KM i wsp.: Can strength
training predictably improve gait kinematics? A pilot study
on the effects of hip and knee extensor strengthening on
lower-extremity alignment in cerebral palsy. Phys Ther,
2010; 90: 269–279.
[8] Perry J. C., Ruiz-Ruano J. A., Keller T. Telerehabilitation:
toward a cost-efficient platform for post-stroke neurorehabilitation. IEEE Int Conf Rehabil Robot. 2011; 2011:
5975413.
[9] MEDLINE/PubMed (U.S. National Library of Medicine).
[10] http://www.ncbi.nlm.noh.gov/pubmed – data pobrania
26.05.2011 r.
[11] Mikołajewska E: Analiza chodu pacjentów po udarze
mózgu – rozwiązanie własne. Udar Mózgu Problemy
Interdyscyplinarne, 2010; 1–2: 1–7.
– 147 –
Emilia Mikołajewska, Dariusz Mikołajewski
[12] Wall JC, Kirtley C: Strategies for clinical gait assessment.
Orthop. Phys. Ther. Clin. North Am., 2001; 3: 35–54.
[13] Whittle MW: Gait analysis: an introduction. Ed. III, Oxford,
Butterworth Heinemann, 2002.
[14] Mikołajewska E., Mikołajewski D: Roboty rehabilitacyjne.
Rehabilitacja w Praktyce, 2010; 4: 49–53.
[15] Mikołajewska E: Lokomat jako element nowoczesnej
reedukacji chodu. Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja,
2010; 10: 15–18.
[16] Mihelj M, Novak D, Ziherl J, Olenšek A, Munih M: Challenges in biocooperative rehabilitation robotics. IEEE Int
Conf Rehabil Robot. 2011; 5975435.
[17] Dindorf R: Rozwój i zastosowanie manipulatorów i robotów rehabilitacyjnych. Pomiary Automatyka Robotyka,
2004; 4: 5–9.
[18] Klimasara W: Zrobotyzowane urządzenia rehabilitacyjne.
Pomiary Automatyka Robotyka, 2003; 2: 23–24.
[19] Mikołajewska E, Mikołajewski D: Zastosowania automatyki i robotyki w wózkach dla niepełnosprawnych
i egzoszkieletach medycznych. Pomiary Automatyka
Robotyka, 2011; 5: 58–64.
[20] Mikołajewska E, Mikołajewski D: Exoskeletons in neurological diseases – current and potential future applications.
Adv Clin Exp Med., 2011; 20, 2: 227–233.
[21] Sale P, Franceschini M, Waldner A, Hesse S: Use of the
robot assisted gait therapy in rehabilitation of patients with
[22]
[23]
[24]
[25]
[26]
[27]
[28]
[29]
– 148 –
stroke and spinal cord injury. Eur J Phys Rehabil Med.
2012; 48(1): 111–121.
Mikołajewska E: Neurorehabilitacja. Zaopatrzenie ortopedyczne. Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2009.
Kawamoto H, Hayashi T, Sakurai T, Eguchi K, Sankai
Y: Development of single leg version of HAL for hemiplegia. Conf Proc IEEE Eng Med Biol Soc. 2009; 2009:
5038–5043.
Baza danych robotyki medycznej MeRoDa (ang. Medical
Robotics Database).
http://www.umm.uni-heidelberg.de/apps/ortho/meroda/ –
data pobrania 26.05.2011 r.
Żak E, Durmała J, Sobota G i wsp.: Trening z zastosowaniem zautomatyzowanej ortozy u dziecka z diplegią z zastosowaniem toksyny botulinowej – studium przypadku.
Acta Bio Opt Inform Med., 2010; 3: 219–221.
Gentry T: Smart homes for people with neurological disability: state of the art. NeuroRehabilitation. 2009; 25(3):
209–217.
Mikołajewska E, Mikołajewski D: E-learning in the education of people with disabilities. Adv Clin Exp Med, 2011;
20, 1: 103–109.
Mikołajewska E, Mikołajewski D: Wheelchair development
from the perspective of physical therapists and biomedical
engineers. Adv Clin Exp Med, 2010; 19(6): 771–776.

Podobne dokumenty