Event o Ekoinnowacjach - Ekoinnowator

Komentarze

Transkrypt

Event o Ekoinnowacjach - Ekoinnowator
0
JESTEŚ KREATOREM?
ZOSTAŃ EKOINNOWATOREM!
Dofinansowano ze środków Narodowego Funduszu Ochrony
Środowiska i Gospodarki Wodnej.
Za treść odpowiada wyłącznie Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu.
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
SPIS TREŚCI
„JESTEŚ KREATOREM? ZOSTAŃ EKOINNOWATOREM!“ – PIERWSZE
PODSUMOWANIE PROJEKTU
Joanna Witczak .................................................................................................................. 5
EKOINNOWACJE JAKO SZANSA ROZWOJU ZAWODOWEGO - ZIELONE
MIEJSCA PRACY
Anna Lewandowska, Zenon Foltynowicz .......................................................................... 8
CZY POLSCY KONSUMENCI SĄ PRZYGOTOWANI NA EKOINNOWACJE?
WYZWANIA I BARIERY
Małgorzata Koszewska ..................................................................................................... 15
MOŻLIWOŚCI WYKORZYSTANIE EUROPEJSKIEJ METODYKI POMIARU
EFEKTYWNOŚCI ŚRODOWISKOWEJ DO OCENY PROJEKTÓW W ZAKRESIE
EKOINNOWACJI
Jarosław Klonowski .......................................................................................................... 23
FINANSOWANIE EKOINNOWACJI
Aleksandra Szulczewska-Remi ........................................................................................ 30
SOCIAL CARBON OFFSET JAKO EKOINNOWACJA DLA BIZNESU
Aleksandra Stępniak, Wojciech Stępniewski ....................................................................... 38
METODY USUWANIA PPCPS Z WODY ŚCIEKÓW
Małgorzata Kryłów ........................................................................................................... 42
ECOINNOWACJE W MIASTACH – OŚWIETLENIE PRZECIWDZIAŁAJĄCE
ZANIECZYSZCZENIU ŚWIATŁEM
Anna Czaplicka, Jadwiga Sotochel-Cyunel, Marek Cyunel ........................................... 52
ASTROTURYSTYKA JAKO NOWA FORMA TURYSTYKI
Tomasz Ściężor ................................................................................................................. 61
EKOINNOWACJE W ZARZĄDZANIU PRZEDSIĘBIORSTWEM
Alina Matuszak-Flejszman ............................................................................................... 72
3
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
ECO-CONROLING W PRZEDSIĘBIORSTWIE W KONTEKŚCIE ZARZĄDZANIA
FINANSAMI
Cezary Kochalski ............................................................................................................... 79
CZY ZAMÓWIENIA PUBLICZNE MOGĄ BYĆ ZIELONE?
Joanna Kulczycka, Małgorzata Wernicka ....................................................................... 84
EMAS JAKO NARZĘDZIE WSPIERAJĄCE EKOINNOWACJE
Maciej Krzyczkowski ....................................................................................................... 92
EKOINNOWACJE W EDUKACJI –OD PRZEDSZKOLAKA DO EKOINNOWATORA
Małgorzata Masłowska - Bandosz ................................................................................... 98
4
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
dr inż. Joanna Witczak1
„JESTEŚ KREATOREM? ZOSTAŃ EKOINNOWATOREM!“
– PIERWSZE PODSUMOWANIE PROJEKTU
Polska nie należy do czołówki innowacyjnych krajów. Nie oznacza to jednak, że
Polakom brakuje ekoinnowacyjnych pomysłów. Szczególnie ludzi młodych cechuje ogromny
potencjał oraz kreatywność i nie brakuje im pomysłów na ciekawe rozwiązania, które mogą
przyczynić się do poprawy jakości środowiska. Przekonaliśmy się o tym w trakcie realizacji
ogólnopolskiej kampanii informacyjno-edukacyjnej na temat ekoinnowacji pn. „Jesteś
kreatorem? Zostań ekoinnowatorem!”. Projekt rozpoczął się w maju 2014 roku konferencją
prasową, a zakończył konferencją podsumowującą w listopadzie 2015 roku. Jego
organizatorem jest Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, który na ten cel uzyskał
dofinansowanie z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
Skoro pojawił się wyraz podsumowanie, to od razu widać, że realizacja naszego
projektu zbliża się ku końcowi. Przecież wszystko, co dobre kiedyś się kończy. Nadszedł więc
czas na pierwsze podsumowania.
Kreatywni studenci znalezieni!
Badania przeprowadzone w 2012 roku na zlecenie Studenckiego Centrum Innowacji
i Transferu Technologii pokazały, że co trzeci student, który ma pomysł na innowacyjny
produkt bądź usługę, porzucił plan dotyczący jego wdrożenia. Okazało się też, że większość
z nich nie ma pojęcia, gdzie szukać wsparcia dla swoich pomysłów. Zaledwie 11% badanych
wie o istnieniu wyspecjalizowanych instytucji do rozwijania nowatorskich pomysłów
i komercjalizacji wiedzy. W związku z tym jednym z zadań projektu było pokazanie studentom
możliwości rozwijania ekoinnowacyjnych projektów, które mogą się stać podwalinami ich
przyszłych biznesów. W ramach kampanii „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem!” dla
studentów zorganizowane zostały trzy konkursy. Adresowane były one studentów
i absolwentów do 35 roku życia. Przedmiotem konkursu „Od kreacji do ekoinnowacji” było
zaprojektowanie innowacyjnych, przyjaznych środowisku produktów lub stworzenie
proekologicznej koncepcji rozwiązania jakiegoś problemu. Mogło się to odnosić tylko do
fizycznych cech produktu (np. użyte materiały, energochłonność, wodochłonność itp.), ale
również dotyczyć rozwiązania funkcjonalnego (np. opracowanie nowego i przyjaznego
środowisku sposobu realizowania jakieś funkcji przez dany produkt lub wprowadzenie
dodatkowej funkcjonalności, która nadaje mu proekologiczny charakter). Dla osób
interesujących się marketingiem ekologicznym i możliwością wykorzystania aspektów
środowiskowych w reklamie, zaproponowaliśmy konkurs „Ekoinnowacje w kadrze”.
Przedmiotem tego konkursu było przygotowanie filmu promującego ekoinnowacje. Studenci
i absolwenci, którzy podejmowali tematykę ekoinnowacji w swojej pracy dyplomowej
1
koordynator projektu „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem!, Katedra Towaroznawstwa i Ekologii
Produktów Przemysłowych, Wydział Towaroznawstwa, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
5
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
(licencjackiej, inżynierskiej lub magisterskiej) mogli zgłosić ją do konkursu „Ekoinnowacje nie
tylko na papierze”. Wszystkie prace zostały ocenione przez Kapituły konkursowe, a najlepsze
z nich wyróżnione dyplomami i nagrodami rzeczowymi. Ekoinnowacyjne pomysły zgłoszone
przez studentów i absolwentów zaprezentowane zostały podczas konferencji „EVENT
o EKOinnowacjach” podsumowującej nasz projekt.
Festiwal (eko)innowacji
Głównym celem naszej kampanii jest propagowanie innowacyjnych rozwiązań
przyczyniających się do poprawy jakości środowiska, dlatego wzięliśmy udział w Małopolskim
Festiwalu Innowacji 2015. Na stoisku, prezentowaliśmy dotychczasowe osiągnięcia projektu
„Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem!”, a także promowaliśmy organizowane przez
nas konkursy dla studentów i absolwentów. Wydarzeniem odbywającym się w ramach
Małopolskiego Festiwalu Innowacji była również konferencja „Innowacyjne pomysły młodych
naukowców: Nauka - Startup - Przemysł", która zorganizowana została na Akademii Górniczo
– Hutniczej w Krakowie.
Wyróżnienie
Za wkład w propagowanie ekoinnowacyjnych rozwiązań nasza kampania została
wyróżniona godłem „Eko-inspiracja” w kategorii „Partnerstwo”, w ramach programu
„Odpowiedzialni z Naturą”. Ideą tego programu są działania na rzecz społecznej edukacji
ekologicznej oraz promocja zrównoważonego rozwoju, które zgodne są z celami kampanii
„Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem!”. W ramach partnerstwa zaproszono nas
do udziału w Gali Finałowej Plebiscytu „Eko-Inspiracja 2014”.
Salon Ekoinnowacji
Niewątpliwie okazją do promowania ekoinnowacji są Międzynarodowe Targi Ochrony
Środowiska POLEKO, które każdego roku odbywają się w Poznaniu. Skupiają one nie tylko
przedsiębiorców i instytucje państwowe działające w obszarze ochrony środowiska, ale także
naukowców, studentów oraz ośrodki proinnowacyjne. Podczas targów, które odbyły się
w dniach 14-17 października 2014 roku, zorganizowano „Salon Ekoinnowacji”. W jego ramach
odbyła się dwudniowa konferencja, mająca na celu zapoznanie uczestników tej największej
imprezy branżowej z zakresu ochrony środowiska z zagadnieniami związanymi
z ekoinnowacjami. „Salon Ekoinnowacji” tworzyło też dwadzieścia stoisk wystawienniczych,
które zostały udostępnione nieodpłatnie przedsiębiorstwom, instytucjom otoczenia biznesu
oraz innym podmiotom pracującym na co dzień i wdrażającym ekoinnowacje w praktyce.
W sieci i na papierze
Kampania służy także przekazywaniu rzetelnej wiedzy na temat ekoinnowacji.
Elementem projektu jest strona internetowa (ekoinnowator.ue.poznan.pl), na której
zamieszczane są nie tylko aktualne informacje dotyczące kampanii, ale także publikacje
z zakresu ekoinnowacji. Można na niej znaleźć również bazę instytucji proinnowacyjnych
(parków naukowotechnologicznych, centrów transferu technologii itp.), zajmujących się
tematyką ekoinnowacji oraz artykuły poświęcone tym zagadnieniom (m.in. dotyczące tego,
czym są ekoinnowacje, skąd wziąć pieniądze na realizację swoich nowatorskich pomysłów, na
czym polega ochrona patentowa wynalazków itp.). Uruchomiono także profil na Facebooku.
Ponadto w ramach kampanii zostało wydanych osiem biuletynów, które zostały dołączone do
„Przeglądu Komunalnego” (7/2014, 9/2014, 10/2014, 1/2015, 3/2015, 4/2015, 6/2015,
10/2015) oraz dystrybuowane wśród uczestników wydarzeń organizowanych w ramach
6
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
projektu, przedsiębiorców, a także jednostek badawczo-rozwojowych. Każdy biuletyn porusza
tematykę ekoinnowacji w innej branży, w tym: gospodarce odpadami, budownictwie, ochronie
klimatu, zarządzaniu, sektorze opakowaniowym, w rolnictwie, transporcie i logistyce.
Wszystkie wydania są dostępne również w formacie pdf na stronie internetowej projektu.
Konferencja podsumowująca – EVENT o EKOinnowacjach
W listopadzie 2015 roku została zorganizowana dwudniowa konferencja, która stanowi
podsumowanie działań zrealizowanych w ramach kampanii „Jesteś kreatorem? Zostań
ekoinnowatorem!”. Jej elementami były m.in. wystawa prac powstałych w ramach konkursów
dla studentów, a także uroczystość wręczania nagród laureatom. Podczas spotkania
podsumowującego organizator przewidział również wykłady w kilku blokach tematycznych.
Na konferencji zostanie poruszony m.in. temat zazieleniania zamówień publicznych, regulacji
prawnych i programów rządowych dotyczących ekoinnowacji. Ponadto prezentowane będą
dobre praktyki wdrożeń ekoinnowacji w polskich i zagranicznych przedsiębiorstwach.
Rezultaty
Założonym efektem kampanii „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem!” jest wzrost
zainteresowania społeczeństwa tematem ekoinnowacji, a tym samym przyczynienie się do
zmiany niechlubnej pozycji Polski w rankingu Eco-Innovation Scoreboard. Realizacja
kampanii „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem!” miała jednak nie tylko zwiększenie
świadomości społeczeństwa w zakresie ekoinnowacji czy pokazanie korzyści, z jakimi wiąże
się wprowadzenie takich rozwiązań, ale także zaprezentowanie sukcesów zarówno polskich,
jak i zagranicznych przedsiębiorców, którzy nie bali się zaryzykować i w tej chwili mogą
pochwalić się wdrożonymi, znanymi na całym świecie ekoinnowacjami. Realizacja celu, jakim
jest zwiększenie ekoinnowacyjności polskiej gospodarki wymaga zaangażowania podmiotów
z różnych dziedzin życia gospodarczego – naukowców, studentów, przedsiębiorców,
administracji publicznej oraz ośrodków proinnowacyjnych (parków naukowotechnologicznych, inkubatorów przedsiębiorczości itp.) – i zacieśnienia współpracy między
nimi. Jest to jednak zadanie wymagające czasu i nakładów finansowych. Realizacja projektu
niewątpliwie przyczyniła się do wygenerowanie pewnych impulsów, które będą stymulować
wzrost ekoinnowacyjności polskiej gospodarki w przyszłości.
7
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
dr hab. inż. Anna Lewandowska, prof. nadzw. UEP1
prof. nadzw. UEP; prof. dr hab. Zenon Foltynowicz, prof. zw. UEP1
EKOINNOWACJE JAKO SZANSA ROZWOJU ZAWODOWEGO
- ZIELONE MIEJSCA PRACY
Wprowadzenie
Obciążenie środowiska stało się dziś problemem globalnym, w rozwiązanie którego
powinny być zaangażowane zarówno podmioty instytucjonalne, jak i indywidualne
gospodarstwa domowe. Przyjmowanie zrównoważonych wzorców konsumpcji i produkcji
w dobie dobrobytu, przyzwyczajenia do nadkonsumpcji oraz szybkiej zmienności produktów,
nie jest proste. Wydaje się, że w obliczu globalnego kryzysu i recesji, wobec którego stanęły
w ostatnich latach podmioty rynkowe, powinno jednak dojść do uruchomienia mechanizmów
adaptacyjnych, w tym do zwiększenia skłonności do oszczędzania i przyjmowania postaw
proekologicznych. Najbardziej wartościową formą zachowań proekologicznych są te, które
podejmowanie są świadomie i które stanowią faktycznie trwałe zmiany wzorców. W literaturze
opisuje się re-generację [1] jako zyskujący obecnie na popularności trend kulturowy, który
stanowi odwrót od nadkonsumpcji. Jego ideą jest poszukiwanie oszczędności, dążenie do
prostoty, a przede wszystkim zaangażowanie w ekokonsumpcję. Jak wskazuje Burgiel [2]
„kryzys wzmocnił oddziaływanie takich haseł, jak: reduce, recycle, reuse, rethink, reevaluate”.
Konsumenci, z oszczędności, nadają priorytet funkcji przed formą i wybierają maksymalnie
uproszczone, podstawowe wersje produktów, wolne od ozdobników i zbędnych funkcji.
Konsumenci coraz częściej i silniej kładą nacisk na przedłużanie okresu użytkowania, jak
również na nadawanie nowych zastosowań, naprawianie, czy ponowne używanie poprzez
oddawanie bądź odsprzedawanie, w celu jak najdłuższego utrzymywania produktu w obiegu.
Jednak konsumenci to tylko jedna strona rynku, podczas gdy po stronie podażowej tkwi
równie istotny potencjał „prośrodowiskowy”. Włączanie aspektów środowiskowych
w działalność projektową i innowacyjną, redukowanie oddziaływań środowiskowych
w perspektywie całego cyklu życia produktów oraz rzetelne komunikowanie informacji
środowiskowej stanowią dziś wyzwania dla przedsiębiorców, którzy starają się odpowiadać
na wymagania bardziej świadomych ekologicznie konsumentów. Prawodawstwo unijne takie
jak Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/125/WE z dnia 21 października
2009 r. ustanawiająca ogólne zasady ustalania wymogów dotyczących ekoprojektu dla
produktów związanych z energią [3], Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/31/UE
z dnia 19 maja 2010 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków [4], czy też
prowadzone od 2012/2013 roku pilotażowe działania Komisji Europejskiej w kierunku
ujednolicenia rynku dla produktów ekologicznych i opracowywania wspólnej unijnej metodyki
określania i komunikowania potencjalnego oddziaływania na środowisko związanego
z produktami i działalnością organizacji [5], stanowią nowe wyzwania dla przedsiębiorców.
W dniu dzisiejszym włączanie zagadnień związanych z działalnością proekologiczną
Katedra Towaroznawstwa i Ekologii Produktów Przemysłowych, Wydział Towaroznawstwa,
Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
1
8
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
organizacji wykracza daleko poza zakres tradycyjnie pojmowanych działów ochrony
środowiska. Aspekty środowiskowe stanowić powinny nieodzowny element działalności
koncepcyjnej i projektowej, zaś myślenie o oddziaływaniu produktu na środowisko powinno
obejmować pełen cykl jego życia: od wydobycia surowców, przez produkcję u dostawców,
transport, wytwarzanie produktu właściwego, dystrybucję, użytkowanie i postępowanie
z odpadami. Oznacza to tworzenie zespołów interdyscyplinarnych (cross functional)
i konieczność angażowania osób z różnych działów organizacji. Przede wszystkim oznacza to
jednak konieczność pojawienia się na rynku pracy pracowników wykazujących się nową
kategorią umiejętności, którzy potrafiliby inicjować, realizować i rozwijać działalność firm
w zakresie zrównoważonej produkcji. Jest to tym bardziej istotne, że konsumenci stają się coraz
bardziej świadomi i wymagający, także w zakresie komunikowania informacji środowiskowej.
Ogólnie brzmiące deklaracje typu „eko”, „bio”, „przyjazny dla środowiska” przestają być
satysfakcjonujące. Informacja o oddziaływaniu produktu na środowisko powinna stać
się - obok składników, parametrów odżywczych, warunków przechowywania, terminu
przydatności - elementem podstawowej charakterystyki produktu. Za rzetelnym komunikatem
powinna kryć się faktyczna i rzetelna działalność prowadzona przez wykwalifikowaną kadrę.
W odpowiedzi na dokonujące się zmiany, powstała nowa kategoria pracowników określana
mianem „zielonych kołnierzyków”.
Zielone miejsca pracy
W połowie XX wieku w amerykańskiej socjologii wykształcił się podział na kategorie
zawodowe określane mianem białych (white collars) i niebieskich kołnierzyków (blue collars).
Pierwszy termin odnosi się do pracowników zatrudnionych w sektorze publicznym
w charakterze urzędników administracji, ale także prawników, radców podatkowych itp.
Zwyczajowo mianem białych kołnierzyków zwykło się określać pracowników umysłowych
średniego i wyższego szczebla. Terminem niebieskich kołnierzyków określa się natomiast
osoby wykonujące pracę fizyczną np. pracowników produkcyjnych, sprzedawców, barmanów,
ale także pracowników umysłowych niższego szczebla (np. niskopłatni urzędnicy, pracownicy
biurowi). Warto wspomnieć o stosunkowo nowej kategorii pracowników tzw. zielonych
kołnierzykach (green collars) i związanych z nimi tzw. zielonych miejscach pracy (green collar
jobs, green jobs). Dostępne definicje tego pojęcia często różnią się zakresem
i są niejednoznaczne. Poniżej zaprezentowano wybrane z nich:
„Zielone miejsca pracy to każdy rodzaj działalności zawodowej, który pomaga chronić
środowisko i walczyć ze zmianą klimatu poprzez oszczędzanie energii i surowców, promowanie
energii ze źródeł odnawialnych, ograniczanie odpadów i zanieczyszczeń oraz ochronę
różnorodności biologicznej i ekosystemów” [6]
Zielone miejsca pracy obejmują takie pozycje zawodowe w obrębie rolnictwa, produkcji, R&D,
administracji i usług, które mają na celu łagodzenie zagrożeń środowiskowych w obliczu
których stanęła ludzkość. W szczególności, choć nie tylko, włącza się w to miejsca pracy służące
ochronie i odnowie ekosystemów oraz bioróżnorodności, redukowaniu zużycia energii,
dekarbonizacji gospodarki oraz minimalizowaniu lub nawet unikaniu wytwarzania wszelkich
form odpadów i zanieczyszczeń [7].
Zielone miejsca pracy obejmują dobrze płatne pozycje z zarysowanymi etapami ścieżki kariery,
które bezpośrednio uczestniczą w zachowywaniu lub podnoszeniu jakości środowiskowej [8].
9
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Zielone miejsca pracy powstają w związku z podejmowaniem bezinwestycyjnych
i inwestycyjnych przedsięwzięć, których efektem jest zmniejszenie presji na środowisko
naturalne ze strony gospodarki i konsumpcji. Zielone miejsca pracy mogą powstawać w każdym
sektorze gospodarki, warunkiem jest, aby osoby zatrudnione były bezpośrednio lub pośrednio
zaangażowanie w poprawianie stanu środowiska na danym terenie oraz w przeciwdziałanie
przedsięwzięciom szkodliwym dla stanu środowiska zarówno w krótkim jak i w długim okresie
czasu [9].
Dość trudno jednoznacznie sklasyfikować zielone miejsca pracy i uznać, czy bliższe
są profilowi białych lub niebieskich kołnierzyków. W zasadzie mogą obejmować stanowiska
zarówno niższego, średniego i wyższego szczebla, o charakterze fizycznym, ale także
umysłowym. Zielonym kołnierzykiem będzie więc zarówno instalator turbiny wiatrowej, jak
i jej projektant. Częścią wspólną wszystkich definicji jest skupienie uwagi na poprawie jakości
ekologicznej produktów, usług i procesów technologicznych zachodzącej w efekcie
wykonywania pracy o takim charakterze. W węższym rozumieniu, zielone miejsca pracy
łączone są z efektem zmian klimatycznych i aspektami energetycznymi (energia odnawialna,
wyższa wydajność energetyczna), częściej jednak spotyka się definicje obejmujące wszystkie
sektory gospodarki, w których istnieje możliwość wprowadzania udoskonaleń
środowiskowych. W niektórych opracowaniach podkreśla się, że zielone kołnierzyki obejmują
dobrze płatne stanowiska, jednak w praktyce istnieje wiele przykładów tego rodzaju
pracowników o umiejętnościach na poziomie najwyżej szkoły średniej, reprezentujących niżej
wykwalifikowaną siłę roboczą. Wśród najbardziej charakterystycznych obszarów działalności
zielonych kołnierzyków wymienić można [2/10, 3/11]: zrównoważone budownictwo
(np. budynki o wysokiej wydajności energetycznej, budynki pasywne, inne technologie
energooszczędne); energetykę (np. energia z biomasy, energia cieplna słoneczna, energia
wietrzna, ogniwa słoneczne, energia wodna i geotermalna); zrównoważony transport
(np. biopaliwa, pojazdy elektryczne, pojazdy hybrydowe, transport publiczny); zrównoważone
rolnictwo (np. produkcja biomasy, rolnictwo ekologiczne); końcowe zagospodarowanie
(np. recykling, biodegradacja). Warto jednak wyraźnie podkreślić, że w myśl definicji za
zielone miejsce pracy powinno być uznane każde, które w sposób zamierzony i celowy
prowadzi do poprawy jakości środowiskowej, bez względu na kategorię działalności i poziom
trudności wykonywanej pracy.
Zielone miejsca pracy dążą do jednoczesnej realizacji dwóch celów: wspierania
inwestycji i wzrostu gospodarczego oraz zrównoważonego i przyjaznego środowisku rozwoju.
Zielone miejsca pracy ze swojej natury są wysoce innowacyjne. Jako, że wiele z zielonych
technologii jest nowych, dopiero rozwijanych, to takie miejsca pracy powstają często przy
centrach badań i nowych technologii i generują dalszy wzrost innowacyjności [12].
Zielone miejsca pracy w kontekście zrównoważonej gospodarki
„Zielony rozwój gospodarki” stanowi odpowiedź na ogólnoświatowy kryzys
gospodarczy i związane z tym bezrobocie. Zieloną gospodarkę rozumie się jako nowy model
rozwoju społeczno-gospodarczego, w którym szczególną uwagę zwraca się na kwestie ochrony
środowiska. Tzw. „zazielenianie gospodarki” rozpatrywane jest w wielu płaszczyznach oraz
obejmuje szereg węższych zagadnień, takich jak rozwój czystych technologii, odnawialnych
źródeł energii, poprawę efektywności energetycznej i materiałowej, zmianę modelu
konsumpcji i produkcji na bardziej zrównoważony, zintegrowaną politykę produktową, zielone
zamówienia publiczne, zielone miejsca pracy, czy ekologiczną reformę podatkową [4/13].
Inwestowanie w zrównoważoną gospodarkę pozwala utrzymać dużą liczbę miejsc pracy,
zarówno w sektorach wschodzących, jak i w sektorach tradycyjnych. Można zatem
10
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
przypuszczać, że transformacja ekologiczna będzie miała w ostatecznym rozrachunku
pozytywny wpływ na zatrudnienie - tym bardziej, że działania na rzecz zrównoważonej
gospodarki, takie jak oszczędzanie energii lub rolnictwo ekologiczne, są bardziej pracochłonne
niż działania przez nie wypierane [14].
Przykłady inicjatyw związanych z zielonymi miejscami pracy płyną zarówno ze Stanów
Zjednoczonych, jak i krajów europejskich. Zielona ekonomia jest jednym z filarów polityki
Baracka Obamy, który w 2009 roku mianował na stanowisko doradcy prezydenta ds. zielonej
ekonomii Vana Jonesa, lidera amerykańskiego ruchu społecznego „Green for All” (intensywnie
zaangażowanego w tworzenie zielonych miejsc pracy). W styczniu 2010 roku Barack Obama
podjął decyzje o przeznaczeniu 2,3 miliarda dolarów z pakietu pomocowego uchwalonego
w lutym 2009 roku na zachęty finansowe do tworzenia nowych miejsc pracy w amerykańskich
przedsiębiorstwach przyjaznych środowisku. Ulgi są przyznawane dla projektów związanych
np. z produkcją paneli słonecznych, turbin wiatrowych i komputerów oszczędnie
wykorzystujących prąd. Według szacunków The American Solar Energy Society, w samym
2006 roku w obszarze energii odnawialnej i w zakresie poprawy wydajności energetycznej
funkcjonowało 8,5 milionów miejsc pracy [8]. W raporcie [15] podaje się globalną liczbę
w samym sektorze energii odnawialnej na poziomie 2 277 000 zatrudnionych. Największy
wzrost sektora zielonych miejsc pracy (szacowanych w Europie na 3,4 miliona) przypadł
na lata 2001-2006 w Niemczech, podczas rządów koalicyjnych SPD i Zielonych. Badania
Worldwatch Institute wskazują, że zainwestowanie przez ówczesny rząd w docieplenie
budynków oraz wyposażanie ich w instalacje OZE 5,2 miliarda dolarów przyniosło całkowite
inwestycje o wartości 20,9 miliarda dolarów oraz przyczyniło się do powstania i utrzymania
140 tysięcy miejsc pracy. Należy zaznaczyć, że szacunki dokonywane w zakresie ilości
zielonych miejsc pracy mogą się istotnie różnić, bowiem uzależnione są od sposobu rozumienia
tego pojęcia. Unia Europejska prowadzi także intensywne działania w zakresie zazieleniania
rynku pracy. Jedną w wielu inicjatyw jest przyjęcie Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia
7 września 2010 r. w sprawie rozwoju potencjału nowej zrównoważonej gospodarki w zakresie
miejsc pracy (2010/2010(INI)), w której odnotowuje się, że aby: „osiągnąć cele strategii UE
2020 w zakresie zatrudnienia oraz wykorzystać potencjał nowej zrównoważonej gospodarki
w zakresie miejsc pracy i poprawić trwałość produkcji dóbr i usług, należy: zwiększyć
wydajność energetyczną mieszkań i budynków; zwiększyć udział energii ze źródeł
odnawialnych; dokonać ulepszeń w zakresie technologii przyjaznych środowisku naturalnemu;
zrównoważonego rozwoju w obszarze transportu i mobilności; zrównoważonego rozwoju
rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa oraz doradztwa za pośrednictwem usług środowiskowych,
jak również recyklingu, procesów produkcyjnych o niskim wykorzystaniu surowców
i zamkniętych cykli materiałowych [16].
Jak wskazuje Andrzej Kassenberg [17] „dokładne mierzenie liczby zielonych miejsc
pracy pozostaje wyzwaniem. Komisja Europejska szacowała w roku 2011, że powstanie
dodatkowo 3 mln miejsc pracy do roku 2020 i 6 mln miejsc pracy do roku 2050, jeżeli przyjęto
by za cel osiągnięcie 100% udziału energetyki odnawialnej. Poprawa efektywności zasobowej
mogłaby przyczynić się do utworzenia 1,4 – 2,8 mln miejsc pracy w UE. Dodatkowo 14,6 mln
miejsc pracy zależy od ekosystemów i bioróżnorodności włączając w to leśnictwo, rolnictwo
i rybołówstwo. Przykładowo uznaje się, że rolnictwo ekologiczne tworzy 10-20% więcej
miejsca na hektar niż rolnictwo tradycyjne”.
W Polsce zazielenianie miejsc pracy budzi także spore zainteresowanie zarówno
mediów, instytutów badawczo-naukowych oraz organów rządowych. Przykładami inicjatyw
w tym zakresie podejmowanych w kraju mogą być projekty Zazielenianie lokalnych rynków
pracy w Polsce - wykorzystanie doświadczeń Unii Europejskiej realizowany przez Instytut na
11
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
rzecz Ekorozwoju oraz Zielone miejsca pracy podjęty w wyniku wspólnego działania Ministra
Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwa Środowiska, Agencję Własności Rolnej Skarbu
Państwa; Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz Eko Fundusz,
a także program Zielone miejsca pracy realizowany przez stowarzyszenie „Niepełnosprawni
dla Środowiska EKON”.
Fundacja Ekonomistów Środowiska i Zasobów Naturalnych dokonała pomiaru liczby
zielonych miejsc pracy w obszarze ochrony środowiska w Polsce w 2007 roku oraz wskazała
na obszary, w których takie miejsca pracy są obecne. Szacunkowe dane dotyczące Polski
są następujące [18]:
 zatrudnienie ogółem w obszarze ochrony środowiska: 373 832 osoby (około 2,5%
zatrudnionych ogółem w Polsce),
 zatrudnienie w obszarze ochrony powietrza i klimatu: 46 874 osoby,
 zatrudnienie w obszarze oczyszczania ścieków: 27 484 osoby,
 zatrudnienie w obszarze zarządzania odpadami: 75 683 osoby,
 zatrudnienie w obszarze ochrony gleby oraz wód powierzchniowych i podziemnych:
9003 osoby,
 zatrudnienie w obszarze ochrony przed hałasem i wibracjami: 1940 osób,
 zatrudnienie w obszarze ochrony krajobrazu i zachowania różnorodności biologicznej:
2050 osób,
 zatrudnienie w obszarze ochrony przed promieniowaniem: 5668 osób,
 B+R: 13 838 osób,
 inne produkty oraz usługi środowiskowe: 118 411 osób,
 zarządzanie gospodarką wodną: 36 692 osoby,
 leśnictwo: 1747 osób,
 zarządzanie dziką florą i fauną: 6497 osób,
 zarządzanie produktami górnictwa: 9681 osób,
 zarządzanie materiałami surowcowymi: 11 173 osoby,
 inne: 1985 osób.
Edukacja
Trendy kształtujące się na rynku pracy, do których niewątpliwie zaliczyć należy jego
zazielenianie, powinny być uważnie obserwowane przez instytucje kształcące, uczniów szkół
niższych i wyższych, ale także pracodawców. Owej tendencji warto się bacznie przyjrzeć,
bowiem przemawiają za tym nie tylko działania legislacyjne różnego szczebla, ale także idące
za tym wsparcie organizacyjne i finansowe. Zrównoważona i zielona gospodarka jest
priorytetem UE, który wytycza kierunek na wiele najbliższych lat. Edukowanie odpowiednio
wykwalifikowanej kadry do zajmowania stanowisk z zakresu zielonych miejsc pracy oznacza
włączenie się szkół zawodowych, szkół średnich i uczelni wyższych, bowiem jak podkreślono
wcześniej, zielonym kołnierzykiem może być zarówno elektryk, mechanik, instalator,
jak i projektant, inżynier, architekt, czy naukowiec. Nie poziom wykształcenia, a efekt
środowiskowy pracy jest głównym warunkiem przynależności do tej kategorii pracownika.
W kontekście charakteru zielonych kołnierzyków warto zwrócić uwagę na ogromne
możliwości, jakie niesie w tym zakresie praca badawczo-rozwojowa, której efektem jest
tworzenie bardziej przyjaznych środowisku procesów, produktów i usług. Szczególnego
znaczenia nabierają tutaj ciągle mało znane w Polsce zagadnienia takie jak środowiskowa ocena
cyklu życia (LCA), ekoznakowanie i projektowanie dla środowiska (DfE).
Wysokowykwalifikowany i nowoczesny „zielony kołnierzyk” chcąc udoskonalać wyroby oraz
procesy powinien bowiem posiadać umiejętności dokonania ich oceny i analizy pod kątem
12
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
oddziaływania na środowisko oraz powinien kierować się zasadami zarządzania cyklem życia
(LCM). W Narodowym Programie Foresight Polska 2020 ustanowionym decyzją Ministra
Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 9 maja 2006 r., stanowiącym wizję rozwojową Polski do 2020
r. i kształtującym polską politykę naukową i innowacyjną, wyraźnie podkreśla się znaczenie
eko-innowacji. Za obszary rozwoju badań i technologii stwarzające największe szanse
gospodarcze lub mające istotne znaczenie strategiczne uznaje się takie, które stanowią
zasadnicze pola działania zielonych kołnierzyków tj.: zaawansowane, bezodpadowe
technologie materiałowe i biodegradowalne materiały inżynierskie dla przemysłu, transportu
i energetyki, o zamkniętym, bezpiecznym dla środowiska „cyklu życia”; biodegradowalne,
podlegające recyklingowi materiały konstrukcyjne; technologie odnawialnych i alternatywnych
źródeł energii; technologie energetyki jądrowej i ich hybrydyzacja z zaawansowanymi
technikami węglowymi oraz rozwiązaniami wykorzystującymi źródła energii odnawialnej;
czyste i wysoko sprawne technologie węglowe nowej generacji, zapewniających dotrzymanie
wymagań ochrony środowiska i ograniczenie emisji CO2.
Wprowadzenie zmian w programach nauczania i dostosowanie ich do wymagań
zielonego rynku pracy wydaje się być atrakcyjną ofertą dla uczelni wyższych. W raporcie
przygotowanym przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości [19] prognozuje się, że na
skutek dokonującej się obecnie „zielonej rewolucji technologicznej i proekologicznej
transformacji gospodarki powstanie nowa kategoria pracowników”, jako efekt realnego
stosowania reguł zrównoważonego rozwoju w działalności gospodarczej i tworzenia tzw.
„zielonych miejsc pracy” („Green-collar jobs”) oraz popularyzowania się „zielonych stylów
życia”. Wydaje się więc tylko kwestią czasu, aby rynek pracy zaczął reagować na sygnały
płynące z różnych odgórnych inicjatyw. Rekcja ta powinna być jednak obustronna, zarówno po
stronie podażowej (dostosowanie programów nauczania w instytucjach kształcących,
organizowanie szkoleń, przeprowadzenie kampanii informacyjnej dedykowanej do osób
uczących się i absolwentów, oferty stypendialne) oraz popytowej (świadomość ekologiczna
pracodawców, włączanie w pracownicze wymagania kwalifikacyjne umiejętności typowych
dla zielonych kołnierzyków, tworzenie zielonych miejsc pracy).
Zakończenie
Z punktu widzenia Polski, przyjmowanie zrównoważonych wzorców produkcji jest
szczególnie istotne. Znacząca część terytorium kraju wykorzystywana jest na potrzeby
rolnictwa i przemysłu wydobywczego. Polska ma długą tradycję wydobycia węgla, co znajduje
swoje odzwierciedlenie w strukturze produkcji energii elektrycznej opartej na surowcach
nieodnawialnych i wiąże się z dużą presją międzynarodową. Ponadto niektóre z kluczowych
sektorów gospodarki mają nadal bardzo konwencjonalną strukturę i nie są w stanie wchłonąć
ogromnej liczby wykwalifikowanych pracowników wchodzących na rynek pracy (19). Polska
podejmuje szereg działań dostosowawczych, aby spełnić wymogi zawarte w przepisach prawa
europejskiego, w tym także dotyczące zmiany klimatu. Zielone miejsca pracy stanowią szansę
dla zielonego wzrostu i dążenia do rozwoju gospodarczego przy jednoczesnym zapobieganiu
degradacji środowiska, utracie różnorodności biologicznej i niezrównoważonemu
wykorzystaniu zasobów naturalnych.
Literatura:
[1] Singer R. (2010) Neoliberal style, the American re-generation, ecological jeremiad in
Thomas Friedman’s “Code Green” ENVIRONMENTAL COMMUNICATION 4(2):135-151
[2] Burgiel A. (2013) Re-generacja jako megatrend w zachowaniach konsumentów – czy
Polacy są na nią gotowi? W: Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego Nr 777 Problemy
13
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Zarządzania, Finansów i Marketingu. Marketing Przyszłości: Trendy. Strategie. Instrumenty.
Konsument Jako Uczestnik Procesów Rynkowych i Odbiorca Komunikatów Marketingowych
Nr 32, s. 11-24 ISSN 1640-6818
[3] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/125/WE z dnia 21 października 2009 r.
ustanawiająca ogólne zasady ustalania wymogów dotyczących ekoprojektu dla produktów
związanych z energią Dz.U. L 285 z 31.10.2009 (późniejszymi zmianami)
[4] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/31/UE z dnia 19 maja 2010 r. w sprawie
charakterystyki energetycznej budynków Dz.U. L 153 z 18.6.2010
[5] ZALECENIE KOMISJI z dnia 9 kwietnia 2013 r. w sprawie stosowania wspólnych metod
pomiaru efektywności środowiskowej w cyklu życia produktów i organizacji oraz informowania
o niej Dz.U. L 124 z 4.5.2013
[6] Zielone miejsca pracy. Sprawdzone rozwiązanie dla Europy Zieloni i Wolny Sojusz
Europejski
oraz
Green
New
Deal
http://www.greensefa.eu/fileadmin/dam/Documents/Publications/GND/Green_jobs_PL.pdf
[7] UNEP/ILO/ITUC (2008) Green Jobs: Towards Sustainable Work in a Low Carbon World
http://www.unep.org/PDF/UNEPGreenjobs_report08.pdf
[8] Gordon K., Hays J., Walsh J., Hendricks B., White S. (2008) Green Collar Jobs
in America’s Cities: building pathways out of poverty and careers in the clean energy economy
The Apollo Aliance, Green for All, Center for American Progress, Center of Wisconsin Strategy
http://community-wealth.org/sites/clone.community-wealth.org/files/downloads/reportgordon-hays-et-al.pdf
[9] Instytut na rzecz Ekorozwoju (2003) Zazielenianie lokalnych rynków pracy w Polsce
- wykorzystanie doświadczeń Unii Europejskiej http://www.ine-isd.org.pl/access/index.htm
[10] Green G.P and Dane A. (2010) Green-collar jobs Publication of University of Wisconsin's
Department of Community and Environmental Sociology http://sustainability.wfu.edu/wpcontent/uploads/2010/02/Berkshire-Encyclopedia-of-Sustainability_Volume-2Business_Green-Collar-Jobs1.pdf
[11] Pinderhughes R. (2007) Green collar jobs. An analysis of the capacity of green businesses
to provide high quality jobs for men and women with barriers to employment http://communitywealth.org/sites/clone.community-wealth.org/files/downloads/report-pinderhughes.pdf
[12] http://www.euractiv.pl/demokracja/artykul/zielone-miejsca-pracy-006635
[13] http://www.mg.gov.pl/Gospodarka/Zrownowazonyrozwoj/Strategia+Lizbonska
[14] Studies on Sustainability Issues – Green Jobs (2011); Trade and Labour. Sprawozdanie
końcowe dla Komisji Europejskiej, DG ds. Zatrudnienia
[15] Background paper on green jobs; UNEP; 2008.
[16] Schroedter E. (2010) Developing the job potential of a new sustainable economy
Committee
on
Employment
and
Social
Affairs;
15
April
2010
http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A7-20100234+0+DOC+XML+V0//EN
[17] Kassenberg A. (2015) Transformacja w pracy Zielona Polityka 1 (2015), s. 14- 19
http://zielonapolityka.pl/zielone_miasto_12_13.pdf
[18] Zatrudnienie i rozwój lokalny w Polsce w kontekście zmian klimatycznych. Raport końcowy
(2011) Raport z badania zrealizowanego w ramach Programu Rozwoju Lokalnego
i Zatrudnienia (LEED) Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD)
https://www.ewaluacja.gov.pl/Wyniki/Documents/Zatrudnienie_i_rozwoj_lokalny_w_Polsce
_w_kontekscie_zmian_klimatycznych_OECD_9012013.pdf
[19] Matusiak K.B, Kuciński J., Gryzik A. (2009) Foresight kadr nowoczesnej gospodarki;
PARP; Warszawa.
14
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
dr Małgorzata Koszewska1
CZY POLSCY KONSUMENCI SĄ PRZYGOTOWANI
NA EKOINNOWACJE? WYZWANIA I BARIERY
Wstęp
Komisja Europejska definiuje ekoinnowację, jako formę innowacji mającą na celu
istotny i widoczny postęp w zakresie celów zrównoważonego rozwoju poprzez redukcję
oddziaływania na środowisko lub bardziej wydajne i odpowiedzialne gospodarowanie
zasobami naturalnymi, włącznie z energią”[1]
Rozwój rynków ekoinnowacyjnych produktów w znacznym stopniu uzależniony jest
od postaw i zachowań ich odbiorców końcowych – konsumentów. Producenci mogą bowiem
wdrażać nowe proekologiczne rozwiązania, technologie pozwalające na zminimalizowanie
negatywnego wpływu produktów na środowisko naturalne, jednak ich wysiłki nie przyniosą
oczekiwanych efektów jeśli produkty te nie spotkają się zainteresowaniem konsumentów i nie
zaowocują wzrostem sprzedaży. To z kolei wymaga wiedzy, świadomości oraz zmiany często
wieloletnich nawyków i zwyczajów konsumpcyjnych.
Sukces w tym przypadku zależy więc od zmian w zachowaniach nie tylko ze strony
producentów ale także konsumentów. Zmian zmierzających w kierunku bardziej świadomych
i społecznie odpowiedzialnych zachowań.
Celem niniejszego artykułu jest więc identyfikacja czynników, które wpływają na
stopień zainteresowania ekoinnowacjami ze strony konsumentów oraz ocena postaw
i zachowań polskich konsumentów w tym obszarze.
Czynniki wpływające na zachowanie konsumentów wobec ekoinnowacji
Na powodzenie komercjalizacji ekoinnowacji wpływa wiele czynników. Część z nich wynika
ze specyfiki rynku produktów ekologicznych, część z nich leży po stronie podaży
– producentów, część zaś po stronie popytu odbiorców ekoinnowacyjnych rozwiązań.
W niniejszym opracowaniu uwaga skupiona zostanie na czynnikach leżących po stronie popytu.
