MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWO – SZKOLENIOWA

Komentarze

Transkrypt

MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWO – SZKOLENIOWA
MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA
NAUKOWO – SZKOLENIOWA
“MEDYCYNA W OKUPOWANEJ POLSCE
W CIENIU NAZIZMU”
10-12 października 2014 r.
Internationale wissenschaftliche
Konferenz
“MEDIZIN IM BESETZTEN POLEN IM
SCHATTEN DES NATIONALSOZIALISMUS”
10.-12. Oktober 2014
1
Redakcja/Redaktion:
Michał Musielak, Jan Głodowski, Błażej Józiak,
Joanna Małecka, Sylwia Kwiatek-Markiewicz
Tłumaczenie/Übersetzung:
Marta Szczepańska, Robert Parzer
Projekt graficzny/ Graphisches Projekt:
Bartosz Piekarniak ([email protected])
Zdjęcie na okładce: Archiwum Państwowego
Muzeum Auschwitz-Birkenau
Bild auf dem Umschlag: Das Archiv des
Staatsmuseums Auschwitz-Birkenau
Finansowanie konferencji/
Finanzierung der Konferenz:
Fundacja “Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość”
(EVZ), Paritätischen Wohlfahrtsverband Berlin,
Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego
w Poznaniu
Gefördert durch die Stiftung ErinnerungVerantwortung-Zukunft, den Paritätischen
Wohlfahrtsverband Berlin, und den
Karol-Marcinkowski-Medizinischen Universität
Poznań
2
ZESZYT STRESZCZEŃ
/
Heft mit Zusammenfassungen
www.eutanazja-medycyna-nazizm.ump.edu.pl
[email protected]
3
4
Szanowni Państwo
Sehr geehrte Damen und Herren
Serdecznie dziękuję, że przyjęliście Państwo zaproszenie do wzięcia
udziału w międzynarodowej konferencji pt. Medycyna w okupowanej
Polsce w cieniu nazizmu, ma miejsce w dniach 10-12 października 2014 roku
w symbolicznym dla poruszanej tematyki miejscu - w Centrum Kultury
Zamek w Poznaniu. Organizatorzy konferencji - Katedra Nauk Społecznych
Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Koło
Naukowe ds. Badań nad Nazistowską Pseudoeutanazją i Przymusowymi
Sterylizacjami w Berlinie oraz Międzynarodowe Centrum Edukacji o
Auschwitz i Holokauście Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w
Oświęcimiu - dołożą wszelkich starań, aby przebiegała ona zgodnie z
zaplanowanym programem. Temu celowi służy również niniejszy zeszyt
streszczeń, zawierający informacje organizacyjne, program Konferencji, a
także główne tezy wystąpień prelegentów.
ich möchte mich bei Ihnen für Ihre Teilnahme an der Internationalen
Konferenz „Medizin im besetzten Polen im Schatten des
Nationalsozialismus“, die am 10-12. Oktober 2014 im Kulturzentrum
Zamek in Posen stattfindet, herzlich bedanken. Die Konferenzveranstalter,
d.h.: die Lehrstuhl für Sozialwissenschaften an der Karol-MarcinkowskiMedizinischen-Universität in Posen, Arbeitskreis zur Erforschung der
nationalsozialistischen „Euthanasie“ und Zwangssterilisation in Berlin
und das internationale Bildungszentrum über Auschwitz und Holocaust
am Staatsmuseum Auschwitz-Birkenau in Oswiecim werden ihr Bestens
tun, damit die Konferenz entsprechend den geplanten Programmpunkten
verläuft. In diesem Heft finden Sie organisatorische Informationen, ein
Konferenzprogramm und Zusammenfassungen der Vorträge.
Równolegle z konferencją - w Centrum Kultury Zamek ma miejsce
ważne wydarzenie, jakim jest wystawa “Oko pamięci” i przyjazd
z Niemiec do Poznania szarego autobusu. Mobilny pomnik ofiar
nazistowskiej “Euthanasie-Aktion T4” upamiętnia ponad 300 000 osób
chorych psychicznie i niepełnosprawnych, także narodowości polskiej zagazowanych w latach 1940- 1941 w ramach tajnej akcji “T4”. Myślę, że
wydarzenie to w sposób znaczący podnosi rangę konferencji oraz spotkania
badaczy tej problematyki z Polski i Niemiec.
Im Kulturzentrum Zamek ist derweil eine wichtige Ausstellung „Das Auge
der Erinnerung“ zu sehen. . Das mobile Denkmal des grauen Busses wurde
aus Deutschland nach Posen gebracht und wird hier präsentiert. Dieses
Denkmal erinnert uns an die getöteten im Rahmen der „Euthanasie-T4Aktion“ psychisch Kranken und Behinderten. In Jahren 1940 – 1941 wurden
über 300 000 kranke Menschen, auch Polen und Juden, in den Gaskammern
getötet. Ich finde, dass dank dieser Ausstellung die Bedeutung der
Konferenz in Posen und der Sitzung der Forscher, die sich für diese
Problematik interessieren, gestärkt wird.
Prof. dr hab. Michał Musielak
Przewodniczący Komitetu Organizacyjnego
Prof. dr hab. Michal Musielak
Der Vorsitzende der Organisationskomitee
5
ORGANIZATORZY / ORGANISATOREN
WSPÓŁORGANIZATORZY / MITORGANISATOREN
WSPIERAJĄ NAS / SIE UNTERSTÜTZEN UNS
PATRONAT MEDIALNY/ MEDIENPATRONAT
6
Patronat honorowy
Prof. dr hab. Jacek Wysocki
Rektor Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
Andrzej Kacorzyk Dyrektor Międzynarodowego Centrum Edukacji o Auschwitz i Holokauście,
Państowe Muzeum Auschwitz-Birkenau
dr hab. Jolanta Ambrosewicz – Jacobs Dyrektor Centrum Badań Holokaustu Uniwersytetu Jagiellońskiego
Prof. UM dr hab. Jan Jaracz
Przewodniczący Oddziału Wielkopolsko-Lubuskiego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego
Schirmherrschaft
Prof. dr hab. Jacek Wysocki
Rektor der Medizinischen Universität Poznań
Andrzej Kacorzyk Der Direktor das internationale Bildungszentrum über Auschwitz
und Holocaust am Staatsmuseum Auschwitz-Birkenau in Oswiecim
dr hab. Jolanta Ambrosewicz – Jacobs Direktorin des Zentrums für Holocaustforschung der Jagiellonen-Universität
Prof. UM dr hab. Jan Jaracz
Vorsitzender der Großpolnisch-Lebuser Abteilung der Polnischen Psychiatrischen Gesellschaft
7
KOMITET NAUKOWY
Przewodniczący
Prof. dr hab. Witold Molik
Instytut Historii Uniwersytetu Adama Mickiewicza
w Poznaniu
Członkowie
Dr Jolanta Ambrosewicz–Jacobs
Dyrektor Centrum Badań Holokaustu Uniwersytetu
Jagiellońskiego
Prof. dr hab. med. Krzysztof Marczewski
Członek Europejskiej Grupy ds. Etyki w Nauce
i Nowych Technologiach Szpital Wojewódzki im.
Jana Pawła II w Zamościu
Prof. dr hab. Wacław Długoborski
Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau
w Oświęcimiu
Dr Maja Matthews-Kozanecka
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Prof. UAM dr hab. Bożena GórczyńskaPrzybyłowicz
Instytut Historii Uniwersytetu Adama Mickiewicza
w Poznaniu
Dr hab. Tadeusz Nasierowski
Katedra i Klinika Psychiatryczna Warszawskiego
Uniwersytetu Medycznego
8
Prof. UM dr hab. Jan Jaracz
Przewodniczący Oddziału Wielkopolsko-Lubuskiego
Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w Poznaniu
Dr Ingo Loose
Institut für Zeitgeschichte w Berlinie
Polsko–Niemieckie Towarzystwo Zdrowia
Psychicznego w Berlinie
Uwe Neumärker
Dyrektor Stiftung Dekmal für die Ermordeten Juden
Europas w Berlinie
Prof. dr hab. Janusz Rybakowski
Katedra Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego w
Poznaniu
Prof. dr hab. Marek Kucia
Instytut Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego
w Krakowie
Prof. dr hab. Marek Maciejewski
Katedra Doktryn Politycznych i Prawnych
Uniwersytetu Wrocławskiego
Dr Krzysztof Prętki
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Prof. dr hab. Michał Musielak
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Prof. dr hab. Krzysztof Kawalec
Instytut Historii Uniwersytetu Wrocławskiego
Dr hab. Anita Magowska
Katedra i Zakład Historii Nauk Medycznych
Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu
Dr Rafał Reczek
Dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w
Poznaniu
Dr Kamila Uzarczyk
Zakład Humanistycznych Nauk Lekarskich
Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu
Dr hab. Henryk Lisiak
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Prof. dr hab. Jerzy Supady
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Prof. dr hab. Maria Rutowska
Instytut Zachodni w Poznaniu
Dr Anna Ziółkowska
Dyrektor Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie
WISSENSCHAFTLICHER BEIRAT
Vorsitzender
Prof. dr hab. Witold Molik
Institut für Geschichte, Adam-MickiewiczUniversität Poznań
Mitglieder
Dr Jolanta Ambrosewicz–Jacobs
Direktorin des Zentrums für Holocaustforschung der
Jagiellonen-Universität Krakau
Prof. dr hab. med. Krzysztof Marczewski
Mitglied der Europäischen Arbeitsgruppe zu Ethik
in der Wissenschaft und den neuen Technologien,
Szpital Wojewódzki im. Jana Pawła II Zamość
Prof. dr hab. Wacław Długoborski
Staatliches Museum Auschwitz-Birkenau in
Oświęcim
Dr Maja Matthews-Kozanecka
Fakultät für Sozialwissenschaften,
Medizinische Universität Poznań
Prof. UAM dr hab. Bożena GórczyńskaPrzybyłowicz
Institut für Geschichte, Adam-MickiewiczUniversität Poznań
Dr hab. Tadeusz Nasierowski
Fakultät für Psychiatrie und Psychiatrische Klinik,
Medizinische Universität Warszawa
Prof. UM dr hab. Jan Jaracz
Vorsitzender der Lebuser und Großpolnischen
Abteilung der Polnischen Psychiatrischen
Gesellschaft, Poznań
Uwe Neumärker
Direktor der Stiftung Dekmal für die Ermordeten
Juden Europas in Berlin
Prof. dr hab. Marek Kucia
Institut für Soziologie der Jagiellonen-Universität
Krakau
Dr Krzysztof Prętki
Fakultät für Sozialwissenschaften,
Medizinische Universität Poznań
Prof. dr hab. Krzysztof Kawalec
Institut für Geschichte der Universität Wrocław
Dr Rafał Reczek
Direktor des Instituts des Nationalen Gedenkens,
Abteilung Poznań
Dr hab. Henryk Lisiak
Fakultät für Sozialwissenschaften,
Medizinische Universität Poznań
Prof. dr hab. Maria Rutowska
Instytut Zachodni in Poznań
Dr Ingo Loose
Institut für Zeitgeschichte w Berlinie
Prof. dr hab. Janusz Rybakowski
Lehrstuhl für Psychiatrie, Medizinische Universität
Poznań
Prof. dr hab. Marek Maciejewski
Fakultät für Politik- und Rechtswissenschaften
Universität Wrocław
Prof. dr hab. Michał Musielak
Fakultät für Sozialwissenschaften, Medizinische
Universität Poznań
Dr hab. Anita Magowska
Lehrstuhl für Medizingeschichte, Medizinische
Univeristät Poznań
Dr Kamila Uzarczyk
Geisteswisschenschaftlich-Medizinische Abteilung
Medizinische Universität Wrocław
Prof. dr hab. Jerzy Supady
Medizinische Universität Łódź
Dr Anna Ziółkowska
Direktorin der Gedenkstätte Żabikowo
9
KOMITET ORGANIZACYJNY
Dr Maja Matthews-Kozanecka
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Mgr Sylwia Kwiatek-Markiewicz
doktorantka Katedra Nauk Społecznych
Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu
Dr Krzysztof Prętki
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Mgr Jolanta Wójcik
Międzynarodowe Centrum Edukacji o Auschwitz
i Holokauście w Oświęcimiu
Dr n. o zdr. Katarzyna B. Głodowska
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Dr Agnieszka Żok
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Mgr Olga Onyszkiewicz
Międzynarodwy Dom Spotkań Młodzieży
w Oświęcimiu
Mgr Robert Parzer
Projekt Gedenkort – T4 w Berlinie
Dr Agnieszka Łuczak
Naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej
Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu
Mgr Michał Maćkowiak
Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie
Sekretarz konferencji
Mgr Maria Berkau
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Przewodniczący
Prof. dr hab. Michał Musielak
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Zastępcy przewodniczącego
Ewa Skibińska
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Członkowie
Mgr Aleksandra Kopińska
Przewodnicząca PTP Oddział Poznań
Dr Stanisław Antczak
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Mgr Teresa Kruczkowska
Przewodnicząca Okręgowej Izby Pielęgniarek
i Położnych w Poznaniu
Dr Ewa Baum
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Mgr Kinga Błoszyk
doktorantka Katedra Nauk Społecznych
Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu
Dr Justyna Czekajewska
Katedra Nauk Społecznych Uniwersytetu
Medycznego w Poznaniu
Mgr Jan Głodowski
Katedra Nauk Społecznych
Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu
10
Mgr Bartosz Wiśniewski
CK Zamek Poznań
Mgr Ewa Grabowska
Doktorantka na Wydziale Neofilologii Uniwersytetu
Adama Mickiewicza w Poznaniu
ORGANISATIONSKOMITEE
Vorsitzender
Dr Maja Matthews-Kozanecka
Mgr Jan Głodowski
Prof. dr hab. Michał Musielak
Fakultät für Sozialwissenschaften, Medizinische
Universität Poznań
Fakultät für Sozialwissenschaften, Medizinische
Universität Poznań
Fakultät für Sozialwissenschaften,
Medizinische Universität Poznań
Dr Krzysztof Prętki
Mgr Sylwia Kwiatek-Markiewicz
Stellvertreter
Dr n. o zdr. Katarzyna B. Głodowska
Fakultät für Sozialwissenschaften, Medizinische
Universität Poznań
Mgr Robert Parzer
Gedenkort – T4
Sekretariat
Ewa Skibińska
Fakultät für Sozialwissenschaften, Medizinische
Universität Poznań
Dr Agnieszka Żok
Fakultät für Sozialwissenschaften, Medizinische
Universität Poznań
Dr Agnieszka Łuczak
Direktor Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej,
Institut des Nationalen Gedenkens in Poznań
Mgr Maria Berkau
Fakultät für Sozialwissenschaften, Medizinische
Universität Poznań
Fakultät für Sozialwissenschaften, Medizinische
Universität Poznań
Mitglieder
Mgr Aleksandra Kopińska
Dr Stanisław Antczak
Fakultät für Sozialwissenschaften, Medizinische
Universität Poznań
Dr Ewa Baum
Fakultät für Sozialwissenschaften, Medizinische
Universität Poznań
Dr Justyna Czekajewska
Vorsitzende PTP Abteilung Poznań
Mgr Teresa Kruczkowska
Vorsitzende Okręgowa Izba Pielęgniarek
i Położnych in Poznań
Doktorand, Fakultät für Sozialwissenschaften,
Medizinische Universität Poznań
Mgr Jolanta Wójcik
Internationales Auschwitz und
Holocaustbildungszentrum in Oświęcim
Mgr Olga Onyszkiewicz
Internationale Jugendbegegnungsstätte
Oświęcim
Mgr Michał Maćkowiak
Gedenkstätte Żabikowo
Mgr Bartosz Wiśniewski
Kulturzentrum ZAMEK Poznań
Mgr Ewa Grabowska
Doktorand, Neophilologie Abteilung AdamMickiewicz-Uniwersität Poznań
Mgr Kinga Błoszyk
Doktorand, Fakultät für Sozialwissenschaften,
Medizinische Universität Poznań
Fakultät für Sozialwissenschaften, Medizinische
Universität Poznań
11
STUDENCKI KOMITET
ORGANIZACYJNY
/
STUDENTISCHEN
ORGANISATIONSKOMITEE
Koordynator Studencki ds. organizacji konferencji:
Marta Baraniak
/
Konferenzeskoordinator studentenseits:
Marta Baraniak
Anna Płażewska
Agnieszka Smerdka
Mateusz Woźniak
Oliwia Skibińska
Jagoda Krupska
Dominika Sikora
Klaudia Wesołowska
Urszula Miś
Marta Wojciechowska
Agnieszka Binkiewicz
Błażej Józiak
Joanna Małecka
Nina Kaczmarek
Patrycja Zalewska
Marta Stachowiak
Angelika Stellmach
Monika Cyprian
Aleksandra Bendowska
Natalia Antonič
Marta Baryza
12
ORGANIZATORZY
/
ORGANISATOREN
Katedra Nauk Społecznych
Uniwersytet Medyczny im. Karola
Marcinkowskiego w Poznaniu
Katedra Nauk Społecznych powstała w 1971
r. W okresie do 1990 r. aktywność Katedry
skoncentrowana była na dydaktyce filozofii,
socjologii oraz politologii, a także na badaniach
naukowych nad historią ochrony zdrowia oraz
dziejami polskiej filozofii medycyny. Od 1997
r. kierownictwo Katedry objął prof. dr hab. n.
hum. Michał Musielak. W 1998 r. Katedra Nauk
Społecznych zaczęła przynależeć do Wydziału Nauk
o Zdrowiu. W 2000 r. została powołana Pracownia
Filozofii Medycyny i Bioetyki, przekształcona w
2005 r. w Zakład Filozofii Medycyny i Bioetyki, z
kolei w 2004 r. utworzono Pracownię Socjologii
Zdrowia i Patologii Społecznych zaś w 2008 roku
została utworzona Pracownia Historii Zdrowia
Publicznego oraz Polityki Społecznej i Zdrowotnej.
Uniwersytet Medyczny
im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
Katedra Nauk Społecznych
Collegium Adama Wrzoska
ul. Dąbrowskiego 79
60-529 Poznań
tel.: +48 61 8546911
www.katedranaukspolecznych.ump.edu.pl
e-mail: [email protected]
kierownik: Prof. dr hab. Michał Musielak
e-mail: [email protected]
Die Karol-MarcinkowskiMedizinische-Universität Posen
Fakultät für Sozialwissenschaften
Die Lehrstuhl für Sozialwissenschaften wurde in
1971 gegründet. Die Hauptbereiche, welchen die
Lehrstuhl die meiste Aufmerksamkeit bis zum Jahr
1990 widmete, waren Didaktik der Philosophie,
der Soziologie und der Politologie, aber auch
wissenschaftliche Forschungen über Geschichte des
Gesundheitsschutzes und Geschichte der polnischen
Philosophie der Medizin. In 1997 hat prof. dr hab.
von Geisteswissenschaften – Michal Musielak
die Leitung im Lehrstuhl übernommen. Seit 1998
gehört die Lehrstuhl für Sozialwissenschaften der
Abteilung für Gesundheitswesen an.
Im Jahr 2000 wurde ein Labor für Philosophie der
Medizin und der Bioethik gegründet, das später im
Jahr 2005 in eine Einrichtung für Philosophie der
Medizin und Philosophie umgewandelt wurde.
Die Karol-Marcinkowski-Medizinische-Universität
Posen
Fakultät für Sozialwissenschaften
Collegium Adama Wrzoska
Dąbrowskiego 79
60-529 Poznań
tel.: +48 61 8546911
www.katedranaukspolecznych.ump.edu.pl
e-mail: [email protected]
Leiter: Prof. dr hab. Michał Musielak
e-mail: [email protected]
Międzynarodowe Centrum
Edukacji o Auschwitz i Holokauście
Państwowego Muzeum AuschwitzBirkenau w Oświęcimiu
Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau powstało
na mocy ustawy polskiego sejmu z 2 lipca 1947 r.
o upamiętnieniu „męczeństwa Narodu Polskiego i
innych Narodów”. Miejsce Pamięci obejmuje obszar:
części obozu Auschwitz I i Auschwitz II-Birkenau.
W Muzeum znajdują się poobozowe obiekty i ruiny,
włącznie z ruinami komór gazowych i krematoriów,
kilkanaście kilometrów obozowego ogrodzenia i dróg
wewnętrznych oraz rampa kolejowa (w Birkenau).
Muzeum prowadzi szeroko pojętą działalność
naukową, edukacyjną, a także poszczycić się może
bogatym archiwum oraz licznymi zbiorami.
W 1979 r. tereny byłego KL Auschwitz-Birkenau
wpisane zostały do międzynarodowego rejestru
dóbr dziedzictwa światowego UNESCO.
Międzynarodowe Centrum Edukacji o Auschwitz i
Holokauście, Państwowe Muzeum
Auschwitz-Birkenau
ul. Więźniów Oświęcimia 20
32-603 Oświęcim, Polska
Dyrektor: Andrzej Kacorzyk
13
Das internationale Bildungszentrum
über Auschwitz
und Holocaust am Staatsmuseum
AuschwitzBirkenau in Oswiecim
Gedenkort-t4
Das Staatsmuseum Auschwitz-Birkenau wurde
am 2. Juli 1947 auf Beschluss des polnischen
Parlaments gegründet. In Auschwitz gibt es
Überreste der zwei Konzentrationslager KZ
Auschwitz und KZ Auschwitz II-Birkenau. Auf
dem Gelände des Museums befinden sich 155
Gebäude und 300 Ruinen, unter ihnen die von der
SS vor ihrer Flucht gesprengten Gaskammern und
Krematorien, die Bahn-Nebenrampe zwischen den
Konzentrationslagern Auschwitz und Birkenau,
innere Wegen und viele Kilometer von Umzäunung.
Das Museum hat verschiedene weitere Aufgaben,
wie z. B. wissenschaftliche Aktivitäten und Bildung.
Das Museum verfügt über ein großes Archiv und
viele Sammlungen. In 1979 wurde das Museum KL
Auschwitz-Birkenau unter dem Namen “AuschwitzBirkenau – deutsches nationalsozialistisches
Konzentrations- und Vernichtungslager (1940–
1945)” zum Teil des Weltkulturerbes erklärt.
Kontakt:
Robert Parzer
www.gedenkort-t4.eu
e-mail: [email protected]
tel. +49 (0) 163/1648415
Das internationale Bildungszentrum über Auschwitz
und Holocaust am Staatsmuseum AuschwitzBirkenau in Oswiecim
Więźniów Oświęcimia 20,
32-603 Oświęcim, Polen
Direktor: Andrzej Kacorzyk
14
Gedenkort-t4 jest wirtualnym miejscem pamięci
dla ofiar nazistowskich mordów pacjentów. Jako
projekt Parytetowego Związku Dobroczynnego w
Berlinie wzywa do uaktywnienia pamięci i refleksji
w Europie.
Gedenkort-t4
Gedenkort-t4 ist der virtuelle Gedenk
und Informationsort für die Opfer der
nationalsozialistischen Krankenmorde. Als Projekt
des Paritätischen Wohlfahtsverbandes Berlin
fordert er zu einer aktiven europaweiten Erinnerung
und Auseinandersetzung auf.
Kontakt:
Robert Parzer
www.gedenkort-t4.eu
e-mail: [email protected]
tel. +49 (0) 163/1648415
Koło Naukowe ds. Badań nad
Nazistowską Pseudoeutanazją i
Przymusowymi Sterylizacjami
Grupa Robocza na Studium “eutanazji”
nazistowskiej i przymusowej sterylizacji zrzesza:
pielęgniarki, lekarzy, teologów, historyków,
prawników, nauczycieli, psychologów, socjologów i
dziennikarzy.
Działalność:
1992 rok – „Memorandum do nowego niegodnej
dyskusji”.
1996 rok – „Deklaracja w sprawie Bioetyki hrabiego
Ecker”.
2010 rok – „Aby zbudować centralny pomnik i
informacje dla ofiar nazistowskiej”eutanazji””.
2011 rok – „Opinii na preimplantacyjnej diagnostyki
genetycznej”.
2012 rok – Stworzenia godnego pomnika i w
Waldniel-Hostert.
Beratungszentrum Alsterdorf
Paul-Stritter-WEG 7
22297 Hamburg
Dr Michael Wunder
e-mail: [email protected]
Arbeitskreis zur Erforschung der
nationalsozialistischen „Euthanasie“
und Zwangssterilisation
Dem von ihnen gegründeten Arbeitskreis zur
Erforschung der Geschichte von NS-„Euthanasie“
und Zwangssterilisation gehören heute
Krankenpflegekräfte, Ärzte, Theologen, Historiker,
Juristen, Gedenkstättenmitarbeiter, Pädagogen,
Psychologen, Soziologen und Fachjournalisten an.
Der Arbeitskreis hat sich immer auch mit aktuellen
Themen beschäftigt:
1992: Veröffentlichung des „Memorandums gegen
die neue Lebensunwert–Diskussion“
1996: „Grafenecker Erklärung zur Bioethik“
2010: Appell und Stellungnahme „Zur Errichtung
eines zentralen Gedenk- und Informationsortes für
die Opfer der nationalsozialistischen „Euthanasie“ in
Berlin
2011: „Stellungnahme zur
Präimplantationsdiagnostik“
2012: Appelle zur Schaffung eines würdigen Gedenkund Erinnerungsortes in Waldniel-Hostert.
Paritätischer Wohlfahrtsverband
Berlin
Paritätischer Wohlfahrtsverband
Berlin
Pomysł na Pomnik T4.eu powstał w 2010
roku. Celem tego przedsięwzięcia jest godne
upamiętnienie akcji “eutanazja” na 300 000
ludziach umysłowo upośledzonych i psychicznie
chorych w Europie.
Działania Memorial T4.eu nawiązują również do
teraźniejszości. Fundusze na ten projekt zostały
uzyskane między innymi z Unii Europejskiej
w ramach programu “Europa dla Obywateli”
oraz parytetu Foundation i Fundacji “Pamięć,
Odpowiedzialność i Przyszłość”.
