pobierz cały tekst

Komentarze

Transkrypt

pobierz cały tekst
Z GNIŁOWÓD
DO ŁĘŻYCY
Maria Jazownik
Leszek Jazownik
Krzysztof Wołczyński
Z GNIŁOWÓD
DO ŁĘŻYCY
Zielona Góra 2013
Recenzja
Prof. dr hab. Marian Sinica
(PWSZ im. Witelona w Legnicy)
Skład: Kamil Banaszewski
Fot. na okładce – A. Kozak (Klub FOTOOKO w Zielonej Górze)
ISBN 978-83-60218-38-9
Wydawca: Księgarnia Akademicka, ul. Graniczna 5,
65-548 Zielona Góra, www.aka.com.pl, e-mail: [email protected]
Publikacja współfinansowana na podstawie projektu wspierania realizacji zadania publicznego przez Wójta Gminy Zielona Góra. Działanie wspomagające rozwój i proces
integracji społeczności lokalnej z terenu Gminy Zielona Góra. Tytuł zadania publicznego
„Pamięć Kresowa”. Projekt realizowany przez Stowarzyszenie „Nasza Łężyca”.
Spis treści
SŁOWO WSTĘPNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
I. POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE,
KLIMAT I ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
II. HISTORIA MIEJSCOWOŚCI DO ROKU 1918 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1. Rzut oka na dzieje Podhajecczyzny do połowy XVIII wieku . . . . . . . . . . . 22
A/ Od początków osadnictwa do roku 1241 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
B/ Lata 1241-1387 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
C/ Lata 1387-1565 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
D/ Lata 1565-1772 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2. Dzieje Ziemi Podhajeckiej w latach 1772-1918 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
III. OKRES MIĘDZYWOJENNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
1. Polonia Restituta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
2. Architektura i budownictwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
3. Ludność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
4. Sytuacja gospodarcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
5. Życie religijne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
6. Edukacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
6
spis treści
7. Wojsko i organizacje paramilitarne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
8. Stosunki narodowościowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
IV. LATA WOJNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
1. Wybuch wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
2. Okupacja sowiecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
3. Okupacja niemiecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
4. Zbrodnie OUN-UPA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
5. Exodus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
6. Wojenne losy innych Polaków z Gniłowód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
I. Położenie geograficzne,
klimat i środowisko przyrodnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
II. DZIEJE ŁĘŻYCY DO ROKU 1945 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
1. Dzieje najdawniejsze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
2. W granicach Czech . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
3. Pod rządami Habsburgów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
4. Pod panowaniem pruskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
1. Życie społeczno-polityczne Łężycy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
A/ Wyzwolenie Łężycy i jej zasiedlanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
B/ Walka polityczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120
C/ W nowym województwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
D/ W III Rzeczypospolitej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
2. Życie gospodarcze wsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
3. Budownictwo i architektura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
spis treści
7
4. Kościół i miejsca pamięci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159
A/ Rzut oka na sytuację Kościoła katolickiego
na Ziemi Lubuskiej po r. 1945 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159
B/ Kościół parafialny pw. św. Wojciecha w Czerwieńsku
i jego duszpasterze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164
C/ Obiekty religijne w Łężycy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182
D/ Uroczystości upamiętniające pomordowanych
na Kresach II Rzeczypospolitej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192
5. Szkoła i edukacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
A/ Lata 1945-1961 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
B/ Lata 1961-1973 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228
C/ Lata 1973-1997 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238
D/ Edukacja dzieci po likwidacji miejscowej szkoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244
6. Życie kulturalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250
7. Sport, turystyka i rekreacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261
SŁOWO KOŃCOWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265
SŁOWO WSTĘPNE
B
ezpośrednio z Zieloną Górą sąsiaduje miejscowość o nazwie Łężyca. Jej
stara część w większości zasiedlona została po wojnie przez byłych mieszkańców wsi Gniłowody, leżącej na terenie dzisiejszej Ukrainy. Przybyli tu oni
transportem ze Wschodu w sierpniu 1945 roku. Ich podróż trwała około trzy
miesiące. Wraz z całym niewielkim dobytkiem, na który składały się głównie
tobołki z odzieżą i pościelą, garnki i worki z resztkami zboża oraz nieliczne
zwierzęta domowe, jechali na Ziemie Zachodnie wagonami towarowymi. Część
z nich znalazła się w wagonach krytych, inni na wierzch wagonów, jakimi dziś
przewozi się węgiel, zarzucili deski i podróżowali na prowizorycznie skleconych
legowiskach. Transport, złożony z mieszkańców kilku sąsiadujących wiosek,
wyruszył z Kozowej i dotarł pierwotnie do Kędzierzyna-Koźla. Tu część przesiedleńców skierowana została na Pomorze Zachodnie i zamieszkała w Zielinie
oraz w Mieszkowicach. Pozostali wysadzeni zostali na dworcu w opustoszałej
jeszcze wówczas Zielonej Górze.
Wkrótce minie 70 lat od czasu, gdy gniłowodzianie przybyli na Ziemie Zachodnie. Dziś pozostała ich zaledwie garstka. Postanowiliśmy prześledzić losy
tych ludzi w przeświadczeniu, że ich jednostkowe doświadczenia znakomicie
odzwierciedlają dzieje znacznej części naszego Narodu.
We współczesnej praktyce historiograficznej coraz większą wagę przywiązuje
się do badań o charakterze mikrohistorycznym. Polegają one na opisie zdarzeń,
które rozgrywały się w wąskich odcinkach czasowych, na niewielkich przestrzeniach terytorialnych i w obrębie niewielkich populacji. Kładzie się tu nacisk
na obrazowanie życia codziennego członków społeczności lokalnych, a także
na rekonstrukcję ich poglądów i obyczajów, przede wszystkim zaś analizuje się
przełomowe momenty ich życia. Badania mikrohistoryczne dopełniają tradycyjną
refleksję historyczną koncentrującą się na zjawiskach o wymiarze makrohistorycz-
10
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
nym, a więc na wielkich procesach dziejowych oraz na wybitnych jednostkach.
Podejście proponowane m.in. na Zachodzie przez Luca Boltanskiego i Laurenta Thévenota1, a na Wschodzie przez Igora Koczubeja2 umożliwia obserwację
współzależności spraw osobistych i ogólnych, indywidualnych i zbiorowych.
Pozwala ukazywać uwikłanie jednostkowych losów w „wielką historię” oraz
wpływ wielkich wydarzeń historycznych na jednostkowe losy.
*
Integralną częścią prezentowanego tu opracowania jest płytka DVD, zawierająca
różnego materiały pełniące funkcję ilustracyjno-dokumentacyjną. Niektóre
z tych materiałów (np. kroniki szkolne) mogą nie być szczególnie interesujące
dla ogółu Czytelników. Postanowiliśmy jednak je zamieścić, przypuszczając,
ze mogą one mieć dużą wartość sentymentalną dla mieszkańców Łężycy. Zgromadzone materiały zostały ulokowane w folderach, które są przyporządkowane
poszczególnym rozdziałom opracowania.
*
Książka oddawana do rąk Czytelników wyszła spod pióra osób, których nazwiska zostały uwidocznione na okładce i stronie tytułowej. W istocie jednak
liczba jej autorów jest zdecydowanie większa. Są nimi ekspatrianci z Gniłowód,
ich potomkowie oraz ich nowi łężyccy sąsiedzi, którzy do podzielonogórskiej
wsi przyjechali z różnych części kraju. Innymi słowy, są nimi po trosze wszyscy
Mieszkańcy Łężycy. I to w podwójnym sensie. Po pierwsze, to właśnie Ich jednostkowe biografie złożyły się na snutą przez nas opowieść; ukazaną w książce
historię napisali więc Oni swoim własnym życiem. Po wtóre, to Ich relacje,
wspomnienia, dokumenty, fotografie i pamiątki legły u podstaw naszej pracy.
Wokół Ich narracji, weryfikowanych oczywiście na drodze konfrontacji ze
źródłami i dokumentami, osnuta jest spisana przez nas historia. Bez życzliwości
naszych Współmieszkańców książka ta nie mogłaby powstać. Za otwartość,
wyrozumiałość i okazaną pomoc pragniemy Im najserdeczniej podziękować.
Pracując długo nad przygotowaniem prezentowanej monografii, zaciągnęliśmy olbrzymi dług wdzięczności u wielu Osób i Instytucji. Wszystkim, którzy
udzielili nam pomocy przy gromadzeniu materiałów i wydawaniu tej książki,
gorąco dziękujemy. Słowa podziękowań pragniemy skierować zwłaszcza do:
1
L. Boltanski, L’Amour et la Justice comme compétences. Trois essais de sociologie de l’action, Paris 1990;
L. Boltanski, L. Thévenot, De la justification. Les économies de la grandeur, Paris 1991.
2
I.W. Koczubej, Philosophia ob gentis humanae provivendum, [w:] Pamięć czasu Zagłady 1939-2009, red.
M. Jazownik, A. Kucharska-Dziedzic, Zielona Góra 2011.
SŁOWO WSTĘPNE
11
–– Rady Gminy Zielona Góra i – osobiście – Wójta Gminy Pana Mgra Mariusza Zalewskiego za wieloraką pomoc i udzielone nam wsparcie finansowe;
–– Dyrekcji Publicznej Szkoły Podstawowej i Publicznego Gimnazjum w Przylepie, a w szczególności Pani Dyrektor PSP Mgr Mirosławy Zdanowicz
za wyrażenie zgody na wykorzystanie kronik szkolnych oraz opracowanej
przez Nią historii szkoły;
–– Księdza Dra Henryka Nowika za przekazanie nam fotografii oraz informacji na temat budowy kościoła i Krzyża Niepodległości w Łężycy, a także
Pomnika Matki Ojczyzny w Hołdzie Matce Polce;
–– Księdza Proboszcza Pawła Koniecznego za umożliwienie wglądu do kronik
parafialnych;
–– Pani Grażyny Sobierajskiej i Pani Krystyny Czarnej za udostępnienie Kroniki
kościoła w Łężycy;
–– Pana Bolesława Polarczyka oraz jego Współpracowników z Klubu Fotograficznego „FOTOOKO”, działającego w ramach Uniwersytetu Trzeciego
Wieku w Zielonej Górze, za udostępnienie artystycznych fotografii Łężycy;
–– Pani Krystyny Wesseli-Łączak za podzielenie się informacjami o łężyckiej
szkole, przez długie lata kierowanej przez Jej Matkę – Zofię Bucholską;
–– Pani Romany Dolińskiej za wyrażenie zgody na wykorzystanie fragmentów
spisanych przez Nią wspomnień;
–– Państwa Marii i Feliksa Mystków z Zielonej Góry za udzielenie informacji
o Stanisławie Dydaku i działającym na terenie Przylepu Dywizjonie Wykonywania Wyroków;
–– Pana Czesława Laski za przybliżenie wielu ważnych faktów oraz przekazanie
zdjęć z rodzinnych zbiorów;
–– Państwa Christine i Gerharda Kulke z Niemiec za przesłanie interesujących
materiałów na temat losów Ich rodziny;
–– Pana Józefa Kukucia za przekazanie materiałów na temat LZS „Sparta”
Łężyca;
–– Państwa Krystyny i Janusza Czarnych, Pana Edmunda Fediuka, Pana Wacława Kondrakiewicza, Państwa Jadwigi i Henryka Kulczyckich, Państwa
Janiny i Kazimierza Lasków, Potomków Michała Moszonki, Pani Kazimiery
Rasińskiej, Pani Elżbiety Ratajczak, Pani Grażyny Sobierajskiej, Pana Piotra
Szelągowskiego oraz Pani Barbary Zalewskiej za udostępnienie zbiorów
i pamiątek;
–– Panów Lary’ego, Roberta i Briana Fisherów oraz Pana Briana Wooda – Dyrektora Brian’s Fine Art Gallery & Custom Framing in Syracuse (USA) –
12
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
za udostępnienie obrazów Freda Fishera (1922-2008) przedstawiających
Gniłowody;
–– Zarządu Oczyszczalni Ścieków w Łężycy za udostępnienie materiałów na
temat działalności przedsiębiorstwa.