W przypadku ekoinnowacji oprócz zdefiniowanej przez Rogersa skłonności do akceptacji
innowacji [2], czyli stopnia, w jakim jednostka jest relatywnie wcześniej skłonna do akceptacji
nowych pomysłów od innych członków swojej grupy społecznej, istotne znaczenie będą miały
czynniki determinujące zachowanie konsumentów wobec produktów ekologicznych
czy szerzej „zrównoważonych” (ang. sustainable products).
Wśród czynników, których wpływ na zachowanie konsumentów
najczęściej
poddawany był weryfikacji empirycznej, wymienić można:
 Wiedzę i świadomość ekologiczną oraz troskę. Brak zainteresowania produktami
ekologicznymi często wynika z ograniczonej wiedzy na temat zagrożeń środowiskowych
i społecznych wynikających z produkcji wyrobów konwencjonalnych. Badania pokazują
1
Kolegium Towaroznawstwa, Politechnika Łódzka
The article was prepared in the framework of the project “Prospects of the Visegrad cooperation in promoting a sustainable consumption and
production model“ The project is supported by the International Visegrad Fund http://visegradfund.org/ Full results available on:
http://www.k48.p.lodz.pl/ecomarket/
15
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
jednak, że sama wiedza jest często niewystarczająca. Dopiero połączenie wiedzy,
wynikającej z niej świadomości oraz indywidualnych predyspozycji danej osoby daje
kategorie w literaturze przedmiotu nazwanej troską, która w odpowiednich warunkach
prowadzić może do poszukiwania i zakupu wyrobów ekologicznych [3, 4].
 Postrzeganą efektywność konsumentów (ang. Perceived Consumer Effectiveness-PCE)
niezwykle istotnym czynnikiem w przypadku produktów ekologicznych jest stopień
w jakim konsumenci wierzą we własne siły, stopień w jakim są przekonani, że ich
indywidualne wybory i decyzje mogą wpłynąć na poprawę sytuacji, zmianę
postepowania przedsiębiorstw[5,6].
 Czynniki wywodzące się z teorii planowanego zachowania Aizena (ang. theory of
planned behavior: postawy, subiektywne normy, subiektywne poczucie sprawowania
kontroli nad zachowaniem [7].
 Otwartość na komunikację ze strony firm w obszarze społecznej odpowiedzialności
biznesu, zwłaszcza stopień rozpoznawalności znaków ekologicznych lub/i społecznych
[8-10].
 Zwyczaje zakupowe, skłonność do konsumeryzmu.
 Czynniki socjodemograficzne (wiek płeć, status społeczny, wykształcenie itd.) [11-15].
W badaniu, którego wyniki zaprezentowano poniżej,
analizowano niektóre
z wymienionych wyżej czynników determinujących zachowania wobec produktów
zrównoważonych w Polsce.
Założenia badania oraz metoda badawcza
Jednym z celów badania była ocena obecnych wzorców konsumpcyjnych polskich
konsumentów na tle pozostałych krajów Grupy Wyszehradzkiej oraz identyfikacja czynników
determinujących bardziej zrównoważone wzorce konsumpcji .W badaniu koncentrowano się
na następujących zagadnieniach:
 Wiedzy ekologicznej;
 Trosce ekologicznej;
 Postrzeganej efektywności konsumentów (ang. perceived consumer effectiveness);
 Działaniach pro-ekologicznych podejmowanych przez konsumentów w ciągu ostatnich
12 miesięcy;
 Barierach ograniczających rozwój rynków produktów zrównoważonych;
 Zachowaniach konsumpcyjnych.
Badanie przeprowadzono w marcu 2015 roku metodą CAWI (ang. Computer
Assisted Web Interviewing) na reprezentatywnej grupie 2000 konsumentów z krajów Grupy
Wyszehradzkiej (500 wywiadów przeprowadzonych w każdym z krajów).
Wyniki badań
Celem pierwszego etapu badania była ocena wiedzy ekologicznej polskich
konsumentów. Respondentów pytano jak często czytają artykuły lub informacje
o środowiskowym lub/i społecznym oddziaływaniu produktów, które kupują, jak oceniają
swoją wiedzę w kontekście możliwości dokonywania racjonalnych wyborów zakupowych,
czy zanim podejmą decyzje o zakupie biorą pod uwagę oznaczenia ekologiczne.
Wyniki badania pozwalają ocenić wiedzę ekologiczną polskich konsumentów jako
umiarkowaną. Nieco ponad połowa badanych przyznała, że często czyta artykuły lub
informacje o środowiskowym oddziaływaniu produktów, które kupuje oraz że bierze pod
uwagę oznaczenia ekologiczne, przed dokonaniem zakupu. Jednocześnie jedynie 35%
16
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
respondentów uznała swoją wiedzę za wystarczającą do tego, aby wybierać produkty „bardziej
zrównoważone”.
Wykres 1. Wiedza ekologiczna polskich konsumentów
zdecydowanie nie zgadzam się
raczej się nie zgadzam
nie mam zdania
Kiedy wybieram produkt, bardzo często biorę pod uwagę znaki
ekologicznych lub/i społecznych zanim podejme decyzje o zakupie
6
Nie czuję abym miał wystarczającą wiedzę do tego, aby wybierać
produkty bardziej “zrównoważone” – o mniejszym negatywnym
wpływnie środowiskowym lub/i społecznym.
8
Często czytam artykuły lub informacje o środowiskowym lub/i
społecznym oddziaływaniu produktów, które kupuję
7
0%
22
raczej się zgadzam
zdecydowanie się zgadzam
11
41
20
52%
33
28
27
4
37%
21
18
20%
40%
8
46
54%
60%
80%
100%
Porównując wiedzę z wrażliwością ekologiczną polskich konsumentów można
stwierdzić, że wykazują się oni większą wrażliwością niż wiedzą. Zdecydowana większość
badanych zgodziła się bowiem (zdecydowanie lub raczej) z następującymi stwierdzeniami:
 Zdecydowana większość Polaków nie postępuje w sposób odpowiedzialny środowiskowo
(79%) tylko dwie osoby zdecydowanie nie zgodziły się z tą opinią.
 Prawdą jest, że politycy robią zbyt mało, aby chronić środowisko naturalne (75%) tylko
6 osób (1%) zdecydowanie nie zgodziło się z tą opinią.
 Jeśli dalej będziemy kontynuować obecny styl życia, będziemy coraz bliżej katastrofy
ekologicznej (71%).
 Czuję niepokój, kiedy myślę o stanie środowiska naturalnego w którym przyjdzie żyć
przyszłym pokoleniom (69%).
Jednocześnie ponad 40% respondentów nie zgodziło się z opinią, że problemy
środowiskowe są w znacznym stopniu wyolbrzymiane przez zwolenników ruchu
ekologicznego.
Kolejna grupa pytań miała na celu ocenę stopnia w jakim polscy konsumenci
są świadomi siły wpływu ich indywidualnych decyzji i zachowań na postepowanie firm a tym
samym poprawę kondycji środowiska naturalnego. Wyniki badań pokazały, że większość
polskich konsumentów ma poczucie własnego wpływu na zachowanie firm, innych osób z ich
otoczenia oraz poprawę kondycji środowiska naturalnego.
17
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Wykres 2. PCE polskich konsumentów
zdecydowanie nie zgadzam się
raczej się nie zgadzam
raczej się zgadzam
zdecydowanie się zgadzam
Moje decyzje nabywcze mogą mieć wpływ na to jakie produkty
firmy wytwarzają I sprzedają na rynku
2 14
nie mam zdania
21
49
14
62,6%
Wierzę, że moje indywidualne starania, aby postepować w sposób
bardziej przyjazny środowisku mogą spkłonić innych z mojego
otoczenia do postepowania w podobny sposób
2 10
Poprzez moje osobiste wybory mogę przyczynić sie do rozwiązania
problemów ekologicznych I społecznych
2 11
21
52
14
66,6%
20
53
14
66,4%
Każdy konsument może mieć pozytywny wpływ na środowisko
naturalne oraz społeczeństwo poprzez kupowanie produktów firm
postępujących w sposób bardziej społecznie odpowiedzialny
17
17
54
21
74,8%
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90%100%
Konsumentów spytano także jak często, jeśli w ogóle, podejmowali określone działania
proekologiczne. Trzy z zadanych pytań dotyczyły zachowań przedzakupowych oraz
związanych z samym zakupem, pozostałe pięć dotyczyło czynności pozakupowych.
Wykres nr 3. Zachowania proekologiczne polskich konsumentów
Czy i jak często zdarzyło się Panu(i) robić którąś z następujących rzeczy w ciągu ostatnich
12 miesięcy? średnia ocena w skali 1-nigdy; 5- zawsze
4,21
Segregował(a) śmieci w domu?
Starał(a) się racjonalizowac proces prania ubrań (pranie w niższych
temperaturach, stosowanie ekologicznych środków piorących,
ograniczanie prasowania w miarę możliwości)
3,69
Oddawał(a) Pan(i) używane produkty (na przykłąd odzież) znajomym,
rodzinie, organizacji dobroczynnej, brała udział w wymienialni ubrań)
3,66
Naprawiał(a) zepsute/uszkodzone produkty (na przykład odzież
/tekstylia) I używała ich aż do momentu, kiedy naprawa była
niemożliwa
Kupił(a) produkt ze względu na fakt, iż był on wyprodukowany
ekologicznie, to znaczy bez negatywnego wpływu na środowisko i
zdrowie człowieka lub z poszanowaniem praw pracowników
Zrezygnował(a) z zakupu produktu firmy, której działania są
nieetyczne, to znaczy szkodzą środowisku lub wykorzystują
pracowników?
3,51
3,01
Poszukiwał(a) informacji o ekologicznych i etycznych aspektach
działalności firm?
2,73
czynności
przedzakupowe
2,53
Robił(a) kompost z odpadków zywnościowych w domu.
1
18
czynności
pozakupowe
2,85
2
3
4
5
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Wyniki badań pokazały, że polscy konsumenci wykazują dużo większą aktywność
w czynnościach realizowanych już po zakupie, które nie wymagają zbyt dużej wiedzy
i zaangażowania a jednocześnie są im dobrze znane oraz wiążą się z konkretną korzyścią
ekonomiczną.
Ekologizacja konsumpcji i coraz większe znaczenie jej społecznego wymiaru przejawia
się w dwóch podstawowych rodzajach zachowań rynkowych:
 „pozytywnym kupowaniu” (ang. positive buying)— faworyzowaniu ekologicznych
produktów
 „bojkocie moralnym” (ang. moral boycott) unikanie lub rezygnacja z zakupu
produktów lub usług przedsiębiorstw oskarżanych o nieetyczne szkodliwe dla
środowiska praktyki
Przeprowadzone badanie pokazało, że polscy konsumenci w większym stopniu
przejawiają pierwszą postawę, częściej kupują ekologiczne produkty niż rezygnują z zakupu
produktów nieekologicznych.
Pozytywne jest, że porównując wyniki badań z roku 2014 [16] z wynikami z roku 2015
obserwować możemy wzrost częstości z jaką konsumenci kupują ekologiczne produkty,
rezygnują z zakupu produktów szkodliwych środowiskowo oraz poszukują informacji
o ekologicznych i etycznych aspektach działalności firm.
Wykres 4. Zmiany zachowań proekologicznych polskich konsumentów w perspektywie roku
Czy i jak często zdarzyło się Panu(i) robić którąś z następujących rzeczy w ciągu
ostatnich 12 miesięcy?
średnia ocena 1- nigdy; 5- zawsze
2,57
2,73
Poszukiwał(a) informacji o ekologicznych i
etycznych aspektach działalności firm?
Kupił(a) produkt ze względu na fakt, iż był on
wyprodukowany ekologicznie, to znaczy bez
negatywnego wpływu na środowisko i zdrowie
człowieka lub z poszanowaniem praw pracowników
2,8
3,01
Zrezygnował(a) z zakupu produktu firmy, której
działania są nieetyczne, to znaczy szkodzą
środowisku lub wykorzystują pracowników?
Poland
2014
Poland
2015
2,66
2,85
1
2
3
4
Niezwykle istotne było także zidentyfikowane głównych barier w rozwoju rynków
produktów ekologicznych. Respondentów zapytano w jakim stopniu zgadzają się ze
stwierdzeniami dotyczącymi następujących barier w rozwoju bardziej zrównoważonych
wzorców konsumpcji:
 Trudności z rozróżnieniem produktów zrównoważonych środowiskowo od
konwencjonalnych,
 Braku zaufania do znaków ekologicznych,
 Wyższej ceny tego typu produktów,
 Braku czasu na poszukiwanie bardziej zrównoważonych opcji,
 Zbyt małej dostępności tego typu produktów na rynku polskim,
19
5
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań

Niesatysfakcjonującej atrakcyjność tego typu produktów.
Przeprowadzana analiza pozwala stwierdzić, że dla polskich konsumentów największą
barierą jest zbyt mała dostępność tego typu produktów na rynku. Dopiero potem ich zbyt
wysoka cena oraz brak zaufania do znaków ekologicznych. Najmniej istotną barierą okazała
się niewystarczająca atrakcyjność w porównaniu do wyrobów konwencjonalnych.
Wykres 5. Główne bariery w rozwoju rynków produktów ekologicznych
Respondenci, którzy zdecydowanie i raczej zgodzili się z poniższymi stwierdzeniami[%]
Sustainable/green products are less attractive for me (for
example food less tasty, clothes less stylish, often of poor
quality)
Mam zbyt mało czasu aby szukać bardziej ekologicznych opcji
(produktów)
Będąc w sklepie nie jestem w stanie odróżnić produktów
przyjaznych środowisku od tych szkodliwych dla środowiska
naturalnego
Nie jestem pewna co do tego, który ze zenaków
ekologicznych jest godny zaufania a który nie
Zrównoważone/zielone produkty* są dla mnie zbyt drogie
Rzadko widuję zrównoważone/ekologiczne wersje
produktów w miejscach w których robię zakupy
21
46
46
54
55
62
Wnioski – wyzwania dla producentów ekoinnowacji w Polsce
Zaprezentowane wyniki badań pokazały, że polscy konsumenci, na poziomie deklaracji,
wykazują się stosunkowo wysoką wrażliwością oraz umiarkowaną wiedzą ekologiczną.
Jednocześnie w odniesieniu do konkretnych działań proekologicznych najbardziej aktywni są
w grupie zachowań nie wymagających wysokiej wiedzy oraz zaangażowania a jednocześnie
przynoszących konkretne korzyści ekonomiczne równolegle ze środowiskowymi. Możemy
także stwierdzić, że polscy konsumenci są nieco bardziej skłonni nagradzać poprzez zakup
produktów ekologicznych niż bojkotować poprzez rezygnację z zakupu tych o szkodliwym
wpływie na środowisko naturalne.
Wszystko to w połączeniu z wzrostem proekologicznych zachowań (porównanie badań
z roku 2014 z badaniami z roku 2015), znacznym wzrostem aktywności ekologicznych ruchów
konsumenckich oraz organizacji pozarządowych pozwala na optymistyczne rokowania co do
rozwoju rynku ekoinnowacji w Polsce.
Jednocześnie jednak analiza potencjalnych barier pozwala określić obszary stanowiące istotne
wyzwania dla producentów ekoinnowacji.
Część barier związania jest z niedostateczną dostępnością typu produktów w Polsce,
trudnościami z ich znalezieniem,
odróżnieniem produktów ekologicznych od
konwencjonalnych oraz słabym zaufaniem do znaków ekologicznych. Wyzwania dla
producentów ekoinnowacji wiążą się więc tutaj z rozbudową kanałów dystrybucji, efektywnym
wyróżnianiem swoich produktów połączonym z ciągłą edukacją oraz budowaniem zaufania
20
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
konsumentów. Niezbędna jest konsekwencja, przejrzystość i uczciwość prowadzonych w tym
zakresie działań oraz składanych deklaracji.
Wciąż istotną barierą pozostaje wyższa cena ekoinnowacji w stosunku do produktów
konwencjonalnych. Tu wyzwaniem staje się przekonanie konsumentów, że warto za
ekoinnowacyjne produkty zapłacić więcej. Kluczowe wydaje się jasne wskazanie
długofalowych korzyści związanych z używaniem ekoinnowacyjnych produktów. Tego typu
produkty można bowiem traktować jako rodzaj inwestycji, która mimo wyższej ceny
wyjściowej w trakcie użytkowania często przyczynia się do znacznych oszczędności
i dodatkowych wartości użytkowych. Warto także zwrócić uwagę, iż w tym przypadku
konieczne jest dokonanie typologii a na jej podstawie segmentacji rynku. Wśród konsumentów
polskich oprócz grup niezwykle wrażliwych na cenę, które obecnie trudno będzie przekonać do
ekoinnowacyjnych rozwiązań, istnieją także grupy konsumentów dużo bardziej skłonne do
zapłacenia wyższej ceny za tego typu produkty a jednocześnie bardziej otwarte na
akceptowanie nowości [10]. Kluczem do sukcesu staje się więc ich zidentyfikowanie, poznanie
i zrozumienie tej grupy odbiorców, pozwalające na zastosowanie narzędzi marketingowych
w najlepszym stopniu spełniających jej oczekiwania.
Warto także pamiętać, aby konsumentów nie traktować jedynie jako odbiorców
końcowych ekoinnowacji. Zgodnie z obserwowanymi trendami innowacje, które mają obecnie
największe szanse na sukces rynkowy to tzw., innowacje popytowe (and. user driven
innovations) a więc innowacje których siłą napędową są ich przyszli użytkownicy. Innowacje,
które powstają przy aktywnym zaangażowaniu konsumentów.
Literatura:
[1] Ekoinnowacje. Klucz do przyszłej konkurencyjności Europy (2012) Komisja Europejska.
[2] Kapoor, K.K.; Dwivedi, Y.K.; Williams, M.D. (2014) Rogers’ innovation adoption
attributes: A systematic review and synthesis of existing research, Information Systems
Management 31, pp. 74-91.
[3] Koszewska, M. (2012) Impact of ecological and social sensitivity on the way of consumers’
behavior in the textiles and clothing market, Handel Wewnętrzny 3 (2012).
[4] Arcury, T. Environmental attitude and environmental knowledge (1990) Human
Organization 49 (1990), pp. 300-304.
[5] Kim, Y.; Sejung Marina, C. (2005) Antecedents of green purchase behavior: An
examination of collectivism, environmental concern, and pce, Advances in Consumer Research,
32 (2005), pp. 592-599.
[6] Vermeir, I.; Verbeke, W. (2006) Sustainable food consumption: Exploring the consumer
"Attitude - behavioral intention" Gap. Journal of Agricultural & Environmental Ethics 19
(2006), pp. 169-194.
[7] Ajzen, I.; Fishbein, M. (1980) Understanding attitudes and predicting social behavior.
Englewood Cliffs NJ: Prentice-Hall.
[8] Thøgersen, J. (2000) Psychological determinants of paying attention to eco-labels in
purchase decisions: Model development and multinational validation. Journal of Consumer
Policy 23 (2000), pp. 285-313.
[9] Hartlieb, S.; Jones, B. (2009) Humanising business through ethical labelling: Progress and
paradoxes in the UK, Journal of Business Ethics, 88 (2009), pp. 583-600.
[10] Koszewska, M. (2013) A typology of polish consumers and their behaviours in the market
for sustainable textiles and clothing, International Journal of Consumer Studies, 37 (2013),
pp. 507-521.
21
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
[11] Arcury, T.A.; Johnson, T.P. (1987) Public environmental knowledge: A statewide survey,
Journal of Environmental Education, 18 (1987), pp. 31-37.
[12] Cottrell, S.P.; Graefe, A.R. (1997) Testing a conceptual framework of responsible
environmental behavior, Journal of Environmental Education, 29 (1997), p. 17.
[13] Diamantopoulos, A.; Schlegelmilch, B.B.; Sinkovics, R.R.; Bohlen, G.M. (2003) Can
socio-demographics still play a role in profiling green consumers? A review of the evidence
and an empirical investigation, Journal of Business Research, 56 (2003), p. 465.
[14] Jain, S.K.; Kaur, G. (20060 Role of socio-demographics in segmenting and profiling green
consumers: An exploratory study of consumers in India, Journal of International Consumer
Marketing, 18 (2006), pp. 107-146.
[15] Mohai, P.; Twight, B.W. (1987) Age and environmentalism: An elaboration of the buttel
model using national survey evidence, Social Science Quarterly (University of Texas Press), 68
(1987), pp. 798-815.
[16]
The
conscientious
behavior
of
consumers
because
it
matters.
http://havaspr.com/?page_id=2343
22
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Jarosław Klonowski1
MOŻLIWOŚĆ WYKORZYSTANIA EUROPEJSKIEJ METODYKI POMIARU
EFEKTYWNOŚCI ŚRODOWISKOWEJ DO OCENY PROJEKTÓW
W ZAKRESIE EKOINNOWACJI
Mierzenie efektywności innowacji
Ze względu na swoją objętość znaczeniową termin ekoinnowacji można rozumieć
bardzo szeroko. W niniejszym materiale odnosi się on przede wszystkim do działań
podejmowanych przez przedsiębiorstwa i obejmuje przedsięwzięcia, których efektem jest
zmniejszenie wpływu produktu (usługi) lub organizacji na środowisko w całym cyklu życia,
poprzez zastosowanie nowych urządzeń, sposobów organizacji pracy, innowacyjnych modeli
biznesowych oraz współpracy pomiędzy przedsiębiorcami w całym łańcuchu dostaw.
Bezpośrednim skutkiem wprowadzenia innowacji w przedsiębiorstwie jest dostarczenie
produktów lub usług, które charakteryzują się lepszymi parametrami (np. wydłużeniem
trwałości, zużywaniem mniejszej ilości energii, umożliwieniem wprowadzania napraw bez
konieczności wymiany całych modułów) lub charakteryzują się tymi samymi cechami, jednak
ich wytworzenie wiąże się z użyciem mniejszej ilości zasobów. Najbardziej zaawansowane
usprawnienia mogą łączyć się zarówno z polepszeniem parametrów środowiskowych
dostarczanych produktów i usług przy jednoczesnym zmniejszeniu ilości dóbr koniecznych
do ich wytworzenia.
Wprowadzenie każdej innowacji – w tym w zakresie środowiska – wiąże się
z koniecznością podjęcia ryzyka biznesowego i (najczęściej) poniesienia wysokich kosztów
inwestycyjnych. W związku z tym stosuje się narzędzia, dzięki którym możliwe jest
oszacowanie konsekwencji biznesowych podjętych działań dla organizacji. Mierzenie
efektywności finansowej ekoinnowacji badane jest za pomocą ogólnie przyjętych wskaźników
– w tym bazujących przede wszystkim na wewnętrznej stopie zwrotu inwestycji (IRR)
czy zdyskontowanej wartości netto inwestycji (NPV). Mimo kontrowersji wynikających
z możliwości przyjęcia przez inwestora pewnych arbitralnych założeń np. wysokości stopy
dyskontowej, wyniki takiej analizy wydają się spełniać swoją rolę – tj. wskazują warunki przy
których ekoinnowacja jest opłacalna ze względów finansowych. Decyzja dotycząca
wprowadzania ekoinnowacji nie ogranicza się jednak wyłącznie do kwestii przepływów
pieniężnych. Częstym motywem podejmowania decyzji biznesowych jest konieczność
spełnienia minimalnych norm w zakresie ochrony środowiska oraz dostosowania się do potrzeb
kontrahentów oraz konsumentów. Efektywność ekonomiczna ekoinnowacji może być
mierzona za pomocą:
 analizy wpływu zastosowania nowego rozwiązania na pozycję przedsiębiorstwa na
rynku;
 skłonność kontrahentów oraz konsumentów do kupna produktu, który charakteryzuje się
„wysoką ekologicznością środowiskową”;
 wpływu nowych rozwiązań na wartości marki oraz jej pozycjonowania na rynku;
1
Ministerstwo Gospodarki, Departament Innowacji i Przemysłu
23
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań

możliwości ekspansji na wymagających rynkach o wysokich normach środowiskowych.
Ocena efektywność środowiskowej projektu innowacyjnego niesie ze sobą kilka
podstawowych wyzwań. Pierwszy z nich wynika z faktu, że wiele decyzji biznesowych
polegających na wprowadzeniu usprawnień w przedsiębiorstwie ma na celu przede wszystkim
optymalizację finansową. Natomiast pozytywny skutek ekologiczny jest wyłącznie efektem
ubocznym (np. przy zastosowaniu nowych rozwiązań w zakresie oświetlenia czy ogrzewania
impulsem zmian mogą być koszty energii – a kwestie ochrony środowiska sprowadzają się
do polityki marketingowej przedsiębiorstwa). Drugi problem wynika ze sposobu obliczania
tzw. efektu ekologicznego. Abstrahując od definicji formalnych, z praktycznego punktu
widzenia jest to porównanie stanu przed zmianą i po jej wdrożeniu. Najczęściej jest ona
definiowana za pomocą wskaźników zawierających informacje dotyczące:
 ilości oszczędzonej energii,
 ilość oszczędzonych materiałów,
 ilość usuniętych (unikniętych) zanieczyszczeń,
 liczby wyeliminowanych źródeł zanieczyszczeń.
Przy klasycznych projektach infrastrukturalnych w zakresie ochrony środowiska,
np. polegających na rozbudowie sieci kanalizacyjnej czy budowie oczyszczalni ścieków,
obliczenie efektu ekologicznego wydaje się być dość proste i najczęściej sprowadza się do
wskazania kilku podstawowych parametrów dotyczących emisji, przeliczeniu ich przy pomocy
specjalnych wskaźników na efekt ekologiczny i odniesieniu planowanej zmiany oddziaływania
na środowisko w stosunku do poniesionych nakładów. Działanie takie pozwala na porównanie
poszczególnych inwestycji i ocenę ich efektywności pod względem finansowym
i ekologicznym (nakłady/efekt ekologiczny).
Takie postępowanie, choć obarczone znaczną niedokładnością i ograniczone najczęściej
do jednego typu oddziaływania, ze względów praktycznych jest akceptowalne zarówno dla
inwestora oraz władz publicznych. Niemniej jednak sytuacja ulega znaczącym komplikacjom
przynajmniej w dwóch przypadkach. Po pierwsze, gdy chcemy ocenić efektywność
wprowadzanych zmian na efektywność produktu, usługi lub organizacji w całym cyklu życia.
Po drugie, w przypadku gdy chcemy dokonać rzeczywistej, wielokryterialnej oceny
wprowadzanych zmian i zmniejszenia emisji na najważniejsze systemy środowiska.
Standardowe obliczanie efektu ekologicznego często ogranicza się wyłącznie do bezpośrednich
produktów inwestycji bez możliwości zbadania zachodzących interakcji, w tym wzajemnego
znoszenia się działań oraz przenoszeniem negatywnych oddziaływań na kolejne etapy
(np. efektem innowacji jest zmniejszenie ilości energii potrzebnej do wyprodukowania
jednostki produktu – niemniej jednak wiążące się z koniecznością zastosowanie materiałów
trudnych do zagospodarowania na etapie wycofania produktu z rynku ). Ograniczenie badania
efektu innowacji na środowisko do pojedynczych rodzajów emisji utrudnia również dokonanie
hierarchizacji działań. Należy bowiem pamiętać, że produkty (usługi lub organizacje) wpływają
na środowisko w różny sposób. Dotyczy to zarówno identyfikacji najważniejszych kategorii
oddziaływań, jak również oceny wpływu środowiskowego poszczególnych etapów cyklu życia
produktu – poczynając od wydobycia surowców, kończąc na etapie zagospodarowania
odpadów. Przy braku podejścia zintegrowanego problematyczne może być zbadanie
alternatywnych kierunków inwestycji oraz ich rzeczywistego znaczenia środowiskowego.
Analiza skuteczności podjęcia działań ekoinnowacyjnych w zakresie wytwarzania
produktów, dostarczania usług oraz oceny organizacji nie może pominąć wpływu ekoinnowacji
na zmianę zachowania pozostałych uczestników, biorących udział w cyklu życia produktu,
usługi lub organizacji, w tym konsumentów korzystających z wytworzonych dóbr. Należy
pamiętać, że to właśnie etap konsumpcji, w przypadku wielu produktów, wywiera największe,
24
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
negatywne oddziaływanie na środowisko. Ograniczenie dokonania oceny efektu ekologicznego
do etapu produkcji może być mylące. Mierzenie ekoinnowacji wyłącznie przy pomocy
wskazania zmniejszenia ilości emisji, na etapie produkcji, nie dostarcza również informacji na
temat rzeczywistego wpływu podjętych działań na środowisko oraz zmniejszenia negatywnych
kosztów zewnętrznych funkcjonowania przedsiębiorstwa. Zatem do badania efektywności
innowacji procesowych, których skutkiem ma być poprawa parametrów środowiskowych
wytwarzanych produktów (usług) lub funkcjonowania organizacji, niezbędne wydaje się
zastosowanie bardziej dokładnych narzędzi.
Znaczenie metodyki LCA
Jednym ze sposobów umożliwiających dokonanie bardziej zaawansowanych analiz
wpływu produktu, organizacji lub usługi na środowisko jest metodyka LCA (life cycle
assessment). Ocena cyklu życia jest rozbudowanym algorytmem postępowania, dzięki któremu
możliwe jest zebranie informacji dotyczących przepływów energii oraz surowców na
wybranych przez badacza etapach, przeliczeniu tych przepływów na najważniejsze
oddziaływania środowiskowe oraz dokonanie interpretacji wyników (rekomendacje).
W zależności od wyznaczonego celu badania – analiza może obejmować wszystkie lub tylko
wybrane etapy cyklu życia, w tym przede wszystkim wydobycie i transport surowców, proces
wytwarzania produktu, dystrybucję, fazę użycia oraz zagospodarowanie odpadów. Obecnie
analizy LCA prowadzone są w celu mapowania złożonych procesów oraz poprawy
efektywności środowiskowej przedsiębiorstw i produktów. Istotnym zadaniem prowadzenia
analiz cyklu życia jest identyfikacja procesów, które w największym stopniu oddziaływają na
środowisko oraz odszukiwanie luk na poszczególnych etapach cyklu życia, przyczyniających
się do występowania marnotrawstwa zasobów. Kolejnym zadaniem LCA jest identyfikacja
najważniejszych kategorii oddziaływań badanego obiektu na środowisko. Niezależnie od
powyższego, przeprowadzenie analiz w standardzie LCA jest warunkiem uzyskania wybranych
certyfikatów lub poświadczeń spełniania wysokich norm środowiskowych przez produkty,
usługi lub organizacje.
Dzięki zastosowaniu analiz cyklu życia możliwe jest:
 dokonanie identyfikacji procesów mających pierwszoplanowe znaczenie dla zmiany
efektywności środowiskowej badanych produktów, usług i organizacji;
 dokonanie wyboru zakresu ekoinnowacji, których wdrożenie będzie miało największe
znaczenie dla ochrony poszczególny systemów środowiska (np. ochrony wód,
powietrza, wpływu na zdrowie człowieka);
 przeprowadzenie optymalizacji decyzji związanych z wprowadzaniem działań
proekologicznych;
 bardziej skuteczne komunikowanie podjętych decyzji nie tylko wewnątrz organizacji,
ale również w ramach komunikacji biznesowej z kontrahentami oraz komunikacji
konsumenckiej;
 dokonanie porównania różnych wariantów inwestycyjnych, biorąc pod uwagę ich
przewidywany wpływ na środowisko i odnieść tę ocenę do spodziewanych kosztów oraz
ryzyka związanego z wdrażaniem projektów z zakresie ekoinnowacji (np. poprzez
uzupełnienie metod LCA, rachunkiem kosztów cyklu życia LCC).
Zgodnie z przeglądem dokonanym przez Komisję Europejską, na świecie istnieje
kilkadziesiąt sposobów oceny efektywności środowiskowej produktów, usług oraz organizacji.
Do najważniejszych wytycznych w tym zakresie zaliczyć należy standardy ISO, w tym normy
ISO 14040, ISO 14044 zawierające wytyczne dotyczące wykonania analiz cyklu życia oraz
ISO 14067 obejmujące wytyczne dla obliczania śladu węglowego. Istotnymi, z punktu
25
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
widzenia codziennego funkcjonowania przedsiębiorstw, są normy, zasady i procedury
dotyczące komunikowania informacji środowiskowych, w tym zasady ustanowione w ramach
ISO z serii 14020 dotyczące etykiet i deklaracji środowiskowych. Do najpopularniejszych
standardów umożliwiających obliczanie i komunikowanie efektywności środowiskowej (w tym
śladu węglowego) zaliczyć można:
 szwedzki EPD (Environmental Product Declaration) zgodny z normą ISO 14025,
 brytyjską rodzinę wytycznych PAS (w tym PAS 2050:2011 zgodny z normą 14067),
 francuski BP X30-323 (zgodny z normami ISO 14040-44).
Krajowe zasady obliczania efektywności środowiskowej spotkać można również
w Szwajcarii i we Włoszech. Do najważniejszych standardów pozaeuropejskich zaliczyć należy
normy stosowane w Japonii, Korei Południowej oraz na Tajwanie.
Taka różnorodność zasad sprawia, że uzyskane wyniki nie są porównywalne między
sobą. Dodatkowo różne standardy obejmują wybrane oddziaływania i nie zawsze możliwe jest
obliczenie wpływu właśnie tych oddziaływań, na których nam zależy. Z punktu widzenia
przedsiębiorstwa, które chciałoby komunikować wyniki ekoinnowacji na wielu rynkach,
w skrajnych sytuacjach może wystąpić konieczność prowadzenia badań w wielu standardach
w tym samym czasie. Wyzwania te zostały zauważone przez Unię Europejską już wiele lat
temu, m.in. w ramach wprowadzania tzw. Zintegrowanej Polityki Produktowej, polegającej na
upowszechnianiu zasad oraz norm sprzyjających promocji produktów przyjaznych
środowiskowo na jednolitym rynku.
Europejska Metodyka Pomiaru Efektywności Środowiskowej
Przełomem jakościowym w zakresie upowszechniania metod cyklu życia wydaje się
opublikowanie w 2013 roku przez Komisję Europejską Zaleceń w sprawie stosowania
wspólnych metod pomiaru efektywności środowiskowej w cyklu życia przedsiębiorstw oraz
informowania o niej (COM 2013/173) będących częścią komunikatu pn. Budowa jednolitego
rynku dla produktów ekologicznych. Poprawa sposobu informowania o efektywności
środowiskowej produktów i organizacji (COM 2013/196). W ramach niniejszej inicjatywy
postuluje się stworzenie bardziej sprzyjających warunków do większej obecności na unijnym
rynku produktów ekologicznych oraz bardziej ekologicznych praktyk przedsiębiorstw. W tym
celu zaleca się stosowanie ujednoliconych, zestandaryzowanych metod pomiaru efektywności
środowiskowej oraz zasad informowania o cechach środowiskowych produktów i organizacji.
Wprowadzenie tych rozwiązań ma pomóc zarówno przedsiębiorcom, jak również
konsumentom, identyfikować te produkty, których użytkowanie w najmniejszy sposób obciąża
środowisko. Zgodnie z treścią dokumentu działanie UE ma na celu zmniejszenie obecnej
niepewności co do tego, czym jest produkt ekologiczny i organizacja ekologiczna, przyczynić
się do ożywienia gospodarczego tego segmentu rynku oraz do dalszego wzmocnienia przewagi
konkurencyjnej przedsiębiorstw UE w zakresie innowacji ekologicznych.
Chcąc zrealizować swoje cele, Komisja Europejska (KE) opracowała metody mierzenia
śladu środowiskowego produktu (PEF product environmental footprint) oraz metody mierzenia
śladu środowiskowego organizacji (OEF organizational environmetal footrprint), które
stanowią załączniki do zaleceń z 2013 roku. Metodyki te mają za zadanie ujednolicić
najważniejsze elementy, które mogą wpływać na wynik końcowy oceny i dzięki temu
doprowadzić do możliwości stosowania porównywalności produktów lub organizacji pod
względem środowiskowym. W ocenie KE stosowanie jednego, europejskiego algorytmu
przyczyni się do minimalizacji najważniejszych słabości stosowanych obecnie standardów lub
słabości wynikających z braku jednolitego sposobu oceny. Po pierwsze, wprowadza ona m.in.
ujednolicenie do stosowanych obecnie kategorii oddziaływania na środowisko, które są
26
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
stosowane w ramach różnych systemów ocen cyklu życia. Po drugie, wskazuje na bardzo
szeroki katalog, dzięki czemu możliwe jest obliczanie wpływu wprowadzonych działań, biorąc
pod uwagę ich wpływ na: zmiany klimatu, zubożenie warstwy ozonowej, ekotoksyczność dla
wody słodkiej; działania rakotwórcze; działania inne niż rakotwórcze; cząstki stałe;
promieniowanie jonizujące; fotochemiczne powstawanie ozonu; eutrofizację lądową i wodną;
wyczerpywanie się zasobów, w tym zasobów wodnych, surowców mineralnych oraz surowców
kopalnych jak również przekształcanie gruntów. Po trzecie, zaproponowana metodyka odnosi
się do pośrednich oddziaływań na środowisko, do których dochodzi zarówno przed procesem
produkcyjnym, jak również po „wyjściu produktu” z linii zakładowej. Dodatkowo w ramach
badania zawarte mogą być informacje dotyczące:
 możliwości demontażu produktu,
 poddania recyklingowi,
 możliwości odzysku i ponownego wykorzystania produktu,
 efektywności gospodarowania zasobami,
 substancji niebezpiecznych,
 sposobów unieszkodliwiania substancji niebezpiecznych,
 oddziaływania lokalnego,
 oddziaływania na poziom różnorodności biologiczną itp.
W ocenie KE jednolita europejska metodyka może w przyszłości posłużyć m.in. do:
 optymalizacji procesów w cyklu życia produktu,
 optymalizacji procesów w całym łańcuchu dostaw asortymentu produktów danej
organizacji,
 wspierania projektowania produktów o jak najmniejszym oddziaływaniu na środowisko
w całym cyklu życia,
 przekazywania informacji o efektywności środowiskowej w całym cyklu życia,
 rozwoju programów w zakresie twierdzeń dotyczących ekologiczności produktów
i organizacji,
 identyfikacji przypadków znaczącego oddziaływania na środowisko celem ustalenia
kryteriów do oznakowania środowiskowego,
 stosowania w niektórych przypadkach zachęt na podstawie efektywności środowiskowej
cyklu życia,
 przekazywania informacji o efektywności środowiskowej w całym cyklu życia
zainteresowanym stronom.
Uwarunkowania zastosowania jednolitej metodyki pomiaru efektywności
środowiskowej dla oceny projektów innowacyjnych
Zaprezentowane metodyki (PEF oraz OEF), aby móc być wykorzystanym w praktyce, muszą
być uzupełnione o dane i założenia specyficzne dla poszczególnej grupy produktów oraz
organizacji – tzn. o zasady śladu środowiskowego danej kategorii produktu lub zasady śladu
środowiskowego wybranej kategorii organizacji. Zgodnie z opublikowanym dokumentami,
zasady te mają na celu przedstawienie szczegółowych wytycznych dotyczących
przeprowadzania badania, w tym:
 określanie celu i zakresu badania,
 określanie istotnych/nieistotnych kategorii oddziaływania,
 określanie odpowiednich granic systemu na potrzeby analizy,
 określanie kluczowych parametrów i etapów cyklu życia,
 przedstawianie wytycznych dotyczących potencjalnych źródeł danych,
 uzupełnianie profilu wykorzystywania zasobów i wytwarzania emisji,
27
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań

przedstawianie dalszych specyfikacji dotyczących rozwiązywania
pojawiających się w organizacjach/produktach wielosystemowych.
problemów
Ślad środowiskowy produktu
Obecnie podejmowane są działania mające na celu opracowanie szczegółowych zasad
dla 24 grup produktów (m.in. produkty związane z sektorem żywnościowym, produkcją ubrań,
materiałami budowlanymi, sprzętem elektronicznym) oraz 2 kategorii organizacji (sektor
handlu oraz produkcja miedzi). Zgodnie z przyjętym harmonogramem, ich opracowanie
powinno zakończyć się do końca 2016 roku. Wyniki tzw. fazy pilotażowej, w ramach której
opracowane są powyższe dokumenty, pozwolą ocenić KE czy wprowadzenie PEF oraz OEF
jest wskazane dla optymalizacji innowacyjnych sposobów służących ochronie środowiska,
w tym:
 rozwoju systemu zarządzania środowiskowego,
 prawa zamówień publicznych,
 prawa w zakresie oznakowania środowiskowego,
 innych inicjatyw mających na celu rozwój produktów ekologicznych.
Trwające od 2014 roku działania w zakresie opracowania zasad dla poszczególnych
kategorii produktów i organizacji wskazują, że potencjalne użycie jednolitej, europejskiej
metodyki pomiaru efektywności środowiskowej do mierzenia efektywności projektów
związanych z ekoinnowacjami jest możliwe, niemniej jednak łączy się z wieloma
ograniczeniami.
Po pierwsze, metodyka nie jest jeszcze gotowa – w najbardziej optymistycznym
scenariuszu jej zastosowanie będzie możliwe w 2017 roku, natomiast inicjatywy mające na celu
włączenie ich rezultatów do instrumentów w zakresie wspierania ekoinnowacji pojawią się
jeszcze później. Biorąc pod uwagę zaawansowanie projektów z zakresu ochrony środowiska,
np. w ramach funduszy europejskich, trudno oczekiwać, aby europejska metodyka pomiaru
efektywności środowiskowej odgrywała znaczącą rolę w ramach inicjatyw podejmowanych
w perspektywie finansowej 2014-2020.
Po drugie, ze względu na swój skomplikowany charakter, zastosowanie ocen cyklu
życia, w tym również PEF i OEF łączy się z koniecznością wydatkowania znacznych środków
oraz zaangażowania zasobów kadrowych przedsiębiorstw. Rozważenie jej zastosowania będzie
mieć uzasadnione w przypadku dużych projektów lub działań, w których efekty zewnętrzne
podejmowanych akcji są znacznie wyższe od bezpośrednich efektów ekologicznych.
Po trzecie, wykonanie takich obliczeń będzie ograniczone do wykonania analiz dla
kategorii produktów i organizacji, które zostały przygotowane na szczeblu europejskim. Na
chwilę obecną, mamy do czynienia z 26 kategoriami. Biorąc pod uwagę złożoność procesu
przygotowywania zasad dla każdej z kategorii – trudno oczekiwać, aby jednolita metodyka
pomiaru efektywności środowiskowej obejmowała wszystkie lub przynajmniej większość
kategorii produktów oferowanych na europejskim rynku. Ponadto, wydaje się mało możliwe,
aby móc zapewnić wielokryterialną porównywalność efektywności środowiskowej
skomplikowanych urządzeń, w taki sposób, by móc publikować twierdzenia o charakterze
porównawczym na rynku.
