SIERPNIOWE NIEBO. 63 DNI CHWAŁY - Folder do zajęć

Komentarze

Transkrypt

SIERPNIOWE NIEBO. 63 DNI CHWAŁY - Folder do zajęć
fot. Przemysław Grela
Spis treści
Krótko o filmie ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 5
Strzępy pamięci �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 5
Wartość ofiary, sens pamięci �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 6
Ceną była śmierć za wolności smak �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 7
Na barykadach ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 8
TEMAT: „Sierpniowe niebo. 63 dni chwały” Ireneusza Dobrowolskiego, czyli Powstanie Warszawskie z perspektywy współczesności: pokoleniowy
dwugłos – scenariusz lekcji dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych (język polski) �������������������������������������������������������������������������������������������� 9
TEMAT: „Sierpniowe niebo. 63 dni chwały” Ireneusza Dobrowolskiego jako przykład zastosowania nowego języka filmowego w kinie historycznym
– scenariusz lekcji dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych (zajęcia artystyczne, wiedza o kulturze) ������������������������������������������������������������� 11
TEMAT: Powstańcze piosenki – Scenariusz lekcji historii o Powstaniu Warszawskim z użyciem filmu „Sierpniowe niebo. 63 dni chwały” w reżyserii
Ireneusza Dobrowolskiego���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 13
Powstanie Warszawskie �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 16
2
fot. Przemysław Grela
OBSADA:
PROFESOR – KRZYSZTOF KOLBERGER
MATKA BASI – ANNA NEHREBECKA
PANI ROBACZEWSKA – ANNA ROMANTOWSKA
LEONARD – JERZY NOWAK
MILSKI – ŁUKASZ KONOPKA
ALEKSANDER RUDZKI – STANISŁAW BREJDYGANT
TOLA – JUSTYNA SIEŃCZYŁŁO
PODSIOLAK/INWESTOR – ALEKSANDER MIKOŁAJCZAK
DYREKTOR – EMILIAN KAMIŃSKI
BASIA – KAJA GRABOWSKA
STASZEK – MICHAŁ SĘKIEWICZ
DOWÓDCA SS – DARIUSZ BISKUPSKI
oraz
ROBERT „WILKU” DARKOWSKI
MACIEJ „BILON” BILKA
JERZY ROMANOWSKI, PS. „DRAŃ”
TWÓRCY:
REŻYSERIA– IREK DOBROWOLSKI
PRODUCENT – A
NNA DOBROWOLSKA
SCENARIUSZ – I REK DOBROWOLSKI
ZDJĘCIA – ROMUALD LEWANDOWSKI
SCENOGRAFIA – K RYSTYNA BASAK, KINGA
KŁOSIŃSKA, MARYLA
MUSIDŁOWSKA-SAMECKA,
AGATA PRZYBYŁ
STYLIZACJA – P
OLA GUŹLIŃSKA
MUZYKA – H
EMP GRU, DRUM FREAKS
DŹWIĘK – T OMASZ WIECZOREK
LESZEK FREUND
MONTAŻ – MILENIA FIEDLER
KOSTIUMY – M
AGDALENA DANILEWICZ,
MILENA JAROSZEK,
ELŻBIETA KACZMARSKA,
MAŁGORZATA POLAK
ANIMACJA – ROBERT MANOWSKI
KIEROWNICTWO
PRODUKCJI – I GA KONIŃSKA
PRODUKCJA – G
RUPA FILMOWA REKONTRPLAN
3
MUZYKA
BILON/HEMP GRU
KRÓTKO O FILMIE
Pierwszy od wielu lat film fabularny
o Powstaniu Warszawskim, wyreżyserowany przez Irka Dobrowolskiego
– zdobywcę wielu nagród na polskich
i międzynarodowych festiwalach za
głośnego „Portrecistę”. Zrealizowana
w nowatorski sposób, wielowątkowa
i poruszająca opowieść jest hołdem
złożonym młodym Polakom walczącym
w powstaniu. W filmie, obok aktorów
zawodowych, zagrali „Wilku” (Robert
Darkowski) oraz „Bilon” (Maciej Bilka),
raperzy z grupy hip-hopowej Hemp Gru.
Pracownicy budowy znajdują w ruinach
przedwojennej kamienicy ludzkie szczątki
i pamiętnik z czasów Powstania Warszawskiego. Ukrywający się w piwnicy profesor
opisał w nim dramatyczne dni walki o Warszawę. 5 sierpnia 1944 roku młodziutka
sanitariuszka Basia przeżywała pierwszą
miłość do żołnierza AK – Staszka. Tego dnia
młodzi warszawiacy z entuzjazmem budowali barykady, aby chwilę później stanąć do
nierównej walki ze świetnie uzbrojonymi
mordercami z Waffen SS Dirlewanger.
„Sierpniowe niebo. 63 dni chwały” to
pierwszy od wielu lat pełnometrażowy film
w całości poświęcony Powstaniu Warszawskiemu. Poprzednim była nakręcona w 1979
roku na użytek telewizji „Godzina W” Janusza Morgensterna. Reżyserem i autorem scenariusza jest Irek Dobrowolski, twórca ponad
trzydziestu filmów dokumentalnych, w tym
nagradzanego na krajowych i międzynarodowych festiwalach „Portrecisty”. Jego ojciec
– Leszek Dobrowolski, pseudonim „Wrzos”,
żołnierz batalionu „Gozdawa”, walczył na
warszawskiej Starówce, a stryjeczny wuj
– Stanisław Ryszard Dobrowolski – napisał
tekst najbardziej znanej pieśni powstańczej
– „Warszawskie dzieci”. Jedną z ról w filmie
zagrał kolega „Wrzosa” z oddziału – Jerzy Romanowski, pseudonim „Drań”, zaś w rolach
starych powstańców wystąpili prawdziwi
uczestnicy Powstania Warszawskiego.
„Sierpniowe niebo. 63 dni chwały” promować będą dwa utwory: „Sierpniowe
niebo” w wykonaniu Bilona oraz „63 dni
chwały” hip-hopowej grupy Hemp Gru
z gościnnym udziałem Jurasa i Ras Luty. Klip
do drugiego utworu obejrzano już ponad
2,5 miliona razy.
– Ten film powinni obejrzeć zarówno młodzi,
jak i starsi ludzie, bo jest niezwykle wartościowy.
Najchętniej rekomendowałbym go każdemu,
W „Sierpniowym niebie” wykorzystano nieznane
do tej pory materiały filmowe nakręcone w trakcie
Powstania Warszawskiego, które z niespotykaną
siłą oddają realizm walk na ulicach Warszawy.
bo takich filmów nie ma dużo. Po o­bejrzeniu
miałem poczucie, że wracam w czasy powstania i biorę udział w walkach. Byłbym naprawdę
bardzo szczęśliwy, gdyby stał się popularny.
Najlepszy film, jaki widziałem. Polecam wszystkim, bo to wielkie przeżycie dla każdego.
gen. Janusz Brochwicz-Lewiński „Gryf”,
żołnierz AK z batalionu „Parasol”, legendarny obrońca Pałacyku Michla
Pod tym sierpniowym niebem, walcząc
w kompanii Orląt na warszawskiej Starówce, mój ojciec wszedł w dojrzałość. Poszły
w bój warszawskie dzieci – jak pisał w znanej
piosence mój stryj. Kto dziś o nich pamięta?
Gdzie jest dzisiaj tamto sierpniowe niebo? Kto
dziś jest nosicielem tamtych, wzniosłych ideałów? Nowe elity, warszawska inteligencja,
czy może dzieci ulicy słuchające hip-hopu,
składające wieńce w miejscach pamięci, malujące na ścianach graffiti z symbolem Polski
Walczącej?
Irek Dobrowolski, reżyser
STRZĘPY PAMIĘCI
Kiedy narodził się pomysł filmu? W czasach, gdy współpracowałem z telewizyjnym „Ekspresem Reporterów”, zgłosił się
do nas człowiek i opowiedział, że podczas prac remontowych w piwnicy domu
na Woli znaleziono zwłoki sanitariuszki
z powstania. Szefowie, obawiając się następstw, kazali zalać wszystko betonem.
Informator zniknął i więcej się nie odezwał, pewnie przestraszył się konsekwencji, ale ja o sprawie nie zapomniałem
– wspomina Irek Dobrowolski.
Decyzję, by akcja filmu rozgrywała się
5 sierpnia, reżyser uważa za oczywistą. To
był najtragiczniejszy dzień powstania, który w dużym stopniu zadecydował o jego
dalszych losach. Hekatomba mieszkańców
Woli, przeszła do historii jako największa
jednorazowa masakra dokonana na ludności cywilnej podczas drugiej wojny światowej. Można ją porównywać jedynie z masową egzekucją Żydów w kijowskim Babim
Jarze z 29 kwietnia 1941 roku.
Bezcennym konsultantem okazał się Zygmunt Walkowski, badacz i dokumentalista
najnowszej historii Warszawy, autor głośnej
wystawy niemieckich zdjęć lotniczych stolicy z czasów okupacji, które odnalazł w archiwum w Waszyngtonie. Zanim jeszcze
powstał scenariusz, dzięki znakomitej znajomości powstańczych kronik, powstałych
na zlecenie Referatu Filmowego Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii
Krajowej, wytypował fragmenty nakręcone
na Woli. Dzięki temu w „Sierpniowym niebie” możemy oglądać żołnierzy Zgrupowania „Waligóry”, którzy próbowali powstrzymać natarcie esesmanów Reinefartha.
– Moje zadanie polegało również na znalezieniu takich ujęć, które dałyby się skonfrontować z konkretnymi punktami na mapie dzisiejszej Warszawy – dodaje varsavianista.
W filmie przenikają się dwie warstwy: powstańcza i współczesna. Materiały archiwalne płynnie łączą się z inscenizacjami z udziałem aktorów. Podobny zabieg Dobrowolski
zastosował z powodzeniem w „Portreciście”
i „Rachunku szczęścia”.
Bohaterem pierwszego z tych obrazów
był Wilhelm Brasse – fotograf z Auschwitz,
który spędził w obozie koncentracyjnym Au-
schwitz aż 5 lat, drugi opowiadał o wojennych
losach Żydówki, Polki i utalentowanej pianistki – Stelli Czajkowskiej, cudem uratowanej
z Holocaustu, o której przeżyciu zadecydował
nie tylko splot niezwykłych okoliczności.