Pragniemy również gorąco podziękować Recenzentowi książki – Panu Profesorowi Marianowi Sinicy – za życzliwość oraz za wnikliwe i cenne wskazówki,
które pozwoliły udoskonalić nasze opracowanie.
CZĘŚĆ I.
GNIŁOWODY
I. POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE,
KLIMAT I ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE
J
ak sygnalizowaliśmy w Słowie wstępnym, znaczna część ludności, która
w okresie powojennym osiedliła się na terenie Łężycy i zamieszkuje obecnie
starą część tej miejscowości, wywodzi się z Gniłowód – wsi, która znajduje się
w granicach dzisiejszej Ukrainy, a w okresie przedwojennym wchodziła w obręb
Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej. Należała do gminy Wiśniowczyk
powiatu podhajeckiego w województwie tarnopolskim.
Gniłowody (ukr. Гниловоди, w latach 1964-2009 – Гвардійське) leżą na
pograniczu rejonu podhajeckiego i trembowlańskiego. Usytuowanie wioski określają następujące współrzędne geograficzne: 49°13′10″ szerokości PN
i 25°16′18″ dł. Wsch. Miejscowość położona jest na wysokości ok. 330-345 m
n.p.m.1 Znajduje się w pobliżu wsi Mądzelówka (ukr. Мозолівка), zwanej
także Mozelówką i Monzelówką, oraz wsi Michajłówka (ukr. Михайлiвка).
Kamienna droga łączy ją ze wsią Kotuzów. Ok. 11 kilometrów dzieli ją od
Podhajec i ok. 12 od Monasterzysk.
Wieś rozciąga się w głębokiej niszy, niczym na dnie wielkiego wąwozu. Jej
teren jest pagórkowaty, środkiem przepływa niewielka rzeczka, zwana Gniłowodą2 lub Gniłowódką 3 (przez starszych mieszkańców zapamiętana jako
Mądzelówka 4). Rzeczka ta wypływa z położonego na obrzeżach wsi stawu.
1
Na podstawie P. Dem’yančuk, J. Svinko, Zaxidno-podilske gorbogirja jak geografičnyj ekoton, Tarnopol
2011, s. 38.
2
Nazwę „Gniłowoda” podaje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, nakł.
F. Sulimierskiego i W. Walewskiego, t. 2, Warszawa 1880-1914, s. 693.
3
Taką nazwą operuje np. G.L. Pron’, Powierchnewi wodi, [w:] Priroda ternopolskoj obłasti, red. K.I. Gerenczuk, Lwów 1979, s. 71.
4
Taką nazwę spotyka się też na niektórych ukraińskich stronach internetowych, np.: http://uk.wikipedia.
org/wiki/Гвардійське_(Теребовлянський_район) [05.08. 2013]; http://mapyourinfo.com/wiki/uk.wikipedia.org/Гниловоди/ [05.08. 2013].
16
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Gniłowody i okoliczne miejscowości.
Źródło: http://www.mapywig.org/m/WIG_maps/series/100K_300dpi/A52_B40_(Z._9._K._XXXII)_
MONASTERZYSKA_300dpi.jpg) [05.08.2013].
Prawie nigdy on nie zamarza, nawet w czasie 30-stopniowego mrozu. Dlatego
też przez cały rok pływały po nim kaczki i gęsi. Wprawdzie zimą staw rzadko
ulegał oblodzeniu, ale za to latem woda była bardzo zimna; aż zęby bolały,
gdy się ją piło.
Wypływająca ze stawu rzeczka biegnie w kierunku południowo-wschodnim.
Płynie pomiędzy łączkami, ponad którymi od strony północno-wschodniej
wznosi się Wzgórze Kujdanów. Po 9 kilometrze biegu wpada do Strypy5. Na
wschodnim i zachodnim skraju wioski po pierwszej wojnie światowej wzniesione
zostały dwie osady – Podleszczówka Wielka i Podleszczówka Mała.
Miejscowość znajduje się w otoczeniu pól, które sprawiają wrażenie bezkresnych, bo daleko tu do lasu. Ziemie są wyjątkowo urodzajne. Dominują
czarnoziemy i szare gleby bielicowe, należące do grupy najbardziej żyznych
ziem na świecie6. Gleby są jednym z największych bogactw naturalnych Tarnopolszczyzny.
5
Gniłowody (rzeczka), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, op. cit.,
s. 693. G.L. Pron’ podaje, że rzeka ma 12 km (G.L. Pron’, op. cit., s. 71).
6
Ґрунти на території Тернопільської області, http://www.irp.te.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=31 [05.08.2013].
POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE, KLIMAT I ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE
17
Produkcji rolnej sprzyja umiarkowanie-kontynentalny klimat. W całej centralnej Tarnoposzczyźnie, w której obrębie usytuowane są Gniłowody, średnie
roczne temperatury wynoszą ok. 6,9 °C. W lipcu średnia temperatura waha
się od 18,0 ° do 18,5 °C. W styczniu wynosi ona średnio - 5,4 °C. Latem temperatura wzrasta niekiedy do +37 °C, a zimą zdarza się, ze spada do -34 °C7.
Opady w całym regionie są dość duże. Wahają się od 550 do 700 mm rocznie8.
Średnia temperatura na Tarnopolszczyźnie w latach 1881-19609
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
-5,4
-4,4
0,1
7,0
13,5
16,6
18,4
17,4
13,0
7,4
1.8
-2,8
Niewykluczone, iż w przeszłości teren był mocno pokryty lasami. To, że
w okresie międzywojennym gniłowodzianie mieli do nich dość daleko (ok. 10
km), stanowiło najprawdopodobniej efekt ekstensywnej gospodarki prowadzonej zwłaszcza przez Austro-Węgry. Otaczające lasy mają głównie charakter
liściasty. Rośnie tu m.in. dąb, jesion, brzoza, osika, buk, jawor, olcha. Wśród
drzew iglastych dominuje sosna. Flora obfituje w wiele endemicznych i reliktowych gatunków. Należą do nich m.in.: turzyca niska, turzyca biała, borówka karłowata, skrzyp olbrzymi, wilczomlecz wielobarwny, kłoć wiechowata,
przęśl dwukłosowa, szałwia krzemieniecka, dziewięćsił popłocholistny, ostnica
włosowata, sasanka, storczyk samiczy, czosnek górski, dyptam jesionolistny,
konwalia majowa, śnieżyca wiosenna, lilia złotogłów, jarzmianka większa, miłek
wiosenny, kłokoczka południowa, barwinek pospolity, koślaczek stożkowaty10.
Region obfituje w zwierzynę. Spośród ssaków występuje tu m.in.: lis, tchórz,
dzik, kuna, sarna, jeż, wilk, gronostaj, łasica, jeż, piżmak, wydra, łasica, borsuk,
tchórz stepowy, ryś, wydra i nornica. Z ptaków: cietrzew, myszołów, bocian
biały, dzięcioł, gawron, sroka, szpak, jaskółka, jerzyk, pójdźka, sowa, kukułka,
turkawka, wróbel, sójka, gawron, kawka, sroka, szpak, skowronek, przepiórka,
dzika gęś, orzeł przedni, bocian czarny, kania ruda, bielik, rybołów. Z płazów
i gadów: różne gatunki jaszczurek i żab, ropucha szara, rzekotka drzewna, żółw
błotny. Z węży: żmija zygzakowata, gniewosz plamisty, wąż Eskulapa oraz
zaskroniec zwyczajny. Z ryb w rzekach i stawach zamieszkuje: karp, węgorz,
okoń, leszcz, lin, szczupak, sum i krasnopiórka11.
7
https://sites.google.com/site/httpsternopilshchyna/home/zagalna-harakteristika [05.08.2013].
Ibidem.
9
Na podstawie: M.S. Andrianow, Klimat, [w:] Priroda ternopolskoj obłasti…, s. 60.
10
https://sites.google.com/site/httpsternopilshchyna/home/zagalna-harakteristika [05.08. 2013].
11
Ibidem.
8
18
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Fred Fisher, [Gniłowody]. Brian’s Fine Art Gallery & Custom Framing in Syracuse (USA)
Pagórkowate ukształtowanie terenu, bujność i zróżnicowanie flory, a także
bogactwo świata zwierzęcego sprawiają, że wieś stanowi niezmiernie urokliwy
skrawek Ziemi. Dla jego dawnych mieszkańców – chyba najpiękniejszy na
świecie.
Uroki przyrody Ziemi Tarnopolskiej, a w szczególności Gniłowód, znakomicie oddaje malarstwo Freda Fishera (1922-2008).
Fred Fisher w 1929 r. – a więc niejako w samym środku wielkiego kryzysu – wyemigrował z rodzinnej wioski do Stanów Zjednoczonych. W czasie
II wojny światowej w szeregach armii amerykańskiej uczestniczył w inwazji
na Normandię, a następnie brał udział w różnych bitwach na terenie Europy i Afryki. Po zakończeniu działań wojennych, jako emerytowany weteran
II wojny światowej, mieszkał w Camillus (w stanie Nowy Jork)12.
Większość obrazów Freda Fishera była nieznana szerszej publiczności aż
do jego śmierci. Obecnie kolekcja około 1000 płócien, będąca własnością syna
malarza – Briana Dennisa Fishera, wystawiana jest w prowadzonej przez Briana
Wooda prywatnej galerii sztuki Brian’s Art Gallery w Syracuse. W komentarzu
do działalności twórcy wywodzącego się z Gniłowód czytamy m.in.:
12
Fred Fisher 1922-2008. The Heart of a Master, http://briansartgallery.com/Fred-Fisher.htm [05.08.2013].
POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE, KLIMAT I ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE
19
Gdzieś w zakamarkach umysłu Freda tkwią wspomnienia z dzieciństwa spędzonego w Polsce. Wspomnienia pięknej okolicy o bogatej kolorystyce i fakturze,
i scalają się z wieloma prezentacjami, które wcześniej wykonywał13.
13
Ibidem.
II. HISTORIA MIEJSCOWOŚCI
DO ROKU 1918
N
a kamiennej tablicy przydrożnej, którą wzniesiono współcześnie przy
wjeździe do Gniłowód, ponad napisem informującym o nazwie wioski
i jej ukraińskim herbem zapisana została data założenia miejscowości – 1785.
W tym też roku pojawiła się pierwsza
pisemna wzmianka o niej.
Nazwę wsi objaśnia się istnieniem dużego, zarosłego stawu, który ciągnie się
wzdłuż wsi i z którego wypływa rzeczka.
Jak notuje Słownik geograficzny Królestwa
Polskiego i innych krajów słowiańskich,
„Gniłe Wody” – to „ogólna nazwa wielu
strug na Rusi”1; wyraz „gniłe” – oznacza
‘leniwe, powolne, zabłocone’2. Wedle wydanego w 1909 r. Słownika mowy ukraińskiej Borysa D. Grinczenki mianem
„Gniłowód” opatruje się „błoto porosłe
trawą i lasem”, a rzadziej – „niezamaGniłowody – kamienna tablica przydrożna
rzające błota”3. Dodajmy na marginesie,
że wspomniane wcześniej dwie osady –
1
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski i B. Chlebowski,
W. Walewski, t. II, Warszawa 1881, s. 639.
2
M. Kriszczuk, Toponimika Ternopil’szcziny, Tarnopol 2008, http://irbis.library.te.ua/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=ELKKN&P21DBN=ELKKN&Z21ID&Image_file_
name=Krishuk_toponimika.pdf [30.08.2013].