Po czwarte, ze względu na swoją złożoność, przyjęcie pewnych założeń oraz
standaryzacja prowadzi do premiowania jednych rozwiązań kosztem drugich, nawet jeżeli
wyższość jednego rozwiązania nad drugim jest wątpliwa. Taki stan rzeczy wiąże się m.in.
z zakresem niepewności danych wykorzystanych w trakcie badania oraz warunków lokalnych,
które premiują wybór pewnych rozwiązań i przyjętych założeń początkowych. 8
28
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Warto pamiętać o trudności w pozyskaniu wykwalifikowanej kadry pracowniczej
mogącej przeprowadzić niezbędna badania LCA oraz o potrzebie organizacji systemu
weryfikacji twierdzeń środowiskowych w oparciu o nowe standardy. Jedynie wybrane kraje
Europy Zachodniej są przygotowane do szybkiej implementacji nowych standardów
– w pozostałych krajach wypracowanie koniecznych rozwiązań może trwać wiele lat.
Dodatkowo, sam charakter innowacji (szczególnie na etapie jej projektowania i wczesnym
etapie wdrażania) łączy się z wieloma niewiadomymi – przede wszystkim w zakresie
rzeczywistego wpływu na zmniejszenie ilości emisji. W przypadku braku dokładnych danych
dotyczących zmiany przepływu materiałów oraz energii (ze względu na specyfikę metodyki
LCA) błędy z pierwszego etapu mogą być powielane na kolejnych etapach analizy i prowadzić
do błędnych wniosków na etapie interpretacji wyników. Zatem w przypadku planowania
rozwiązań innowacyjnych w początkowej fazie lub charakteryzujących się dużym stopniem
niepewności, walory LCA, w tym jednolitej europejskiej metodyki pomiaru efektywności
środowiskowej, mogą być ograniczone.
Wnioski
Jednolita europejska metoda oceny cyklu życia może być w przyszłości przydatnym
narzędziem do oceny efektywności środowiskowej projektów z zakresu ekoinnowacji. Do jej
mocnych stron zaliczyć należy możliwość zbadania nie tylko bezpośrednich rezultatów działań
polegających na zmniejszeniu ilości emisji, ale również perspektywa zbadania pośrednich
efektów proponowanych usprawnień w całym cyklu życia. Dodatkowo, dzięki swej
wielokryterialności, pozwala na zidentyfikowanie najważniejszych oddziaływań
środowiskowych oraz relacji pomiędzy nimi. Dzięki zastosowaniu proponowanej przez KE
metodyki możliwe będzie głębsze poznanie natury innowacji oraz konsekwencji jej
wprowadzenia, zarówno na system produkcyjny, jak i na ochronę najważniejszych systemów
środowiska. Dzięki temu możliwe będzie wykonanie bardziej dokładnych analiz kosztowych
oraz zidentyfikowanie pozytywnych współzależności pomiędzy efektywnością finansową
a efektywnością środowiskową. W przypadku sukcesu w opracowaniu szczegółowych zasad
dla kategorii produktu, metodyka ta w ściśle określonych warunkach i przy zachowaniu
wysokich standardów (w opinii KE), może ułatwić dokonywanie porównań efektywności
wybranych produktów i organizacji na rynku we wszystkich krajach Europejskiego Obszaru
Gospodarczego – a zatem pośrednio również stosowanych w tych produktach oraz
organizacjach ekoinnowacji.
Należy jednak pamiętać, że ocena cyklu życia jest uproszczeniem rzeczywistości
opartym na wielu wstępnych założeniach. Dodatkowo obliczenia prowadzone są przy użyciu
niedoskonałych źródeł danych. W przypadku przyjęcia na szczeblu europejskim jednolitych
zasad dla kategorii produktów lub organizacji – sposób obliczania efektywności środowiskowej
będzie wynikiem kompromisu pomiędzy wszystkimi zainteresowanymi stronami. Wobec tego
uzyskana zostanie pewna standaryzacja, natomiast utracone mogą być korzyści płynące
z pewnej dowolności oraz elastyczności obecnie stosowanych ocen cyklu życia. Wobec tego
wydaje się, że zastosowanie zestandaryzowanego, europejskiego sposobu oceny efektywności
środowiskowej innowacji przy pomocy PEF oraz OEF może być zasadne w przyszłości
w przypadku projektów, których efektem ma być systemowa poprawa efektywności
środowiskowej produktów lub organizacji. Najczęściej w dużych przedsiębiorstwach, na etapie
ewaluacji ex-ante projektu oraz badania jego rzeczywistych rezultatów.
29
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
dr Aleksandra Szulczewska - Remi1
FINANSOWANIE EKOINNOWACJI
Prowadzenie działalności ekoinnowacyjnej wymaga ogromnych nakładów
finansowych, co wynika z konieczności przeznaczenia środków pieniężnych na badania
i rozwój w zakresie innowacji, która ma poprawić efektywność wykorzystania zasobów
naturalnych, zmniejszyć negatywny wpływ działalności człowieka na środowisko lub
wzmocnić odporność gospodarki na presje środowiskowe. Badania takie mogą być prowadzone
w obszarze ekoinnowacji technologicznych obejmujących produkty czy procesy produkcji lub
ekoinnowacji społecznych dotyczących analizy zachowania czy nawyków konsumenckich.
Tymczasem, zdaniem wielu autorów bariery finansowe oraz problemy z uzyskaniem
dofinansowania stają się podstawowymi przeszkodami wpływającymi na wdrożenie
ekoinnowacji w Polsce [17, 8, 10]. Potwierdzają to również badania przeprowadzone
w 2010 roku przez Fundację Partnerstwo dla Środowiska z których wynika, że wśród MŚP
najpoważniejszym ograniczeniem utrudniającym przedsiębiorstwom stosowanie nowych,
ekoinnowacyjnych rozwiązań jest brak środków finansowych (68%) oraz zbyt wysokie koszty
ich wdrażania (61%).
Co więcej, według ostatniego rankingu Eco-Innovation Scoreboard, w którym dokonuje
się analizy poziomu ekoinnowacyjności poszczególnych krajów, opublikowanym w maju
2014 roku Polska zajęła przedostatnie 27 miejsce spośród krajów Unii Europejskiej. Ranking
ten przygotowywany jest w oparciu o wskaźniki, na które składają się m.in. nakłady na
ekoinnowacje (inputs - wydatki rządowe na B+R w zakresie środowiska i energetyki, zielone
inwestycje funduszy PE/VC, zatrudnienie w sektorze B+R). Kryterium to prezentuje najniższą
wartość spośród wszystkich 16 ujętych w indeksach, co wynika z niskiego poziomu wydatków
na ogół działalności badawczo-rozwojowej w Polsce. Niestety, w przeciągu czterech ostatnich
lat, spadły one o 1/3 [6, 13].
Pomimo niekorzystnych danych, na rynku funkcjonuje wiele źródeł finansowania
działalności ekinnowacyjnej. Zaliczyć do nich można: środki własne podmiotów realizujących
projekty ekoinnowacyjne, środki podmiotów powiązanych kapitałowo (spółek zależnych lub
stowarzyszonych), środki podmiotów sektora finansowego (kredyty bankowe, kapitał
wysokiego ryzyka tzw. venture capital, itp.), środki innych przedsiębiorstw (spoza sektora
finansowego), środki publiczne oraz środki organizacji międzynarodowych [7]. Z kolei według
danych Ministerstwa Środowiska [11] zasadniczymi źródłami finansowania inwestycji
proekologicznych w Polsce są: fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej (Narodowy
Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, 16 wojewódzkich funduszy ochrony
środowiska i gospodarki wodnej, 2489 gminnych funduszy ochrony środowiska i gospodarki
wodnej, 373 powiatowych funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej); środki własne
przedsiębiorstw, gmin i jednostek budżetowych; banki krajowe udzielające pożyczek
1
Katedra Controllingu, Analizy Finansowej i Wyceny; Wydział Zarządzania, Uniwersytet Ekonomiczny
w Poznaniu
30
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
i kredytów; budżet państwa i budżety wojewodów; źródła zagraniczne, w tym rosnący
od 2004 r. udział dotacji z Unii Europejskiej; pozostałe (m.in. ARiMR, Fundacja Wspomagania
Wsi, EkoFundusz, inne fundacje).
Finansowanie ekoinnowacji ze środków unijnych
Od 2014 roku do 2020 roku zasadniczym źródłem wsparcia ekoinnowacji
są instrumenty i środki unijne w ramach inicjatyw przewodnich zawartych w Strategii „Europa
2020” tj. „Unia innowacji” oraz „Europa efektywnie korzystająca z zasobów”, a także
instrumenty i środki z polityki spójności po roku 2013.
Europa efektywnie korzystająca z zasobów to jedna z inicjatyw przewodnich strategii
Europa 2020 na rzecz trwałego wzrostu gospodarczego, która ma ułatwić przejście na
gospodarkę niskoemisyjną i wydajną pod względem wykorzystania zasobów. Tworzy ona ramy
działania w wielu obszarach polityki, takich jak walka ze zmianami klimatu, energia, transport,
przemysł, surowce, rolnictwo, rybołówstwo, ochrona różnorodności biologicznej oraz rozwój
regionalny. Ma ona zwiększyć pewność prowadzenia inwestycji i działalności innowacyjnej
oraz zapewnić uwzględnienie kwestii efektywnego korzystania z zasobów we wszystkich
dziedzinach polityki w sposób zrównoważony. Nowy plan działania na rzecz
ekoinnowacji (EcoAP) ma przyczynić się do rozwoju innowacji zmniejszających presję
wywieraną na środowisko oraz ułatwić wprowadzanie innowacji na rynek, a mobilizacja
instrumentów finansowych i usług wsparcia dla MŚP stały się jednym z jego kluczowych
aspektów [11].
Podstawowym programem finansującym działania w tym zakresie jest „Horyzont
2020”, który wspiera nie tylko badania w zakresie nowych rozwiązań, ale również ich nadzór,
prezentację i rozwój na rynku, jednocześnie ułatwia przejście od etapu badań naukowych do
wprowadzenia na rynek, umożliwiając pełne wykorzystanie finansowania ze środków UE.
W ramach tej inicjatywy zdefiniowano siedem wyzwań priorytetowych, do których należą:
bezpieczeństwo żywnościowe, zrównoważone rolnictwo i leśnictwo, badania mórz i wód
śródlądowych oraz biogospodarka; bezpieczna, czysta i efektywna energia; inteligentny,
ekologiczny i zintegrowany transport, a także działania w dziedzinie klimatu, środowisko,
efektywna gospodarka zasobami i surowce. Warto podkreślić, że na rozwiązywanie problemów
wiążących się ze zmianą klimatu przeznaczono aż 35% całego budżetu programu.
Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) pełni rolę
Krajowego Punktu Kontaktowego LIFE jedynego instrumentu finansowego Unii Europejskiej
poświęconego wyłącznie współfinansowaniu projektów z dziedziny ochrony środowiska
i klimatu – programu LIFE. Jednym z jego głównych założeń jest identyfikacja i promocja
nowych rozwiązań dla problemów dotyczących środowiska w tym przyrody. Co ważne,
Beneficjent, a więc każdy podmiot (jednostki, podmioty i instytucje publiczne lub prywatne)
może łącznie ze środków KE i NFOŚiGW uzyskać dofinansowanie przedsięwzięcia nawet do
wysokości 95% kosztów kwalifikowanych. Dofinansowanie mogą otrzymać zarówno
Beneficjenci koordynujący projektów realizowanych na terenie Polski, jak również polscy
współbeneficjenci projektów międzynarodowych.
Działania wspierające przechodzenie na gospodarkę niskoemisyjną we wszystkich
sektorach, a także ochrona i rozwój dziedzictwa naturalnego i kulturowego; wspieranie
przechodzenia do efektywnej gospodarki zasobami, „zielony wzrost” i ekoinnowacje stały się
przedmiotem wsparcia projektów finansowanych z programu INTERREG Europa 2014-2020,
obejmujących 28 państw członkowskich UE oraz Norwegię i Szwajcarię. Beneficjentami
programu są władze i instytucje publiczne, a także podmioty prywatne o charakterze non profit,
przy czym partnerstwo w ramach projektów powinno objąć instytucje z co najmniej trzech
31
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
państw, z których co najmniej dwa są państwami członkowskimi (INTERREG Europa
2014-2020).
Innym przykładem jest Program Współpracy Europa Środkowa 2020, obejmujący
priorytetowo działania związane ze wzmacnianiem regionalnych zdolności innowacyjnych,
współpracą w zakresie innowacji na rzecz zwiększenia konkurencyjności Europy Środkowej.
Możliwe stanie się zatem promowanie inwestycji przedsiębiorstw w badania i innowacje,
rozwijanie powiązań i synergii między przedsiębiorstwami, ośrodkami badawczorozwojowymi i sektorem szkolnictwa wyższego, w tym promowanie inwestycji w zakresie
ekoinnowacji oraz innowacji w zakresie rozwiązań niskoemisyjnych i związanych ze zmianami
klimatu. Program Współpracy Europa Środkowa 2020 odnosi się również do strategii
niskoemisyjnych, skupiając się na poprawie efektywności energetycznej, przy jednoczesnym
wykorzystaniu potencjału wzrostu gospodarczego tego sektora, stąd też wspierane będą
działania mające na celu wykorzystywanie energii odnawialnej oraz poprawę efektywności
energetycznej w infrastrukturze publicznej. Program skupia się również na efektywnym
gospodarowaniu zasobami, łagodzeniu zmian klimatu oraz poprawie jakości środowiska na
funkcjonalnych obszarach miejskich (Program Współpracy Europa Środkowa 2020).
W Polsce bezpośrednie możliwości finansowania stwarzają również fundusze unijne
przeznaczone na lata 2014-2020. Ich przegląd powoduje konieczność pogrupowania
w następujący sposób:
 gospodarka niskoemisyjna, w tym efektywność energetyczna, odnawialne źródła energii
i ekoinnowacje;
 zrównoważony transport;
 infrastruktura ekologiczna;
 zrównoważone rolnictwo [5].
Działania mające na celu zmniejszenie emisji do powietrza, ochronę środowiska,
przeciwdziałanie i adaptację do zmian klimatu oraz wzrost efektywności energetycznej
przewidziane są do finansowania przede wszystkim w Programie Operacyjnym Infrastruktura
i Środowisko (PO IŚ). Priorytet: Zmniejszenie emisyjności gospodarki, przewiduje wsparcie
działań w zakresie Wytwarzania i dystrybucji energii pochodzącej ze źródeł odnawialnych;
Promowanie efektywności energetycznej i korzystania z odnawialnych źródeł energii
w przedsiębiorstwach; czy Wspieranie efektywności energetycznej, inteligentnego zarządzania
energią i wykorzystania odnawialnych źródeł energii w infrastrukturze publicznej, w tym
w budynkach publicznych i w sektorze mieszkaniowym. Z kolei w ramach priorytetu: Ochrona
środowiska, w tym adaptacja do zmian klimatu, połączono priorytety inwestycyjne z dwóch
celów tematycznych, tj. Promowanie dostosowania do zmian klimatu, zapobiegania ryzyku
i zarządzania ryzykiem oraz Zachowanie i ochrona środowiska oraz promowanie efektywnego
gospodarowania zasobami. Najważniejszymi beneficjentami POIiŚ 2014-2020 będą podmioty
publiczne (w tym jednostki samorządu terytorialnego) oraz podmioty prywatne (przede
wszystkim duże przedsiębiorstwa) [18].
Zdecydowanie większe możliwości w zakresie finansowania ekoinnowacji,
rozumianych jako kluczowego czynnika zielonej i zrównoważonej gospodarki z wysokim
potencjałem wzrostowym oraz zdolnością do tworzenia miejsc pracy, stwarza Program
Operacyjnym Inteligentny Rozwój (PO IR). W ramach działania 3.2: Wsparcie wdrożeń
wyników prac B+R, możliwe będzie wsparcie projektów m.in. w zakresie ekoinnowacji
dotyczących wprowadzenia na rynek innowacji produktowych lub procesowych (własnych lub
zakupionych) w przedsiębiorstwach. Warunkiem ubiegania się o wsparcie jest posiadanie przez
przedsiębiorcę praw do wartości niematerialnych i prawnych (np. patentu, licencji, know-how,
nieopatentowanej wiedzy technicznej), będących istotą wdrożenia. W ramach poddziałania
32
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
planowane jest m.in. utworzenie Funduszu Gwarancyjnego, który będzie zapewniał gwarancje
dla banków kredytujących nakłady związane z wdrożeniem wyników prac B+R. Przejęcie
przez Fundusz Gwarancyjny części ryzyka ma stworzyć zachętę do angażowania się kapitału
prywatnego w finansowanie innowacyjnych projektów. Będą one zatem finansowane z kredytu
bankowego (przy min. 25% udziale własnym), który zostanie częściowo spłacony ze środków
publicznych w formie tzw. premii technologicznej i skierowany jest do mikro, małych
i średnich przedsiębiorstw. Instytucjami wdrażającymi w tym przypadku są Polska Agencja
Rozwoju Przedsiębiorczości oraz Bank Gospodarstwa Krajowego.
Z kolei w ramach działania 4.1.: Badania naukowe i prace rozwojowe, wyraźnie
określono
projekty,
których
rezultatem
jest
powstanie
rozwiązania
(produktu/technologii/usługi) pozytywnie oddziałującego na ochronę środowiska,
o odpowiednich wskaźnikach ekoinnowacyjności. Projekty te w szczególności będą dotyczyły
następujących obszarów: czystsze procesy, materiały i produkty; produkcja czystszej energii;
wykorzystanie odpadów w procesie produkcyjnym; zamknięcie obiegu wodnego i ściekowego
w ramach projektu etc., w których efekcie powstanie rozwiązanie prowadzące w szczególności
do zmniejszenia materiałochłonności i energochłonności produkcji, zmniejszenia wielkości
emisji zanieczyszczeń, zwiększenia stopnia ponownego wykorzystania materiałów bądź
odpadów, zwiększenie udziału odnawialnych źródeł energii w bilansie energetycznym.
W odniesieniu do tego działania instytucją wdrażającą jest Narodowe Centrum Badań
i Rozwoju.
Finansowanie ekoinnowacji ze środków krajowych
Na poziomie krajowym działania w zakresie ekoinnowacji prowadzone są przede
wszystkim w ramach wszystkich priorytetów środowiskowych Strategii NFOŚiGW na lata
2013-2016 z perspektywą do 2020 roku, oraz Wspólnej Strategii NFOŚiGW-WFOŚiGW
na lata 2013-2016 z perspektywą do 2020 roku, a także Strategii Bezpieczeństwo Energetyczne
i Środowisko. W dokumentach tych sformułowano cele dla czterech podstawowych kierunków
finansowania ochrony środowiska w Polsce: zrównoważona ochrona i gospodarowanie
zasobami wodnymi, gospodarka odpadami i ochrona ziemi, ochrona atmosfery, w tym
przeciwdziałanie zmianom klimatycznym, a także ochrona przyrody i różnorodności
biologicznej. W Strategii 2013-2016 zapisano też, że Narodowy Fundusz będzie wspierał
fundusze wojewódzkie środkami przeznaczonymi na rozwiązywanie problemów regionalnych.
Przykładem publicznego źródła finansowania projektów w dziedzinie działań
proekologicznych jest wspólny program NFOŚiGW oraz NCBiR o nazwie GEKON - Generator
Koncepcji Ekologicznych. Program wspiera projekty z sektora prywatnego nakierowane na
przeprowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych, a następnie na wdrożenie powstałych
w ich wyniku innowacyjnych technologii proekologicznych w pięciu wybranych obszarach:
środowiskowe aspekty pozyskiwania gazu niekonwencjonalnego, efektywność energetyczna
i magazynowanie energii, ochrona i racjonalizacja wykorzystania wód, pozyskiwanie energii
z czystych źródeł, a także nowatorskie metody otrzymywania paliw, energii i materiałów
z odpadów oraz recyklingu odpadów. Gekon skierowany jest do przedsiębiorców, konsorcjów
jednostek naukowych z przedsiębiorcami oraz grupy przedsiębiorców działających wspólnie
[4].
NCBiR jest jednocześnie odpowiedzialne za koordynację działań w ramach Inicjatywy
EUREKA. Podstawowym kryterium nadania projektowi statutu projektu EUREKI jest jego
innowacyjność, realna perspektywa na podjęcie produkcji nowego wyrobu, wdrożenie nowej
technologii lub usługi, szansa na komercyjną sprzedaż rynkową rezultatów projektu [14]. Inną
ważną inicjatywą rządową jest Akcelerator Zielonych Technologii GreenEvo będący
33
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
programem Ministerstwa Środowiska mającym na celu tworzenie przyjaznych warunków dla
upowszechnienia technologii ochrony środowiska w kraju i za granicą oferowanych przez
polskich przedsiębiorców [13].
Finansowanie ekoinnowacji ze środków podmiotów sektora finansowego
Znaczenie stanu ochrony środowiska naturalnego znalazło swój wydźwięk także
w możliwościach finansowania inwestycji ekoinnowacyjnych kredytami bankowymi.
W systemie finansowania ochrony środowiska, opartym na funduszach ekologicznych, ważną
rolę odgrywa, współfinansujący i współpracujący z funduszami, Bank Ochrony Środowiska
S.A. Jedną z jego ofert jest możliwość finansowania inwestycji w nowe technologie
i urządzenia obniżające zużycie energii, a także projektów z obszaru efektywności
energetycznej, energii odnawialnej, termomodernizacji budynków, obniżania zużycia wody
i surowców wykorzystywanych przy produkcji, czy projektów o charakterze ekologicznym
w ramach kredytów z dotacją NFOŚiGW (lub jego wojewódzkich oddziałów).
Z kolei kredyt Energia na Plus udzielany jest ze środków pochodzących z zagranicznej
linii kredytowej Europejskiego Banku Inwestycyjnego w ramach Programu Efektywności
Energetycznej dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw (Kredyt SMEFF EE), który jest
częściowo spłacany z grantu Unii Europejskiej w formie Zachęty finansowej dla
Kredytobiorcy. Finansowanie jest przeznaczone na przedsięwzięcia, które zredukują emisję
CO2 oraz zmniejszą zużycie energii w obszarze budynków przemysłowych i mieszkalnych.
Kredyt może objąć także budowę instalacji odnawialnych źródeł energii.
Bank Ochrony Środowiska oferuje także możliwość finansowania w ramach Programu
"Kredyt na innowacje technologiczne" - najnowszego projektu Banku Gospodarstwa
Krajowego (BGK), który umożliwia zakup bądź wdrożenie nowych technologii w firmach.
"Kredyt na innowacje technologiczne" to instrument bezzwrotnego wsparcia finansowego dla
mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw planujących wdrożenie innowacji technologicznych
wsparty ze środków europejskich. Jego wyróżnikiem jest premia technologiczna wypłacana
przez BGK na rzecz częściowej spłaty zaciągniętego przez firmę zadłużenia.
Innym przykładem wspierania procesów finansowania ekoiwestycji są środki Funduszu
Ochrony Środowiska udzielane w formie pożyczki np. w programie Bocian dotyczącym
ograniczenia lub uniknięcia emisji CO2 poprzez zwiększenie produkcji energii z instalacji
wykorzystujących odnawialne źródła energii.
Ekoinnowacje finansowane kapitałem wysokiego ryzyka
Istniejąca w naszym kraju luka kapitałowa dotycząca również finansowania
ekoinnowacji, a która wynikaja z wyższego niż środki oferowane przez inwestorów prywatnych
zapotrzebowania na kapitał zgłaszanego przez przedsiębiorców, szczególnie we wczesnych
stadiach rozwoju przedsięwzięcia, stwarza doskonałe możliwości do rozwoju funduszy
wysokiego ryzyka.
Należy w tym miejscu podkreślić, że Polski rynek venture capital ma bardzo silną
pozycję na tle innych państw CEE. W 2013 roku inwestycje funduszy venture capital w Polsce
osiągnęły poziom około 0.10% PKB. Średnia wszystkich krajów Unii Europejskiej
przekroczyła w tym samym czasie 0.25% [3]. Polska zajmuje 28. miejsce spośród 118 państw
zanalizowanych w raporcie atrakcyjności dla Private Equity/Venture Capital za 2013
(29 miejsce w tym samym raporcie w roku 2014), opracowanym przez Uniwersytet Nawarry i
Ernst and Young. Pozycja Polski w rankingu stabilnie rośnie z roku na rok – od 2009 Polska
przeskoczyła 5 miejsc. Najlepiej oceniona została w rankingu kategoria „IPO i aktywność
emisji publicznych” (16 miejsce na świecie). Równie wysoko docenione zostały dzienniki
34
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
i artykuły naukowe (19 miejsce na świecie), wielkość i płynność rynku akcji (15 miejsce na
świecie) oraz wielkość gospodarki (29 miejsce na świecie) [7].
Powyższe dane wskazują, że spodziewany dalszy wzrost PKB per capita w Polsce
przyniesie niewątpliwie wzrost poziomu inwestycji VC, chociaż EIF Research and Market
Analysis (2011) podkreśla, że poziom inwestycji VC w Europie mierzony udziałem inwestycji
VC w PKB jest wciąż na niskim poziomie. Według Europejskiego Stowarzyszenia Funduszy
VC szczególnie dotyczyć będzie to branży takich jak szeroko pojęte nauki przyrodnicze [3],
w których działa wiele innowacyjnych, dynamicznie rozwijających się firm, poszukujących
kapitału dla zapewnienia dalszego wzrostu.
Autorzy corocznego raportu firmy Roland Berger „European Private Equity Outlook” w lutym
2015 roku spodziewają się w tymże roku w Polsce wzrostu na rynku PE, w tym VC,. o ok. 1,1%
(piąta pozycja w Europie). Jest to zatem więcej niż np. w Austrii i Szwajcarii, Krajach
Beneluksu, Francji oraz wszystkich pozostałych państwach Europy Środkowo-Wschodniej.
Wysokie ryzyko inwestycyjne przy jednocześnie szybkim tempie rozwoju branży
czystych technologii (cleantech) obejmującym również ekoinnowacje, prowadzą do kreacji
nowych instrumentów interwencyjnych, w tym także mechanizmy publiczno-prywatne
z udziałem funduszy kapitałowych. Jednym z nich jest program NCBiR o nazwie BRIDGE,
którego celem jest wspieranie skutecznego wprowadzenia na rynek osiągnięć naukowych i prac
badawczo-rozwojowych. BRIdge Alfa skierowany jest do pomysłów znajdujących się w fazie
seed, gdzie ryzyko niepowodzenia inwestycyjnego jest największe, ale można je zweryfikować
relatywnie niedużym kosztem. Inwestorzy otrzymają bezzwrotne wsparcie, którego NCBiR
udziela im na rozwój nowych pomysłów o wysokim potencjale komercjalizacyjnym.
Zestawienie wszystkich opisanych mechanizmów finansowania ekoinnowacji w Polsce
przedstawiono w tabeli 1.
Tabela 1. Przykłady mechanizmów finansowania ekoinnowacji w Polsce.
Rodzaj
Mechanizm wsparcia
Środki unijne
 Program „Horyzont 2020”
 Program LIFE
 Program INTERREG Europa 2014-2020
 Program Współpracy Europa Środkowa 2020
 Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko
(POIiŚ)
 Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka
(POIG)
Środki krajowe
 Program GEKON - Generator Koncepcji
Ekologicznych
 Inicjatywa EUREKA
 Inicjatywa Akcelerator Zielonych Technologii
GreenEvo
Środki podmiotów sektora
 Kredyty np. BOŚ w ramach programu Energia na
finansowego
Plus,
Program
"Kredyt
na
innowacje
technologiczne“
 Pożyczki Funduszu Ochrony Środowiska
Kapitał wysokiego ryzyka
 PE/VC
 Mechanizmy publiczno-prywatne z udziałem
funduszy kapitałowych np. BridgeVC
35
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Wnioski
Gałęzie przemysłu ekologicznego w Europie stanowią znaczącą część gospodarki; ich
roczny obrót szacuje się na 319 mld euro, czyli ok. 2,5 proc. PKB Unii Europejskiej (Plan
działań na rzecz ekoinnowacji EcoAP, 2011). Tymczasem, nakłady na badania, rozwój i
wdrożenia w zakresie ekoinnowacji w Polsce nadal pozostają poniżej poziomu, który
gwarantowałby rozwój tej dziedziny. Problem luki kapitałowej stwarza tym samym jedną z
najpoważniejszych barier w rozwoju polskiej przedsiębiorczości oraz realizacji inwestycji
rozwojowych [23].
Plany zwiększenia wydatków w tym zakresie zapisane w polskich oraz europejskich
dokumentach strategicznych na kolejne lata stwarzają możliwości finansowania inwestycji
ekologicznych, chociaż według niektórych autorów szerszym problemem administracji
publicznej jest nierozumienie istoty ekoinnowacji, co przekłada się m.in. na niepełne
wykorzystanie potencjału środków finansowych UE do pobudzenia polskiego potencjału
ekoinnowacyjności [22].
Oprócz instrumentów finansowych w postaci dotacji czy pożyczek i kredytów
udzielanych na preferencyjnych oraz rynkowych warunkach, duże szanse stwarzają inwestycje
kapitałowe w tym przede wszystkim funduszy wysokiego ryzyka. Ogromny potencjał ich
rozwoju na naszym rynku, szczególnie w odniesieniu do niektórych branży, w tym
ekoinnowacji, może mieć decydujące znaczenie dla konkurencyjności Polski pod względem
gospodarczym.
Literatura:
[1] Berger R. Strategy Consults (2015) European Private Equity Outlook, Roland Berger
Strategy Consultss, https://www.rolandberger.com/
[2] Eco-Innovation Observatory Pro Inno Europe (2014) Ekoinnowacje w Polsce, Komisja
Europejska, Bruksela.
[3] EVCA Yearbook (2014), EVCA, http://www.evca.eu/
[4] GEKON - Generator Koncepcji Ekologicznych, http://www.program-gekon.pl/.
[5] Godlewska, J. (2014) Możliwości finansowania działań z zakresu zielonej gospodarki
w latach 2014-2020 na przykładzie województwa podlaskiego, Economics and Management,
4 (2014), pp. 206-216.
[6] GreenEvo – Akcelerator Zielonych Technologii, http://greenevo.gov.pl/.
[7] Groh A., Liechtenstenstein H., Lieser K., Biesinger M. (2014) The Venture Capital &
Private Equity Country Attractiveness Index, University of Navarra, Emlyon Buisness School,
EY, http://blog.iese.edu/vcpeindex/
[8] Grodzicka-Kozak D., Wojtach W. (2013) Rozwój systemu wsparcia ekoinnowacji szansą
dalszego
zrównoważonego
rozwoju
Polski,
http://
file:///C:/Users/Ola/Downloads/ekoinnowacje-publikacja%20(3).pdf
[9] Janik, A. (2015) Koszty opracowania i wdrożenia ekoinowacji oraz źródła ich
finansowania, materiały konferencyjne „Innowacje w Zarządzaniu i Inżynierii Produkcji”,
PTZP, http://www.ptzp.org.pl/files/konferencje/kzz/artyk_pdf_2015/T1/t1_0445.pdf
[10] Katoła, A. (2012) Zrównoważony rozwój a ekoinnowacje, Handel wewnętrzny 1(338): 6878.
[11] Komunikat Komisji Europejskiej z dnia 3 marca 2010 EUROPA 2020. Strategia na rzecz
inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającemu włączeniu społecznemu. Bruksela,
marzec 2010.
36
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
[12] Mazur-Wierzbicka, E. (2014) Stan zaawansowania Polski we wdrażaniu ekoinnowacji na
tle krajów Unii Europejskiej – analiza komparatywna, Handel wewnętrzny 5(352):149-162.
[13] Ministerstwo Środowiska (2008) Analiza możliwości finansowania przez
przedsiębiorstwa działań zmierzających do rozwiązania w nich problemu urządzeń
zawierających PCB.
[14] NCBiR (2015) Zasady dofinansowania przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju
projektów
realizowanych
w
ramach
Inicjatywy
EUREKA,
http://www.ncbir.pl/gfx/ncbir/userfiles/_public/programy_miedzynarodowe/eurekaeurostar/eureka_2015/eureka_zasady_2015_ost.pdf.
[15] Ozdoba, J. (2015) Ekoinnowacyjość polskiej gospodarki, materiały konferencyjne
„Innowacje
w
Zarządzaniu
i
Inżynierii
Produkcji”,
PTZP,
http://www.ptzp.org.pl/files/konferencje/kzz/artyk_pdf_2015/T1/t1_0151.pdf
[16] Problemy oddziaływania małych i średnich przedsiębiorstw na środowisko. Opracowanie
badania ankietowego przeprowadzonego w 2010 roku, Fundacja Partnerstwo dla Środowiska
[17] Program Czysty Biznes, Zakopane 2010, s. 1–8.
[18] Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 (wersja uzgodniona z Komisją
Europejską). Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju, styczeń 2015.
[19] Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014-2020. Ministerstwo Infrastruktury
i Rozwoju, grudzień 2014.
[20] Romańczyk, A. (2010) Ekoinnowacje, PARP, Agencja Reklamowo-Wydawnicza
A.Grzegorczyk, Warszawa, s. 2-3.
[21] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1293/2013z dnia 11 grudnia
2013 r. w sprawie ustanowienia programu działań na rzecz środowiska i klimatu (LIFE)
i uchylające rozporządzenie (WE) nr 614/2007 (Dz. U. UE, L 347/185 z dnia 20.12.2013).
[22] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1299/2013
z dnia 17 grudnia 2013 w sprawie przepisów szczegółowych dotyczących wsparcia
z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach celu „Europejska współpraca
terytorialna”.
[23] Szpor, A, Śniegocki, A. (2012) Ekoinnowacje w Polsce. Stan obecny, bariery rozwoju,
możliwości wsparcia. Instytut Badań Strukturalnych, Warszawa.
[24] Szulczewska-Remi, A. (2014) Fundusze venture capital, jako wsparcie kapitałowe dla
innowacyjnej przedsiębiorczości. Innowatyka - nowy horyzont. Innowacyjność naukowców,
przedsiębiorców, menedżerów i urzędników. Wydawnictwo Nova Sandec, Nowy Sacz,
pp. 73-82.
[25]
The
SME
Instrument
in
the
Horizon
2020
Work
Programme,
http://ec.europa.eu/research/sme-techweb/pdf/SME%20Instrument%20in%20WP%2020142015.pdf
37
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Aleksandra Stępniak1, Wojciech Stępniewski1
SOCIAL CARBON OFFSET JAKO EKOINNOWACJA DLA BIZNESU
Nadkonsumpcja dóbr i rabunkowa eksploatacja zasobów naturalnych to zjawiska,
których konsekwencją są niebezpieczne zmiany klimatyczne. Zmiany te mają swoje odbicie
w perturbacjach politycznych, konfliktach w „zapalnych” regionach, katastrofach
humanitarnych. Jaka może być zatem recepta na poprawę sytuacji? Według Fundacji Aeris
Futuro nadzieją są innowacyjne rozwiązania ekologiczno-społecznych głównych sprawców,
czyli przedsiębiorstw.
Największe oczekiwania skierowane są na USA – „mekkę” kapitalizmu. Tutaj, na
początku sierpnia 2015 roku, Barack Obama ogłosił Plan Czystej Energii. Głównym celem
planu jest ograniczenie emisji dwutlenku węgla z sektora energetycznego w USA. To druga, po
Amerykańskim Biznesie na rzecz Ochrony Klimatu, inicjatywa nazywana najbardziej ambitną
w historii Stanów Zjednoczonych. Czym zatem jest American Business Act on Climate Change
ogłoszona kilka dni wcześniej przed Planem Obamy? Trzynaście amerykańskich korporacji
planuje zainwestować 140 miliardów dolarów, aby zmniejszyć swój ślad węglowy. 140 mld
dolarów zostanie zainwestowanych w projekty przyczyniające się do ochrony klimatu, poprzez
ograniczenie zużycia energii i wody, wspieranie rolnictwa ekologicznego oraz powstrzymanie
deforestacji w wyniku działalności człowieka. Inwestycje przełożą się m.in. na 1600 MW
nowych mocy ze źródeł odnawialnych [2].
Korporacje, które podpisały się pod inicjatywą, reprezentują różne sektory
amerykańskiej gospodarki: energetykę, motoryzację, przemysł ciężki i spożywczy, wysokie
technologie oraz sektor bankowy. Ich łączny przychód w 2014 r. wyniósł 1,3 biliona dolarów,
a łączna kapitalizacja wynosi co najmniej 2,5 biliona dolarów. Są to takie marki z czołówki
rankingu „Forbesa” jak Coca-Cola, PepsiCo, General Motors, sieć supermarketów Wal-Mart.
Dołączają do nich firmy z Doliny Krzemowej: Apple, Microsoft i Google a także banki
Goldman Sachs, Bank of America i firma spedycyjna UPS.
Firma UPS jest znana z tego, że umożliwia offsetowanie śladu węglowego powstałego
przy przewozie przesyłek. Jak sądzimy, dla wielu świadomych klientów opcja offsetu
węglowego (carbon offset) i bezemisyjny fracht jest istotną przesłanką do wyboru tej właśnie
firmy. Czy może być lepszy przykład odpowiedzialności środowiskowej biznesu? W tej branży
podobne działania podejmują już DHL, DPD, FEDex.
Apple, który już dziś wykorzystuje dla swoich operacji w USA 100% energii ze źródeł
odnawialnych, zobowiązało się do wybudowania 280 MW nowych mocy z OZE w USA
i Chinach.
Jeszcze większa grupa amerykańskich firm złoży podobne zobowiązania na jesieni, tuż
przed paryskim Szczytem Klimatycznym ONZ, który rozpocznie się już 30 listopada
2015 roku.
Czy biznes w Polsce podąża śladem (węglowym)?
1
Fundacja Aeris Futuro
38
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Dobrowolne działania biznesu na rzecz ochrony klimatu w Polsce koncentrowały się
dotąd głównie na offsetach leśnych. W 2005 roku wystartował program CZAS NA LAS
Fundacji Aeris Futuro, w którym stworzyliśmy proces neutralizacji emisji dwutlenku węgla
poprzez sadzenie drzew. W ramach programu opracowaliśmy pierwszy w Polsce Kalkulator
CO2 do wyliczenia emisji i odpowiedniej liczby sadzonek drzew potrzebnych do rekompensaty
tej emisji. W ciągu 10 lat posadzono ponad milion trzysta tysięcy drzew i drzewek m.in. z
firmami energetycznymi jak Tauron i Vattenfall, z firmą Fortis z sektora bankowego, Orange z
branży ICT oraz z kosmetyczną firmą Yves Rocher.
Social Carbon Offset jako innowacja na styku biznes – organizacje prospołeczne
Widząc ogromny potencjał eko-innowacji, zwłaszcza w obszarze energii w biznesie,
powstał projekt „Zielona Energia Zmiany Społecznej”, w ramach którego Fundacja Aeris
Futuro wraz z instytucjami partnerskimi opracowują unikalny model wsparcia organizacji
prospołecznych poprzez wykorzystanie offsetu emisji gazów cieplarnianych, w tym CO 2,
w formie inwestycji w zieloną energię. Dzięki przygotowywanemu narzędziu (Social Carbon
Offset) przedsiębiorstwa będą mogły nie tylko dokonać kalkulacji emisji gazów cieplarnianych
(tzw. śladu węglowego), ale również podjąć działania na rzecz ich ograniczenia, bądź offsetu.
Korzyści dla przedsiębiorstwa będą różnorodne, począwszy od realnych oszczędności
(minimalizacja zużycia energii, paliwa itp. w wyniku poprawy efektywności energetycznej),
poprzez kreowanie proekologicznego wizerunku (uzyskanie marki niskoemisyjnej dla produktu
lub usługi), po nawiązanie dobrych relacji z partnerami biznesowymi (spełnienie wymogów
CSR) oraz pozyskanie nowych, świadomych ekologicznie klientów. Włączenie się w tego typu
działania będzie świadczyło o dużej świadomości i odpowiedzialności przedsiębiorstwa, a to
z kolei znacznie zwiększy jego wiarygodność i pozycję na rynku.
Istota projektu i marki Social Carbon Offset
Celem projektu realizowanego przez konsorcjum, którego liderem jest Fundacja Aeris
Futuro jest opracowanie innowacyjnego modelu wsparcia instytucji prospołecznych poprzez
wykorzystanie offsetu emisji gazów cieplarnianych, w tym CO2, w formie inwestycji w zieloną
energię.
Kluczowym adresatem i beneficjentem działań będą instytucje i podmioty realizujące
cele społeczne m.in. ośrodki edukacji, domy pomocy społecznej, osiedla socjalne, domy
dziecka, biblioteki i inne placówki często prowadzone przez podmioty ekonomii społecznej,
organizacje pozarządowe oraz wspólnoty i spółdzielnie mieszkaniowe zagrożone ubóstwem
energetycznym. Placówki te borykają się z wieloma problemami, w tym także finansowymi.
Poprzez realizacje projektu chcemy wesprzeć je w realizacji podjętych zadań umożliwiając im
pozyskiwanie własnej, zielonej energii, co wydatnie obniży ich koszty energii, będące zwykle
znacznym obciążeniem w funkcjonowania.
Zakładając , iż szereg problemów społecznych powiązane jest z wyzwaniami
środowiskowymi, to bazując na kompetencjach i doświadczeniu Fundacji Aeris Futuro projekt
ma wprowadzać założenia gospodarki niskoemisyjnej, a przede wszystkim neutralizować
emisje dwutlenku węgla (CO2) i innych gazów cieplarnianych poprzez działania zmniejszające
zużycie energii oraz offset tworzonych emisji. Offset realizowany będzie dzięki wdrażaniu
małych instalacji produkujących zieloną energię w instytucjach prospołecznych. Działania te
mają zwrócić uwagę na aktualne problemy społeczne m.in. zmiany klimatu, smog, zużycie
zasobów naturalnych, przeciwdziałanie ubóstwu energetycznemu, rozwój innowacji
i tworzenie nowych miejsc pracy dzięki gospodarce niskoemisyjnej.
39
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Dla rozwiązania powyższych problemów i realnej zmiany społecznej Fundacja Aeris
Futuro chce pokazać, że wielostronne partnerstwo szeregu podmiotów, począwszy od nauki
i biznesu, przez jednostki administracji lokalnej po organizacje pozarządowe i podmioty
ekonomii społecznej, generuje korzyści dla każdej ze stron.
Bieżących problemów społecznych i środowiskowych nie można obecnie rozwiązywać bez
zaangażowania biznesu. Dlatego w projekcie biznes jest punktem wyjścia, tym bardziej, że od
kilku lat w Polsce koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR – Corporate Social
Responsibility) ma coraz więcej zwolenników. Przedsiębiorstwa realizując swoją działalność
uwzględniają wpływ społeczny i środowiskowy, dążąc do jego minimalizacji oraz do
generowania korzyści dla siebie i dla społeczeństwa. Jednym z filarów swoich działań
w ramach CSR firmy standardowo wyznaczają obszar ochrony środowiska i dążą
w szczególności m.in. do minimalizacji emisji gazów cieplarnianych (w tym CO 2), poprzez
ograniczanie zużycia energii elektrycznej, cieplnej, paliw, wody.