Reżyser podkreśla, że konstrukcja filmu odnosi się bezpośrednio do struktury
samej Warszawy. – Jest ona architektonicznym patchworkiem, co pięknie widać
w ujęciach rapera Wilka na podwórzu XIX-wiecznej kamienicy na ulicy Sienkiewicza,
z której drapieżnie wyrasta szklany drapacz
chmur. Jest patchworkowa w planie urbanistycznym – miasto bez centrum – w miejscu
dawnego, tętniącego życiem Paryża Północy
stoi teraz, wbity jak pal w serce miasta, Pałac
Kultury dawniej imienia Józefa Stalina z pustą,
ogromną przestrzenią na wzór sowiecki. Jest
wreszcie patchworkowa w tkance etnograficznej. W Warszawie mieszka dzisiaj głównie
ludność napływowa. „Sierpniowe niebo. 63
dni chwały” to obraz złożony ze strzępów pamięci i kawałków obrazów będących prawdą
o Warszawie. Połączone razem oddają moją
impresję, autorską emocję na temat mojego
miasta – które tak kocham.
5
WARTOŚĆ OFIARY, SENS PAMIĘCI
Irek Dobrowolski
Nie chcemy wpisywać się w dyskusje o sensie i bezsensie powstania. „Sierpniowe niebo.
63 dni chwały” to film o gorących sercach,
młodych ludziach, którzy chcieli się przeciwstawić złu, o którym wiedzieli że nie jest
relatywne. Potrzeba wolności pchnęła ich
na barykady. Dzisiaj usuwa się historię ze
szkół. Dla pokolenia Kolumbów patriotyzm
nie był frazesem. Oni zostali wychowani na
micie Powstania Styczniowego i romantycznej poezji. Ofiara dla ojczyzny była czymś
oczywistym. Dotychczasowe filmy o powstaniu ograniczały się z reguły do rekonstrukcji i prostej narracji, mniej lub bardziej
zgodnymi z rzeczywistością tamtego czasu.
„Sierpniowe niebo. 63 dni chwały” idzie dalej
– odnosi się do teraźniejszości, próbuje nawiązać kontakt z dzisiejszym widzem pokazując źródła interesownych i bezinteresownych postaw wobec powstania i wynikające
z tego konsekwencje.
6
Anna Dobrowolska
Film jest dynamicznie zmontowany, zawiera dużo muzyki. Mieliśmy obawy jak będą go
odbierać ludzie starsi, ale po pokazach dla powstańców okazało się, że niepotrzebnie. Stawiamy pytanie o współczesną wartość ofiary
powstania i sens pamięci o tym wydarzeniu.
Anna Nehrebecka
Zestawienie czasu obecnego z przeszłością, teraźniejszości z Powstaniem Warszawskim – to udało się twórcom idealnie.
Aleksander Mikołajczak
Reżyser jest niezwykle skrupulatny i drobiazgowy i to akurat w filmie jest bardzo
cenne. Pomysł z połączeniem archiwów
z rapem – świetny. Mam nadzieję, że film
dotrze do szerokiej widowni, która będzie
mogła zobaczyć własną historię. Wierze, że
przez ten film można się włączyć, można
być uczestnikiem tej historii.
Kaja Grabowska
Całkowicie podpisuję się pod główną ideą
filmu – podtrzymania pamięci o ludziach,
którzy oddali życie za wolność i Polskę oraz
napiętnowania tych, którzy dla własnej
wygody chcieliby o wszystkim zapomnieć.
Mam nadzieję, że po obejrzeniu „Sierpniowego nieba. 63 dni chwały” młodzi ludzie
sięgną do książek i dokumentów, by dowiedzieć się prawdy o powstaniu i próbach jej
zakłamywania.
Maciej Bilka
„Bilon”
„Sierpniowe Niebo. 63 dni chwały” porusza tematy natury moralnej. Nie jest to
łatwy film. Przykre jest, że niektórzy ludzie
uważają wybuch powstania za całkowicie niepotrzebny. Patriotyzm jest utożsamiany z faszyzmem. Komuna skutecznie
wyplewiała z umysłów pamięć o zrywach
narodowych.
fot. Przemysław Grela
CENĄ BYŁA ŚMIERĆ ZA WOLNOŚCI SMAK
Historia, która zostawia nam przesłanie,
być lepszym, być sobą,
szlachetnym być jak kamień.
Sierpniowe niebo, wciąż piękne pozostanie,
z ciemnym wspomnieniem, taki losu
testament.
(„Sierpniowe niebo. 63 dni chwały”,
Maciej „Bilon” Bilka)
Powstanie Warszawskie inspiruje twórców z różnych stron sceny muzycznej. Trzy
lata temu sensacją był utwór „Uprising”,
nagrany przez heavymetalowy szwedzki
zespół Sabaton. Albumy o tematyce powstańczej mają na koncie grupa Lao Che
i Dariusz Malejonek.
Pod auspicjami Muzeum Powstania Warszawskiego powstała płyta „Gajcy”, na której tekstom poety-żołnierza towarzyszyła
muzyka takich wykonawców, jak Kazik,
Agressiva 69, Pustki czy Dezerter. Powstańcze wiersze wykorzystała też wokalistka
jazzowa Aga Zaryan na albumie „Umiera
piękno”.
W ścieżce dźwiękowej filmu Irka Dobrowolskiego dominują hip-hopowe bity.
Wszystko zaczęło się od zorganizowanej
pod koniec 2008 roku wystawy „Poczuj
Warszawę na własnej skórze”. Można było
na niej obejrzeć powstańcze tatuaże raperów Wilka i Bilona. – To był prezent od losu,
bo szukaliśmy młodych ludzi, którzy podzielają nasz sposób myślenia o najnowszej historii.
Nawiązaliśmy kontakt, opowiedzieliśmy im
o filmie i okazało się, że pracują właśnie nad
piosenką „63 dni chwały”. Zaproponowałem
im, że nakręcimy do niej teledysk, który będzie
zarazem finałem filmu – wspomina reżyser.
Muzycy przystali na ten pomysł, zgodzili
się także wystąpić we współczesnej części
filmu. – Przyłączyłem się do tego projektu,
bo wartości, w imię których walczyli i ginęli
powstańcy są mi bardzo bliskie. Wychowałem się na starym Mokotowie, o powstaniu
wiele opowiadała mi babcia – tłumaczy
Maciej „Bilon” Bilka. – Reżyser Irek Dobrowolski po przesłuchaniu naszego utworu „63
Dni Chwały”, stwierdził, że to jest to. Dzięki
niemu powstał teledysk do tego kawałka.
Zaprosił nas do udziału w filmie, gdzie zagraliśmy siebie. Mieliśmy przyjemność uścisnąć
dłonie prawdziwym bohaterom, kombatantom i porozmawiać z generałem Januszem
Brochwicz-Lewińskim pseudonim „Gryf”
– dodaje Robert „Wilku” Darkowski. – Rozmawiali z nim ponad godzinę. Mieli o czym,
bo ich wiedza na temat powstania jest imponująca – potwierdza producent, Anna
Dobrowolska.
Klip „63 dni chwały”, opublikowany w popularnym serwisie YouTube, zanotował już
ponad dwa i pół miliona odsłon. Kompozycja kończy się cytatem z „Warszawskich
dzieci”, a w refrenie powtarzają się słowa:
Ceną była śmierć za wolności smak, choć minął czasu szmat, ty pamiętaj brat.
7
Drugi z utworów utwór promujący film
nosi tytuł „Sierpniowe niebo” i jest autorskim dziełem Bilona. Klip wyreżyserował Jacek Kościuszko, który wcześniej – na zlecenie Kino Świat, dystrybutora „Sierpniowego
nieba. 63 dni chwały” – zrealizował teledyski do takich filmów, jak „Czarny Czwartek.
Janek Wiśniewski padł” („Ballada o Janku
Wiśniewskim” Kazika), „80 milionów” „My
nadal (chcemy być sobą)” duetu Abradab
i Grzegorz Markowski i „Układ zamknięty”
(„Układ zamknięty” Kultu).
Rzeczywistość walk ulicznych, powstanie,
biało-czerwona opaska na ramię,
schowany w bramie powstaniec,
butelką z benzyną rzuca w czołg,
z dedykacją s...,
grzmią wybuchy bomb, przez dwa miesiące,
czarne dymy pożarów, zasłoniły słońce,
a po drugiej stronie Wisły – Armia Czerwona,
spokojnie patrzy jak nasze miasto kona
(„63 dni chwały”, Hemp Gru)
NA BARYK ADACH
8
zdubbingowany. Chcieliśmy uniknąć powtórzenia takiej sytuacji i Kolberger dał się namówić na recytację Goethego w oryginale.
Na szczęście poezja jest naturalnym żywiołem aktora, a Elias Haase, z którym występował w tej scenie, pomógł mu podpowiadając
właściwą intonację – opowiada reżyser.
Ostatnią w życiu rolę zagrał w „Sierpniowym niebie. 63 dni chwały” również Jerzy
Nowak. Mało kto wie, że ten wybitny aktor
charakterystyczny, mistrz epizodu, był oficerem Armii Krajowej i spędził cztery i pół
roku w partyzantce.
Zdjęcia do filmu trwały 35 dni. Wola,
w następstwie wojennych zniszczeń oraz
budowlanych inwestycji ostatniego dwudziestolecia, zupełnie zmieniła oblicze. Lokacje znaleziono więc w innych dzielnicach:
Starej Ochocie, Śródmieściu i na Pradze.
Scena finałowa została nakręcona na terenie dawnej Wytwórni Wódek „Koneser”.
Tam też powstały sekwencje „piwniczne”.
Walka o utrzymanie powstańczej barykady
rozegrała się natomiast w sercu Łodzi, na
ulicy Ogrodowej w kamienicy przeznaczonej do wyburzenia.
fot. Przemysław Grela
Postacią kluczową dla fabuły jest Profesor, bezsilny świadek dramatu uwięzionych w piwnicy ludzi, którzy przed
wojną byli jego sąsiadami.
– Potrzebowałem zewnętrznego obserwatora, kogoś niezaangażowanego, a zarazem
zdolnego do współczucia i refleksji. Krzysztof
Kolberger nigdy tego typu postaci nie zagrał,
ale po przeczytaniu scenariusza sam zaproponował, że zapuści brodę. Pewien problem
był tylko z językiem niemieckim, którym on
nie władał. Kiedy w „Konrnblumenblau” grał
niemieckiego blokowego w Auschwitz, został
TEMAT:
„Sierpniowe niebo. 63 dni chwały” Ireneusza Dobrowolskiego, czyli
Powstanie Warszawskie z perspektywy współczesności: pokoleniowy dwugłos
scenariusz lekcji dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych (język polski)
Cele lekcji:
Po lekcji uczeń powinien:
• rozumieć powstańcze i współczesne rozterki i dylematy
bohaterów filmu;
• odczytywać powstańczy i współczesny system wartości
oraz związane z nimi wzory zachowań;
• analizować symboliczne znaczenie wybranych postaci
i scen.