3
Na podstawie: Rosyjsko-ukraiński słowniki, http://r2u.org.ua [30.08.2013].
22
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Podleszczówka Wielka i Podleszczówka Mała wzięły nazwy najprawdopodobniej od swego położenia „pod leszczynowym lasem”4, aczkolwiek mieszkańcy
Łężycy kojarzą je na ogół z nazwiskiem gniłowodzkiego właściciela ziemskiego
– Karola Podlewskiego.
Ponieważ wioska założona została dość późno – pod koniec XVIII w.
– i rozwijała się powoli, zachowało się niewiele informacji o niej. Także
łężyczanie dysponują skromną liczbą dokumentów i fotografii z ich rodzinnej
miejscowości. Uciekając przed banderowskimi siekierami, nie mieli ani czasu,
ani możliwości zabierania rodzinnych pamiątek. Cieszyli się, że mogą ujść
z życiem. Opuszczali rodzinne domy z tym jedynie, co pozwało im przetrwać
w ich drodze w nieznane. Mało tego. Częstokroć palili dokumenty, aby nie
dostały się w niepowołane ręce. Historię miejscowości da się więc odtwarzać
jedynie ze szczątkowych lub pośrednich źródeł. Jakieś wyobrażenie o dziejach
ziem, na których wieś została usytuowana, można uzyskać wówczas, gdy
prześledzi się dzieje Ziemi Podhajeckiej.
1. Rzut oka na dzieje Podhajecczyzny do połowy XVIII wieku
A/ Od początków osadnictwa do roku 1241
Początki osadnictwa na Tarnopolszczyźnie, a w szczególności na Ziemi Podhajeckiej, giną w pomroce dziejów. Długo milczą o nich źródła pisane. Dopiero
pod koniec IX w. – stwierdza Andrzej Czołowski – pojawia się wzmianka, że
w dorzeczu Dniestru „w licznych grodach aż do morza” pomieszkiwało plemię
słowiańskich Tywerców, a w ich sąsiedztwie Ugliczów5. W połowie X w. oba te
plemiona znikają, najprawdopodobniej wyparte przez stepowych, turańskich
koczowników: Pieczyngów, Połowców, Torków, Berendejów, którzy wzajemnie
rugowali się z tych terenów6.
W opinii Władysława Pulchnarowicza całe Podkarpacie zamieszkałe było
przez szczep słowiański Chrobatów i kraj ten (na poły legendarny) znany
był pod nazwą Chrobacji Białej – zachodniej i Chrobacji Czerwonej (Ziemi
Czerwieńskiej) – wschodniej7.
4
M. Kriszczuk, op. cit.
A. Czołowski, Czasy historyczne, [w:] A. Czołowski, B. Janusz, Przeszłość i zabytki województwa tarnopolskiego, Tarnopol 1926, s. 15.
6
Ibidem.
7
W. Pulchnarowicz, Rycerstwo polskie Podkarpacia, Przemyśl 1937. Szeroki wywód na temat pierwotnej
ludności Podkarpacia przedstawia Michał Grabowski w wydanej w 1850 r. pracy Ukraina dawna i teraźniejsza (Kijów 1850, t. 1, s. 10-45).
5
II. HISTORIA MIEJSCOWOŚCI DO ROKU 1918
23
Kolejne dziesięciolecia mijają na Ziemi Podolskiej bez echa. Dopiero w najstarszej kronice kijowskiej, tj. w spisanym w 1039 r. przez Nestora (ok. 1050ok. 1114) latopisie, zatytułowanym Powieść minionych lat, natrafić można na
krótką notkę poświęconą ziemiom południowokresowym. Głosi ona, że 981 r.
wielki książę kijowski Włodzimierz „wyruszył /…/ na Lachów i zabrał grody
ich Przemyśl, Czerwień i inne i te dotąd pozostają pod panowaniem Rusi”8.
Przytoczona zapiska – jak zauważał w r. 1926 Aleksander Czołowski – jest
krótka, ale wymowna. Wynika z niej bowiem, że:
1. na obszarze ziem między Karpatami, Sanem a Bugiem istniał szereg grodów,
które zwano „czerwieńskimi”;
2. posiadaczami tych grodów, a tym samym i Ziemi Czerwieńskiej, byli Lachowie, czyli Polacy;
3. ziemię tę zdobył i przyłączył do Rusi Kijowskiej, dopiero w owym 981 r.
Włodzimierz, a był nim Włodzimierz Wielki, książę kijowski9.
Wskazana sytuacja – podkreśla cytowany badacz – miała miejsce wówczas,
gdy w Polsce panował Mieszko I, który na skutek zaangażowania w walką
z Niemcami nie mógł przeszkodzić zagarnięciu swych grodów, zwanych odtąd
czerwieńskimi, a kraj Rusią Czerwoną. Od najdawniejszych lat kraj ten był
przedmiotem sporu między Polską a Rusią. Polska nie pogodziła się z jego
utratą 10. Już Bolesław Chrobry, powracając z wyprawy na Kijów, którą podjął
w 1018 r., utrwalił panowanie polskie ma ziemiach: czerwieńskiej, przemyskiej
i bełskiej. Jednakowoż za rządów jego następcy – Mieszka II – w 1030 r. ziemie
te zostały zajęte przez Jarosława II, syna Włodzimierza. Król Bolesław Śmiały
odzyskał je w r. 1070, lecz z jego upadkiem w 1079 r. po raz trzeci panowanie
nad nimi rozciągnęli książęta ruscy11.
Pod koniec XI w. Rościsławicze, tj. synowie Rościsława, prawnuka Włodzimierza Wielkiego, stworzyli na tych terenach udzielne księstwo ruskie ze
stolicą w Przemyślu. W okresie jego istnienia powstają coraz to nowe miejscowości, powiększa się liczba grodów czerwieńskich. Pierwszym panującym
księciem był Ruryk Rościsławicz (zm. 1092). Po nim księstwem jego podzielili
się dwaj jego bracia – Wołodar wziął Przemyśl, Wasylko Trembowlę. Wasylko
rządził księstwem trembowelskim do r. 1124. Po bezpotomnej śmierci jego
syna i następcy Iwana (1141) Trembowlę zagarnia książę Wołodymirko, syn
8
A. Czołowski, op. cit., s. 11. Na notkę tę zwrócił uwagę m.in. Stanisław Srokowski w swej najnowszej
książce Hnilcze. Prawda, pamięć i bóli (Wrocław 2013).
9
A. Czołowski, op. cit., s. 15-16.
10
Ibidem, s. 15.
11
Z. Kurzowa, Polszczyzna Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich do 1939 roku, Kraków 1983, s. 18.
24
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Wołodara przemyskiego, i przyłącza do swego księstwa, którego stolicę przenosi
do naddniestrzańskiego Halicza. Od Halicza księstwo otrzymuje teraz nazwę
Halickiego lub Rusi Halickiej12.
B/ Lata 1241-1387
W r. 1241, gdy po długich walkach wewnętrznych Rusią władał książę Daniło (1200-1264), zawisło nad nią straszne zagrożenie. Był nią najazd hord
mongolsko-tatarskich. Pod naporem azjatyckiej dziczy legły w gruzach grody
i cerkwie, zrównane z ziemią zostały dwory i sioła. Zniszczenie było jednym
z najstraszniejszych w dziejach, czasy tak zaś okropne, że – wedle słów kronikarza – „żyjący […] zazdrościli spokoju umarłym”13.
Skończyła się samoistność księstw ruskich. Ruś północno-wschodnia uległa
natychmiast. W 1250 r. niepodległość utraciła także dzielnica halicko-włodzimierska. Daniło musiał uznać zwierzchnictwo mongolsko-tatarskie. Przez
cały wiek ciążyło ono nad Rusią Halicką. Szczególnie dotkliwe okazało się
dla Ponizia, później zwanego Podolem, które Tatarzy, wyniszczając i okładając
daninami, doprowadzili do tego, że nie było tu żadnego grodu obronnego „ani
z drzewa, ani z kamienia zbudowanego”14.
Koronowany na króla Rusi Daniło podjął wielkie wysiłki, aby odzyskać
samodzielność. Starał się zniszczony kraj zaludnić na nowo i osłonić nowymi
warownymi grodami. Wśród nich najznaczniejszy był Chełm, który został obrany za nową stolicę, i Lwów, założony na cześć syna – Lwa. Jak głosi legenda,
w połowie XIII w. Daniło zbłądził podczas polowania w rejonie dzisiejszych
Podhajec, a zbudowane podczas postoju chaty dały początek jednej z dzielnic
miasta – Haliczowi. Istnieją również przypuszczenia, że w XIII w. istniało
osiedle na miejscu dzisiejszego Tudyńca15.
Tatarskiego jarzma mimo nieustannych walk nie był w stanie zrzucić syn Daniły – Lew (1228?-1301), ani też jego następcy – książęta Andrzej i Lew II. Po ich
bezpotomnej śmierci na tron halicki wybrany został syn księcia mazowieckiego
Trojdena – Bolesław (1310?-1340). Przeszedł na wiarę wschodnią i jako Jerzy II objął
rządy. Jerzy II wkrótce powrócił do wiary katolickiej i rozpoczął ją szerzyć gorliwie. Spotkało się to ze sprzeciwem bojarów. W 1340 r. zgładzili go skrytobójczo,
podając mu w napoju truciznę16. Ruś Halicka pozostała bez władcy. Z prawami
12
14
15
16
13
A. Czołowski, op. cit., s. 17.
Cyt. za: A. Czołowski, op. cit., s. 18.
A. Czołowski, op. cit., s. 18.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Podhajce [30.08.2013].
A. Czołowski, op. cit., s. 19.
II. HISTORIA MIEJSCOWOŚCI DO ROKU 1918
25
do tronu wystąpił zwierzchnik całej Rusi – chan tatarski Uzbek, książę litewski
Lubart i król węgierski Karol Robert. Uprzedził ich jednak wszystkich Kazimierz
Wielki, który bez większego wysiłku zajął Ziemią Lwowską i Halicką17. Jednakże
przez dziesięć lat jeszcze staczał ciężkie boje z Tatarami i Litwą, zanim ostatecznie
przyłączył Ruś do Polski, a uczynił to – jak podkreśla Andrzej Czołowski – nie
jako bezprawny zaborca, lecz jako bliski krewny Bolesława i prawowity spadkobierca dynastyczny18. Ruś Czerwona przyłączona przez Kazimierza Wielkiego
obejmowała także ziemie utracone przed trzema wiekami, ale po ponownym
przyłączeniu do Polski były już one w znacznej mierze zruszczone przez ludność,
która uciekła ze wschodniej Rusi spod panowania tatarskiego19.
Stan Rusi w chwili jej wejścia w granice Rzeczypospolitej był nader opłakany.
Ludność mocno przerzedzona najazdami tatarskimi, miasta i sioła spustoszone,
a gospodarka zrujnowana. Przyłączenie do Polski – jak podkreśla Czołowski –
było dla Rusi prawdziwym dobrodziejstwem. Rzeczpospolita nie tylko wyzwoliła ją spod wiekowej niewoli, ale – odzyskując swą dawną własność, tj. grody
czerwieńskie, zapewniała im obronę i bujny rozwój20. Kazimierz, przyłączając
Ruś do Polski, nie narzucał jej nowego jarzma, lecz – przeciwnie – szanował
jej język i obyczaje, pozostawiał jej wolność religijną, a nawet własną monetę.