Social Carbon Offset a problemu ubóstwa energetycznego
Ubóstwo energetyczne to wieloaspektowy problem – dotyczy zarówno kwestii
ekonomii, zdrowia, spraw społecznych czy budownictwa mieszkalnego. Najprościej mówiąc
ubóstwo energetyczne to trudność w utrzymaniu komfortowej temperatury oraz w spełnieniu
innych podstawowych potrzeb energetycznych w domu za rozsądną cenę. Ze zjawiskiem do
czynienia wtedy, gdy pojawiają się problemy, by opłacić rachunki za ogrzewanie, naprawić
niedziałający system grzewczy lub zainstalować nowy; w domu czy mieszkaniu jest zimno
i wilgotno, a mieszkańcy często z tego powodu chorują. To jednak nie tylko brak komfortu
związanego z odpowiednią temperaturą w domu, lecz także ograniczone możliwości
podgrzania wody czy zapewnienia dobrego oświetlenia. Do tego dochodzą ograniczone
możliwości korzystania z (wydawałoby się podstawowych) urządzeń domowych, takich jak:
lodówka, pralka, kuchenka gazowa lub elektryczna, radio, telewizor, komputer i internet.
Pojęcie to oznacza zatem brak dostępu do energii rozumianej jako prąd, ciepło i gaz głównie
z powodów finansowych, a także niemożność opłacenia rachunków, dokonania odpowiednich
modernizacji, zakupu bardziej efektywnych systemów grzewczych czy urządzeń
elektrycznych.
Zgodnie z definicją brytyjską gospodarstwa domowe znajdujące się w stanie ubóstwa
energetycznego to te, w których na utrzymanie dostatecznego poziomu ogrzewania, czyli
temperatury na poziomie 21st. C w pomieszczeniach mieszkalnych oraz 18st. C w pozostałych,
przeznacza się więcej niż 10% dochodu [1]. Bierze się tu pod uwagę wszystkie wydatki
związane z użytkowaniem energii w domu, a więc nie tylko ponoszone na ogrzewanie, lecz
także na podgrzanie wody, gotowanie, oświetlenie oraz stosowanie urządzeń elektrycznych.
Definicja nie obejmuje transportu, czyli paliw do samochodów i innych pojazdów.
W wyniku długoletniej praktyki uznano, że definicja ta nie jest wystarczająco dokładna,
w połowie 2013 r. w Wielkiej Brytanii opracowano i wprowadzono nową definicję ubóstwa
energetycznego – Low Income High Costs (z ang. LIHC, niski dochód wysokie koszty). Nowa
definicja kwalifikuje gospodarstwo domowe jako zagrożone ubóstwem energetycznym, jeśli
spełnia dwa warunki: koszty energii przekraczają średnią wartość dla danego typu
gospodarstwa, i – jeśli zostaną poniesione – przesuwają pozostały dochód gospodarstwa
poniżej oficjalnej granicy ubóstwa.
W Polsce ubóstwo energetyczne jest to problemem mało znany i nieoszacowanym,
zarówno co do skali zjawiska, jak i potrzeb przeciwdziałania mu. Pierwsze systemowe próby
ograniczenia tego zjawiska podjęto w 2014 roku, wprowadzając tzw. dodatek energetyczny.
Niestety system dopłat skonstruowano w sposób znacznie utrudniający dostęp do tego
40
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
wsparcia, które z kolei, z uwagi na stosunkowo niski poziom, nie rozwiązuje w pełni problemu
osób ubogich energetycznie. Niezbędne są zatem inne rozwiązania, dające długotrwałe efekty
minimalizujące występowanie przyczyn zjawiska, a tym samym znacznie zmniejszające skalę
ubóstwa energetycznego w kraju. Najskuteczniejszą metodą walki z problemem ubóstwa
energetycznego jest systematyczne podnoszenie efektywności energetycznej budynków
mieszkalnych, a także świadome i oszczędne korzystanie z energii przez osoby zagrożone
opisywanym zjawiskiem.
Powodzenie projektu „Zielona Energia Zmiany Społecznej” i jej usługi Social Carbon
Offset może zaowocować w przyszłości ograniczaniem skali występowania ubóstwa
energetycznego w Polsce. Dzięki wykorzystaniu odnawialnych źródeł, w znacznym stopniu
ograniczone zostaną koszty związane z zakupem i użytkowaniem energii. Dodatkowo,
niezbędne instalacje OZE zostaną ufundowane w ramach offsetu przez biznes, dzięki czemu
beneficjenci tej pomocy, m.in. gospodarstwa domowe zagrożone ubóstwem energetycznym,
nie poniosą dodatkowych kosztów związanych z ich zakupem.
Literatura:
[1] The UK Fuel Poverty Strategy. 6th Annual Progress Report 2008, Defra i BEER.
[2] www. whitehouse.gov
41
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
dr Małgorzata Kryłów1
METODY USUWANIA PPCPS Z WODY ŚCIEKÓW
Wstęp
W ostatnich latach coraz częściej zwraca się uwagę na zanieczyszczenia których
zawartość w środowisku naturalnym jest na bardzo niskim poziomie, ale stanowiące zagrożenie
dla człowieka i zwierząt. Substancje te zwane „emerging contaminants” (nowopojawiające się
zanieczyszczenia) są obecne w środowisku od dziesięcioleci, ale dopiero w ostatnich kilkunastu
latach rozwój metod analitycznych umożliwił ich wykrycie.
Związki zaburzające działanie hormonów (endocrine disrupting compounds – EDCs) są
to substancje, które mogą być szkodliwe nawet w bardzo niewielkich stężeniach (od ng/dm3 do
µg/l) [29]. Ingerują one w działanie układu hormonalnego powodując nienaturalną odpowiedź
organizmu. Do grupy tych związków, prócz farmaceutyków zaliczane są także inne substancje,
takie jak np. pestycydy oraz WWA. Świadomość powszechnego ich występowania środowisku
naturalnym znacząco wzrosła po opublikowaniu w 2002 r. wyników badań zanieczyszczenia
organicznych, w tym farmaceutyki. Substancje te zostały wykryte w 80% ze 139 rzek
w Stanach Zjednoczonych [28]. Wpływ tych związków na człowieka oraz środowisko nie jest
do końca poznany. Farmaceutyki są obecne w środowisku w śladowych ilościach, to ich
trwałość chemiczna, ich wpływ na bakterie oraz efekt synergiczny wywołany różnorodnością
tych substancji wywołuję zrozumiałe zaniepokojenie naukowców. Najlepszym przykładem
jest obecność w środowisku wodnym estrogenów – (żeńskich steroidowych hormonów
płciowych), stężenie w ilości 5 nanogramów na litr jest przyczyną feminizacji ryb [9].
W literaturze pojawia się kilka terminów związanych z farmaceutykami. Są to:
 PhACs – Pharmaceutically Active Compounds,
 PPCPs – Pharmaceutical and Personal Care Products,
 EDCs – Endocrine Disrupting Compounds,
 PPs - Pharmaceutical Products.
Pojawianie się pozostałości środków farmaceutycznych w poszczególnych elementach
środowiska stanowi wyzwanie dla technologii oczyszczania wód i ścieków.
Z przeprowadzonych do tej pory badań wynika że nie wszystkie z nich są one eliminowane
podczas procesu konwencjonalnego oczyszczania, a ponadto trudno ulegają degradacji
w środowisku do metabolitów, które często są bardziej niebezpieczne niż substancje wyjściowe
[39].
Występowanie leków w wodach powierzchniowych powinno być dokładnie przebadane
w celu oceny oddziaływania ich na ekosystemy. Obecność farmaceutyków lub ich metabolitów,
które są biologicznie czynne, powodują powstanie mutacji genetycznych prowadzących do
rozwoju kultur bakteryjnych lekoopornych (Kumerer, Henniger, 2003). Obecność leków nie
pozostaje również obojętna na zmiany mikrofauny osadu czynnego w oczyszczalniach ścieków
[2].
1
Instytut Zaopatrzenia w Wodę i Ochrony Środowiska, Wydział Inżynierii Środowiska, Politechnika Krakowska
42
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Doniesienia o obecności farmaceutyków w wodach powierzchniowych docierają
z różnych krajów na świecie. W wyniku przeprowadzeniu badań leki zostały wykryte w
ściekach, wodzie powierzchniowej oraz wodach gruntowych. Dane dotyczące
zanieczyszczenia środowiska farmaceutykami w Polsce zostały udostępnione dopiero w roku
2000 przez Instytut Leków w Warszawie. Na tej podstawie obliczone zostały teoretyczne
stężenia poszczególnych farmaceutyków w ściekach komunalnych. Stężenia klasyfikowały się
na poziomie kilku µg/L [33].
Tabela 1 Klasy pojawiających się zanieczyszczeń środowiska
Klasy związków
Przykłady
Środki farmaceutyczne
Antybiotyki stosowane w medycynie
i weterynarii
Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne
Leki stosowane w psychiatrii
Regulatory tłuszczów
Betablokery
Środki cieniujące
Steroidy i hormony
(środki antykoncepcyjne)
Środki higieny osobistej
Substancje zapachowe
Środki ochrony przeciwsłonecznej
Repelenty (środki odstraszające)
Środki odkażające
Związki powierzchniowo-czynne i ich
metabolity
Związki opóźniające zapłon
Środki i dodatki przemysłowe
Dodatki do benzyny
Produkty do dezynfekcji
- erytromycyna, trimetoprim, linkomycyna
- kodeina, ibuprofen
- diazepam
- bezafibrany, kwas klofibrynowy
- metoprolol, propanolol
- jopromid, jopamidol
- estron, estradiol, estrion, dietylstilbestrol,
- piżmo nitrowe
- benzofenon
- N,N-dietyltoluoamid
- triclosan, chlorofen
- alkilofenolowe etoksylany, alkilofenolowe
karboksylany
- polibromowane etery difenylowe (PBDEs)
związki
kompleksujące
(EDTA),
aromatyczne sulfoniany
- etery di alkilowe, eter – metylo –tert –
butylowy (MTBE)
- jodo – trihalometany, bromokwasy,
bromoaldehydy, bromiany
Metody usuwania leków ze ścieków i wód powierzchniowych
Głównym źródłem zanieczyszczeń środowiska wodnego farmaceutykami są
gospodarstwa domowe oraz szpitale. Leki zażywane przez chorych, nie ulegają całkowicie
metabolizmowi w ich organizmach w efekcie wraz z produktami przemiany materii trafiają
do systemu kanalizacji, a następnie do oczyszczalni ścieków. Oprócz gospodarstw domowych
i szpitali, następnymi w kolejności źródłami zanieczyszczeń farmaceutykami wymieniane są
jednostki diagnostyczne, zakłady farmaceutyczne, a także farmy zwierząt hodowlanych, gdzie
profilaktycznie podaje się w paszy antybiotyki, aby uchronić zwierzęta hodowlane przed
ewentualnymi infekcjami (E. Felis i inni, 2005). Substancje te wraz ze swoimi metabolitami
zawarte w ściekach przedostają się do miejskich oczyszczalni ścieków. Duża grupa tych
43
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
związków nie jest całkowicie usuwana w procesach biologicznego oczyszczania
i z oczyszczonymi ściekami jest odprowadzana do odbiorników tj rzek , jezior itp.
Ze względu na swoje właściwości farmaceutyki nie są eliminowane z wód w procesach
samooczyszczania, a dodatkowo mają zdolności do biokumulacji w tkankach organizmów
wyższych, przez co stanowić mogą bezpośrednie zagrożenie dla ich zdrowia lub życia. Wody
powierzchniowe wykorzystywane są często jako źródło wody pitnej. Pozostałości po lekach
zawarte w wodzie pitnej, ponownie trafić mogą do organizmu człowieka.
Losy leków i innych zanieczyszczeń podczas oczyszczania ścieków mogą być trojakie
– leki mogą zostać zmineralizowane do dwutlenku węgla i wody na drodze biodegradacji, mogą
zostać zatrzymane na osadzie ściekowym (zaadsorbowane) lub mogą być uwalniane do wód
w niezmienionej postaci lub w formie hydrofilnych metabolitów [13]. Biodegradacja zachodzi
w warunkach oczyszczania za pomocą osadu czynnego oraz podczas beztlenowej fermentacji
osadu ściekowego i stopień biodegradacji zanieczyszczeń rośnie w miarę wzrostu czasu retencji
ścieków i wieku osadu czynnego. Adsorpcja substancji farmaceutycznych na osadach
ściekowych jest uzależniona od właściwości hydrofobowych leku i oddziaływań
elektrostatycznych leku z cząstkami stałymi i mikroorganizmami. Kwasowe farmaceutyki
tj. kwas acetylosalicylowy, ibuprofen, ketoprofen, diklofenak, naproksen obecne w postaci
jonowej w środowisku obojętnym praktycznie nie ulegają procesom sorpcji w osadzie
ściekowym i w większości pozostają w fazie ciekłej. Dla zasadowych, hydrofobowych
farmaceutyków np. antybiotyków procesy sorpcji na cząstkach stałych zachodzą w większym
stopniu [27, 38].
Najprostszy sposób oceniania eliminacji zanieczyszczeń ze ścieków czyli
obserwowanie znikania substancji z fazy ciekłej nie pozwala na określenie czy została ona
zmieniona strukturalnie czy zmineralizowana. Kolejną cechą, która warunkuje skuteczne
oczyszczanie ścieków farmaceutycznych jest współczynnik podziału n-oktanol/woda.
Współczynnik ten pozwala na określenie właściwości hydrofobowych i hydrofilowch.
Estrogeny, które są składnikiem tabletek antykoncepcyjnych, charakteryzują się dość wysokim
współczynnikiem podziału n-oktanol/woda przez co są dobrze absorbowalne na osadzie
czynnym lub cząsteczkach osadu dennego. Ketoprofen i Ibuprofen charakteryzują się niskim
współczynnikiem (<25%), a diklofenak średnim (>25%) [34].
W tabeli 2 przedstawiono skuteczność oczyszczania ścieków z wybranych
farmaceutyków. Z tabeli wynika, że karbamazepina jest substancją trwałą jako że nie podlega
ani degradacji, ani sorpcji. Odnotowane ogólne skuteczności usuwania diklofenak, ibuprofen
jest dosyć podobna dla kilku oczyszczalni ścieków rozmieszczonych na całym świecie
(Niemcy, Brazylia, Hiszpania, Szwajcaria, Japonia, itd.), co wskazuje na to że, konfiguracje
urządzeń (kolejności procesów) w oczyszczalni nie wydaje się być istotnym parametrem
wpływającym na eliminację tych związków.
Tabela 2. Ogólne skuteczności usuwania wybranych PPCP w oczyszczalniach ścieków [5, 25]
PPCP
Skuteczność usuwania [%]
Sorpcja*
Biodegradacja*
(karbamazepina)
0-45
(diklofenak),
59-75
+
(ibuprofen)
60-95
++
E1 (estron)
80-99
+
++
E2 (17β-Estradiol)
30-100
+
++
EE2
18-98
+
+
(17α-Etynoestradiol)
*++ - wysoka, + - średnia, – - brak
44
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
W konwencjonalnych oczyszczalniach ścieków oczyszczane są ścieki na drodze
koagulacji, sedymentacji i flokulacji. W celu usunięcia niesteroidowych leków
przeciwzapalnych lepiej sprawdzają są inne procesy. W czasie biodegradacji (polegającą na
rozkładzie do grupy hydroksylowej i karbonylowej) oraz przez sedymentację najefektywniej
usuwany ze ścieków jest ibuprofenu (60-100%). W celu eliminacji naproksenu
wykorzystywany jest proces filtracji (50-80%), ketoprofen w czasie flokulacji, sedymentacji
koagulacji (15-98%). Kwas acetsalicylowy eliminowany jest dzięki procesom mineralizacji.
(80-98%) dzięki procesom mineralizacji. Jednym z najtrudniej usuwanych farmaceutyków jest
diklofenak, ze względu na zawartość na swoją budową cząsteczki (zawierającą –Cl i –N-H)
prawie w ogóle nie ulega on procesom degradacji Jedynie niewiele jego część ulega absorbcji
na osadzie czynnym (21-50%). Najskuteczniej eliminowanym lekiem z grupy NZLP (do 95%)
jest paracetamol. Natomiast paracetamol jest najskuteczniej usuwanym lekiem z grupy NLZP
(do 95%) [41]. Antybiotyki (klarytromycyna i trimetoprim) są tylko w połowie usuwane ze
ścieków na drodze filtracji, gdyż nie ulegają one procesom biodegradacji i sorpcji Jednakże
najtrudniej eliminowanymi substancjami leczniczymi są karbamazepina – lek
przeciwpadaczkowy oraz metoprolol – lek regulujący pracę serca [41].
Tabela 3. Stężenie wybranych farmaceutyków w ściekach dopływających i odpływających do
oczyszczalni w Polsce [40]
Lek
Ibuprofen
Diklofenak
Naproksen
Ketoprofen
Metoprolol
Bezafibrat
Kwas salicylowy
Etiylestadiol
Oczyszczalnia
Gdańsk
Poznań
Bielsko-Biała
Gdańsk
Poznań
Bielsko-Biała
Poznań
Gdańsk
Poznań
Bielsko-Biała
Poznań
Gdańsk
Gdańsk
Stężenie w ściekach
surowych
[µg/l]
0,28
6,04
0,46
2,50-4,41
6,66-10,38
0,24
6,95-9,20
0,24
1,40
0,12
Stężenie w ściekach
oczyszczonych
[µg/l]
0,11
0,125
0,16
0,12
1,09-2,89
0,11
0,027-0,145
0,07
0,09-0,22
0,27
0,037
0,47
-
Efektywność
oczyszczania
[%]
61
98
74
56-34
98-99,5
71
98-99
85
66
-
Na podstawie danych zamieszczonych w tabeli nr 3 można zaobserwować ż największe
stężenie farmaceutyków jest w ściekach komunalnych z dużych aglomeracji. Substancje te nie
są całkowicie eliminowane w trakcie konwencjonalnego oczyszczania ścieków.
W technologii oczyszczani ścieków wykorzystuje się następujące procesy: wstępne
oczyszczanie, oczyszczanie biologiczne (reaktory), procesy sedymentacji oraz przeróbki osadu.
45
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Wstępne oczyszczanie – oczyszczanie mechaniczne, polegające na „wyłapaniu” elementów
stałych. W przypadku farmaceutyków usuwane są na tym etapie głównie związki
wysokolipidowe. Głównym mechanizmem usuwającym mikrozanieczyszczenia podczas
oczyszczania wstępnego jest sorpcja, w związku z czym następuje eliminacja substancji z
wyższymi właściwościami sorpcyjnymi tj.:
Zastosowanie koagulantów soli ginu i żelaza zwiększa skuteczność procesu:
-beta-blokery 20%-45%,
-karbamazepina 20%-35% [4, 6, 41].
Oczyszczanie biologiczne - metoda osadu czynnego - proces osadu czynnego może być
traktowany jako
przetransportowanie naturalnych procesów samooczyszczania
przebiegających w wodach powierzchniowych na pomysł rozwiązania technicznego.
W wodach powierzchniowych rozmiar procesów przetwarzania jest ograniczony niskim
stężeniem substancji zanieczyszczających i odżywczych, niskim zagęszczeniem organizmów
żywych oraz niewystarczającym w wielu przypadkach doprowadzeniem tlenu oraz
niedostatecznym wymieszaniem.
Największy procent usunięcia farmaceutyków zaobserwowano dla:
- ibuprofenu 90%,
- beta-blokerów 49% [6, 41].
Skuteczność usuwania farmaceutyków w reaktorze SBR zależy od:
- wieku osadu czynnego,
- temperatury,
- rodzaju farmaceutyku,
- lepiej usuwalne farmaceutyki o charakterze kwasowym.
Zakres eliminacji farmaceutyków w reaktorze SBR:
- antybiotyki >80%,
- NLPZ 40%-79%,
- regulatory tłuszczu 40% - 79%,
- beta – blokery - brak danych,
- leki układu nerwowego < 39% [41].
W ostatnich latach coraz częściej obok konwencjonalnych metod oczyszczania ścieków
stosuje się technologie membranowe. Bioreaktor membranowy charakteryzuje się wysoką
sprawność rozdziału ścieków oczyszczonych od osadu czynnego, niską zawartością zawiesiny
w odpływie, zatrzymywanie całej biomasy wewnątrz reaktora, niższą od klasycznego systemu
produkcją osadu nadmiernego nawet o 60%, niskie obciążenie osadu, obecność większej liczby
organizmów wyższych, długie wieki osadu. Zauważono że, większą skuteczność MBR
w usuwaniu substancji farmaceutycznych takich jak ibuprofenu - 97±4%, bezafibratu – 91±4%.
Udowodniono również, że najczęściej farmaceutyki ulegają degradacji w wyniku
kometabolizmu [4].
Zakres eliminacji związków farmaceutycznych w reaktorach MBR wynosi:
- antybiotyki 40% - 79%
- regulatory tłuszczu > 80%
- estrogeny 40%- 79%
- beta – blokery 40% — 79%
- środki cieniujące 40% - 79%
- leki układu nerwowego < 39% [4, 6, 41].
46
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Zaawansowane technologie używane do usuwania leków
Zwykle procesy określane jako zaawansowane technologie są wykorzystywane
w końcowym etapie oczyszczania ścieków, takie jak filtracja membranowa, ozonowanie,
pogłębione procesy utleniania, adsorpcji na węglu aktywnym.
Ozonowanie
Mechanizm ozonowania polega na utlenianiu zanieczyszczeń po przez działanie cząsteczki
ozonu lub rodnika hydroksylowego, który powstaje podczas rozpadu O 3. Jest to jeden
z najbardziej efektywnych sposobów w eliminacji związków PPCPs z wody i ścieków.
Dotychczasowe próby zastosowania ozonu do usuwania tych związków w innych krajach
(np. USA, Niemcy, Japonia) spotkały się z pozytywnym przyjęciem. Większość
farmaceutyków osiąga wysoką skuteczność usuwania. Reaktywność danego związku na
działanie tego utleniacza zależy od jego struktury chemicznej. Dzięki ozonowaniu możemy
usunąć takie związki, jak:
Fenolowe antyseptyki m.in.: tymol, triklosan (ponad 80%)
Środki przeciwbólowe i przeciwzapalne m.in.: ibuprofen (od 40% do 75%), naproksen, kwas
mefenamowy, ketoprofen ( od 70 do 99%)., fenoprofen ( ok. 2%);
Farmaceutyki amidowe m.in.: propyphenazone, diethyltoluamide ( do 65%), karbamazepina (
ponad 81%), krotamion (ponad 90%);
Antybiotyki m.in.: sulfapyridine, sulfametoksazol (ponad 90%), trimetoprim (ponad 95%),
azithromycin, erytromycyna, klarytromycyna, roksytromycyna (ponad 90%);
Substancje hormonalne powodujące zaburzenia endokrynologiczne (EDC) m.in.: nonylofenol
( od 10% do 65%), oktylofenol (do 35%), bisfenol (od 49% do 80%);
Naturalne estrogeny m.in.: estrone (od 65% do 95%), 17B- estradiol ( ponad 95%)
 estriol (od 55% do 78%) [26].
Pogłębione procesy utleniania (AOP)
Metody te charakteryzują się niespotykaną dotychczas wydajnością i mogą być stosowane do
niszczenia praktycznie każdej grupy związków organicznych i zanieczyszczeń
nieorganicznych. Cenną zaletą tych metod jest to, że procesy usuwania zanieczyszczeń
prowadzi się w środowisku wodnym, więc nie wymagają one stosowania drogich,
energochłonnych technik wydzielania zanieczyszczeń ze ścieków i/lub wody. Te bardzo
efektywne metody usuwania zanieczyszczeń z wody oraz ścieków określa się ogólnym
pojęciem Advanced Oxidation Technologies (AOP), czyli pogłębionych technologii utleniania.
W krótkim czasie stały się użyteczną alternatywą dla klasycznych (fizycznych) metod
oczyszczania ścieków takich jak flokulacja, strącanie, adsorpcja, desorpcja czy odwrócona
osmoza. W odróżnieniu od klasycznych technologii bazujących na separacji zanieczyszczeń,
metody te nie przenoszą problemu zanieczyszczeń z jednego miejsca w inne, lecz rozwiązują
go poprzez kompletną destrukcję szkodliwych substancji zawartych w oczyszczanych ściekach
i/lub w wodzie.
Do pogłębionych technik utleniania związków farmaceutycznych zalicza się m.in.:
utlenianie zanieczyszczeń w wodzie, UV /H202 ,ozonolizę w układach 03 /H202 S utlenianie
fotokatalityczne w układzie Ti02/UV:
 Ti 02 wyjątkowo aktywny, tani, nietoksyczny, chemicznie stabilny w szerokim zakresie
pH, nie podlega fotokorozji Fe2+ /H2 02 (reakcja Fentona);
 Jako
proces
podczyszczania,
zwiększa
biodegradowalność
składników
farmaceutycznych;
 Obniża ich potencjał toksyczny.
47
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Pogłębione techniki utleniania związków usuwają farmaceutyki na poziomie > 80%, należy
jednak pamiętać, że wadą AOP jest niekontrolowane powstawanie szerokiej grupy toksycznych
produktów utleniania.
Dozowanie aktywnego węgla pylistego
Efekty oczyszczania nie są tak dobre, jak w przypadku ozonowania. Jednak okresowe
dozowanie pylistego węgla aktywnego może poprawić wydajność usuwania związków PPCPs
oraz EDC. Dawkowanie węgla aktywnego następowałoby szczególnie, kiedy występują niskie
przepływy w rzece, aby zmniejszyć stężenie wprowadzanych mikrozanieczyszczeń. Zdolność
pylistego węgla aktywnego do usuwania organicznych zanieczyszczeń zależy od jego dawki
oraz czasu kontaktu, jak i również od struktury cząsteczkowej i zachowania zanieczyszczeń
[35].
Usuwanie leków kardiologicznych i psychotropowych za pomocą ultradźwięków
Usuwanie leków kardiologicznych i psychotropowych ze ścieków za pomocą metody
wykorzystującej ultradźwięki jest obszarem zainteresowania naukowców i stanowi obiecującą
alternatywę dla metod oczyszczania wody z pozostałości farmaceutyków i ich metabolitów.
Zastosowanie ultradźwięków pozwala na zwiększenie degradacji leków z 30% do 98% przy 30
minutowej aplikacji. Najlepszym środowiskiem do aplikacji ultradźwięków jest środowisko
kwaśne . Rozkład leków jest niemalże całkowity poza wyjątkiem długotrwałych półproduktów,
niemniej jednak końcowe stężenie BZT5 oraz CHZT jasno pokazują, iż proces ten pozwala na
utlenianie składowych leków do substancji biodegradowalnych w dalszym procesie
oczyszczania osadem czynnym.
Podsumowanie
W pracy krótko charakteryzowano PPCPs oraz opisano ich podatności na różne sposoby
usuwania. Związki te są obecne w odpływie ścieków z oczyszczalni, odciekach ze składowisk
śmieci, ekosystemie wodnym. Jeszcze do niedawna chemia analityczna nie była w stanie
skutecznie wykryć je w wodzie, czy ściekach. Obecnie już stwierdzono ich zawartość
w organizmach wodnych( ryby, małże, skorupiaki) oraz w tkance tłuszczowej, osoczu krwi,
czy mleku ludzkim. Mogą być również bioakumulowane przez rośliny, przez co istnieje ryzyko
pojawienia się ich w łańcuchu pokarmowym. Cały czas próbuje się określić wpływ
długotrwałej ekspozycji na te związki przede wszystkim na zdrowie człowieka.
Nowoczesne oczyszczalnie ścieków mogą skutecznie usuwać węgiel i azot, oraz
zapewnić kontrolę zanieczyszczenia mikrobiologicznego. Instalacje te otrzymują jednak także
śladowe ilości dużej liczby związków zanieczyszczających, takich jak farmaceutyki, do
usuwania których konwencjonalne technologie oczyszczania nie zostały konkretnie
zaprojektowane.
Stopnie usunięcia PPCP odnotowywane w pełnowymiarowych oczyszczalniach
ścieków są wysoce zróżnicowane i jasno pokazują, że usuwanie PPCPs jest często
niekompletne. W wyniku tego znaczna ich część jest uwalniana wraz ze ściekami
odprowadzanymi do środowiska wodnego lub sorbowana przez osad wstępny lub nadmierny.
Składowanie osadów pochodzących z oczyszczalni ścieków bez odpowiedniej przeróbki może
być istotną drogą uwalniania tych substancji do środowiska naturalnego.
Większość badań prowadzonych nad usuwaniem PPCPs pozwala zaobserwować, że
usuwanie substancji macierzystych z fazy wodnej przez porównanie stężeń w strumieniach
wpływającym i wypływającym, bez rozróżniania na sposób ich elimacji farmaceutyków nie ma
48
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
sensu. Powstające metabolity w wyniku procesów usuwania farmaceutyków ze ścieków
metabolity często mogą wykazywać wyższą toksyczność niż substancje pierwotne
Zróżnicowanie leków i ich składu powoduje, iż ciężko przyjąć jedną uniwersalną
metodę do ich usuwania. Wymagane jest stosowanie metod kombinowanych w zależności od
rodzaju substancji do eliminacji.
Zadaniem farmaceutyków jest oddziaływanie na organizmy żywe w bardzo małych
stężeniach, w efekcie czego ich obecność w środowisku wodnym może być groźna z uwagi na
ich stały dopływ oraz możliwość bioakumulacji. Zakres wiedzy dotyczący losów pozostałości
farmaceutyków w środowisku, toksyczności i możliwych interakcji mieszaniny zanieczyszczeń
jest w dalszym ciągu bardzo wąski, co uniemożliwia przeprowadzenie oceny ryzyka.
Literatura:
[1] Adamek E., Jakubczyk J., Baran W., Makowski A., Lipska I, Ziemiańska J.,
Sobczak A. (2011) Fotodegradacja wybranych leków przeciwzapalnych w środowisku
wodnym, Proceedings of ECOpole (2011) Vol. 5, No. 1, pp. 147-153.
[2] Al-Ahmad A., Daschner F.D., Kummerer K. (1999) Biodegradability of cefotiam,
ciprofloxacin, meropenem, penicillin G, and sulfamethoxaole and inhibition of wast water
bacteria, Archives of Environmental Contamination and Toxicology, vol. 37, no 2 (1999),
pp.158-163.
[3] Bodzek M. (2013 ) Przegląd możliwości wykorzystania technik membranowych
w usuwaniu mikroorganizmów i zanieczyszczeń organicznych ze środowiska wodnego,
Inżynieria i Ochrona Środowiska t. 16, nr 1, s. 5-37.
[4] Bunter D., Żabczyński S., Miksch K. (2007) Usuwanie farmaceutyków ze ścieków, Chemik
2/2007.
[5] Carballa M., Manterola G., Larrea L., Ternes T., Omil F., Lema J.M. (2007) Influence of
ozone pre-treatment on sludge anaerobic digestion: Removal of pharmaceutical and personal
care products, Chemosphere 67 (2007) 1444-1452.
[6] Carballa M., Omil F., Ternes T., Lema J.M. (2007) Fate of pharmaceutical and personal
care products (PPCPs) during anaerobic digestion of sewage sludge, Water Research 41. 2007.
pp. 2139-2150.
[7] Cunningham L.V. (2008) Special Characteristic of Pharmaceuticals Related to
Environmental Fate, Pharmaceiticals in Environment, pp. 23-34,
[8] Daughton Christian G., Ternes Thomas A. (1999) Pharmaceuticals and Personal Care
Products in the Environment: Agents of Subtle Change?, Environmental Health Perspective
107, Maj 1999, pp. 907-938.
[9] Dudziak M., Bodzek M. (2005) Możliwość wykorzystania nanofiltracji do usuwania
estrogenów z roztworów wodnych, Ochrona Środowiska 27(2), (2005), s. 9-12.
[10] Felis E., Miksch K., Surmacz-Górska J., Ternes T. (2005) Obecność farmaceutyków
w ściekach pochodzących z polskiej oczyszczalni ścieków „Zabrze- Śródmieście", Archiwum
Ochrony Środowiska 31 (2005), s. 49-58.
[11] Félix–Cañedo T.E, Durán–Álvarez J.C., Jiménez–Cisneros, B. (2013) The occurrence and
distribution of a group of organic micropollutants in Mexico City's water sources Sci. Total
Environ., (2013) pp. 454–455 and 109-118.
[12] Gomez MJ, Martı´nez-Bueno MJ, Lacorte S, Ferna´ndez-Alba AR, Agu¨era A (2007) Pilot
survey monitoring pharmaceuticals and related compounds in a sewage treatment plant located
on the Mediterranean coast. Chemosphere66(6):993–1002.
49
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
[13] Halling-Sorensen B., Nielsen N.S., Lanzky S.F., Ingerslev F. (1998) Occurrence, fate, and
effects of pharmaceutical substances in the environment – a rewiev, Chemosphere, 36/2, s. 357–
393.
[14] Harwood J. J. (2014) Molecular markers for identifying municipal, domestic and
agricultural sources of organic matter in natural waters Chemosphere 95 (2014),
pp. 3–8.
[15] Heberer T. (2002) Occurrence, fate, and removal of pharmaceutical residues in the aquatic
environment: a review of recent research data, Toxicology Letters, 131/1–2, pp. 5–17.
[16] Joss A., Carballa M., Kreuzinger N., Żabczyński S. (2006) Wastewater treatment at
Human Pharmaceuticals, Hormones and Fragrances The Challenge of Micropollutants in
Urban Water Management, pp. 468.
[17] Kasprzyk-Horden B., Dinsdale R.M., Guwy A.J. (2008) The occurrence of
pharmaceuticals, personal care products, endrocine disruptors and illict drugs in surface water
in South Wales, UK, Water Research 42 (2008) 3498-3518.
[18] Kot-Wasik A., Dębska J., Namieśnik J. (2005) Przemiany, stężenia i oznaczanie
pozostałości środków farmaceutycznych w środowisku, Trends in Analytical Chemistry, Vol.
26 (2005).
[19] Kumar K. S., Priya S.M., Peck A.M, Sajwan K. S. (2010) Mass Loadings of Triclosan
and Triclocarbon from Four Wastewater Treatment Plants to Three Rivers and Landfill in
Savannah, Georgia, USA, Arch Environ Contam Toxicol (2010) 58, pp. 275–285.
[20] Kummerer K., Henniger A. (2003) Promoting resistance by the emission of antibiotics
from hospitals and households into effluent, Clinical Microbiology and Infection, vol. 9, no 12,
pp. 1203-1214.
[21] Lignell S., Darnerud P.O., Aune M., Cnattingius S., Hajslova J., Setkova L., Glynn A.
(2008) Temporal trends of synthetic musk compounds in mother's milk and associations with
personal use of perfumed products, Environmental Science and Technology 42 (2008), pp.
6743–6748.
[22] Liu J.L., Wong M.H. (2013) Pharmaceuticals and personal care products (PPCPs):
A review on environmental contamination in China, Environ.
Int., (2013) 59,
pp. 208 - 224.
[23] Metcalfe, C.D., Moon, T., Vance, T. and Struger, J. (2004) Pharmaceutical Drugs in
Canadian Surface Waters: Distribution and Effects on Fish, Health Canada – Science &
Research, p. 1.
[24] Nakada N, Tanishima T, Shinohara H, Kiri K, Takada H. (2006) Pharmaceutical chemicals
and endocrine disrupters in municipal wastewater in Tokyo and their removal during activated
sludge treatment, Water Res 40(17), pp. 3297–3303.
[25] Nakada N., Shinohara H., Murata A., Kiri K., Managaki S., Sato N., Takada H. (2007)
Removal of selected pharmaceuticals and personal care products (PPCPs) and endocrinedisrupting chemicals (EDCs) during sand filtration and ozonation at a municipal sewage
treatment plant, Water Research 41 (2007), pp. 4373–4382.
[26] Nikolaou A., Meric S., Fatta D.: Occurrence patterns of pharmaceuticals in water and
wastewater envionments, Anal. Bioanal Chem. 387 (2007), pp. 1225-1234.
[27] Onesios K. M., T. Yu Jim, Bouwer E. J. (2008) Biodegradation and removal of
pharmaceuticals and personal care products in treatment systems: a review, Biodegradation
20 (2008), pp. 441–466.
[28] Rahman M.F., Yanful E.K., Jasim S.Y. (2009) Occurrence of endocrine disrupting
compounds and pharmaceuticals in the aquatic environment and their removal from drinking
water: Challenges in the context of the developing world, Desalination 248 (2009), pp. 578-585
50
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
[29] Reiner J.L., Kannan K. (2006) A survey of polycyclic musks in selected household
commodities from the United States, Chemosphere (2006) 62 , pp. 867–873.
[30] Rezka P. Balcerzak W. (2015) The occurrence of non-steroidal anti-inflammatory drugs
in wastewater and water environment and methods of their removal – selected issues Archiwum
Gospodarki Odpadami i Ochrony Środowiska, vol. 17, issue 1 (2015),
pp. 33-38.
[31] Rezka P., Balcerzak W., Kryłów M. (2015) Occurrence of Synthetic and natural
Estrogenic hormones in the aquatic environment, Czasopismo Techniczne (w druku).
[32] Rychta U., Woźniak E., Miksch K. (2001) Obecność farmaceutyków w środowisku. VII
Ogólnopolskie Sympozjum Naukowo-Techniczne „Biotechnologia Środowiska”, Wisła
Jarzębata, s 4-7 i 12.
[33] Salgado R., Marques R., Noronha J.P. (2012) Assessing the removal of pharmaceuticals
and personal care products in fullscare activated sludge plant, Environ. Sci. Pollut. Res.19
(2012), pp. 1818-1827.
[34] Shane A. Snyder,, Samer Adham, Adam M. Redding, Fred S. Cannon, James DeCarolis,
Joan Oppenheimer, Eric C. Wert, Yeomin Yoon (2007) Role of membranes and activated
carbon in the removal of endocrine disruptors and pharmaceutical, Desalination 202 (2007),
pp. 156-181.
[35] Shen R., Andrews S.A. (2011) Demonstration of 20 pharmaceuticals and personal care
products (PPCPs) as nitrosamine precursors during chloramine disinfection, Water Research
45 (2011), pp. 944 – 952.
[36] Sokół A. (2013) Badania szybkości degradacji wybranych leków w układach modelowych
i w próbkach wód rzecznych, Białystok.
[37] Sosnowska, K. Styszko-Grochowiak, J. Gołaś (2009) Leki w środowisku – źródła,
przemiany, zagrożenia.
[38] Stuer-Lauridsen F.,Birkved M., Hansen L.P., Holten Lutzhoft H-C., Halling-Sorensen B.,
(2000), Chemosphere, 783 (2000), p.40.
[39] Szymonik A. (2013) Występowanie farmaceutyków w środowisku wodnym oraz
możliwości ich usuwania, Technologia wody 5/2013.
[40] Ziylan A., Ince N.H. The occurrence and fate of anti-inflammatory and analgesic
pharmaceuticals in sewage and fresh water; Treatability by conventional and non-conventional
process, Journal of Hazardous Materials 187 (2011), pp. 24-26.
51
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Jadwiga Stochel-Cyunel1, dr inż. Anna Czaplicka2, Marek Cyunel3
EKOINNOWACJE W MIASTACH
– OŚWIETLENIE PRZECIWDZIAŁAJĄCE ZANIECZYSZCZENIU ŚWIATŁEM
Ekologia w mieście
Miasto jest korelacją pomiędzy społecznością mieszkańców, przyrodą a strukturą
miejską. Harmonijny, współbieżny i zrównoważony rozwój tych elementów tworzy możliwość
ewolucji jakości i sposobu życia. Szybkość interaktywności i wydajności infrastruktury
miejskiej, jej komponentów składowych oraz poziom świadomości mieszkańców miasta jest
miarą jego rozwoju [1]. Rozwój osiągany poprzez kształtowanie konkurencyjnej i dynamicznej
gospodarki opartej na wiedzy, zgodny ze Strategią Lizbońską, i kładący nacisk na inwestycje
w kapitał ludzki i społeczny oraz na wzbogacanie infrastruktury komunikacyjnej, przy
jednoczesnym mądrym gospodarowaniu zasobami naturalnymi jest podstawą tworzenia smart
city – inteligentnego miasta. Postrzeganie przez naukowców z MIT - Massachusetts Institute
of Technology, inteligentnego miasta jako inteligencji skupianej w połączeniu cyfrowych sieci
telekomunikacyjnych, inteligencji wszechobecnej w tkance miejskiej, inteligencji pobudzanej
poprzez system czujników i znaczników oraz posiadającej zmienne w czasie oprogramowanie
[19], nasuwa skojarzenia z funkcjonowaniem układu nerwowego organizmów żywych.
Koncepcja traktowania struktur miejskich jako biologicznej struktury bliska jest teorii urbanisty
Iana McHarg (1969), który pisał o ziemi jako „żywym superorganiźmie”,
a o człowieku jako „enzymie biosfery”. Urbanizm ekologiczny zapoczątkowany koncepcjami
miast-ogrodu Howarda, rozwijany sukcesywnie od przełomu XIX i XX wieku poprzez idee
Humbolta, Levi-Straussa, van den Ryn po Yanga, Koolhaasa, Battę czy Eisenmanna,
wyklarował idee Biocity – miasta opartego na strukturach powiązanych z naturą. Poszczególne
elementy tych struktur współdziałają ze sobą w procesach stałego przeobrażania i modyfikacji
obszarów i form przestrzennych. Zgodnie z poglądami brytyjskiego architekta Michaela
Pawlyna poszczególne elementy miasta powinny być częścią swoistego „metabolizmu”.
Projektując nawet najmniejszy elementu struktury poprzez większe układy funkcjonalne, aż po
cały „organizm miejski” powinno się dążyć do wypracowania modelu zamkniętej pętli cykli
życiowych: energetycznych, wodnych i odpadów, wykorzystując wszystkie razem w jednym
obiegu. Przykładem takiego rozwiązania jest Mobius Project, projekt zagospodarowania ronda
w centrum Londynu, gdzie odpady jednego cyklu stają się pożywką dla drugiego. Projekt
restauracji wewnątrz szklarni pełnej jadalnych roślin daje możliwość wykorzystania wszystkich
biodegradowalnych odpadów wewnątrz jednej zamkniętej strefy i użycia ich do produkcji
energii niezbędnej do ogrzania i oświetlenia wnętrza. Projekt przewiduje też lokalną
biologiczną oczyszczalnię szarej wody przywracającą jej status wody pitnej oraz staw
hodowlany z rybami przeznaczonymi do konsumpcji i karmionymi odpadkami z restauracyjnej
kuchni. Podobne rozwiązania architekt wykorzystał w projekcie, ogrodu botanicznego o nazwie
PROJECT EDEN usytuowanego w Wielkiej Brytanii, w hrabstwie Kornwalii (Ryc.1).
1
JSC DESIGN
Pracownia Monitoringu Zanieczyszczenia Świetlnego, Wydział Inżynierii Środowiska, Politechnika Krakowska
3
Wydział Architektury, Politechnika Krakowska
2
52
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Ryc. 1. EDEN
Obiekt spełnia założenie zamkniętych przestrzennie stref klimatycznych, przy
jednoczesnym całkowitym dostępie wizualnym przestrzeni zewnętrznej. Wykorzystana
ażurowa konstrukcja stalowa z rozpiętymi na niej przezroczystymi panelami ETFE nawiązuje
do form baniek mydlanych. Rozwiązanie to pozwoliło na swobodny dostęp naturalnego światła
do całej przestrzeni ogrodu (Ryc.2).