Metody i formy pracy:
•
•
•
•
•
wyrażanie własnego zdania i nazywanie emocji;
dyskusja;
analiza wybranych scen filmu;
rozmowa kierowana;
formułowanie pytań do filmowych sytuacji.
Środki dydaktyczne:
• film Ireneusza Dobrowolskiego, Sierpniowe niebo. 63 dni
chwały, Polska 2013;
• Juliusz Słowacki, Testament mój;
• www.onet.pl;
• www.stopklatka.pl
Pojęcia kluczowe:
• tradycja
Czas:
1 lekcja
Przebieg lekcji:
Na wstępie zachęcamy uczniów do podzielenia się wrażeniami
wyniesionymi z filmu. Pytamy o emocje, jakie wzbudził w nich
obraz (obojętność wobec tematu wojny?, współczucie dla losów warszawiaków?, podziw dla bohaterstwa młodzieży?...),
formę przekazu (fabularna?, dokumentalna?... – ten wątek rozwiniemy na lekcji wiedzy o kulturze), jego wiarygodność i skuteczność (czy film poszerza, pogłębia wiedzę o powstaniu?, a może
– jak sugeruje reżyser: – jest spojrzeniem na wartości i ideały młodych warszawiaków z roku ´44 z dzisiejszego punktu widzenia).
W trakcie swobodnej rozmowy próbujemy skłonić uczniów do
refleksji nad sensem podejmowania w kulturze i życiu publicznym tematów historycznych, prowokujemy do dyskusji nad celowością powrotu do przeszłości, nad naszym stosunkiem do
historii, wskazując przykład jednego z bohaterów filmu – inwestora budowlanego. Prosimy o ocenę jego postawy (scena kupowania wnukowi prezentu; rozmowa z kierownikiem budowy
– decyzja zasypania ludzkich szczątków).
Na koniec tego fragmentu lekcji formułujemy wspólnie pojęcie
tradycji jako tej części historii, która zostaje uznana przez zbiorowość za społecznie ważną, konstruktywną dla współczesno-
ści i przyszłości. Pytamy, co składa się na tradycję? – młodzież
z pomocą nauczyciela wskazuje na:
– obyczaje (np. sposób ubierania się)
– poglądy
– wierzenia
– sposób myślenia i zachowania
– normy etyczne (kodeks wartości) i społeczne
Wniosek: film Dobrowolskiego stanowi próbę zastanowienia się nad znaczeniem i wartością tradycji powstańczej dla
współczesnych Polaków różnych pokoleń.
1. Jaki obraz tradycji powstańczej buduje „Sierpniowe niebo”?
(kto ją reprezentuje i w jaki sposób) – rozmowa kierowana: charakterystyka postaw, próba ich oceny.
Film Dobrowolskiego ukazuje trzy pokolenia warszawiaków:
– młodzież (Basia, Staszek i ich koledzy z kompletów i konspiracji) – są
typowymi młodymi ludźmi, których dojrzewanie przypada na
czas okupacji i powstania (mają po 17-18 lat); uczą się, bawią, ale
i chcą walczyć; przeżywają dylematy pierwszej miłości, ale i konieczności zabijania; są jeszcze dziećmi, spierającymi się z rodzicami (rozmowa Basi z matką i dziadkiem), ale muszą gwałtownie
dorosnąć i być odpowiedzialni, kiedy okupant zabiera ich bliskich (scena aresztowania matki Basi) i wtedy, gdy biorą do ręki
broń w powstaniu; cechuje ich zapał, młodzieńczy entuzjazm
i niefrasobliwość, ale przeżywają szok i wstrząs, gdy są świadkami przypadkowej śmierci kolegi podczas robienia pamiątkowych zdjęć, czy próby zarżnięcia (dosłownie!) koleżanki przez
niemieckiego żołnierza. W dyskusjach z rodzicami i dziadkami
bronią, choć może nie do końca zdają sobie sprawę z wagi słów
i wyborów, ideałów walki, poświęcenia i patriotyzmu. Ostatecznie płacą najwyższą cenę – „na śmierć idą po kolei, jak kamienie
przez Boga rzucone na szaniec”.
– rodzice (matka Basi, sąsiadka, pani Robaczewska) – troszczą się
i niepokoją o swe dzieci, próbują je ochronić, zarzucają im lekkomyślne narażanie życia.
– dziadkowie (dziadek Basi) – znają polską historię i sceptycznie
oceniają romantyczny patriotyzm ofiary („polski romantyzm
jest zaraźliwy jak turecka dżuma”), krytykują młodzieńczą brawurę, bezmyślne szafowanie życiem, powstańczą straceńczość
i bohaterszczyznę, jednak są gotowi do niesienia pomocy rannej dziewczynie, zachowują solidarność wobec okupanta, giną
rozstrzelani pod murem.
– pan Podsiolak, dozorca – ukrywa się w piwnicy razem z pozostałymi mieszkańcami kamienicy, ale w przeciwieństwie do sąsiadów, chce za wszelką cenę ocalić swoje życie. Jest konfidentem,
w czasie okupacji donosi na matkę Basi, żonę oficera, a po zajęciu miasta przez Niemców, wydaje im ranną sanitariuszkę, Basię.
Wniosek: „Sierpniowe niebo” pokazuje warszawiaków – cywilów i żołnierzy, połączonych, mimo różnic w ocenie powstania,
więzami solidarności, ofiarności i patriotyzmu. Postawa Podsiolaka stanowi niechlubny wyjątek i spotyka się ze społecznym
potępieniem. Reżyser podkreśla zatem wartość tamtej wojen-
9
fot. Przemysław Grela
nej wspólnoty, zjednoczonej wokół takich bezdyskusyjnych
wartości, jak honor i ojczyzna.
2. Kim jest narrator filmowej opowieści i jakie miejsce zajmuje
w galerii postaci? – pytanie skierowane do uczniów liceum ze
względu na wyższy stopień trudności i znajomość tekstu Goethego (lektura I klasy LO).
– Profesor – najbardziej tajemnicza, intrygująca postać, ukrywająca się przed ludźmi i światem w piwnicznej samotni, w ciemnym mnisim płaszczu z opadającym na twarz kapturem, z księgą i piórem w dłoniach, wystylizowana na celtyckiego barda,
wojennego aojda, (a może ukrywającego się Żyda), prowadzącego kronikę wydarzeń na marginesach starego manuskryptu.
Jego pamiętnik stanowi świadectwo doświadczenia i namysłu
nad historią. Opuszcza swoją kryjówkę tylko raz – by podjąć dialog językiem „Fausta” Goethego z młodym żołnierzem Wehrmachtu, który wtargnął do piwnicy z bronią gotową do strzału
i, nieco zaskoczony, odkrywa w niej żywych ludzi. Szczególne
wrażenie wywołuje w nim widok ciężko rannej dziewczyny.
Niemiec, student literatury, jak się okazuje, staje przed trudnym
wyborem…
Jakie jest symboliczne przesłanie tej sceny?
Wydaje się, że chodzi o przywołanie uniwersalnego, ponadnarodowego kodu wartości określających człowieczeństwo jako
wieczne poszukiwanie prawdy o świecie, ludziach, dobru i złu,
człowieczeństwo pragnące rozwiązać zagadkę bytu. Stojący naprzeciw siebie bohaterowie różnych nacji, rozdzieleni obłędną
ideologią nazizmu, mówią wszak jednym językiem, należą bowiem do jednej kultury europejskiej. W finale tej sceny nie będzie
jednak pojednania – zwycięży wrogi dyktat polityki. Zło wojny
wygrywa z dobrem najwyższych wartości. Basia zostanie dobita,
a profesor rozstrzelany razem z innymi mieszkańcami piwnicy.
3. Jak reżyser przedstawia i ocenia współczesnych warszawiaków pod kątem ich stosunku do przeszłości? (co decyduje
o pamięci, związku z tradycją) – rozmowa kierowana:
Pamięć o przeszłości dzieli współczesnych warszawiaków:
– na tych, którzy nie pamiętają (współczesne elity biznesowe,
np. inwestor budowlany – potomek konfidenta: postać tę
kreuje ten sam aktor, co może oznaczać obecność postaw
oportunistycznych, materialistycznych dawniej i dziś, albo
trwałość postaw przekazywanych w rodzinach kolejnym pokoleniom), nie odczuwają potrzeby refleksji nad przeszłością,
ponieważ nie stanowi ona dla nich źródła wartości i ideałów.
Demonstrują obojętność, czy wręcz znieczulicę wobec śladów tragedii sprzed lat: „przenieś tam problem i pozamiatane” – radzi dyrektor swemu podwładnemu, który wstrzymał
prace budowlane ze względu na odkrycie ludzkich szczątków
z powstania. Chcą się wygodnie urządzić w nowej Polsce za
każdą cenę (scena negocjacji). Wykorzenieni z tradycji, wiedzy
i wartości kształtują oblicze kraju.
– na tych, którzy chcą znać swoje korzenie, domagają się kultywowania pamięci o przeszłości w różnej formie: poprzez
kontakt z żyjącymi jeszcze świadkami historii – dawnymi powstańcami (scena apelu poległych), poszukiwanie pamiątek
z tamtych lat (hiphopowy muzyk ze wzruszeniem czyta autentyczny powstańczy list żołnierza Wehrmachtu do swego
ojca, pamiętnik profesora trafia do rąk kierownika budowy, następnie jego bezcenną wartość docenia stary antykwariusz),
oraz twórczość artystyczną. Młodzi warszawiacy piszą teksty
piosenek, malują graffiti z symbolem Polski Walczącej, robią
animacje i video-grafiki – ocalają przeszłość od zapomnienia.
Wniosek: film Dobrowolskiego apeluje o zachowanie więzi
z przeszłością jako podstawy narodowej tożsamości. Sygnalizuje niebezpieczeństwo wydziedziczenia z tradycji.
4. Na koniec przypominamy uczniom jedną z ostatnich scen filmu – moment wychodzenia powstańców z kanałów wprost na
ulice dzisiejszej Warszawy. Zastanawiamy się wspólnie nad jej
przesłaniem, a następnie prosimy wychowanków o zapisanie na
kartkach pytań, jakie zadaliby dziś tamtym chłopcom i dziewczętom. Jeśli wystarczy czasu, odczytujemy pytania na lekcji
albo zadajemy pracę do domu.
5. Jako pracę domową na zajęcia wiedzy o kulturze, dotyczące filmu, proponujemy wypełnienie przez uczniów miniankiety na
temat kina historycznego. Oto przykładowy zestaw pytań:
Pytania do uczniów
odpowiedzi
1.Czy chodzisz do kina (lub oglądasz
w telewizji) filmy o tematyce historycznej? Jeśli tak – podaj epoki,
problemy, które Cię szczególnie
interesują w kinie historycznym?
2. Wymień tytuły filmów opartych
na materiale historycznym (np. II
wojny światowej)?