Dzięki rozumnej polityce króla, Ruś i jej stolica po wiekowej niewoli i ruinie,
z wolna zaczęła tętnić nowym życiem21.
Po bezpotomnej śmierci Kazimierza Wielkiego (1370), Ludwik, król węgierski i polski zarazem, starał się przyłączyć Ruś do Węgier, ale jednocześnie
kontynuował politykę gospodarczą Kazimierza. Usiłując zaludnić opustoszałe
ziemie, czynił liczne nadania dla osadników, przeważnie przybyszów z Polski
i Niemiec, którzy następnie stali się protoplastami wielu do dziś istniejących
rodzin szlacheckich. Nadania te miały na ogół charakter warunkowy, obciążone były różnymi – głównie wojskowymi – zobowiązaniami wobec państwa.
Przywileje nadawcze obligowały obdarowanego do osobistego zamieszkiwania
nadanych mu terenów oraz do udziału w wyprawach wojennych i wystawiania
pocztów o określonej liczebności i uzbrojeniu22.
Po śmierci Ludwika jego sukcesorkami stały się dwie córki. Starsza, Maria,
objęła rządy na Węgrzech i na Rusi, młodsza, Jadwiga, w Polsce.
17
19
20
21
22
18
Ibidem, s. 20.
A. Czołowski, op. cit., s. 20.
Z. Kurzowa, op. cit., s. 19.
A. Czołowski, op. cit., s. 19.
Ibidem,s. 20-21.
L. Białkowski, Podole w XVI wieku. Rysy społeczne i gospodarcze, Warszawa 1920, s. 35.
26
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
C/ Lata 1387-1565
Jadwiga, oddawszy swą rękę wielkiemu księciu litewskiemu, Jagielle, pozyskała
przez niego Litwę dla chrześcijaństwa i przyszłej Unii z Polską. Zaraz po ślubie
(1387) królowa na czele wyborowego rycerstwa ruszyła na Ruś, aby ją odzyskać
dla Polski. Witano ją tam z entuzjazmem, widząc w niej wybawczynię, która
przychodziła położyć kres uciskowi starostów węgierskich. Równie radośnie
Jagiełło witany był we Lwowie23. Tu nie tylko wszystkie dawniejsze zatwierdził
przywileje, ale nadto dał uroczyste zapewnienie na piśmie, że odtąd „Lwowa
i Rusi nigdy żadnemu księciu ani władcy nie odda, ale po wieczne czasy z Królestwem Polskim nieoddzielnie je połączy”24.
W 1387 r. w granicach Rzeczypospolitej znów znalazły się obszary, którymi
wcześniej władał Kazimierz Wielki, a mianowicie Ziemie: Przemyska, Sanocka,
Halicka, Lwowska i Chełmska. W r. 1395 król zajął także Ziemię Podolską. Nie
przyłączył jej do Korony, lecz jako lenno oddał ją wpierw Spytkowi z Melsztyna,
następnie bratu księcia Świdrygielle, a wreszcie księciu Witoldowi. Troskliwa
ich opieka nad tą ziemią zapewniała jej przyspieszony rozwój25. Najprawdopodobniej w tym czasie intensywnie rozbudowują się także Podhajce. Zajmowały
one wówczas lewy brzeg Mużyłówki (dziś ta część Podhajec nosi nazwę Stare
Miasto i stanowi jedno z przedmieść). W 1397 r. pojawia się pierwsza pisemna
wzmianka o właścicielu Podhajec. Był nim rycerz Dionizy26. W pierwszej
połowie XV w. były one własnością przedstawicieli szlachty ruskiej – rodu
Kniehinickich27.
W 1434 r. Podole ostatecznie wcielone zostało do Korony, tworząc odrębne
województwo podolskie. Ziemie zachodniego Podola wraz z Rusią Czerwoną wnet stały się perłą Korony Polskiej i postrzegane były jako „kraina
miodem i mlekiem płynąca”28. Zaprowadzenie na niej prawa polskiego coraz
silniej jednoczyło ją z Koroną i ułatwiało napływ na nią polskich osadników.
Skuszeni urodzajnością ziemi, obfitością lasów i rzek, stawów i pastwisk,
23
25
26
Ibidem, s. 22.
Ibidem, s. 23.
Ibidem.
Ogłoszony w 1397 r. Dokument erekcyjny Jana z Tarnowa dla miasta Glinian, nadający wójtostwo tamże
Piotrowi Szydeł potwierdzany i rozszerzany nowymi przywilejami przez królów polskich od r. 1425 do 1720
wśród właścicieli miejscowości wymienia rycerza „Dynisio de Podhayce”( [w:] Akta grodzkie i ziemskie
z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp.
Alexandra hr.Stadnickiego. Wydane staraniem Galicyjskiego Wydziału Krajowego, t. 1, Kraków 1868, s. 13).
27
G. Gołębiowski, Śladem przodków – Podhajce, Warszawa 2010, s. 24. Zob. też S. Kołodnickij, Pidgajci.
Putivnik po ridnomu kraju, [s.l.] 2005, s. 2.
28
A. Czołowski, op. cit., s. 23.
24
II. HISTORIA MIEJSCOWOŚCI DO ROKU 1918
27
napływali tu oni szeroką falą. Przybywszy zaś, odbudowywali stare osady
lub – osiedlając się na pustkowiach – karczowali lasy i stawali się założycielami coraz nowych osad29.
Intensywny rozwój przeżywa także Ziemia Podhajecka. W 1463 r. pojawia
się pierwsza pisemna wzmianka o Podhajcach jako mieście30. W początkowych dziesięcioleciach XV w. wzniesiony został pierwszy w Podhajcach kościół rzymskokatolicki. Ufundował go mąż Elżbiety Kniehinickiej – Michał
Buczacki, herbu Abdank. Po zniszczeniu przez Tatarów fundację świątyni
odnowił w 1463 r. jego syn Jakub (?- 1541)31.
Największa fala osadnictwa polskiego napływa na Ruś Czerwoną i Podole
w XV w. Możliwość szybkiego bogacenia się zwabia też osadników niemieckich
i żydowskich. Pośrednim świadectwem tego jest rozpoczęcie pod koniec XVI
w. budowy w Podhajcach żydowskiej synagogi32.
Działalność osadnicza nie była łatwa. Utrudniały ja ciągłe najazdy Tatarów,
potomków dawnych zwierzchników Rusi, których część osiedliła się na Krymie
i przy ujściu Dniestru. Dla hord tatarskich, prowadzących koczowniczy tryb
życia, grabieże i plądrowanie przyległych ziem polskich oraz uprowadzanie ich
mieszkańców było głównym źródłem utrzymania33. Napady były najbardziej
uciążliwe dla ludności wiejskiej, która nierzadko zdana była wyłącznie na
własne siły. Schronienie dawały jej wówczas liczne na Podolu lasy i jaskinie34
Gdy w 1475 r. hordy tatarskie znalazły wsparcie i opiekę Turcji, częściej
i śmielej organizowały łupieskie wyprawy na Polskę. Od 1241 do 1699 r. wypraw
tych zorganizowały blisko 200. Dzicz tatarska wydeptała trzy szlaki do Rusi:
Czarny, Kuczmański i Wołoski, które – wychodząc z Krymu i dzieląc się na
mnóstwo odnóg – zbiegały się razem pod Lwowem. Pierwszy i drugi z nich
prowadził przez Ziemię Podolską. Krocząc nim, Tatarzy siali śmierć, pożogę
i zniszczenie35. W 1438 r. w jednej z potyczek z nimi poległ wspomniany tu
uprzednio Michał Buczacki. Po wygaśnięciu rodu Buczackich Podhajce od
29
Ibidem, s. 24.
S. Kołodnickij, op. cit., s. nlb. Wikipedia, powołując się na opracowanie Gołębiewskiego, podaje,
że „Rok 1539 jest najczęściej podawaną datą powstania miasta”. Według S. Kołodnickiego miasto otrzymało
te prawa 19 lipca tego roku (op. cit., s. 2). (http://pl.wikipedia.org/wiki/Podhajce) [30.08.2013].
31
http://pl.wikipedia.org/wiki/Podhajce [30.08.2013]. Według S. Kołodnickiego (op. cit., s. 2) kościół został
wzniesiony w 1461.
32
Literatura do znamiennych i pamjatnych dat Ternopolszczini na 2013 rik, Ternopil 2012 (http://www.oda.
te.gov.ua/pidhaetska/ua/1136.htm [30.08.2013]).
33
A. Czołowski, op. cit., s. 25-26.
34
L. Białkowski, op. cit., s. 78-79.
35
A. Czołowski, op. cit., s. 26.
30
28
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
1534 r. przeszły w ręce rodziny Wolskich. 18 lipca 1539 Mikołaj Wolski, uzyskując od Zygmunta I stosowny przywilej, wprowadził w Podhajcach prawo
magdeburskie36.
Najazdy tatarskie uległy ograniczeniu, gdy w wyniku zacieśnienia na mocy
zawartej 1 lipca 1569 r. unii lubelskiej sojuszu Korony z Litwą utworzona została
Rzeczpospolita Obojga Narodów. Wraz z nadejściem czasu pokoju nastąpił na
Ziemi Podolskiej niezmiernie szybki rozwój miast i wsi37. W r. 1578 w Podhajcach znajdowały się 133 budynki38.
D/ Lata 1565-1772
Liczba i gwałtowność najazdów tatarskich niezmiernie wzrosła za czasów Zygmunta III. W ich wyniku mocno poszkodowana została Ziemia Podhajecka.
Podhajce przeżyły najazd tatarski w r. 1612, 1615, 1617 i w latach 1620-162139.
Odpieranie ataków dzikich hord przypłaciła Polska olbrzymimi stratami zarówno w mieniu, jak i w ludziach. M.in. w 1620 r. utraciła pod Cecorą jednego
z najznakomitszych w swych dziejach wodzów – Stanisława Żółkiewskiego.
Klęska cecorska otworzyła hordom dowodzonym przez Kantemira dostęp
w głąb Polski. Mimo świetnego triumfu chocimskiego ich zastępy znów przynosiły tu ze sobą śmierć i pożogę40.
Dzięki świetnym zwycięstwom hetmana Stanisława Koniecpolskiego, odniesionym przez niego pod Martynowem, Uściem, Zielonem, Bursztynem,
Monasterzyskami i Szmańkowcami, najazdy słabną, a w 1630 r. niemal całkowicie ustają 41. Niemniej niektóre opracowania podają, że Podhajce zostały po
raz kolejny napadnięte42
Po objęciu tronu przez Władysława IV (1632-1648), który szybko okrył się
sławą w wyniku spektakularnych zwycięstw nad Moskwą, Turcją i Szwecją, dla
Kresów nastały spokojniejsze czasy. Ze zgliszcz odradzały się miasta i sioła 43.
W Podhajcach Mikołaj Wolski pozostawił trzech sukcesorów: Stanisława,
Mikołaja i Zygmunta. Potomkowie Mikołaja Wolskiego ok. pół wieku po jego
śmierci sprzedali miasto Stanisławowi Golskiemu, towarzyszowi broni Jana
36
T.S. Ostaszko, Pidgajci, [w:] Enciklopedia istorii Ukraini, t. 8, Kijów 2011, s. 231. Zob. Też: Korotka istoriczna dowidka pro Pidgajci, [w:] http://www.oda.te.gov.ua/pidhaetska/ua/1136.htm [30.08.2013].
37
W. Marczyński, Statystyczne, topograficzne i historyczne opisanie guberni podolskiej, Wilno 1820, s. 55.
38
G. Gołębiowski, op. cit., s. 25.
39
S. Kołodnickij, op. cit., s. nlb.
40
A. Czołowski, op. cit., s. 27-28.
41
Ibidem, s. 29.