Ryc. 2. EDEN - wnętrze
Idea wykorzystania trzech głównych cykli: produkcji żywności, wytwarzania energii
i oczyszczania wody w jednej zamkniętej pętli zintegrowanych procesów synergicznych, może
być zastosowana dla rewitalizacji wielu istniejących obszarów miejskich i zrównoważonych
planów zagospodarowania nowych.
Architektura bioniczna zakłada radykalną oszczędność surowców i korzystanie
z odnawialnych źródeł energii. W ten nurt wpisują się dwa nowe apartamentowce - Bosco
Verticale zaprojektowane przez Stefano Boeriego. Wieżowce nazywane Pionowym Lasem
górują nad Mediolanem tworząc zieloną alternatywę dla zabudowy z betonu i szkła. W strukturę
tarasów zewnętrznych budynków wpisano zieleń wysoką i byliny – łącznie 800 drzew
o wysokości od 3 do 9 m. Nasadzenia doskonale regulują mikroklimat wewnętrzny budynku.
Latem chronią przed nadmiernym oświetleniem i zyskami ciepła , zimą, bez liści, pozwalają
na wnikanie promieni słonecznych w głąb pomieszczeń. Obiekty posiadają zintegrowane
53
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
systemy obsługi budynku w zakresie ogrzewania, dostarczania ciepłej wody i energii
elektrycznej, czerpiące ze źródeł energii geotermalnej poprzez pompy ciepła oraz energii
słonecznej poprzez panele fotowoltaiczne i kolektory słoneczne.
Światło w mieście
W miastach inteligentnych i ekologicznych systemy oświetleniowe są częścią
infrastruktury sieci i podlegają systemowi ogólnego zarządzania. Pozwala to na uzyskanie
maksymalnej efektywności energetycznej. Dobrze zaprojektowane oświetlenie daje wymierne
korzyści w aspekcie zarówno ekonomicznym, społecznym jak i środowiskowym. Źle
zaprojektowane oświetlenie powoduje olbrzymie straty i długofalowe efekty uboczne.
Przestrzeń, w której podejmowane są działania wymagające dokładności wzrokowej
wymaga prawidłowego oświetlenia [2]. Rodzaj i natężenie oświetlenia zależne są od jego
funkcji. Światło może być:
 Elementem dekoracyjnym, uatrakcyjniającym otoczenie (Ryc. 3);
Ryc. 3. EXPO Pawilon Chiński

Formą wyrazu artystycznego - sztuki audiowizualnej (Ryc. 4);Motywem przyciągającym
uwagę, np. banery reklamowe (Ryc. 5) lub iluminacje wystaw sklepowych (Ryc. 6);
Ryc. 4. EXPO Drewo światła
54
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Ryc. 5. EXPO Pawilon amerykański
Ryc. 6. Insbruck pasaż handlowy

Formą oprawy ważnych spotkań społecznych, np. sztuczne ognie podnoszą rangę
imprez;
 Elementem pełniącym funkcję informacyjną - oznaczenia świetlne, znaki świetlne, itp.;
 Elementem zwiększającym poczucie bezpieczeństwa i komfortu.
Struktura przestrzenna miasta składająca się z obszarów funkcjonalnych i sieci połączeń
między nimi powinna mieć wyraźną i rozpoznawalną formę. Dobrze zaprojektowane miasto
ma czytelnie wyodrębnione obszary – elementy: ścieżek, krawędzi, regionów, węzłów
i punktów orientacyjnych, które tworzą mapę poznawczą [14] (Ryc. 7).
Ryc. 7. Mapa poznawcza w mieście
Współczesne miasto funkcjonuje sprawnie zarówno w ciągu dnia jak i nocą. Dla
zapewnienia zadań wymagających dokładności wzrokowej, rozróżniania kolorów
i rozpoznawania kształtów niezbędne jest prawidłowe oświetlenie [7]. Percepcja przestrzeni
nocą powinna być tożsama z percepcją w ciągu dnia, tak aby poszczególne ważne ze względu
na rozpoznawalność przestrzeni elementy otoczenia były tak samo odbierane w świetle
naturalnym jak i w oświetleniu nocnym. Ważne jest prawidłowe oświetlenie ciągów
komunikacyjnych, w sposób wzmacniający ich czytelność kierunku. Iluminacja
poszczególnych elementów struktury miasta powinna podkreślać ich hierarchię, np. punkty
odbierane w świetle dziennym jako dominanty czy punkty orientacyjne powinny nimi pozostać
w oświetleniu nocnym.
Dezorientacja, zaburzenie zachowań społecznych czy stany chorobowe to niektóre
z następstw jakie mogą pojawić się w wyniku wadliwego, nadmiernego oświetlenia.
55
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Błędy w doborze parametrów i rodzaju oświetlenia są też przyczyną zanieczyszczenia
światłem.
Zagrożenia wynikające z zanieczyszczenia światłem
Z piśmiennictwa wynika, że aż 81,9% kontynentalnej powierzchni Ziemi oświetlona
jest źródłami zanieczyszczeń świetlnych antropogenicznych, a jedynie 18,1% kontynentów jest
oświetlona przez naturalne światło pochodzące ze źródeł astronomicznych [3]. Za
zanieczyszczenie światłem odpowiedzialne jest przede wszystkim oświetlenie tkanki miejskiej
(oświetlenie wieżowców, ulic, placów, zabytków).
Niestety, zazwyczaj bywają one wadliwie ukierunkowane i oświetlają nie tylko
pożądany obiekt, ale i jego sąsiedztwo. Ponadto często są skierowane ku górze, co nie sprzyja
zachowaniu ciemnego nieba (Ryc. 8). Światło to rozprasza się na pyłach zawieszonych i mgle
[22], co jest szczególnie widoczne w okresie zimowym, gdy występuje podwyższone stężenie
pyłów.
Wykazano
liniową
zależność
między
stężeniem
pyłów
PM10
a jasnością nocnego, bezchmurnego nieba [23]. Gdy niebo jest zachmurzone chmury w dużym
stopniu odbijają
sztuczne światło,
co sprzyja zanieczyszczeniu światłem.
W wyniku przedstawionych powyżej zjawisk nad dużymi miastami występuje łuna świetlna
(Ryc. 9).
Ryc. 8. Płock (fot. T. Ściężor)
Ryc. 9. Kraków (fot. M. Filipek)
56
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Ponadto wykazano, że nawet tereny niesąsiadujące bezpośrednio z terenami miejskimi nie
zachowują pierwotnych, naturalnych ciemności. Zanieczyszczenie tych terenów wiąże się
bezpośrednio z odbitym od chmur światłem pochodzącym z dużych ośrodków miejskich
[12, 22].
Z punktu widzenia ekologii światło odgrywa ważną rolę, pełniąc funkcję naturalnego
zegara, wyznaczającego czas aktywności i wypoczynku dla flory i fauny [25]. Sztuczne światło
ma duże znaczenie dla funkcjonowania flory i fauny; m.in. niekorzystnie wpływa na wzrost,
kwitnienie, dojrzewanie i odporność roślin [25, 20] oraz na żerowanie, rozmnażanie, migrację
i komunikację zwierząt w ich naturalnym środowisku [13, 16, 18]. Pod wpływem zwiększonego
oświetlenia dochodzić może również do zaburzenia równowagi ekologicznej w środowisku
np. wzrostu drapieżnictwa [9, 10, 11], czy wymierania gatunków podlegających ochronie
zagrożonych wyginięciem [11]. Powszechnie uważa się, że sztuczne oświetlenie powoduje
duże straty w populacji ptaków wędrownych, szacuje się, że straty sięgają setek tysięcy
osobników na dobę [6]. Zanieczyszczenie światłem zaburza naturalny kompas magnetyczny
ptaków. Ponadto wiele ptaków ginie zderzając się z oświetlonymi budynkami. Ptaki wlatując
w sztucznie oświetlony obszar zostają w nim „uwięzione” przez dłuższy czas tracąc energię
i siły [6]. Potencjalnym zagrożeniem dla ssaków, w tym i dla człowieka, przebywających
w środowisku zanieczyszczonym światłem może być zaburzenie wytwarzania melatoniny
- hormonu o działaniu m. in. antyoksydacyjnym i antykancerogennym [11].
Natomiast w środowisku wodnym, w wyniku większego oświetlenia, glony zwiększają
produkcję biomasy objawiającą się m. in. większą ilością wytwarzanego chlorofilu a [5]. Tezę
tę potwierdzili swoimi badaniami również Ściężor i Balcerzak (2015) [23, 24] wykazując
korelację pomiędzy zawartością chlorofilu a w warstwach powierzchniowych wody Zbiornika
Dobczyckiego a jasnością nocnego nieba. Ponadto stwierdzono, że (należąca do zooplanktonu)
Daphnia pod wpływem zanieczyszczenia światłem w podmiejskich jeziorach wykazuje
mniejszą amplitudę i wielkość migracji, a w konsekwencji następuje mniej intensywne
wyjadanie glonów w nocy [15]. Reasumując efektem zanieczyszczenia światłem może być
zwiększenie biomasy glonów w jeziorach, zbiornikach wodnych, wodach przybrzeżnych
i wzrost trofii ich wód [16]. Szczególną uwagę należy zwrócić na zagrożenie eutrofizacją
zbiorników wody pitnej na skutek m. in. zanieczyszczenia światłem, co wiąże się
z pogorszeniem jakości wody [21].
Obowiązujące prawodawstwo i wytyczne do projektowania
Projektowanie oświetlenia wymaga interdyscyplinarnej wiedzy łączącej elementy
inżynierii, sztuki, psychologii, ekologii, ergonomii, medycyny czy bezpieczeństwa. Powinno
być poprzedzone przeprowadzeniem gruntownych analiz dotyczących potrzeb i preferencji
użytkowników oraz stworzeniem symulacji komputerowych dających możliwość oceny
potencjalnych błędów. Stosowane oświetlenie musi być zgodne z obwiązującym systemem
aktów prawnych, m.in.: Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (Dz. U. z 2013 r.
poz. 1409, z późniejszymi zmianami), Warunki techniczne jakim powinny odpowiadać budynki
i ich usytuowanie (Dz.U. 2002 nr 75 poz. 690 z późniejszymi zmianami), Ustawa z dnia
27.04.2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz.U. z 2013 r., poz. 1232, z późniejszymi
zmianami) i obowiązujących norm w zakresie: oświetlenia pomieszczeń (PN/EN 12464-1
„Światło i oświetlenie. Oświetlenie miejsc pracy. Miejsca pracy we wnętrzach”)
 oświetlenia terenów zewnętrznych oraz ulic (PN-CEN/TR 13201-1 „Oświetlenie dróg.
Część 1: Wybór klas oświetleniowych”; PN-EN 13201-2 „Oświetlenie dróg. Część 2:
Wymagania oświetleniowe”; PN-EN 13201-3 „Oświetlenie dróg. Część 3: Obliczenia
57
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
oświetleniowe”; PN-EN 13201-4 „Oświetlenie dróg. Część 4: Metody pomiarów
parametrów oświetlenia”);
 oświetlenia awaryjnego (PN-EN 1838 „Zastosowanie oświetlenia. Oświetlenie
awaryjne”)
 bezpieczeństwa i higieny pracy (PN-N-18001);
 bezpieczeństwa przeciwpożarowego [26].
Efektywność energetyczna, dbałość o niską energochłonność, łatwą obsługę, niskie
nakłady konserwacyjne oraz długą żywotność projektowanych rozwiązań, powinna być
głównym wyznacznikiem przy doborze parametrów oświetlenia. Istotny jest też aspekt ochrony
środowiska - ograniczenie emisji światła ku górze, projektowanie oświetlania o najniższym
możliwym poziomie luminacji.
Systemy oceny wielokryterialnej obiektów budowlanych takie, jak: amerykański
LEED, brytyjski BREEAM, niemiecki DGNB czy szwajcarski MINERGIE, posiadają
wypracowane wzorce doboru poszczególnych komponentów projektu, tak, aby uzyskać
optymalne rozwiązania, korzystne zarówno pod względem ekonomicznym, społecznym jak
i środowiskowym.
Właściwie zaprojektowane oświetlenie budynku powinno:
 być oparte w jak największym stopniu o oświetlenie naturalne;
 korzystać ze źródeł światła i opraw oświetleniowych o wysokiej efektywności
energetycznej;
 wyłączać się automatycznie we wszystkich przestrzeniach pod wpływem czasomierzy,
czujników obecności, sygnału z innego urządzenia kontrolnego lub łączyć te
rozwiązania poprzez system sterowania budynkiem – BMS;
 mieć możliwość regulacji natężenia i barwy;
 być skierowane na matowe, nieprzeźroczyste powierzchnie, tak, aby zapobiec odbiciom
światła od zamierzonego obszaru luminacji i jego ucieczki przez okna.
Aby zapobiec zanieczyszczeniu światłem obszarów zewnętrznych należy:
 Stosować osłony w formie żaluzji, rolet lub wykorzystać technologię inteligentnego
szkła,
 Projektować półki odbijające światło - ok. 30-50 cm pod nadprożem okiennym.
Zapobiegające wprowadzaniu do pomieszczeń niechcianego światła w miesiącach
letnich (Ryc. 10), jak również blokujące strumień światła odbitego od innych
powierzchni przed przedostaniem się na zewnątrz [17].
Ryc. 10. LP 44
58
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Po przeanalizowaniu potencjalnego zagrożenia zanieczyszczeniem światłem
i istniejących regulacji prawnych wymaganych przy oświetlaniu obszarów miejskich, w tym:
Ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (Dz. U. z 2013 r. poz. 1409, z późniejszymi
zmianami), Warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie
(Dz.U. 2002 nr 75 poz. 690 z późniejszymi zmianami), Ustawy z dnia 27.04.2001 r. Prawo
ochrony środowiska (Dz.U. z 2013 r., poz. 1232, z późniejszymi zmianami), Ustawy z dnia 27
marca 2003r. - O planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. 2003Nr 80 poz. 717,
z późniejszymi zmianami) oraz obowiązujących norm, wyciągnięto poniżej opisane wnioski
(Cyunel, Czaplicka, Stochel-Cyunel 2015). Przede wszystkim koniecznym wydaje się
stworzenie egzekwowanych regulacji prawnych zapobiegających zanieczyszczeniu światłem
oraz wprowadzenia wymogu projektowania oświetlenia na etapie tworzenia planu
zagospodarowania przestrzennego miasta i jego terenów przyległych. Przy czym w planie
zagospodarowania przestrzennego należy wziąć pod uwagę podzielenie na strefy
zurbanizowanych obszarów - przestrzenie o określonych dopuszczalnych parametrach
natężenia światła. Należałoby również wyznaczyć strefy ciemnego nieba w celu ochrony
ważnych z punktu widzenia ochrony środowiska ekosystemów o szczególnych walorach
przyrodniczych (np. parki narodowe, rezerwaty przyrody, tereny ochrony rzadkich gatunków,
szlaki wędrówek ptaków) i użytkowych (np. zbiorniki wody pitnej).
Literatura:
[1] Azkuna I. ed. (2012) Smart Cities Study: International study on the situation of ICT,
innovation and Knowledge in cities, The Committee of Digital and Knowledge‐based Cities of
UCLG, Bilbao.
[2] Beel P.A., Greene TH.C., Fischer J.D., Baum A. (2004) Psychologia środowiskowa,
Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk.
[3] Cinzano P., Falchi F., Elvidge C. D., (2001) The first world atlas of the artificial night sky
brightness. Mon Not R Astron Soc 328, pp. 689–707.
[4] Cyunel M., Czaplicka A., Stochel-Cyunel J. (2015) Oświetlenie miejskie w kontekście
zanieczyszczenia światłem, przyjęte do druku w czasopiśmie Kosmos nr 4/2015.
[5] Czaplicka-Kotas A., Lodowska J. (2014) Biomonitoring of surface water by synchronous
culture of Chlorella vulgaris algae, Environment Protection Engineering Vol.40, 4/2014, DOI:
10.5277/epe140403, pp. 29-40.
[6] Dobiesz M., Ziółkowska A. (2015) Wpływ zanieczyszczenia światłem na wędrówki ptaków,
III Ogólnopolska Konferencja na temat Zanieczyszczenia Światłem, Kraków 25-27 września
2015r, Wydawnictwo Naukowe Politechniki Krakowskiej, s. 49.
[7] Galler I.A.R. (1987) Applied ergonomics hahdook. London: Butterworths.
[8] Gliwicz Z. M. (1986) A lunar cycle in zooplankton, Ecology 67, pp. 883–897.
[9] Gliwicz Z. M. (1999) Predictability of seasonal and diel events in tropical and temperate
lakes and reservoirs. W: TUNDISI J. G., STRASKRABA M. (red.). Theoretical reservoir
ecology and its applications. International Institute of Ecology. São Carlos.
[10] Gotthard K. (2000) Increased risk of predation as a cost of high growth rate: an
experimental test in a butterfly. J Anim Ecol 69, pp. 896–902.
[11] Kaleta T. (2007) Wpływ niektórych antropogenicznych zmian środowiskowych na
zachowanie się zwierząt. Życie Weterynaryjne 85 (5), pp.375-379.
[12] Kyba C.C.M., Ruhtz T., Fischer J., Hölker F. (2011) Cloud Coverage Acts as an Amplifier
for Ecological Light Pollution in Urban Ecosystems. PLoS ONE 6(3): e17307.
doi:10.1371/journal.pone.0017307
59
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
[13] Longcore T., Rich C. (2004) Ecological light pollution, Front Ecol Environ 2(4), 191–198.
[14] Lynch K. (1960) The image of the city. Cambridge, MA: M.I.T. Press.
[15] McHarg I. (1969) Design with Nature, Natural History Press, Garden City, N.Y.
[16] Moore M.V., Pierce S.M., Walsh H.M., Kvalvik S.K., Lim J.D. (2000) Urban light
pollution alters the diel vertical migration of Daphnia, Ver. Internat. Verein. Limnol. 27, 1-4.
[17] Montoya M. (2011) Green Building Fundamentals. A Practical Guide to Understanding
and Applying Fundamental Sustainable Construction Practices and the LEED System, Pearson
Education, Inc.
[18] Rich C., Longcore T. (2005) Ecological consequences of artificial night lighting, Island
Press, pp. 191-198
[19] Sobczak A. (2013) Jak można zdefiniować “smart city”?, http://inteligentnemiasta.pl/jakmozna-zdefiniowac-smart-city-cz-1/4906/
[20] Solecka D. (2015) III Ogólnopolska Konferencja na temat Zanieczyszczenia Światłem,
Kraków 25-27 września 2015r, Wydawnictwo Naukowe Politechniki Krakowskiej, s. 45.
[21] Ściężor T., Kubala M. (2011) Zanieczyszczenie świetlne w otoczeniu wybranych
zbiorników retencyjnych Małopolski. Czasopismo Techniczne PK 2-Ś/2011 6 (108), s. 235-245.
[22] Ściężor T., Kubala M., Kaszowski W. (2012) Light pollution of the mountain areas in
Poland, Archives of Environmental Protection Volume 38, Issue 4, pp. 59–69.
[23] Ściężor T., Kubala M. (2015) Wpływ zapylenia atmosfery na jasność nocnego nieba, III
Ogólnopolska Konferencja na temat Zanieczyszczenia Światłem, Kraków 25-27 września
2015r, Wydawnictwo Naukowe Politechniki Krakowskiej, s. 54.
[24] Ściężor T., Balcerzak W. (2015) Wpływ zanieczyszczenia świetlnego na eutrofizację
Zbiornika Dobczyckiego, III Ogólnopolska Konferencja na temat Zanieczyszczenia Światłem,
Kraków 25-27 września 2015r, Wydawnictwo Naukowe Politechniki Krakowskiej, s. 40.
[25] Ziółkowska A., Dobiesz M. (2015) Wrażliwość roślin na zanieczyszczenie światłem na
przykładzie Euphorbia pulcherrima L., III Ogólnopolska Konferencja na temat
Zanieczyszczenia Światłem, Kraków 25-27 września 2015r, Wydawnictwo Naukowe
Politechniki Krakowskiej, s. 55.
[26]http://strazpozarnaplock.pl/wykaz-przepisow-i-norm-z-zakresu-ochronyprzeciwpozarowej/)
60
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
dr Tomasz Ściężor1
ASTROTURYSTYKA JAKO NOWA FORMA EKOTURYSTYKI
Wprowadzenie
Oferta turystyczna, aby trafić do klienta, musi być wyjątkowa i niepowtarzalna. Coraz
częściej turyści rezygnują z ofert turystyki masowej i wybierają nietypowe produkty turystyki
przyrodniczej, ekologicznej itp., czyli tzw. turystykę doznań. Wśród wielu pomysłów na nowe,
innowacyjne produkty turystyczne w ostatnich latach pojawiła się tzw. astroturystyka,
rozumiana jako odkrywanie nieskażonego przez zanieczyszczenie świetlne piękna nocnego
nieba i, przy okazji, nocnego krajobrazu. Tak zdefiniowana astroturystyka stanowi
ekoinnowacyjny rodzaj uprawianej już od lat ekoturystyki, będącej "najczystszą" formą
podróżowania przyjaznego środowisku, odbywającą się zwykle na obszarach o najwyższych
walorach przyrodniczych i krajobrazowych, bezpośrednio przyczyniając się do ochrony
środowiska naturalnego i kulturowego tych regionów – jej uczestnikami są ludzie o dużej
świadomości ekologicznej i wrażliwości przyrodniczej [1].
Pojęcie zanieczyszczenia świetlnego
Sztuczne oświetlenie uważane jest zwykle za dobrodziejstwo i jedno z osiągnięć
cywilizacyjnych. Pozwala ono na przedłużenie naszej dziennej aktywności, dając jednocześnie
poczucie bezpieczeństwa. Dawniej używano go oszczędnie i tylko wtedy, gdy było konieczne.
Obecnie, wskutek postępu w konstrukcji wysokowydajnych źródeł światła (najpierw
wyładowczych lamp rtęciowych, później lamp sodowych, a obecnie już lamp
metalohalogenkowych), od pewnego czasu cierpimy my i nasze otoczenie na nadmiar
sztucznego oświetlenia.
Nadmierne i niewłaściwie użyte sztuczne oświetlenie działa negatywnie na człowieka
i środowisko naturalne m.in. poprzez oślepianie czy też zakłócanie prywatności. Co gorsza, na
skutek rozproszenia w atmosferze, światło miast dociera do miejsc bardzo odległych, często do
rezerwatów przyrody, zaburzając lokalne ekosystemy. Całokształt szkodliwego oddziaływania
sztucznego oświetlenia na środowisko naturalne nazwany został „zanieczyszczeniem
świetlnym" (ang. light pollution).
W zależności od sposobu oddziaływania na środowisko wprowadzono rozróżnienie na
astronomiczne zanieczyszczenie świetlne (ang.: astronomical light pollution), dotyczące
bezchmurnego nieba i wpływające na jakość obserwacji astronomicznych, oraz ekologiczne
zanieczyszczenie świetlne, dotyczące zarówno nieba bezchmurnego, jak i zachmurzonego,
wpływającego na lokalne ekosystemy (ang.: ecological light pollution). Ogólnie można
zanieczyszczenie świetlne opisać jako całość niekorzystnych zjawisk związanych
z wykorzystaniem przez człowieka sztucznego oświetlenia w porze nocnej [2].
1
Pracownia Monitoringu Zanieczyszczenia Świetlnego, Wydział Inżynierii Środowiska, Politechnika Krakowska
61
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Formy zanieczyszczenia świetlnego
Opisując zanieczyszczenie świetlne najczęściej wskazuje się na trzy główne szkodliwe
zjawiska: olśnienie (ang.: glare), polegające na oddziaływaniu zbyt silnego bezpośredniego
światła na zmysł wzroku ludzi i zwierząt (czyli oślepianie); zaświecanie (ang.: trespass),
polegające na niepożądanym oświetlaniu również sąsiedztwa terenu oświetlanego oraz
sztuczną poświatę niebieską (ang.: articial sky glow), polegającą na świeceniu nocnego nieba
poprzez rozpraszanie atmosferyczne (w tym również przez chmury) sztucznego światła
przychodzącego z powierzchni ziemi. Najczęściej pierwsze dwa zjawiska utożsamia się
z ekologicznym zanieczyszczeniem świetlnym, natomiast ostatnie z wymienionych
z astronomicznym zanieczyszczeniem świetlnym, jednak utożsamienie to nie jest w pełni
poprawne – w rzeczywistości również sztuczna poświata niebieska może mieć silny wpływ
ekologiczny [2].
Historia problemu
Przez większość dziejów ludzkości pojęcie zanieczyszczenia świetlnego nie istniało.
Nocne ciemności, a w szczególności nocne, rozgwieżdżone niebo, stanowiły część środowiska
naturalnego człowieka. Jedyne źródła światła, pochodnie czy też świece, były używane
w ograniczonym zakresie, a i one były gaszone w porze nocnej w obawie przed pożarami.
Sytuacja zmieniła się dopiero na przełomie XVIII i XIX w. W 1792 r. pojawiły się pierwsze
lampy gazowe, których już w 1807 r. po raz pierwszy użyto do oświetlania ulic. Oświetlenie
to nie wpływało w sposób znaczący na środowisko, jednak zaczęło być zauważane
przez astronomów, przeszkadzając w prowadzeniu niektórych rodzajów obserwacji.
W 1866 roku francuski popularyzator nauki Amédée Guillemin stwierdził, że w centrach
dużych miast nie można już dostrzec słabych gwiazd, za co jednak chyba głównie
odpowiedzialny był smog, zalegający atmosferę Paryża czy Londynu. Jeszcze w 1869 roku
Edwin Dunkin zachęcał do prowadzenia obserwacji astronomicznych nawet z centrum
Londynu, nie widząc różnic między jakością nieba w różnych częściach miasta, a nawet poza
nim. Już jednak w 1888 roku John A. W. Oliver stwierdził, że w mieście oświetlonym lampami
gazowymi czy też elektrycznymi problematyczne staje się dostrzeżenie światła zodiakalnego
[3]. Oznacza to, że pod koniec XIX w. widoczny już się stał wpływ oświetlenia sztucznego na
obserwacje astronomiczne, w związku z czym od tego czasu możemy mówić o astronomicznym
zanieczyszczeniu świetlnym, w szczególności w formie tzw. sztucznej poświaty niebieskiej.
Od tego czasu, planując budowę nowych obserwatoriów astronomicznych, brano pod uwagę
nie tylko klimat czy wysokość nad poziom morza, lecz również, a może przede wszystkim,
zanieczyszczenie świetlne. Przykładem może być Kraków, gdzie pierwotne obserwatorium
astronomiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego, zbudowane w latach 1788-1792 przez
Jana Śniadeckiego na terenie Ogrodu Botanicznego w dzielnicy Wesoła, na skutek urbanizacji
przestało umożliwiać prowadzenie wartościowych badań naukowych, w związku z czym
najpierw w 1922 r. utworzono zamiejscową stacje obserwacyjną na szczycie Łysina w paśmie
Lubomira koło Myślenic, a następnie w 1953 r. stare obserwatorium zostało zamknięte,
a w jego miejsce utworzono nowe w Forcie Skała na peryferiach miasta. W chwili obecnej
również i ta nowa lokalizacja praktycznie nie pozwala na prowadzenie jakichkolwiek
obserwacji o znaczeniu naukowym. Podobnie w Wielkiej Brytanii, w związku
ze zwiększającym się zanieczyszczeniem świetlnym, w 1947 r. podjęto decyzję o przeniesieniu
Royal Greenwich Observatory do Herstmonceux Castle, 70 km na południowy wschód od
Londynu. W latach 50. XX w. astronomowie z obserwatorium Kitt Peak na południe od Tucson
w USA zwrócili uwagę na szybko zwiększającą się jasność nieba. Co więcej, świecenie nieba
występowało w szerokim zakresie widma światła widzialnego, przez co w dodatku trudno je
62
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
było odfiltrować [4]. W chwili obecnej obserwatoria astronomiczne buduje się głównie w Chile
i na Wyspach Kanaryjskich, gdzie nie tylko klimat, lecz również działania lokalnych władz,
ograniczających zanieczyszczenie świetlne, pozwalają na badania astronomiczne [5].
Pojawienie się nowych źródeł światła w XIX w. sprawiło, że zauważono również wpływ
sztucznego oświetlenia na środowisko naturalne. Problem ten stał się zauważalny już w latach
40. XIX w. wraz z wynalezieniem łuku elektrycznego, użytego np. w latarniach morskich.
Pojawienie się generatorów elektryczności w latach 70. XIX w. spowodowało
rozpowszechnienie lamp łukowych jako źródeł oświetlenia miast. W Stanach Zjednoczonych,
począwszy od 1881 r., w miastach pojawiły się "wieże księżycowe", czyli wysokie konstrukcje
(do 90 m) na których zamontowane lampy łukowe oświetlały przez całą noc dużą część miasta,
zamieniając noc w dzień [6]. Na szczęście, wynalezienie żarówki spowodowało upadek idei
"wież księżycowych" i zahamowało ten zabójczy dla środowiska naturalnego trend. Opisane
powyżej instalacje, w sposób oczywisty zakłócające naturalne środowisko nocne, zwróciły
oczywiście uwagę biologów. Sygnałem tego może być praca opublikowana w 1880 roku,
dotycząca wpływu latarni morskich i oświetlonych statków na śmiertelność ptaków
migrujących nocą, czy też artykuł prasowy z 1897 r., zwracający uwagę na wpływ oświetlenia
ulicznego miast w Wielkiej Brytanii na masowe wymieranie owadów, będących pożywieniem
ptaków śpiewających. Często podawany jest przykład kalifornijskiego ornitologa Carlosa
Lastreto, który w 1917 r. zauważył zmiany tras nocnych przelotów ptaków wędrownych pod
wpływem światła latarni morskich [2]. W latach 50. XX w. holenderski ekolog F.J. Verheijen
dokonał przeglądu europejskiej i japońskiej literatury poświęconej wpływowi światła na
zwierzęta [7], natomiast w latach siedemdziesiątych zoolodzy zwrócili uwagę na zaburzenia
zegarów biologicznych i zachowania zwierząt nocnych związane ze wzrostem oświetlenia
sztucznego. W okresie tym wprowadzono już pojęcie „zanieczyszczenia świetlnego” (ang. light
pollution), które zaczęto traktować tak jak inne rodzaje zanieczyszczeń [8].
Ochrona nocnego nieba przed zanieczyszczeniem świetlnym
Począwszy od początku lat osiemdziesiątych problem zanieczyszczenia świetlnego stał
się na tyle poważny, że w 1980 roku Międzynarodowa Komisja Oświetleniowa (Commission
Internationale de l'Eclarage – CIE) oraz Międzynarodowa Unia Astronomiczna (International
Astronomical Union – IAU) wydały wspólnie broszurę (jako notę techniczną CIE) Guidelines
for Minimazing Urban Sky Glow Near Astronomical Observatoiries. Kolejne noty techniczne
CIE, poświęcone bezpośrednio temu problemowi, wydane zostały w 1997 r. (Guidelines for
Minimazing Sky Glow) i w 2003 r. (Guide on the Limitation of the Effects of Obtrusive Light
from Outdoor Lighting Installations).
Najważniejszą inicjatywą podjętą w tym okresie było założenie w Stanach
Zjednoczonych Międzynarodowego Stowarzyszenia Ciemnego Nieba (International Dark-Sky
Association – IDA) w 1988 r. [9]. Celem IDA jest powstrzymanie wpływu sztucznego
oświetlenia na środowisko poprzez uświadomienie opinii publicznej problemu zagrożenia
zanieczyszczeniem świetlnym i poszukiwanie oraz popularyzację sposobów jego unikania.
Aktualnie sekcje IDA działają w 25 stanach USA, a także w Australii, Austrii, Chile, Chinach,
Czechach, Grecji, Irlandii, Izraelu, Kanadzie, Malcie, Słowenii, Szwajcarii i Włoszech. W tym
samym roku odbyło się 112. Colloquium Międzynarodowej Unii Astronomicznej „Light
Pollution, Radio Interference, and Space Debris", poświęcone w całości zanieczyszczeniu
świetlnemu, radiowemu i zaśmiecaniu przestrzeni kosmicznej. W części poświęconej
zanieczyszczeniu świetlnemu poruszano nie tylko tematy związane z astronomicznym
zanieczyszczeniem świetlnym, ale także tematy pokrewne, jak problem zaświecania okolicy
czy ekonomiczne efekt zanieczyszczenia świetlnego.
63
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
W latach 90. XX w. astronomiczne aspekty zagadnienia były już powszechnie
zauważane. W 1992 r. w Paryżu, na kongresie UNESCO, zwrócono uwagę na zjawisko
nadmiernej emisji światła. Jednocześnie stwierdzono, że aż 30% energii elektrycznej
wykorzystywanej do oświetlenia miast jest marnowane w postaci zanieczyszczenia świetlnego
– niekontrolowanej emisji światła do góry.
Kolejna dyskusja na temat zanieczyszczenia świetlnego (a także radiowego
i zaśmiecania przestrzeni kosmicznej), „Preserving the Astronomical Windows", odbyła się
w 1997 r., w ramach 23. Walnego Zebrania Międzynarodowej Unii Astronomicznej w Kioto.
Oprócz problemów czysto astronomicznych (obserwacyjnych), zwrócono również uwagę na
techniczne i ekonomiczne aspekty zanieczyszczenia świetlnego.
Uczestnicy Walnego Zebrania ogłosili wówczas „Rezolucję o Ochronie Nocnego Nieba"
w następującym brzmieniu: „Zważywszy na ponawiające się co jakiś czas propozycje
umieszczania jasnych obiektów na orbicie wokółziemskiej [...] oraz zważywszy, że nocne niebo
jest dziedzictwem ludzkości, które powinno być zachowane w stanic nietkniętym [...] należy
podjąć środki zapewniające, że nocne niebo będzie miało nie mniejszą opiekę, niż obiekty
światowego dziedzictwa kulturowego na Ziemi" [10].
Ostatnie organizowane przez Międzynarodową Unię Astronomiczną spotkanie
poświęcone w całości tej tematyce (w ramach 3. Konferencji Narodów Zjednoczonych na temat
Eksploatacji i Pokojowego Wykorzystania Przestrzeni Pozaziemskiej — UNISPACE III)
odbyło się w roku 1999 w Wiedniu. Część wystąpień poświęcona była technicznym metodom
ograniczania zanieczyszczenia świetlnego, a także rezultatom pomiarów zanieczyszczenia
świetlnego w różnych rejonach świata.
W kolejnych latach problem zanieczyszczenia świetlnego był omawiany w coraz
szerszych kręgach. Począwszy od 2000 r. corocznie organizowane są Europejskie Sympozja
Ciemnego Nieba, w ramach których omawiane są różne aspekty zagadnienia, w tym również
ekologiczne.
W roku 2001 powstał w Thiene we Włoszech Instytut Nauki i Techniki
Zanieczyszczenia Świetlnego (Instituto di Scienza e Tecnologia del'Inquinamento Luminoso
– ISTIL), mający z jednej strony podobne zadania edukacyjne i społeczne, co IDA, z drugiej
jednak strony pomyślany jako instytucja badawcza, poszukująca nowych technik pomiaru
zanieczyszczenia świetlnego. W ramach Instytutu utworzono Laboratorium Fotometrii
i Radiometrii Zanieczyszczenia świetlnego (Laboratory of Photometry and Radiometry of Light
Pollution – LPLAB), które zajmuje się konstruowaniem i badaniem przyrządów
przeznaczonych do pomiaru zanieczyszczenia świetlnego. Instytut ten był w roku 2002
współorganizatorem (wraz z IDA) regionalnej konferencji „Light pollution and the protection
of the night environment. Venice: Lets save the night".
W lutym 2002 roku na konferencji zorganizowanej w Los Angeles przez The Urban
Wildlands Group and UCLA Institute of the Environment pod tytułem „Ecological
Consequences of Artificial Night Lighting" podsumowano ekologiczne efekty
zanieczyszczenia świetlnego. Efektem tej konferencji była publikacja pracy zbiorowej
"Ecological Consequences of Artificial Night Lighting" [11], w której zebrano dotychczasową
wiedzę na temat wpływu zanieczyszczenia świetlnego na organizmy żywe.
W kwietniu 2007 odbyła się na kanaryjskiej wyspie La Palma interdyscyplinarna
Międzynarodowa Konferencja w Obronie Jakości Nocnego Nieba i Prawa do Obserwacji
Gwiazd (International Conference in Defence of the Quality of the Night Sky and the Right to
Observe the Stars), która obejmowała takie działy tematyczne, jak: „Rola gwiazd w kulturze
ludzkiej", „Środowiska nocne, bioróżnorodność i zrównoważony rozwój", „Prawo do światła
64
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
gwiazd", „Inteligentne oświetlenie a zanieczyszczenie świetlne" czy „Zachowanie terenów
astronomicznych".
Niejako w ciąg tego typu przedsięwzięć wpisują się organizowane w Polsce kolejne
Ogólnokrajowe Konferencje na temat Zanieczyszczenia Światłem, z których pierwsza odbyła
się w 2013 roku w Warszawie, druga w 2014 roku we Wrocławiu i trzecia w 2015 roku
w Krakowie [12]. Miarą rosnącego zainteresowania tematyką wśród przedstawicieli różnych
dziedzin nauki jest to, że w ostatniej z wymienionych wzięło udział ponad 60 uczestników
(w tym siedmiu zagranicznych) z 26 jednostek naukowych w kraju i zagranicą, wygłoszono
39 referatów w takich sekcjach, jak: technologie oświetleniowe, ochrona ciemnego nieba,
astronomia, meteorologia i fizyka atmosfery, medycyna i socjologia, architektura oraz biologia
i ekologia.
Coraz częściej pojawiają się publikacje przeglądowe dotyczące zjawiska
zanieczyszczenia świetlnego zarówno w postaci książkowej, takie jak wspomniana już praca
zbiorowa "Ecological Consequences..." czy "Light pollution handbook" [13], jak i w postaci
artykułów przeglądowych.
Również w publikacjach z dziedzin pokrewnych, zwłaszcza dotyczących aspektów
inżynieryjnych oświetlenia, poświęca się całe rozdziały zagadnieniom związanym
z zanieczyszczeniem świetlnym.
Podejmowane są również inicjatywy prawne i społeczne, mające na celu ograniczenie
zanieczyszczenia świetlnego w obszarach zurbanizowanych i ochronę terenów jeszcze nie
skażonych. Jedno z najwcześniej wprowadzonych praw ochrony jakości nocnego nieba zostało
uchwalone przez parlament Hiszpanii już w 1988 r. Dotyczyło ono jednak tylko ograniczonego
obszaru wyspy La Palma, gdzie mieści się obserwatorium astronomiczne Instytutu Astrofizyki.
W kolejnych latach parlamenty lokalne wprowadzały własne regulacje dotyczące ochrony
nocnego nieba (Katalonia w roku 2001, Baleary i Nawarra w roku 2005, Kantabria w roku 2006
i wreszcie Andaluzja w roku 2007). Również we Włoszech szereg regionalnych parlamentów
uchwalało własne regulacje dotyczące zanieczyszczenia świetlnego (region Veneto w roku
1997, region doliny Aosty w roku 1998, Lombardia, Piemont, Toskania i Lazio w roku 2000,
Region Marche w roku 2002, Emilia-Romania w roku 2003, Apulia i Umbria w roku
2005 i region Molise w roku 2010). Za wzorcowe uważa się prawo regionalne uchwalone przez
parlament Lombardii, jednego z najbardziej zanieczyszczonych świetlnie regionów świata,
uchwalone 27 marca 2000 r. Pierwszym państwem, które wprowadziło na terenie całego kraju
nakaz ochrony przed skutkami zanieczyszczenia świetlnego była Republika Czeska. Regulacje
te pojawiły się w uchwalonym 14 lutego 2002 r. „Prawie o ochronie powietrza". Również
parlament Hiszpanii wprowadził 15 listopada 2007 r. do prawa „O jakości powietrza i ochronie
atmosfery", obowiązującego na całym terytorium państwa, zapisy dotyczące zanieczyszczenia
świetlnego.
W Chile regulacje dotyczące ochrony nocnego nieba w regionach północnych oraz
aktywna pomoc władzom tamtejszych miast ze strony państwa i organizacji pozapaństwowych
we wdrażaniu rozwiązań ograniczających zanieczyszczenie świetlne przyniosły widoczne
efekty w postaci zahamowania, a nawet cofnięcia się jego efektów.
Parki i obszary ochrony nocnego nieba
W celu propagowania ochrony środowiska nocnego w zakresie ochrony przed
sztucznym, nadmiernym światłem, jak również ochrony przyrody oraz promocji turystyki
astronomicznej (astroturystyki) oraz ekologicznego rozwoju wybranych obszarów, IDA
opracowała program Międzynarodowych Obszarów Ciemnego Nieba (International Dark Sky
Places). W
założeniach programu zapisano, że jego celem jest "ochrona miejsc
65
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
o nadzwyczajnym nocnym obliczu dla przyszłych pokoleń". W ramach tego programu
lub z jego inspiracji na całym świecie zaczęły powstawać obszary ochrony ciemnego nieba.
W chwili obecnej istnieje 18 Parków Ciemnego Nieba, z których 12 znajduje się w USA
(w tym pierwszy: Natural Bridges National Monument w stanie Utah, powołany w 2006 r.),
3 w Wielkiej Brytanii (po jednym w Anglii, Szkocji i Walii), 2 na Węgrzech (Zselic
i Hortobágy) i jeden w Niemczech (Eifel). Rezerwaty Ciemnego Nieba utworzono w Kanadzie
(najstarszy, w 2008 r.), Wielkiej Brytanii (po jednym w Anglii i w Walii), Namibii, Nowej
Zelandii, Francji, Irlandii i w Niemczech. Ponadto, głównie w USA (z wyjątkiem jednej na
szkockich Hebrydach), powstało 11 Gmin Ciemnego Nieba [9].
Jako wzorcowy przykład tego rodzaju obszaru chronionego można wskazać,
wymieniony powyżej, Park Krajobrazowy Zselic w południowo-zachodniej części Węgier. Już
w 2006 roku uruchomiono program badawczy mający na celu identyfikację możliwych
lokalizacji tego typu obszarów na Węgrzech oraz rozpoczęto ogólnokrajową kampanię
pomiarów jasności nocnego nieba. Park Krajobrazowy Zselic był pierwszym obszarem
w Europie (wraz z Galloway Forest Park w Szkocji), który otrzymał międzynarodowy status
parku ciemnego nieba od IDA w 2009 roku. Dwa lata później ten sam status przyznano
Narodowemu Parkowi Hortobágy. Rozpoczęto również starania o przyznanie analogicznego
statusu Parkowi Narodowemu Bükk [14]. O ile w przypadku pozostałych tego typu inicjatyw
głównym celem jest umożliwienie uprawiania astronomii amatorskiej, w parku Zselic
zwrócono również uwagę na wartość turystyczną tego typu obszarów. Wielu turystów
odwiedzających park wzięło udział w nocnych tzw. "spacerach po rozgwieżdżonym niebie".