Das Konzept für das Denkmal T4.eu ist in 2010
entstanden. Das Denkmal erinnert uns an die
„Euthanasie –Aktion“, die 300 000 geisteskranke
und psychisch kranke Patienten in Europa betroffen
hat. Die Tätigkeiten des Memorials T4 beziehen
sich auch auf die Gegenwert. Die Fonds für dieses
Projekt kommen unter anderem von der EU im
Rahmen des Programmes „Europa für Bürger“ und
von der Stiftung „Erinnerung, Verantwortung und
Zukunft“.
Niemieckie Stowarzyszenie Dobro Wspólne
Landesverband Berlin e. V.
Brandenburgische str. 80
D-10713 Berlin
Dyrektor Zarządzający: Oswald Menninger
tel.: 0049 30 86001-0
e-mail: [email protected]
fax: 0049 30 86001-110
Deutscher Verein – Gemeingut
Landesverband Berlin e. V.
Brandenburgische str. 80
D-10713 Berlin
Geschäftsführer: Oswald Menninger
tel.: 0049 30 86001-0
e-mail: [email protected]
fax: 0049 30 86001-110
Beratungszentrum Alsterdorf
Paul-Stritter-WEG 7
22297 Hamburg
Dr Michael Wunder
e-mail: [email protected]
15
WSPÓŁORGANIZATORZY
/
MITORGANISATOREN
e-mail: [email protected]
tel.: +48 33 8432107
Dyrektor: Leszek Szuster
Międzynarodowy Dom Spotkań
Młodzieży (MDSM) w Oświęcimiu
Die Internationale
Jugendbegegnungsstätte (MDSM)
Powstał w 1986 roku dzięki: Akcji Znaku Pokuty
Służby dla Pokoju z Berlina, miasta Oświęcim, osób
prywatnych oraz instytucji z Polski i Niemiec.
MDSM jest ośrodkiem edukacyjnym działającym
w obszarze edukacji historyczno-obywatelskiej,
miejscem przełamywania barier i wzajemnych
uprzedzeń oraz dialogu.
Działalność pedagogiczna skupia się wokół
następujących form:
• pobyty studyjne służące zapoznaniu się z
historią KL Auschwitz,
• międzynarodowe seminaria tematyczne dla
uczniów i studentów,
• seminaria kształceniowe dla nauczycieli i
multiplikatorów polsko-niemieckiej wymiany
młodzieży,
• konferencje, wykłady, prelekcje, wystawy,
przedstawienia i koncerty.
Od 1995 roku pracą MDSM kieruje polsko-niemiecka
Fundacja na Rzecz MDSM.
MDSM jest członkiem Międzynarodowego Komitetu
Oświęcimskiego.
MDSM wurde in 1986 gegründet. Die Stifter sind:
Aktion Sühnezeichen Friedensdienste mit Sitz in
Berlin, die Stadtgemeinde Oświęcim, aber auch
Privatpersonen und Institutionen aus Polen und
Deutschland. Die Stiftungsziele sind: Übernahme
der Bildungs- und Erziehungsfunktion für
Jugendliche und Erwachsene aus verschiedenen
Teilen der Welt – insbesondere für polnische und
deutsche Jugendliche – im Rahmen der Arbeit der
IJBS in Oświęcim und auf Grundlage der Geschichte
des KL Auschwitz. Die Stiftung organisiert auch
Konferenzen, Vorlesungen, Ausstellungen und
Konzerte. Seit 1995 führt die polnisch-deutsche
Stiftung die Arbeiten von MDSM.
MDSM ist ein Mitglied des Internationalen Komitees
Oswiecim.
Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży w
Oświęcimiu
ul. Legionów 11,
32-600 Oświęcim
www.mdsm.pl
16
Die Internationale Jugendbegegnungsstätte
ul. Legionów 11,
32-600 Oświęcim
www.mdsm.pl
e-mail: [email protected]
tel.: +48 33 8432107
Direktor: Leszek Szuster
Centrum Kultury ZAMEK
Centrum Kultury ZAMEK jest instytucją
interdyscyplinarną mieszczącą się w Zamku
Cesarskim w Poznaniu, którego budowę
ukończono 21 sierpnia 1910 r. CK Zamek
prezentuje szerokie spektrum dzieł sztuki
współczesnej, które wzajemnie korelując ze sobą
wywierają na odbiorcach piętno obcowania z
zindywidualizowanym pod względem estetycznym
pięknem, dostarczając intensywnych doznań.
Centrum Kultury ZAMEK
ul. Św. Marcin 80/82,
61-809 Poznań
tel.: +48 61 6465276
www.ckzamek.pl
Dyrektor: Anna Hryniewiecka
Kulturzentrum ZAMEK (de. SCHLOSS)
Das Kulturzentrum Schloss ist eine interdisziplinäre
Institution, die sich im Kaiser – Residenzenschloss
Posen befindet.Der Bau des Schlosses wurde am 21.
August beendet. Die Räume des Kulturzentrums
werden in neuerer Zeit zu unterschiedlichen
Zwecken genutzt, unter anderem, um die modernen
Kunstwerke auszustellen.
Kulturzentrum ZAMEK
Św. Marcin 80/82,
61-809 Poznań
tel.: +48 61 64 65 276
www.ckzamek.pl
Direktor: Anna Hryniewiecka
IPN
IPN
Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania
Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, realizuje
zadania określone w ustawie z dnia 18 grudnia
1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji
Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
oraz ustawie z 18 października 2006 r. o ujawnianiu
informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa
państwa z lat 1944-1990.
Działalność IPN oddział Poznań obejmuje:
• współpracę z instytucjami państwowymi i
organizacjami pozarządowymi,
• współpracę międzynarodową,
• edukację i badania naukowe,
• działalność archiwalną,
• lustrację.
Institut für Nationales Gedenken – Kommission
zur Strafverfolgung von Verbrechen gegen das
Polnische Volk führt Aufgaben durch, die im
Gesetz von 18. Dezember 1998 über das Institut
für Nationales Gedenken – Kommission zur
Strafverfolgung von Verbrechen gegen das
Polnische Volk und im Gesetz von 18. Oktober 2006
über die Freigabe der Informationen über Unterlagen
des Staatssicherheitsdienstes von Jahren 1944-1990
bestimmt wurden.
Zu Tätigkeiten des Institutes für Nationales
Gedenken gehören:
zusammenarbeit mit staatlichen Institutionen und
Nichtregierungsorganisationen,
bildung und Forschungen,
archivierung,
überprüfung.
Instytut Pamięci Narodowej, oddział Poznań
ul. Rolna 45a,
61-487 Poznań
tel.: +48 61 8356900
www.ipn.gov.pl
Dyrektor: dr Rafał Raczek
e-mail: [email protected]
Institut für Nationales Gedenken, Abteilung Posen
Rolna 45a,
61-487 Poznań
tel.: +48 61 8356900
www.ipn.gov.pl
Direktor: Dr Rafał Raczek
e-mail: [email protected]
Muzeum Martyrologiczne w
Żabikowie
Założone zostało w 1979 roku. Celem muzeum
jest opieka nad terenami i obiektami będącymi
pozostałością po obozach hitlerowskich
funkcjonujących w latach 1941-1945 tj.:
obozu pracy przymusowej dla Żydów,
obozu karno-śledczego, kompetencyjnie
podległemu gestapo.
Istotą działania muzeum jest zachowanie pamięci
o ofiarach zbrodni niemieckich, dokonanych na
terenie Wielkopolski, prowadzenie działalności
wystawienniczej, naukowej, edukacyjnej oraz
ochrona i konserwacja reliktów poobozowych. W
sposób szczególny Muzeum dokumentuje także
historię 144 obozów pracy przymusowej dla Żydów
w Wielkopolsce.
Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie jest
Instytucją Kultury Samorządu Województwa
Wielkopolskiego.
Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie
ul. Niezłomnych 2,
62-031 Luboń
tel.: +48 61 8130681,
fax. +48 61 8103411
e-mail: [email protected]
www.zabikowo.eu
Dyrektor: dr Anna Ziółkowska
17
Das Museum der Märtyrer in
Zabikowo (Posen)
Polskie Towarzystwo Pielęgniarskie
(PTP)
Das Museum wurde in 1979 gegründet. Zu
seinen Tätigkeiten gehören: Pflege der Gebiete
und Objekte, die nach den NS-Lagern 19411945 verblieben. Das Museum erinnert an die
jüdischen Opfer des dortigen Zwangsarbeitslagers
und die Häftlinge des Polizeigefängnisses und
Arbeitserziehungslagers.
Das Museum organisiert Ausstellungen, beschäftigt
sich mit Bildung, Schutz und Wartung der Relikten
aus dem Lager. Es wird dort auch die Geschichte
von 144 Zwangsarbeitslager für Juden in Großpolen
dokumentiert.
Dieses Museum für Märtyrer in Zabikowo ist eine
Kulturinstitution der Verwaltung der GroßpolenWoiwodschaft.
Polskie Towarzystwo Pielęgniarskie (PTP) to
towarzystwo naukowe zrzeszające pielęgniarki.
Celem Towarzystwa jest poszerzanie wiedzy
pielęgniarek po przez np. organizowanie szkoleń
zawodowych. Również istotnymi zadaniami
realizowanymi są chociażby współpraca z organami
rządowymi i samorządowymi w zakresie rozwoju
pielęgniarstwa ,
bezpieczeństwa pacjentów oraz współpraca z
organizacjami pielęgniarskimi w kraju i za granicą.
PTP realizuje liczne projekty między innymi: projekt
edukacyjny „Porozmawiaj z pacjentem”, promocja
zawodu pielęgniarki / pielęgniarze „Proud to be a
nurse”, a także wiele innych. Istotą Towarzystwa
jest kreowanie polityki zdrowotnej i nauk
pokrewnych oraz lobbowanie za ustawodawstwem
i innymi regulacjami odnoszącymi się do
funkcjonowania ochrony zdrowia i mającymi wpływ
na dziedzinę nauki jaką jest pielęgniarstwo.
Das Museum der Märtyrer in Zabikowo
Niezłomnych 2,
62-031 Luboń
tel.: +48 61 8130681
fax.: +48 61 8103411
e-mail: [email protected]
www.zabikowo.eu
Direktor: dr Anna Ziółkowska
18
Polskie Towarzystwo Pielęgniarskie, oddział Poznań
ul. Dąbrowskiego 79,
61-529 Poznań
www.ptp.na1.pl
tel.: +48 61 8456911
e-mail: [email protected]
Przewodnicząca: mgr Aleksandra Kopińska
Der Polnische Verein
der Krankenpfleger/
Krankenpflegerinnen (PTP)
ist ein wissenschaftlicher Verein, der die
Krankenpflegerinnen und Krankenpfleger
vereinigt. Sein Ziel ist unter anderem berufliche
Schulungen zu organisieren. Der Verein arbeitet mit
verschiedenen Behörden und Gebietskörperschaften
bezüglich der Entwicklung des Pflegebereiches, der
Sicherheit der Patienten und der internationalen
oder nationalen Organisationen für Krankenpfleger/
Krankenpflegerinnen zusammen. PTP führt
verschiedene Projekte durch, unter anderem: „Sprich
mit dem Patient“, „Proud to be a nurse“ etc. Das
Ziel des Vereins ist die Gesundheitspolitik zu fördern
und zu kreieren und für Gesetzgebung und andere
Regulationen bezüglich der Krankenpflege zu
lobben.
Der Polnische Verein der Krankenpfleger/
Krankenpflegerinnen.
Der Polnische Verein der Krankenpfleger/
Krankenpflegerinnen (PTP), Abteilung Posen
ul. Dąbrowskiego 79,
61-529 Poznań
www.ptp.na1.pl
tel.: +48 61 8456911
e-mail: [email protected]
Vorsitzende: mgr Aleksandra Kopińska
Okręgowa Izba Pielęgniarek i
Położnych w Poznaniu
Kreiskammer der Krankenschwester
und Hebammen in Posen
Studenckie Koło Naukowe Etyki
i Bioetyki
Utworzona została na mocy ustawy z dnia
19.04.1991 r. Zrzesza około 12 500 pielęgniarek
i położnych z Poznania oraz 10 powiatów.
Najważniejsze zadania samorządu pielęgniarek
i położnych:
Das wurde am 19.04.1991 Juli auf Beschluss des
Parlaments gegründet. Sie vereinigt ca. 12500
Krankenschwester und Hebammen aus Posen
und 10 Landkreisen. Die wichtigsten Aufgaben der
Verwaltung der Krankenschwester und Hebammen
sind:
Studenckie Koło Naukowe Etyki i Bioetyki
powstało w roku 2002. Celem Koła Naukowego jest
kształtowanie świadomości etycznej przyszłych
przedstawicieli zawodów medycznych. Zdobywanie
wiedzy i umiejętności wykorzystania jej w praktyce
dają organizowane wykłady otwarte, konferencje
oraz seminaria. Główne obszary działalności Koła to
współczesne problemy bioetyczne, etyka zawodów
medycznych, kształcenie kadr medycznych w
aspekcie międzynarodowym, problem Holocaustu,
eksperymenty medyczne oraz prawa człowieka.
Studenckie Koło Naukowe Etyki i Bioetyki
umożliwia ogólnie rozumiany rozwój studentom
poprzez współpracę z placówkami krajowymi,
a także zagranicznymi przy realizacji licznych
projektów naukowych.
•
•
•
•
•
•
nadzór nad wykonywaniem zawodów,
prowadzenie kształcenia podyplomowego,
działalności wydawniczej,
organizowanie i prowadzenie instytucji
samopomocowych dla pielęgniarek i położnych,
reprezentowanie zawodów i obrona godności
zawodowej,
opiniowanie aktów normatywnych w zakresie
ochrony zdrowia i zasad organizacji opieki
zdrowotnej.
Samorząd zawodowy pielęgniarek
i położnych jest niezależny w wykonywaniu
swoich zadań i podlega tylko przepisom prawa.
Przynależność pielęgniarek i położnych jest
obowiązkowa.
Okręgowa Izba Pielęgniarek i Położnych w Poznaniu
ul. Grunwaldzka 65,
60-311 Poznań
tel.: +48 61 8620950
www.oipip-poznan.pl
e-mail: [email protected]
Przewodnicząca: mgr Teresa Kruczkowska
•
•
•
•
•
Kontrolle der ausgeübten Berufe.
Weiterbildung, Verlagstätigkeiten.
Organisierung und Führung der
Hilfsinstitutionen für Krankenschwester und
Hebammen.
Vertretung der Berufe und Verteidigung.
Beurteilung der normativen Akten im
Bereich des Gesundheitsschutzes und der
Organisierungsregelungen von Pflege.
Ihre Verwaltung ist unabhängig, wenn es um die
durchgeführten Aufgaben geht, und unterliegt
den Vorschriften. Die Angehörigkeit der
Krankenschwester und Hebammen ist obligatorisch.
Kreiskammer der Krankenschwester und Hebammen
in Posen
Grunwaldzka 65,
60-311 Poznań
tel.: +48 61 8620950
www.oipip-poznan.pl
e-mail: [email protected]
Vorsitzende: mgr Teresa Kruczkowska
Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego
w Poznaniu
Katedra Nauk Społecznych
Studenckie Koło Etyki I Bioetyki
Collegium Adama Wrzoska
ul. Dąbrowskiego 79
60-529 Poznań
www.katedranaukspolecznych.ump.edu.pl
e-mail: [email protected]
Przewodnicząca: mgr Anna Płażewska
19
Wissenschaftliche Studentengruppe
für Ethik und Bioethik
Die wissenschaftliche Studentengruppe für Ethik
und Bioethik wurde in 2002 gegründet. Ihr Ziel
ist das ethische Bewusstsein der zukünftigen
Vertreter der medizinischen Berufe zu schaffen.
Offene Vorlesungen, Konferenzen und Seminaren
ermöglichen die Kenntnisse zu erwerben und
sie später in der Wirklichkeit zu nutzen. Zu
Hauptbereichen der Aktivitäten dieser Gruppe
gehören: moderne, bioethische Probleme, Ethik der
medizinischen Berufe, Bildung des medizinischen
Personals international, Holocaust, medizinische
Experimente und Menschenrechte. Die
wissenschaftliche Studentengruppe für Ethik und
Bioethik ermöglicht den Studenten ihre Entwicklung
durch Zusammenarbeit mit Landeseinrichtungen
und auch mit den internationalen bei Durchführung
verschiedener wissenschaftlicher Projekte.
Die Karol-Marcinkowski-Medizinische-Universität
Posen
Fakultät für Sozialwissenschaften
Wissenschaftliche Studentengruppe
für Ethik und Bioethik
Collegium von Adam Wrzosek
ul. Dąbrowskiego 79
60-529 Poznań
www.katedranaukspolecznych.ump.edu.pl
e-mail: [email protected]
Vorsitzende: mgr Anna Płażewska
20
WSPIERAJĄ NAS
/
SIE UNTERSTÜTZEN UNS
Fundacja “Pamięć,
Odpowiedzialność i Przyszłość”
(EVZ)
Fundacja EVZ wspiera międzynarodowe projekty,
służące wzmocnieniu partnerskiej współpracy
między Niemcami a krajami, które ucierpiały pod
reżimem narodowego socjalizmu. Z dochodów
funduszu żelaznego w wysokości 358 milionów
Euro Fundacja przeznacza rocznie ponad 8 milionów
Euro na projekty odpowiadające jednemu z trzech
priorytetów:
•
•
•
Konfrontacja z historią.
Działania na rzecz demokracji i praw człowieka.
Pomoc humanitarna dla ofiar reżimu
narodowego socjalizmu.
EVZ wraz z Fundacją Krzyżową dla Porozumienia
Europejskiego od 2005r. organizuje na terenie
Dolnego Śląska całoroczne projekty służące
ochronie zabytków i dziedzictwa kulturowego.
Fundacja “Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość”
(EVZ)
ILindenstr. 20-25
10969 Berlin
tel.: +49 (0)30 259297-0
fax: +49 (0)30 259297-11
www.stiftung-evz.de
e-mail: [email protected]
Prezes Zarządu Fundacji: dr Martin Salm
Stiftung „Erinnerung,
Verantwortung und Zukunft” (EVZ)
Die Stiftung EVZ unterstützt internationale
Projekte, um die Partnerzusammenarbeit zwischen
Deutschland und den unter der NS-Regime
gelittenen Ländern zu verstärken. Von den 358
Mio. Euro bestimmt die Stiftung jedes Jahr über 8
Mio. Euro für Projekte, die einer von drei Prioritäten
entsprechen
Auseinandersetzung mit der Geschichte.
Handeln für Demokratie und Menschenrechte.
Humanitäres Engagement für Opfer des
Nationalsozialismus.
Seit 2005 organisiert EVZ zusammen mit der
Kreisau-Stiftung für das Europäische Abkommen in
Niederschlesien ganzjährige Projekte. Deren Ziel es
ist, die Denkmäler und die Kulturerbe zu schützen.
Stiftung „Erinnerung, Verantwortung und Zukunft”
(EVZ)
Lindenstr. 20-25
10969 Berlin
tel.: +49 (0)30 259297-0
fax: +49 (0)30 259297-11
www.stiftung-evz.de
e-mail: [email protected]
Vorstandsvorsitzender Dr. Martin Salm
Uniwersytet Medyczny im. Karola
Marcinkowskiego w Poznaniu
Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego
w Poznaniu jest jedną z wiodących uczelni
medycznych w Polsce, która na przestrzeni
kilkudziesięciu lat wniosła znaczący wkład w rozwój
polskiej nauki i medycyny.
Na jej obecną pozycję miał wpływ nie tylko wysoki
poziom kształcenia - poparty osiągnięciami
naukowymi kadry akademickiej, ale przede
wszystkim dziewięćdziesięcioletnia tradycja,
która narodziła się wraz z powstaniem Wydziału
Lekarskiego Uniwersytetu Poznańskiego, w
kwietniu 1920 roku.
Patronem Uniwersytetu Medycznego w
Poznaniu został doktor Karol Marcinkowski
(1800-1846), znakomity lekarz, a zarazem
jeden z najwybitniejszych społeczników
i współorganizatorów życia naukowego,
gospodarczego i kulturalnego w Wielkopolsce.
Uniwersytet Medyczny w Poznaniu wraz z
zapleczem pięciu szpitali klinicznych jest prężną
i dynamiczną Uczelnią. Jego rozwój oparty jest na
nowoczesnej bazie naukowej i dydaktycznej, na
największej spośród wszystkich medycznych szkół
wyższych w kraju liczbie kierunków i specjalności
oraz na licznej kadrze - ponad 1000 nauczycieli
akademickich, w tym około 300 z tytułem
profesora.
W 1993 roku władze rektorskie ówczesnej
Akademii Medycznej w Poznaniu podjęły decyzję
o uruchomieniu Oddziału Kształcenia w Języku
Angielskim. Jednym z priorytetowych kierunków
rozwoju poznańskiego Uniwersytetu Medycznego,
aż czterokrotnie wyróżnionego zaszczytnym
tytułem Najlepszej Uczelni Medycznej w Polsce,
jest współpraca z zagranicą w zakresie wymiany
dydaktycznej i naukowej, a także udział w
międzynarodowych projektach badawczych. W tym
celu Uczelnia realizuje długoterminowe umowy
o współpracy z uniwersytetami medycznymi na
całym świecie.
Die Medizinische Universität in Posen umfasst
auch 5 klinische Krankenhäuser und ist eine
sich dynamisch entwickelnde Universität mit
modernen wissenschaftlichen und didaktischen
Grundlagen. An dieser Universität arbeiten über
100 Hochschullehrer und 300 von ihnen hat eine
Professur. Es gibt auch viele Fakultäten und
Fachrichtungen.
Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego
w Poznaniu
ul. Fredry 10,
61-701 Poznań
www.ump.edu.pl
tel. +48 61 854 60 00
e-mail: [email protected]
Rektor: Prof. dr hab. Jacek Wysocki
In 1993 wurde vom Rektorat die Entscheidung
getroffen, eine Bildungsabteilung in der englischen
Sprache zu gründen. Einige von Hauptzielen der Universität sind: die
internationale Zusammenarbeit mit anderen
medizinischen Universitäten und Hochschulen und
die Teilnahme an internationalen wissenschaftlichen
Forschungsprojekten.
Die Karol-MarcinkowskiMedizinische-Universität in Posen
Die Karol-Marcinkowski-Medizinische-Universität in
Posen
ul. Fredry 10,
61-701 Poznań
www.ump.edu.pl
tel. +48 61 854 60 00
e-mail: [email protected]
Rektor: Prof. dr hab. Jacek Wysocki
Die Karol-Marcinkowski-Medizinische-Universität
in Posen ist einer der führenden medizinischen
Universitäten in Polen, die entscheidend zur
Entwicklung der polnischen Wissenschaft und
Medizin beigetragen hat. Die Bildung auf hohem
Niveau, die Erfolge der wissenschaftlichen
Mitarbeiter und vor allem die 90-jährige Tradition
hatten großen Einfluss auf die Position dieser
Universität. Im April 1920 wurde eine ärztliche
Fakultät der Posener Universität gegründet.
Die Medizinische Universität in Posen wurde nach
Karol Marcinkowski (1800 – 1846) benannt. Karol
Marcinkowski war nicht nur ein ausgezeichneter
Arzt, sondern auch ein bekannter Reformer,
der in Posen kulturelle, wissenschaftliche und
wirtschaftliche Institutionen initiierte.
21
HJ Catering
HJ Catering
Pracownia HJ Catering powstała w 2008 roku z pasji
dwojga ludzi, dla których gotowanie było nie tylko
źródłem dochodu, ale i osobistą przyjemnością.
Spędzając czas w kuchni eksperymentowali,
szukali nowych smaków po to, by móc swoimi
doświadczeniami podzielić się z innymi. Na tym właśnie polega nasza praca - móc swoim
doświadczeniem podzielić się z innymi i czerpać z
tego radość. By dawać energię i cieszyć zmysły. By
każdy dzień był dzięki nam odrobinę lepszy.
Tradycyjne polskie potrawy, których smak i zapach
pamiętamy z domów rodzinnych równoważymy
nutami smakowymi przede wszystkim kuchni
śródziemnomorskiej.
Świeże zioła z własnego ogrodu - wiosną i latem nadają naszym posiłkom aromatu i esencji natury.
HJ Catering wurde in 2008 von Menschen mit
Leidenschaft für das Kochen gegründet. Sie haben
viel in der Küche experimentiert, haben nach neuen
Geschmäcken gesucht und das Kochen genossen.
Sie wollten ihre Erfahrungen mit den anderen teilen
und deswegen ist das HJ Catering entstanden.
HJ Catering bietet traditionelle polnische Gerichte
und auch mittelmeerische Geschmäcke an. Frische
Kräuter aus eigenem Garten – im Sommer und im
Winter – verleihen der Speisen einen besonderen
Geschmack und Aroma.
HJ Catering
tel. +48 502 047 444
www.hjcatering.pl
e-mail: [email protected]
Właściciel: Hanna Burwiel
22
HJ Catering
tel. +48 502 047 444
www.hjcatering.pl
e-mail: [email protected]
Eigentümer: Hanna Burwiel
PATRONAT MEDIALNY
/
MEDIENPATRONAT
www.epoznan.pl
www.wyborcza.pl
www.wtk.pl
Ze względów organizacyjnych uczestnicy wydarzenia zostali podzieleni na grupy. Członków poszczególnych grup można rozpoznać dzięki kolorystyce smyczy identyfikatora.
członkowie Komitetu Naukowego,
członkowie Komitetu Organizacyjnego i Studenckiego Komitetu Organizacyjnego,
uczestnicy czynni konferencji (posiadający wystąpienia),
uczestnicy bierni konferencji (nie posiadający wystąpień), tłumacze językowi
akredytowani przedstawiciele mediów, obsługa techniczna
Die Teilnehmer sind in Gruppen organisiert.
Die Mitglieder jeder einzelner Gruppe kann man nach Farbe des Identifikator-Bands erkennen.
Mitglieder der wissenschaftlichen Komitee
Mitglieder der Organisationskomitee und der studentischen Organisationskomitee
aktive Konferenzteilnehmer (mit Vorträgen)
passive Konferenzteilnehmer (ohne Vorträge), Dolmetscher
akkreditierte Medienvertreter und die technische Bedienung
23
24
Program i plan wystąpień w trakcie
Międzynarodowej Konferencji Naukowo-Szkoleniowej
„Medycyna w okupowanej Polsce w cieniu nazizmu”
10-12 października 2014 r., Centrum Kultury Zamek w Poznaniu
Piątek, 10.10.2014 r.