42
Zob. S. Kołodnickij, op. cit., s. nlb.
43
A. Czołowski, op. cit., s. 28.
II. HISTORIA MIEJSCOWOŚCI DO ROKU 1918
29
Zamoyskiego i wiernemu stronnikowi króla 44. Dzięki Golskiemu Podhajce stały
się jedną z najpotężniejszych fortec kresowych. Jan Golski ożenił się z Zofią
z Zamiechowskich. Po śmierci męża Zofia, która była jeszcze dwukrotnie
zamężna, stała się po burzliwych procesach właścicielką Podhajec45. W 1641 r.
kolejnymi właścicielami Podhajec stali się Potoccy46. Rozbudowali oni miasto
i umocnili je. Wzmocnili też obwarowania jego zamku.
Władysław IV starał się trwale zabezpieczyć kraj i podjął wielką myśl, aby
przy pomocy Kozaków zgnieść raz na zawsze Tatarstwo, w jego własnym gnieździe, w Krymie. Wykorzystał to Bohdan Chmielnicki, którego – jak trafnie
zauważał Andrzej Czołowski – „Ruś uważa […] za największego narodowego
bohatera, a który w rzeczywistości sprowadził na nią klęski godne największego
wroga”47. Stanąwszy w 1648 r. na czele wywołanego wśród Kozaczyzny buntu
przeciw Polsce, sprzymierzył się z Tatarami, na których miał uderzyć, i ruszył
z nimi przeciwko polskiemu wojsku pod pozorem obrony swobód kozackich
i walki za wiarę prawosławną 48. Odniósłszy zwycięstwa pod Żółtymi Wodami49,
a także pod Korsuniem i Piławcami, doprowadził do tego, że Rzeczpospolita
utraciła na parę lat kontrolę nad znacznymi obszarami Podola i Wołynia. Pod
wpływem głoszonej bezkarności tłumy ciemnego ludu wiejskiego wspierane przez watahy kozackie wyprawiały się na dwory, kościoły i zamki, łupiąc
i niszcząc je doszczętnie, a ocalałą ludność polską i ruską oddając w jasyr jako
zapłatę za wsparcie ze strony Krymu. Chmielnicki systematycznie powtarzał
swe wspólne z Tatarami wypady w latach 1649-165350. Wszystkie kończyły
się wielkim rozlewem krwi. O okrucieństwie czasów najlepiej świadczy rzeź
polskich jeńców pod Batohem, zwana „sarmackim Katyniem”. Oto po klęsce wojsk polskich doborowi żołnierze, stanowiący ówczesną elitę wojskową
I Rzeczypospolitej i w większości pochodzący z bogatej szlachty, jako jeńcy
w liczbie 3,5 tys. z polecenia Bohdana Chmielnickiego zostali wymordowani
przez Kozaków i Tatarów.
Przeciwko masowemu morderstwu na polskich jeńcach wojennych zaprotestowali Tatarzy krymscy, którzy notabene już podczas rzezi niejednokrotnie
w swoich obozach przebierali w łachmany, ukrywali i ocalili Polaków. Dla
44
46
47
48
49
S. Kołodnickij, op. cit., s. n.
G. Gołębiowski, op. cit., s. 26-28.
Ibidem, s. 28.
A. Czołowski, op. cit., s. 30.
Ibidem, s. 30. Zob. też J. Kaczmarczyk, Bohdan Chmielnicki – biografia, Wrocław 1988, s. 182-184.
Szczegółowy opis bitwy ukazuje praca M. Dubieckiego Pole bitwy u Żółtych Wód stoczonej w maju 1648,
Kraków 1880.
50
A. Czołowski, op. cit., s. 30.
45
30
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Plan bitwy pod Podhajcami. Źródło:
http://uk.wikipedia.org/wiki/Битва_під_Підгайцями_(1667) [15.09.2013]
Tatarów każdy jeniec pozostawiony przy życiu był inwestycją, bowiem za jego
uwolnienie rodziny płaciły sowity okup51. Chmielnicki odrzucił żądania Tatarów
krymskich co do pozostawienia Polaków przy życiu, jednocześnie płacąc im
stosowne należności za „każdą głowę”, następnie przekazał jeńców pod noże
Kozaków i Tatarów. Rzeź przebiegała w ten sposób, że związanych jeńców
po kilku wyprowadzano na wyznaczony plac (majdan), na którym Kozacy
i Tatarzy nogajscy podrzynali Polakom gardła lub ścinali głowy, zakłuwali
pikami, niektórym zaś śmierć zadawano powolną52. Wszystko to odbywało
się na oczach pozostałych polskich jeńców podczas oczekiwania w kolejce na
swoją śmierć. Okaleczonych ciał nie grzebano53.
51
W.J. Długołęcki, Batoh 1652, Warszawa 2008, s. 181.
T. Ciesielski, Od Batohu do Żwańca. Wojna na Ukrainie, Podolu i o Mołdawię 1652-1653, Zabrze 2007, s. 35.
53
W.J. Długołęcki, op. cit., s. 182-186. L. Kubala, Szkice historyczne. Seria II, Lwów 1880, s. 151-153.
52
II. HISTORIA MIEJSCOWOŚCI DO ROKU 1918
31
W czasie zorganizowanej przez Jana Kazimierza przeciwko ostatniej spośród
nich nieudanej tzw. wyprawie żwanieckiej doszło w lutym 1653 r. do ciężkiej
bitwy pod Monasterzyskami, w czasie której – jak podają niektóre opracowania
– śmiertelnie ranny został hetman Stefan Czarniecki, trafiony kulą z kozackiego
samopału54. Po zawarciu w grudniu tego roku traktatu żwanieckiego powracające hordy tatarskie jak szarańcza wszystko niszcząca straszliwie pustoszyły
Ziemię Podhajecką, grabiąc i biorąc w jasyr ludność polską i ruską55.
W 1655 r. Chmielnicki podjął kolejną wyprawę na Lwów, tym razem jednak
już bez pomocy tatarskiej, a natomiast z udziałem wojsk moskiewskich, dowodzonych przez Buturlina. Leżące na trasie ich zwycięskiego pochodu Podhajce
zostały zdobyte i zniszczone56.
Rok 1657 dopełnia miary zniszczenia tych okolic, gdy ciągnęły przez nie
watahy kozackie pułkownika Antona, najpierw spieszące z pomocą Rakoczemu
pod Stryj, a wkrótce potem uchodzące razem z jego rozbitą armią od strony
Glińska i Kulikowa ku Czarnemu Ostrowu57.
W r. 1665 hetman kozaczyzny przeddnieprskiej, Piotr Doroszenko, poddał się
Turcji. Sprowadziło to na Polskę długoletni okres wojen z Imperium Osmańskim58.
Na rozkaz sułtana w r. 1667 Doroszenko, wspomagany przez chana tatarskiego Krym-Gireja, wkroczył z kilkudziesięciotysięczną armią, wśród nieodłącznej
łupieży, na Ruś. Drogę zagrodził mu pod Podhajcami hetman polny koronny
Jan Sobieski. Stając na czele dziewięciu tysięcy żołnierzy, podjął w dniach
4-19 października walkę z przeważającymi siłami przeciwnika59. Wytrzymał
tu dwutygodniowe ciężkie oblężenie, w czasie którego wszystkie wokoło leżące
wsie i miasteczka, z wyjątkiem Brzeżan, poszły z dymem. Następnie zaś pogromił Tatarów, zmuszając ich do zawarcia pokoju, a Doroszenkę do powrotu
pod poddaństwo Rzeczypospolitej60.
Doroszenko nie pozostał długo Polsce wierny. Marząc o odzyskaniu Ukrainy
zadnieprskiej, odstąpionej Moskwie, ponownie poddał się Turcji. Sułtan Mahomet IV zwrócił się wówczas całą potęgą przeciw Polsce. Zdobył Kamieniec
Podolski i zmusił Rzeczpospolitą do podpisania w Buczaczu traktatu, na którego
mocy Polska Ukrainę odstąpiła Doroszence, a Podole z Kamieńcem – Turcji61.
54
56
57
58
59
60
61
55
W niektórych opracowaniach pojawia się sugestia, że został otruty.
L. Kubala, op. cit., s. 251-252.
A. Czołowski, op. cit., s. 31.
Ibidem, s. 31.
Ibidem, s. 32.
S. Kołodnickij, op. cit., s. nlb.
A. Czołowski, op. cit., s. 31; S. Kołodnickij, op. cit., s. 1.
A. Czołowski, op. cit., s. 31.
32
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
W 1673 r. wojska tureckie zostały zdruzgotane przez Jana Sobieskiego pod
Chocimiem. Prawie całe zagarnięte uprzednio ziemie wróciły do Polski. Sułtan,
chcąc wziąć odwet za Chocim, trzykrotnie, rok po roku, urządzał wyprawy
na Rzeczpospolitą. W 1675 r. zdobył i doszczętnie złupił Podhajce, Tarnopol
i wiele innych miast na Podolu. Rok później zdobył m.in. Buczacz, Halicz
oraz bezskutecznie oblegał Stanisławów62. O wielkości zniszczeń poczynionych
przez Turków w trakcie trzyletniej kampanii dobitnie świadczy to, że w 1677 r.
Podhajce zostały na 12 lat zwolnione z płacenia podatków63.
W r. 1698 władający podówczas Rzeczpospolitą król August II ogłosił wielką
wyprawę na Kamieniec. W tym celu doborowe wojska polsko-saskie zgromadziły się pod Brzeżanami. Tymczasem przyszła wiadomość, że sułtan tatarski,
Kapłan-Geraj z sześćdziesięciotysięczną hordą zbliża się od strony Monasterzysk.
Doszło do kolejnej wielkiej bitwy pod Podhajcami64.
Hetman Potocki, do którego podówczas miasto to należało, odniósł pod jego
murami wspaniałe zwycięstwo. 26 stycznia 1699 r. pamiętny pokój z Turcją,
mocą którego Polska odzyskała swe dawne dziedzictwo. Turcja zwracała Podole
oraz zobowiązała się raz na zawsze powstrzymać najazdy tatarskie. I w rzeczy
samej, zmagania pod Podhajcami okazały się ostatnim bojem, jaki w tych
stronach stoczono z Tatarstwem65.
Na marginesie wypada zauważyć, iż w wypadku obu wspomnianych tu
wielkich bitew pod Podhajcami natarcia przetoczyły się przez tereny, na których
później wzniesiono Gniłowody.
Z chwilą zapanowania pokoju na ciężko poszkodowaną Ziemię Podhajecką
zaczęli przybywać ocaleli jej mieszkańcy. Za nimi ruszyły wielkie gromady
ludu polskiego, które opuszczały całe wsie centralnej części kraju (a nawet
Wielkopolskę oraz zachodnią część Polski) i przenosiły się tu w poszukiwaniu
urodzajniejszych ziem oraz dostatniejszych lasów i jezior. Wówczas to najprawdopodobniej ukształtowała się osada, która z czasem opatrzona została
mianem „Gniłowód”.
Wiek XVIII okazał się dla Ziemi Podhajeckiej zdecydowanie spokojniejszy od poprzedniego. Niemniej w latach 1704-1715 i 1733-1734 na dłużej lub
króciej odżywały wypadki wojenne. Dochodziło do walk, w których ścierali
się stronnicy Sasów, wspierani przez wojska rosyjskie, ze zwolennikami Sta62
64
65
63
Ibidem, s. 35-36.
S. Kołodnickij, op. cit., s. n.
A. Czołowski, op. cit., s. 39.
Ibidem, s. 39. Zob. też: Literatura do znamiennych i pamjatnych…. , s. 104.