Grupy ok. 20 osób, prowadzane przez doświadczonych przewodników, wędrują nocą bez
jakiegokolwiek oświetlenia sztucznego (nawet latarek) po obszarze parku, zapoznając się
z pięknem nocnego krajobrazu. Zainteresowanie tego typu turystyką jest tak duże, że powstała
konieczność wyznaczania różnych terminów spacerów dla kolejnych grup chętnych podziwiać
piękno nocnego krajobrazu i nocnego nieba. Miarą sukcesu opisywanego projektu jest to, że od
chwili jego uruchomienia na terenie parku otwarte zostały nowe centra turystyczne. Podobne
działania podjęto również z sukcesem na terenie drugiego węgierskiego parku ciemnego nieba
w Hortobágy.
Polskie inicjatywy ochrony ciemnego nieba
W Polsce istnieje kilka obszarów, w których podjęto świadome działania na rzecz
ochrony ciemnego nieba. Pierwsza tego typu inicjatywa została podjęta przez gminę Jeleśnia
w Beskidzie Żywieckim, która we współpracy ze stowarzyszeniem POLARIS-OPP już
w latach 90. uchwaliła systematyczne wygaszanie oświetlenia ulicznego późną porą nocną
w celu zachowania lepszej jakości nocnego nieba [15]. W 2004 roku Zarząd Stowarzyszenia
POLARIS – OPP z siedzibą w Sopotni Wielkiej uchwalił jako pierwsza organizacja w kraju,
powołanie oficjalnego programu pn. "Ciemne Niebo" (CN), którego cele zostały określone
w kilku podstawowych punktach, zgodnych również z działalnością International Dark Sky
Association (IDA):
 określenie odpowiednich wzorów opraw i urządzeń oświetleniowych dostępnych na
polskim rynku, chroniących przed zbędną ucieczką sztucznego światła w niebo,
 ewidencja obszarów w Polsce, gdzie chroni się ciemność i nocne niebo przed
zanieczyszczeniem sztucznym światłem,
 nawiązywanie porozumień z lokalnymi władzami i zarządcami oświetlenia w kwestii
redukcji zanieczyszczenia sztucznym światłem,
 wymiana nieprawidłowych opraw oświetleniowych na chroniące nocne niebo przed
emisją sztucznego światła w miejscach, gdzie np. prowadzi się systematyczne
66
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
obserwacje astronomiczne, ze względu na walory krajobrazowe, szczególne znaczenie
przyrodniczne, astroturystyczne itp.,
 pozyskiwanie funduszy na zakup i wymianę oświetlenia w wyznaczonych miejscach,
 poszukiwanie partnerów instytucjonalnych do programu "CN" zarówno w Polsce,
jak i za granicą,
 promocja idei ochrony ciemnego nieba jak i samego Programu w mediach.
Aktualnie program Ciemne Niebo skupia się na staraniach w kierunku upowszechnienia
problematyki świadomego gospodarowania sztucznym światłem, a przede wszystkim ochronie
zarówno naturalnej ciemności nocy jak i gwieździstego nieba. Udzielana jest pomoc zarówno
osobom indywidualnym jak i podmiotom prawnym, które chcą ochronić nocne niebo przed
utratą ciemności. Podejmowane są starania o powoływanie obszarów, parków i rezerwatów
ciemnego nieba w różnych częściach Polski. Prowadzona jest współpraca z firmami
oświetleniowymi zachęcająca do stosowania prawidłowych opraw oświetleniowych oraz
czynione są starania o zmiany w polskim prawie, aby sztuczne światło podobnie jak hałas czy
wibracje, było traktowane w kategoriach zagrożeń i to nie tylko ekologicznych. Począwszy od
2008 r. stowarzyszenie POLARIS-OPP jest oficjalną filią partnerską IDA w Polsce [16].
Kolejną istotną inicjatywą było powołanie w Górach Izerskich na Dolnym Śląsku,
w ramach Międzynarodowego Roku Astronomii 2009, Izerskiego Parku Ciemnego Nieba
(IPCN, cz. Jizerská oblast tmavé oblohy JOTO) [17]. Inicjatorem parku jest Instytut
Astronomiczny Uniwersytetu Wrocławskiego, przy współpracy z innymi instytucjami takimi,
jak Instytut Astronomiczny Akademii Nauk Republiki Czeskiej. Park nie posiada podstawy
prawnej, jest powoływany na podstawie umowy między tymi instytucjami oraz
w porozumieniu z odpowiednimi władzami gminnymi. Jest to pierwszy w Polsce park
ciemnego nieba oraz pierwszy na świecie transgraniczny park tego typu, zajmuje powierzchnię
około 7500 ha zarówno po polskiej, jak też po czeskiej stronie granicy, obejmując swym
zasięgiem górną, graniczną część doliny Izery oraz dolinę Jizerki wraz z otaczającymi je
grzbietami górskimi. Obszar parku jest słabo zaludniony, a zatem jest tu niewielka sztucznego
światła. To z kolei przekłada się na dobrą jakość nocnego środowiska i nieba. Celem istnienia
parku jest przede wszystkim zachowanie nocnego nieba od nadmiaru światła, dzięki czemu
możliwe jest obserwowanie gwiazd, a co jest obecnie w miastach i wokół nich mocno
ograniczone. Ponadto celem jest również zwrócenie uwagi na sam problem nadmiernego
„zanieczyszczania” nocnego nieba sztucznym światłem oraz propagowanie ochrony
środowiska nocnego. Na terenie parku prowadzona jest działalność astroturystyczna, oparta na
schronisku Orle, skierowana głównie do uczniów szkół wrocławskich. Oprócz prowadzenia
pokazów i obserwacji astronomicznych organizowane są także obozy obserwacyjne "pod
rozgwieżdżonym niebem". Na szlaku, prowadzącym do drugiego schroniska, "Chatki
Górzystów", wytyczono ścieżkę dydaktyczną, na której Układ Słoneczny przeskalowano
miliard razy a wędrujący nią turyści mogą "odwiedzać" kolejne planety.
Najnowszą, i jednocześnie najbardziej zaawansowaną krajową inicjatywą ochrony
nocnego nieba jest Park Gwiezdnego Nieba "Bieszczady" (PGNB) [18]. Memorandum
powołujące do życia Park zostało podpisane 8 marca 2013 r. Jego powstanie było odpowiedzią
na, opisaną w dalszej części pracy, słowacką inicjatywę powołania w 2010 r. Parku Ciemnego
Nieba „Połoniny”, graniczącego z Bieszczadami. Partnerami parku jest 12 instytucji
– wyższych uczelni, samorządów, szkół, instytucji ochrony przyrody i organizacji
pozarządowych. Celem powołania parku jest propagowanie ochrony środowiska nocnego
w zakresie ochrony przed sztucznym, nadmiernym światłem, ochrona przyrody oraz promocja
turystyki astronomicznej i ekologicznego rozwoju regionu. Ważnym celem jest edukacja
młodzieży. PGNB promuje zrównoważone, „zielone” formy turystyki, obniżenie kosztów
67
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
oświetlenia budynków i ulic, tworzenie nowych miejsc pracy oraz poprawę zdrowia
mieszkańców poprzez odpowiednie rozwiązania techniczne związane z rodzajem i montażem
oświetlenia [19].
Park został utworzony jako jako obszar rozszerzający ochronę ciemnego nieba w polskiej
części Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie”. Powierzchnia całkowita
parku wynosi 113 846,41 ha, i obejmuje Bieszczadzki Park Narodowy, Park Krajobrazowy
Doliny Sanu, Ciśniańsko – Wetliński Park Krajobrazowy. Jest to drugi co do wielkości obszar
ochrony nocnego nieba w Europie i jednocześnie obszar o najlepszej jakości nocnego nieba,
z najmniejszym zanieczyszczeniem sztucznym światłem. Wspólnie z Parkiem Ciemnego Nieba
"Poloniny" na Słowacji, tworzy największy w Europie spójny obszar (162 365.42 ha) ochrony
ciemnego nieba.
Park, poprzez swoją działalność, ma na celu:
 propagować ochronę nocnego środowiska naturalnego z akcentem na ciemne,
rozgwieżdżone niebo tym samym stanowiąc podstawę dla ochrony środowiska
naturalnego tego obszaru przed zanieczyszczeniem światłem,
 informować społeczeństwo i społeczność naukową o dobrze zachowanym na tym
obszarze nocnym środowisku naturalnym,
 propagować sposoby ochrony przed zanieczyszczeniem światłem oraz sposoby dobrego
oświetlenia,
 propagować zrównoważony rozwój regionu, w tym taką działalność gospodarczą, która
służy obszarom chronionym i miejscowej społeczności.
Prowadzonych jest szereg akcji informacyjnych i promujących inicjatywę, poprzez:
 organizację pokazów astronomicznych dla mieszkańców i turystów,
 przygotowanie podstawowych, bezpłatnych publikacji promocyjnych parku: ulotki,
strony internetowe, mapki dla turystów, plakatu promocyjnego,
 umieszczenie tablic informacyjnych o parku w wybranych miejscach,
 przygotowanie pomysłów na ciekawą promocję Parku – imprezy, materiały, gadżety,
 zainstalowanie 3 stacji monitorujących stan nocnego środowiska oraz przygotowanie
programu badań nocnego środowiska w Bieszczadach,
 nawiązanie współpracy z lokalnymi firmami turystycznymi,
 organizacja szkolenia dla lokalnych firm – jak rozwijać turystykę przyrodniczą, w tym
astroturystykę,
 przygotowanie projektów i wniosków o dofinansowanie działań realizujących cele
PGNB oraz program działań PGNB – wspólne przez kilka instytucji uczestniczących
lub przez poszczególnych partnerów.
Astroturystyka w parkach ciemnego (gwiezdnego) nieba
Turystyka jest specyficzną branżą gospodarki, rządzącą się innymi prawami niż
pozostałe. Oferta turystyczna i produkty turystyczne są bowiem ściśle powiązane z porami
roku, regionem i miejscem w którym są oferowane, zależą również od ludzi którzy je
przygotowują i z nich korzystają – organizatorów turystyki i ich klientów. Oferta ta musi zostać
skonsumowana w miejscu jej wytworzenia i nie może być nigdzie eksportowana. Oferty
turystycznej nie można skopiować, bo każde miejsce i związany z nim produkt są
niepowtarzalne. Dobra oferta turystyczna zaczyna się już w momencie planowania podróży
przez klienta, trwa w czasie konsumowania oferty a kończy pięknymi wspomnieniami.
Powinna też być wyjątkowa i niepowtarzalna. Coraz częściej więc turyści rezygnują z ofert
turystyki masowej i wybierają nietypowe produkty turystyki przyrodniczej, aktywnej czy
turystyki wiedzy. Czyli preferują tzw. turystykę doznań. Wśród wielu pomysłów na nowe,
68
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
innowacyjne produkty turystyczne zaproponowano produkty związane z obserwacjami nieba.
Zarówno tego rozgwieżdżonego w nocy – z planetami, Księżycem i meteorami, jak i tego
jasnego, w dzień – z jedną tylko, lecz za to jakże ważną i interesującą gwiazdą: Słońcem.
Właśnie tego typu inicjatywą tzw. "astroturystyki" w naszym regionie był polsko-słowacki
projekt „Karpackie Niebo. Rozwój produktów turystycznych związanych z astronomią na
terenie polsko-słowackiego pogranicza” [20]. Projekt ten realizowany był na terytorium
preszowskiego kraju na Słowacji oraz województw podkarpackiego i małopolskiego po stronie
polskiej w okresie od 1 września 2009 do 31 maja 2012. Dowodem zainteresowania środowiska
turystycznego opisywaną tematyką był udział projektu Karpackie Niebo na Targach
Turystycznych "Slovakiatour 2012" w Bratysławie w dniach 19-22.01.2012 oraz na XVIII
Międzynarodowych Targach Turystyki, Sprzętu Turystycznego i Żeglarskiego GLOB 2012,
które odbyły się w Katowicach w dniach 30.03-1.04.2012. W ramach projektu, przy okazji
Międzynarodowego Roku Bioróżnorodności 2010, 3 grudnia 2010 r. został utworzony Park
Ciemnego Nieba "Połoniny", jako pierwszy obszar ochrony ciemnego nieba na Słowacji. Park
Ciemnego Nieba "Połoniny" leży na obszarze Parku Narodowego "Połoniny" (oraz w jego
otoczeniu), który ma wyjątkowo niską gęstość zaludnienia (9 osób na km2). Jednocześnie jest
to najrzadziej odwiedzany park narodowy na Słowacji, dlatego tez wpływ człowieka na
środowisko naturalne jest tu minimalny. Park Narodowy leży przy granicy z Polską i Ukrainą.
Z jego obszarem sąsiaduje Bieszczadzki Park Narodowy w Polsce i Użański Narodowy Park
Przyrody na Ukrainie. Biorąc pod uwagę zanieczyszczenie światłem jest to najciemniejsza
część Słowacji. Naturalna nocna ciemność i nocne biorytmy wszystkich żyjących tu roślin
i zwierząt są tu najmniej naruszone. Dzięki temu na obszarze parku żyje wyjątkowo wielka
liczba gatunków chronionych i endemicznych roślin, grzybów i zwierząt. Utworzenie parku
miało na celu informowanie społeczeństwa i naukowców o wyjątkowo pięknym nocnym
środowisku naturalnym zachowanym w tym regionie, edukowanie w dziedzinie ochrony
nocnego środowiska oraz w dziedzinie zagrożeń jakie niesie dla środowiska zanieczyszczenie
światłem, oraz promocja i ochrona ciemnego nocnego nieba. Park ciemnego nieba, oprócz
ochrony nocnego środowiska prowadzi również działania informacyjno-turystyczne.
Powstanie Parku Ciemnego Nieba "Połoniny" jest krokiem w kierunku utworzenia
wielkiego parku ciemnego nieba "Wschodnie Karpaty", który rozciągałby się na obszarze
trzech państw – Słowacji, Polski i Ukrainy. Elementem tych działań jest powstanie na terenie
Polski opisanego wcześniej Parku Gwiezdnego Nieba "Bieszczady" (PGNB), w którym bardzo
duże znaczenie przywiązuje się do astroturystyki [19]. Jego istnienie wpływa na zmianę
podejścia mieszkańców Bieszczadów do niepotrzebnego sztucznego oświetlenia. Wpływa
również na zmianę stereotypów dotyczących oświetlenia u turystów odwiedzających
Bieszczady. Wielu mieszkańców Bieszczadów zrozumiało, jak cennym dziedzictwem jest
gwiezdne niebo i jak jego stan może wpływać na rozwój ich miejscowości. Coraz częściej
mieszkańcy zwracają uwagę na wykorzystanie dobrych sposobów oświetlenia, a nawet
protestują przeciwko instalowaniu niepotrzebnych i szkodliwych ekologicznie świateł.
O gwiezdnym niebie jako niepowtarzalnej atrakcji turystycznej wypowiadają się przewodnicy
turystyczni i właściciele
Ciemne nocne niebo stało się podstawą dla kilku produktów turystyki przyrodniczej,
które przynoszą dochody mieszkańcom regionu. Astroturystyka jest postrzegana przez lokalne
firmy branży turystycznej i samorządy jako szansa na rozwój turystyki i wzrost dochodów.
Oferowane produkty astroturystyczne to głównie obserwacje Słońca, obserwacje
nocnego nieba oraz warsztaty fotografii przyrodniczej i astrofotografii. Prowadzone są one
w gospodarstwach agroturystycznych, Centrum Informacyjnym parku w Stuposianach, oraz na
tarasach obserwacyjnych. W ciągu roku odbywa się kilkadziesiąt pokazów astronomicznych
69
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
i kilkanaście warsztatów fotograficznych oraz kilka obozów astronomicznych dla miłośników
astronomii. Astroturystyka jest interesującą propozycją na długie jesienne i zimowe wieczory
dla turystów wypoczywających wtedy w Bieszczadach.
Rozwój astroturystyki i wspieranie budowy infrastruktury dla astroturystyki
z inicjatywy gminy Lutowiska został wpisany do podstrategii „Błękitny San” – części strategii
rozwoju województwa podkarpackiego. Produkty astroturystyczne mają tworzyć nowe miejsca
pracy w regionie, a gwiezdne niebo stanowić atrakcję turystyczną przyciągającą turystów
z kraju i zagranicy.
Perspektywy
Ochrona nocnego nieba i powiązana z nią astroturystyka rozwija się bardzo
dynamicznie, zarówno na świecie, jak również w Polsce. Pojawiają się nowe inicjatywy na
poziomie gmin, takie jak np. Ostoja Ciemnego Nieba "Izdebno i Chalin", powołana do życia w
2013 r. w Wielkopolsce [21]. Problematyka ta zostało ujęte w projekcie strategii rozwoju
turystyki w gminie do 2020 r. Coraz więcej gmin, a niekiedy nawet powiatów w Polsce widzi
w astroturystyce nowy sposób na zachęcenie turystów do ich odwiedzenia. Koordynatorem
tego rodzaju inicjatyw w całym kraju jest opisane już wcześniej stowarzyszenie
POLARIS-OPP [15].
Wydaje się, że w chwili obecnej astroturystyka staje się znaczącym podmiotem
turystyki. Warto zauważyć, że walory astroturystyczne są takim rodzajem walorów
turystycznych, którymi gmina może "sterować" poprawiając po prostu oświetlenie na swoim
terenie, z korzyścią nie tylko dla turystów, lecz również dla swojego budżetu oraz dla
mieszkańców.
Literatura:
[1] Zaręba D., (2008) Ekoturystyka, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
[2] Ściężor T., Kubala M., Kaszowski W., Dworak T. Z. (2010) Zanieczyszczenie świetlne
nocnego nieba w obszarze aglomeracji krakowskiej. Analiza pomiarów sztucznej poświaty
niebieskiej, Monografia 388, Politechnika Krakowska, Kraków.
[3] Sperling N. (1991) The Disappearance of Darkness, W: Light Pollution, Radio Interference,
and Space Debris, D.L. Crawford (Ed.), ASP Conference Series, Vol. 17, IAU Colloquium 112.
[4] Massey P., Foltz C.B. (2000) The Spectrum of the Night Sky over Mount Hopkins and Kitt
Peak: Changes after a Decade, Publications of the Astronomical Society of the Pacific 112,
pp. 566–573.
[5] Sanhueza P., Schwarz H.E., Smith M.G. (2007) The OPCC experience in protecting the
skies of northern Chile, W: StarLight: A Common Heritage, C. Marín, J. Jafari (Eds), StarLight
Initiative, Instituto de Astrofísica de Canarias, Canary Islands, Spain, pp. 427–434.
[6] Moonlight towers: light pollution in the 1800s, LOW-TECH MAGAZINE. Doubts on
progress and technology, http://www.lowtechmagazine.com/2009/01/moonlight-towers-lightpollution-in-the-1800s.html [dostęp 7.11.2015].
[7] Verheijen F.J. (1960) The Mechanisms of the Trapping Effect of Artificial Light Sources
Upon Animals, Archives Néerlandaises de Zoologie, 13, pp. 1–107.
[8] Garstang R.H. (1989) Night-Sky Brightness at Observatories and Sites, Publications of the
Astronomical Society of the Pacific, 101 (1989), pp. 306–329.
[9] The International Dark Sky Association, http://darksky.org/ [dostęp 7.11.2015].
[10] Resolution A1: Protection of the night sky, IAU Information Bulletin, No. 81 January 1998,
p. 20.
70
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
[11] Rich C., Longcore T. (eds.) (2006) Ecological Consequences of Artificial Night Lighting,
Island Press.
[12] III Ogólnopolska Konferencja na temat Zanieczyszczenia Światłem, Kraków,
25-27 września 2015, http://lightpollution.pk.edu.pl/konf2015/ [dostęp 7.11.2015].
[13] Narisada K., Schreuder D. (2004) Light Pollution Handbook, Springer.
[14] Zoltán Kolláth (2015) Dark sky park programme in Hungary, wystąpienie na III
Ogólnopolskiej Konferencji na temat Zanieczyszczenia Światłem, Kraków (nie publikowane).
[15] Stowarzyszenie POLARIS-OPP, http://www.polaris.org.pl/ [dostęp 7.11.2015].
[16] Program Ciemne Niebo, http://www.ciemneniebo.pl/pl/ [dostęp 7.11.2015].
[17] Izerski Park Ciemnego Nieba, http://www.izera-darksky.eu [dostęp 7.11.2015].
[18] Gwiezdne Bieszczady, http://www.gwiezdnebieszczady.pl/ [dostęp 7.11.2015].
[19] Bury R. (2015) Park Gwiezdnego Nieba „Bieszczady” – jego rola w ochronie regionu
przed zanieczyszczeniem świetlnym oraz w rozwoju astroturystyki, , wystąpienie na III
Ogólnopolskiej Konferencji na temat Zanieczyszczenia Światłem, Kraków (nie publikowane).
[20] Astronomiczny biznes. Poradnik dla organizatorów astroturystyki (2012) Projekt
Karpackie Niebo, Krosno.
[21] Zaraś T. (2015) Ostoja Ciemnego Nieba, wystąpienie na III Ogólnopolskiej Konferencji
na temat Zanieczyszczenia Światłem, Kraków (nie publikowane).
71
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw UEP1
EKOINNOWACJYJNE NARZĘDZIA
W ZARZĄDZANIU PRZEDSIĘBIORSTWEM
Wprowadzenie
Ekoinnowacje (innowacje ekologiczne), czyli innowacyjne działania związane
z ochroną środowiska, pojawiają się w wielu przedsiębiorstwach ukierunkowanych na
minimalizowanie negatywnego wpływu wynikającego z ich działalności na środowisko oraz
zapobieganie zanieczyszczeniom. Mogą one dotyczyć zarówno wdrożeń ekoinnowacyjnych
w zakresie technologii czy produktu, jak również w zakresie wprowadzenia odpowiednich
metod zarządzania przyczyniających się do minimalizowania negatywnego wpływu organizacji
na środowisko. Ważne, aby innowacje były wprowadzane w sposób planowy, zintegrowany ze
strategią i operacyjnymi działaniami podejmowanymi przez przedsiębiorstwo, a ich efekty
powinny być przedmiotem oceny i kontroli ze strony decydentów. Dlatego też można mówić
o zarządzaniu ekoinnowacjami zarówno w węższym zakresie odnoszącym się do poziomu
organizacji, jak i w szerokim w wymiarze zdecydowanie szerszym, na poziomie programów
regionalnych, krajowych oraz międzynarodowych [5]. W artykule podjęto rozważania na temat
ekoinnowacji z punktu widzenia poziomu organizacji, a w szczególności zarządzania
organizacją przy wykorzystaniu różnych metod i narzędzi.
W literaturze można wymienić wiele narzędzi przyczyniających się do usprawnienia
zarządzania w organizacji w obszarze ochrony środowiska. Niektóre z nich znane są od lat,
np. rozporządzenie EMAS, czy norma ISO 14001. Należy podkreślić, że samo wdrożenia
sformalizowanego systemu zarządzania w przedsiębiorstwie należy traktować jako innowację
organizacyjną [9]. Dlatego systemy zarządzania środowiskowego ciągle stanowią podstawę do
budowania ekoinnowacyjnych rozwiązań w obszarze zarządzania. Podobnie tzw. narzędzia
zarzadzania jakością mające na celu przede wszystkim wyeliminowanie wad i błędów
mogących wpłynąć na pogorszenie jakości wyrobu czy na utratę klienta, stosowane są również
jako ekoinnowacyjne rozwiązania mające na celu minimalizowanie negatywnego wpływu
organizacji na środowisko. Celem artykułu jest wskazanie skutecznych narzędzi
umożliwiających usprawnienie zarządzania w obszarze środowiskowym.
W artykule podjęto próbę wskazania ekoinnowacyjnych rozwiązań przyczyniających
się do usprawnienia zarządzania organizacją w obszarze środowiskowym, a tym samym
zapewnienia wzrostu świadomości proekologicznej oraz zaangażowania pracowników
w procesy mające na celu minimalizowanie negatywnego wpływu na środowisko oraz
zapobieganie zanieczyszczeniom.
Katedra Znormalizowanych Systemów Zarządzania, Wydział Towaroznawstwa, Uniwersytet Ekonomiczny
w Poznaniu
1
72
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Innowacyjne instrumenty zarządzania ekologicznego
Istotną rolę w ekoinnowacyjności odgrywają różnego rodzaju narzędzia i instrumenty,
które można wykorzystać w celu nadzoru nad procesem zarządzania innowacjami
ekologicznymi. Można do nich zaliczyć [8]:
 systemy zarządzania środowiskowego, np. według międzynarodowej normy ISO 14001,
unijnego rozporządzenia EMAS, czy branżowych programów Responsible&Care,
 narzędzia dokonywania przeglądu środowiskowego (ekologicznego),
 ocenę oddziaływania na środowisko (EIA),
 ekologiczne projektowanie cyklu życia wyrobu (LCD, DFE),
 bilans ekologiczny (ekobilans),
 środowiskową oceną miejsc i organizacji (EASO),
 audyt środowiskowy,
 metody wielokrotnego podejmowania decyzji,
 metody modelowania i symulacji,
 metody heurystyczne.
Należy podkreślić, że do najskuteczniejszych endogenicznych czynników determinujących
pojawienie się ekoinnowacji w przedsiębiorstwach należą sformalizowane systemy zarządzania
środowiskowego (zarówno zintegrowane jak i pojedyncze) [4]. W wyniku wdrożenia systemów
zarządzania środowiskowego w przedsiębiorstwach pojawia się potrzeba ciągłego
doskonalenia aspektów środowiskowych, co „obliguje” organizacje do wdrażania kolejnych
rozwiązań innowacyjnych przynoszących korzyści dla środowiska. Z badań przeprowadzonych
przez Katedrę Zarządzania Środowiskiem i Gospodarką Publiczną Uniwersytetu
Zielonogórskiego na potrzeby projektu: „Wzrost innowacyjności regionu jako efekt rozwijania
i upowszechniania dobrych praktyk z zakresu strategicznego zarządzania środowiskowego
w organizacjach województwa lubuskiego” wynika, że 100% przedsiębiorstw posiadających
wdrożony system zarządzania środowiskowego zgodny z wymaganiami międzynarodowej
normy ISO 14001 zadeklarowało wdrożenie innowacji, np. w postaci obniżenia
materiałochłonności energochłonności procesów wewnątrz oraz zmniejszenie wysokości opłat
za korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian [4].
Systemy zarządzania środowiskowego (iso 14001 i emas)
System zarządzania środowiskowego stanowi część ogólnego systemu zarządzania
organizacji, wykorzystywaną do opracowania i wdrożenia polityki środowiskowej
i zarządzania jej aspektami środowiskowymi. Obejmuje on strukturę organizacyjną,
planowanie, odpowiedzialność, praktyki, procedury, procesy i zasoby, które są
wykorzystywane do ustanawiania m.in. polityki środowiskowej, celów środowiskowych oraz
zapewnienia realizacji tych celów.
Norma ISO 14001 jest dokumentem stosowanym na zasadzie dobrowolności,
powszechnie dostępnym i zaakceptowanym przez akredytowaną jednostkę normalizacyjną.
Została ona opracowana w sposób umożliwiający zastosowanie jej do różnych warunków
geograficznych, kulturowych i społecznych. Należy również podkreślić, że w normie
ISO 14001 nie zostały ustalone wymagania bezwzględne, które dotyczą efektów działalności
środowiskowej. Aczkolwiek stanowi ona świetne narzędzie usprawnienia zarządzania
w organizacji w obszarze znaczących aspektów środowiskowych ukierunkowanych na ciągłe
doskonalenie, a to z kolei powinno prowadzić do osiągania efektów środowiskowych. Norma
ISO 14001 może mieć zastosowanie do celów wewnętrznych związanych przede wszystkim
z zapewnieniem skutecznego systemowego podejścia do zarządzania, a także dla celów
73
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
zewnętrznych związanych z efektami ekologicznymi dotyczącymi działalności organizacji
mającymi na celu spełnienie oczekiwań zainteresowanym stronom. Dlatego też stosowanie
systemu zarządzania środowiskowego zgodnego z wymaganiami międzynarodowej normy ISO
14001 może być wykorzystane przez organizację jako wiarygodne i udokumentowane
działania, do których organizacja zobowiązuje się swojej polityce środowiskowej oraz realizuje
poprzez odpowiednie cele środowiskowe. Wprowadzenie zasad zarządzania środowiskowego
stanowi innowacyjne rozwiązanie, ponieważ:
 organizacja ma świadomość swojego wpływu na środowisko oraz aspektów
środowiskowych, którymi wywołuje ten wpływ,
 kierownictwo organizacji może określić strategię działania i zadeklarować ją w polityce
środowiskowej, która stanowi ramy do realizacji celów środowiskowych,
 kierownictwo ustanawia cele i zadania środowiskowe ukierunkowane na minimalizowanie
negatywnego wpływu na środowisko oraz zapobieganie zanieczyszczeniom.
Te kwestie można zrealizować dzięki innowacyjnym rozwiązaniom, np. dzięki
wprowadzeniu określonych procedur i zasad nadzorujących działania ukierunkowane na
zarządzanie znaczącymi aspektami środowiskowymi. Systemowe podejście do zarządzania
środowiskowego wymaga nadzorowania działań, w których są znaczące aspekty środowiskowe
w celu zapewnienia, że realizowane są one w odpowiednich warunkach. W przypadku
nieprawidłowości działania te powinny być korygowane, aby nie pojawiły się po raz kolejny.
Dlatego tak ważną rolę odgrywają działania korygujące i zapobiegawcze, które w wielu
przedsiębiorstwach nie są realizowane. Niestety organizacje, w przypadku nieprawidłowości
środowiskowych skupiają się na skutkach, a nie na przyczynach powstałych niezgodności.
Dopiero innowacyjne rozwiązania w tym zakresie wymuszają działania na przyczynach
wywołujących dany problem i zapewnieniu, że nie pojawią się po raz kolejny. W wielu
organizacjach innowacyjnym narzędziem są często audyty wewnętrzne, które nie tylko skupiają
się na ocenie zgodności i skuteczności działań środowiskowych, ale również stanowią
skuteczne narzędzie doskonalenia działań i usprawniania organizacji pracy. Przegląd
zarządzania jest pojęciem, o którym przedsiębiorcy dopiero słyszą w momencie wdrożenia
systemu zarządzania środowiskowego. Dlatego okresowe przeprowadzanie przeglądów
zarządzania środowiskowego stanowi kolejną ekoinnowację w zakresie zarządzania
organizacją. Omawiane są na nim kwestie dotyczące efektów działalności środowiskowej
organizacji, stopień, w jakim zostały zrealizowane cele i zadania środowiskowe, informacje od
tzw. zainteresowanych działalnością organizacji stron, a także kwestie dotyczące statusu
działań korygujących i zapobiegawczych związanych z niezgodnościami lub potencjalnymi
niezgodnościami środowiskowymi, które zostały zidentyfikowane w organizacji.
Na przeglądzie zarządzania omawiana jest również polityka środowiskowa oraz kwestie
dotyczące ciągłego doskonalenia działań środowiskowych organizacji.
System ekozarządzania i audytu EMAS stanowi również ekoinnowacyjne narządzie
mające na celu usprawnienie zarządzania w organizacji w obszarze ochrony środowiska. Nawet
dla organizacji posiadających wdrożony system zarządzania środowiskowego zgodny
z wymaganiami normy ISO 14001 wdrożenie EMAS stanowi innowacyjne rozwiązania
w dodatkowych obszarach, np. ukierunkowanie organizacji nie tylko na bezpośrednie aspekty
środowiskowe, ale również na jej pośredni wpływ na środowisko i wprowadzanie
ekoinnowacyjnych rozwiązań w celu zarządzania pośrednimi znaczącymi aspektami
środowiskowymi. Ponadto organizacja jest zobowiązana oceniać efekty środowiskowe
i każdego upubliczniać swoje wyniki związane z efektywnością środowiskową w sześciu
obszarach takich jak: efektywność energetyczna, efektywne wykorzystanie materiałów, woda,
odpady, różnorodność biologiczna oraz emisje. Organizacja posiadająca wdrożony EMAS musi
74
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
również informować zainteresowane strony o swoich bezpośrednich i pośrednich znaczących
aspektach środowiskowych oraz o celach jakie sobie stawia do realizacji, a także każdego roku
rozliczać się z założonych celów. Należy podkreślić, że systemy zarządzania środowiskowego
będące same w sobie instrumentem ekoinnowacji stymulują organizacje w zdecydowanie
większym stopniu do prowadzania kolejnych ekoinnowacyjnych rozwiązań niż systemy
niesformalizowane. Ponadto korzyści dla środowiska deklarowane są znacznie częściej przez
organizacje, w których główną determinantą ekoinnowacji są czynniki wewnętrzne w postaci
sformalizowanych systemów zarządzania [4].
Narzędzia zarządzania śrosowiskowego
W organizacjach mogą być stosowane różnego rodzaju narzędzia zarządzania
środowiskowego, które również stanowią ekoinnowacyjne narzędzia we wprowadzaniu
udoskonaleń w zakresie zarządzania środowiskowego. Do narzędzi tych można zaliczyć
standardy dotyczące następujących obszarów:
 oceny systemu zarządzania środowiskowego przy wykorzystaniu audytów
środowiskowych,
 oceny efektów działalności środowiskowej według normy ISO 14031,
 oceny cyklu życia wyrobu według norm ISO serii 14040,
 stosowania etykiet i deklaracji środowiskowych według norm ISO serii 14020,
 projektowania wyrobu pod kątem środowiska.
W ramach ekoinnowacyjnych rozwiązań w obszarze systemu zarządzania
środowiskowego można wykorzystać narzędzie, jakim jest projektowanie wyrobu pod kątem
środowiska. Projektowanie wyrobów z uwzględnieniem aspektów środowiskowych,
występujących w całym jego cyklu życia, cieszy się dużym zainteresowaniem ze strony
klientów, a także organizacji rządowych. Również same organizacje coraz częściej decydują
się na włączenie aspektów środowiskowych podczas projektowania wyrobów, co stanowi
ekoinnowacyjne rozwiązanie. Mimo, iż przewidywanie i identyfikowanie aspektów
środowiskowych powodujących wpływy na środowisko towarzyszące wyrobom w czasie
całego cyklu życia może wydawać się trudne, to organizacje odnoszą znaczne korzyści
z takiego podejścia, m.in. mające na celu stymulację innowacji i możliwości biznesowych,
a także podnoszenie jakości swoich wyrobów. Międzynarodowe standardy, w których
omówione są te kwestie to ISO Guide 64:1997 zawierający wytyczne włączania aspektów
środowiskowych do norm wyrobu oraz ISO TR 14062:2002, w której zawarte są wymagania
dotyczące zarządzania środowiskowego w zakresie włączania aspektów środowiskowych do
projektowania i rozwoju wyrobu [6]. Zastosowanie standardów postępowania może w znaczny
sposób ułatwić organizacji określenie elementów wyrobu mających wpływ na środowisko
i zarazem pomoże ograniczyć ich wpływy na środowisko.
Efekty działalności środowiskowej są wynikiem zarówno utrzymania jak i doskonalenia
systemu zarządzania środowiskowego, natomiast podstawę dla analizy skuteczności systemu
zarządzania środowiskowego stanowią zapisy zawarte w normie ISO 14031. Należy podkreślić,
że wytyczne zawarte w normie ISO 14031 nie są wiążące nawet dla tych organizacji, które
wdrożyły i certyfikowały system zarządzania środowiskowego zgodny z wymaganiami normy
ISO 14001. Jednak zastosowanie wskaźników proponowanych w normie do oceny efektów
działalności środowiskowej może pozytywnie wpłynąć na jakość systemu zarządzania
środowiskowego i zdecydowanie stanowi ekoinnowacyjne rozwiązanie w tym obszarze [7].
Obecnie obserwuje się kolejne innowacyjne podejście do zarządzania środowiskowego
– podejście, które nie skupia się na samej organizacji, lecz na wszystkich wpływach
środowiskowych jej wyrobów [2]. To właśnie wyroby wprowadzone na rynek mają największy
75
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
wpływ na środowisko, dlatego niezmiernie ważne jest poznanie tych zależności i odpowiednie
zapobieganie powstawania nadmiernej uciążliwości dla środowiska. Przeważnie największy
efekt ekologiczny można osiągnąć na etapie projektowania systemu zarządzania
środowiskowego, dobierając odpowiednie materiały (poddostawców), koncentrując się na
osiągnięciu jak największej sprawności urządzenia, czy możliwości recyklingu w ostatnim
etapie życia [3]. Praktycznym narzędziem do identyfikacji i oceny środowiskowych
oddziaływań różnych wyrobów jest ocena cyklu życia – LCA (Life Cycle Assessment).
Zasady oceny cyklu życia wyrobu według norm ISO serii 14000 składają się z czterech
zasadniczych elementów:
 ogólne określenie celu oceny cyklu życia – wymagania zawarte są w normie ISO 14040,
w której zawarto strukturę, ogólne zasady i wymagania dotyczące opracowania
i dokumentowania oceny cyklu życia wyrobów,
 określenie celu i zakresu oceny cyklu życia oraz metod analizy zbioru wejść i wyjść
– wymagania zawarte są w normie ISO 14041, w której zawarto wytyczne dotyczące celu
i zakresu oceny cyklu życia oraz opracowania danych wejściowych i wyjściowych. Ponadto
w dokumencie ISO/TR 14049 odnaleźć można przykłady stosowania wytycznych
zawartych w ISO 14041,
 ocena wpływu cyklu życia – norma ISO 14042, w której odnaleźć można wytyczne do
oceny wpływu cyklu życia, wraz z przykładami zastosowania tej normy zawartymi
w ISO/TR 14047,
 interpretacja wyników – norma ISO 14043, której może towarzyszyć dokument ISO/TR
14048 zawierający wytyczne dotyczące dokumentowania wyników oceny cyklu życia.
Normy dotyczące oceny cyklu życia wyrobu opisują cykl życia wyrobu we wszystkich
fazach jego istnienia. Dowód stanowią wymagania dotyczące zastosowania normy ISO 14040,
której celem jest zwrócenie większej uwagi producentów i konsumentów na oddziaływania
środowiskowe produktów lub działalności przedsiębiorstw, tak aby zmniejszyć ich szkodliwe
skutki.
Stosowanie etykiet i deklaracji środowiskowych w organizacji stanowi kolejne
ekoinnowacyjne narzędzie w ramach zarządzania środowiskowego, również w obszarze
zarządzania aspektami środowiskowymi. Znakom przyporządkowywane są ekologiczne
standardy jakościowe, produktowe i produkcyjne. Ekologiczne standardy produktowe odnoszą
się do zawartości w produkcie szkodliwych substancji, natomiast ekologiczne standardy
produkcyjne określają emisję szkodliwych substancji pochodzącą z procesów produkcyjnych.
Zadaniem etykiet i deklaracji środowiskowych jest przekazywanie w zrozumiały, wiarygodny
i sprawdzalny sposób informacji o znaczących aspektach środowiskowych wyrobu lub usługi
[ISO 14020 2003]. Stąd też organizacja, która posiada system zarządzania środowiskowego i
stosuje etykiety i deklaracje środowiskowe na swoich wyrobach może w ten sposób
informować zainteresowane strony o wpływie swoich wyrobów na środowisko. Stosowanie
tych etykiet na wyrobach może stanowić wynik działań związanych z systemowym podejściem
do zarządzania środowiskowego oraz być wyznacznikiem doskonalenia tego systemu
zarządzania. Wyróżnia się trzy typy etykiet i deklaracji środowiskowych, które zostały opisane
odpowiednio w normach ISO 14024 (deklaracje I-szego typu), ISO 14021 (deklaracje II-giego
typu) i ISO 14025 (deklaracje III-ciego typu).
Green lean management
Koncepcja Lean Management stanowi ciągły proces racjonalizacji całej organizacji oraz jej
stosunków z otoczeniem poprzez wprowadzenie licznych zmian w zakresie działalności,
w strukturze majątku oraz sposobach zarządzania, a także w dziedzinie przygotowania
76
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
zawodowego i kształcenia postaw pracowników. Natomiast green lean management
ukierunkowany jest na usprawnienie organizacji oraz zmniejszenie jej wpływu na środowisko
przy wykorzystaniu koncepcji lean z uwzględnieniem dostępnych metod, technik i narzędzi
mających na celu:
 skrócenie cyklu realizacji działań,
 obniżenie kosztów operacyjnych,
 podniesienie poziomu jakości,
 utrzymanie zaangażowania załogi.
Do narzędzi tych można zaliczyć:
 mapowanie strumienia wartości – mające na celu połączenie wszystkich podejmowanych
działań i realizowanych procesów w celu zobrazowania i zrozumienia przepływu
strumienia wartości; przyczynia się to do wyeliminowania marnotrastwa, zmniejszenia
ilości wytwarzanych odpadów, skrócenia czasu przepływu produktu, wyeliminowanie
zbędnego transportu komponentów, zmniejszenia zanieczyszczeń do powietrza,
 SMED – metoda błyskawicznych przezbrojeń, której ideą jest eliminacja przyczyn
powodujących przestój maszyny w czasie przezbrojenia, co powoduje redukcję
całkowitego cyklicznego czasu produkcyjnego, zmniejszenie zużycia energii elektrycznej,
paliwa oraz zmniejszenie ryzyka wystąpienia sytuacji awaryjnej na stanowisku pracy,
 metoda 5S – wykorzystująca 5 grup technik promujących organizację pracy, określających
standardy, dyscyplinujących oraz tworzących podstawę do ciągłego doskonalenia; metoda
ta przynosi następujące korzyści środowiskowe: zmniejszenie zużycia energii elektrycznej
na stanowiska pracy, redukcja ilości odpadów, zmniejszenie ryzyka wystąpienia sytuacji
awaryjnej,
 kanban – metoda będąca samoregulującym się narzędziem operacyjnym sterowania
produkcją przyczynia się do zmniejszenia ilości wytwarzanych odpadów oraz pośrednio do
zredukowania ilości zużywanych mediów,
 globalne zarządzanie utrzymaniem ruchu TPM – metoda odnosząca się do zarządzania
ukierunkowanego na optymalizację efektywności wyposażenia produkcji, którą osiąga się
poprzez systematyczne konserwacje maszyn i urządzeń; przyczynia się ona do zmniejszenia
zużycia energii, redukcji odpadów. Redukcji poziomu hałasu oraz obniżenia ryzyka
wystąpienia sytuacji awaryjnej.
Zastosowanie metod green lean management w ramach zarządzania środowiskowego,
a tym samym ekoinnowacyjnych rozwiązań umożliwi organizacji osiągnięcie szczupłych
efektów nie tylko w ramach produkcji, jakości, minimalizacji kosztów, ale przede wszystkim
w zakresie minimalizacji negatywnego wpływu na środowisko.
Zakończenie
Wymienione sformalizowane i znormalizowane narzędzia, stanowiące ekoinnowacyjne
rozwiązania w organizacjach przyczyniają się do osiągnięcia znacznych korzyści zarówno
w aspekcie organizacyjnym, ekologicznym jak i ekonomicznym. Narzędzia te nie tylko
usprawniają zarządzanie organizacją, ale opierają się na zarządzania i nadzorowaniu
znaczących aspektów środowiskowych, co przyczynia się do minimalizowania negatywnego
wpływu wynikającego z działalności organizacji na środowisko i zapobiegania
zanieczyszczeniom. To z kolei wywołuje potrzebę ciągłego doskonalenia efektów działalności
środowiskowej organizacji zgodnie ze strategią i polityką środowiskową organizacji.