3. Czego oczekujesz od kina historycznego? Jaki sposób prezentacji przeszłości najbardziej Ci
odpowiada?
Scenariusz opracowała Małgorzata Wiśniewska, nauczycielka języka polskiego w IX Liceum Ogólnokształcącym im. Klementyny Hoffmanowej w Warszawie
10
TEMAT:
„Sierpniowe niebo. 63 dni chwały” Ireneusza Dobrowolskiego
jako przykład zastosowania nowego język a filmowego
w kinie historycznym
scenariusz lekcji dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych
(zajęcia artystyczne, wiedza o kulturze)
Cele lekcji:
Po lekcji uczeń powinien:
• rozumieć nowatorski sposób prezentacji tematu Powstania
Warszawskiego w filmie Dobrowolskiego;
• umieć opisać cechy strukturalne filmu;
• poznać terminologię kulturoznawczą i filmoznawczą,
zastosowaną do opisu formy filmu;
• dostrzegać funkcjonalność użytych w filmie środków wyrazu
artystycznego.
Metody i formy pracy:
•
•
•
•
•
omówienie wyników ankiety;
analiza tworzywa filmowego – praca w grupach;
praca ze słownikami/innymi źródłami wiedzy;
dyskusja;
rozmowa kierowana.
Środki dydaktyczne:
• film Ireneusza Dobrowolskiego, „Sierpniowe niebo. 63 dni
chwały”, Polska 2013;
• Ewelina Nurczyńska-Fidelska, Konrad Klejsa. Tomasz Kłys, Piotr
Sitarski, „Kino bez tajemnic”, Stentor, Warszawa 2009;
• „Słownik pojęć i tekstów kultury”, pod redakcją Ewy Szczęsnej,
WSiP. Warszawa 2002;
Pojęcia kluczowe:
•
•
•
•
•
•
•
•
intertekstualność
dokument
fabuła
montaż
kolaż
inscenizacja
stylizacja
ścieżka dźwiękowa
Czas:
1 lekcja.
Przebieg lekcji:
Na początku zajęć zbieramy wyniki ankiety: młodzież odczytuje odpowiedzi na poszczególne pytania, nauczyciel komentuje
i podsumowuje stanowisko uczniów. Może się okazać, że hasło
„kino historyczne” kojarzyć się będzie ze szkolnymi, a więc obowiązkowymi wyjściami do kina, np. na „1920. Bitwę Warszawską”
czy „Westerplatte”, rzadko – z własnym wyborem tytułu. Kino
historyczne nie ma dobrej prasy wśród młodych internautów:
znawców i pasjonatów historii zniechęca swobodną przeróbką
faktów, schematycznością i uproszczeniami w budowaniu fabuły, koneserów kina zaś razi mało ambitne, zwykle jednoznaczne
i jednowymiarowe ujęcie tematu historycznego.
Co do tytułów związanych z II wojną światową, młodzież zapewne wymieni popularne telewizyjne produkcje, takie jak
„Stawka większa niż życie” czy nowszy „Czas honoru”.
Najbardziej interesujące mogą być odpowiedzi na trzecie pytanie: nasi wychowankowie oczekują zapewne atrakcyjnej
formy trafiającej w gusta młodego pokolenia, np. wideoklipu.
Niektórzy z pewnością podadzą przykład zespołu Lao Che, który wydał w 2005 roku niezwykłą płytę – słuchowisko pt. „Powstanie Warszawskie”, a następnie nakręcił klipy do wybranych
tekstów. Na uwagę zasługuje też ciekawa produkcja pt. „Uprising” szwedzkiej grupy heavymetalowej Sabaton, poświęcona
powstaniu 1944. Teledysk do tej piosenki został nagrany w 2009
roku w fabryce Norblina w Warszawie przy udziale historycznych grup rekonstrukcyjnych.
Zamykając wstępną część lekcji pytamy o zabieg, jaki zastosował reżyser „Sierpniowego nieba”. Uczniowie zwrócą uwagę
na fakt wprowadzenia do filmu, obok aktorów zawodowych,
dwóch raperów popularnych grup hip-hopowych Molesta
Ewenement i Hemp Gru: „Wilka” (Roberta Darkowskiego) oraz
„Bilona” (Macieja Bilki), którzy na ekranie reprezentują głos młodego pokolenia, domagającego się zachowania pamięci o powstaniu. Są też autorami i wykonawcami piosenek tworzących,
obok kompozycji Drum Freaks, ścieżkę dźwiękową (i tytuł)
obrazu: „Sierpniowe niebo” oraz „63 dni chwały”. Oba utwory
budują klamrę filmu, podkreślając współczesną perspektywę,
z jakiej Dobrowolski spogląda na zryw i składa hołd powstańczej tradycji.
Wniosek: Dzięki obecności na planie (jako aktorów i muzyków)
artystów subkultury młodzieżowej, oraz swoistej „hybrydycznej” formy (młodzież może użyć innych zastępczych, opisowych sformułowań, np. zróżnicowanej gatunkowo i stylistycznie) „Sierpniowe niebo” wpisuje się w nurt intertekstualności,
której przejawem jest struktura kolażowa utworu.
Wyjaśniamy oba pojęcia (praca ze słownikami):
– „intertekstualność, wzajemne relacje między dwoma bądź
wieloma tekstami kultury: obecność jednego tekstu w innym
(…) na prawach kontynuacji, naśladownictwa, transformacji,
polemiki”
– „kolaż, z franc. collage = dosł. naklejanie; metoda twórcza polegająca na konstruowaniu utworu artystycznego z różnorakich materiałów, o przeciwstawnych często funkcjach stylistycznych” a następnie odnosimy je do utworu, przechodząc
do zasadniczej części lekcji poświęconej opisowi struktury
Sierpniowego nieba.
1. Z ilu i z jakich „materiałów” składa się film Dobrowolskiego?
(jakie teksty są w nim obecne) – rozmowa kierowana, notatka.
11
Archiwalne materiały
filmowe (dokumenty)
Archiwalne
fotografie
Animacje i wideo- Zróżnicowana
-grafiki, oraz
stylistycznie ścieżka
cytat
dźwiękowa
Inscenizacje fabularne i stylizacje
paradokumentalne
Współczesny
wątek fabularny
Współczesny
quasi-dokument
Autentyczne kroniki
z powstania kręcone
przez Polaków
i Niemców
Zdjęcia powstańców oglądane
przez żyjących
jeszcze świadków
tamtych wydarzeń
oraz przez
współczesnych
bohaterów
Efekty wizualne: rozmazana
krew, stylizowane rysunki
powstańców,
tekst „Hymnu do
miłości ojczyzny”
Krasickiego
Inscenizacje dotyczą losów grupy powstańców
oraz ukrytych w piwnicy
mieszkańców warszawskiej kamienicy, są też
czarno-białe stylizacje
powstańczych dokumentów filmowych,
które dają efekt przenikania się autentycznych
i „podrabianych” kronik
Nakręcona
w kolorze historia
znalezionego
pamiętnika
profesora
i odkrycia ludzkich szczątków
z powstania
Sceny z kwater
powstańczych na
cmentarzu
– apel poległych,
tworzenie
powstańczego
muralu, spotkanie pokoleń.
Hip-hopowa muzyka
zespołu Hemp Gru
oraz instrumentalne
kompozycje zespołu
Drum Freaks
Wniosek: autorzy dzieła wykorzystali wiele form wypowiedzi
artystycznej w swoim filmowym kolażu, aby z jednej strony wykazać niesłabnące zainteresowanie tematem powstania, szczególnie wśród młodych ludzi (kontynuacja tradycji, ale w innej
nowocześniejszej formule, np. graffiti) z drugiej – wejść w polemikę z tymi, którzy nie doceniają tradycji.
2. Jaka jest relacja między czasem i przestrzenią w filmie
Dobrowolskiego i jaką pełni funkcję?
Podstawą narracji w „Sierpniowym niebie” jest jedna przestrzeń,
ale różny czas – Warszawa ´44 i Warszawa współczesna. Plany
czasowe są przemieszane, przenikają się do tego stopnia, że np.
z okien kryjówki profesora widać światła dzisiejszej Warszawy,
zaś w finale żołnierze wychodzą z kanałów na ulice obecnej stolicy. Sięgnięto też do chwytu „filmu w filmie”: młodzi muzycy
oglądają w TV zapowiedzi „Sierpniowego nieba”. Zatarciu granic między planami służą ponadto liczne zabiegi stylizacyjne,
których celem jest wskazanie ważności przeszłości dla następnych pokoleń, szczególnie „wnuków”, oraz ciągłości i trwałości
tradycji zrywu powstańczego, o którym należy pamiętać.
3. W jaki sposób zmontowane są materiały filmu?
Zastosowano szybki, cięty montaż, typowy dla teledysków czy
reklam.
4. Czy koncepcja opowiadania o powstaniu za pomocą struktury kolażowej wydaje się Wam atrakcyjna?
Na koniec zajęć zapraszamy młodzież do dyskusji nad formą
obrazu. Prosimy o wskazanie mocnych (+) i słabych (–) punktów
takiego rozwiązania formalnego, np.:
(+) film zachowuje szybkie tempo, nie dłuży się; pokazuje, jak
można wykorzystać w filmie inne media; porusza, nie pozostawia obojętnym wobec tradycji, skłania do zastanowienia
się choćby nad własną postawą w sytuacji wojny/powstania
(–) narracja jest nazbyt „pokawałkowana”, za dużo jest wątków
i trudno skupić uwagę, brakuje wyrazistych, pogłębionych
postaci czy charakterów, problematyka potraktowana zostaje hasłowo.
5. Praca domowa:
Napisz recenzję „Sierpniowego nieba”.
12
fot. Przemysław Grela
Scenariusz opracowała Małgorzata Wiśniewska, nauczycielka języka polskiego w IX Liceum Ogólnokształcącym im. Klementyny Hoffmanowej w Warszawie
TEMAT:
Powstańcze piosenki
Scenariusz lekcji historii o powstaniu warszawskim z użyciem filmu
„Sierpniowe niebo. 63 dni chwały” w reżyserii Ireneusza Dobrowolskiego
Cele lekcji:
• Młodzież uczy się interpretacji wydarzeń, symboli, postaci,
uwarunkowań historycznych powszechnie znanych jako
powstanie warszawskie poprzez teksty współczesnych
piosenek i konfrontuje je z tekstami piosenek powstałych
w czasie II wojny światowej.
• Uczniowie potrafią odczytywać i analizować teksty piosenek
współczesnych twórców na temat wydarzeń wojennych.
Rozumieją cel włączenia treści historycznych w nurt współczesnej popkultury.