Dzień 1
9.00-15.00
Rejestracja uczestników, odbiór materiałów
11.00-14.00
Zwiedzanie obozu w Żabikowie k. Poznania (50 osób) po wcześniejszej rejestracji ([email protected])
Projekcja filmu „Tiegenhof”.
dr Stanisław Antczak, mgr Jacek Nawrocik, mgr Michał Maćkowiak
14.30-15.00
15.00-15.45
Koktajl powitalny | CK Zamek
HJ Catering Hanna Burwiel
Inauguracja konferencji – powitanie uczestników | Sala pod Zegarem
prof. dr hab. Michał Musielak, prof. dr. hab. Jacek Wysocki, prof. dr hab. Włodzimierz Samborski, dr Friedrich Leidinger,
Anna Hryniewiecka - Dyrektor CK Zamek
1.
Sesja plenarna | Sala pod Zegarem
moderacja: prof. dr hab. Witold Molik
25
Dzień 1
1.1
15.45-16.15
1.2
16.15-17.15
1.3
17.15-17.45
Piątek, 10.10.2014 r.
Eksterminacja chorych psychicznie w Polsce.
dr hab. Tadeusz Nasierowski
Kraj Warty - stan badan nad tematem.
dr Ingo Loose
Higiena ras w Niemczech a środowisko medyczne w Polsce w okresie międzywojennym.
prof. dr hab. Michał Musielak
17.45-18.00
Dyskusja i podsumowanie
18.15-19.15
Zwiedzanie Centrum Kultury Zamek – 2 grupy po 50 osób (łącznie 100 osób)
po wcześniejszej rejestracji ([email protected])
prof. UAM dr hab. Bożena Górczyńska Przybyłowicz (grupa DE)
mgr Bartosz Wiśniewski (grupa PL)
20.00-21.30
26
Uroczysta kolacja | CK Zamek
HJ Catering Hanna Burwiel
Dzień 2
2A
Sobota, 11.10.2014 r.
Sesja pt. Służba zdrowia w okupowanej Wielkopolsce w perspektywie rozliczenia z eugeniką i higieną rasową.
2B
moderacja: dr Katarzyna B. Głodowska, dr hab. Henryk
Lisiak | Sala Audiowizualna
moderacja: dr Ingo Loose, dr Rafał Reczek | Sala pod Zegarem
2A.1
9.00-9.20
Niemiecka publiczna służba zdrowia w Kraju Warty 1939-45.
dr Johannes Vossen
Sesja pt. Opieka medyczna w obozach koncentracyjnych.
2B.1
9.00-9.20
Doświadczenia obozów koncentracyjnych - obozowa socjalizacja
i jej wpływ na rozwinięcie KZ-syndromu.
mgr Daria Czarnecka
2A.2
9.20-9.40
Stan badań nad eksterminacją osób chorych i niepełnosprawnych
na terenie okupowanej Wielkopolski w latach 1939-1945.
2B.2
9.20-9.40
Zakład Dziekanka. Eutanazja w perspektywie regionalnej.
mgr Enno Schwanke
Birkenau (1942- 1945).
mgr Maria Ciesielska
dr Agnieszka Łuczak, mgr Aleksandra Pietrowicz
2A.3
9.40-10.00
Działalność szpitala obozowego dla kobiet w KL Auschwitz-
2B.3
9.40-10.00
Eksperymenty medyczne z zakresu polityki rasowej hitlerowskich
Niemiec przed Amerykańskim Trybunałem Okupacyjnym w
Norymberdze
2A.4
10.00-10.20
mgr Joanna Wolska
światowej.
prof. dr hab. Piotr Madajczyk
10.20-10.40
(9 XII 1946 – 20 VIII 1947).
Rozliczenie z eugeniką i higieną rasową po zakończeniu II wojny
2B.4
10.00-10.20
Dyskusja i podsumowanie
Opieka medyczna w obozie koncentracyjnym
Gross-Rosen.
dr Dorota Sula
10.20-10.50
Dyskusja i podsumowanie
27
Dzień 2
Sobota, 11.10.2014 r.
10.40-11.00
3A
3A.1
11.00-11.30
3A.2
11.30-11.50
Przerwa kawowa | CK Zamek
Sesja pt. Personel medyczny w miejscach zagłady.
HJ Catering Hanna Burwiel
3B
moderacja: prof. UAM dr hab. Bożena Górczyńska-Przybyłowicz,
moderacja: dr hab. Tadeusz Nasierowski,
dr Anna Ziółkowska | Sala pod Zegarem
Prof. dr hab. Michał Musielak | Sala Audiowizualna
Jako chory i pielęgniarz na odcinku szpitalnym KL Auschwitz IIBirkenau – refleksje byłego więźnia
3B.1
11.00-11.25
Praktyki skierowania pacjentów do zakładów psychiatrycznych w
Trzeciej Rzeszy, NRD i RFN
i historyka.
1941-1963.
prof. dr hab. Wacław Długoborski
mgr Stefanie Coché
Polacy-robotnicy przymusowi zamordowani
w Hadamar.
3B.2
11.25-11.50
Rola, zadania odpowiedzialność pielęgniarek/pielęgniarzy w
procesie eksterminacji w obozie koncentracyjnym Auschwitz-
„Niezdolny do nauki – oddział B”: selekcja i eliminacja w
Jugendpsychiatrische Klinik Loben [1941-1945]
dr Kamila Uzarczyk
dr Georg Lilienthal
3A.3
11.50-12.10
Sesja pt. Szpitale psychiatryczne we władzy nazistów.
3B.3
11.50-12.15
Birkenau.
Postawa holenderskich lekarzy i pielęgniarzy wobec prób znęcania
się okupantów niemieckich nad pacjentami.
mgr Marco Gietema
dr Katarzyna B. Głodowska
3A.4
12.10-12.30
Los polskich pacjentów uśmierconych w miejscu zagłady PirnaSonnenstein.
dr Boris Böhm
28
3B.4
12.15-12.40
Archeologia miejsca pochówku pomordowanych pacjentów
Szpitala Dziekanka w Gnieźnie.
mgr Jacek Nawrocik
Dzień 2
12.30-12.50
Sobota, 11.10.2014 r.
Dyskusja i podsumowanie
13.00-14.30
4A
4A.1
14.30-14.50
Przerwa obiadowa | CK Zamek
Sesja pt. Higiena ras i jej konsekwencje.
12.40-13.00
HJ Catering Hanna Burwiel
4B
Sesja pt. Pamięć i edukacja.
moderacja: prof. dr hab. Piotr Madajczyk,
moderacja: dr hab. Jolanta Ambrosewicz-Jacobs, mgr
prof. AMW dr hab. Piotr Semków | Sala Audiowizualna
Robert Parzer | Sala pod Zegarem
„Rasizm przeciw Słowiańszczyźnie” w myśli politycznej Karola
Stojanowskiego.
4B.1
14.30-14.50
prof. UWr. dr hab. Maciej Marszał
4A.2
14.50-15.10
Dyskusja i podsumowanie
„Medycyna pod okupacją”. Próba socjologicznej analizy
i interpretacji materiałów pamiętnikarskich z terenów
Nowe miejsce informacji i upamiętnienia o ofiarach nazistowskiej
eutanazji na Tiergartenstraße 4 w Berlinie.
PD dr. Gerrit Hohendorf
4B.2
14.50-15.10
Zamojszczyzny (1939-1944).
“Zagłada Żydów” na studiach wyższych? O potrzebie nauczania o
Holokauście na wszystkich poziomach edukacji.
dr Piotr Trojański
Dr hab. prof. nadzw. UMCS Włodzimierz Piątkowski
4A.3
15.10-15.30
Kontrowersje wokół idei rassenhygiene w eugenice polskiej.
mgr Anna Słoniowska
4B.3
15.10-15.30
Pomnik szarych autobusów. Koncepcja i doświadczenie w
Poznaniu.
Andreas Knitz,
PD dr Thomas Müller, dr Horst Hoheisel
29
Dzień 2
4A.4
15.30-15.50
Sobota, 11.10.2014 r.
Nazistowskie badania antropologiczne na Żydach
w tarnowskim getcie.
4B.4
15.30-15.50
dr hab. Leszek Hońdo
Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży
w Oświęcimiu – projekty edukacyjne dla studentów kierunków
medycznych.
mgr Elżbieta Pasternak
15.50-16:00
Dyskusja i podsumowanie
16.00-16.20
4.5
16.20-17.20
Przerwa kawowa | CK Zamek
15.50-16:00
Dyskusja i podsumowanie
HJ Catering Hanna Burwiel
Panel dyskusyjny: Czy można używać argumentów historycznych w kontekście współczesnych zagadnień bioetycznych?
prof. dr hab. Michał Musielak, prof. dr hab. Marek Maciejewski,
dr Michael Wunder, dr Miriam Richter, dr Ewa Baum | Sala pod Zegarem
17.20-17.30
Dyskusja i podsumowanie
17.30-18.30
Spotkanie Koła Naukowego ds. Badań nad Nazistowską Pseudoeutanazją i Przymusowymi Sterylizacjami
20.00-21.30
Kolacja | Aula Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
po wcześniejszej rejestracji ([email protected]) WYDARZENIE PŁATNE
30
Dzień 3
5.
Niedziela, 12.10.2014 r.
Sesja pt. Społeczno-kulturowe aspekty medycyny w czasach
nazizmu.
moderacja: prof. dr hab. Piotr Madajczyk,
prof. AMW dr hab. Piotr Semków | Sala pod Zegarem
5.1
9.00-9.20
Naga egzystencja – „choroba głodowa” jako przedmiot
badań medycznych w Getcie Warszawskim i obozach zagłady.
Filozoficzne refleksje.
prof. UZ dr hab. Stefan Konstańczak
5.2
9.20-9.40
Specyfika ludobójstwa dokonanego przez Niemców
z udziałem świata medycznego w okresie III Rzeszy, na tle rzezi
Ormian u progu XX stulecia i masakry Tutsich
u schyłku XX wieku.
dr Stanisław Antczak
5.3
9.40-10.00
Aniołowie śmierci i niewarci życia. Nazistowska eugenika i
eutanazja wobec winy i kary.
prof. AMW dr hab. Piotr Semków
5.4
10.00-10.20
5C.
9.30-12.00
5D.
9.30-12.00
9.30-12.00
Warsztaty dla
Warsztaty dla
Zwiedzanie Fortu
studentów/
studentów/
VII.
doktorantów.
doktorantów.
prowadzenie: mgr
prowadzenie:
po wcześniejszej
Anna Rosehein-Os-
dr Katarzyna B.
rejestracji ([email protected]
owska | Sala Beczka
Głodowska | Sala
ump.edu.pl) dr Ag-
Beczka
nieszka Żok
Zabiegi sterylizacji osób narodowości romskiej dokonywane w
szpitalu w Złotowie w latach 1943-1945.
dr Monika Tomkiewicz
31
Dzień 3
10.20-10.30
Niedziela, 12.10.2014 r.
Dyskusja i podsumowanie
10.30-10.50
Przerwa kawowa | CK Zamek
HJ Catering Hanna Burwiel
6.
Sesja pt. Polska służba zdrowia w okresie okupacji hitlerowskiej
moderacja: dr hab. Anita Magowska,
prof. UZ dr hab. Stefan Konstańczak | Sala pod Zegarem
6.1
10.50-11.10
Rozprawa Stanisława Lema o faszyzmie i lekarzach.
6.2
11.10-11.30
Losy dzieci żydowskich w Getcie Warszawskim w pismach Janusza
dr Agnieszka Gajewska
Korczaka.
dr hab. Bożena Mroczek
6.3
11.30-11.50
Wierność państwu, zachowanie etyki pielęgniarskiej,
bezwzględna troska o własne życie - postawy moralne
pielęgniarek polskich i niemieckich w czasie II Wojny Światowej.
mgr Magdalena Kuczyńska
32
Dzień 3
6.4
11.50-12.10
12.10-12.30
Niedziela, 12.10.2014 r.
Służba sanitarna w okupowanej Warszawie
dr Joanna Szymoniczek
Podsumowanie i dyskusja
12.30-12.50
6.5
12.50-13.10
6.6
13.10-13.30
6.7
13.30-13.50
Przerwa kawowa | CK Zamek
HJ Catering Hanna Burwiel
Opieka medyczna nad powstańcami warszawskimi w obozach jenieckich Wehrmachtu.
dr Piotr Stanek
Opieka okołoporodowa w Polsce w okresie II Wojny Światowej.
dr Antonina Doroszewska, dr Barbara Baranowska, prof. dr hab. Ewa Dmoch-Gajzlerska
Prof. med. Jan Olbrycht - ofiara i oskarżyciel zbrodni popełnionych przez niemieckich lekarzy w obozie koncentracyjnym
Auschwitz-Birkenau.
dr Zdzisław Jezierski
13.50-14.10
Zakończenie i podsumowanie konferencji
prof. dr hab. Michał Musielak
14.10-15.10
Przerwa obiadowa | CK Zamek
HJ Catering Hanna Burwiel
33
34
Vorläufiges Programm der Konferenz
„Medizin im besetzten Polen im Schatten des Nationalsozialismus”
10.-12. Oktober 2014, Kulturzentrum Zamek in Poznań
Tag 1
Freitag, 10.10.2014
9.00-15.00
Registrierung der Teilnehmer, Abholung der Konferenzunterlagen
11.00-14.00
Möglichkeit zur Besichtigung der Gedenkstätte Żabikowo mit Vorführung des dort erarbeiteten Films
zur Heil- und Pflegeanstalt Tiegenhof.
dr Stanisław Antczak, mgr Jacek Nawrocik, mgr Michał Maćkowiak
14.30-15.00
15.00-15.45
Begrüßung
HJ Catering Hanna Burwiel
Eröffnung der Konferenz und Begrüßung der Teilnehmer.
prof. dr hab. Michał Musielak, prof. dr. hab. Jacek Wysocki, Dyrektor Anna Hryniewiecka, dr Friedrich Leidinger
1.
Panel
Moderation prof. dr hab. Witold Molik | Sala pod Zegarem
35
Tag 1
1.1
15.45-16.15
1.2
16.15-17.15
1.3
17.15-17.45
Freitag, 10.10.2014
Die Vernichtung psychisch Kranker im besetzten Polen.
dr hab. Tadeusz Nasierowski
Der Warthegau- ein Überblick über den Forschungsstand.
dr Ingo Loose
Rassenhygiene in Deutschland und der medizinische Berufsstand in Polen in der Zwischenkriegszeit.
prof. dr hab. Michał Musielak
17.45-18.00
Diskussion und Zusammenfassung
18.15-19.15
Besichtigung des Tagungsortes, des Kaiserschlosses, in zwei Gruppen (dt./pol.)
prof. dr hab. Bożena Górczyńska Przybyłowicz (DE)
mgr Bartosz Wiśniewski (PL)
20.00-21.30
36
Abendessen am Tagungsort | CK Zamek
HJ Catering Hanna Burwiel
Tag 2
2A
Samstag, 11.10.2014
Panel: Der Gesundheitsdienst im Warthegau.
2B
Moderation: dr. Ingo Loose, dr. Rafał Reczek | Sala pod Zegarem
Panel: Medizin in Konzentrationslagern.
Moderation: dr Katarzyna B. Głodowska,
dr. hab. Hendryk Lisiak | Sala Audiowizualna
2A.1
9.00-9.20
Der deutsche Gesundheitsdienst im Warthegau
1939-1945.
2B.1
9.00-9.20
dr Johannes Vossen
Lagererfahrungen und Lagersozialisation als Einflussfaktoren auf
die Herausbildung des KZ-Syndroms.
mgr Daria Czarnecka
2A.2
9.20-9.40
Der Forschungsstand zum Krankenmord im Warthegau 19391945.
dr Agnieszka Łuczak,
2B.2
9.20-9.40
Das Frauen-Lagerkrankenhaus Auschwitz-Birkenau (1942-1945).
2B.3
9.40-10.00
Medizinische Experimente im Dritten Reich vor dem Nürnberger
dr Maria Ciesielska
mgr Aleksandra Pietrowicz
2A.3
9.40-10.00
2A.4
10.00-10.20
Die Anstalt Dziekanka. Euthanasie in regionaler Perspektive.
mgr Enno Schwanke
Abrechnung mit Eugenik und Rassenhygiene nach dem Zweiten
Weltkrieg.
Tribunal (9.12.1946-20.8.1947).
mgr Joanna Wolska
2B.4
10.00-10.20
Medizinische Betreuung im KZ Gross-Rosen.
10.20-10.40
Diskussion und Zusammenfassung
dr Dorota Sula
prof. dr hab. Piotr Madajczyk
10.20-10.40
Diskussion und Zusammenfassung
37
Tag 2
Samstag, 11.10.2014
10.40-11.00
3A
Kaffeepause | CK Zamek
Panel: Medizin an Orten der Vernichtung.
HJ Catering Hanna Burwiel
3B
Panel: Psychiatrische Krankenhäuser unter
Moderation: prof. dr hab. Bożena Górczyńska-Przybyłowicz, Dr.
NS-Herrschaft.
Anna Ziołkowska | Sala pod Zegarem
Moderation: dr hab. Tadeusz Nasierowski,
Prof. dr hab. Michał Musielak | Sala Audiowizualna
3A.1
11.00-11.30
Als Kranker und Pfleger im Krankenrevier von Auschwitz-Birkenau
– Gedanken eines ehemaligen Häftlings und Historikers.
3B.1
11.00-11.25
prof. dr hab. Wacław Długoborski
Praktiken der Einweisung von Patienten in die Psychiatrie im
Dritten Reich, der BRD und der DDR 1941-1963.
mgr Stefanie Coché
3A.2
11.30-11.50
3A.3
11.50-12.10
Polnische Zwangsarbeiter in Hadamar.
dr Georg Lilienthal
“Nicht bildungsfähig-Abteilung B”: Selektion und Vernichtung in
der Jugendpsychiatrischen Klinik Loben [1941-1945].
dr Kamila Uzarczyk
Die Rollen, Aufgaben und die Verantwortung von Pfleger_innen
im Konzentrations- und Vernichtungslager Auschwitz-Birkenau.
dr Katarzyna B. Głodowska
3A.4
12.10-12.30
3B.2
11.25-11.50
3B.3
11.50-12.15
Reaktionen niederländischer Ärzte und Pfleger
auf die deutsche Besatzungspolitik.
mgr Marco Gietema
In Pirna-Sonnenstein ermordete polnische Patienten.
dr Boris Böhm
3B.4
12.15-12.40
Archäologie der Massengräber von ermordeten Patienten aus der
Dziekanka-Anstalt (Tiegenhof) in Gnesen
mgr Jacek Nawrocik
38
Tag 2
12.30-12.50
Samstag, 11.10.2014
Diskussion und Zusammenfassung
13.00-14.30
4A
4A.1
14.30-14.50
Mittagessen | CK Zamek
Panel: Rassenhygiene und ihre Konsequenzent
12.40-13.00
Dyskusja i podsumowanie
HJ Catering Hanna Burwiel
4B
Panel: Erinnerung und Bildung.
Moderation: prof. dr hab. Piotr Madajczyk,
Moderation: dr. hab. Jolanta Ambrosewicz-Jacobs, Robert
prof. Dr. Piotr Semków | Sala Audiowizualna
Parzer | Sala pod Zegarem
„Rassismus gegen das Slawentum” im politischen Denken Karol
Stojanowskis.
4B.1
14.30-14.50
Der neue Gedenk- und Informationsort für die Opfer der
nationalsozialistischen »Euthanasie«-Morde an der Berliner
Tiergartenstraße 4.
prof. UWr. dr hab. Maciej Marszał
PD dr. Gerrit Hohendorf
4A.2
14.50-15.10
„Medizin unter Besatzung”. Versuch einer soziologischen Analyse
und Interpretation von Chroniken aus dem Gebiet um Zamość
(1939-1944)
4B.2
14.50-15.10
Debatten über die Idee der Rassenhygiene in der polnischen
Eugenik.
mgr Anna Słoniowska
allen Bildungslevels den Holocaust zu unterrichten.
dr Piotr Trojański
dr hab. prof. nadzw. UMCS Włodzimierz Piątkowski
4A.3
15.10-15.30
Holocaustbildung an Universitäten? Über die Notwendigkeit, auf
4B.3
15.10-15.30
Das Denkmal der grauen Busse. Konzept
und Erfahrungen in Poznań.
Andreas Knitz,
PD dr Thomas Müller, dr Horst Hoheisel
39
Tag 2
4A.4
15.30-15.50
Samstag, 11.10.2014
Anthropologische Forschungen durch Nationalsozialisten an
Juden im Tarnówer Ghetto.
4B.4
15.30-15.50
dr hab. Leszek Hońdo
15.50-16:00
4.5
16.20-17.20
mgr Elżbieta Pasternak
Diskussion
16.00-16.20
Die Internationale Jugendbegegnungsstätte in Oświęcim –
Bildungsprojekte für Medizinstudenten.
15.50-16:00
Kaffeepause| CK Zamek
Diskussion
HJ Catering Hanna Burwiel
Diskussionspanel: Sollen historische Argumente im Kontext aktueller bioethischer Herausforderungen verwendet werden?
prof. dr hab. Michał Musielak, prof. dr hab. Marek Maciejewski,
dr Michael Wunder, dr Miriam Richter, dr Ewa Baum | Sala pod Zegarem
17.20-17.30
Diskussion und Zusammenfassung
17.30-18.30
Treffen des Arbeitskreises zur Erforschung der NS-„Euthanasie” und Zwangssterilisationen
20.00-21.30
40
Abendessen im Aula Adam-Mickiewicz Universität
Tag 3
5.
Sonntag 12.10.2014.
Panel: Kulturelle und soziale Aspekte der Medizin im NS.
Moderation: dr. Kamila Uzarczyk, prof. dr. Jerzy Supady
5.1
9.00-9.20
Die nackte Existenz- „Hungerkrankheit” als Forschungsobjekt im
Warschauer Ghetto und in Vernichtungslagern. Philosophische
Reflektionen.
prof. UZ dr hab. Stefan Konstańczak
5.2
9.20-9.40
Besonderheiten der deutschen Medizinverbrechen im Dritten
Reich vor dem Hintergrund der Vernichtung der Armenier am
Anfang und der Tutsi am Ende des 20. Jahrhunderts.
dr Stanisław Antczak
5.3
9.40-10.00
Todesengel und Lebensunwerte. NS-Eugenik und Euthanasie im
Angesicht von Schuld und Sühne.
prof. AMW dr hab. Piotr Semków
5.4
10.00-10.20
Sterilisation der Roma - durchgeführt im Krankenhaus in Zlotow
5C.
9.30-12.00
5D.
9.30-12.00
9.30-12.00
Workshops für
Workshops
Besichtigung der
polnische Studenten
für polnische
Gedenkstätte Fort VII
und Doktoranden
Studenten und
(Leitung: dr Katarzyna
Doktoranden
B. Głodowska) | Sala
(Leitung: Anna
Beczka
Rosehein-Osowska)
dr Agnieszka Żok
mgr Robert Parzer
| Sala Beczka
in 1943-1945.
dr. Monika Tomkiewicz
41
Tag 3
10.20-10.30
Sonntag 12.10.2014.
Diskussion und Zusammenfassung
10.30-10.50
Kaffeepause | CK Zamek
HJ Catering Hanna Burwiel
6.
Panel: Der polnische Gesundheitsdienst zur Besatzungszeit.
Moderation: dr hab. Anita Magowska,
prof. dr. Stefan Konstańczak | Sala pod Zegarem
6.1.
10.50-11.10
Die Abhandlung Stanisław Lems über den Faschismus und die
Ärzte.
dr Agnieszka Gajewska
6.2.
11.10-11.30
Die Schicksale jüdischer Kinder im Ghetto Warschau in den
Schriften Janusz Korczaks.
dr hab. Bożena Mroczek
6.3.
11.30-11.50
Staatsgläubigkeit, Beibehaltung der pflegerischen Ethik
und rücksichtslose Sorge um das eigene Leben: Moralische
Einstellungen polnischer und deutscher Pflegerinnen im Zweiten
Weltkrieg.
mgr Magdalena Kuczyńska
42
Tag 3
6.4.
11.50-12.10
12.10-12.30
Sonntag 12.10.2014.
Der Gesundheitsdienst im besetzten Warschau.
dr Joanna Szymoniczek
Zusammenfassung und Diskussion
12.30-12.50
6.5.
12.50-13.10
6.6.
13.10-13.30
6.7.
13.30-13.50
13.50-14.10
Kaffeepause | CK Zamek
HJ Catering Hanna Burwiel
Die medizinische Betreuung für die Warschauer Aufständischen in den Kriegsgefangenenlagern.
dr Piotr Stanek
Die Betreuung von Geburten in Polen im Zweiten Weltkrieg.
dr Antonina Doroszewska, dr Barbara Baranowska, prof. dr hab. Ewa Dmoch-Gajzlerska
Prof. med. Jan Olbrycht – Opfer und Ankläger von Verbrechen, die deutsche Ärzte im Lager Auschwitz-Birkenau begingen.
dr Zdzisław Jezierski
Zusammenfassung der Konferenz
prof. dr hab. Michał Musielak
14.10-15.10
Mittagessen/Abreise | CK Zamek
HJ Catering Hanna Burwiel
43
44
PRELEGENCI / DIE VORTRAGENDE
45
46
EKSTERMINACJA CHORYCH
PSYCHICZNIE W POLSCE
/
VERNICHTUNG DER PSYCHISCH
KRANKEN IM BESETZTEN
były dla Niemców poligonem doświadczalnym w
poszukiwaniu skutecznych metod zabijania ludzi
na skalę przemysłową, które wykorzystano później
do eksterminacji chorych psychicznie w sześciu
ośrodkach akcji „T4” na terenie Niemiec, a następnie
podczas Holokaustu, o tyle na terenie Generalnej
Guberni Niemcy pozostali przy tradycyjnych
metodach zabijania chorych psychicznie, od których
nie stronili również w Kraju Warty.