77
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Literatura:
[1 ] Adamczyk W. (2004) Ekologia wyrobów, Wydawnictwo PKN, Warszawa, s. 188-189.
[2] Brady J. (red.) (2005), Environmental management in organizations: the IEMA handbook,
Wydawnictwo Earthscan, Londyn s. 227.
[3] Emblemsvag J., Bras B. (2001) Activity-based cost and environmental management:
a different approach to ISO 14000 compliance, Springer, p. 31.
[4] Kaźmierczak-Piwko L. (2012), Determinanty działalności ekoinnowacyjnej
przedsiębiorstw, [w:] Zarządzanie i Finanse, r.10, Nr 1, cz. 2.
[5] Matejun M. (2009) Zarządzanie innowacjami ekologicznymi we współczesnym
przedsiębiorstwie, w: Grądzki R., Matejun M. (red.), Rozwój zrównoważony – zarządzania
innowacjami ekologicznymi, Wydawnictwo Media Press, Łódź s. 19-31.
[6] Matuszak-Flejszman A. (2007) System zarządzania środowiskowego w organizacji,
Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań, s. 158.
[7] Matuszak-Flejszman A. (2010) Determinanty doskonalenia systemu zarządzania
środowiskowego zgodnego z wymaganiami normy ISO 14001, Wydawnictwo Uniwersytetu
Ekonomicznego w Poznaniu, Poznań.
[8] Nowak J.J. (2008) Zarządzanie ekologiczne w organizacji, [w:] Kowalczewski W. (red.).
Współczesne paradygmaty nauk o zarządzaniu, Difin, Warszawa, s. 301-303.
[9] Oslo Manual, 2005, OECD/ European Communities.
[10 PN-EN ISO 14020:2003, Etykiety i deklaracje środowiskowe – Zasady ogólne, PKN,
Warszawa 2003.
[11] PN-EN ISO 14031:2002 Zarządzanie środowiskowe – Ocena efektów działalności
środowiskowej – Wytyczne, PKN, Warszawa.
78
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
dr hab. Cezary Kochalski, prof. nadzw. UEP 1
ECO-CONTROLLING W PRZEDSIĘBIORSTWIE
W KONTEKŚCIE ZARZĄDZANIA FINANSAMI
Zarządzanie przedsiębiorstwem pod kątem realizacji celów wynikających z koncepcji
rozwoju zrównoważonego wymaga wsparcia ze strony controllingu, którego zadaniem winno
być poszukiwanie rozwiązań wykorzystujących potencjał środowiskowy i społeczny dla
budowania wartości przedsiębiorstwa. Controlling skoncentrowany na zachowywaniu
zgodności relacji ekonomicznych z wymaganiami środowiskowymi i społecznymi można
nazwać eco-controllingiem.
Celem opracowania jest przedstawienie możliwości wykorzystania controllingu
w przedsiębiorstwie dla osiągnięcia celów wynikających z założeń koncepcji zrównoważonego
rozwoju, w taki sposób, aby działania na rzecz osiągnięcia celów społecznych
i środowiskowych okazały się skuteczne, a jednocześnie osiągnięte wyniki finansowe
zapewniały zakładany wzrost wartości przedsiębiorstwa.
Controlling w realizacji koncepcji rozwoju zrównoważonego
Rozwój zrównoważony w sensie ogólnym to rozwój, który pozwala realizować
potrzeby obecne, nie pozbawiając przyszłych pokoleń możliwości ich realizacji. Nie
pozbawianie przyszłych pokoleń możliwości realizacji potrzeb oznacza, że bieżący rozwój nie
powinien naruszać w sposób istotny i nieodwracalny środowiska życia człowieka. Można
przyjąć, że rozwój zrównoważony przedsiębiorstwa oznacza godzenie aspektów ekologicznych
rozwoju przedsiębiorstwa z wymogami efektywności ekonomicznej oraz oczekiwaniami
społeczeństwa.
Na gruncie przedsiębiorstwa rozwój zrównoważony oznacza równoważenie trzech
obszarów: ekonomicznego, ekologicznego oraz społecznego. Mając to na względzie, można
zakładać różne podejścia do interpretacji skutków tego równoważenia. Możliwa jest
interpretacja, że zysk nie powinien być celem nadrzędnym przedsiębiorstwa, jak i taka, że
podejmowanie działań w sferze ekologicznej i społecznej przyczynia się w długim okresie do
budowania zysku. Pierwsza interpretacja wydaje się być bliska tym poglądom, które
podkreślają pilną potrzebę stawiania na równi celów finansowych i pozafinansowych. Z kolei
druga, typowa dla finansistów, zakłada, że celem głównym przedsiębiorstwa powinien być
zysk, który jest warunkiem rozwoju przedsiębiorstwa zapewniającym wzrost jego wartości.
Mając na uwadze, że państwa coraz bardziej starają się, jeżeli nie wymuszać to nakłaniać
przedsiębiorstwa do położenia nacisku na kwestie ekologiczne i społeczne, nie ma potrzeby
ostatecznego rozstrzygania, które z podejść jest właściwsze. Przedsiębiorstwa podejmując
intensywniejsze działania w sferze ekologicznej i społecznej, zawsze muszą spojrzeć na nie od
strony finansowej, wszak wpływają na koszty, przychody oraz ogólną sytuację
przedsiębiorstwa na rynku.
1
Katedra Controllingu, Analizy Finansowej i Wyceny, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
79
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Z definicji rozwoju zrównoważonego można wnioskować, że wyznaczone cele
ekonomiczne, społeczne i ekologiczne mogą nie być zbieżne. Zachodzi wtedy konieczność ich
uzgodnienia, co oznacza, że realizacja koncepcji rozwoju zrównoważonego nie może polegać
na prostym dodaniu celów społecznych i ekologicznych do celów ekonomicznych, lecz na
uzyskaniu konsensusu [3]. A dążenie do osiągnięcia celów ekonomicznych, społecznych
i ekologicznych na zasadach konsensusu wymaga
koordynacji działań (procesów)
w przedsiębiorstwie.
Kontrola sytuacji w zakresie godzenia aspektów ekologicznych rozwoju
przedsiębiorstwa z wymogami efektywności ekonomicznej oraz oczekiwaniami społeczeństwa
w następstwie działalności przedsiębiorstwa nie powinna polegać tylko na stwierdzeniu, ile
zapłacono kar i podatków, ile wsparcia otrzymało przedsiębiorstwo na działalność ekologiczną
i społeczną, czy przedsiębiorstwo wypełnia normy i standardy jakościowe, oraz, czy i jak
ujawnia informacje w zakresie rozwoju zrównoważonego. Powinna to być kontrola
w kontekście zaplanowanych działań na rzecz przeciwdziałania występowaniu efektów
zewnętrznych w wymiarach społecznym i ekologicznym oraz informowania o nich na
publicznym forum. Innymi słowy, kontrola powstawania efektów zewnętrznych
w przedsiębiorstwie powinna być przedmiotem controllingu.
Przeniesienie na grunt controllingu kontroli powstawania efektów zewnętrznych
w wymiarach ekologicznym i społecznym wpisuje się w tendencje zachodzące we
współczesnym controllingu. Otóż współczesny controlling nie powinien ograniczać się do tzw.
„rachunkowej kontroli”, lecz coraz bardziej wpływać na rozwój przedsiębiorstwa poprzez
poszukiwanie rozwiązań innowacyjnych. W wypadku rozwoju zrównoważonego oznacza to
poszukiwanie sposobów stymulowania innowacji mających na względzie jednocześnie aspekty
ekonomiczne (głównie finansowe), ekologiczne i społeczne [2].
O ile państwo dąży do zapewnienia sobie kontroli nad efektami zewnętrznymi poprzez
rozwiązania bazujące na mechanizmie rynkowym, regulacje bezpośrednie oraz ujawnianie
informacji, o tyle
same przedsiębiorstwa, a ściśle rzecz ujmując, kierownictwa
przedsiębiorstw, przez wykorzystywanie controllingu.
Jak dotąd, nie udało się wypracować jednej, powszechnie akceptowanej definicji
controllingu. Nie ułatwia tego zadania subiektywizm, który towarzyszy jego pojmowaniu.
W rezultacie controlling jest czasami rozumiany w następstwie osobistych przekonań oraz
posiadanej wiedzy, dla niektórych controlling istnieje bądź nie istnieje, zaś w praktyce
zarządzania jest rozumiany i stosowany w formie wynikającej z wewnętrznych kompromisów
[8]. Wybrane definicje controllingu spotykane w literaturze przedmiotu ujęto w tabeli 1.
Z punktu widzenia możliwości realizacji koncepcji rozwoju zrównoważonego
w przedsiębiorstwie, na szczególne zainteresowanie zasługują te definicje controllingu,
w których eksponuje się: 1) ukierunkowanie controllingu na osiąganie celów, 2) koordynację
procesów zachodzących w przedsiębiorstwie, 3) znaczenie informacji w podejmowaniu
decyzji. Mając powyższe na względzie, definicje controllingu zaproponowane przez
P.Horvatha i J.Webera uznano za najodpowiedniejsze, tym bardziej, że są one powszechnie
rekomendowane w polskiej literaturze przedmiotu.
Dokonany wybór definicji controllingu oznacza, że zaakcentowano ujęcie funkcjonalne,
a nie tylko traktowanie controllingu jako rozszerzonej na zarządzanie rachunkowości, które jest
charakterystyczne dla ujęcia instrumentalnego. Funkcjonalne spojrzenie na controlling
przedstawia go jako proces ukierunkowany na skoordynowane osiąganie celów, realizowany
przez planowanie, kontrolę i sprawozdawczość.
80
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Tabela 1.Wybrane definicje controllingu [4]
AUTOR
R. Anthony
Ch. Horngren
R.J.Mockler
P.Horvath
P.R. Pressler
J.Weber
DEFINICJA
Controlling jest narzędziem wspomagającym proces zarządzania, który prowadzi
organizację w stronę wyznaczonych celów, służy osiąganiu przewagi
konkurencyjnej, zapewnia skuteczną realizację strategii i osiąganie sukcesu.
Controlling jest metodą gromadzenia i wykorzystywania informacji w celu
wsparcia i koordynacji procesów planowania i kontroli w całym przedsiębiorstwie.
Celem controllingu jest ciągłe doskonalenie wszystkich decyzji podejmowanych w
przedsiębiorstwie.
Controlling jest procesem systematycznego porównywania planów z ich
rzeczywistą realizacją, co pozwala na podjęcie szybkich działań korygujących.
Mają one w pełni wykorzystać wszelkie zasoby przedsiębiorstwa dla efektywnego
i skutecznego osiągnięcia założonych celów.
Controlling jest podsystemem zarządzania, który koordynuje planowanie, kontrolę
i dostarczanie informacji i w ten sposób wspiera adaptację
i koordynację całego systemu. Działania te są ukierunkowane na wyznaczone cele,
czyli na osiągnięcie określonych wcześniej efektów.
Controlling zorientowany na rachunkowość powinien umożliwić stworzenie
instrumentarium służącego procesowi zasilania w informację, gromadzeniu i
przetwarzaniu danych. Instrumentarium to powinno zapewnić realizację celów
przedsiębiorstwa. Tak rozumiany controlling stanowi swoistego rodzaju
"ekonomiczne sumienie przedsiębiorstwa"
Controlling wspiera kadrę zarządzającą, poczynając od kierowników centrów
odpowiedzialności, aż do zarządu, w wypełnianiu ich zadań. Najważniejszymi
aspektami controllingu są: 1) zapewnienie dostępu do rzetelnej informacji, 2) forma
kierowania, która umożliwia skuteczne osiąganie założonych celów
przedsiębiorstwa,
3)
koordynacja
wszelkich
obszarów
kierowania
przedsiębiorstwa, co zwiększa efektywność podejmowanych decyzji i ułatwia
wdrażanie strategii.
Podstawowe kryteria klasyfikacyjne controllingu przedstawiono w tabeli 2.
Tabela 2. Kryteria klasyfikacyjne controllingu [3, 4, 5, 6]
Autor
S. Marciniak
S. Nowosielski
J. Nesterak











Kryteria wyodrębniania rodzajów controllingu
przedmiot działalności
horyzont czasu
zakres
idea/cel działania
waga decyzji będących przedmiotem wspomagania
obszary funkcjonowania przedsiębiorstwa
szczebel zarządzania
zakres działania
obszar funkcyjny
zakres kompetencji
forma organizacyjna
81
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
M. Sierpińska, B. Niedbała



zakres działania
szczebel zarządzania
obszar funkcyjny
Z analizy kryteriów klasyfikacyjnych controllingu ujętych w tabeli 2 wynika, że
powszechnie stosowanym, a jednocześnie podstawowym podziałem controllingu jest podział
ze względu na szczebel zarządzania. Jest on ściśle związany z horyzontem czasowym decyzji.
Zgodnie z tym kryterium controlling w przedsiębiorstwie dzieli się na controlling strategiczny
oraz controlling operatywny Controlling strategiczny odnosi się do procesów o długim
horyzoncie czasowym (ponad 1 rok) pod kątem właściwego ich ukierunkowania. Controlling
operatywny dotyczy procesów o krótkim horyzoncie czasowym (do 1 roku) pod kątem
osiągnięcia celów bieżących.
Do podstawowych narzędzi controllingu strategicznego należy zaliczyć metody analizy
strategicznej. Głównymi narzędziami controllingu operatywnego są: rachunek kosztów,
budżetowanie, analiza wskaźnikowa oraz raportowanie.
Innym kryterium klasyfikacyjnym controllingu prezentowanym powszechnie w literaturze
przedmiotu są obszary funkcyjne. Z punktu widzenia tego kryterium, wyróżnia się controlling
finansowy, controlling produkcji, controlling personalny, controlling sprzedaży i marketingu,
controlling badań i rozwoju, controlling inwestycji, controlling gospodarki materiałowej.
W najnowszej literaturze przedmiotu, podział controllingu według kryterium funkcjonalnego
wzbogaca się o eco-controlling [1, 4].
Istota i rola eco-controllingu w przedsiębiorstwie
Systemy planowania, kontroli oraz zasilenia w informacje powinny przynieść wiele
korzyści ekologicznych i społecznych, takich jak: poprawa jakości życia i stanu zdrowotnego
społeczeństwa, poprawa jakości wód, wzrost plonów, wolniejsze wyczerpywanie się zasobów
surowców, wydłużenie okresu eksploatacji majątku trwałego [7].
System planowania, kontroli oraz dostarczania informacji dla osiągania korzyści
ekologicznych i społecznych to w skrócie eco-controlling, który z jednej strony powinien
prowadzić do obniżki kosztów w przedsiębiorstwie, z drugiej , do spełnienia oczekiwań
społecznych (np. w odniesieniu do stosowanych materiałów oraz postępowania z odpadami).
Osiągnięcie tych celów jest uzależnione od wielu czynników, takich jak: aktualna kondycja
finansowa przedsiębiorstwa, umiejętności w zakresie planowania oraz zdolności do działań
proekologicznych we wszystkich procesach zachodzących w przedsiębiorstwie.
Można wyróżnić trzy grupy korzyści w związku z realizacją eco-controllingu
w przedsiębiorstwie, są to: obniżka kosztów, poprawa relacji z interesariuszami, zwiększenie
szans rynkowych.
Obniżka kosztów odnosi się do zmniejszenia nakładów na surowce
i energię, odzysk i recykling odpadów oraz eksploatację urządzeń produkcyjnych i ochronnych.
Poprawa relacji z interesariuszami wiąże się z budową stosunków zaufania z władzami,
konsumentami, bankami, zakładami ubezpieczeniowymi, grupami ekologicznymi oraz większą
identyfikacją pracowników z celami ekologicznymi i społecznymi przedsiębiorstwa. Większe
szanse rynkowe związane są natomiast z tworzeniem nowych źródeł przewagi konkurencyjnej,
wykorzystywaniem nisz rynkowych, zapewnieniem jakości produktów i procesów
technologicznych, stabilizacją produktów w długim okresie, przenikaniem do nowych
segmentów rynku.
Eco-controlling a finanse przedsiębiorstwa
Stosowanie eco-controllingu w przedsiębiorstwie nie może odbywać się w oderwaniu
od oceny sytuacji przedsiębiorstwa w zakresie rentowności, płynności finansowej, sprawności
82
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
gospodarowania majątkiem, zadłużenia, sytuacji na rynku kapitałowym, opłacalności
inwestycji, ryzyka i kosztu kapitału. Nadto – często wymaga wsparcia finansowego.
Do oceny sytuacji w zakresie rentowności, płynności finansowej, sprawności
gospodarowania majątkiem, zadłużenia, sytuacji na rynku kapitałowym, opłacalności
inwestycji, ryzyka i kosztu kapitału służy analiza finansowa przedsiębiorstwa. Celem analizy
finansowej jest rozpoznawanie zmian oraz identyfikacja przyczyn zmian w powyższych
obszarach w badanym okresie. W kontekście wdrażania eco-controllingu w przedsiębiorstwie
idzie o wskazanie, jak działania proekologiczne i prospołeczne przedsiębiorstwa pod kątem
obniżki kosztów, poprawy relacji z interesariuszami oraz zwiększenia szans rynkowych,
przełożyły się na sytuację majątkową i kapitałową oraz wyniki przedsiębiorstwa z punktu
widzenia pomnażania jego wartości.
Wsparcie finansowe eco-controllingu ma zapewnić niezakłócony przebieg wszystkich
procesów gospodarczych oraz osiągnięcie zakładanych celów w zakresie efektywności
ekonomicznej. Owo wsparcie powinien zapewnić controlling finansowy.
Uwagi końcowe
Zasadniczym zadaniem współczesnego controllingu jest wspieranie rozwoju
przedsiębiorstwa. Jeżeli rozwój przedsiębiorstwa ma dokonywać się zgodnie z założeniami
koncepcji rozwoju zrównoważonego, to w controllingu niezbędne jest poszukiwań rozwiązań
innowacyjnych, takich, które w procesach planowania, kontroli oraz wsparcia informacyjnego
zapewnią w sposób należyty jednoczesne i skoordynowane ujmowanie aspektów
ekonomicznych, społecznych i środowiskowych. Postawienie takiego wyzwania przed
controllingiem oznacza, że w koncepcji rozwoju zrównoważonego należy przyjmować ujęcie
funkcjonalne controllingu.
System planowania, kontroli oraz dostarczania informacji dla osiągania korzyści
ekologicznych i społecznych to eco-controlling, który nie może abstrahować od finansów
przedsiębiorstwa. Decyzje i działania w aspektach rozwoju zrównoważonego przekładają się
na kondycję finansową przedsiębiorstwa .
Literatura:
[1] Chomuszko M. (2015) Controlling procesów, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
[2] Kochalski C. (2014) Controlling musi szukać innowacyjnych rozwiązań, RzeczpospolitaBDO, Warszawa.
[3] Marciniak S. (2008) Controlling: teoria, zastosowania, Difin, Warszawa.
[4] Nesterak J. (2015) Controlling zarządczy, Oficyna Wolters Kluwer business, Warszawa.
[5] Nowosielski S. (2002) Controlling w zarządzaniu przedsiębiorstwem, Wydawnictwo AE
we Wrocławiu.
[6] Sierpińska M., Niedbała B. (2003) Controlling operacyjny w przedsiębiorstwie,
Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
[7] Tyrała B., Stęplewski B. (2004) Controlling nowoczesną metodą zarządzania
strategicznego, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń.
[8] Wiśniewska A.M., Antczak J. (2014), Controlling a strategie rozwoju MSP z województwa
mazowieckiego, Akademia Finansów i Biznesu Vistula, Warszawa.
83
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
dr hab. Joanna Kulczycka1, mgr Małgorzata Wernicka2
CZY ZAMÓWIENIA PUBLICZNE MOGĄ BYĆ ZIELONE?
ZNACZENIE KOSZTÓW CYKLU ŻYCIA
Szacuje się, iż zamówienia publiczne stanowią 15-20% światowego PKB, w tym
średnio w krajach UE wynoszą 19% (http://ec.europa.eu/environment/gpp/what_en.htm).
Komisja Europejska od początku XXI wieku intensywnie promuje tzw. „zazielenienie”
zamówień publicznych. W tym celu opracowywane są zestawy kryteriów (kart produktów)
dotyczących zielonych zamówień publicznych (ZZP) w odniesieniu do wybranych grup
produktów i usług m.in. budownictwo, energia elektryczna, żywność. Kryteria te zawierają
odwołania m.in. do eko-etykietowania, metody oceny cyklu życia (LCA), kosztów cyklu życia
(LCC) i innych aktów prawnych (np. rozporządzenia w sprawie oznakowania efektywności
energetycznej Energy Star nr 106/2008 w odniesieniu do komputerów i monitorów).
Zgodnie z definicją KE zielone zamówienia publiczne (green public procurement)
oznaczają politykę, w ramach, której podmioty publiczne poszukują rozwiązań ograniczających
negatywny wpływ produktów i usług na środowisko, a przez to wpływają na rozwój
i upowszechnienie technologii środowiskowych.
W dniu 28 marca 2014 r. zostały opublikowane nowe dyrektywy w zakresie zamówień
publicznych:
 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/24/UE z dnia 26 lutego 2014 r.
w sprawie zamówień publicznych, uchylająca dyrektywę 2004/18/WE, w sprawie
koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy
i usługi,
 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/25/UE z dnia 26 lutego 2014 r.
w sprawie udzielania zamówień przez podmioty działające w sektorach gospodarki
wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych, uchylająca dyrektywę 2004/17/WE
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/23/UE z dnia 26 lutego 2014 r.
w sprawie udzielania koncesji. Termin implementacji dyrektyw do porządków prawnych
państw członkowskich UE upływa 18 kwietnia 2016 roku.
Regulacje te wprowadzają pojęcie oferty najkorzystniejszej ekonomicznie, którą określa
się na podstawie ceny lub kosztu, w tym kosztu cyklu życia (LCC) lub najlepszej relacji jakości
do ceny, co oznacza iż uwzględnia się aspekty jakościowe, środowiskowe lub społeczne.
Dopuszcza się również, iż państwa członkowskie mogą postanowić, że instytucje zamawiające
nie mogą stosować wyłącznie ceny lub wyłącznie kosztu jako jedynego kryterium udzielenia
zamówienia, lub ograniczyć ich zastosowanie do określonych kategorii instytucji
zamawiających lub określonych rodzajów zamówień. Zgodnie z art. 68 - rachunek kosztów
cyklu życia obejmuje w odpowiednim zakresie niektóre lub wszystkie poniższe koszty
ponoszone w czasie cyklu życia produktu, usługi lub obiektów budowlanych:
1
2
Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk
doktorantka, Akademia Górniczo-Hutnicza, Wydział Zarzadzania
84
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
a) koszty wewnętrzne, w tym koszty związane z nabyciem (takie jak koszty produkcji),
użytkowania (takie jak koszty zużycia energii, i innych zasobów), koszty utrzymania oraz
koszty związane z wycofaniem z eksploatacji (takie jak koszty zbiórki i recyklingu); oraz
b) koszty przypisane ekologicznym efektom zewnętrznym związane z przedmiotem
zamówienia na przestrzeni cyklu życia, o ile ich wartość pieniężną można określić
i zweryfikować (mogą one obejmować koszty emisji gazów cieplarnianych i innych
zanieczyszczeń oraz inne koszty łagodzenia zmiany klimatu) - jest to stosunkowo nowe
ujęcie pojęcia LCC, które w literaturze – było dotychczas zdecydowanie identyfikowane z
metodyką oceny cyklu życia poprzez dokonywanie wyceny dla jednostki funkcjonalnej
ustalonej w LCA. Istotne znaczenie ma też fakt, iż w nowych dokumentach kryteria
udzielenia zamówień mają uwzględniać wszystkie aspekty występujące w kolejnych etapach
cyklu życia.
Pojęcie cyklu życia zostało również zdefiniowane w znowelizowanej w dniu 9 kwietnia
2015 r. ustawie Prawo zamówień publicznych. Cyklu życia produktu to wszelkie możliwe
kolejne fazy istnienia danego produktu, to jest: badanie, rozwój, projektowanie przemysłowe,
produkcja, naprawa, modernizacja, zmiana, utrzymanie, logistyka, szkolenia, testowanie,
wycofanie i usuwanie. W ustawie wskazano również na cenowe i pozacenowe czynniki
decydujące przy wyborze oferty, wprowadzono zagadnienie rażąco niskiej ceny. (Szczegółowy
opis dostępny w prezentacji M. Skowron – UZP pt. Zielone zamówienia publiczne -Aspekty
środowiskowe w świetle ustawy Prawo zamówień publicznych oraz nowo przyjętych dyrektyw
w sprawie zamówień publicznych, z dnia 25.02.2015). Z kolei w art. 131k. Ustawy powołano
się na koszty cyklu życia, które można stosować w przypadku zamówień w dziedzinach
obronności i bezpieczeństwa (inne to m.in. rentowność, serwis posprzedażny i pomoc
techniczna, bezpieczeństwo dostaw, interoperacyjność oraz właściwości operacyjne, określone
w specyfikacji istotnych warunków zamówienia) – jednak nie podano definicji tych kosztów.
Koszty cyklu życia w zielonych zamówieniach publicznych
Precyzując
pojęcie
kosztów
cyklu
życia
KE
(http://ec.europa.eu/environment/gpp/lcc.htm) powołuje się na szczegółowy opis metodyki
rachunku kosztów cyklu życia (przede wszystkim dla wyrobów) przedstawiony w publikacji
Environmental Life Cycle Costing w 2008 r., w której koszty cyklu życia w zależności od celu
i szczegółowości analizy podzielono na trzy typy:
1. konwencjonalne (conventional LCC) – obliczane zgodnie z tradycyjnymi metodami
kalkulacji kosztów, ale z uwzględnianiem wszystkich faz cyklu życia produktu. Obejmują
one koszty, które ponoszone są głównie przez producenta (wytworzenia) oraz konsumenta
(posiadania). Ich celem jest ustalenie kosztu jednostkowego dla danego wyrobu. Koszty
wytworzenia powinny być identyfikowane w podziale na poszczególne procesy. Takie
podejście nie uwzględnia myślenia w kategoriach cyklu życia, a koszty są zazwyczaj
oddzielane od wyników ocen ekologicznych prowadzonych techniką LCA. Jest to ujęcie
najbardziej zbliżona do stosowanej powszechnie metody kalkulacji kosztów, tzw.
całkowitego kosztu posiadania (Total Cost of Ownership, TCO), jednak różnica między
LCC i TCO wynika z faktu, iż w TCO analizuje się koszty w fazach nabycia i używania,
a nie całego cyklu życia, np. kosztów zagospodarowania odpadu. Konwencjonalne LCC
jest najczęściej stosowane do porównywania różnych wariantów produkcji i identyfikacji
tzw. „hotspots” - miejsc o najwyższym poziomie kosztów, oraz do porównywania
alternatywnych rozwiązań i produktów,
85
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
2. środowiskowe (environmental LCC) – analiza tych kosztów musi być prowadzona jest dla
wytyczonych i obowiązujących w LCA granic systemu, a koszty jednostkowe
kalkulowane są w przeliczeniu na analizowaną jednostkę funkcjonalną. Uwzględnia się
koszty występujące w całym łańcuchu dostaw (producent, konsument, transport,
zagospodarowanie odpadów), a dodatkowo koszty związane z ochroną środowiska, które
mogą wystąpić w przyszłości w czasie możliwym do przewidzenia tzn. do analizy należy
włączyć takie koszty działań, które należy ponieść w celu spełnienia przepisów
środowiskowych oraz inne możliwe do przewidzenia dodatkowe opłaty za korzystanie ze
środowiska, np. koszty przekroczenia dopuszczalnej emisji CO2, koszty dodatkowych
kontroli i wymaganych prawnie rozwiązań, tj. koszty gwarancji finansowych przy
rekultywacji składowisk odpadów, koszty zamykania, rekultywacji, czy monitorowania
składowisk odpadów, itp.,
3. społeczne (societal LCC) - koszty środowiskowe powiększone o wydatki ponoszone ze
środków publicznych lub wydatki jakiegokolwiek innego podmiotu a związane z kosztami
ochrony środowiska (koszty zewnętrzne), warunkami pracy czy utylizacją danego
produktu (koszty społeczne). Koszty społeczne bazują na idei analizy kosztów i korzyści
(AKK) w ujęciu monetarnym. W momencie, gdy koszty zewnętrzne są internalizowane do
analiz nie włącza się wyników LCA, gdyż to powodowałoby podwójne liczenie zagrożeń
środowiskowych. Podstawowe różnice z zakresie analizy kosztów dla poszczególnych
typów kosztów zaprezentowano na rysunku 1.
W zasadzie proponowane ujęcie kosztów w ZZP łączy metodę środowiskowych
kosztów cyklu życia i analizy kosztów i korzyści poprzez propozycje szacowania kosztów
zewnętrznych. AKK ujmuje bowiem zarówno elementy ilościowe, jak i jakościowe. Są wśród
nich kwestie ekonomiczne, społeczne i ekologiczne. Sama analiza dostarcza wielu potrzebnych
informacji o uzyskiwanych korzyściach, a także wskazuje, którą opcję (inwestycje czy inne
przedsięwzięcie) wybrać. AKK posiada swój własny algorytm realizacji, który składa się z
kolejnych etapów od określenia celu analizy po dokonanie oceny i wyboru rozwiązania (rys.
2), którego kryterium podawane jest w ujęciu finansowym, tj. w pieniądzu z wykorzystaniem
wiedzy prowadzącego analizę [1].
86
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Rys.1. Różnice w poszczególnych rodzajach kosztów cyklu życia [4]
87
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Określenie celu analizy kosztów i korzyści
↓
Identyfikacja kosztów oraz korzyści przedsięwzięcia
↓
Kwantyfikacja rozpoznanych kosztów i korzyści
↓
Wycena (waloryzacja pieniężna) kosztów i korzyści
↓
Uwzględnienie rozkładu kosztów i korzyści w czasie (dyskontowanie)
↓
Określenie formuły porównania kosztów i korzyści
↓
Dokonanie oceny i wyboru rozwiązania
Rysunek 2. Algorytm realizacji analizy kosztów i korzyści [1]
Metoda AKK należy do grupy technik analiz finansowo-ekonomicznych (pozostałe to
analiza efektywności kosztowej, ocena wpływu ekonomicznego, ocena wpływu inwestycji na
środowisko, czy metoda analizy logicznej) rekomendowanych do stosowania w wyborze
projektów dofinasowanych z funduszy strukturalnych, gdyż szacowane efekty projektu są
zazwyczaj przedstawiane w kategoriach finansowych. Zagadnienie te są opisane
w Przewodniku Komisji Europejskiej do analizy kosztów i korzyści projektów inwestycyjnych
na lata 2014-2020 i we wcześniejszych wydaniach. Procedura postępowania polega na
obliczaniu tzw. zaktualizowanej wartości netto (NPV) oraz finansowej wewnętrznej stopy
zwrotu (IRR), a w dalszej fazie na włączeniu w formie opisowej lub finansowej również tych
czynników, które nie dają się łatwo ująć w kategoriach finansowych kosztów i korzyści (np.
wpływ projektu na środowisko). Z tego względu wskaźnikiem stosowanym przy ocenie jest
ekonomiczna stopa zwrotu (ERR). Dlatego też w AKK istotne znaczenie mają ustalenia
dotyczące:
 realnej analizy i oceny nakładów inwestycyjnych,
 czasu trwania inwestycji i całego przedsięwzięcia (np. na podstawie oceny potencjalnej
bazy zasobowej),
 weryfikacji kosztów (energii, materiałów, wynagrodzenia, amortyzacji, opłat
i podatków),
 analizy przychodów (w tym cen z uzyskiwanych produktów oraz korzyści
z odzyskanego lub oczyszczonego terenu, oraz korzyści dla społeczeństwa
i środowiska),
 przyjętej do oceny stopy dyskontowej (proponowana dla przedsiębiorcy to 10-12%,
natomiast dla inwestycji gminnej – 5%).
Ponieważ AKK wymaga także zbadania wpływu projektu netto na dobrobyt
gospodarczy to często w analizach dokonuje się również:
 przeliczenia cen rynkowych na ceny kalkulacyjne;
 monetyzacji oddziaływań pozarynkowych, projekt może przynieść skutki w postaci
poprawy oddziaływania na środowisko, społeczeństwo lub na zdrowie, które nie mają
ceny rynkowej, ale są istotne dla osiągnięcia celu projektu i dlatego muszą zostać
ocenione i włączone do oceny projektu (np. model Environmental Landscape Feature);
88
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań



włączenia dodatkowych efektów pośrednich (jeśli są istotne);
zdyskontowania oszacowanych kosztów i korzyści;
obliczenia wskaźników efektywności ekonomicznej (ekonomiczna zaktualizowana
wartość netto, ekonomiczna stopa zwrotu i wskaźnik K/K).
Monetaryzacja oddziaływań pozarynkowych i wycena kosztów zewnętrznych
(internalizacja) dotyczących szkód w środowisku będzie istotnym wyzwaniem dla stosujących
zielone zamówienia publiczne ze względu na wciąż dopracowywaną metodykę wyceny w wielu
obszarach. KE powołuje się na przykłady wyceny kosztów zewnętrznych w Dyrektywnie
2009/33/UE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania ekologicznie czystych
i energooszczędnych pojazdów transportu drogowego. Powołując się na zieloną księgę
Komisji w sprawie transportu miejskiego z dnia 25 września 2007 r. zatytułowanej „W kierunku
nowej kultury mobilności w mieście” zaproponowano internalizacja kosztów zewnętrznych,
związanych ze zużyciem energii, emisją CO2 i zanieczyszczeń podczas całego cyklu
użytkowania pojazdów i wówczas wskazano, aby te dodatkowe kryteria były stosowane
w procedurze udzielenia zamówienia, obok ceny pojazdu (http://eur-lex.europa.eu/legalcontent/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32009L0033&from=pl). W załączniku dyrektywy
zaproponowano wycenę kosztów zewnętrznych (tab. 1), natpmast w najnowszym przewodniku
do AKK wycene związana z przewozem osób i towarów (tab. 2).
Tabela 1. Koszty emisji w transporcie drogowym (według cen z 2007 r.)
CO2
NOx
NMHC
Cząstki stałe
EUR/kg
EUR/g
EUR/g
EUR/g
0,03-0,04
0,0044
0,001
0,087
Źródło: Dyrektywa 2009/33/UE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania
ekologicznie czystych i energooszczędnych pojazdów transportu drogowego
Tabela 2. Koszty zewnętrzne transportu (według cen z 2014 r.)
Koszty przewozu
EUR/osobę/km
EUR/tonę/km
Transport drogowy
0,015
0,026
Transport kolejowy
0,007
0,006
Źródło: Guide to Cost-benefit Analysis of Investment Projects Economic appraisal tool for
Cohesion Policy 2014-2020
Ponieważ w Polsce – pomimo intensywnej promocji prowadzonej przez Urząd
Zamówień Publicznych, wciąż dominującym kryterium jest cena, oraz biorąc pod uwagę fakt,
iż internalizacja kosztów nie została wprowadzona w nowelizacji prawa, a sama definicja LCC
może być różnie interpretowana to można się spodziewać, iż stosowane będą inne procedury
promujące zazielenianie zamówień.
Aspekty środowiskowe e zielonych zamówieniach publicznych
W praktyce aspekty środowiskowe mogą być wprowadzone w procedury przetargowe
na poszczególnych etapach zamówienia:
1. Określenie potrzeb, zdefiniowanie przedmiotu zamówienia – dotyczy działań
przygotowawczych do opracowania specyfikacji technicznej w tym oszacowania
wartości zamówienia. Uwzględnianie aspektów środowiskowych, jak i kosztowych,
89
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
2.
3.
4.
5.
powinno dotyczyć całego cyklu życia produktu, tzn. również jego użytkowania i
końcowego zagospodarowania.
Sformułowanie specyfikacji technicznych – dotyczy opracowania informacji i reguł,
dla potencjalnych uczestników postępowania. Parametry dotyczące aspektów
środowiskowych muszą być jednak dostatecznie precyzyjne, aby umożliwić
wykonawcom ustalenie przedmiotu zamówienia, a instytucjom zamawiającym
udzielenie zamówienia.
Kwalifikacja wykonawców poprzez wskazanie środków zarządzania środowiskiem,
które wykonawca będzie mógł zastosować podczas realizacji zamówienia. Np.,
zgodnie z wytycznymi KE dla robót budowlanych, oferenci są zobowiązani do
wykazania swoich możliwości technicznych do wdrożenia określonych środków
zarządzania środowiskowego, spełniającego określone wymogi, np. w zakresie
ograniczania do minimum wytwarzania odpadów na terenie budowy, czy efektywnego
gospodarowania energią i wodą.
Kryteria ocen ofert, np. oferty najkorzystniejszej ekonomicznie (art. 53), nie muszą
oznaczać najniższej ceny nabycia. W praktyce wiąże się to z wdrażaniem koncepcji
kosztów cyklu życia (LCC). W takim ujęciu cena nabycia produktu nie powinna być
jedynym kryterium wyboru w zamówieniu, gdyż często wyroby tanie charakteryzują
się wysokim kosztami użytkowania, np. w zakresie zużycia energii, krótkiego czasu
użytkowania (jakość i trwałość wyrobów) lub wysokich kosztów zagospodarowania
odpadów.
Sposób realizacji zamówienia, np. warunki realizacji zamówienia, mogą
w szczególności dotyczyć względów społecznych i środowiskowych (art. 26), a także
powinny dotyczyć gwarancji, oceny jakości itp. [3].
W Polsce wprowadzono wiele działań usprawniających udział czynników
pozacenowych w ZZP w ostatnich latach. Bardzo ciekawym przedsięwzięciem jest monitoring
ZZP dostępny na http://www.monitoringzzp.pl/. Z najnowszego raportu Fundacji
CentrumCSR.PL wynika, iż z przebadanych pod kątem stosowania klauzul społecznych
i środowiskowych blisko 1200 zamówień publicznych, ogłaszanych przez urzędy, uniwersytety
i instytucje centralne jedynie w 1,8% przetargów wprowadzono wymogi dotyczące warunków
zatrudnienia, a kwestie ekologiczne uwzględniono tylko w co piątym zamówieniu (20%).
Wskazuje to i tak na znaczący postęp, w ilości wprowadzonych zamówień, gdyż badanie
wykonane przez IGSMiE PAN w 2009 r. wskazywały na nikły udział tego typu zamówień
w przetargach. Badania prowadzone w IGSMiE dotyczyły 1393 przetargów, które zostały
ogłoszono w okresie 10.11- 20.11.2009 r w Biuletynie Zamówień Publicznych z branży:
ekologia, budownictwo-obiekty, ciepłownictwo i gaz, energoelektryczna, komputery
i informatyka, środki czystości, motoryzacja, spożywcza, surowce i paliwa, wodno
- kanalizacyjna, projektowanie, BHP. Z 1393 jedynie w 126 przetargach kryterium najniższej
ceny było uzupełnione o inne dodatkowe kryteria, przy czym najczęściej były to:
1. w około 80 przetargach dodatkowe finansowe korzyści np. : rabat, upust, marża,
niezmienność ceny (wskaźnik wzrostu ceny), warunki płatności . W tych przypadkach
kryterium ceny miało wagę 60-95%.
2. w 21 przetargach dodatkowym kryterium były warunki gwarancji, a ich waga gwarancji
stanowiła 5-10 %
3. w 18 przetargach dodatkowym kryterium była jakość, a jej waga to najczęściej 30%
4. czasami kryterium dodatkowym były: termin realizacji, doświadczenie zawodowe czy
koncepcja organizacji pracy,
90
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
5. w 10 przypadkach dodatkowym kryterium były warunki (parametry) technicznoeksploatacyjne czy techniczno-użytkowe, średnie zużycie paliwa, zużycie energii.
Przyjmując założenie, iż wszystkie oferty dotyczące parametrów technicznych i jakości
są zamówieniami zielonymi wówczas można przyjąć, iż w analizowanej próbie było ich 28, co
stanowiło 2%, natomiast przyjmując założenie, iż te, w których wspomina się o gwarancji są
zamówieniami, uwzględniającymi kryterium korzyści ekonomicznych to stanowiły one kolejne
1,5%. Badając sama branżę motoryzacyjną, gdyż jak wykazano powyżej w KE trwały
intensywne prace w tym obszarze, w okresie 14.10-21.11.2009 r. przeanalizowano
220 przetargów. Jedynie w 10 z nich uwzględniono parametry techniczne (z waga 15-30),
a w 8 warunki gwarancji (z waga 5-20). Jedynie w 1 przypadku kryterium oceny była cena –
waga 80 i średnie zużycie paliwa na 100 km – waga 20 i był to przetarg nieograniczony
ogłoszony przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa w Opolu.
Podsumowanie
Zgodnie z danymi prezentowanymi na stronie http://www.monitoringzzp.pl/ wartość
zamówień publicznych w ciągu dziesięciu lat wzrosła w Polsce aż czterokrotnie. W samym
2013 roku wynosiła 142 mld zł, co stanowiło 8,76% PKB. Pomimo, iż zidentyfikowano
i opisano wiele korzyści dotyczących wdrażania ZZP, wciąż w Polsce nie jest to tak popularne
narzędzie jak w innych krajach UE. Pewne trudności może powodować również brak
doprecyzowania kryterium kosztów cyklu życia, pomimo, iż zidentyfikowania i wprowadzenia
w znowelizowanej ustawie pojęcia cyklu życia.
Literatura:
[1] Becla A., Czaja S., Zielińska A. (2012) Analiza kosztów i korzyści w wycenie środowiska
przyrodniczego, Difin, Warszawa.
[2] Hunkeler D., Lichtenvort K., Rebitzer G. (ed.) (2008) Environmental life cycle costing,
SETAC, CRC Press, Taylor & Francis Group, s. 192.
[3] Kulczycka J. (2011) Zielone, ekologiczne i zrównoważone zamówienia publiczne,
W:
N.
Ćwik
(red.)
Wspólna
odpowiedzialność,
FOB,
Warszawa,
http://odpowiedzialnybiznes.pl/wp-content/uploads/2014/01/Wspolnaodpowiedzialnosc_rola_dostaw_i_zakupow.pdf
[5] Kulczycka J. (2012) Eko-efektywność procesów inwestycyjnych z wykorzystaniem koncepcji
cyklu życia produktu, IGSMiE PAN, SRM 169, Kraków.
[6] Skowron M., prezentacja pt. Zielone zamówienia publiczne -Aspekty środowiskowe
w świetle ustawy Prawo zamówień publicznych oraz nowo przyjętych dyrektyw w sprawie
zamówień publicznych, z dnia 25.02.2015, Urząd Zamówień Publicznych www.uzp.gov.pl
[7] Przewodnik Komisji Europejskiej do analizy kosztów i korzyści projektów inwestycyjnych
na lata 2014-2020, EuropeanUnion, 2014r.Guide to Cost-benefit Analysis of Investment
Projects Economic appraisal tool for Cohesion Policy 2014-2020
[8] Zielona Księga Komisji Europejskiej W kierunku nowej kultury mobilności w mieście,
z dnia 25 września 2007 r.