Metody pracy:
• Praca z filmem i tekstami kultury – piosenką, wierszem; dyskusja w celu wymiany poglądów, praca z podręcznikiem.
Środki dydaktyczne:
• film Ireneusza Dobrowolskiego, „Sierpniowe niebo. 63 dni
chwały”, Polska 2013;
• teksty piosenek na temat Powstania Warszawskiego,
• powstańcza mapa Warszawy, dostępność do kanału
• www.youtube.com – w celu obejrzenia klipów na temat Powstania Warszawskiego.
Przebieg lekcji:
Praca na poniższych tekstach piosenek powinna nastąpić po
obejrzeniu filmu Irka Dobrowolskiego „Sierpniowe Niebo. 63 dni
chwały”.
Zadanie z użyciem tekstów polega na omówieniu kontekstu historycznego i odszukaniu w podręczniku, dostępnych źródłach
historycznych znaczenia tego elementu treści piosenki.
Przykład I: Fragment piosenki „Idziemy w noc” Mariki z albumu
„Morowe Panny”: I niosą skarby, których czeka Mała Armia
Wybrane teksty piosenek do pracy na lekcji:
Co się przeciska tak jak szczury kanałami
Co to jest „Mała Armia”? Jakie znaczenie dla powstańców
miały kanały?
Przykład II: Fragment piosenki „63 dni chwały” Hemp Gru z albumu „Droga”: a po drugiej stronie Wisły – Armia Czerwona,
spokojnie patrzy jak nasze miasto kona
Jaka jest pozycja Armii Czerwonej względem powstańców
Warszawy? Jak stanowisko Armii Czerwonej wpływało na
powodzenie powstania w Warszawie?
Pytania podsumowujące:
1. Dlaczego współcześni twórcy różnych gatunków muzyki
popularnej zajmują się tematami historycznymi w swoich
piosenkach?
2. Czy można zaobserwować negatywne skutki powstawania
piosenek na temat II wojny światowej?
3. Jaki obraz Warszawy jako stolicy Polski wyłania się ze współczesnych piosenek na temat Powstania Warszawskiego?
4. Wskaż różnice w przekazie i intencji autora tekstu piosenki
z 1944 roku i piosenek współczesnych.
Zadanie domowe:
Odszukaj teksty piosenek współczesnych twórców znanych ci
z mediów, w których jest mowa o innych niż II wojna światowa wydarzeniach z historii Polski XX wieku. Opisz cel powstania
piosenki i oceń formę, wykonanie utworu.
Zadanie dodatkowe:
Wykonaj z dostępnych materiałów mutimedialnych na wolnej licencji i znanego ci oprogramowania, teledysk do wybranej piosenki na temat Powstania Warszawskiego. Pamiętaj
o umieszczeniu autora tekstu i muzyki w swoim klipie oraz źródła materiałów
„63 dni chwały”
Hemp Gru 2009, z albumu „Droga”
„Ten dzień nie był zwyczajny,
choć z pozoru taki sam jak każdy inny,
niepokojąco spokojnie, młodzi ludzie tacy sami
jak my, pragnący żyć,
duszne sierpniowe popołudnie,
siedemnasta minut pięć, swe żniwo
bez litości zbiera śmierć,
tak po prostu.
Pamiętam o tym kiedy mijam te tablice,
w codziennym zawale, w walce o lepsze życie,
plama krwi, tam gdzie płonie znicz,
nazwisko X świętej pamięci krzyż,
nasza ekipa, jakby się cofnąć wstecz,
niczym AK lałoby dziś swą krew,
za świata grzech, aż po ostatni wdech,
bohaterów jęk, o nasz spokojny sen,
batalion HG, łączność Juras WSP (elo),
w imię pamięci, dla tych ludzi cześć,
chwała im za to, choć mała wyobraźnia,
jaka była jazda, gdzie gęsto padał trup,
ostatni okrzyk to Hitler kaput,
na Ich cierpienia grób, słowa te do nut,
za Ich trud i głód, szacunek do stóp,
z pokorą ema, bilet publiczny wróg.
(Refren)
Ceną była śmierć za wolności smak,
choć minął czasu szmat, ty pamiętaj brat,
ceną była śmierć, życie oddał dziad,
63 dni chwały, nie przeliczając strat.
Ceną była śmierć za wolności smak,
choć minął czasu szmat, ty pamiętaj brat,
ceną była śmierć, życie oddał dziad,
63 dni chwały, nie przeliczając strat.
Rzeczywistość walk ulicznych, powstanie,
biało-czerwona opaska na ramię,
schowany w bramie powstaniec,
butelką z benzyną rzuca w czołg,
z dedykacją s...,
grzmią wybuchy bomb, przez dwa miesiące,
czarne dymy pożarów, zasłoniły słońce,
a po drugiej stronie Wisły – Armia Czerwona,
spokojnie patrzy jak nasze miasto kona,
nieunikniona klęska powstańców tamtych dni,
dziś oddajemy hołd kawałkiem tym,
i pamiętamy 63 dni chwały,
z pozdrowieniem mówił Juras – dziecko
Warszawy.
13
(Refren)
Ceną była śmierć za wolności smak,
choć minął czasu szmat, ty pamiętaj brat,
ceną była śmierć, życie oddał dziad,
63 dni chwały, nie przeliczając strat.
Ceną była śmierć za wolności smak,
choć minął czasu szmat, ty pamiętaj brat,
ceną była śmierć, życie oddał dziad,
63 dni chwały, nie przeliczając strat.
WWA, urodziłem się w tym mieście,
dzięki niektórym mówimy po Polsku jeszcze,
Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy,
tu krwią nasączony jest każdy centymetr ziemi,
idziemy szlakiem nieśmiertelnych bohaterów,
zostawili trwały ślad, trafimy do celu,
tak wielu młodych oddało swój żywot,
dzieci ulicy – to śmierci żniwo,
w jednej godzinie stanęli, by bronić stolicy
na siebie zdani, na siebie mogli liczyć,
dziewięć tygodni, bracia krwi, na miasta
gruzach,
ramię w ramię, czwórkami oddział do nieba
rusza,
granatów grad, pocisków deszcz, nierówna
walka,
na barykadach niepodległości sztandar,
wolność, godność, honor tego nic nie zastąpi,
Powstańcom chwała, Warszawa nie zapomni.
(Refren)
Ceną była śmierć za wolności smak,
choć minął czasu szmat, ty pamiętaj brat,
ceną była śmierć, życie oddał dziad,
63 dni chwały, nie przeliczając strat.
Hemp Gru – grupa raperów z Warszawy składająca się
m. in. z Roberta „Wilka” Darkowskiego i Macieja „Bilona”
Bilki, mają na swoim koncie dwa albumy „Klucz” z 2004
roku i „Droga” z 2009. W 2013 roku grupa zakończyła
działalność.
Ceną była śmierć za wolności smak,
choć minął czasu szmat, ty pamiętaj brat,
ceną była śmierć, życie oddał dziad,
63 dni chwały, nie przeliczając strat.
Warszawskie dzieci, pójdziemy w bój,
Za każdy kamień Twój, Stolico, damy krew!
Warszawskie dzieci, pójdziemy w bój,
Gdy padnie rozkaz Twój,
poniesiem wrogom gniew!”
„Sierpniowe Niebo”
Maciej „Bilon” Bilka
„Polska walcząca, walcząca Polska,
Armia Krajowa, jej rzeczywistość szorstka.
Niech żyje Polska, jak krzyknęła Inka,
niech będzie niepodległa jak w marzeniach
Nila.
Świat zapomina, zamiata pod dywan,
ciężkie historie o bohaterskich czynach.
Taki już klimat, weź zatrzymaj się na moment,
coś ci opowiem, jak Niemiec szedł na Wolę
w te poranki sierpniowe
to bestia, a nie człowiek
tyranii oddał głowę – po co to wszystko?
Pałacyk Michla, Żytnia, Wola,
bronią chłopaki od Parasola,
Gryfa załoga wali do szkopa,
Mausery grają i w takt i na opak.
Choć z sił już opadł to wolności nie oddał
bo przecież wolność od Boga w darze dostał.
(Refren)
To krew i łzy, cierpienia dla wolności,
Ci piękni ludzie bez straty tożsamości.
Sierpniowe niebo w blasku promieni,
to numer dla tych, którzy o tym zapomnieli.
Na Mokotowie już płoną kamienice,
straszą z drzew gruzy przeklęte szubienice.
Huczą bombowce, mur prują tygrysy,
wołań o pomoc i tak nikt nie usłyszy.
Wśród zgliszczy, gdzie bliscy, bez krzyży,
„Godzina „W”
Lao Che 2005 z albumu „Powstanie Warszawskie”
„Tramwajem jadę na Wojnę,
Tramwajem z przedziałem: nur für
Deutsche,
Z pierwszo-sierpniowym potem na skroni,
Z zimnem lufy Visa w nogawce spodni.
Siekiera, motyka, piłka, szklanka,
Biało-czerwona opaska moja, opaska na
ramię POWSTAŃCA,
W kieszeni strach, orzełek i tytoń w bibule,
Ja nie pękam – idę w śmierć ot tak – Na
Krótką Koszulę.
Żołnierze podziemi!
Oi!!
Batalion „Zośka” Oi!
Oi!
Batalion „Pięść” Oi!
Oi!
Batalion „Miotła” Oi!
Oi!
14
„Czata 49”, „Parasol” !
I wyszedłeś Jasny synku z Czarną bronią
w noc,
I poczułeś jak się jeży w dźwięku minut ZŁO,
Zanim padłeś, jeszcze ziemię przeżegnałeś
ręką,
Czy to była kula synku, czy ci serce pękło?
„DO BRODY” – „BYCZO JEST”
[My, Polacy, mamy opinię romantyków...]
Nam jedna szarża – do nieba wzwyż,
I jeden order – nad grobem krzyż.”
Lao Che – zespół muzyczny z Płocka. Frontmanem
i autorem większości tekstów piosenek jest Hubert
„Spięty” Dobaczewski. Ich debiutancki album „Gusła” powstał w 2002 roku. Następne to „Powstanie
Warszawskie” 2005, „Gospel” 2008, „Prąd stały/Prąd
zmienny” 2010 i „Soundtrack” 2012.
bez zniczy, nie ma litości,
wszystko jest dziś niczym.
Wielcy przodkowie, kompania Warszawianka,
Rotmistrz Pilecki honorem udowadnia,
gdzie wartość, gdzie cena, gdzie cel
jest, gdzie duma, liczę, że kumasz.
Jak nie to weź się bujaj.
Historia, która zostawia nam przesłanie,
być lepszym, być sobą,
szlachetnym być jak kamień.
Sierpniowe niebo, wciąż piękne pozostanie,
z ciemnym wspomnieniem, taki losu
testament.
Leję atrament dziś ku pamięci wielkim,
choć często tacy mali, a za nas polegli.”