(…) Szacuje się, że w czasie wojny że w wyniku
Dr hab. Tadeusz Nasierowski
ludobójczych działań niemieckich okupantów
Wystąpienie: 1.1; piątek, 10.10.2014 r. (dzień 1)
(zabijanie, głodzenie, złe warunki sanitarne
Vortrag: 1.1; Freitag, 10.10.2014 (Tag 1) sprzyjające szerzeniu się chorób zakaźnych) śmierć
poniosło około 20 tysięcy chorych psychicznie
Czy zagładę osób z zaburzeniami psychicznymi
obywateli polskich.
na ziemiach polskich podczas II wojny światowej
powinno się traktować jako część programu
eutanazji, czy też jako wydarzenie samoistne
mające jedynie punkty styczne z akcją T4? Historycy
Soll man die Vernichtung der psychisch Kranken
niemieccy, mając skłonność do zawężania tematu
auf polnischem Boden als einen Programmteil im
do spraw bezpośrednio związanych z zagładą
Rahmen der Euthanasie betrachten, oder als ein
chorych, wybierają pierwszą opcję. Nie jest to moim
spontanes Ereignis, das nur tangential zur T4-Aktion
zdaniem podejście właściwe. O ile bowiem zagłada
war? Deutsche Historiker, die dazu neigen, um das
osób chorych psychicznie w „starej Rzeszy” (akcja
Thema der Vernichtung der psychisch Kranken zu
T4) była centralnie sterowanym programem, w
beschränken, wählen die erste Option. Obwohl
pierwszym etapie całkowicie zbiurokratyzowanym,
diese Vernichtung im „alten Reich“ (T4-Aktion) ein
w postaci ściśle określonej procedury medycznej,
zentralgesteuertes Programm und in erster Phase
o tyle dokonana przez Niemców zagłada osób
völlig bürokratisiert (nach streng bestimmten
chorych psychicznie na ziemiach polskich
medizinischen Prozeduren) war, hatte die durch
poza powierzchowną selekcją chorych była
Deutsche durchgeführte Vernichtung der psychisch
odbiurokratyzowana i miała wiele twarzy, od
Kranken auf polnischem Boden viele Gesichte,
ad hoc przeprowadzanych akcji likwidacyjnych
unter anderem: Tötungsaktionen waren oft Ad-hoc,
podejmowanych z inspiracji lokalnych władz
auf Anweisung der Gauverwaltung, durchgeführt;
okupacyjnych do długotrwałego stosowania
es wurden auch indirekte Tötungsmethoden
pośrednich form eksterminacji w postaci głodzenia
angewendet; die Kranken starben aus Hunger und
i stwarzania warunków sprzyjających szerzeniu się
wegen schlechter Bedingungen,
chorób zakaźnych.
die Infektionskrankheiten verursachten etc.
(…) O ile szpitale psychiatryczne w Kraju Warty
(…)Die Anstalten im Wartheland waren für
die Deutschen ein Übungsplatz, wo man
nach erfolgreichen und breit angelegten
Tötungsmethoden gesucht hat, um zuerst die
psychisch Kranken in 6 Anstalten im Rahmen der
T4-Aktion in Deutschland und später im Holocaust
zu vernichten.
In Generalgouvernement benutzten die Deutschen
eher traditionelle Tötungsmethoden.
(…) Man schätzt, dass ca. 20 tausend psychisch
Kranken der polnischen Nationalität infolge
des Völkermordes durch die deutschen Besatzer
gestorben sind.
/
47
Kraj Warty - stan badaŃ
nad tematem
/
WARTHENLAND – AKTUELLE
FORSCHUNGSERGEBNISSE
Dr Ingo Loose
dużym zainteresowaniem w kręgach akademickich
zajmujących się historią nazizmu.
Artykuł ma przedstawić proces badań oraz
proces upamiętniania chorych osób, zabitych
przez nazistów od okresu powojennego do
współczesności, a także dogłębniej przedstawić
specyfikę tych badań na terenie Republiki
Federalnej Niemiec oraz Polski. Jednocześnie należy
podjąć próbę nakreślenia przyszłych celów oraz
postulatów w zakresie badań, szczególnie jeśli
chodzi o badania polsko-niemieckie.
Wystąpienie: 1.2; piątek, 10.10.2014 r. (dzień 1)
Vortrag: 1.2; Freitag, 10.10.2014 (Tag 1) /
Im Gegensatz zu vielen anderen
nationalsozialistischen Verbrechen ist der
W przeciwieństwie do innych zbrodni nazistowskich
Massenmord an Kranken und Menschen mit
zagadnienie masowego mordowania osób chorych
Behinderungen über Jahrzehnte hinweg nicht
oraz upośledzonych przez dziesiątki lat nie
nur völlig unzureichend erforscht worden, auch
doczekało się szczegółowych badań, także
eine juristische Aufarbeitung, das heißt die
w aspekcie prawnym. Mamy tu na myśli głównie
Strafverfolgung der Täter und eine angemessene
postępowanie karne w stosunku do sprawców oraz
›Entschädigung‹ der Opfer und ihrer Angehörigen
odpowiednie „zadośćuczynienie” dla ofiar oraz ich
fand – wenn überhaupt – nur in unbedeutendem
bliskich. Nawet, jeśli miało on miejsce, to tylko w
Maße statt. Hinzukommt, dass die Opferzahl der
bardzo niewielkim stopniu.
Krankenmorde mit knapp über 70.000 lange Zeit
Do tego, dochodzi fakt, że przez wiele lat ukrywano
vielfach falsch, das heißt viel zu niedrig, angegeben
rzeczywistą liczbę ofiar- chorych zamordowanych
wurde und dass die Tötungen im Rahmen der sog.
przez nazistów. Oficjalnie podawana liczba 70.000
›Euthanasie-Aktion‹ nur einen Teil der Verbrechen
była niższa niż stan faktyczny, a uśmiercanie ludzi
fokussieren sowie die Morde nach Sommer 1941
w ramach, tzw. eutanazji stanowiło jedynie część
und vor allem in den Gebieten außerhalb der
popełnionych zbrodni. Nie uwzględniano zbrodni po
Reichsgrenzen nicht berücksichtigen.
lecie 1941 roku oraz wszystkich zbrodni dokonanych
Erst in den letzten Jahren sind durch den
poza granicami Rzeszy. Dopiero niedawno, w wyniku
erweiterten Fokus auf Ostmitteleuropa die
większego zainteresowania Europą Wschodnią,
Opferzahlen deutlich nach oben korrigiert worden,
skorygowano liczbę ofiar i okazało się, że przekracza
mittlerweile geht man von etwa 300.000 Menschen
ona 300.000. Zaczęto mówić o tym, że warto
aus, die den Krankenmorden zum Opfer fielen.
przeprowadzić dokładne badania dotyczące ofiar z
Eine nennenswerte Forschung insbesondere
okupowanych krajów na terenie Europy Wschodniej.
zu den Opfern aus den besetzten Ländern
Temat nadal jednak nie cieszy się wystarczająco
48
Ostmitteleuropas ist jedoch noch immer nur in
Ansätzen vorhanden und stößt in der akademischen
Geschichtsforschung nach wie vor auf ein nur
geringes Interesse.
Der geplante Überblicksbeitrag möchte die
Entwicklung der Forschung und des Gedenkens
der Krankenmorde von der unmittelbaren
Nachkriegszeit bis zur Gegenwart nachzeichnen
und dabei insbesondere auf die Spezifika in der
Bundesrepublik sowie in Polen eingehen. Zugleich
soll auch der Versuch unternommen werden,
zukünftige Ziele und Forschungsdesiderate
insbesondere einer grenzüberschreitenden deutschpolnischen Forschung zu skizzieren.
HIGIENA RAS W NIEMCZECH
A ŚRODOWISKO MEDYCZNE
W POLSCE W OKRESIE
MIĘDZYWOJENNYM
/
RASSENHYGIENE IN
DEUTSCHLAND UND
MEDIZINBEREICH IN POLEN IN
DER ZWISCHENKRIEGSZEIT
Prof. dr hab. Michał Musielak
Wystąpienie: 1.3; piątek, 10.10.2014 r. (dzień 1)
Vortrag: 1.3; Freitag, 10.10.2014 (Tag 1)
Jeśli przyjąć, że źródłem higieny ras
(Rassenhygiene) były z jednej strony nowe teorie
przyrodnicze, jakie pojawiły się w XIX w., a z drugiej
narastające postawy i przekonania rasistowskie, to
Niemcy – obok Stanów Zjednoczonych – były na
początku XX w. najbardziej przychylnym krajem
dla tego typu ideologii. W tym kontekście teza, że
kryzys cywilizacji zachodniej wynika z postępującej
degeneracji gatunku ludzkiego, trafiała na bardzo
podatny grunt, nie tylko w Niemczech. Niewątpliwie
jednak w Cesarstwie Niemieckim, a potem w
Republice Weimarskiej, higiena ras rozwinęła
się najbardziej i oddziaływała na środowiska
eugeniczne w wielu krajach, również w Polsce.
Celem wystąpienia jest próba odpowiedzi na
pytania: czy i na ile higiena ras w Niemczech
wpłynęła na polskie środowisko medyczne,
związane z ruchem eugenicznym, a także, jakie
elementy niemieckiej higieny ras próbowano w
Polsce okresu międzywojennego wprowadzić w
życie. Również autor w oparciu o własne badania
spróbuje określić środowiska lekarskie, które uległy
„ukąszeniu eugenicznemu” niemieckiej higieny ras,
a także wskazać przyczyny.
/
Angenommen, dass - einerseits die neuen
Naturtheorien, die im 19. Jahrhundert entstanden
sind und andererseits die zunehmende rassistische
Einstellungen und Überzeugungen die Quellen
für die Rassenhygiene waren, dann war gerade
Deutschland – neben USA – Anfang des 20.
Jahrhunderts das am meisten befürwortendes Land
für solche Ideologie. In diesem Zusammenhang
ist die These, dass die Krise der westlichen
Zivilisation sich aus fortschreitender Degeneration
der Menschheit ergibt, auf einen sehr fruchtbaren
Boden gefallen; und nicht nur in Deutschland. Die
Rassenhygiene entwickelte sich am meisten im
Kaiserreich und dann in der Weimarer Republik und
beeinflusste die Eugenik in vielen Ländern, auch in
Polen.
Das Ziel dieser Präsentation ist auf folgende
Fragen zu antworten: ob und wie beeinflusste die
Rassenhygiene in Deutschland die polnischen,
medizinischen Kreisen, die mit der EugenikBewegung verbunden waren? Und auch welche
Elemente der Rassenhygiene versuchte man in
der Zwischenkriegszeit in Polen umzusetzen?
Der Autor versucht auch anhand seiner eigenen
Untersuchungen die ärztlichen Kreisen zu
bezeichnen, die etwas mit der Rassenhygiene zu tun
hatten. Er versuchte auch die Gründe dafür nennen.
49
NIEMIECKA PUBLICZNA SŁUŻBA
ZDROWIA W KRAJU WARTY
1939-1945
/
DER DEUTSCHE ÖFFENTLICHE
GESUNDHEITSDIENST IM
WARTHEGAU 1939-1945
Dr Johannes Vossen
Wystąpienie: 2A.1; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 2A.1; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
W latach 1939-45 główną zasadą polityki zdrowia w
Okręgu Warckim była segregacja żyjących tam ludzi
w trzy grupy narodowościowe (Niemców, Polaków i
Żydów) oraz ich nierówne traktowanie
w ramach tzw. „walki narodowościowej”. We
wszystkich swoich działaniach wydział zdrowia
w urzędzie namiestnika Rzeszy w Okręgu Warckim
aktywnie przestrzegał tej rasistowskiej „polityki
narodowościowej”. W swoich obszarach działań
uznawał tę politykę za autonomiczną oraz
prowadził ją na własną odpowiedzialność. To
mogło prowadzić do współudziału w dyskryminacji,
pozbawianiu praw, wypędzeniu oraz zabijaniu
polskich oraz żydowskich grup narodowych, przy
jednoczesnej stabilizacji ochrony zdrowia narodu
niemieckiego. Ten referat przedstawia wspomnianą
powyżej politykę w chronologicznym porządku na
przykładzie konkretnych obszarów działań oraz
naświetla politykę niemieckiej publicznej służby
zdrowia w Okręgu Warckim w latach 1939 – 1945,
50
znajdującej się na styku ideologii i pragmatyzmu.
/
1939-45 Grundprinzip der Gesundheitspolitik im
Warthegau war die Segregation der dort lebenden
Menschen in drei Bevölkerungsgruppen (Deutsche,
Polen und Juden) und deren Ungleichbehandlung im
Rahmen des sog. „Volkstumskampfes“. Bei allen
ihren Aktivitäten trug die Gesundheitsabteilung
in der Behörde des Reichsstatthalters diese
rassistische „Volkstumspolitik“ im Warthegau
im Grundsatz aktiv mit und formulierte sie
für ihren Tätigkeitsbereich autonom und
eigenverantwortlich aus. Dies konnte bis zur
Mitwirkung bei der Diskriminierung, Entrechtung,
Vertreibung und Ermordung von polnischen und
jüdischen Bevölkerungsgruppen bei gleichzeitiger
gesundheitliche Stabilisierung der deutschen
Bevölkerung gehen. Der Vortrag zeichnet diese
Politik am Beispiel konkreter Tätigkeitsfelder
chronologisch nach und beleuchtet die Politik
des deutschen öffentlichen Gesundheitsdienstes
im Warthegau zwischen 1939 und 1945 im
Spannungsfeld von Ideologie und Pragmatismus.
STAN BADAŃ NAD
EKSTERMINACJĄ OSÓB
CHORYCH
I NIEPEŁNOSPRAWNYCH
NA TERENIE OKUPOWANEJ
WIELKOPOLSKI W LATACH 19391945
/
FORSCHUNGENSTAND ÜBER DIE
VERNICHTUNG KRANKER UND
BEHINDERTER MENSCHEN IM
BESTEZTEN GROSSPOLEN IN
JAHREN 1939-1945
Dr Agnieszka Łuczak
Mgr Aleksandra Pietrowicz
Wystąpienie: 2A.2; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 2A.2; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
po II wojnie światowej prace zmierzające do
udokumentowania,
a następnie badania tej problematyki, znacząco
wzbogacone od lat 80-tych XX wieku dzięki
kontaktom badaczy polskich i niemieckich, nie
przyniosły dotąd zadawalającego efektu w postaci
wyczerpującej monografii. Brak także wydawnictw
źródłowych oraz publikacji popularyzatorskich.
W artykule sformułowano postulaty badawcze oraz
wysunięto kwestie wymagające dalszych ustaleń.
/
Im besetzten Großpolen, das ins Dritte Reich
eingegliedert wurde, hat SS-Sonderkomando schon
im Oktober 1939 die Patienten aus psychiatrischen
Kliniken, Heil- und Pflegeanstalten und die
geistig oder psychisch behinderten Menschen zu
töten begonnen. Seit dem Winter 1940 wurden
auch deutsche Kranke, die aus den deutschen
Krankenhäusern transportiert wurden, getötet.
Die Arbeiten zu diesem Thema und Bearbeitung
dieser Problematik, die schon nach dem Kriegszeit
angefangen wurden, erfordern noch mehr
Forschungen und sollen vertieft werden. Es fehlt
leider noch an Popularisierungspublikationen. In
dem Artikel wurden wissenschaftliche Postulate
gesammelt und Fragen, die weitere Bearbeitung
bedürfen, dargestellt.
Na terenie okupowanej Wielkopolski, wcielonej
bezpośrednio do III Rzeszy, od października 1939
roku prowadzona była przez Sonderkommando
SS akcja mordowania pacjentów szpitali
psychiatrycznych, pensjonariuszy domów opieki
społecznej, osób niepełnosprawnych fizycznie
bądź umysłowo. Od zimy 1940 roku ofiarami
eksterminacji padali również chorzy Niemcy,
przywożeni ze szpitali na terenie Rzeszy. Podjęte
51
ZAKŁAD DZIEKANKA.
EUTANAZJA W PERSPEKTYWIE
REGIONALNEJ.
/
DIE PSYCHIATRISCHE ANSTALT
TIEGENHOF.
DIE NATIONALSOZIALISTISCHE
„EUTHANASIE“ IN REGIONALER
PERSPEKTIVE.
Mgr Enno Schwanke
Wystąpienie: 2A.3; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 2A.3; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
W prezentacji tej poruszony zostanie temat zakładu
psychiatrycznego Dziekanka – znajdujący się pod
Gnieznem zakład założono jeszcze w końcu XIX
wieku, a więc wówczas w obrębie Prus Wschodnich.
Duży szpital, początkowo nie wyróżniający się
wśród innych mu podobnych, po przejściu w ręce
polskie, po zakończeniu I. WŚ stał się przykładem
postępu. Liczba leczonych wzrosła, umieralność
spadała. Niestety, po wybuchu II. WŚ zarząd
przejęły władze Trzeciej Rzeszy, które postęp
rozumiały inaczej, niż cały ówczesny świat. Wyrażał
się on wtedy w coraz bardziej ekonomicznych i coraz
szybszych metodach zabijania pacjentów. Idea
czystości rasowej odcisnęła tam swoje piętno nie
tylko na ludności pochodzenia żydowskiego, czy
polskiego. Wykład o instytucji, która „zrodziła”
bohaterów Trzeciej Rzeszy.
52
/
In der Präsentation wird über die psychiatrische
Anstalt – Dziekanka (Tiegenhof) gesprochen. Die
Anstalt wurde in 19. Jahrhundert in Form eines
Pavillon-Systems errichtet und lag in der Nähe
von Gnesen in Ostpreußen. Nach dem Ersten
Weltkrieg wurde Dziekanka durch die polnische
öffentliche Hand übernommen und weitergeführt.
Unter Leitung eines neuen Direktors wurde sie zu
einer der fortschrittlichsten Anstalten Polens im
Bereich der Heil- und Pflegetherapie geisteskranker
Menschen. Dank der neuen therapeutischen
Methoden besaß Dziekanka nicht nur die niedrigste
Sterblichkeitsziffer Polens, sondern eine der
niedrigsten weltweit. Leider, als Dziekanka
durch deutsche Verwaltung übernommen wurde,
begann der Mord an Kranken. Die ersten Opfer der
Implementierung der Rassenpflege in Dziekanka
waren alle polnischen und jüdischen Patienten. Ein
Vortrag über eine Anstalt, woher die „Helden“ des
Dritten Reiches kamen.
ROZLICZENIE Z EUGENIKĄ
I HIGIENĄ RASOWĄ PO
ZAKOŃCZENIU
II WOJNY ŚWIATOWEJ
/
ABRECHNUNG MIT EUGENIK
UND RASSENHYGIENE NACH
DEM ZWEITEN WELTKRIEG
Prof. dr hab. Piotr Madajczyk
Wystąpienie: 2A.4; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 2A.4; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
Lutz Raphael wyróżnił dwa obszary i dwa okresy
w kształtowaniu koalicji dyskursu o inżynierii
społecznej. Kończą się one w różnym czasie po
II wojnie światowej. Pierwszy dyskurs stanowił
dyskurs modernizacyjny. Drugi dyskurs związany był
ze zróżnicowaniem po 1910 r. i pojawieniem się
w nim kierunków związanych z demografią
i biologizacją problemów społecznych. Eugenikę
potępiano jako należącą do przeszłości, w
Niemczech unieważniano odpowiednie regulacje
prawne, ale w praktyce kontynuowano ją w
wielu krajach w nietotalitarnej wersji. Kraje
skandynawskie przerwały eugeniczne programy
na początku lat 70. Nadal używano tam nazwy
eugenika, odnowiono kontakty z naukowcami
niemieckimi. Analogicznie linie kontynuacji
widoczne są w odniesieniu do traktowania chorób
dziedzicznych.
W Niemczech Zachodnich kontynuacja
przedwojennych tendencji widoczna jest aż do lat
60. Nastąpiła wtedy zmiana generacyjna i przejęte
zostały wzory anglosaskie. Eutanazję poparło w
1969 r. jeszcze 38% mieszkańców RFN.
/
Lutz Raphael hat zwei Bereiche und zwei Zeiträume
in der Bildung der Diskurskoalition über Social
Engineering unterschieden. Sie gehen zu Ende
in verschiedenen Zeiträumen nach dem Zweiten
Weltkrieg. Der erste Diskurs war ein so genannter
Modernisierungsdiskurs.
Der zweite Diskurs war mit einer Differenzierung
nach dem Jahr 1910 und mit Trends, die
mit Demografie und Biologisierung der
gesellschaftlichen Probleme assoziiert waren,
verbunden.
Die Eugenik wurde als ein der Vergangenheit
angehörtes Konzept verurteilt. In Deutschland
wurden entsprechende Gesetzregelungen
aufgehoben, aber in der Wirklichkeit war die Eugenik
in vielen Ländern in einer nicht-totalitären Version
fortgesetzt. Die skandinavischen Ländern haben
Anfang der siebziger Jahre die Eugenik-Programme
gestoppt. Jedoch war das Eugenik-Konzept nach
wie vor da und die Kontakte mit den deutschen
Wissenschaftlern wurden erneuert. Deren
Fortsetzung sieht man vor allem in Bezug auf die
erbliche Krankheiten.
In Westdeutschland war die Fortsetzung
der Vorkriegstrends bis zu sechziger Jahren
sichtbar. Da erfolgte Generationswechsel und die
angelsächsischen Muster wurden übernommen.
In 1969 war die Euthanasie noch von 38% der BRDEinwohner befürwortet.
53
DOŚWIADCZENIA OBOZÓW
KONCENTRACYJNYCH –
OBOZOWA SOCJALIZACJA I JEJ
WPŁYW NA ROZWINIĘCIE KZSYNDROMU
/
ERFAHRUNGEN DER KZ-LAGER
– LAGERSOZIALISIERUNG
UND IHR EINFLUSS AUF
ENTWICKLUNG DES KZSYNDROMS
Mgr Daria Czarnecka
Wystąpienie: 2B.1; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 2B.1; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
Osadzenie w obozie koncentracyjnym
i towarzysząca temu wydarzeniu swoista
„ceremonia powitalna” była pierwszym czynnikiem,
który powodował zachwianie konstrukcją
psychiczną więźnia. Zabranie wszystkiego,
co łączyło go ze światem „poza drutami”
nabierało wymiaru niemal symbolicznego. Nie
tylko konfiskowano rzeczy materialne, ale także
golono włosy, pozbawiano tożsamości nadając
numer ewidencyjny. Podczas procedury rejestracji
nowo przybyli (tak zwany Zugang) byli bici,
lżeni i zmuszani do publicznego rozbierania się.
Powodowało to zachwianie dotychczasowym
porządkiem świata. Kilka tygodni spędzonych
54
na kwarantannie wymagała od nowoprzybyłych
odrzucenia dawnych przyzwyczajeń i zaadaptowania
się do nowej moralności, jakim kierowało się
życie więźnia obozu koncentracyjnego. Pobyt na
kwarantannie był regresją do pierwszych lat życia,
w których dziecko uczy się podstawowych czynności
fizjologicznych i ich roli w przeżyciu. Niezbędne
było również zamknięcie się na pewne bodźce,
znalezienie punktu oporu w sobie.
Te przeżycia powodowały problemy w adaptacji
do życia w świecie bez drutów. U byłych więźniów
bardzo często dochodziło do daleko posuniętych
zmian w osobowości. Problem ten określono za
Antonim Kępińskim mianem KZ-syndromu. System
zaburzeń emocjonalnych byłych więźniów objawiał
się w różnorodny sposób, które wymagają szerszego
omówienia.
/
Das Konzentrationslager und die Aufnahme ins
KZ-Lager waren ein erster Faktor, der auf psychische
Struktur eines Gefangenen sehr negativ auswirkte.
Man hat den Gefangenen alles weggenommen, was
sie bei sich hatten und was sie mit der Welt „außer
Stacheldrähte“ verband. Nicht nur die materiellen
Güter wurden ihnen beschlagnahmt, sondern
auch hat man ihnen mit stumpfen Rasierern den
Kopf geschoren, alle Körperhaare entfernt und
auch ihre Identität weggenommen. Dazu bekam
jeder Häftlinge eine Nummer zugewiesen. Bei der
Aufnahmeprozedur ins Lager waren die neuen
Gefangenen (ein so genannter Zugang) geschlagen,
geschimpft und ohne Rücksicht auf ihre persönliche
Schamgefühle zu entkleiden gezwungen. Es wurde
gegen die Weltordnung verstoßen.
Ein paar Wochen in der Quarantäneeinrichtung
verbracht, erforderte von neu Ankommenden eine
Abweisung alter Gewohnheiten und eine Anpassung
an die neue Moralität, die im KZ-Lager galt. Der
Quarantäneaufenthalt war eine Regression in erste
Lebensjahre, in den ein Kind normalerweise die
grundlegenden physiologischen Funktionen und ihre
Rolle im Überlebensprozess lernt. Es war also nötig,
sich auf bestimmte Anreize zu blockieren und einen
Widerstandspunkt in sich zu finden.
Diese Erlebnisse verursachten Probleme
mit einer Anpassung ans Leben in der
Welt ohne Stacheldrähte. Bei ehemaligen
Gefangenen kam es sehr oft zu ausdauernden
Persönlichkeitsänderungen. Dieses ÜberlebendenSyndrom war auch als KZ-Syndrom oder HolocaustSyndrom bekannt und wurde durch Antoni Kepinski
geprägt. Posttraumatische Belastungsstörungen
bei ehemaligen betroffenen Gefangenen haben
verschiedene Formen angenommen, die auch eine
ausführliche und detaillierte Diskussion bedürfen.
DZIAŁALNOŚĆ SZPITALA
OBOZOWEGO DLA KOBIET W KL
AUSCHWITZ-BIRKENAU (19421945)
/
LAGERSKRANKENHAUS FÜR
FRAUEN IM KL AUSCHWITZBIRKENAU (1942-1945)
Dr Maria Ciesielska
Wystąpienie: 2B.2; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 2B.2; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
OObóz koncentracyjny KL Auschwitz-Birkenau
utworzono w 1940 roku aby wprowadzić w życie
nazistowską ideologię „oczyszczania ludzkiej rasy”
z „elementów niegodnych życia”. Także obozowe
„szpitale” wybudowano aby pełniły funkcje
eksterminacyjną w tzw. programie eutanazji,
„zabijaniu z łaski” osób uznanych za nieuleczalnie
chore i tym samym bezużyteczne dla Trzeciej
Rzeszy.