[9] http://www.monitoringzzp.pl/
91
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Maciej Krzyczkowski1
EMAS JAKO NARZĘDZIE WSPIERAJĄCE EKOINNOWACJE
System ekozarządzania i audytu (EMAS) to narzędzie zarządzania organizacją
nastawione na ochronę środowiska, oszczędność energii oraz efektywne wykorzystanie
zasobów. To swoisty „know-how” pozwalającym firmom realizować swoje cele biznesowe
w sposób odpowiedzialny środowiskowo, czyli w sposób efektywny, oszczędny i ekologiczny.
Jego stosowanie może stanowić również realne wsparcie dla ekoinnowacji.
Innowacje w służbie ochrony środowiska
Wdrażanie ekoinnowacji w przedsiębiorstwach i innych organizacjach skupia się na
opracowywaniu i wprowadzaniu kreatywnych i nowatorskich rozwiązań w procesach
produkcyjnych lub usługowych organizacji. Ekoinnowacje mogą dotyczyć samej organizacji
ale również jej łańcucha wartości lub całego modelu biznesowego. Jednocześnie powinny
prowadzić do poprawy efektywności środowiskowej.
Ekoinnowacje koncentrują się na ograniczaniu negatywnego oddziaływania na
środowisko i lepszym wykorzystywaniu zasobów przy pomocy nowych rozwiązań. Oznacza to
opracowywanie nowych produktów, technik, usług, procesów lub modeli biznesowych. Ich
nadrzędnym celem jest zapewnienie korzyści dla środowiska, na przykład poprzez obniżenie
presji na środowisko, efektywne wykorzystanie zasobów naturalnych lub ograniczenie emisji
zanieczyszczeń. Z drugiej strony ekoinnowacje mogą być szansą na poprawę konkurencyjności
gospodarczej. W wielu państwach członkowskich UE, w tym również w Polsce szybko rozwija
się branża innowacji środowiskowych. Tak jak innowacje informatyczne kilkadziesiąt lat temu,
tak teraz ekoinnowacje mogę wzmocnić konkurencyjność pozostałych branż. Z tego względu
wiele rządów państw członkowskich UE postrzega ekoinnowacje jako główną siłę napędową
ekologicznego wzrostu gospodarczego. Jednocześnie sama Komisja Europejska wpiera
różnego rodzaju inicjatyw związane z ekoinnowacjami. Wskazuje jednocześnie przy tej okazji,
że dla zapewnienia sztucznego ich wdrażania oraz prowadzenia wiarygodnej weryfikacji ich
efektywności konieczne jest stosowanie sprawdzonych standardów zarządzania.
EMAS w służbie ekoinnowacji
Szczególnie dobrym wyborem okazuję się być system ekozarządzania i audytu
(EMAS). Zaspokaja on trzy podstawowe potrzeby firm z tej branży. Po pierwsze pomaga
odnaleźć się w gąszczu zmieniających się przepisów i uporządkować rozbudowane obowiązki
firm związane z ochroną środowiska. Po drugie dzięki przewidzianemu przez EMAS
systemowi oceny efektywności pozwala w rzetelny sposób nadzorować efektywność
środowiskową wdrażanych ekoinnowacji. Po trzecie EMAS jest skutecznym narzędziem
raportowania środowiskowego i kształtowania wiarygodnego wizerunku firmy
odpowiedzialnej społecznie i środowiskowo. To ułatwia nie tylko relację z potencjalnymi
1
Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska
92
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
kontrahentami biznesowymi, ale również z administracją publiczną, odpowiedzialną za
wydawania stosownych decyzji w zakresie ochrony środowiska.
Co to jest EMAS?
System ekozarządzania i audytu EMAS (ang. Eco Management and Audit Scheme) to
unijny instrument ochrony środowiska, funkcjonujący w oparciu o Rozporządzenie Parlamentu
Europejskiego i Rady (WE) nr 1221/2009 z 25 listopada 2009 r. w sprawie dobrowolnego
udziału organizacji w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS).
Jego celem jest zachęcenie przedsiębiorstw oraz instytucji niekomercyjnych
do ciągłego doskonalenia efektów swojej działalności w obszarze ochrony środowiska. Określa
on wytyczne, dzięki którym firmy tworzą procedury zarządzania, zapewniające minimalizację
negatywnego wpływu na środowisko. W sposób szczegółowy określa obowiązki dotyczące
przeprowadzenia wstępnego przeglądu środowiskowego, metodyki i częstotliwości audytów
wewnętrznych oraz nadzorowania dostawców oraz podwykonawców. System ten kładzie
również nacisk na osiąganie efektów w ramach prowadzenia działalności środowiskowej, na
zapewnienie zgodności z prawem ochrony środowiska, zaangażowanie pracowników
w realizację polityki środowiskowej oraz dialog z zainteresowanymi stronami.
Skuteczne wsparcie ekoinnowacji
Ekoinnowacje są dziedziną, w której w Polsce pojawia się coraz więcej inicjatyw np.
GreenEvo czy też program GEKON. Tworzone są nowe, przyjazne środowisku, polskie
produkty oraz technologie, które mają znaczenie nie tylko dla polskiej gospodarki, ale także
skutecznie konkurują na rynkach międzynarodowych. Polacy mają sporo do powiedzenia w tej
dziedzinie a EMAS jako narzędzie zarządzania może stanowić dla nich realne wsparcie.
O tym, że EMAS skutecznie wspiera ekoinnowacje najlepiej świadczą dobre przykłady
z całej UE zbierane i nagradzane od kilku lat przez Komisję Europejską w ramach konkursu
EMAS Awards. Od dwóch lat tematem przewodnim konkursu są Skuteczne ekoinnowacje
wspierające poprawę działalności środowiskowej. W tegorocznej edycji konkursu główną
nagrodę w swojej kategorii zdobyło Regionalne Centrum Gospodarki Wodno-Ściekowej S.A.
z Tych. Organizacja jest krajowym i europejski liderem w sektorze gospodarki wodnościekowej pod względem wykorzystania odnawialnych źródeł energii. Średnia miesięczna
produkcja odnawialnej energia z biogazu przekracza 150% w stosunku do zużycia energii
w oczyszczalni ścieków. Przyznając nagrodę Komisja Europejska podkreślała spektakularne
wyniki firmy w zakresie ciągłego doskonalenia systemu ekozarządzania i audytu (EMAS),
tj. m.in. poprzez optymalizację procesów i wdrażane rozwiązania technologiczne. Regionalne
Centrum Gospodarki Wodno-Ściekowej S.A. zostało również docenione za bycie skutecznym
ambasadorem promowania świadomości ekologicznej i społecznej odpowiedzialności biznesu
(CSR).
Wśród 22 organizacji nominowanych w konkursie znalazły się jeszcze dwie firmy z
Polski wyróżniające się na polu ekoinnowacji: CEMEX Polska Sp. z o.o. - oddział Chełm oraz
Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Okręgu Częstochowskiego S.A.
Wdrażanie wymagań
System zarządzania środowiskowego zgodny z EMAS można budować na bazie
wdrożonych wcześniej rozwiązań systemowych, tj. systemów zarządzania wg normy ISO 9001
lub normy ISO 14001. Można też uczynić to w oparciu o wymagania programów branżowych,
takich jak: „Program Czystszej Produkcji” albo „Program Odpowiedzialność i Troska”.
93
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Wprowadzenie wymagań EMAS obejmuje siedem kluczowych obszarów: przegląd
środowiskowy, identyfikację aspektów środowiskowych oraz ocenę ich znaczenia, a także
opracowanie polityki środowiskowej. Kolejnymi działaniami będą: wdrożenie systemu
zarządzania środowiskowego, przeprowadzenie audytów wewnętrznych i potwierdzenie
zgodności z wymaganiami prawymi ochrony środowiska oraz opracowanie deklaracji
środowiskowej.
Niezbędne procedury
Po ustanowieniu systemu zarządzania środowiskowego, zgodnego z wymaganiami
EMAS, i zapewnieniu jego efektywnego funkcjonowania, organizacja poddaje się weryfikacji
środowiskowej. Prowadzi ją akredytowany przez Polskie Centrum Akredytacji weryfikator
środowiskowy EMAS. Pozytywne zakończenie tej procedury oraz dokonana przez
weryfikatora walidacja deklaracji środowiskowej dają możliwość złożenia wniosku
o rejestrację w rejestrze krajowego systemu ekozarządzania i audytu EMAS, prowadzonym
przez Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska (GDOŚ).
Wniosek o rejestrację musi zawierać zwalidowaną deklarację środowiskową, podpisane
oświadczenie weryfikatora, które może być dołączone do deklaracji środowiskowej
oraz formularz, wypełniony wg wzoru podanego w Rozporządzeniu Ministra Środowiska
z 1 lutego 2012 r. w sprawie wzoru wniosku o rejestrację organizacji w rejestrze EMAS
(DzU z 2012 r., poz. 166). Rejestracja jest jednorazowo odpłatna, a stawka wynosi 1000 zł.
Kwota ta może jednak być niższa. Współczynniki różnicujące zależne od ilości zatrudnionych
osób w organizacji określa Rozporządzenie Ministra Środowiska z 23 marca 2012 r., w sprawie
współczynników różnicujących wysokość opłaty rejestracyjnej za wpis do rejestru organizacji,
zarejestrowanych w EMAS (DzU z 2012 r., poz. 341).
Powiązanie z ISO 14001
EMAS jest standardem opierającym się na wytycznych normy ISO 14001,
jednak stawia on dodatkowe wymogi, które czynią go najefektywniejszym z dotychczas
opracowanych standardem zarządzania środowiskowego. W odróżnieniu od normy ISO 14001,
EMAS w sposób bardziej szczegółowy określa obowiązki dotyczące przeprowadzenia
wstępnego przeglądu środowiskowego, a także metodyki i częstotliwości audytów
wewnętrznych. Precyzyjniej definiuje też nadzorowanie dostawców i podwykonawców,
nadzorowanie efektów działalności środowiskowej, zapewnienie prowadzonych działań
w zgodzie z prawem ochrony środowiska oraz zaangażowanie pracowników w realizację
polityki środowiskowej.
Bardzo widoczną równicą miedzy ISO 14001 a EMAS jest zaangażowanie organizacji
w otwarty dialog z zainteresowanymi stronami oraz przejrzystość i okresowe przedstawianie
informacji dotyczących środowiska w postaci raportów środowiskowych, tzw. deklaracji
środowiskowych. Elementy tego typu są szczególnie istotne przy budowaniu zaufania
zainteresowanych stron. EMAS zapewnia elastyczność, która pozwala firmom na kierowanie
odpowiednich informacji do konkretnych odbiorców, przy jednoczesnym zagwarantowaniu
dostępności wszystkich danych tym, którzy ich wymagają.
Korzyści z rejestracji
W badaniach przeprowadzonych na zlecenie Komisji Europejskiej w 2009 r. [1, 3],
w których udział wzięło ponad 1000 respondentów do najczęściej wskazywanych korzyści
z rejestracji w EMAS wskazywano:
1. oszczędności energii/zasobów;
94
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
2. zmniejszenie negatywnych zdarzeń;
3. lepsze stosunki z zainteresowanymi stronami.
Zbliżone wyniki dały również niemieckie badania z 2012 r. [2] na grupie ponad
500 przedsiębiorstw. Wśród powodów dla rejestracji w EMAS najczęściej pojawiały się:
1. wiarygodność i przejrzystość środowiskowa;
2. podniesienie efektywności zarządzania ochroną środowiska;
3. oszczędność zużycia zasobów i energii.
W podobnym tonie o korzyściach mówią organizacje zarejestrowane w EMAS w Polsce
a definiowane korzyści można zebrać w siedem kluczowych obszarów.
Pierwszy z nich to zrównoważone zarządzanie zasobami. Do pozytywnych aspektów
rejestracji w EMAS, wg organizacji, należy zaliczyć głównie optymalizację zużycia zasobów.
Zwykle wiąże się ona z systematycznym zmniejszaniem wpływu firmy na środowisko.
Przedsiębiorstwa wykazują zwiększoną efektywność, dzięki czemu osiągają oszczędności
w takich obszarach jak gospodarka odpadami, gospodarka wodno-ściekowa czy zużycie
energii. Dzięki tego typu działaniom zmniejsza się zakres korzystania ze środowiska, a w
konsekwencji wysokość należnych opłat.
Kolejny obszar to zgodność z prawem. W ramach rejestracji w EMAS organizacje są
zobowiązane do wykazania się stałą zgodnością z wymaganiami prawnymi ochrony
środowiska. Podmioty prowadzą wnikliwą analizę wymagań prawnych, które odnoszą się do
ich działalności oraz podejmują wysiłek, zmierzający do zapewnienia zgodności z nimi.
Wymusza to uporządkowanie wszystkich obowiązków w zakresie ochrony środowiska oraz
wprowadzenie procedur gwarantujących ich realizację. Element ten jest szczegółowo
sprawdzany przez akredytowanego weryfikatora oraz organ odpowiedzialny za rejestrację.
95
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Dzięki temu obecni w tym systemie minimalizują ryzyko kar za nieprzestrzeganie prawa
ochrony środowiska oraz zyskują większe zaufanie ze strony administracji publicznej.
Istotny obszar korzyści, dla wszystkich zarejestrowanych w EMAS to również lepsze
przygotowanie do sprostania wyzwaniom związanym ze zmianami klimatycznymi. System
EMAS wymaga wdrożenia kompleksowych rozwiązań w obszarze ochrony środowiska,
nastawionych na ciągłe doskonalenie i osiąganie wymiernych efektów. Jednym z kluczowych
wskaźników oceny działalności danej firmy jest efektywność energetyczna. Przedsiębiorstwa
zobowiązane są m.in. do zapobiegania powstawania emisji do powietrza lub ich minimalizacji.
Jednocześnie dzięki wymogowi raportowania, uwzględniającemu zużycie energii i emisję do
powietrza, organizacje gromadzą dane, które pomagają im realizować ustawowe obowiązki
sprawozdawcze.
Czwarty obszar korzyści to przewaga konkurencyjna. Rynek coraz częściej wymusza
na firmach przywiązanie do poszanowania środowiska naturalnego. Jest to szczególnie
widoczne za sprawą rosnącej popularności społecznej odpowiedzialności biznesu w aspekcie
środowiskowym. W wielu przetargach, prowadzonych zarówno przez administrację publiczną,
jak i firmy prywatne, pojawią się kryteria ochrony środowiska. Klienci coraz częściej zwracają
uwagę na przedsiębiorstwa przyjazne środowisku oraz tzw. ekologiczne produkty. EMAS daje
przewagę, gdyż zarejestrowane organizacje posiadają sprawdzone instrumenty, służące do
zapewniania najwyższego poziomu ochrony środowiska. Ponadto ich korzystny wpływ
potwierdzony jest wiarygodnym certyfikatem, przyznawanym przez Generalnego Dyrektora
Ochrony Środowiska.
Wymagania EMAS kładą duży nacisk na zaangażowania wszystkich pracowników
w budowanie i doskonalenie systemu zarządzania środowiskowego. Zatem sukces każdej firmy
w ogromnym stopniu zależy też od zgrania zespołu i jego wspólnej pracy. Dzięki wdrożeniu
systemu pracownicy integrują się i koncentrują na głównym celu, jakim jest poprawa stanu
środowiska oraz zrównoważony rozwój. Ich zaangażowanie w realizację polityki
środowiskowej tworzy pozytywną atmosferę i motywuje do podejmowania ambitnych
wyzwań. Wspólnie wypracowany wizerunek firmy przyjaznej środowisku daje pracownikom
poczucie dumy oraz wzmaga przywiązanie do pracodawcy.
Obecnie jednym z kluczowych elementów biznesu jest umiejętność budowania
wiarygodności i zaufania. EMAS pomaga tworzyć pozytywną relację firmy z jej
interesariuszami i wzmacniać w ten sposób wiarygodność. Jednym z wymogów systemu jest
prowadzenie otwartego dialogu ze społeczeństwem oraz innymi zainteresowanymi stronami,
w tym z ludnością lokalną i klientami. Przejrzystość oraz okresowe przedstawianie informacji
dotyczących środowiska w postaci deklaracji środowiskowych, są fundamentalnymi
elementami, odróżniającymi ten system od innych standardów zarządzania środowiskowego,
w tym od ISO 14001. Dzięki EMAS organizacje kształtują swój wizerunek jako wiarygodnych
i odpowiedzialnych partnerów.
Ostatnim z najczęściej definiowanych kluczowych obszarów korzyści, które wynikają
z rejestracji w systemie EMAS jest wdrożenie w organizacji idei zrównoważonego rozwoju
i CSR (ang. Corporate Social Responsibility). Polityka ochrony klimatu, innowacyjność
biznesu lub rozwój demograficzny to jedne z najważniejszych wyzwań globalizującej się
gospodarki. Sprostanie im wymaga zrównoważonego podejścia, zapewniającego pogodzenie
interesów biznesu, społeczeństwa i ochrony środowiska. Struktura i wymagania EMAS,
odnosząc się do wszystkich aspektów działania organizacji, dają narzędzia do systemowego
zarządzania zrównoważonym rozwojem przedsiębiorstwa. EMAS doskonale wpisuje się w
założenia społecznej odpowiedzialności biznesu CSR, zakładającej dobrowolne uwzględnianie
aspektów społecznych i środowiskowych w działaniach biznesowych oraz w relacjach
96
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
z zainteresowanymi stronami. Dla wielu organizacji system ten staje się filarem wdrażania
strategii CSR. Dzięki zachowaniu równowagi środowiska naturalnego oraz trwałości
podstawowych procesów przyrodniczych tworzy unikatową wartość społeczno-gospodarczą.
Zachęty do wdrażania EMAS
Korzyści związanych wdrażaniem EMAS dla organizacji możemy się spodziewać
więcej. Przyjęta przez Polskę w 2014 r. Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko
zakłada wprowadzenie do 2020 systemu rozwiązań legislacyjnych i finansowych
wspierających wdrażanie systemu ekozarządzania i audytu (EMAS) w organizacjach. Już teraz
firmy zarejestrowane w EMAS mogą liczyć m.in. na zwolnienia z podatku akcyzowego na gaz
i węgiel czy wydłużenie okresów między kontrolami inspekcji ochrony środowiska. Za sprawą
Strategii BEiŚ możemy spodziewać się więcej tego typu zachęt w najbliższych latach.
Na koniec warto podkreślić, że EMAS jest instrumentem nadzorowanym przez
administrację rządową. W Polsce za EMAS odpowiada Ministerstwo Środowiska oraz
Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. To różni go od innych, przyznawanych na zasadach
komercyjnych, tzw. „eko-certyfikatów”. Organizacje zarejestrowane w EMAS to organizacje
spełniające najwyższe wymagania w zakresie ochrony środowiska. W związku z tym powinny
one móc liczyć na zwiększony kredyt zaufania ze strony administracji odpowiedzialnej za
ochronę środowiska.
Od 20 lat EMAS udowadnia swoją przydatność jako najefektywniejszy standard
zarządzania ochroną środowiska. Wśród organizacji zarejestrowanych znajdują się liderzy
przemian prośrodowiskowych w swoich sektorach w skali regionu, kraju, a nawet świata.
Organizacje te są autorami najlepszych rozwiązań z zakresu ochrony środowiska oraz
innowacji środowiskowych. To właśnie dzięki EMAS osiągają wymierne efekty w zakresie
ochrony środowiska, zbierają i raportują wiarygodne dane środowiskowe oraz stają się
wiarygodnymi partnerami w oczach swoich interesariuszy. Są to kluczowe elementy
świadczące o przydatności EMAS dla firm chcących rozwijać się na rynku ekoinnowacji.
Literatura:
[1] Decyzja Komisji z dnia 4 marca 2013 r. ustanawiająca przewodnik użytkownika, w którym
określa się działania konieczne do uczestnictwa w EMAS, zgodnie z rozporządzeniem
Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1221/2009 w sprawie dobrowolnego udziału
organizacji w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS).
[2] EMAS in Germany Evaluation 2012, Federal Environment Agency (UBA) in Germany,
Theresa
Steyrer
(Arqum
GmbH)
Anja
Simon
(Infratest
dimap)
http://www.emas.de/fileadmin/user_upload/06_service/PDFDateien/EMAS_in_Germany_Evaluation_2012.pdf
[3] Study on the Costs and Benefits of EMAS to Registered Organisations, Fianl Report, 2009,
Milieu Ltd and Risk and Policy Analysis Ltd na zlecenie Komisji Europejskiej
http://ec.europa.eu/environment/emas/pdf/news/costs_and_benefits_of_emas.pdf
97
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Małgorzata Masłowska – Bandosz1
EKOINNOWACJE W EDUKACJI
OD PRZEDSZKOLAKA DO EKOINNOWATORA
Edukacja ekologiczna nie może być nudna. By zwiększyć świadomość ekologiczną
zarówno dzieci, młodzieży, jak i osób dorosłych niezbędne jest sięganie po innowacyjne
i kreatywne rozwiązania. Warsztaty, platformy e-learningowe, gry terenowe czy też aplikacje
mobilne to tylko niektóre pomysły na kształtowanie postaw proekologicznych mieszkańców
Polski.
Kształtowanie wrażliwości na środowisko naturalne, odpowiedzialności za obecny
i przyszły stan środowiska czy też świadomości potrzeby ochrony zasobów przyrody to główne
cele edukacji ekologicznej, którą należy prowadzić już od najmłodszych lat. Wiele zachowań
proekologicznych wynosi się już z domu, ale dużą rolę w edukacji ekologicznej odgrywa także
szkoła na każdym etapie kształcenia. Zgodnie z zapisami Narodowej Strategii Edukacji
Ekologicznej już w przedszkolu powinno się w dzieciach wyzwalać chęć obserwowania
przyrody, rozwijać ich wrażliwość na środowisko naturalne, uczyć szacunku do ludzi i zwierząt
oraz kształtować prawidłowe nawyki. Zagadnienia związane z ochroną środowiska poruszane
są także w ramach różnych przedmiotów w szkołach podstawowych, gimnazjalnych i średnich
(są one zawarte w Podstawie programowej). Dzieci i młodzież są bowiem bardzo dobrym
przekaźnikiem treści ekologicznych osobom dorosłym – mogą im nie tylko przekazać wiedzę
na temat ochrony środowiska, ale także nakłaniać ich do zmiany swoich zachowań.
Świadomość Polaków
„Badania świadomości i zachowań ekologicznych mieszkańców Polski”, wykonane
w 2014 roku na zlecenie Ministerstwa Środowiska pokazują, że poziom świadomości
ekologicznej Polaków jest wciąż niezadawalający. Z jednej strony Polacy czują się
odpowiedzialni za stan środowiska naturalnego, a z drugiej ich wybory konsumenckie często
nie wspierają ochrony środowiska. Zdaniem większości ankietowanych największym
problemem środowiskowym są odpady. Widać jednak duże zmiany w tym temacie, wynikające
z wejścia w życie Ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach oraz prowadzonych
kampanii informacyjno-edukacyjnych, które stały się od momentu jej wdrożenia obowiązkiem
gmin. W 2014 r. blisko 70% Polaków regularnie segregowało odpady. Istotnym problemem
środowiskowym wskazywanym przez respondentów jest też zanieczyszczenie powietrza,
jednak większość z nich uważa, że przyczyną tego zjawiska jest emisja z elektrowni
i elektrociepłowni oraz transport samochodowy, a nie emisja z gospodarstw domowych, która
jest główną przyczyną zanieczyszczenia powietrza w Polsce. A jak jest ze zdefiniowaniem
pojęć dotyczących ochrony środowiska? Większość Polaków zna pojęcia zmiany klimatu,
odnawialne źródła energii, GMO, a ponad połowa badanych twierdzi, że zna pojęcia: niska
emisja, zielona gospodarka oraz efektywność energetyczna. Mniej popularne są dla nich z kolei
terminy: termomodernizacja, bioróżnorodność, sieć Natura 2000 oraz CSR. Nic dziwnego,
1
kierownik Działu Edukacji Ekologicznej, Abrys Sp. z o.o.
98
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
gdyż Polacy wiedzę na temat środowiska zdobywają przede wszystkim z telewizji (ponad 75%)
oraz Internetu (31%), a tematy te nie są w środkach masowego przekazu zbyt popularne.
Najrzadszą formą zdobywania informacji o środowisku są opakowania produktów, książki
i własne obserwacje. A kto, zdaniem Polaków winien odpowiadać za proekologiczne postawy
społeczeństwa? Co czwarty Polak uważa, że szkoła oraz władze samorządowe i wojewódzkie.
Najrzadziej wskazywanymi instytucjami są pozarządowe organizacje ekologiczne oraz
wspólnoty sąsiedzkie i mieszkaniowe.
Edukacja (dla) każdego
Edukacja ekologiczna jest procesem długotrwałym – nie da się zmienić świadomości
Polaków od razu, gdyż zmiana nawyków, sposobu myślenia i postępowania wymaga czasu,
pieniędzy, a także zaangażowania się wielu podmiotów. Działania uświadamiające w zakresie
ochrony środowiska należy prowadzić wszędzie, gdzie jest to tylko możliwe – nie można ich
ograniczać tylko do nauki w szkole czy też przedszkolu. Musi ona przyjmować różnorodne
formy, być skierowana do różnych grup odbiorców (o różnym statusie materialnym
i społecznym), a także angażować jak najwięcej podmiotów (szkoły, urzędy, organizacje
pozarządowe, lokalni liderzy, przedsiębiorcy, media itp.). Warto łączyć też działania
edukacyjne z rozrywką – skutecznie edukować można m.in. podczas coraz bardziej
popularnych pikników rodzinnych, festynów ekologicznych czy innych wydarzeń
plenerowych.
Obudzić kreatywność
Jedną z form edukacji jest organizacja warsztatów kreatywnych, które są ciekawą formą
nauki, połączoną z zabawą. Bardzo wdzięcznym tematem są odpady, gdyż z butelek
plastikowych, rolek po papierze toaletowym, zepsutej klawiatury komputera, makulatury czy
też nakrętek po napojach można wyczarować naprawdę piękne i użyteczne przedmioty. Zajęcia
propagują ekologiczne zachowania, ponieważ w sposób praktyczny pokazują, jak nadać drugie
życie niepotrzebnym rzeczom codziennego użytku i przemienić je w unikatowe przedmioty.
To również doskonała okazja do rozwijania zdolności manualnych. Taka lekcja recyklingu
z pewnością pozostanie w głowach na długo. Warsztaty mogą być częścią zajęć dotyczących
gospodarki odpadami, realizowanych w szkołach czy przedszkolach, ale mogą być również
elementem wydarzeń plenerowych, które są doskonałą okazją do popularyzowania zachowań
proekologicznych. Organizując tego typu zajęcia w plenerze należy uwzględnić obecność
różnych grup wiekowych i przygotować kilka wariantów warsztatów ze zróżnicowanym
stopniem trudności. Warto też połączyć teorię z praktyką, dlatego ważne jest by warsztaty były
prowadzone przez osoby, znające się na tematach związanych z ochroną środowiska.
By rozwijać dziecięcą (i nie tylko) kreatywność nie trzeba zajęciom nadawać sztywnych ram
– niektóre pomysły zaskakują nierzadko również prowadzących zajęcia. Przykładem
warsztatów kreatywnych, które cieszą się dużym zainteresowaniem zarówno dzieci, jak
i dorosłych jest robienie biżuterii z wikliny papierowej (fot. 1). Ze starej gazety można
wyczarować bowiem kolczyki, bransoletki, wisiorki, korale, a także pierścionki. By stworzyć
unikatową biżuterię wystarczy tak nie wiele – kawałek gazety, patyczek do szaszłyka, klej,
sznurek i… odrobina wyobraźni (fot. 2).
99
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Fot. 1. Warsztaty tworzenia ekologicznej biżuterii
Archiwum ABRYS
Fot. 2. Biżuteria z wikliny papierowej
Archiwum ABRYS
W tworzenie biżuterii z makulatury angażują się nie tylko dzieci – warsztaty cieszą się
też dużym zainteresowaniem dorosłych. Dla nich również organizowane są indywidualne
zajęcia – szczególnie są one interesujące dla nauczycieli, którzy później zdobyte umiejętności
i wiedzę wykorzystują w procesach nauczania o odpadach. Biżuteria z makulatury jest
świetnym tematem warsztatów, gdyż efekty działań są szybko zauważalne, jednak z wikliny
zrobionej ze starych gazet można zrobić też wiele innych, użytecznych przedmiotów
– podkładki pod kubek, wazony, pufy, torebki itp. Ich wykonanie zajmuje jednak dużo czasu,
dlatego nie są one głównym tematem zajęć (szczególnie organizowanych w plenerze).
Wdzięcznym materiałem warsztatowym są także płyty CD, z których mogą powstać
m.in. podkładki pod kubek (fot. 3). Ich wykonanie nie jest zbyt skomplikowane, dlatego
odbiorcami zajęć są przede wszystkim dzieci w wieku przedszkolnym. Do ich realizacji warto
przygotować sobie specjalne szablony, które z pewnością ułatwią pracę maluchom.
100
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Fot. 3 Podkładki pod kubek, wykonane z płyt CD
Archiwum ABRYS
Ciekawymi warsztatami są także te, na których tworzy się kartki okolicznościowe
(np. z okazji świąt) z wykorzystaniem rozmaitych odpadów, zabawki z korka po winie,
skarbonki z butelek PET, pojemniki na przybory z butelek po szamponie czy też podkładki pod
kubek ze ścinek drewnianych. Niezależnie jednak od dokonanego wyboru surowca, który
będzie podstawą do tworzenia czy też tematyki warsztatów, najważniejsza będzie edukacja
ekologiczna jej uczestników i przekonanie ich do celowości podejmowania działań przyjaznych
dla środowiska. Nie należy więc podczas zajęć skupiać się tylko na tym, co można zrobić z
odpadów, ale warto uświadamiać ich uczestników dlaczego warto tak robić. Tylko wówczas
prowadzone działania warsztatowe będą miały sens i będziemy mówić o ich walorach
edukacyjnych.
Grasz? Gram!
Coraz większą popularnością w działaniach edukacyjnych cieszą się gry miejskie.
To rodzaj rozgrywek, odbywających się na obszarze miasta, które jest traktowane jak pole do
gry. Uczestnicy gry przemieszczając się po mieście rozwiązują różnego rodzaju zadania
dotyczące tematu przewodniego zabawy, a za ich prawidłowe wykonanie otrzymują punkty.
W zabawie najczęściej wygrywa ta drużyna, która zdobyła najwięcej punktów i potrzebowała
najmniej czasu by dotrzeć do mety. Przykładem takiej gry była realizowana przez firmę Abrys
w 2014 r. gra „Porwanie Dymskiego”. Była ona oparta na fabule komiksu „Dymski kontra
dymony”, powstałego w ramach kampanii informacyjno-edukacyjnej „Misja-emisja”.
Zadaniem drużyn uczestniczących w grze było odszukanie i uwolnienie Komisarza Dymskiego,
porwanego przez dymowników, sługusów Arcydymona, który uwięził swojego największego
przeciwnika w monstrualnym kominie. Drużyny na podstawie wskazówek, zdobywanych
poprzez prawidłowe rozwiązanie zadań i zagadek, podążali tropem porywaczy, odkrywając
tym samym tajemnicę zniknięcia Dymskiego i pojawienia się Arcydymona. Musieli się przy
tym wykazać kreatywnością, wiedzą na temat niskiej emisji, pracą zespołową oraz
zaangażowaniem w promowanie idei kampanii. Uczestnicy zabawy przemieszczali się po
Poznaniu po ustalonej trasie, na której napotkali punkty zadaniowe. W ramach zadań byli
zobowiązani m.in. do rozdawania biuletynów na temat niskiej emisji lub komiksów „Dymski
kontra dymony”, a także objaśniania idei przedsięwzięcia i tego, czym jest zagrożenie niską
emisją napotkanym na trasie osobom. Aby gra była wydarzeniem widocznym w przestrzeni
miasta, punkty zadaniowe, do których docierały drużyny, zlokalizowano w najbardziej
reprezentatywnych i najchętniej odwiedzanych przez poznaniaków oraz turystów miejscach.
101
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
W grze wzięło udział sześć drużyn, z których każda została zaopatrzona przez
organizatora w instrukcję wraz z regulaminem gry miejskiej, mapę gry, materiały promocyjne
i inne rekwizyty potrzebne w rozgrywce. Nad właściwym pokonywaniem trasy przez każdą
drużynę czuwali koordynatorzy, natomiast w każdym punkcie zadaniowym na drużynę czekali
arbitrzy, którzy informowali uczestników o zadaniu do wykonania, oceniali prawidłowość
wykonania zadania, przyznawali drużynie punkty oraz przekazywali pakiet zawierający
wskazówki i tropy, na podstawie których drużyna mogła pokonać całą trasę i rozwiązać
wszystkie zadania. W grze miejskiej dla zwycięzców przewidziano nagrody rzeczowe.
Drużyna, która wygrała rozgrywki otrzymała tablety. Uczestnicy gry otrzymali także koszulki
z wizerunkiem Dymskiego, a po jej zakończeniu zostali zaproszeni na poczęstunek.
Finał gry miejskiej „Porwanie Dymskiego”
Archiwum ABRYS
Gra miejska była też elementem kilku innych kampanii edukacyjno-informacyjnych,
realizowanych m.in. przez Urząd Miasta Torunia („Na tropie czystego powietrza w Toruniu”,
2015 r.) czy też Urząd Miasta Bydgoszczy („Policzmy się z niską emisją, 2015 r.). W ramach
tej ostatniej z zadaniami, dotyczącymi niskiej emisji (np. segregacją materiałów na takie, które
można spalać w piecu, mierzeniem komina z odległości, quizami, rebusami i zagadkami
dotyczącymi niskiej emisji) zmierzyło się sześć drużyn. Gra miała miejsce podczas Festynu
Ekologicznego na Wyspie Młyńskiej 16 maja 2015 r. i była elementem realizowanej przez
Bydgoszcz kampanii edukacyjno-informacyjnej „Policzmy się z niską emisją”. Było o co
walczyć, bowiem na zwycięskie drużyny czekały atrakcyjne nagrody: tablety, zestawy do gry
w boule oraz vouchery do kina. Ponadto spośród wszystkich uczestników gry został
wylosowany rower miejski.
Rozgrywki szkolne
Odmianą gry miejskiej jest gra terenowa, rozgrywana na zdecydowanie mniejszym
obszarze (np. w szkole). Jej realizacja jest mniej problematyczna, gdyż uczestnicy nie
opuszczają terenu szkoły, w związku z czym nie ma konieczności uzyskiwania pozwoleń od
rodziców, co niejednokrotnie stanowi problem przy organizacji tego typu wydarzeń.
Przykładem takiej formy edukacji poprzez zabawę jest gra terenowa „wKOŁO odpadów”,
zrealizowana w pięciu kolskich placówkach edukacyjnych we wrześniu br. W zabawie, która
byłą elementem akcji „Sprzątanie Świata” wzięło udział pięćdziesiąt osób, składających się na
pięć drużyn.
Gra polegała na rozwiązywaniu różnych zadań (rebusów, krzyżówek, znajomości zasad
segregacji odpadów itp.) z zakresu gospodarki odpadami opakowaniowymi. Zadaniem dzieci
było m.in. połączenie pojęć dotyczących odpadów (np. odpady opakowaniowe, odzysk,
102
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
recykling) z właściwymi opisami, czy też segregacja odpadów opakowaniowych
i wskazywaniu tych, które nadają się do recyklingu. Dzieci musiały zmierzyć się też
z rozwiązaniem krzyżówki czy też rozszyfrowaniem hasła. Zadania zostały rozmieszczone
w różnych miejscach na terenie szkoły (np. w szatni, bibliotece, pokoju nauczycielskim czy
sekretariacie), a uczniowie docierali do poszczególnych punktów zadaniowych na zasadzie
podchodów. Do każdej z pięciu szkół w dniu rozgrywek zostały dostarczone zadania. Gra
w każdej z nich rozpoczęła się o wyznaczonej godzinie. Kapitan drużyny odczytał dzieciom
zasady gry i wręczył im kopertę z pierwszym zadaniem. Po jego rozwiązaniu odczytywana była
wskazówka, która prowadziła drużyny do następnego punktu zadaniowego. W sumie dzieci
miały do rozwiązania osiem zadań dotyczących odpadów opakowaniowych, a swoje wyniki
wpisywały do karty zadaniowej, która następnie musiała zostać dostarczona do Urzędu
Miejskiego w Kole (organizatora gry terenowej). Tam zostały one sprawdzone i przydzielono
drużynom punkty za poprawność wykonania zadań. Zwycięzcy zostali wyłonieni jednak
podczas II Pikniku Ekologicznego w Kole, który odbył się następnego dnia – 19 września.
Uczestnicy otrzymali książki edukacyjne, zestaw do hodowli dżdżownic oraz ekologiczne
długopisy.
Edukacja mobilnie
W dobie wszechobecnego Internetu i technologii multimedialnych w kreowaniu postaw
ekologicznych warto sięgnąć również po nowoczesne technologie. W dziedzinie ochrony
środowiska również jest obecnych kilka aplikacji mobilnych, które mogą być wykorzystywane
jako narzędzie edukacji ekologicznej. Jedną z nich jest aplikacja powstała w ramach kampanii
„Misja-emisja”. Dzięki niej w przystępny sposób można się dowiedzieć, jaka będzie emisja
zanieczyszczeń podczas spalania w piecach takich surowców, jak węgiel, ekogroszek, gaz
ziemny, olej opałowy, czy też odpadów (np. butelki plastikowej czy czasopisma). Przejrzysta
szata graficzna oraz elementy zabawy połączone z nauką sprawiają, że jest ona przeznaczona
również dla dzieci, którym od najmłodszych lat należy przekazywać wiedzę dotyczącą
szkodliwego wpływu niskiej emisji na środowisko. Po wybraniu odpowiedniego rodzaju
surowca do spalenia można się też dowiedzieć, jaka będzie wytworzona objętość
zanieczyszczonego powietrza oraz jakie są tego szkodliwe skutki dla organizmów żywych. Jak
pobrać aplikację? Wystarczy na stronie www.play.google.com wyszukać „Kalkulator MisjaEmisja” (Ryc.1), a następnie go zainstalować.
Ryc. 1. Kalkulator Misja - Emisja
Aplikacja powstała w ramach kampanii „Misja-emisja” pokazuje skutki spalania
różnych surowców w piecach.
103
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Duże walory edukacyjne ma także aplikacja przygotowana w ramach kampanii
społecznej Green Cross Poland pn. „Live green”. Dzięki niej użytkownicy smartfonów mogą
poznać znaczenie 170 znaków ekologicznych i informacyjnych obecnych m.in.: na
opakowaniach kosmetyków, produktach spożywczych oraz ubraniach czy sprzęcie
elektronicznym. Ponadto zawiera ona zbiór ponad 150 porad pomagających dokonywać
ekologicznych wyborów w codziennym życiu i dwadzieścia specjalnie stworzonych historii,
nagranych przez: Katarzynę Bujakiewicz, Reni Jusis, Michała Piróga, Kingę Rusin i Agnieszkę
Szulim. Partnerami merytorycznymi kampanii są Wielkopolski Instytut Jakości we współpracy
z Uniwersytetem Ekonomicznym w Poznaniu.
E-learning
Na znaczeniu zyskują także nowoczesne formy nauczania, takie jak e-learning.
Edukacja jest w tym przypadku prowadzona przy użyciu Internetu i w ten sposób kontaktuje
się instruktor z uczestnikami kursu, a na specjalnie dedykowanej platformie dostępne są
wszelkie materiały dydaktyczne. Kursy e-learningowe powstają również w tematach
dotyczących ochrony środowiska. Często składają się one z kilku bloków tematycznych,
w ramach których w przystępny sposób (często za pomocą elementów multimedialnych,
prezentacji, filmów itp.) przekazywana jest wiedza dotycząca konkretnego problemu
środowiskowego. Każdy blok tematyczny bardzo często kończy się testem sprawdzającym
i tylko poprawne jego rozwiązanie umożliwia przejście do kolejnego bloku tematycznego. Cały
kurs kończy test, sprawdzający zdobytą podczas niego wiedzę. E-learning był elementem
m.in. kampanii poświęconej niskiej emisji pn. „Dziękuję, nie truję”, koordynowanej przez
portal Planenergia.pl.
Działanie obrazem
Jak pokazują przytoczone wcześniej wyniki badań świadomości Polaków,
przygotowanych na zlecenie Ministerstwa Środowiska większość mieszkańców naszego kraju
zdobywa wiedzę na temat środowiska z telewizji. Warto więc wykorzystywać w procesie
edukacyjnym produkcje filmowe, które nie tylko urozmaicą przebieg zajęć, ale także
zainteresują odbiorców. By zostały one zauważone muszą być zrealizowane z pomysłem i nie
mogą być zbyt długie (optymalny czas trwania sięga kilku minut). W ostatnich czasach wiele
interesujących produkcji filmowych powstało w ramach kampanii edukacyjno-informacyjnych,
dofinansowanych ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki
Wodnej (np. w ramach kampanii „Misja-emisja”). Dużym zainteresowaniem cieszą się także
publikacje na temat ochrony środowiska, takie jak komiks bajka, opowiadanie. Mają one duży
walor edukacyjny, gdyż łatwiej zapamiętuje się obrazy i sięgają po nie chętnie tylko dzieci, ale
i dorośli. Często mają one postać wiodącą (superbohatera), którego zadaniem jest przekazanie
istotnych treści i podniesienie świadomości ekologicznej czytelników. Tak jest w przypadku
komiksu „Dymski kontra dymony”, opisującego perypetie byłego kominiarza – Dymskiego,
który podejmuje się niełatwej walki z Dymonami (czyli dymami, powstałymi na skutek niskiej
emisji). Komiks cieszy się dużym zainteresowaniem i doczekał się także kontynuacji w postaci
opowiadania „Przygoda Ognika z dymonem”, wydanej przez Żorskie Stowarzyszenie
Edukacyjno-Kulturalne.
104
Konferencja „Jesteś kreatorem? Zostań ekoinnowatorem”
EVENT o EKOinnowacjach, 24-25 listopada 2015 r., Poznań
Ryc. 2. Komiks „Dymski kontra dymony”
Oprócz wspomnianych wyżej pomysłów na uatrakcyjnienie edukacji ekologicznej są
jeszcze inne, np. gry komputerowe, organizacja wystaw, konkursów i prelekcji, organizacja
festynów ekologicznych, dni otwartych itp. – każdy z nich jest jednak ważny, a im bardziej
urozmaicony będzie proces edukacyjny, tym większe prawdopodobieństwo, że osiągniemy
zamierzony cel, jakim jest podniesienie świadomości ekologicznej Polaków. Jeśli dodatkowo
dzięki podjętym działaniom rozbudzimy w nich kreatywność i wrażliwość na otaczającą
przyrodę, to efektem może być także wzrost ilości rozwiązań poprawiających stan środowiska
naturalnego, czyli… ekoinnowacji.
105

Podobne dokumenty