„Idziemy w noc”
Marta „Marika” Kosakowska
2012 z albumu „Morowe Panny”
„Wieczorem Janek, Basia, Wanda idą w miasto
I z każdym krokiem ziemia płonie pod stopami
Ktoś obcy uznał miasto to za swoją własność
A oni tego miejsca nie oddadzą za nic
Chodź szybciej! – mówi Janek kiedy Basia
zwalnia
A cała jego miłość wtedy przed oczami
I niosą skarby, których czeka Mała Armia
Co się przeciska tak jak szczury kanałami
(Refren)
Idziemy w noc, idziemy w noc, idziemy w noc!
Zamiast głośno śmiać się, bawić, Nurkujemy w mrok
Jutro, znikniemy może tak jak znikł
w popiołach Nasz czteropiętrowy dom
Zamiast go opłakiwać, Serce mocno ciągnie nas w sierpniową noc
Zabrałeś jakąś wodę, strasznie tu gorąco
Przysiągłbyś jak dziewczyna w tańcu na
zabawie
Lecz oni idą w noc jak w bagno i na końcu
Zamiast się kochać z sobą – kochają
w Warszawie
Ej gołąbeczki, bo to jednak widać przecież
Wanda ogarnia sytuację oka rzutem
Na Kruczej coś się dzieje, tędy nie
przejdziemy
Plan numer dwa, znaczy ciśniemy jednak
skrótem
(Refren)
Marika – wokalistka i dziennikarka radiowa. Jej albumy
autorskie to „Plenty” z 2008 roku, „Put Your Shoes On/Off”
2010 i „Momenty” 2012. Brała udział w wielu projektach
muzycznych m. in. powstaniu płyty „Morowe Panny”.
Zamiast głośno śmiać się, bawić, Nurkujemy w mrok
Jutro, znikniemy może tak jak znikł
w popiołach Nasz czteropiętrowy dom
Zamiast go opłakiwać, Serce mocno ciągnie nas w warszawską noc”
fot. Przemysław Grela
Nagle strzał z Powiśla, stają jak zające
I nasłuchują pilnie w cieniu kupy gruzu
To tutaj była knajpa co to co sobotę
Ściągała z miasta ancymonów i łobuzów
Dzisiaj to już wspomnienie ale cień się przyda
Bo czasy są najgorsze i noc jakby płytka
Zamiast kieliszków wina pobrząkuję chlebak
i głucho milczą te granaty w czterech
zwitkach
Macie zapałki? No bo Basia jednak pali
Siedzą skuleni z drogocennym papierosem
Za chwilę znowu bezszelestnie pod różami
W kierunku czegoś co w przeszłości było
mostem
Idziemy w noc, idziemy w noc, idziemy w noc!
„Warszawskie dzieci”
Stanisław Ryszard Dobrowolski, 1944
„Nie złamie wolnych żadna klęska,
Nie strwoży śmiałych żaden trud
– Pójdziemy razem do zwycięstwa,
Gdy ramię w ramię stanie lud.
Powiśle, Wola i Mokotów,
Ulica każda, każdy dom
– Gdy padnie pierwszy strzał, bądź gotów,
Jak w ręku Boga złoty grom.
(Refren)
(Refren)
Warszawskie dzieci, pójdziemy w bój,
Za każdy kamień Twój, Stolico, damy krew!
Warszawskie dzieci, pójdziemy w bój,
Gdy padnie rozkaz Twój, poniesiem wrogom
gniew!
Od piły, dłuta, młota, kielni
– Stolico, synów swoich sław,
Że stoją wraz przy Tobie wierni,
Na straży Twych żelaznych praw.
(Refren)
Poległym chwała, wolność żywym,
Niech płynie w niebo dumny śpiew,
Wierzymy, że nam Sprawiedliwy,
Odpłaci za przelaną krew.”
Stanisław Ryszard Dobrowolski – poeta, prozaik,
tłumacz, autor tekstów piosenek. Członek grupy poetyckiej „Kwadryga”, uczestnik powstania warszawskiego.
Zmarł w 1985 roku.
Scenariusz opracował Adam Rębacz, nauczyciel historii w IX Liceum Ogólnokształcącym im. Klementyny Hoffmanowej w Warszawie
15
powstanie warszawskie
Grzegorz Jasiński, Paweł Ukielski - Muzeum Powstania Warszawskiego
1
sierpnia 1944 roku do walki z przeważającymi siłami niemieckimi przystępuje około 25 tysięcy słabo uzbrojonych żołnierzy konspiracyjnej armii. Z czasem liczba ta wzrasta do około 50
tysięcy. Podczas dwóch miesięcy zaciekłych zmagań oddziałom
polskim udaje się opanować znaczne obszary miasta i zadać
nieprzyjacielowi dotkliwe straty. Jednakże brak dostatecznej pomocy ze strony sojuszników, zdecydowana przewaga techniczna wojsk niemieckich oraz ogrom ofiar zmuszają dowództwo
polskie do podjęcia decyzji o zaprzestaniu heroicznej walki po
63 dniach boju.
Walki w mieście, zaplanowane na kilka dni jedynie, trwają ponad dwa miesiące. Od chwili wybuchu warszawskiej insurekcji
mieszkańcy stolicy udzielają powstańcom wszelkiej pomocy.
Angażują się w działania bojowe, budują barykady, organizują
zaplecze. Niemcy, zagrożeni zbliżaniem się frontu wschodniego,
kierują do walki liczne, doborowe jednostki. Mają one zdławić
powstanie wszelkimi dostępnymi środkami, dając jednocześnie
zastraszający przykład całej Europie. W praktyce oznacza to
zagładę miasta oraz liczne akty ludobójstwa. Żołnierze Adolfa
Hitlera pozbawiają życia około 180 tys. cywilnych mieszkańców
Warszawy.
Mottem całej ekspozycji są słowa Delegata Rządu RP na Kraj,
a jednocześnie wicepremiera, Jana Stanisława Jankowskiego
„Sobola”: „Chcieliśmy być wolni i wolność sobie zawdzięczać”.
W tym jednym zdaniu zawiera on całą, złożoną prawdę o pięciu latach okupacji w Polsce i dwóch miesiącach Powstania
Warszawskiego. Powstanie nie jest bowiem nierozumnym, romantycznym zrywem garstki szaleńców, lecz świadomą, choć
tragiczną, decyzją polityczną najwyższych, w pełni legalnych
władz Polski.
Polacy, po doświadczeniach dwóch okrutnych okupacji – niemieckiej i sowieckiej – doskonale zdają sobie sprawę, jaki cel
przyświeca Sowietom. Wiedzą, że zbliżająca się od wschodu
Armia Czerwona walczy nie po to, aby Polskę uwolnić, ale by
zamienić totalitaryzm nazistowski na własny, komunistyczny.
Powstanie Warszawskie, którego celem jest wyzwolenie stolicy
własnymi siłami i powitanie wojsk sowieckich w roli gospodarza,
jest ostatnią próbą uratowania Polski przed zniewoleniem.
Polskie Państwo Podziemne
Jednak Państwo Polskie trwa – w konspiracji, kierowane przez
w pełni legalne władze naczelne, urzędujące na uchodźstwie:
Prezydenta, Rząd i Naczelnego Wodza. W Polskim Państwie Podziemnym najwyższą władzę sprawuje Delegat Rządu na Kraj.
Kieruje on zakonspirowanym aparatem administracji cywilnej.
To jej struktury organizują i wspomagają zakazane przez okupanta dziedziny życia publicznego.
Na szczególne podkreślenie zasługuje gęsta sieć tajnych szkół,
dzięki czemu młodzież zdobywa wykształcenie – również wyższe – na tzw. kompletach. Równie sprawnie działa konspiracyjny
wymiar sprawiedliwości, ferujący wyroki, łącznie z karą śmierci
dla zdrajców i kolaborantów. W ramach Polskiego Państwa Podziemnego istnieje i krzepnie również Armia Krajowa – największa z konspiracyjnych armii w okupowanej Europie. W 1944 roku
jej szeregi liczą około 400 tysięcy żołnierzy. Podstawowym celem AK jest walka o odzyskanie niepodległości. Podziemna ar-
16
mia zbroi się, szkoli, prowadzi dywersję i wywiad, przygotowując
zbrojne powstanie narodowe.
Akcja „Burza”
W 1943 roku wojna wstępuje w nową fazę. Alianci przechodzą
do ofensywy we Włoszech i na Dalekim Wschodzie. Na wschodzie, pokonawszy Niemców w bitwie pod Kurskiem, Armia Czerwona rozpoczyna marsz na Berlin. Kwestią jest już nie czy, lecz
kiedy Niemcy ulegną wyraźnej przewadze sił sprzymierzonych.
25 kwietnia 1943 roku Sowieci zrywają stosunki dyplomatyczne z Rządem RP na Uchodźstwie. Pretekstem jest odkrycie
przez Niemców grobów ofiar bestialskiego mordu, dokonanego w lesie katyńskim w 1940 roku na rozkaz Stalina, na kilku
tysiącach oficerów Wojska Polskiego. Kilkanaście tygodni później w Warszawie, za sprawą kolaborantów, Niemcy aresztują
Komendanta Armii Krajowej, gen. Stefana Roweckiego „Grota”.
W Gibraltarze ginie tragiczną śmiercią Naczelny Wódz i Premier,
gen. Władysław Sikorski. Sytuacja Polski na arenie międzynarodowej zdecydowanie się pogarsza, coraz bardziej widoczna staje się zmiana stosunku aliantów do sprawy wschodnich granic
Rzeczypospolitej.
Wojska sowieckie, których marsz na zachód niesie, według
wszelkiego prawdopodobieństwa, wyzwolenie Polski spod niemieckiej okupacji, nie okazują się polskim sojusznikiem. Wszystko
to zmusza władze na uchodźstwie i w kraju do zarzucenia planów
powstania powszechnego. Armia Krajowa przystępuje do realizacji operacji sabotażowo-dywersyjnej o kryptonimie „Burza”.
Akcja „Burza”, zaplanowana przez Komendę Główną AK, zakłada,
w miarę przesuwania się frontu na zachód, uderzanie na wycofujące się oddziały niemieckie i opanowywanie terenu i niezwłoczne
obejmowanie na nim władzy przez polskie struktury administracyjne. Polskie władze z założenia występują jako oficjalny gospodarz terenu wobec wkraczających na polskie terytorium wojsk
sowieckich. Gdy 4 stycznia 1944 roku Armia Czerwona wkracza
w przedwojenne granice II Rzeczypospolitej, Akcja „Burza” nabiera
charakteru szeregu powstań lokalnych, przesuwających się wraz
z frontem ze wschodu na zachód. Do walki stają kolejno oddziały
AK na Wołyniu, Wileńszczyźnie, we Lwowie i na Lubelszczyźnie.