Obozowe władze SS w trosce o swoje własne
zdrowie, utworzyły w celu izolacji zakaźnie chorych
„szpital” obozowy dla kobiet (tzw. rewir). Więźniarki
lękały się jednak pobytu w rewirze i unikały go.
Panował pogląd, że „szpital” jest „przedsionkiem
do krematorium.” Funkcje kierownicze w obozowym
„szpitalu” pełnili lekarze SS, którzy zajmowali się
głównie akcjami eksterminacyjnymi, przeprowadzali
selekcje przybywających do obozu transportów
żydowskich jak również wśród pacjentów
obozowego „szpitala”, nadzorowali uśmiercanie
Żydów w komorach gazowych, byli obecni podczas
wykonywania egzekucji, podpisywali tysiące aktów
zgonu więźniów zawierające fałszywe rozpoznania
przyczyny śmierci oraz byli zaangażowani w
prowadzenie eksperymentów pseudonaukowych.
Ciągły głód w połączeniu z ciężka pracą fizyczną
prowadziły do wyczerpania organizmu więźniów
i rozwoju choroby głodowej, a tragiczne warunki
sanitarne i bytowe więźniarek przyczyną chorób
skórnych: świerzbu, wysypek, pęcherzycy, ropni
skóry i odmrożeń. Fizyczne znęcanie się nad
więźniarkami powodowało liczne urazy w tym
złamania kości i rozległe rany pośladków będące
wynikiem stosowanej kary chłosty. Prawie
wszystkie więźniarki cierpiały na schorzenia będące
wynikiem niedoborów witaminowych i zakażeń.
Więźniarki-lekarki i pielęgniarki pracujące w rewirze
zmuszone były do leczenia chorych praktycznie bez
użycia leków, narzędzi chirurgicznych i opatrunków.
Prezentacja zagadnienia ma na celu przekonanie,
że opis historii obozu KL Auschwitz-Birkenau nie
powinien pozostawać domeną jedynie historyków.
/
Die Konzentrationslager: KL AusschwitzBirkenau wurde in 1940 errichtet, um eine
neue nationalsozialistische Ideologie der
„Rassenhygiene“ umzusetzen, die zur
Rechtfertigung von Massenmorden an den, als
„lebensunwert“, definierten Menschen diente.
Auch die Lagerkrankenhäuser wurden errichtet,
um im Rahmen der Euthanasie („Gnadentod“)
alle todkranken und dadurch, für das Dritte Reich,
nutzlosen Menschen zu töten. Um die Verbreitung
von Infektionskrankheiten zu verhindern, hat
die SS-Lagerleitung im Hinblick auf ihre eigene
Gesundheit ein Lagerkrankenhaus für Frauen
(Revier) bauen lassen. Die weiblichen Häftlinge
hatten aber Angst vor dem Revier und machten
alles, um dorthin nicht zu geraten. Es gab
Ansichten, dass dieses Krankenhaus ein „Vorraum
zum Krematorium“ war. Die Leitungsfunktionen
im Lagerkrankenhaus (Häftlingskrankenbau)
hatten SS-Ärzte, die sich vor allem mit
Vernichtungsaktionen beschäftigten. Sie fuhren
sowohl eine Selektionen bei den jüdischen
„Zugänge“, als auch bei den Patienten des
Lagerkrankenhauses durch. Sie überwachten die
Ermordung der Juden in Gaskammern, sie waren
bei der Exekutionen anwesend und unterschrieben
tausende von Totenscheinen, die falsche
Todesursachen enthielten. Sie nahmen auch an
pseudo-wissenschaftlichen Experimenten teil.
Die Unterernährung und die körperliche
Schwerstarbeit führten zur Erschöpfung
und zum Hungertod bei den Häftlingen. Die
mangelhafte Hygiene verursachte meistens solche
Hautkrankheiten bei Häftlingen, wie: Krätze
(Scabies), Hautausschläge, Pemphigus, Abszesse
und Erfrierungen. Misshandlungen der weiblichen
Häftlingen führten zu zahlreichen Verletzungen,
wie zum Beispiel: Knochenbrüche und schwere
Wunden am Hinterteil nach Prügelstrafen. Fast alle
Häftlingen litten an durch den Mangel an Vitaminen
verursachten Erkrankungen und an Infektionen,
Die im Revier arbeitenden Häftlingen-Ärztinnen
und Pflegerinnen waren dazu gezwungen, um
die Kranken eigentlich ohne Medikamenten,
chirurgische Instrumente und Verbände zu
behandeln.
Darstellung dieses Themas soll uns zeigen, dass die
Beschreibung der Geschichte vom KL AuschwitzBirkenau nicht nur im Fachgebiet der Historiker
bleiben soll.
55
EKSPERYMENTY MEDYCZNE Z
ZAKRESU POLITYKI RASOWEJ
HITLEROWSKICH NIEMIEC
PRZED AMERYKAŃSKIM
TRYBUNAŁEM OKUPACYJNYM
W NORYMBERDZE (9 XII 1946 –
20 VIII 1947)
/
MEDIZINISCHE EXPERIMENTE IM
BEREICH DER RASSENPOLITIK
IN HITLERDEUTSCHLAND
VOR DEM AMERIKANISCHEN
MILITÄRGERICHT IN NÜRNBERG
(9 XII 1946 – 20 VIII 1947).
Głównym celem procesu było naświetlenie
zbrodniczych praktyk lekarskich polegających na
uśmiercaniu osób umysłowo chorych, przymusowej
sterylizacji, eksperymentach medycznych
przeprowadzanych na więźniach obozów
koncentracyjnych (Buchenwald, Dachau, NatzweilerStruthof, Auschwitz-Birkenau, Ravensbrück).
Prokuratorzy zmierzali do ustalenia przed
Trybunałem odpowiedzialności za przestępstwa
popełniane metodycznie, planowo i na ogromną
skalę przez poszczególnych oskarżonych,
będących czołowymi osobistościami hitlerowskiej
społeczności lekarskiej. Trybunał wyodrębnił, m.in.:
doświadczenia z zakresu polityki rasowej, medycyny
wojennej oraz chorób zakaźnych.
Doświadczenia z zakresu polityki rasowej
obejmowały przede wszystkim eksperymenty
medyczne przeprowadzane w celu udowodnienia
wyższości rasy aryjskiej.
„Sprawa medycyny” przed Amerykańskim
Trybunałem Okupacyjnym w Norymberdze stała się
bodźcem do sformułowania przyszłej konwencji o
zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa.
Mgr Joanna Wolska
/
Wystąpienie: 2B.3; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 2B.3; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
Proces lekarzy, oficjalnie zwany „Procesem Karla
Brandta i innych” był pierwszym z dwunastu
procesów przed Amerykańskim Trybunałem
Okupacyjnym w Norymberdze. W stan oskarżenia
zostało postawionych dwudziestu trzech
przestępców, z których dwudziestu jeden stanowili
lekarze, wybitni niemieccy naukowcy, naczelni
lekarze, chirurdzy klinik, instytutów i szpitali,
a także uniwersytetów w całych Niemczech.
56
Der Prozess der KZ-Ärzte, offiziell als Vereinigte
Staaten vs. Karl Brandt et al. bezeichnet, war erster
von den zwölf Nürnberger Nachfolgeprozessen
gegen Verantwortliche des Deutschen Reichs zur
Zeit des Nationalsozialismus. Angeklagt waren
23 Verbrecher. 21 der Angeklagten waren Ärzte,
prominente Wissenschaftler, Chefärzte, Chirurgen
aus Kliniken, Krankenhäusern, Instituten und
Universitäten in Deutschland.
Das Hauptziel des Prozesses war eine Hervorhebung
der Tatsache, dass es grobe Medizinverbrechen,
wie die massenhafte Ermordung der behinderten
Menschen, die Zwangsterilisation und medizinische
Menschenversuche auf KZ – Gefangenen, begangen
wurden (in Buchenwald, Dachau, NatzweilerStruthof, Auschwitz-Birkenau, Ravensbrück).
Die Staatsanwälte orientierten sich am Ziel, um
führende Vertreter der „staatlichen medizinischen
Dienste“ des nationalsozialistischen Staates
anzuklagen, um das Wirken des verbrecherischen
Systems und nicht nur verbrecherischer
Einzelpersonen zu demonstrieren. Das Militärgericht
hat unter anderem: Experimente im Bereich
der Rassenpolitik, der Militärmedizin und der
übertragbaren Krankheiten bezeichnet.
Die Experimente im Bereich der Rassenpolitik
umfassten vor allem medizinische Experimente,
deren Ziel war es, die Überlegenheit der arischen
Rasse zu beweisen.
„Medizinische Rechtssache“ vor dem
amerikanischen Militärgericht in Nürnberg war ein
Impuls für Formulierung einer künftigen Konvention
zur Verhütung und Bestrafung des Völkermordes.
OPIEKA MEDYCZNA W OBOZIE
KONCENTRACYJNYM GROSSROSEN
/
MEDIZINISCHE PFLEGE IM
KONZENTRATIONSLAGER
GROSS-ROSEN
Dr Dorota Sula
Wystąpienie: 2B.4; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 2B.4; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
Obóz Koncentracyjny Gross-Rosen – początkowo
filia KL Sachsenchausen powstał w sierpniu
1940 r. na Dolnym Śląsku, nieopodal wsi GrossRosen (Rogoźnica), w sąsiedztwie kamieniołomu
granitu. Po prawie roku - 1 maja 1941 r. Arbeitslager
Gross-Rosen wyłączono spod administracji KL
Sachsenhausen. W pierwszych miesiącach istnienia
obóz nie miał własnej izby chorych. Zatrudniano
jedynie dwóch miejscowych cywilnych lekarzy,
którzy przede wszystkim wypisywali świadectwa
zgonu. Dopiero jesienią 1940 w części baraku, gdzie
znajdowała się kuchnia obozowa zorganizowano
izbę chorych, a w październiku 1940 r. powołano
pierwszego lekarza obozowego. W sierpniu 1942 r.
zezwolono na zatrudnienie w obozowym szpitalu
więźniów- lekarzy. Wraz z rozbudową obozu,
rosnącą liczbą więźniów, rosła liczba chorych
wymagających nie tylko doraźnej pomocy,
ale długofalowego przemyślanego leczenia. Jeśli
podejmowano próby takiego leczenia to dzięki
więźniom -lekarzom, którzy w ratowanie życia
współwięźniom wkładali ogrom zaangażowania
i poświęcenia, co szczególnie ujawniło się w czasie
wybuchu epidemii jaglicy.
Według więźniów w obozie były przeprowadzane
eksperymenty pseudomedyczne. Więźniom
podawano leki lub robiono zastrzyki, po których
mieli niepokojące objawy. Trudno jednak stwierdzić
czy te objawy wynikały np. z rozwoju choroby czy
rzeczywiście były spowodowane stosowaniem
środków farmaceutycznych, które np. testowano na
więźniach.
Problem przewlekle chorych więźniów władze
obozowe rozwiązywały na kilka sposobów. Przede
wszystkim odsyłano ich do innych obozów,
głównie do Dachau i Auschwitz. 10 grudnia 1941 r.
obóz został włączony do akcji eutanazji „14 f 13”.
Znane są również przypadki uśmiercania więźniów
zastrzykami z fenolu.
Zorganizowanie przez władze obozowe namiastki
opieki medycznej w obozie Gross-Rosen wynikało
przede wszystkim z chęci utrzymania względnej
kondycji zdrowotnej więźniów, którzy byli tanią siłą
roboczą.
/
Das Konzentrationslager Gross- Rosen - wurde
im August 1940 in Niederschlesien nicht weit von
Gross-Rosen (Rogoznica) als ein Nebenlager des KZ
Sachsenhausen von Häftlingen aus Sachsenhausen
errichtet. Nach fast einem Jahr – vom 1. Mai
1941 - stand das KZ unter eigener Verwaltung.
In ersten Monaten hatte das Lager keine eigene
Krankenstation. Es wurden nur 2 einheimische Ärzte
angestellt, die vor allem Totenscheine ausstellten.
Erst im Herbst 1940 in einer Baracke, wo es die
Lagerküche gab, wurde eine Krankenstation
organisiert, und im Oktober 1940 wurde der erste
Lagerarzt beauftragt. Im August 1942 hat man
zugelassen, Häftlinge-Ärzte im Lagerkrankenhaus
anzustellen. Mit dem Lagerausbau, dem steigenden
Anzahl von Häftlingen ist auch die Anzahl von
Kranken angestiegen. Die Kranken brauchten nicht
nur Erstbehandlung, sondern auch langfristige,
durchgedachte Behandlung. Wenn es irgendwelche
Versuche solcher Behandlung gab, dann nur dank
der Häftlinge-Ärzte, die sich wirklich eingesetzt und
gewidmet haben, um das Leben ihrer Mithäftlinge
zu retten. Es war in der Zeit der Trachom-Epidemie
besonders sichtbar.
Laut Aussagen der Häftlinge wurden
pseudomedizinische Experimente im Lager
durchgeführt. Den Häftlingen wurden
Medikamenten oder Spritzen gegeben, nach
welchen sie beunruhigende Symptome hatten. Es
ist aber schwer festzustellen, ob diese Symptome
sich aus zum Beispiel Entwicklung einer Krankheit
ergaben oder, ob sie tatsächlich durch diese auf
Häftlingen getesteten pharmakologischen Mittel
verursacht waren. Das Problem der chronisch
kranken Häftlinge war durch die Standortverwaltung
auf diese oder andere Weise gelöst. Vor allem
wurden die Häftlinge in andere Lager geschickt; am
häufigsten nach Dachau und Ausschwitz. Am 10.
Dezember 1941 wurde das Lager in die Euthanasie –
Aktion „14 f 13” eingeschlossen. Es sind auch Fälle
einer Tötung der Häftlinge mit einer Spritze mit
Fenol bekannt.
Der durch Lagerverwaltung organisierte Ersatz für
medizinische Pflege im Lager Gross-Rosen ergab
sich vor allem aus dem Bedarf an einer billigen
Arbeitskraft. Deswegen war es wichtig, dass die
Häftlinge relativ gute Gesundheitskondition hatten.
57
POLACY – ROBOTNICY
PRZYMUSOWI ZAMORDOWANI
W HADAMAR (1942-1945)
/
POLNISCHE OPFER DER NSEUTHANASIE IN HADAMAR
(1942-1945)
Dr Georg Lilienthal
Wystąpienie: 3A.2; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 3A.2; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
Wykład ten traktuje o podejściu władz niemieckich
do pracowników ludności ziem podbitych, głównie
Polaków. Na przykładzie kilku udokumentowanych
przypadków możemy poznać metody wypełniania
wolnych miejsc pracy w potrzebującej taniej siły
roboczej Trzeciej Rzeszy. Początkowo władze
niemieckie kusiły robotników z Polski obietnicami
bez pokrycia: dobrej płacy, mieszkania
i wyżywienia z dala od frontu działań wojennych. Ci,
którzy przyjeżdżali do Niemiec, byli spisywani przez
odpowiednie instytucje i wysyłane do obozów pracy.
Słabe warunki higieniczne i braki żywnościowe
szybko skutkowały zapadaniem na różne choroby
przez sprawnych ludzi. Wówczas od oceny personelu
medycznego zależał dalszy los takiej osoby –
jeśli potencjalne koszty i czas leczenia były zbyt
długie, człowiek taki miał być rzekomo odsyłany z
powrotem do ojczyzny. W rzeczywistości najczęściej
jego podróż powrotna kończyła się w obozie śmierci
w Hadamar. Wraz z upływem czasu, kiedy uznano,
58
że liczba „samowolnie” napływających robotników
nie pokrywa zapotrzebowania, wydano na ziemiach
podbitych nakaz pracy dla kobiet i mężczyzn.
Jeszcze bardziej powiększyło to skalę zbrodniczego
wykorzystywania i uśmiercania ludności „ras
niższych”. Kiedy w 1944 roku ze względu na
działania wojskowe niemożliwe stało się odsyłanie
ludności do ich rodzin, nikt z tak zorganizowanych
obozów pracy nie miał już szans na przeżycie.
/
Der Vortrag betrifft die Einstellung der deutschen
NS-Führung zu Zwangsarbeitern, vor allem aus
Polen. Anhand der dokumentierten Fälle kann
man erfahren, wie man Arbeitskräfte für den
Einsatz in Deutschland gewonnen hat. Am Anfang
wollte die deutsche Verwaltung durch haltlose
Versprechungen genügend Arbeitskräfte gewinnen.
Sie hat den Leuten versprochen, dass sie unter
guten Bedingungen Arbeit in Deutschland finden.
Die Arbeitskräfte, die nach Deutschland gekommen
sind, wurden auf Listen eingetragen, registriert
und in die Arbeitslager geschickt. Mangelhafte
Ernährung, unhygienische Lebensbedingungen und
Erschöpfung durch harte körperliche Arbeit führten
gegen Ende des Krieges immer häufiger dazu, dass
Zwangsarbeiter und Zwangsarbeiterinnen schwer
erkrankten. Die Krankenhaus- und Anstaltsärzte
hatten bei ernsteren Erkrankungen zu prüfen,
ob beispielsweise der Zwangsarbeiter wieder
hergestellt werden konnte beziehungsweise wie
schnell er wieder arbeits- oder transportfähig sein
würde. Ihre Beurteilung entschied über das weitere
Schicksal der Zwangsarbeiter. Anhand ärztlicher
Gutachten sollten die kranken Zwangsarbeiter in
ihre Heimat zurückkehren, aber in Wirklichkeit
wurden sie in Hadamar geschickt, wo sie gestorben
sind. Die Zwangsarbeiter und Zwangsarbeiterinnen
wurden aus rassenideologischen Gründen ermordet,
weil sie nicht mehr arbeitsfähig oder dem Personal
lästig waren. Die Opfer dieser Verbrechen, vor allem
die ausländischen, waren schnell vergessen, sowohl
in Deutschland als auch in ihren Heimatländern. Es
ist unsere Aufgabe, sie wieder in unser Gedächtnis
zurückzuholen.
ROLA, ZADANIA I
ODPOWIEDZIALNOŚĆ
WIĘŹNIARSKIEGO PERSONELU
PIELĘGNIARSKIEGO W PROCESIE
EKSTERMINACJI
W OBOZIE KONCENTRACYJNYM
AUSCHWITZ-BIRKENAU
/
ROLLE, AUFGABEN UND
VERANTWORTUNG DES
HÄFTLINGSPFLEGEPERSONALS
IM VERNICHTUNGSPROZESS IM
KZ-LAGER AUSCHWITZ-BIRKENAU
Dr Katarzyna Beata Głodowska
Wystąpienie: 3A.3; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 3A.3; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
Opieka pielęgniarska w obozie koncentracyjnym
Auschwitz–Birkenau stanowi temat trudny,
zarazem złożony, m.in. ze względu na fakt, iż do
dnia dzisiejszego zachowała się jedynie niewielka
liczba materiałów archiwalnych, pozwalających na
dokonanie analizy przedmiotu niniejszej pracy. Z
dużym prawdopodobieństwem możemy przyjąć, iż
nazwiska i opis znajdujący się w ocalałych relacjach,
a także artykułach naukowych, którego autorami
są byli więźniowie, pracownicy rewiru - pozwoli
na odtworzenie nie tylko składu osobowego, ale
również opisu pracy tej grupy zawodowej.
Inną trudnością w dokonaniu rekonstrukcji
analizowanej opieki pielęgniarskiej wydaje się
fakt, iż grupa sprawująca czynności pielęgnacyjnoopiekuńcze nie była jednorodna. W jej skład
wchodziły zarówno osoby, które w obozie nabyły
umiejętności pielęgniarskie jak i takie, które
legitymowały się dyplomem pielęgniarskim.
Co ciekawe, w obozie pielęgniarstwo nie było
przypisane tylko do jednej płci, jak to wyglądało
przed rozpoczęciem II wojny światowej, kiedy to w
szkołach pielęgniarskich kształciły się wyłącznie
kobiety.
Przedmiotem wystąpienia jest próba odpowiedzi
na pytanie jaką rolę odegrał więźniarski personel
pielęgniarski w procesie eksterminacji więźniów
obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau.
Autorka omawia zadania jakie zostały powierzone
więźniarskiemu personelu pielęgniarskiemu, a
także system kar, którym personel otrzymywał
za niewykonanie powierzonego zadania. Ponadto
autorka zastanawia się czy można było odmówić
przyjęcia pełnienia funkcji pielęgniarza/pielęgniarki
w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau.
/
Berichten und wissenschaftlichen Artikeln, deren
Autoren die Gefangene und Revier-Arbeiter waren,
lassen uns nicht nur die Zusammensetzung und
sondern auch die Berufsgruppe wiedergeben und
beschreiben.
Eine andere Schwierigkeit für die Rekonstruierung
des analysierten Pflegebereiches war die Vielfalt
der Gruppe. Zu dieser Gruppe gehörten Personen,
die entweder erst im KZ-Lager die pflegerische
Aufgaben beherrscht haben, oder auch Personen,
die diplomierte Krankenpflegerinnen/pfleger waren.
Es ist interessant, dass im Lager nicht nur Frauen,
sondern auch Männer die pflegerischen Pflichten
übernahmen. Also spielte das Geschlecht keine
Rolle. Vor dem Zweiten Weltkrieg haben nur die
Frauen den Beruf von Krankenpflegerinnen gelernt.
In dieser Präsentation versucht man auf die Frage
bezüglich der Rolle des Häftlingspflegepersonals im
Vernichtungsprozess der Häftlinge des KZLagers
Auschwitz-Birkenau zu antworten. Die Autorin
bespricht Aufgaben des Häftlingspflegepersonals
und ein Strafsystem, welchem das Personal im
Fall der von sich selbst nicht erfüllten Aufgaben
unterlag. Außerdem stellt die Autorin die Frage, ob
man damals verweigern durfte, eine Funktion der
Krankenpflegerin oder des Krankenpflegers im KZLager anzunehmen
Die Krankenpflege im KL-Auschwitz-Birkenau ist
ein schwieriges und komplexes Thema. Leider
stehen uns heute nur wenige Archivmaterialien
zur Verfügung und deswegen ist eine gründlichere
Analyse dieses Themas nicht möglich. Mit hoher
Wahrscheinlichkeit können wir annehmen, dass die
Namen und Beschreibungen aus den bewahrten
59
LOS POLSKICH PACJENTÓW
UŚMIERCONYCH W MIEJSCU
ZAGŁADY PIRNA-SONNENSTEIN
/
DAS SCHICKSAL POLNISCHER
PATIENTEN, DIE IM
VERNICHTUNGSORT PIRNASONNENSTEIN GETÖTET
WURDEN
Dr Boris Böhm
Wystąpienie: 3A.4; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 3A.4; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
Pirna – Sonnenstein był jednym z kilku powstałych
na terenie Trzeciej Rzeszy zakładów śmierci.
Nazistowska inicjatywa pod nazwą „Akcja T4”,
będąca częścią planu realizacji programu „eliminacji
życia niewartego życia”, wzięła pod swój nadzór
między innymi ten zakład i wydała zgodę na
utworzenie w jego obrębie komór gazowych
i krematorium. Przez cały okres działalności
uśmiercono tam tysiące chorych psychicznie i
upośledzonych umysłowo osób, znalazła się wśród
nich także grupa więźniów obozu koncentracyjnego
w Auschwitz. Pobyt przywożonych w transportach
kolejowych ludzi w zakładzie opiekuńczym w
Sonnenstein nie trwał zwykle więcej niż kilka
dni. Do rodzin zmarłych wysyłano akty zgonu z
wymyślonymi przyczynami śmierci, prochy zaś
trafiały w ich ręce tylko na wyraźne żądanie, w
60
wyjątkowych przypadkach. Tożsamości większości
osób do dziś nie udało się ustalić, natomiast Ci,
których historię poznaliśmy, mogą być dzisiaj
wspominani w miejscu pamięci Pirna-Sonnenstein.
Od momentu jego otwarca, czyli 9. Czewca
2000 roku, pojawiają się powoli kolejne tablice
pamiątkowe, próbujące zwrócić w ten sposób
godność zamordowanym.
/
Pirna-Sonnenstein war eine der Tötungsanstalten
im Dritten Reich. Im Rahmen der sogenannten
„Aktion T4“ ließen die Kanzlei des Führers,
das Reichsinnenministerium und die
speziell geschaffene Zentraldienststelle
in der Tiergartenstraße 4 in Berlin solche
Tötungsanstalten einrichten. In der Anstalt PirnaSonnenstein wurden im Keller eine Gaskammer
und ein Krematorium eingebaut. An diesem Ort
wurden tausende psychisch und geistig kranke
Menschen getötet. Auch die Gruppe der Häftlinge
aus Auschwitz. Den Hinterbliebenen musste
geschrieben werden, dass der Angehörige im Lager
verstorben sei. Es ist leider nicht gelungen, alle
Opfer zu identifizieren. Gegenwärtig sind 261 der
in Sonnenstein ermordeten polnischen Häftlinge
namentlich bekannt. Diese Menschen konnten durch
Archivdokumente, die Eintragungen im Auschwitzer
Sterbebuch, verschiedene Prozessaussagen,
unter anderem im Schumann-Prozess 1970/71
in Frankfurt/Main, und insbesondere durch
Erinnerungsberichte ehemaliger Häftlinge eindeutig
dem Transport nach Pirna zugeordnet werden. Die
Gedenkstätte Pirna-Sonnenstein erinnert seit ihrer
Eröffnung am 9. Juni 2000 auch an die polnischen
Opfer der „Euthanasie“-Anstalt.