II. HISTORIA MIEJSCOWOŚCI DO ROKU 1918
33
nisława Leszczyńskiego. Ich utarczki boleśnie dały się we znaki miejscowej
ludności. Podobna sytuacja wytworzyła się w r. 1764, w czasie bezkrólewia
i elekcji Stanisława Poniatowskiego, oraz w latach 1768-1769, w czasie konfederacji barskiej66.
Dotkliwa klęska poniesiona przez konfederatów barskich w bitwie z wojskami
rosyjskimi pułkownika Weissmana w pobliżu Podhajec 11 maja 1768 zbiegła się
w czasie z kresem panowania Potockich na Ziemi Podhajeckiej. Kasztelan lubaczowski Marian Potocki herbu Pilawa odsprzedał dobra podhajeckie rodzinie
Bielskich67.
2. Dzieje Ziemi Podhajeckiej w latach 1772-1918
Pierwszy rozbiór Polski (1772) zapoczątkował długi, bo ponad stuletni okres
nowej sytuacji politycznej. Na mocy traktatu rozbiorowego Austria zagarnęła
olbrzymią połać Polski, która otrzymała nazwę Galicji. Obszar Galicji obejmował województwa ruskie, a także powiat czerwonogrodzki z województwa
podolskiego i część powiatu krzemienieckiego z województwa wołyńskiego.
Zajęty kraj podzielono na 19 cyrkułów i z bezwzględnym biurokratyzmem
regulowano stopniowo administrację, sądownictwo, skarbowość, szkolnictwo itd.
Okres zaborów miał niezwykle istotny wpływ na stan narodowościowy,
społeczny i ekonomiczny ruskiej części Galicji. Pozostające dotąd w naturalnej
symbiozie klasowo-warstwowej rożne elementy narodowościowe zaczynają dostrzegać swoją odrębność, walczyć o prawa przeciw zaborcy i zwalczać
się wzajemnie. Zaczął się kształtować się ukraiński ruch narodowy. Jednakże w ruchu tym pod wpływem działań rządu austriackiego szybko nastąpił
rozłam. Wydzieliło się dość silne stronnictwo o kierunku moskalofilskim,
serwilistyczne wobec Austrii, a wrogie Polsce. Nosiło nazwę Głównej Rady
Ruskiej, inaczej Świętojurskiej. Od tego momentu rozpoczął się narodowy
antagonizm ukraińsko-polski68. W latach 60. XIX w. poczucie odrębności
narodowościowej Rusinów w stosunku do Polaków było tak silne, że polityczna
solidarność polsko-ukraińska nie była możliwa. Konflikt polsko-ukraiński
nie znalazł rozwiązania przed 1939 r. Wcześniej jednak doprowadził do wojny
polsko-ukraińskiej w 1918 r. zakończonej wówczas zwycięstwem polskim69.
66
A. Czołowski, op. cit., s. 41.
I. Werschler, Podhajce - rys historyczny (do roku 1917), [w:] http://www.golebiowski.stansat.pl/genealogia/
podhajce/bielscy.html [30.08.2013]; http://soc.culture.polish.narkive.com/OD3eyVrS/podhajce, [30.08.2013].
68
Z. Kurzowa, op. cit., s. 28-31.
69
Ibidem, s. 21-38.
67
34
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Podhajce, będące stolicą starostwa i powiatu oraz urzędu podatkowego,
do którego należały Gniłowody, zostały włączone do cyrkułu brzeżańskiego,
natomiast Wiśniowczyk, gdzie znajdował się urząd pocztowy i telegraficzny, do
którego wieś była uprzynależniona, znalazł się w obrębie cyrkułu stanisławowskiego70. Po Bielskich dobra podhajeckie nabył w 1782 r. Kasper Rogaliński,
a po nim Worcellowie. W połowie XIX w. dobra podhajeckie były własnością
księcia Aleksandra Romualda Czartoryskiego. W 1840 r. Aleksander poślubił
Marcelinę z domu Radziwiłł, która po śmierci męża przejęła Podhajce. Około
1820 r. miasteczko liczyło 3805 mieszkańców. W latach 30. XIX w. przeprowadzono przez Podhajce trakt wiodący z Brzeżan do Monasterzysk. Pod koniec
XIX w. rozpoczęto prace związane z linią kolejową, która miała połączyć miasto
ze Lwowem. Inwestycję zrealizowano w 1909 r.71
Pod koniec XIX w. księżna Marcelina Czartoryska sprzedała dobra podhajeckie Towarzystwu Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie. W 1893 Podhajce
od Towarzystwa odkupił Adam Czyżewicz72.
Jak już była okazja wspomnieć, r. 1785 podawany jest jako oficjalna data założenia Gniłowód. Ich pierwszym właścicielem był najprawdopodobniej Henryk
Malczewski herbu Tarnawa. Ród Malczewskich – jak stwierdza jedna z jego potomkiń – wywodzi się ze Śląska. W XII w. przybył on do Wielkopolski. W środkowej Polsce w XVII w. Malczewscy herbu Tarnawa znani byli w dwóch liniach:
sandomierskiej, wywodzącej się z Malczewa pod Radomiem, oraz wschodniej73.
Niewykluczone, że przedstawiciele tej ostatniej pojawili się na wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej wraz ze wspomnianą uprzednio wielką falą migracyjną,
która napłynęła tu u schyłku XVII i na początku XVIII stulecia.
W r. 1809 Ziemia Podhajecka, a wraz z nią Gniłowody, znalazła się na chwilę
w granicach Polski. W czasie wojny między Austrią a cesarzem Napoleonem
I z Księstwa Warszawskiego wkroczyły do Galicji wojska polskie. W krótkim
czasie wszystkie większe miasta, nie wyłączając Lwowa, znalazły się w ręku
polskim. Załogi austriackie na samą wieść o zbliżaniu się Polaków uchodziły
w pośpiechu lub dawały się rozbrajać.
70
J. Bigo, Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicji, Wielkim Księstwie
Krakowskiem i Księstwie Bukowińskim z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytorialnych
kraju…wedle oblicznenia z 1900, Lwów 1904, s. 49.
71
I. Werschler, op. cit.
72
Ibidem; zob. też: http://www.golebiowski.stansat.pl/genealogia/podhajce/xix.html [30.08.2013].
73
http://wandamalczewska.republika.pl/index4.html [30.08.2013]. S. hr. Uruski, A.A. Kosiński, A. Włodarski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej (t. X, Warszawa 1913, s. 135) podają, że ród Malczewskich herbu
Tarnawa nazwę bierze od wsi Malczowa w ówczesnym woj. sandomierskim, której dziedzicem w 1470
był Michał.
II. HISTORIA MIEJSCOWOŚCI DO ROKU 1918
35
Grób właścicieli Gniłowód na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.
Źródło: http://nieobecni.com.pl/index.php?s=grob&id=3038 [15.09.2013]
Radość nie trwała długo. W myśl traktatu schoenbruńskiego wojska polskie
musiały cofnąć się do Księstwa, utworzone pułki ochotnicze rozwiązać się, a część
Galicji obejmująca dwa cyrkuły – zaleszczycki i tarnopolski, tj. przestrzeń między
Zbruczem, Seretem i źródliskami tych rzek, z 350-tysięczną ludnością, została
w marcu 1810 r. oddana Rosji jako nagroda za jej fikcyjną pomoc udzieloną
Napoleonowi. Akt odstąpienia i rozgraniczenia, podpisany we Lwowie w dniach
od 7 do 19 marca 1810 stanowił, że Gniłowody będą wsią graniczną, wchodzącą
w obręb Austrii74.
W 1880 r. władze austriackie przeprowadziły powszechny spis ludności.
Jego wyniki zostały uwzględnione w olbrzymim dziele Słownik geograficzny
74
http://www.olejow.pl/print.php?type=A&item_id=168 [30.08.2013].
36
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
II. HISTORIA MIEJSCOWOŚCI DO ROKU 1918
37
Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (t. 1-15, Warszawa 1880-1902).
W drugim tomie tego dzieła, wydanym w r. 1881, zanotowano:
Gniłowody, w[ie]ś, pow. podhajecki, oddalona od tego miasteczka o 10,6 kil[ometrów]. Ludności 882, w tym 471 gr. kat., należących do parafii w Mądzelówce,
rzym kat. 382 należących do parafii w Podhąjcach, izrael. 29; przestrzeń pos[iadłości] dwor[skich] posiada 795, włościanie 1046 mr[mórg] austr[iackich]. Właściciel
więk[szej] pos[iadłości] Henryk Malczewski.
Przytoczony zapisek pozwala stwierdzić, że Gniłowody w r. 1880 są wsią
dużą. Znaczna jest zarówno liczba ich mieszkańców, jak też zajmowana przez
nich powierzchnia gruntów. Jak wiadomo, 1 mórg austriacki to odpowiednik
57,5464 arów. Oznacza to, że do mieszkańców wsi należy łącznie ok. 10059,5
ha gruntów, przy czym dobra dworskie zajmują obszar ok. 457, 5 ha, zaś dobra
włościańskie – ok. 602 ha.
W tym okresie wieś stanowi dobro tabularne (rodowe) syna Henryka Malczewskiego, który po ojcu odziedziczył także imię. Henryk Malczewski – syn
(1803-1891) był uczestnikiem Powstania Listopadowego75. W r. 1861 jego nazwisko znajdowało się w ogłoszonym 23 marca Wykazie sprostowanym do wyboru
posłów w ciele wyborczym większych posiadaczy ziemskich w obwodzie Brzeżany76.
Grób oficera wojsk polskich z r. 1831, kawalera Orderu Virtuti Militari oraz
jego małżonki, właścicielki ziemskiej – Honoraty Brzozowskiej herbu Belina
(1812-1885) – znajduje się na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.
Po śmierci Henryka i Honoraty Malczewskich wieś odziedziczyła ich córka
Wanda Joanna Malczewska. Po wyjściu za mąż pieczę nad włościami sprawowała wespół ze swym małżonkiem hrabią Władysławem Krzysztofem Wolańskim herbu Przyjaciel. Nawiasem mówiąc, ślub z Wolańskim był niewątpliwie
nobilitacją młodej szlachcianki.
Wanda Joanna Malczewska-Wolańska zmarła dość młodo – w wieku niespełna 42 lat (1839 Gniłowody – 19 grudnia 1881 Menton, Francja). Jej mąż żył
o 10 lat dłużej (29 listopada 1837 – 21 stycznia 1891). Spadkobierczynią Wandy
i Władysława Wolańskich była ich córka – Irena Martyna (11 listopada 1871
Rzepnice – 14 stycznia 1929 Lwów). Poślubiła ona dalekiego potomka brytyjskiego króla Karola Stuarta oraz Jana III Sobieskiego – Aleksandra Augusta
75
Zob. J. Białynia-Chołodecki, Cmentarzyska i groby naszych bohaterów z lat 1794-1864 na terenie wschodniej
Małopolski, Lwów 1928, s.16.
76
Wykaz sprostowany do wyboru posłów w ciele wyborczym większych posiadaczy ziemskich, Dziennik Urzędowy
do „Gazety Lwowskiej”, nr 72, 26 marca 1863.
38
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Erazma hr. Pinińskiego (2 czerwca 1864 Lwów – 16 maja 1902 Lwów). Tym
oto sposobem Gniłowody stały się własnością rodową potomków największych
królów Wielkiej Brytanii i Rzeczypospolitej.
Małżeństwo Pinińskich zawarte 9 lipca 1892 r. trwało niespełna 10 lat.
Hrabia Aleksander August w wieku zaledwie 38 lat odszedł ze świata żywych.