Niestety, realizacja celów politycznych akcji nie poszła za sukcesami militarnymi, takimi jak wyzwolenie przez Armię Krajową
Wilna i Lwowa, a także niezłą współpracą z wojskami sowieckimi.
Za każdym razem finał był podobny: formacje sowieckich sił bezpieczeństwa aresztowały ujawniające się polskie władze cywilne
oraz dowództwo wojskowe, zaś żołnierzy Armii Krajowej siłą rozbrajano i kierowano do obozów w głębi Rosji bądź przymusowo
włączano do Armii Berlinga.
Przed Godziną ,,W’’
Pod koniec lipca 1944 roku, wraz z napływem niepomyślnych
dla Niemców wiadomości z frontu wschodniego, w Warszawie
rozpoczyna się ewakuacja niemieckiej administracji oraz służb
pomocniczych. Panuje popłoch. Po kilku dniach, 27 lipca, Niemcy
ostatecznie opanowują panikę, a do miasta zaczynają powracać
siły policyjne i SS. Równocześnie gubernator Dystryktu Warszawskiego, dr Ludwig Fischer, chcąc zapobiec wystąpieniu zbrojnemu, wydaje zarządzenie, wzywające 100 tys. Polaków do stawie-
Godzina ,,W’”
Pierwsze starcia wywiązują się na trzy godziny przed Godziną „W”. Mimo utraty elementu zaskoczenia, mimo problemów
z uzbrojeniem i łącznością, o godzinie 17:00 do walki przystępuje
około 23-25 tysięcy żołnierzy Armii Krajowej.
W pierwszym dniu powstania oddziały niemieckie ponoszą
dotkliwe straty, szacowane na około 500 żołnierzy. Straty powstańców są jednak znacznie wyższe i sięgają blisko 2000 zabitych. Zdobyte w pierwszych bojach obiekty nie dają Polakom
taktycznej przewagi. Tym niemniej zajmują blisko 3/4 swej stolicy
– niemal całe Stare Miasto, centrum Żoliborza oraz znaczną część
Śródmieścia, z najwyższym budynkiem ówczesnej Warszawy –
Prudentialem, nad którym powiewa już biało-czerwona flaga. Ale
Niemcy bronią się w kilkudziesięciu silnych punktach oporu, nadal
utrzymując kontrolę nad miastem. W ich rękach pozostają obiekty
o znaczeniu strategicznym: mosty, dworce, lotniska, liczne budynki administracji i koszar.
Radość powstańców
Wybuch powstania wywołuje euforię wśród żołnierzy i mieszkańców miasta. Powszechne jest przekonanie o zbliżającym się,
nieuchronnie zwycięskim końcu walk. Upaja wolność odzyskana
po pięciu latach okrutnej okupacji, cieszy możliwość podjęcia
otwartej walki ze znienawidzonym wrogiem. Polska administracja
cywilna, dotychczas funkcjonująca w konspiracji, zaczyna działać oficjalnie. Warszawiacy ofiarnie wypełniają jej zarządzenia.
Spontaniczna pomoc cywilów pozwala szybko zorganizować
życie wolnej Warszawy. Powstają szpitale, oddziały obrony przeciwlotniczej, rusza druk i kolportaż prasy, trwa praca nad rychłym
uruchomieniem dwóch powstańczych radiostacji. Cała Warszawa
jednoczy się i staje do walki o wolność.
Według planów dowództwa AK, Powstanie Warszawskie ma
potrwać najwyżej kilka dni, po czym do Warszawy wkroczą oddziały Armii Czerwonej. Dzięki wielu działaniom zaczepnym, do
4 sierpnia powstańcy opanowują trzy rejony Warszawy: Śród-
fot. Przemysław Grela
nia się przy robotach fortyfikacyjnych. Rozkaz ten warszawiacy
spontanicznie ignorują.
W tym samym czasie Sowieci i polscy komuniści wzywają do
walki z Niemcami, oskarżając Armię Krajową. Na terenach zajmowanych przez Armię Czerwoną władzę przejmuje sterowany
z Moskwy Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Sowieci docierają do Wisły, w mieście pojawiają się pogłoski, że wkroczyli na
przedmieścia prawobrzeżnej Warszawy.
W tej sytuacji, 31 lipca po południu, Komendant Armii Krajowej gen. Tadeusz Komorowski „Bór”, po porozumieniu się z Delegatem Rządu RP na Kraj, wicepremierem Janem Stanisławem
Jankowskim „Sobolem”, wydaje rozkaz rozpoczęcia akcji zbrojnej,
oznaczonej kryptonimem Godzina „W”, we wtorek 1 sierpnia
1944 roku o godzinie 17:00.
W przeddzień wybuchu Powstania Warszawskiego siły polskie
w Okręgu Warszawskim AK wynoszą około 50 tys. ludzi. Brakuje
jednak niezbędnego wyposażenia i uzbrojenia – jedynie około
10% powstańców ma broń. Całkowicie odmienna jest sytuacja
okupanta. Pod koniec lipca 1944 roku niemiecki garnizon Warszawy liczy blisko 20 tys. doskonale uzbrojonych i wyszkolonych żołnierzy, rozlokowanych w kluczowych obiektach miasta. Niemcy
mają ponadto w odwodzie wsparcie broni ciężkiej, artylerii i lotnictwa. Mimo tak olbrzymiej dysproporcji sił i środków, 1 sierpnia
powstańcy rozpoczynają walkę, która potrwa 63 dni…
mieście z częścią Woli, Starym Miastem i Powiślem, Dolny Mokotów oraz Żoliborz, co stanowi niemal ¾ terytorium miasta.
Sowieci wstrzymują jednak ofensywę, nie zamierzając pomagać
powstańcom, co w połączeniu z brakiem broni i amunicji oraz
stale rosnącymi siłami niemieckimi wymusza przerwanie akcji
zaczepnych i przejście do obrony. Rozpoczyna się oczekiwanie
ofensywy zza Wisły.
Walki w sierpniu
Do zdławienia powstania dowództwo niemieckie przeznacza
Korpsgruppe pod dowództwem generała SS, Ericha von dem Bacha, w której skład wchodzą różnego rodzaju jednostki bojowe.
5 sierpnia pierwsze oddziały niemieckie przystępują do przeciwuderzenia od zachodu, atakując Ochotę i Wolę. Głównym ich celem jest opanowanie dwóch arterii komunikacyjnych Warszawy,
wiodących z zachodu na wschód oraz wywalczenie połączenia
z odciętą w środku miasta grupą gen. Reinera Stahela.
Do 11 sierpnia, po zaciętych walkach z powstańcami, rosyjsko-ukraińskie oddziały RONA zajmują Ochotę. Równocześnie Niemcy opanowują Wolę, docierając do silnie umocnionego bastionu
powstańców, jakim jest wówczas Stare Miasto. Wykonując zbrodniczy rozkaz Hitlera, nakazujący zabijanie każdego mieszkańca
Warszawy, oddziały pacyfikujące Ochotę dopuszczają się licznych
zbrodni na cywilnej ludności. Na Woli natomiast prowadzą planową akcję eksterminacyjną.
Nie mogąc opanować Starego Miasta jednym uderzeniem,
Niemcy rozpoczynają systematyczne niszczenie zabudowy i pozycji polskich ostrzałem artylerii, wspomaganej nalotami lotnictwa bombowego. Po kilkudniowym przygotowaniu artyleryjskim,
19 sierpnia wróg przystępuje do generalnego szturmu na oblężone Stare Miasto. Kilkakrotne próby ruszenia z pomocą okrążonej
dzielnicy, podejmowane przez inne oddziały powstańcze, kończą
się fiaskiem. Ostatecznie, po długich i zaciętych walkach, 2 września oddziały niemieckie zajmują ostatnie polskie umocnienia
Starówki.
Po przyjęciu taktyki defensywnej jedyne znaczne sukcesy powstańcy odnoszą w Śródmieściu. 11 sierpnia zdobywają Pałac
Staszica, 20 sierpnia – potężny gmach PAST-y przy ul. Zielnej,
a 23 sierpnia – kościół św. Krzyża i Komendę Policji przy Krakowskim Przedmieściu. W pozostałych dzielnicach szczupłość sił powstańczych ogranicza aktywność Polaków do wzmacniania obrony i usprawniania funkcjonowania zaplecza.
Powstańcy podejmują dwie duże akcje o charakterze zaczepnym na Żoliborzu: dwa ataki na Dworzec Gdański – nocą z 20 na
21 oraz 22 sierpnia, a także próbę przebicia połączenia Starówki
ze Śródmieściem (31 VIII). Akcje te kończą się niepowodzeniem.
17
Powstańcy ponoszą ogromne straty, a wszystkie trzy starcia przechodzą do historii jako najbardziej krwawe boje powstania.
Walki we wrześniu
Po upadku Starego Miasta i ewakuacji oddziałów Grupy „Północ” powstańcy utrzymują swe pozycje w Śródmieściu, na Powiślu, Czerniakowie, Mokotowie, Żoliborzu i w Puszczy Kampinoskiej. Przede wszystkim bronią jednak strategicznych rejonów
nad Wisłą. Ich utrzymanie daje nadzieję na skuteczny desant
z praskiego brzegu rzeki. Ofensywy sowieckiej z przeciwległego
brzegu obawiają się również Niemcy. Dlatego też główne uderzenie swych sił kierują na dzielnice położone nad Wisłą – Powiśle
i Czerniaków. Polacy wciąż liczą na wsparcie ze wschodu i mimo
znacznie słabszego uzbrojenia za wszelką cenę starają się utrzymać na pozycjach.
Jednym z symboli trwania na stanowisku jest tzw. twardy
front. Jest to linia umocnień polskich w Śródmieściu Północnym,
biegnąca od budynku Dworca Pocztowego, stojącego przy ul.
Żelaznej nad torami kolei średnicowej, przez ulice Towarową,
Grzybowską i Królewską. 9 września w „Biuletynie Informacyjnym” – jednej z gazet powstańczych – napisano: „Żołnierze tego
odcinka swą heroiczną postawą wyświadczają walczącej stolicy
usługę bardzo doniosłej miary: skupiając na swoich piersiach najintensywniejsze uderzenia nieprzyjaciela, odgrywają tym samym
rolę tarczy dla pozostałych dzielnic miasta, nawet najbardziej od
ich pozycji odległych”.
Mimo olbrzymiej determinacji obrońców Niemcy, mając przytłaczającą przewagę, systematycznie niszczą punkty powstańczego oporu. 5 września wieczorem powstańcy, wobec całkowitego
wyczerpania amunicji, opuszczają gmach Elektrowni, która nie
działa od poprzedniego dnia, w wyniku zmasowanych bombardowań. W pozbawionym prądu mieście sytuacja tak mieszkańców,
jak żołnierzy Armii Krajowej staje się coraz bardziej dramatyczna.