„NIEZDOLNY DO NAUKI –
ODDZIAŁ B”: SELEKCJA I
ELIMINACJA
W JUGENDPSYCHIATRIE
/
“UNFÄHIG ZUM LERNEN –
ABTEILUNG B”: SELEKTION
UND ELIMINATION IN
JUGENDPSYCHIATRIE
Dr Kamila Uzarczyk
Wystąpienie: 3B.2; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 3B.2; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
W listopadzie 1941 r. w szpitalu psychiatrycznym
w Lublińcu na Górnym Śląsku otwarty został
oddział specjalistycznej opieki pediatrycznej
[Kinderfachabteilung] będący w istocie miejscem
selekcji i eliminacji dzieci w ramach programu
eugenicznej eutanazji. Na podstawie dostępnej
dokumentacji ustalono, że w latach wojny na
terenie Niemiec działało 31 takich oddziałów,
w których przeprowadzano badania dzieci
cierpiących na poważne schorzenia neurologiczne,
dotkniętych chorobą psychiczną, upośledzonych
umysłowo lub uznanych za typ aspołeczny. W
zależności od psychologicznej oceny stanu dziecka,
pacjenci z Lublińca kierowani byli do placówek
resocjalizacyjnych lub szkoły przysposobienia
zawodowego w Leśnicy. Dzieci uznane za
aspołeczne i niezdolne do nauki – a w konsekwencji
do pracy – kierowano na oddział B lublinieckiego
szpitala, gdzie w krótkim czasie umierały na skutek
prowadzonej „terapii“ [Behandlung] polegającej na
podawaniu luminalu w dawkach przekraczających
dopuszczalne normy. Mózgi zmarłych dzieci
przekazywano do Instytutu Neurologicznego we
Wrocławiu, w celu przeprowadzenia dalszych badań.
Zachowane materiały źródłowe wskazują, że w
latach 1942-45 w Lublińcu zmarło 285 dzieci.
/
Im November 1941 in der psychiatrischen Klinik
in Lublinitz, in Oberschlesien, wurde eine
spezialistische Kinderfachabteilung geöffnet,
die in Wirklichkeit ein Stelle für Selektion
und Elmination im Rahmen der Euthanasie
der Kinder war. Aufgrund der vorhandenen
Dokumentation wurde es festgestellt, dass 31
solche Einrichtungen während des Krieges in
Deutschland tätig waren. Dort wurden Kinder, die
schwere Erkrankungen des Nervensystems hatten,
psychisch und geistig krank waren und asoziall
waren, untersucht. Je nach der psychologischen
Beurteilung des Gesundheitszustands des
Kindes waren die Patienten aus Lublinitz in
Resozialisierungseinrichtungen oder in die
Berufsschule in Lesnica geschickt. Die Kinder, die als
asoziall anerkannt wurden und zum Lernen unfähig
waren (was bedeutete: arbeitsunfähig), waren in die
Abteilung B der Lublinitzer Anstalt geschickt, wo
sie infolge einer Behandlung starben. Ihnen wurde
eine überdosierte Menge vom Luminal gegeben.
Die Gehirne der verstorbenen Kinder wurden ins
Institut für Neurologie in Breslau zu weiteren
Untersuchungen geschickt. Die vorhandenen
Quellen zeigen, dass in Jahren 1942-45 285 Kinder in
Lublinitz starben.
61
Archeologia miejsca
pochówku pomordowanych
pacjentów Szpitala
Dziekanka w Gnieźnie
/
Archäologie der
Massengräber von
ermordeten Patienten aus
der Dziekanka-Anstalt
(Tiegenhof) in Gnesen.
Mgr Jacek Nawrocik,
Mgr Michał Maćkowiak
Wystąpienie: 3B.4; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 3B.4; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
W latach 2009 – 2010 Muzeum Martyrologiczne
w Żabikowie podjęło prace terenowe mające na
celu ustalenie miejsc masowego pochówku 1044
pacjentów szpitala dla psychicznie i nerwowo
chorych „Dziekanka” (Tiegenhof) w Gnieźnie.
Łącznie na terenie Wielkopolski rozstrzelano,
zagazowano w specjalnych samochodach
oraz uśmiercono zastrzykami z luminalu 4135
pacjentów szpitali dla chorych psychicznie. W
2009 r. pracownicy Muzeum przeprowadzili prace
wykopaliskowe w lasach w miejscowości Nowaszyce
gm. Mieleszyn, powiat gnieźnieński, kierując
się relacjami świadków, którzy wskazali miejsca
pochówku zamordowanych pacjentów szpitala
62
„Dziekanka” w Gnieźnie. Po znalezieniu skupiska
łusek po nabojach, przystąpiono do wykonania
wkopów sondażowych. Badania pokazały, że
w tym miejscu dokonano trzech wkopów w
krótkim odstępie czasu. W latach 1943-1944 na
specjalny rozkaz Reichsführera SS i szefa policji
niemieckiej Heinricha Himmlera przeprowadzono
akcję zatarcia śladów zbrodni hitlerowskiej w
tzw. Kraju Warty, która objęła także miejsca
pochówku zamordowanych pacjentów szpitali
psychiatrycznych w Wielkopolsce. W 2010 badania
terenowe podjęto także w okolicach Wierzyc
niedaleko Gniezna, lecz nie przyniosły one rezultatu.
/
In Jahren 2009 – 2010 hat das Museum der
Märtyrer in Posen-Zabikowo mit Feldarbeitern
angefangen, um den Begräbnisort von 1044
Patienten aus der psychiatrischen DziekankaAnstalt (Tiegenhof) in Gnesen zu ermitteln. In
Großpolen wurden insgesamt 4135 psychisch und
geistig kranke Patienten getötet. Sie starben
in Gaskammern, sie wurden erschossen oder
mit einer Spritze mit Luminal getötet. In 2009
haben die Museumsmitarbeiter Ausgrabungen in
Nowaszyce (Mieleszyn-Gemeide, Gnesen-Landkreis)
durchgeführt. Die Forschungen in Nowaszyce haben
es bestätigt, dass drei Ausgrabungen innerhalb
einer kurzen Zeit dort durchgeführt wurden. In
Jahren 1943 – 1944 wurde eine geplante Aktion
durchgeführt, um Spuren zu beseitigen und
deswegen wurden die Leichen der psychisch und
geistig kranken Patienten wieder ausgegraben und
verbrannt. In 2010 wurden auch Feldarbeiten in der
Nähe von Wierzyce neben Gnesen unternommen,
aber ohne Ergebnis.
RASIZM PRZECIW
SŁOWIAŃSZCZYŹNIE W
MYŚLI POLITYCZNEJ KAROLA
STOJANOWSKIEGO
/
RASSISMUS GEGEN SLAWISCHE
LÄNDER IM POLITISCHEN
DENKEN VON KAROL
STOJANOWSKI
/
Das Thema dieser Präsentation ist eine Haltung
zu deutschem Rassismus und Hitlerismus eines
von den bekanntesten Schöpfern der polnischen
Anthropologie – Karol Stojanowski (1895 – 1947). Er
war auch Politiker der Nationalen Demokratie und
Professor an der Adam Mickiewicz Universität in
Poznan, und nach dem Jahr 1945 an der Breslauer
Universität. Stojanowski war einer der ersten
Politiker und Wissenschaftler, der eine große
Gefahr im deutschen Rassismus für Polen gesehen
hat. Thesen von Stojanowski waren Warnung für
polnische politische Eliten vor Beeinflussung seitens
NS-Sprüche.
Dr hab. prof. nadzw. UWr.
Maciej Marszał
Wystąpienie: 4A.1; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 4A.1; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
Przedmiotem wystąpienia jest stosunek do
niemieckiego rasizmu i hitleryzmu jednego
z najwybitniejszych twórców polskiej antropologii,
polityka Narodowej Demokracji, profesora
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu,
a po 1945 r. Uniwersytetu Wrocławskiego Karola
Stojanowskiego (1895-1947). Stojanowski był
jednym z pierwszych polityków i uczonych,
który dostrzegał wielkie niebezpieczeństwo ze
strony niemieckiego rasizmu dla polskiego bytu
narodowego. Tezy Stojanowskiego były przestrogą
dla polskich elit politycznych przed uleganiem
hasłom niemieckich nazistów.
63
MEDYCYNA POD OKUPACJĄ.
PRÓBA SOCJOLOGICZNEJ
ANALIZY
I INTERPRETACJI MATERIAŁÓW
PAMIĘTNIKARSKICH Z
TERENÓW ZAMOJSZCZYZN
(1939-1944)
/
DIE MEDIZIN UNTER
BESATZUNG. VERSUCH EINER
SOZIOLOGISCHEN ANALYSE UND
EINER INTERPRETATION VON
TAGEBUCHMATERIALIEN AUS
GEBIETEN ZAMOSC
Dr hab. prof. nadzw. UMCS
Włodzimierz Piątkowski
Wystąpienie: 4A.2; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 4A.2; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
Autorem niezwykłego dokumentu opisującego
okupacyjne życie niewielkiego miasteczka
Szczebrzeszyn był Zygmunt Klukowski (1885-1959)
lekarz-społecznik,bibliofil, kolekcjoner, historyk,
regionalista autor „Dziennika z lat okupacji”
(Klukowski 1958, 1959). Analiza tego szczególnego
i unikalnego dokumentu umożliwia rekonstrukcję
wielu aspektów funkcjonowania „medycyny pod
64
okupacją”.
Obszerny materiał pamiętnikarski wymusił
wybór i selekcję tematów, które jak się wydaje
najbardziej odpowiadają zamierzeniu badawczemu
określonemu jako: „Medycyna w okupowanej Polsce
w cieniu nazizmu”. Kierując się tymi założeniami
wybrano dwa główne wątki obecne
w materiale źródłowym opatrując je tytułami
: „Niemieccy lekarze i personel medyczny w
świetle „Dziennika z lat okupacji”” oraz „System
organizacyjny okupacyjnej medycyny niemieckiej w
oczach świadka opisywanych wydarzeń”.
/
Autor dieses Dokumentes, das das Leben in
Szczebrzeszyn unter Besatzung beschreibt,
war Zygmunt Klukowski (1885-1945); Arzt –
ehrenamtlicher Tätige, Bibliografier, Sammler,
Historiker und Regionalist: Autor vom „Tagesbuch
aus Besatzungsjahren“ (Klukowski 1958, 1959).
Die Analyse des Tagesbuches ermöglicht eine
Rekonstruktion vieler Aspekten der Medizin unter
Besatzung. Das ausführliche Material war ein Grund
dafür, dass man bestimmte Themen auswählen
musste. Die ausgewählten Teilen haben am besten
der Thematik Medizin in besetztem Polen im
Schatten des Nationalsozialismus entsprochen.
Hier wurden zwei Hauptthemen ausgewählt;
deutsche Ärzte und ein medizinisches Personal
im Licht des Tagesbuches aus Besatzungszeiten
und Organisierungssystem der deutschen
Besatzungsmedizin im Augen des Zeugens der
beschriebenen Ereignisse.
KONTROWERSJE WOKÓŁ IDEI
RASSENHYGIENE W EUGENICE
POLSKIEJ
/
KONTROVERSE UM DIE IDEE
DER RASSENHYGIENE IN DER
POLNISCHEN EUGENIK
Mgr Anna Słoniowska
Wystąpienie: 4A.3; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 4A.3; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
Eugenika negatywna zmierzała do eliminacji
niektórych ludzi. To było inspiracją dla niemieckiej
higieny ras. Wielu polskich lekarzy akceptowało
niemiecką medycynę, ale wydaje się, że nie zdawali
sobie sprawę z tego, co to oznacza. Z jednej strony
potępiali niemiecką politykę, z drugiej pisali o
potrzebie wprowadzenia eugenicznego prawa. Jak to
możliwe?
/
Die negative Eugenik zielte auf Elimination einiger
Menschen hin. Das war eine Inspiration für die
deutsche Rassenhygiene. Viele polnische Ärzte
akzeptierten die deutsche Medizin, aber es schien so
zu sein, als ob sie sich dieser Sache nicht bewusst
waren, was es eigentlich bedeutete. Einerseits
verurteilten sie die deutsche Politik, andererseits
schrieben sie über Notwendigkeit der Einführung
eines eugenischen Gesetzes in Polen. Wie ist es
möglich?
65
NAZISTOWSKIE BADANIA
ANTROPOLOGICZNE ŻYDÓW
W TARNOWSKIM GETCIE
/
NATIONALSOZIALISTISCHE
ANTHROPOLOGISCHE
UNTERSUCHUNGEN DER JUDEN
IM TARNAUER GHETTO
Dr hab. Leszek Hońdo
Wystąpienie: 4A.4; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 4A.4; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
Institut für Deutsche Ostarbeit (Instytut
Niemieckiej Pracy na Wschodzie) został powołany
decyzją Hansa Franka 20 IV 1940 roku. Obejmował
swą działalnością teren Generalnej Guberni. Jednym
z jego głównych zadań było prowadzenie
badań antropologicznych, służących realizacji
nazistowskiej koncepcji segregacji i eksterminacji
ras. Miały one doprowadzić do wydzielenia
podstawowych grup etnicznych a każda z nich miała
swoje specyficzne, przypisane przez nazistowski
reżim, przeznaczenie. Badania były prowadzone
przez antropologów oraz przeszkolonych w tym
kierunku członków SS.
Badania Żydów w tarnowskim getcie zostały
przeprowadzone wiosną 1942 roku przez
wiedeńskich antropologów, którzy uważali, że
większość wiedeńskich Żydów wywodziła się z
Tarnowa. Wykonanie badań w Tarnowie miało
dostarczyć materiału porównawczego w stosunku
66
do wiedeńskich danych. Badania dotyczyły
wybranych rodzin. W ich trakcie dokonano przede
wszystkim pomiarów głów, odnotowano kolor
włosów i oczu, naszkicowano źrenice, a także każda
osoba badana została sfotografowana. Dodatkowo
zebrano dane w formie osobistej ankiety.
Wykonanie pomiarów fizycznych Żydów oraz
zebranie ich danych o charakterze społecznomedycznym poprzedziło ich zagładę. Było
traktowane jako materiał „archiwalny”
społeczności, która zostanie zlikwidowana. Badania
antropologów nie miały żadnej wartości naukowej.
Mimo licznych pomiarów niewiele z nich wynikało w
postaci analiz. Pseudonaukowa praca antropologów
zmierzała raczej do usprawiedliwienia traktowania
ludności żydowskiej przez nazistowską politykę
rasową, której celem była ostateczna likwidacja
ludności żydowskiej.
/
Das Institut für Deutsche Ostarbeit wurde
mit der Entscheidung von Hans Frank vom
20. April 1940 gegründet. Durch das Institut
durchgeführte Aktivitäten umfassten Gebiete des
Generalgouvernements. Zu einer von der Aufgaben
gehörten anthropologische Untersuchungen,
die dem nationalsozialistischen Konzept der
Rassentrennung und Rassenvernichtung dienten.
Das Ziel war, eine Aussonderung der primären
ethnischen Gruppen zu ermöglichen. Jede Gruppe
hatte ihre eigenen spezifischen vom NS-Regime
auferlegten Zwecke. Die Untersuchungen waren
von Anthropologen und von in diese Richtung
geschulten SS-Mitgliedern durchgeführt.
Die Untersuchungen der Juden im Tarnauer Ghetto
wurden im Frühling 1942 von Wiener Anthropologen
durchgeführt, die der Meinung waren, dass die
meisten Wiener Juden aus Tarnau stammten.
Die in Tarnau durchgeführten Untersuchungen
sollten ein Vergleichsmaterial für Wiener Ergebnisse
sein. Die Untersuchungen umfassten ausgewählte
Familien. Während der Untersuchungsdurchführung
wurden Messungen der Köpfe durchgeführt, Haarund Augenfarben notiert, Pupille skizziert und jede
einzelne Person wurde dabei auch fotografiert.
Zusätzliche Angaben wurden in Form eines
persönlichen Fragebogens gesammelt. Die
Durchführung der körperlichen Messungen bei den
Juden und die Sammlung ihrer gesellschaftlichen
und medizinischen Angaben haben ihre Vernichtung
vorausgingen. Dieses Material war als ein
„Archivmaterial“ des Volkes behandelt, das man
demnächst vernichtet wollte. Die Forschungen der
Anthropologen hatten keine wirtschaftliche Werte.
Trotz vieler Messungen haben die Analysen nichts
bewiesen. Eine pseudowissenschaftliche Arbeit
der Anthropologen war eher eine Rechtfertigung
für Behandlung des jüdischen Volks durch die
nationalistische Politik, deren Ziel es war, die
endgültige Vernichtung der Juden durchzuführen.
„ZAGŁADA ŻYDÓW” NA
STUDIACH WYŻSZYCH? O
POTRZEBIE NAUCZANIA O
HOLOKAUŚCIE NA WSZYSTKICH
POZIOMACH EDUKACJI
/
HOLOCAUST AUF
UNIVERSITÄRER EBENE? ÜBER
NOTWENDIGKEIT DES LEHRENS
ÜBER HOLOCAUST AUF ALLEN
BILDUNGSEBENEN
Dr Piotr Trojański
Wystąpienie: 4B.2; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 4B.2; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
EW swoim referacie zamierzam poddać analizie i
krytycznej ocenie postulat nauczania o Holokauście
na wszystkich poziomach edukacji, od szkoły
podstawowej po studia wyższe. Idea ta obecnie
znajduje wielu zwolenników, zwłaszcza w krajach,
które podpisały deklarację sztokholmskiego Forum
na temat Holokaustu z 2000 roku. Także w Polsce,
która jest jednym z sygnatariuszy tej deklaracji
próbuje się ją z różnym powodzeniem wprowadzać
w życie. I to właśnie ta praktyka jej realizacji
wspomnianego będzie głównym tematem moich
rozważań.
Przedmiotem analizy będą przede wszystkim
programy nauczania i studiów kilku wybranych
typów szkół i uczelni wyższych, w których ofercie
programowej znajdują się kursy związane z zagładą
Żydów. Moja analiza zostanie poprzedzona krótkim
rysem historycznym prezentującym, w jaki sposób
zagłada Żydów nauczana była w przeszłości
i jakie zmiany w tym względzie nastąpiły w
ostatnich latach. Następnie przejdę do prezentacji
tej problematyki na poszczególnych szczeblach
edukacji wskazując na różne uwarunkowania jej
wprowadzania do programów kształcenia. W swojej
analizie posiłkował się będę przykładami dobrej
praktyki z polskich szkół i uczelni.
/
In meiner Präsentation will ich die Forderung aufs
Lehren über Holocaust auf allen Bildungsebenen
analysieren und kritisch beurteilen. Diese
Idee hat zur Zeit viele Anhänger, besonders
in Ländern, die im Jahr 2000 eine Erklärung
des Internationalen Holocaust-Forums von
Stockholm unterschrieben haben. Auch in Polen,
das diese Erklärung unterstützt, versucht man
sie unterschiedlich erfolgreich umzusetzen. Und
gerade diese Umsetzung ist ein Hauptthema meiner
Präsentation.
Lehrprogramme und Studienprogramme aus den
ausgewählten Hochschulen, die in ihrem Angebot
die Lehrstunden über Holocaust haben, sind hier
von mir analysiert. Zuerst möchte ich eine kurze
historische Einführung präsentieren, wie man früher
über Holocaust gelehrt hat und welche Änderungen
es in den letzten Jahren gab. Dann stelle ich diese
Thematik auf einzelnen Bildungsniveaus dar und
zeige verschiedene Bedingungen ihrer Einführung in
die Lehrprogramme.
In meiner Analyse nutze ich Beispiele von Best
Practices aus polnischen Schulen und Hochschulen.
67
POMNIK SZARYCH
AUTOBUSÓW. KONCEPCJA I
DOŚWIADCZENIE
W POZNANIU
/
DAS DENKMAL GRAUER
AUTOBUSSE. DAS KONZEPT
UND EXPERIMENT IN POSEN
Dr Horst Hoheisel, Andreas Knitz,
PD dr Thomas Müller
Wystąpienie: 4B.3; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 4B.3; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
Mobilny pomnik w postaci Szarego Autobusu na
stałe blokuje starą bramę do dawnego zakładu
opieki w Ravensburg-Weissenau, miejsca, z którego
szare autobusy ruszały w drogę do obozu zagłady
Grafeneck. Drugi, identyczny szary autobusmuzeum zmienia swoją lokalizację, zarówno wzdłuż
drogi administracyjnej akcji T4, jak również wzdłuż
historycznych tras pokonywanych przez autobusy
śmierci. Szary Autobus w swoich założeniach
jest „pojazdem pamięci”, symbolizującym ofiary,
sprawców i sam zbrodniczy czyn. W pewnym
sensie te autobusy to takie wehikuły historii, które
dają nam możliwość oddania się refleksji nad
tym, co się stało. Przenoszenie ważącego 70 ton
betonowego autobusu to forma przekazu wypartej
historii. Podobnie, jak to się dzieje w przypadku
funkcjonowania naszej pamięci w życiu codziennym,
68
ten symbol Szarego Autobusu odchodzi i wraca.
To co wyparte i będące tabu, wciąż się pojawia i
znika. Pamięć to proces. Tworzy obrazy, zapomina
obrazy, stale się zmienia, jest wciąż w ruchu. Pamięć
i wyparcie są głównymi tematami w dziedzinie
psychiatrii. Autobus zmienia lokalizacje, zaznacza
miejsca czynu, miejsca ofiar i miejsca sprawców.
Transport pomnika finansowany jest dzięki datkom
oraz publicznym środkom. Najważniejsze jest
to, że pomnik pozostaje w ruchu. Dzięki temu
projektowi chcemy nie tylko postawić pomnik
ofiarom nazistowskiej eutanazji, lecz również
oddać się refleksji nad czynem i jego sprawcom,
przez wykorzystanie szarych autobusów - narzędzi
sprawców. Celem jest upamiętnienie całego regionu,
a nie tylko Ravensburga czy Weißenau.
/
Ein Denkmal-Bus blockiert dauerhaft die alte Pforte
der ehemaligen Heilanstalt RavensburgWeißenau, von wo aus die Busse in das
Vernichtungslager Grafeneck fuhren. Ein zweiter
identischer grauer Denkmal-Bus wechselt seine
Standorte sowohl entlang der Verwaltungswege der
„T4-Aktion” als auch der historischen Fahrstrecken
der Todesbusse. Mit dieser Arbeit wir nicht nur den
Opfern des „Euthanasie”- Mordes ein Denkmal
gesetzt; es werden auch Tat und Täter reflektiert,
indem die grauen Busse, die Werkzeuge der Täter,
als Transportmittel der Erinnerung genutzt werden,
gewissermaßen als Geschichtsvehikel. Der Transport
des 70 Tonnen schweren Beton-Busses ist ein
Transport von verdrängter Geschichte. Dabei spielt
das Versetzen des Denkmals eine wichtige Rolle.
Ähnlich unserer Erinnerung kommt und geht dieses
Erinnerungszeichen in Form des grauen Busses; so
wie im Alltag, in der Gegenwart, Verdrängtes und
Tabuisiertes immer wieder plötzlich auftaucht und
verschwindet. Erinnerung ist ein Prozess. Sie schafft
Bilder, vergisst Bilder, verändert sich ständig, ist
immer in Bewegung. Erinnerung und Verdrängung
sind auch in der Psychiatrie zentrale Themen. Der
Bus folgt dem Verwaltungsweg des „Euthanasie”Mordes, markiert Orte der Tat, Orte der Opfer
und Orte der Täter, und verlässt sie wieder. Der
zweite Bus verbleibt so lange an seinem jeweiligen
Aufstellungsort, wie Initiativen und Gemeinden
dies untereinander vereinbaren. Der Transport wird
durch Spenden und öffentliche Mittel finanziert.
Entscheidend ist, dass das Denkmal in Bewegung
bleibt. Mit diesem Entwurf wollen wir nicht nur den
Opfern des »Euthanasie«- Mordes ein Denkmal
setzen, sondern reflektieren auch die Tat und die
Täter, indem die grauen Busse, die Werkzeuge
der Täter, als »Transportmittel« der Erinnerung
genutzt werden. Denn es geht um die Erinnerung
einer ganzen Region, nicht nur von Ravensburg und
Weißenau.
MIĘDZYNARODOWY DOM
SPOTKAŃ MŁODZIEŻY W
OŚWIĘCIMIU – PROJEKTY
EDUKACYJNE DLA STUDENTÓW
KIERUNKÓW MEDYCZNYCH
/
DIE INTERNATIONALE
JUGENDBEGEGNUNGSSTÄTTE
IN AUSCHWITZ –
BILDUNGSPROJEKTE FÜR DIE
STUDENTEN MEDIZINISCHER
RICHTUNGEN
Mgr Elżbieta Pasternak
Wystąpienie: 4B.4; sobota, 11.10.2014 r. (dzień 2)
Vortrag: 4B.4; Samstag, 11.10.2014 (Tag 2)
Służby pielęgniarskie brały udział we wszystkich
fazach zagłady: pielęgniarze i pielęgniarki
pracowali w zakładach psychiatrycznych, w których
selekcjonowano i wysyłano pacjentów na śmierć,
byli aktywni w ośrodkach zagłady, w których
zostało zagazowanych tysiące osób, wielu było
także aktywnych w obozach masowej zagłady.
Zajmowanie się motywami działań służb
pielęgniarskich w okresie narodowego socjalizmu i
zagłady skłania do spojrzenia na siebie samego, na
to co „ja” myślę, jak „ja” postępuję, jak „ja” bym się
zachowała/zachował w danej sytuacji; to również
pytania o mechanizmy i ideologie, które umożliwiły
zbrodnie narodowosocjalistyczne oraz pytania, czy
podobne mechanizmy i ideologie dają się zauważyć
obecnie w nowoczesnym społeczeństwie i jak „ja”
mogę im przeciwdziałać.
Stworzenie takich odniesień indywidualnych
i społecznych może umożliwić transformację
świadomości historycznej w świadomość
teraźniejszą, co stanowiło podstawowy cel
organizowanych w Międzynarodowym Domu
Spotkań Młodzieży w Oświęcimiu seminariów,
skierowanych do studentów pielęgniarstwa z Polski
i Niemiec.
Gegenwartsbewusstseins bewirken, was die
grundlegende Zielsetzung der in der Internationalen
Jugendbegegnugsstätte in Oświęcim organisierten
Seminare, die sich an die Pflegestudierenden aus
Deutschland und Polen richteten, war.