Pinińscy mieli wprawdzie dwóch synów – Władysława Leonarda (15 maja
1893 Suszczyn – ok.1945 KL Gross-Rosen) i Mieczysława Michała (27 sierpnia
1895 Suszczyn – styczeń 1945), ale matka nie przekazała im dóbr tabularnych.
W nieco ponad rok po śmierci pierwszego męża poślubiła 11 sierpnia 1903 r.
średniego wieku oficera, absolwenta austriackiej Akademii Sztabu Generalnego,
potomka austriackiej rodziny arystokratycznej pochodzenia francuskiego –
Roberta Franciszka Walentego Lamezan-Salins (14 sierpnia 1869 Mödling k.
Wiednia – 29 listopada 1930 Lwów), który w okresie międzywojennym dosłużył
się stopnia generała dywizji Wojska Polskiego77. Nawiasem mówiąc, ich wspólna córka Irena (1904-1968)78 była żoną późniejszego dowódcy Armii Krajowej
i Naczelnego Wodza Wojska Polskiego, jednego z przywódców Powstania Warszawskiego – generała Tadeusza „Bora” Komorowskiego. Najprawdopodobniej
tuż po swym ślubie Irena Martyna hr. Lamezan-Salins, primo voto Pinińska,
sprzedała Gniłowody Marii Podlewskiej79.
O życiu Gniłowód jako dobra tabularnego Henryka Malczewskiego i jego
potomków wiemy niewiele. Natrafiliśmy jedynie na drobne wzmianki prasowe,
księgi metrykalne i nieliczne dokumenty administracyjne.
Oto np. „Gazeta Lwowska” z 9 listopada 1845 r. (nr 46) informowała, że
mieszkańcy Gniłowód wsparli ofiary powodzi w Galicji. Urzędnicy i słudzy
dworscy dali 2 złote reńskie 20 grajcarów (krajcarów), Gmina Gniłowody 7
złotych reńskich i 35 krajcarów, a ponadto – indywidualnie Brzozowska – 48
grajcarów. Przypomnijmy, że w tym czasie wiejski rzemieślnik zarabiał przeciętnie ok. ½ złotego reńskiego dziennie.
„Gazeta Lwowska” z 26 lutego 1855 r. (nr 46) ogłaszała, że 24 lutego „PP[Państwo] Henryk Wolański [krewni hr. Władysława Krzysztofa Wolańskiego,
właściciele wsi Sokolniki – red.] wyjechali ze Lwowa do Gniłowód”.
77
P. Stawecki, Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918-1939, Warszawa 1994, s. 191.
Oboje małżonkowie mieli ponadto po dwoje dzieci ze swych pierwszych małżeństw.
79
Wydany w 1904 roku przez kontrolera poczty c.k. Jana Bigo Najnowszy skorowidz miejscowości (Lwów 1904,
s. 49) obejmujący wyniki spisu z r. 1900 notuje, że właścicielką tabularną Gniłowód jest Irena Pinińska;
opublikowany w 1905 r. przez Krajowe Biuro statystyczne Skorowidz tabularny według spisu z 31 grudnia
1903 r. podaje jako właścicielkę Irenę hr. Lamezin [primo voto Pinińską], ale już wydany w 1909 r. przez
J. Bigo Skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicji z Wielkim Ks. Krakowskim
stwierdza, że właścicielką Gniłowód jest Maria Podlewska.
78
II. HISTORIA MIEJSCOWOŚCI DO ROKU 1918
39
Ta sama gazeta w wydaniu z 27 marca 1874 r. (nr 245) obwieszczała, że z powodu wykrycia w Szwejkowie księgosuszu (groźnej choroby wirusowej bydła,
powodującej śmiertelność rzędu 90 procent zarażonych zwierząt) w powiecie
podhajeckim „zarządzono wszelkie środki ostrożności celem przytłumienia
zarazy i ustanowiono w myśl §. 27. ustawy z dnia 29-go czerwca 1868 trzechmilowy okręg zarazy”, który obejmował m.in. Gniłowody, Podhajce, Zahajce,
Kozowę, Hnilcze, Mądzelówkę, Michałówkę, Nowosiółkę, Beckersdorf, Hajworonkę, Wiśniowczyk, Zarwanicę, Kotuzów i Panowice. W miejscowościach
tych zabroniono też odbywania targów. Analogiczne Obwieszczenie przynosiła
„Gazeta Lwowska” z 23 kwietnia 1874 r.
Sprawozdanie Wydziału Krajowego o sprzedaży soli warzonki i o soli dla bydła
z 11 grudnia 1896 r. informowało o funkcjonowaniu w Gniłowodach 1 punktu
filialnego, w którym odbywa się handel solą.
22 czerwca 1880 r. czytelnicy „Gazety Lwowskiej” (nr 141) dowiadywali się, że
w 12 czerwca w Gniłowodach spadła nadzwyczaj silna ulewa połączona z gradem.
8 czerwca 1900 r. „Gazeta Lwowska” (nr 130) podawała, że c.k. Sąd Powiatowy. Oddział III w Podhajcach ogłasza, iż Fęśka Hewko uznana została za
umysłowo chorą, a opiekę nad nią przyznano Nykole Hewce.
26 lipca 1903 r. ta sama gazeta(nr 271) zamieściła Obwieszczenie z 19 lipca
1903 r., z którego wynikało, że hr. Irena Martyna Pinińska z Wolańskich, właścicielka tabularnych posiadłości Uwsie, Gniłowody i Burty k. Horożanki, jest
uprawniona do udziału w wyborze uzupełniającym 1 posła na Sejm Krajowy
„z ciała wyborczego większych posiadłości okręgu wyborczego brzeżańskiego”.
Z kolei w wydaniu z dnia 29 listopada 1910 r. „Gazeta Lwowska” (nr 169)
przedstawiła Wykaz panujących w Galicji chorób zwierzęcych na podstawie doniesień c.k. Starostw, przedłożonych od 19 do 26 listopada, z którego wynikało,
że w 1 zagrodzie w Gniłowodach panuje pryszczyca.
Ciekawych informacji na temat wsi dostarczają dokumenty o charakterze
rejestrowo-statystycznym. Wczytując się w nie, zauważymy, że Księga adresowa
królewskiego stołecznego miasta Lwowa. R. 1902 podaje, iż właścicielką tabularną Gniłowód jest hr. Irena Pinińska, ale już Jan Bigo na 46 stronie wydanej
w 1904 roku pracy Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami
w Królestwie Galicji, Wielkim Księstwie Krakowskiem i Księstwie Bukowińskim
z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytorialnych kraju zanotował,
że właścicielką wiejskiej posiadłości jest Maria Podlewska.
Opracowania statystyczne wskazują, iż wieś rozwija się intensywnie. Opublikowany w Wiedniu w r. 1907 Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen
40
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Königreiche und Länder, bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom
31. Dezember 1900, XII. Galizien informuje, że Gniłowody zajmują powierzchnię
614 ha i składają się ze 179 domostw. Stosunki ludnościowe ukazuje następująca
tabela (oprac. własne na podst. Gemeindelexikon der im Reichsrate…):
Ludność
(stan z 30 grudnia 1900 r.)
Ogółem
Kobiety
918
467
Wyznanie
Język
Mężczyźni
Rzymskokatol.
Grekokatol.
Izrael.
Polski
Rusiński
451
319
583
16
335
571
Głównym źródłem utrzymania ludności jest oczywiście rolnictwo. Jego
charakter oddaje załączona tabela (oprac. własne na podst. Gemeindelexikon
der im Reichsrate…, s. 472):
Granice
(ha)
Powierzchnia
podlegająca
opodatkowaniu
(ha)
Grunty
rolne
(ha)
Łąki
(ha)
Ogrody
(ha)
Tereny
pasterskie
(ha)
Lasy
(ha)
1080
1053
999
17
28
8.72
0
W świetle zamieszczonego na węgierskich stronach internetowych współczesnego zestawienia, opracowanego – jak głosi zapis – na postawie Spezialortsrepertorium der österreichischen Länder I-XII (Wien, 1915-1919), w r. 1910
wieś zamieszkuje 1054 mieszkańców, z czego 376 określiło swą narodowość
jako polską, a 577 – jako ruską. Podziałowi narodowościowemu odpowiadał
zasadniczo podział religijny. Zanotowano, iż 329 mieszkańców wsi jest wyznania
rzymskokatolickiego, 594 grekokatolickiego i 36 izraelickiego80.
Okres stabilizacji i szybkiego rozwoju Gniłowód oraz całej Ziemi Podhajeckiej przerwał wybuch I wojny światowej. W lipcu 1914 r. Austriacy zmobilizowali do wojska wszystkich mężczyzn zdolnych do noszenia broni – Polaków
i Ukraińców. Ziemia Podhajecka boleśnie odczuła skutki wojny. Jak zauważa
Iwo Werschler, Austro-Węgry, wydając 6 sierpnia 1914 r. wojnę Rosji, okazały
się niedostatecznie do niej przygotowane. Toteż Rosjanie po pobiciu Austriaków
pod Krasnem już 25 sierpnia przekroczyli Koropiec i weszli do Podhajec. Okupacja miasta nie okazała się jednak nazbyt dokuczliwa. Dopiero gdy Sowieci po
serii porażek, m.in. pod Gorlicami (maj 1915 r.), Lwowem (22 czerwca 1915 r.)
i Złoczowem (przełom sierpnia i września 1915 r.), stanęli przed koniecznością
80
http://www.omm1910.hu/?/adatbank [30.08.2013].
II. HISTORIA MIEJSCOWOŚCI DO ROKU 1918
41
Gniłowody – uchodźcy (1915). Źródło:
http://www.bildarchivaustria.at/Pages/ImageDetail.aspx?p_iBildID=4813644 [15.09.2013]
wycofania się z miasta, splądrowali je i częściowo spalili81. Wskutek ostrzeliwania mocno uszkodzony został znajdujący się na linii bojowej zamek, w którym
ówczesny jego właściciel zgromadził pokaźnych rozmiarów bibliotekę i wiele
cennych pamiątek. Urządzenie obiektu zostało obrabowane82. W czerwcu
1916 r. w wyniku silnej kontrofensywy wojsk, dowodzonych przez gen. Aleksieja
Aleksiejewicza Brusiłowa, nadkoropiecki gród ponownie znalazł się w rękach
sowieckich. Po niepowodzeniu tzw. ofensywy Kiereńskiego w lipcu 1917 r.
Rosjanie zostali zmuszeni do ponownego odwrotu. Opuszczając pospiesznie
częściowo już zniszczone Podhajce, podpalili je. Ogień strawił podówczas ratusz, szkołę, budynki administracyjne i wiele domów mieszkalnych83. Spłonął
też odrestaurowany po wcześniejszych zniszczeniach zamek. Szacowny ten
zabytek popadł w zupełną ruinę84.
W czasie powtarzających się ofensyw i kontrofensyw ucierpiały także Gniłowody. Doszczętnie spalone zostały centra życia duchowego wsi – dwór i kościół. Podhajce, a w tym – jak można się domyślać – także leżące w ich pobliżu
wioski wyniszczały nie tylko działania wojenne, ale także choroby epidemiczne.
81
83
84
82
I. Werschler, op. cit.
[S. a.], Przewodnik po województwie tarnopolskim. Z mapą, Tarnopol 1928, s. 62.
I. Werschler, op. cit.
[S. a.], Przewodnik…, s. 62
42
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Wybuchające w latach 1915-1918 epidemie cholery, duru, ospy, tyfusu, a także
grypy, zwanej „hiszpanką”, zabrały ponad 10% ludność miasta85; jaką pochłonęły
one liczbę mieszkańców wsi – o tym nie wiadomo. Nie wiadomo też, jak wielu
mieszkańców opuściło Gniłowody, uchodząc przed nadchodzącym frontem.