6 września pada już całe Powiśle, a oddziały wroga przystępują do
opanowania północnej części Śródmieścia. Wobec katastrofalnej
sytuacji powstańców oraz braku widoków na pomoc z zewnątrz
władze powstańcze upoważniają Polski Czerwony Krzyż do przeprowadzenia negocjacji w sprawie częściowej ewakuacji ludności cywilnej ze Śródmieścia. Dzięki temu, w dniach 8 i 9 września
w godzinach zawieszenia broni, miasto opuszcza łącznie około
8 tys. ludzi. Jednocześnie – 9 września – zostają nawiązane kontakty pomiędzy wysłannikami Komendy Głównej AK a stroną
niemiecką, która wychodzi z propozycją rozpoczęcia rozmów
w sprawie kapitulacji powstania. Wobec rozwoju sytuacji na prawym brzegu Wisły – wojska 1. Frontu Białoruskiego rozpoczynają operację praską – dowództwo AK prowadzi grę na zwłokę
i ostatecznie 11 września zrywa negocjacje. Niemcy koncentrują się na organizowaniu frontu na zachodnim brzegu Wisły.
21 września niemieckie natarcie likwiduje desant oddziałów 1.
Armii Wojska Polskiego na Kępie Potockiej. 23 września pada
Przyczółek Czerniakowski. Nieprzyjaciel zacieśnia pierścień wokół
trzech walczących jeszcze ośrodków powstańczego oporu: Żoliborza od północy, Śródmieścia i Mokotowa od południa. Po opanowaniu Czerniakowa głównym celem ataku staje się Mokotów.
Obszar broniony przez powstańców kurczy się z każdym dniem.
26 września rozpoczyna się dramatyczna ewakuacja oddziałów
powstańczych z Mokotowa, który kapituluje ostatecznie 27 września około południa. Tego samego dnia nieprzyjaciel rozpoczyna
przygotowywaną od blisko tygodnia operację „Spadająca Gwiazda”, której celem jest likwidacja Grupy „Kampinos”. Dwa dni póź-
18
niej oddziały kampinoskie w bitwie pod Jaktorowem zostają rozbite przez siły niemieckie. 30 września kapituluje Żoliborz – broni
się jeszcze Śródmieście...
Śmierć miasta
Podczas II wojny światowej Warszawa jest niszczona czterokrotnie. Po raz pierwszy podczas oblężenia niemieckiego w trakcie
Kampanii Wrześniowej 1939, kiedy to naloty bombowe powodują
poważne uszkodzenia wielu budynków. Po raz drugi po stłumieniu powstania w getcie i jego likwidacji, kiedy to Niemcy równają z ziemią całą dotychczasową dzielnicę żydowską. Po raz trzeci
w trakcie Powstania Warszawskiego, w wyniku ciężkiego ostrzału artyleryjskiego i bombardowań pozycji powstańczych. Po raz
czwarty natomiast po upadku powstania, gdy Niemcy przystępują do planowego równania z ziemią polskiej stolicy. Wynikiem tych
działań Niemców jest destrukcja blisko 83 proc. zabudowy miasta,
zniszczenie niemal całego dorobku kulturalnego stolicy – intelektualnego centrum Polski.
Od pierwszych dni Powstania Warszawę ogarniają rozprzestrzeniające się szybko pożary. Mimo wysiłków dziesiątków tysięcy ludzi, dom po domu miasto zamienia się w zgliszcza. Systematyczny
ostrzał niemieckiej artylerii i naloty bombowe zamieniają w gruzy
kolejne kamienice, poważnym uszkodzeniom ulega wiele zabytkowych kościołów i klasztorów stolicy. W ruiny obracają się pałace: Krasińskich, Ossolińskich, Kazimierzowski, Czartoryskich i wiele
innych. Szczególnie cierpi zabytkowa zabudowa Starego Miasta,
przez blisko 3 tygodnie bronionego zawzięcie przez zamkniętych
w okrążeniu powstańców z Grupy „Północ” pod dowództwem
płk. Karola Ziemskiego „Wachnowskiego”. Rynek staromiejski płonie niemal całkowicie, zniszczone są mury Zamku Królewskiego
i archikatedry św. Jana. Niepowetowane straty ponoszą również
warszawskie archiwa i biblioteki. Straty poszczególnych archiwów
w pożarach wahają się od 70 do prawie 100 proc. zasobów.
Kapitulacja
fot. Przemysław Grela
Po kapitulacji Mokotowa – 27 września i Żoliborza – 30 września,
w braku jakiejkolwiek nadziei, Komenda Główna AK w porozumieniu z Delegatem Rządu RP na Kraj, wicepremierem Janem Stanisławem Jankowskim „Sobolem”, decyduje się podjąć rozmowy kapitulacyjne. 1 października gen. Tadeusz Komorowski „Bór” wysyła
do władz RP w Londynie depeszę: „Dalsza walka w Warszawie nie
ma już żadnych szans. Zdecydowałem się ją skończyć. Warunki kapitulacji gwarantują żołnierzom pełne prawa kombatantów i ludności cywilnej humanitarne traktowanie”.
2 października przedstawiciele Komendy Głównej AK – płk
dypl. Kazimierz Iranek-Osmecki „Heller” i ppłk dypl. Zygmunt
Dobrowolski „Zyndram” – podpisują w kwaterze gen. Ericha von
dem Bacha w Ożarowie pod Warszawą układ o zaprzestaniu
działań wojennych. Zgodnie z jego postanowieniami powstańcy
mają złożyć broń i wyjść z miasta zwartymi oddziałami wraz ze
swoimi dowódcami. Warszawę opuścić musi również cała ludność cywilna.
Po kapitulacji powstańców, mimo zaprzestania walk i wypędzenia ludności cywilnej cała Warszawa nadal rozbrzmiewa hukiem wybuchów i przejmującym łoskotem walających się murów.
Niemcy rabują wszystko, w ciągu kilku miesięcy wywożąc z miasta około 45 tys. wagonów kolejowych, wypełnionych dobrami
materialnymi. Wywożą do Rzeszy nie tylko maszyny czy meble,
lecz także latarnie, kable, krawężniki – wszystko, co może się przydać. To zaś, czego wywieźć nie mogą, niszczą skrupulatnie i planowo, systematycznie wysadzając w powietrze budowle ocalałe
i zrujnowane – dom po domu, kościoły, pałace, gmachy użyteczności publicznej, fabryki, torowiska, ulice, wiadukty i dworce.
Miasto powoli kona. Nawet jesienne deszcze i sroga zima nie są
w stanie wygasić tych zgliszcz. Niemcy skrupulatnie wypełniają
postawione im cele – nie tylko zniszczyć polską kulturę, ale też
zatrzeć jej ślady.
Wojska sowieckie stacjonujące po drugiej stronie Wisły nie podejmują żadnych działań, aby przeszkodzić Niemcom. Po raz kolejny cele Hitlera i Stalina, śmiertelnych wrogów, okazują się zbieżne
w przypadku polityki wobec Polski.
Sowieckiemu dyktatorowi jest bardzo na rękę zniszczenie „burżuazyjnej” elity narodu i wszelkich śladów przedwojennej Warszawy. Dzięki temu może ją potem odbudowywać według własnej,
socrealistycznej wizji urbanistycznej, stawiając w centrum miasta
swój „dar” dla ludu polskiego, Pałac Kultury i Nauki – symbol sowieckiej dominacji.
Skalę zniszczeń miasta obrazują wyniki prac komisji pod kierunkiem prof. Wojciecha Fałkowskiego, powołanej w 2004 roku przez
Prezydenta m. st. Warszawy, Lecha Kaczyńskiego w celu oszacowania strat wojennych. Według przeprowadzonych badań wstępna wycena strat materialnych Warszawy sięga kwoty 45 mld 300
mln dolarów.
Exodus
Kilka pierwszych dni października 1944 roku to czas masowego
exodusu cywilnej ludności Warszawy. Niemcy kierują wypędzonych do tzw. obozów przejściowych, z których największym jest
„Dulag 121” w Pruszkowie, założony już w pierwszym tygodniu
sierpnia. Do 10 października przechodzi przezeń blisko 550 tys.
warszawiaków oraz około 100 tys. osób z miejscowości podwarszawskich. Pobyt w obozie trwa zazwyczaj nie dłużej niż tydzień.
W tym czasie Niemcy prowadzą „selekcję”, od której zależy dalszy
los przetrzymywanych – wywózka na teren Generalnego Gubernatorstwa lub do III Rzeszy na roboty przymusowe, a w najgorszym przypadku – do obozów koncentracyjnych.
Pierwsze oddziały powstańcze wychodzą do niewoli 4 października ze Śródmieścia, które wytrwało w ciężkich walkach
do końca. Dzień później, w ponurym milczeniu odmaszerowują
ostatnie jednostki polskie oraz sztaby Komendy Głównej, Komendy Obszaru i Warszawskiego Korpusu Armii Krajowej. Dowódca
Armii Krajowej, gen. dyw. Tadeusz Komorowski „Bór”, stojąc samotnie na ulicy, oddaje honory wychodzącym do niewoli kolejnym oddziałom. Następnie w asyście niemieckiego oficera, mjr.
Kurta Fischera, udaje się w ślad za nimi, zdecydowany nie opuszczać swych żołnierzy.
Transport powstańców do obozów jenieckich wyrusza 6 października z podwarszawskiego Ożarowa. Najliczniejsza grupa przechodzi przez Stalag 334 Lamsdorf (Łambinowice na Śląsku Opolskim), najstarszy i największy obóz jeniecki na terenie III Rzeszy.
W obozie tym powstańcy otrzymują numery jenieckie, po czym
rozsyłani są do oflagów i stalagów na terenie całych Niemiec.
Wysiedlenie całej praktycznie ludności Warszawy po powstaniu jest wydarzeniem bez precedensu w historii Europy. Można
w tym przypadku mówić o totalitarnej inżynierii społecznej na
masową skalę – przez kilka miesięcy wielkie miasto, stolica dużego państwa europejskiego, właściwie nie istnieje. Po wojnie do
Warszawy wraca jedynie część jej przedwojennych mieszkańców
– wielu osiada tam, gdzie rzucił ich wojenny los, wielu pozostaje
na emigracji. 
19
Dystrybucja w Polsce: Kino Świat Sp. z o.o., ul. Belwederska 20/22, 00-762 Warszawa, tel. (22) 840-68-01
PR: Paulina Waranka – [email protected] i Tomasz Jawor – [email protected],
Edukacja filmowa: Irena Kruglicz-Kamińska – [email protected]

Podobne dokumenty