/
Pflegepersonal war an allen Etappen der
Vernichtung beteilig: Krankenpfleger und
Krankenpflegerinnen arbeiteten in den
psychiatrischen Anstalten, wo die Patienten
selektiert und in den Tode geschickt wurden, sie
waren aktiv in den Vernichtungsanstalten, wo
tausende Personen vergast wurden, sowie in den
Konzentrations- und Vernichtungslagern.
Die Beschäftigung mit den Handlungsmotiven des
Pflegepersonals in der Zeit des Nationalsozialismus
und der Vernichtung bewegt dazu, in sich selbst
hineinzuschauen und zu reflektieren, was “ich”
denke, wie “ich” handle, wie “ich” in der jeweiligen
Situation handeln würde; es sind auch Fragen
nach Mechanismen und Ideologien, die die
nationalsozialistischen Verbrechen ermöglicht
haben und, ob ähnliche Mechanismen und
Ideologien in der modernen Gesellschaft noch heute
präsent sind und was “ich” dagegen tun kann.
Die Erschaffung solcher individuellen und
gesellschaftlichen Bezüge kann die Transformation
des historischen Bewusstseins in das
69
NAGA EGZYSTENCJA –
„CHOROBA GŁODOWA”
JAKO PRZEDMIOT BADAŃ
MEDYCZNYCH W GETCIE
WARSZAWSKIM I OBOZACH
ZAGŁADY. FILOZOFICZNE
REFLEKSJE
/
NACKTE EXISTENZ –
“HUNGERKRANKHEIT” ALS
FORSCHUNGSGEGENSTAND IN
WARSCHAUER GHETTO UND
IN VERNICHTUNGSLAGER.
PHILOSOPHISCHE REFLEXIONEN
Dr hab. prof. nadzw. UZ
Stefan Konstańczak
Wystąpienie: 5.1; niedziela, 12.10.2014 r. (dzień 3)
Vortrag: 5.1; Sonntag 12.10.2014. (Tag 3)
W proponowanym wystąpieniu chciałbym
zająć się przede wszystkim eksperymentami
medycznymi, które wywoływano sztucznie, aby
prowadzić naukowe obserwacje dotyczące reakcji
ludzkiego organizmu w sytuacjach ekstremalnych.
Dramatyczny charakter miały zwłaszcza obserwacje
naukowe czynione na osobach przechodzących
różne stopnie tzw. „choroby głodowej”. W rezultacie
70
tego stanu rzeczy na temat „choroby głodowej”
mamy dziś trzy rodzaje świadectw (opisów
naukowych), których autorami są przedstawiciele
zawodów medycznych. Pierwszą grupę stanowią
sami eksperymentatorzy, którzy świadomie
i dobrowolnie w nich uczestniczyli sztucznie
wywołując stan „choroby głodowej” u osób, nad
którymi mieli totalną władzę i które traktowali jako
„króliki doświadczalne”. Drugą kategorię stanowili
przedstawiciele zawodów medycznych, którzy
byli biernymi świadkami tych eksperymentów
zajmując się i opiekując z obowiązku „przedmiotami
tych eksperymentów. Trzecią grupę stanowili
ludzie, którzy nie byli uczestnikami ani biernymi
obserwatorami skutków takich eksperymentów,
ale z racji pełnionych funkcji mieli czasową
bądź incydentalną styczność z „przedmiotami
eksperymentów”. Świadectwa przedstawicieli tych
grup zawierają w sobie ukryty wymiar moralny,
który zawiera przede wszystkim wiedzę na temat
możliwości „stępienia” wrażliwości ludzkiego
sumienia w sytuacjach ekstremalnych.
/
In meiner Präsentation möchte ich mich vor allem
mit medizinischen Versuchen beschäftigen. Sie
wurden künstlich begonnen, um wissenschaftliche
Beobachtungen bezüglich der Reaktionen des
menschlichen Körpers in extremen Situationen
durchführen zu können. Dramatisch waren
besonders die wissenschaftlichen Beobachtungen,
die auf den Menschen in verschiedenen Phasen
der so genannten „Hungerkrankheit“ durchgeführt
waren. In der Folge sind drei unterschiedliche
Zeugnisse (wissenschaftliche Beschreibungen)
entstanden, deren Autoren die Vertreter der
medizinischen Berufe waren. Die erste Gruppe
bildeten Experimentatoren selbst, die bewusst
und freiwillig an den Experimenten teilnahmen. Sie
brachten die Menschen künstlich in einen Zustand
der „Hungerkrankheit“. Über diese Menschen
hatten sie totale Macht und behandelten sie als ihre
Versuchskaninchen. Die zweite Kategorie bildeten
die Vertreter der medizinischen Berufe, die passive
Zeugen dieser Experimente waren und die sich aus
Pflicht mit den „Forschungsgegenständen“ dieser
Experimente beschäftigten. Die dritte Gruppe
bildeten die Menschen, die entweder Teilnehmer
oder passive Beobachter der Folgen der Experimente
waren, die aber aufgrund ihrer ausgeübten
Funktionen vorübergehende oder gelegentliche
Kontakte mit den „Versuchsobjekten“ hatten. Die
Zeugnisse dieser drei Gruppenvertreter enthalten
in sich eine verborgene, moralische Dimension,
die vor allem Wissen darüber darstellt, wie man
menschliches Gewissen in extremen Situation zu
„dämpfen“ kann.
SPECYFIKA LUDOBÓJSTWA
DOKONANEGO PRZEZ NIEMCÓW
Z UDZIAŁEM ŚWIATA
MEDYCZNEGO NA TLE RZEZI
ORMIAN
U PROGU XX STULECIA I
MASAKRY TUTSICH U SCHYŁKU
XX WIEKU
/
EIGENTÜMLICHKEIT DES
VÖLKERMORDES, DER VON
DEUTSCHEN MIT TEILNAHME
VON DER MEDIZINISCHEN
WELT BEGANGEN WURDE,
IM VERGLEICH ZUM
VÖLKERMORD AN DEN
ARMENIERN AM ANFANG
DES 20. JAHRHUNDERTS UND
ZUM VÖLKERMORD AN DEN
TUTSIN AM ENDE DES 20.
JAHRHUNDERTS
Dr Stanisław Antczak
Wystąpienie: 5.2; niedziela, 12.10.2014 r. (dzień 3)
Vortrag: 5.2; Sonntag 12.10.2014. (Tag 3)
Termin genocide czyli ludobójstwo zdefiniowany
został przez Rafała Lemkina dopiero w połowie XX
wieku. Samo zjawisko ma jednak odległe korzenie
sięgające starożytności. Szczególne nasilenie
procesów ludobójstwa nastąpiło w XX wieku,
który z tego powodu nazywany bywa wiekiem
ludobójstwa. Wśród licznych przypadków zbrodni
ludobójstwa, jakie odnotowano w minionym
stuleciu na szczególną uwagę zasługują trzy:
rzeź Ormian dokonana przez Turków u progu
XX w., zmasakrowanie Tutsich przez Hutu w
Rwandzie u schyłku tego stulecia i zbrodnia
masowego ludobójstwa dokonanego na Żydach
i przedstawicielach narodów uznanych przez
nazistowską III Rzeszę za podludzi, będąca
dziełem Niemców w okresie II wojny światowej
pod rządami nazistów. Wprawdzie wszystkie
z wymienionych trzech przypadków zbrodni
ludobójstwa łączy m. in. fakt odwoływania się do
pseudonaukowych uzasadnień, w tym argumentów
natury biologicznej, bądź nowoczesnych prądów
ideologicznych, także szukających podobnego,
pseudonaukowego uzasadnienia. Ludobójstwo
dokonane przez nazistów, w imię tzw. „higieny
rasowej”, wyróżnia się na tym tle licznym udziałem,
zarówno na poziomie planowania jak i wykonania,
personelu medycznego, zwłaszcza lekarzy.
Die Völkermordsprozesse haben sich besonders
im 20. Jahrhundert verstärkt und deswegen wird
diese Zeit als das Jahrhundert des Völkermordes
genannt. Unter vielen Fällen des Völkermordes
sind drei Fälle bemerkenswert. Erstens: Mord an
Armeniern, der von den Türken am Anfang des 20.
Jahrhunderts begangen wurde. Zweitens: Massaker
an Tutsin durch Hutu in Ruanda am Ende des 20.
Jahrhunderts. Und drittens: Völkermord an Juden
und an anderen Völkern, die als Untermenschen für
die Nationalsozialisten galten. Die gemeinsamen
Elemente für alle diese oben genannten Fälle sind
pseudo-wissenschaftliche Begründungen, darin
biologische Argumente, und auch ideologische
moderne Strömungen, die nach einer ähnlichen
wissenschaftlichen Begründung suchten. Der durch
Nationalsozialisten um „Rassenhygiene“ willen
begangene Völkermord unterscheidet sich von den
anderen dadurch, dass an diesem Völkermord ein
medizinisches Personal (besonders Ärzte) seine
große Teilnahme hatten.
/
Die Bezeichnung Gonozid (Völkermord) wurde von
Rafal Lemkin erst in der Mitte des 20. Jahrhunderts
verwendet. Seine Wurzeln greifen bis auf die Antike.
71
ANIOŁOWIE ŚMIERCI I NIEWARCI
ŻYCIA. NAZISTOWSKA
EUGENIKA
I EUTANAZJA WOBEC WINY I
KARY
/
DIE TODESENGEL UND
LEBENSWERTLOSE.
NATIONALSOZIALISTISCHER
EUGENETIK UND EUTHANASIE
GEGENÜBER SCHULD UND
STRAFE
Dr hab. prof. nadzw. AMW
Piotr Semków
zaś termin „eugenika” w porównaniu z poprzednim
jest stosunkowo młody, to oba te określenia
nabrały najbardziej złowieszczego wydźwięku w
okresie istnienia Trzeciej Rzeszy. W państwie tym,
wykorzystując podstawy historyczno-filozoficzne,
światli-zatem wykształceni ludzie opracowali
koncepcje bezwzględnej eliminacji fizycznej osób
chorych, o których mówiono, że są „niewarci
życia”, gdyż swoim istnieniem obciążają budżet
kraju. Zatem śmierć, która również musiała być
tania. Ale owi „światli” dokonywali masowej
eutanazji „niewartych życia” poprzez osoby często
z wykształceniem medycznym, zatem ci, którzy
mieli ratować życie ludzkie, nieśli śmierć. Patrząc
z perspektywy czasu wina „aniołów śmierci” jest
bezdyskusyjna, mimo tego, iż prawo do życia
zostało zapisane dopiero w 1948 r., jako jedno
z podstawowych praw człowieka. Jednak poza
historyczno-moralnym osądem zbrodniczego
systemu sprawców z racji upływu czasu nie można
postawić do odpowiedzialności karnej. Zatem
wyciągając lekcję z tych tragicznych wydarzeńpowinny być one przestrogą dla przyszłych pokoleń.
Wystąpienie: 5.3; niedziela, 12.10.2014 r. (dzień 3)
Vortrag: 5.3; Sonntag 12.10.2014. (Tag 3)
/
Christopher Browning opisując działania w
Polsce niemieckiego 101. Policyjnego Batalionu
Rezerwowego zwrócił uwagę na fakt, iż wojna
i negatywne stereotypy rasowe w podobny
sposób stwarzają a następnie wzmacniają
psychologiczny dystans dzielący przestępcę od
ofiary. Biurokratyczne i rutynowe podejście do
fizycznej eliminacji, segmentacja działań oraz
depersonalizacja nie są jednak w żaden sposób
usprawiedliwieniem dla masowych zbrodni. Mimo,
że pojęcie eutanazji znane jest od starożytności,
Christopher Browning, in seiner Beschreibung der
Aktivitäten der deutschen Polizeireservebataillon
Nr. 101 in Polen, hat darauf hingewiesen, dass
der Krieg und die negativen Rassenvorurteile
in ähnlicher Weise einen psychologischen
Distanz zwischen dem Täter und seinem Opfer
bilden und verstärken. Bürokratische und
routinemäßige Einstellung zur physischen
Vernichtung, Segmentierung der Aktivitäten und
Depersonalisierung sind aber keine Rechtfertigung
der Massenverbrechen. Obwohl die Bezeichnung
Euthanasie schon seit der Antike bekannt ist und die
72
Bezeichnung Eugenik im Vergleich zur Euthanasie
relativ jung zu sein scheint, haben die beiden
Bezeichnungen wegen ihres Missbrauchs bei der
sogenannten Rassenhygiene der Nationalsozialisten
eine negative Bedeutung erhalten. Anhand der
historischen und philosophischen Grundlagen
bearbeiteten im Dritten Reich die ausgebildeten
Menschen Konzepte für die rücksichtslose
Vernichtung der Kranken. Man sagte, dass solche
Menschen „unwertes Leben“ waren und mit ihrem
Dasein den Staatshaushalt belasteten. Sie haben
also den Tod verdient und deren Tod sollte auch
den Staat nicht viel kosten. Das Todurteil wurde
von den Menschen mit medizinischer Ausbildung
im Rahmen der Euthanasie durchgeführt. Statt ein
Menschenleben zu retten, haben sie die Kranken
umgebracht. Die Schuld der Todesengel steht außer
Frage, ungeachtet dessen, dass das Recht auf Leben
erst in 1948 als ein Grundrecht eines Menschen
verabschieden wurde. Leider wegen der vergangenen
Zeit ist es nichtmehr möglich die Verbrechenstäter
zur gesetzlichen Verantwortung zu ziehen. Wir
müssen aber selbst Lehren aus diesen schrecklichen
und tragischen Ereignissen ziehen.
Zabiegi sterylizacji osób
narodowości romskiej
dokonywane w szpitalu w
Złotowie w latach 1943-1945
/
Sterilisation der Roma
- durchgeführt im
Krankenhaus in Zlotow in
1943-1945
dwóch lekarzy niemieckich Kurt Schwenzer i Kurt
Messerschmitt.
Poza szpitalem w Złotowie wielu zabiegów
sterylizacji na osobach narodowości romskiej
dokonywano między innymi w Pile, Bydgoszczy i
Dobiegniewie. W bydgoskim szpitalu dokonywano
najwięcej zabiegów wśród Romów, którzy nie byli
wcześniej informowani o rodzaju i charakterze
zabiegu. Wiele osób było przywożonych
bezpośredni z domów przez policję niemiecką do
szpitalu bez wcześniejszej informacji, iż będzie
przeprowadzony zabieg sterylizacji. O rodzaju
dokonanego zabiegu dowiadywali się dopiero na
sali pooperacyjnej od innych uświadomionych już
pacjentów.
Dr Monika Tomkiewicz
/
Wystąpienie: 5.4; niedziela, 12.10.2014 r. (dzień 3)
Vortrag: 5.4; Sonntag 12.10.2014. (Tag 3)
W okresie od 1939 do 1945 roku władze hitlerowskie
w ramach prowadzonej na szeroką skalę
polityki rasowej zmierzającej do bezwzględnego
wyniszczenia narodów uznanych jako rasowo
mniej wartościowe przystąpiły do dokonywania
sterylizacji. Podstawą faktyczną dokonywanych
zabiegów sterylizacyjnych stanowiło stwierdzenie
przynależności do narodowości romskiej. W tym
celu jeszcze przed 1939 rokiem przyjechali z Berlina
do Złotowa „eksperci rasowi” z doktorem Ritterem
– twórcy Instytutu Kryminologiczno - Biologicznego
na czele, którzy badali ludność romską osiadłą na
terenie Ziemi Złotowskiej położonej na terenie
przygranicznej rejencji pilskiej. W szpitalu z
Złotowie przymusowej sterylizacji poddano z całą
pewnością dwanaście osób wśród nich zarówno
kobiety jak i mężczyzn. Zabiegów tych dokonywało
in anderen Einrichtungen durchgeführt, unter
anderem in solchen Städten wie Schneidemühl
(Pila), Bromberg und Dobiegniewo. Im Krankenhaus
in Bromberg hat man die meisten Eingriffe bei
Roma, die über die Eingriffsart nicht informiert
waren, durchgeführt. Viele Menschen wurden direkt
aus ihren Häusern durch die Polizei ins Krankenhaus
gebracht, ohne frühere Information über einen
ihnen gegenüber geplanten Sterilisationseingriff
zu haben. Davon erfuhren sie von den anderen schon bewussten Patienten erst im Saal nach der
Operation
Im Zeitraum von 1939 bis 1945 hat das NSRegime im Rahmen der Rassenpolitik mit
Zwangssterilisation der minderwertigen Völker
angefangen. Eine tatsächliche Grundlage für solche
Sterilisationseingriffe war eine Feststellung der
Volkszugehörigkeit zu Roma. Zu diesem Zweck
sind noch vor dem Jahr 1939 die so genannten
„Rassenexperten“ aus Berlin nach Zlotow
gekommen. Dabei war auch Dr. Ritter (ein deutscher
nationalsozialistischer Rassentheoretiker), der das
Kriminalbiologische Institut gegründet hat. Sie
haben die Roma, die innerhalb von Zlotow wohnten,
untersucht. Im Krankenhaus in Zlotow, in der
Nähe von Schneidemühl (Pila), wurden bestimmt
12 Personen, sowohl die Frauen und als auch die
Männer, zwangssterilisiert. Diese Eingriffe waren
von 2 deutschen Ärzten: Kurt Schwenzer und Kurt
Messerschmitt durchgeführt.
Außer des Krankenhauses in Zlotow waren die
Eingriffe der Zwangssterilisation bei Roma noch
73
ROZPRAWA O FASZYZMIE
I LEKARZACH WEDŁUG
STANISŁAWA LEMA
/
STANISLAW LEMS
ABHANDLUNG ÜBER
FASCHISMUS UND ÄRZTE
Dr Agnieszka Gajewska
Wystąpienie: 6.1; niedziela, 12.10.2014 r. (dzień 3)
Vortrag: 6.1; Sonntag 12.10.2014. (Tag 3)
Choć najczęściej przywoływaną powieścią Lema w
kontekście Zagłady jest jego Szpital Przemienienia,
to problem czystości rasy, eugeniki, eksperymentów
medycznych i etycznych postaw lekarzy przenika
całą twórczość pisarza. Lem w większości swoich
powieści aluzyjnie nawiązuje do wydarzeń II wojny
światowej i wydarzeń historycznych, przywołuje
epizody z czasów okupacji, żyje w cieniu wojennych
traum. Konwencja science fiction pozwala mu
między innymi opowiedzieć historie o etycznych
wyborach naukowców, w tym wielu lekarzy, bez
ulegania wytycznym cenzury. W powieściach Lema
z lat 50-tych, 60-tych i 70-tych pojawiają się, jako
problemy do rozwiązania, zakamuflowane elementy
propagandy nazistowskiej, a coraz większa
wiedza pisarza o skali i rodzajach eksperymentów
medycznych, których dokonywano w obozach,
pojawia się w zamaskowanej formie sukcesywnie
w kolejnych dziełach. Główna oś rozważań
związanych z lekarzami i ich wyborami etycznymi,
dotyczy ustalenia statusu ontologicznego Obcych,
74
a więc tego, co można, a czego nie można z nimi
zrobić. Odpodmiotowienie Obcych powoduje
umieszczenie ich w strefie, którą w historii
medycyny określa się mianem „podłych ciał”, czyli
ciał, które zostały pozbawione praw i mimo że nadal
żyją, można na nich przeprowadzać eksperymenty
i testować na nich nowe technologie medyczne.
Lektura tych wątków prozy science fiction Lema
pozwala na odtworzenie całego spectrum etycznych
problemów związanych z każdą lekarską decyzją,
zarysować indywidualne postawy, ale też ukazać
coś, co za Hannah Arendt można by nazwać
„banalnością zła”. Podziały etyczne nie przebiegają
w prozie Lema w tych samych miejscach, co
podziały narodowościowe, a odnalezione w
archiwach relacje lekarzy lwowskich, składających
po wojnie oświadczenia dotyczące sytuacji szpitali i
pacjentów w mieście podczas okupacji niemieckiej,
pozwalają uzupełnić brakującą wiedzę o losach
lekarzy i wykładowców w czasie wojny, których Lem
znał i od których się uczył.
/
Obwohl „Hospital der Verklärung” von Stanislaw
Lem einer von seinen am häufigsten genannten
Romanen in Bezug auf Vernichtung ist, sind alle
seine Werken mit dem Problem der Rassenhygiene,
Eugenik, medizinischer Experimente und ethischer
Stellungen der Ärzte erfüllt. Lem bezieht sich in
seinen meisten Werken auf die Ereignisse des
Zweiten Weltkriegs und die historischen Ereignisse.
Er beschreibt die Episoden aus der Besatzungszeit
und lebt im Schatten des Traumas des Kriegs.
Die Science-Fiction-Geschichten ermöglichen
ihm, unter anderem, die Geschichte über ethische
Entscheidungen der Wissenschaftler und der
Ärzte zu erzählen, ohne Zensur zu unterliegen. In
Romanen von Lem von fünfziger, sechziger und
siebziger Jahren gibt es getarnte Elemente der
NS-Propaganda als Probleme zum Lösen. Und
immer größeres Wissen des Schriftsteller über
Skala und Arte der in den Lagern durchgeführten
medizinischen Experimente erscheint in einer
getarnten Form auch in seinen weiteren Werken.
Die Überlegungen zu den Ärzten und ihren
ethischen Wahlen betreffen die Bestimmung eines
ontologischen Status der Alien, also das alles,
was man mit ihnen machen darf und was nicht.
Entmachten der Alien verursacht, dass sie in eine
Zone der in Medizin so genannten, „bösen Leiber“
platziert werden; das heißt Leiber, welchen ihre
Rechte entzogen werden und während sie weiter
leben, darf man Experimente an ihnen durchführen
und neue medizinische Technologien auf sie testen.
Eine Lektüre dieser Science-Fiction-Motiven in Lems
Werken ermöglicht all diese ethischen Probleme im
Zusammenhang mit jeder ärztlichen Entscheidung
abzubilden, individuelle Stellungen zu skizzieren
und auch das zu zeigen, was durch Hannah Arendt
als „die Banalität des Bösen“ bezeichnet wurde.
Die ethischen Grenzen liegen bei Lem, in seinen
Werken in anderen Abschnitten, als die nationalen
Gegensätze. Die in Archiven gefundenen Berichte
der Lemberger Ärzte geben uns eine Möglichkeit,
um unser Wissen über Geschichte der Ärzte und der
Lehrer während des Zweiten Weltkriegs, die Lem
kannte und von welchen er lernte, zu ergänzen.
LOSY DZIECI ŻYDOWSKICH W
GETCIE WARSZAWSKIM W
PISMACH JANUSZA KORCZAKA
/
SCHICKSAL DER JÜDISCHEN
KINDER IM WARSCHAUER
GHETTO IN JANUSZ KORCZAKS
WERKEN
Dr hab. Bożena Mroczek
Wystąpienie: 6.2; niedziela, 12.10.2014 r. (dzień 3)
Vortrag: 6.2; Sonntag 12.10.2014. (Tag 3)
Wyniszczyć naród można na wiele sposobów.
Jednym z nich jest drastyczne ograniczenie
możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb.
Janusz Korczak w przesłaniu, opowiada o wojnie,
głodzie, sieroctwie i niedoli dzieci z perspektywy
lekarza pediatry i pedagoga. W sprawozdaniu
lekarskim sporządzanym w czasie wojny z potrzeby
obowiązku lekarza podaje, że epidemia chorób i
głodu szaleje, a w grupach dzieci najmłodszych
śmiertelność jest stuprocentowa. Dzieci w getcie
giną z głodu, wyniszczenia, chorób i zimna.
Wskazuje jak tragiczne jest osłabienie instynktu
życia u zagłodzonych dzieci, ich brak reakcji na
zimno i głód, na wydarzenia w otoczeniu. Warunki
życia w getcie, terror, strach, brak domu i opieki
dorosłych, a przede wszystkim brak żywności
i opału doprowadzał do powolnego umierania
dzieci, które jeszcze niedawno były zdrowe i
wesołe. Korczak zauważa jak szybko odbywa się
„zagłada” starszych, uprzednio dobrze odżywianych
dzieci w wieku szkolnym. Dokumentuje rozwój
fizyczny dzieci, ich szybkie psychiczne i społeczne
dorastanie, ochrania dzieci, walczy i zabiega o ich
przetrwanie.
/
Ein Volk kann auf möglichst vielfältige Weise
vernichtet werden. Eine von der Methoden
ist drastische Begrenzung der Möglichkeiten,
um die Grundbedürfnisse zu bedecken. Janusz
Korczak, aus Perspektive eines Kinderarztes
und Pädagogen, erzählte in seiner Botschaft
vom Krieg, Hunger, Verwaisung und Unglück
der Kinder. In einem während des Krieges
erstellten ärztlichen Bericht weist er darauf
hin, dass Krankheiten- und Hungerepidemien
ausbrach, und dass unter den kleinsten Kindern
die Sterblichkeitsrate 100% betrug. Die Kinder
im Ghetto starben durch Hunger, Kräfteverfall,
Krankheiten und Kälte. Er sprach auch darüber,
wie tragisch die Abschwächung der Lebenstriebe
bei verhungerten Kindern und Ausbleiben ihrer
Reaktionen auf Kälte, Hunger und Ereignisse in ihrer
Umgebung waren. Lebensumstände im Ghetto,
Terror, Angst, fehlende Zuhause und Fürsorge der
Erwachsenen, aber vor allem Mangel an Essen
und Heizmaterial trugen zu einem langsamen
Sterben der Kinder, die bis vor kurzem noch gesund
und glücklich waren, bei. Korczak bemerkte, wie
schnell eine „Vernichtung“ der älteren Kindern
stattfand, die früher gut ernährte Kinder im
Schulalter waren. Er dokumentierte die körperliche
Entwicklung der Kinder, ihre schnelle psychische
und gesellschaftliche Reife, er schützte die Kinder,
kämpfte um sie und machte alles, um sie zu retten.
75
WIERNOŚĆ PAŃSTWU,
ZACHOWANIE ETYKI
PIELĘGNIARSKIEJ,
BEZWZGLĘDNA TROSKA O
WŁASNE ŻYCIE – POSTAWY
MORALNE PIELĘGNIAREK
POLSKICH I NIEMIECKICH W
CZASIE II WOJNY ŚWIATOWEJ
/
TREUE ZUM LAND, ERHALTUNG
DER PFLEGERISCHEN ETHIK,
VOLLE SORGE UM EIGENES
LEBEN – MORALISCHE
EINSTELLUNGEN DER
POLNISCHEN UND DEUTSCHEN
PFLEGERINNEN WÄHREND DES
ZWEITEN WELTKRIEGS
Mgr Magdalena Kuczyńska
Wystąpienie: 6.3; niedziela, 12.10.2014 r. (dzień 3)
Vortrag: 6.3; Sonntag 12.10.2014. (Tag 3)
Pielęgniarstwo kojarzy się z postawami moralnymi
jak szacunek i ochrona życia pacjenta. Miłość do
własnej ojczyzny jest postawą godną moralnej
pochwały. Troska o własne życie to podstawowa
wartość moralna. Powyższe postawy moralne,
76
realizowane w warunkach pokoju bez istotnych
trudności, stają w konflikcie w sytuacji wojny. Jak
postąpić gdy panujący w państwie system, zmusza
obywatela do podejmowania działań stojących w
opozycji do etosu wykonywanego zawodu? Czyje
życie domaga się większej ochrony: pielęgniarki czy
jej pacjenta? Przegląd literatury tematu pozwolił
na wyodrębnienie czterech postaw moralnych
pielęgniarek polskich i niemieckich czasu wojny
i okupacji:
pomniejszenie troski o własne życie, wierność
ojczyźnie i etosowi pielęgniarskiemu.
bezwzględna dbałość o zachowanie własnego życia
kosztem zdrady etosu pielęgniarskiego i ojczyzny.
ślepe oddanie zasadom panującym w ojczyźnie przy
jednoczesnym złamaniu etyki pielęgniarskiej.
wierność ideałom profesji pielęgniarskiej i sprzeciw
wobec polityki własnego państwa.
/
Die Krankenpflege wird mit solchen moralischen
Einstellungen, wie Achtung und Schutz des
Patientenlebens assoziiert. Liebe zum Heimatland
präsentiert eine lobenswerte Einstellung.
Sorge um eigenes Leben ist eine grundlegende
moralische Wert. Die oben genannten moralischen
Einstellungen, ohne wesentliche Schwierigkeiten in
Friedenszeiten durchgeführt, stehen miteinander
in Konflikt im Fall einer Kriegssituation. Wie soll
man handeln, wenn ein im Staat geltendes System
seine Bürger dazu zwingt, Maßnahmen gegen den
Berufsethos zu ergreifen?
Wessen Leben erfordert einen größeren
Schutz: der Pflegerin oder ihrer Patienten? Die
Literaturübersicht bezüglich des Themas ließ
vier moralische Einstellungen der polnischen und
deutschen Pflegerinnen während des Kriegs und der
Besatzung unterscheiden:
Verkleinerung der Sorge um eignes Leben, Treue
zum Heimatland und Ethik der pflegerischen Arbeit
Bedingungslose Sorge um Erhaltung des Lebens auf
Kosten von Verrat der Ethik der pflegerischen Arbeit
und des Heimatlandes.
Blinde Hingebung der im Heimatland herrschenden
Regelungen bei gleichzeitigem Brechen der Ethik der
pflegerischen Arbeit
Treue zu Idealen des pflegerischen Berufs und
Widerstand gegen die vom eigenen Staat geführte
Politik.
SŁUŻBA SANITARNA W
OKUPOWANEJ WARSZAWIE
/
RETTUNGSDIENST IM
BESETZTEN WARSCHAU
Dr Joanna Szymoniczek
Wystąpienie: 6.4; niedziela, 12.10.2014 r. (dzień 3)
Vortrag: 6.4; Sonntag 12.10.2014. (Tag 3)
Celem referatu będzie pokazanie działania służby
medycznej w okupowanej Warszawie, zarówno tej
oficjalnej, jak i konspiracyjnej. Władze hitlerowskie
włączyły medycynę do walki przeciwko Polakom.
Eksterminacją objęto personel medyczny. Spośród
14 tysięcy lekarzy sprzed wojny, w jej toku
zamordowano prawie 6 tysięcy. Zlikwidowano
studia medyczne oraz większość punktów
medycznych. Te, które działały podlegały ścisłej
kontroli. Poza działającymi legalnie polscy lekarze
pracowali w konspiracji. Celem nurtu podziemnego
było, oprócz zapewnienia pomocy ludziom
związanym z konspiracją, magazynowanie lekarstw,
środków opatrunkowych, przygotowywanie się
na wybuch powstania. Warszawa była głównym
ośrodkiem tajnych szkoleń medycznych, nauczanie
odbywało się też w innych miastach. W okupowanej
Polsce w konspiracyjnych warunkach studiowało
medycynę około 4000 studentów. Natomiast w
prowadzenie tej nauki zaangażowany był ponad
500-osobowy personel dydaktyczny. W Powstaniu
Warszawskim wzięło udział około tysiąca
lekarzy i studentów medycyny oraz sześć tysięcy
sanitariuszek i pielęgniarek. Poległo około 200
lekarzy i studentów medycyny oraz około tysiąca
sanitariuszek i pielęgniarek. W czasie Powstania
działało 25 szpitali, 122 szpitali polowych oraz
ponad 200 punktów sanitarno-medycznych.
/
Diese Präsentation zeigt es, wie die medizinischen
Dienste im besetzten Warschau (offiziell und
konspirativ) gehandelt haben. Die NS-Behörden
haben die Medizin gegen Polen in ihre Tätigkeiten
eingeschlossen und genutzt. Die Vernichtung
hat das medizinische Personal betroffen. Von
14 tausend Ärzten bevor dem Krieg wurden fast
6 tausend Ärzte während des Kriegs getötet.
Medizinstudien und mehrere medizinische Zentren
wurden aufgelöst. Diese noch funktionierenden
waren unter strenger Kontrolle. Manche Ärzte
arbeiteten auch in einer Verschwörung gegen
die Nazis. Ihr Ziel war nicht nur die Hilfe für die
in der Untergrundbewegung aktiven Menschen,
sondern auch die Lagerung von Medikamenten,
Verbandmitteln und die Vorbereitung zum
Aufstand. Warschau war ein Hauptzentrum für
medizinische Geheimschulungen, die auch aber in
anderen Städten stattfanden. In besetztem Polen
studierten ca. 400 Studenten unter konspirativen
Umständen. Und daran waren über 500 Personen,
die sich mit der Medizinlehre beschäftigten,
beteiligt. Am Warschauer Aufstand nahmen ca.
1000 Ärzte und Medizinstudenten und 6000
Pflegerinnen teil. 200 Ärzte und Medizinstudenten,
und ca. 1000 Pflegerinnen sind ums Leben
gekommen. Während des Aufstands funktionierten
25 Krankenhäuser, 122 Feldlazaretten und mehr als
200 medizinische Zentren.
77
OPIEKA MEDYCZNA
NAD POWSTAŃCAMI
WARSZAWSKIMI
W OBOZACH JENIECKICH
WEHRMACHTU
/
MEDIZINISCHE PFLEGE
DER WARSCHAUER
AUFSTÄNDISCHEN IM
KRIEGSGEFANGENENLAGER
VON WEHRMACHT
Dr Piotr Stanek
Wystąpienie: 6.5; niedziela, 12.10.2014 r. (dzień 3)
Vortrag: 6.5; Sonntag 12.10.2014. (Tag 3)
Po upadku powstania warszawskiego w
październiku 1944 r. do niemieckiej niewoli trafiło
ok. 17 tys. powstańców – mężczyzn, kobiet i
dzieci. Wśród nich było wielu rannych i chorych. W
połączeniu
z trudnymi warunkami bytowymi w obozach i
niewystarczającą ilością żywności oznaczało to
wielkie zagrożenie dla życia i zdrowia osadzonych.
Niemieccy lekarze w większości obozów nie
zapewnili pomocy medycznej. Sporadycznie
przeprowadzali jedynie różnego rodzaju badania,
szczepienia czy podawali leki. Dlatego powstańcyjeńcy z reguły tworzyli sami obozowe lazarety.
Władze niemieckie wyznaczały jedynie baraki na
78
tego typu placówki, a opiekę lekarską pozostawiano
głównie w rękach jeńców, którzy sami, w zależności
od posiadanych kwalifikacji, podjęli się pełnienia
funkcji obozowych lekarzy czy pielęgniarek (tylko
szpitale wojskowe w Zeithain i Gross Lübars
obsługiwał w pełni wykwalifikowany personel
medyczny). A sprawowanie opieki medycznej
w obozach Wehrmachtu były bardzo trudne,
gdyż brakowało przede wszystkim lekarstw i
środków opatrunkowych. W tych warunkach
fenomenem było funkcjonowanie Polskiego
Szpitala Wojskowego w Zeithain, posiadający różne
oddziały, jak chirurgiczny, gruźliczy, internistyczny,
położniczy, wewnętrzny, laryngologiczny,
okulistyczny itp., i w którym przeprowadzano różne
skomplikowane operacje, z trepanacją czaszki
włącznie.
Dzięki poświęceniu, ciężkiej pracy, determinacji
i postawie całego powstańczego personelu
medycznego (jak np. płk dr Leon Strehl, kpt. dr
Zygmunt Kujawski „Brom” czy kpt. dr Jadwiga
Beaupré), śmiertelność w tej grupie jenieckiej była
bardzo niska.
/
Nach der Niederschlagung des Warschauer
Aufstands im Oktober 1944 sind ca. 17.000
Aufständische (Männer, Frauen und Kinder) in
deutsche Gefangenschaft geraten. Unter ihnen gab
es viele Verletzte und Kranke. Im Zusammenhang
mit schwierigen Lebensbedingungen in den Lagern
und unzureichende Nahrungsmittelversorgung
bedeutete es eine große Lebens- und
Gesundheitsbedrohung für die Gefangenen. In den
meisten Lagern war keine medizinische Hilfe durch
deutsche Ärzte versichert. Sie machten lediglich
verschiedene Untersuchungen, Impfungen und
gaben den Patienten Medikamente. Deswegen
haben die gefangenen Aufständischen selbst eine
Feldlazarette organisiert.
Die Lagerverwaltung stellte nur Krankenreviere
zur Verfügung und die Gefangenen mussten
selbst für die ärztliche Betreuung sorgen.
Unabhängig von Qualifikationen übernahmen sie
Funktionen der Lagerärzte und Lagerpfleger (nur in
Militärkrankenhäusern in Zeithain und Gross Lübars
gab es ein hochqualifiziertes Medizinpersonal).
Bedingungen für medizinische Betreuung waren in
Wehrmachts Lager sehr schwer, weil es vor allem
an Medikamenten und Verbandsmitteln fehlte.
Unter diesen Umständen war das Funktionieren
des Polnischen Militärkrankenhauses in Zeithain
ein Phänomen. Dieses Militärkrankenhaus
hatte verschiedene Stationen, wie zum Beispiel:
Chirurgie, Tuberkulosestation, Innere Medizin,
Geburtenstation, Laryngologie usw. Es wurden
dort sogar komplizierte Operationen durchgeführt,
einschließlich eine Trepanation des Schädels.
Dank der Hingebung, schwerer Arbeit,
Determination und Einstellung des ganzen
aufständischen Medizinpersonals (wie zum Beispiel
Oberst Dr. Leon Strehl, Hauptmann Dr. Zygmunt
Kujawski “Brom” und Hauptmann Dr. Jadwiga
Beaupré) war Sterblichkeit in dieser Gruppe der
Gefangenen sehr niedrig.
OPIEKA OKOŁOPORODOWA W
POLSCE W OKRESIE II WOJNY
ŚWIATOWEJ
/
PERINATALE VERSORGUNG IN
POLEN WÄHREND DES ZWEITEN
WELTKRIEGS
Dr Barbara Baranowska
Prof. dr hab. Ewa Dmoch-Gajzlerska
Dr Antonina Doroszewska
Wystąpienie: 6.6; niedziela, 12.10.2014 r. (dzień 3)
Vortrag: 6.6; Sonntag 12.10.2014. (Tag 3)
Problem poruszonym w prezentacji będzie
opieka okołoporodowa w Polsce w okresie II
Wojny Światowej. Przedstawione zostaną dane
statystyczne dotyczące porodów w Polsce w tym
okresie oraz warunki, w których dzieci przychodziły
na świat. Jednym z celów prezentacji będzie również
opisanie warunków pracy położnych przyjmujących
porody w Polsce w okresie II Wojny Światowej.
Zebrany materiał pochodzi zarówno w polskich
archiwów, jak i z badań empirycznych. W 2012 r.
zrealizowano badania, których celem było ukazanie,
jak przebiegały porody w czasie II Wojny Światowej,
a zatem w okresie, gdy na terenie Polski na co dzień
miały miejsce walki, przez wiele miesięcy zwłaszcza
większe miejscowości były okupywane przez
wrogą armię. Grupę badaną stanowiły 2 położne
pracujące na terenie Polski w latach 1939-1945 oraz
4 kobiety, które w czasie II wojny światowej urodziły
dzieci. Techniką badań był wywiad narracyjny z
elementami wywiadu rozumiejącego. Wywiady
dotyczyły specyfiki wykonywania zawodu,
warunków pracy i stosowanych technik. Skupiano
się na trudnościach wynikających ze specyfiki pracy
w trakcie działań wojennych lub okupacji. Położne
pytano także o decyzje moralne, które zmuszone
były podejmować w związku z sytuacją polityczną i
społeczną. Jedna z badanych położnych pracowała
w rejonie wiejskim. Druga początkowo przyjmowała
porody w mieście, a potem w obozie jenieckim
na terenie Niemiec, do którego zostali wysłani
mieszkańcy Warszawy po Powstaniu Warszawskim.
Z matkami rozmawiano
o okresie ciąży, porodu i pierwszych miesiącach
życia dziecka. Głównymi problemami badawczymi
była kwestia stylu życia w czasie ciąży, zapewnienia
odpowiedniej opieki noworodkowi, w tym m.in.
środków pielęgnacyjnych.
/
Diese Präsentation betrifft die perinatale
Versorgung in Polen während des Zweiten
Weltkriegs. Hier werden Statistikdaten bezüglich
der Geburten in Polen in diesem Zeitraum
präsentiert und die Bedingungen, unter denen
Kinder zur Welt gekommen sind, dargestellt.
Eines von den Zielen dieser Präsentation ist es,
die Arbeitsbedingungen der Hebammen, die
sich mit Entbindungen während des Zweiten
Weltkriegs in Polen beschäftigten, zu beschreiben.
Das gesammelte Material stammt sowohl aus
polnischen Archiven, als auch aus empirischen
Studien. In 2012 wurden weitere Studien dazu
durchgeführt, deren Ziel es war, zu zeigen, wie die
Entbindungen während des Zweiten Weltkriegs
abgelaufen sind, das heißt; in Kriegszeiten, als es in
Polen schwere Kämpfe dauerten und viele Monate
lang vor allem die größeren Orte von feindlichen
Armeen besetzt waren. In der untersuchten Gruppe
gab es 2 Hebammen, die in Jahren 1939-1945
in Polen gearbeitet haben, und vier Frauen, die
während des Zweiten Weltkriegs ihre Kinder zur
Welt gebracht haben. Die Untersuchungstechnik war
ein narratives Interview mit Verständniselementen.
Die Interviews betrafen die Besonderheit der
ausgeübten Berufe, die Arbeitsbedingungen und
die eingesetzten Techniken. Man konzentrierte sich
auf Schwierigkeiten, die aus der Besonderheit der
ausgeübten Arbeit während der Kriegshandlungen
oder der Okkupation resultierten. Die Hebammen
wurden auch nach moralischen Entscheidungen,
die sie in Bezug auf damalige politische und
gesellschaftliche Situation treffen mussten,
gefragt. Einer der gefragten Hebammen arbeitete
damals auf dem Land. Die zweite beschäftige
sich zuerst mit Entbindungen in der Stadt und
danach arbeitete sie im Kriegsgefangenenlager in
Deutschland, in welches die Warschauer Bewohner
nach dem Warschauer Aufstand geschickt
wurden. Mit den Müttern führte man Gespräche
über ihre Schwangerschaftszeit, Entbindungen
und die ersten Lebensmonate ihrer Kinder. Die
Hauptforschungsprobleme waren der Lebensstill
während der Schwangerschaft bei diesen Müttern,
entsprechende Betreuung für ein Neugeborenes,
und auch zum Beispiel Pflegemittel für
Neugeborene.
79
PROF. MED. JAN OLBRYCHT
OFIARĄ I OSKARŻYCIELEM
ZBRODNI POPEŁNIONYCH
PRZEZ NIEMIECKICH LEKARZY
W OBOZIE KONCENTRACYJNYM
AUSCHWITZ-BIRKENAU
/
PROF. MED. JAN OLBRYCHT –
OPFER UND ANKLÄGER IN DER
SACHE DER NS-VERBRECHEN,
DIE VON DEUTSCHEN ÄRZTEN
IM KONZENTRATIONSLAGER
AUSCHWITZ-BIRKENAU
BEGANGEN WURDEN
Dr Zdzisław Jezierski
potrzebowali go bowiem jako eksperta w sprawach
o charakterze kryminalnym. Jednakże w tej pracy
nie godził się na fałszowanie ekspertyz, którymi
starano się obciążać Polaków. Za to w czerwcu 1942
r. został aresztowany i wkrótce potem zesłany do
obozu koncentracyjnego w Auschwitz. Przebywał
w nim do końca jego funkcjonowania. 18 styczna
1945 r. został wywieziony stamtąd do obozu
w Mauthausen. Przez dwa i pół roku był więc
więźniem Auschwitz. Kilkakrotnie ciężko chorował,
ale dzięki pomocy współwięźniów powracał do
zdrowia.
Jako więzień był naocznym świadkiem wielu zbrodni
popełnionych przez niemieckich lekarzy w tym
obozie. Dlatego też ogromne znaczenie ma jego
orzeczenie wygłoszone na rozprawie sądowej przed
Najwyższym Trybunałem Narodowym 10 grudnia
1947 r . W 1968 r. prof. Olbrycht opublikował swoje
wspomnienia obozowe, które stanowią cenne
uzupełnienie wcześniej wygłoszonego orzeczenia
przed NTN. Obie te publikacje stanowią podstawę
źródłową mojego referatu o okrucieństwie,
metodach zadręczania i uśmiercania więźniów w
Auschwitz przez niemieckich lekarzy.
Wystąpienie: 6.7; niedziela, 12.10.2014 r. (dzień 3)
Vortrag: 6.7; Sonntag 12.10.2014. (Tag 3)
/
Profesor medycyny Jan Olbrych przed wybuchem
II wojny światowej był kierownikiem Zakładu
Medycyny Sądowej Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Ceniono go jako wybitnego znawcę medycyny
sadowej nie tylko w Polsce, lecz także na arenie
międzynarodowej. Z tego powodu uniknął
uwięzienia 6 listopada 1939 r., kiedy to gestapo
aresztowało profesorów krakowskich w ramach
znanej akcji „Sonderaktion Krakau”. Niemcy
Prof. Med. Jan Olbrycht war vor dem Zweiten
Weltkrieg ein Leiter der Institution für
Gerichtsmedizin an der Jagiellonski Universität. Er
war als ausgezeichneter Fachmann im Gebiet der
Gerichtsmedizin nicht nur in Polen, sondern auch
weltweit anerkannt. Aus diesem Grund hat er das
Gefängnis am 6. November 1939 vermieden, als die
Gestapo die Krakauer Professoren im Rahmen der
„Sonderaktion Krakau“ festgenommen haben. Die
Deutschen haben Jan Olbracht als einen Fachmann
80
für kriminelle Angelegenheiten gebraucht. Er
hat sich aber geweigert, um in dieser Arbeit die
Urkunden zu fälschen, die Polen belasteten. Im Juni
1942 wurde er festgenommen und anschließend ins
Konzentrationslager in Auschwitz geschickt. Er war
dort bis zum 1945. Am 18. Januar 1945 wurde er ins
Lager in Mauthausen transportiert. Zwei und ein
halbes Jahr lang war er ein Häftling in Auschwitz.
Mehrmals war er schwer krank, aber dank der Hilfe
anderer Häftlinge wurde er wieder gesund. Oft
war er ein Augenzeuge der durch deutschen Ärzte
in diesem Lager begangenen Schwerverbrechen.
Deswegen bedeutete sein Urteil, das er am 10.
Dezember 1947 während der Gerichtsverhandlung
vor dem Obersten Nationalgerichtshof verkündete,
wirklich viel. In 1968 hat Prof. Olbrycht seine
Lagererinnerungen veröffentlicht, die eine wertvolle
Ergänzung des früher verkündeten Urteils vom 10
Dezember 1947 bilden.
Die beiden Publikationen dienen mir jetzt
als Quellenmaterial für dieses Referat über
Grausamkeit, Unterdrückung und Ermordung der
Häftlinge durch die deutschen Ärzte in Ausschwitz.
OKO PAMIĘCI
wystawa prac Horsta Hoheisela i
Andreasa Knitza
Centrum Kultury Zamek
13.09.2014-12.10.2014.
/
Das Auge der Erinnerung
Ausstellung von Horst Hoheisel
und Andreas Knitz
Kulturzentrum Zamek 1
3.09.2014 – 12.10.2014
Wystawa „Oko pamięci” to pierwsza w Polsce
prezentacja dokonań duetu artystów Horsta
Hoheisela i Andreasa Knitza. Twórcy działają
razem od dwudziestu lat, a w swoich dziełach
podejmują w sposób niekonwencjonalny tematykę
upamiętniania. Znani są jako autorzy realizacji,
które upamiętniają ofiary zbrodni nazistowskiej
Trzeciej Rzeszy Niemieckiej.
Ich prace określane są mianem „kontrpomników”,
jako że nie są to typowe pomniki, ale obiekty
architektoniczne lub przestrzenne oraz instalacje
bardzo silnie osadzone w kontekście historycznym i
społecznym miejsca, gdzie powstają.
Również na wystawę w Poznaniu artyści
przygotowali dzieło wyjątkowe i możliwe do
realizacji wyłącznie w tym miejscu. Odnieśli się
do historii dwóch budynków: dawnej synagogi
przerobionej przez nazistów na pływalnię oraz
kaplicy dawnego zamku cesarskiego, zniszczonej
przez nazistów i przerobionej na gabinet dla Adolfa
Hitlera. Hitlerowcy zaplanowali gabinet swego
wodza w miejscu sakralnym aby symbolicznie
spotęgować jego władzę. Zaś zmieniając synagogę
w pływalnię dokonali aktu zbeszczeszczenia
żydowskiej świątyni. Hoheisel i Knitz zdemontowali
elementy wyposażenia basenu i przenieśli je do
dawnego gabinetu Hitlera. W ten sposób dokonali
symbolicznego gestu profanacji i desakralizacji
tej przestrzeni władzy. Zarazem, przypominając o
zbeszczeszczeniu synagogi, raz jeszcze przywrócili
pamięć o zbrodniach Holokaustu.
Przed wieżą zegarową zamku zobaczyć można
jeszcze jeden niekonwencjonalny „kontrpomnik”
– mobilną betonową rzeźbę Szarego Autobusu.
Powstał on w 2006 roku dla upamiętnienia ofiar
nazistowskiej eutanazji w Niemczech i Europie.
Rzeźbę pojazdu wzorowano na pocztowych
samochodach transportowych wykorzystywanych
dla kamuflażu. Autami tymi przewożono pacjentów
chorych psychicznie do ośrodków eutanazyjnych.
Szary Autobus pomyślany jest jako „pojazd
pamięci”, symbolizujący ofiary, sprawców i sam
zbrodniczy czyn. Autobus zmienia lokalizacje, w
2008 roku stał przed Filharmonią Berlińską przy
Tiergartenstrasse 4 w Berlinie, gdzie mieściła
się centrala Akcji T4., następnie podążył dalej.
Dotychczas przebył pięć tysięcy kilometrów i
prezentowany był w bardzo wielu miastach. /
Die Ausstellung „das Auge der Erinnerung” ist die
erste in Polen Darstellung der Werke von Horst
Hoheisel und Andreas Knitz. Die Künstler arbeiten
zusammen seit über 20 Jahren. In ihren Werken
agieren sie für Erinnerungsprozesse von längst
vergessen geglaubten oder tabuisierten Ereignissen.
Ihre künstlerischen Arbeiten erinnern oft an
Opfer der NS-Verbrechen. Ihre Denkmäler sind
architektonische und räumliche Installationen, die
sehr stark im historischen und sozialen Kontext des
Ortes entworfen werden, wo sie entstehen.
Auch für die Ausstellung in Posen haben die
beiden Künstler ein besonderes Werk vorbereitet.
Sie haben sich auf zwei Gebäuden bezogen: die
ehemalige Synagoge, die von Nationalsozialisten
zum Schwimmbad umgebaut wurde, und die
Kapelle des ehemaligen Kaiserschlosses, die
von Nationalsozialisten zerstört wurde und
zum Arbeitszimmer für Adolf Hitler umgebaut
wurde. Hoheisel und Knitz haben die Elemente
der Ausstattung des Schwimmbads demontiert
und sie ins ehemalige Arbeitszimmer vom Führer
übertragen. Auf diese Weise haben die Künstler
einen symbolischen Akt der Schändung und der
Entsakralisierung der Macht demonstriert. Sie
haben auch an die Opfer des Holocaust erinnert.
Vor dem Uhrturm des Schlosses kann man noch
eine unkonventionelle Arbeit von diesen Künstlern
bewundern. Das „Denkmal des grauen Busses”
erinnert an die Todestransporte der Patienten.
Die Künstler Horst Hoheisel und Andreas Knitz
haben dieses Mahnmal 2006 für das Zentrum
für Psychiatrie Die Weissenau bei Ravensburg
geschaffen. Ein in Originalgröße in Beton
gegossener Bus des gleichen Typs, wie er in den
Jahren 1940 und 1941 von den Pflegeanstalten
zu den Vernichtungslagern fuhr, erinnert an den
Massenmord. Dabei spielt das Versetzen des
Denkmals eine wichtige Rolle. Der graue Bus hat
schon über 5.000 Km gemacht und wurde schon in
vielen Städten gezeigt.
81
Notatki / Notizen
82
Notatki / Notizen
83
Notatki / Notizen
84
Notatki / Notizen
85

Podobne dokumenty