W opublikowanej w 1915 r. Księdze pamiątkowej i adresowej wygnańców wojennych z Galicyi i Bukowiny 1914-1915 czytamy, że wielu mieszkańców miejscowości
kresowych wojna skazała na tułaczkę:
Trzeba było uciekać przed najazdem wroga nieraz w ostatniej godzinie, gdy kule
już nad głowami świstały. W dzikim nieładzie i szalonym popłochu opuszczaliśmy
rodzinną strzechę. Jak przy jakimś straszliwym wybuchu rozpryskiwały się związki
rodzinne, przyjaźni, znajomości, interesów i rozsypywali się ludzie z tego samego
gniazda, sioła, miasta na wszystkie strony świata, jedni nie wiedząc o drugich
i szukając się mozolnie, a często daremnie86.
Ziemie, które od wieków miały strategiczne znaczenie dla Rzeczypospolitej,
nie zostały zawłaszczone ani przez Austrię, ani przez Rosję. Jak pisał A. Czołowski: „Dostały się one w udziale prawowitej i odwiecznej ich właścicielce
– odrodzonej Polsce”87. Jednakże już u progu odzyskanej niepodległości Rzeczpospolita „musiała stanąć do obrony tych ziem przeciw zakusom ruskim”88.
W rezultacie tzw. operacji czortkowskiej armii ukraińskiej Podhajce znalazły
się 14 czerwca 1919 r. w rękach Rusinów89. Walki znów pochłonęły wiele istnień
ludzkich. Ofiary zmagań polsko-ukraińskich, a wśród nich Wasyl Opariwski,
ojciec Jarosławy – żony Stepana Bandery, zostały pochowane na podhajeckim
cmentarzu wojskowym, który utworzony został jeszcze w 1915 r., gdy w okolicach miasta przebiegała linia frontu90.
Na mocy porozumienia zawartego w 1920 r. w Warszawie, a później traktatu
pokojowego w Rydze w 1921 r. Ziemia Podhajecka powróciła do Polski91.
85
S. Kołodnickij, op. cit., s. nlb. Zob. też I. Werschler, op. cit.
Księga pamiątkowa i adresowa wygnańców wojennych z Galicji i Bukowiny 1914-1915. Opracowano według
planu Dra Antoniego Chmurskiego, Wydawcy „Wiedeńskiego Kuriera Polskiego”, cz. I: Lwów, Wiedeń
1915, s. V.
87
A. Czołowski, op. cit.,s. 45.
88
Ibidem.
89
T.S. Ostaszko, op. cit., s. 231.
90
S. Kołodnickij, op. cit., s. 20.
91
T.S. Ostaszko, op. cit., s. 231.
86
III. OKRES MIĘDZYWOJENNY
1. Polonia Restituta
Będące areną zmagań wojennych miejscowości kresowe przedstawiały sobą
u progu niepodległości obraz nędzy i rozpaczy:
Jak przy jakimś straszliwym wybuchu rozpryskiwały się związki rodzinne, przyjaźni, znajomości, interesów i rozsypywali się ludzie z tego samego gniazda, sioła,
miasta na wszystkie strony świata, jedni nie wiedząc o drugich i szukając się
mozolnie, a często daremnie1.
Miasta i wioski, których ludność zdziesiątkowana została na skutek działań wojennych, epidemii i głodu, szybko podnosiły się z ruin niczym feniks
z popiołów. Zdawano sobie sprawę, że
Choć wróg jeszcze wielką połać kraju trzyma w swych drapieżnych rękach, a reszcie
wciąż zagraża – to pożar wojenny przecież kiedyś wygaśnie i trzeba dlatego zawczasu
myśleć o [...] powrocie do spustoszonego wojną doszczętnie kraju i zawczasu myśleć
o wielkim dziele odbudowy2.
Dzieło takie musieli podjąć także mieszkańcy Gniłowód. Jeden spośród
nich, Stanisław Czarny, w swoim spisanym w ostatnich dniach życia zbiorze
wspomnień, zatytułowanym Moje przeżycia, zanotował:
1918 rok. Polska otrzymała z powrotem niepodległość i tam [w Gniłowodach] nie
było np. dróg, autobusów, pociągów; elektryczności; kościół uszkodzony, szkoła na
bardzo niskim poziomie, dużo ludzi nie umiało napisać swojego imienia i nazwiska3.
1
2
3
Księga pamiątkowa i adresowa wygnańców wojennych z Galicji i Bukowiny 1914-1915. Opracowano według
planu Dra Antoniego Chmurskiego, Wydawcy „Wiedeńskiego Kuriera Polskiego”, cz. I: Lwów, Wiedeń 1915,
s. V.
Ibidem.
S. Czarny, Moje przeżycia, Geelong Victoria 1987 (kserokopia rękopisu w posiadaniu autorów), s. 2.
44
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Państwo polskie, organizując administrację i dokonując swego podziału na
województwa, utworzyło
– w myśl ustawy z 19 maja
1922 r. – województwo tarnopolskie, w którego skład weszły części czterech dawnych
województw sprzed r. 1772,
a mianowicie: niskiego,
podolskiego, wołyńskiego
Gniłowody – plan wsi. Źródło: http://www.mapywig.org/m/
i bełskiego4. Gniłowody znaWIG_maps/series/100K_300dpi/A52_B40_(Z._9._K._
XXXII)_MONASTERZYSKA_300dpi.jpg) [05.08.2013].
lazły się w granicach nowo
utworzonego województwa,
wchodząc równocześnie w obręb wyodrębnionego w 1920 r. powiatu podhajeckiego. Do 1934 r. stanowiły one siedzibę gminy. Jej pierwszym wójtem był
Szymon Patra. Później – aż do końca czerwca 1935 r. – godność wójta sprawował
Michał Zając. W 1934 r. dokonano reformy administracyjnej. Na mocy art. 103
ustawy z 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego
jednostkowe gminy wiejskie zostały zastąpione przez gminy zbiorowe. Zgodnie
z rozporządzeniem wykonawczym wydanym 21 lipca 1934 r. przez ówczesnego
Ministra Spraw Wewnętrznych Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego Gniłowody weszły w obręb gminy Wiśniowczyk, która obejmowała ponadto pięć
innych wsi: Hajworonka, Kotuzów, Sapowa, Wiśniowczyk i Zarwanica5 . Na
jej czele stanął mieszkaniec Gniłowód – Julian Szczepański. Rada Gminy była
mieszana pod względem narodowościowym; w jej skład wchodzili zarówno
Polacy, jak też Rusini.
2. Architektura i budownictwo
W okresie międzywojennym utrwalił się kształt architektoniczny wsi. Obrazuje
go załączony plan.
Tylko nieliczne domy były murowane i kryte blaszanym dachem. Domostwa
w większości zostały wykonane z gliny i pokryte słomą. Chaty usytuowane były
4
A. Czołowski, Czasy historyczne, [w:] A. Czołowski, B. Janusz, Przeszłość i zabytki województwa tarnopolskiego, Tarnopol 1926, s. 45.
5
Zob. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 21 lipca 1934 o podziale powiatu podhajeckiego w województwie tarnopolskim na gminy wiejskie, [w:] http://isap.sejm.gov.pl/Download;jsessionid=55175400F4904E3D86A21EBF688B87F0?id=WDU19340680634&type=2 [20.09.2013].
45
III. OKRES MIĘDZYWOJENNY
po obu stronach ubitego traktu. Żyzny czarnoziem sprawiał, że w słoneczne
dni na trakcie tym unosiły się tumany kurzu. W czasie deszczu droga stawała
się błotnista, grzęzły w niej stopy i koła pojazdów. Stanisław Czarny w swym
zbiorze wspomnień pisał:
Od Gniłowód najbliższe miasteczko nazywało się Podhajce [...]; i my należeli do tej
parafii [...]. Doktora u nas [...] nie było ani apteki. Było 5 sklepów, Kółko Rolnicze,
niedaleko od nas, ok. 300 m, jeden sklepik był w pobliżu naszego domu i dwa dalej od
nas, i jeszcze jeden, co tytoń i papierosy sprzedawał. Nie było biblioteki. To nim Polacy
wybudowali sobie taką salę, coś podobna do stodoły, chodziłem […] prosić o pokój,
jak chcieliśmy urządzić zabawę, nie pamiętam, ile płaciłem, ale byliśmy zadowoleni,
że nie odmawiano nam6.
3. Ludność
Rzeczpospolita, podejmując wielkie dzieło restytucji, dbała o odbudowę swych
wschodnich rubieży i o umacnianie ich polskości. Służyły temu m.in. nadania
gruntów żołnierzom zasłużonym w walce o niepodległość kraju. W wyniku
tego rodzaju nadań na obrzeżach Gniłowód wzniesiono dwie osady, obejmujące
po 12 gospodarstw. Po jednej stronie wsi powstała – jak już sygnalizowaliśmy
– Podleszczówka Mała, po drugiej zaś – Podleszczówka Wielka.
Wieś intensywnie się rozwijała. W świetle przeprowadzonego 30 września
1921 r. przez Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej powszechnego spisu ludności Gniłowody zamieszkiwało 1166 osób. Sytuację ludnościową
w tym okresie przedstawia tabela:
Ludność obecna 30 września 1921
(bez objętej spisem wojskowym)
Budynki
Inne
zamieszkałe
Ogółem
Mężczyźni
Kobiety
Rzymskokatol.
Grekokatol.
Mojżeszowego
Polską
Rusińską
Narodowość
Podało
Z przeznaczenia
na mieszkalne
W tej liczbie
było wyznania
220
23
11166
573
593
573
593
7
794
372
Oprac. własne na podst.: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XV: Województwo
tarnopolskie, Warszawa 1923, s. 12.
6
S. Czarny, op. cit., s. 3.
46
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
O szybkim rozwoju wsi świadczy to, że w ciągu 10 lat niemal o ⅓ wzrosła
liczba gospodarstw domowych i prawie o ¼ liczba mieszkańców. W świetle
spisu z 1931 r. liczba zagród wzrosła do 301, natomiast liczba mieszkańców – do
1460 osób7.
Znajdujące się po obu stronach wioski osady miały charakter w zasadzie
czysto polski. Np. w Podleszczówce Wielkiej żyło 46 rodzin wyłącznie narodowości polskiej i jedno małżeństwo polsko-ukraińskie (nauczycielka Zofia
Markowska – Polka i jej mąż Kubryński – Ukrainiec)8.
4. Sytuacja gospodarcza
W latach 1918-1939 cały kraj – o czym tu już napomykaliśmy – z najwyższym
trudem podnosił się ze zgliszcz. Ponad 120 lat niewoli i wyniszczająca wojna
doprowadziły do ruiny kresowe gospodarstwa. Panowała wielka bieda. Nawet dzieci sześcioletnie i siedmioletnie musiały chodzić do pracy w majątku.
W r. 1927 gniłowodzki majątek, będący własnością Marii Podlewskiej, został
rozparcelowany. Wówczas mieszkańcy Gniłowód szli w poszukiwaniu pracy
do majątków w Kozowej i Białokiernicy. Tu za cały dzień pracy otrzymywali
60-70 groszy. Nie było to dużo, zważywszy, że kilogram cukru kosztował
1,20 zł, a bochenek chleba – bodaj 50 gr (chleba jednak nie kupowano, każda
rodzina sama sobie wypiekała). Niektórzy gniłowodzianie szukali zarobku
w Podhajcach. W mieście w znacznej części zamieszkałym przez Żydów stawali z siekierami i piłami na rogatkach ulic, starając się zatrudnić do rąbania
drzewa. Niektórzy nosili worki do młyna i do magazynów. Za wniesienie
100-kilogramowego worka na czwarte piętro płacono 5 groszy.
Najbiedniejsi mieszkańcy Gniłowód mieli niekiedy jedną parę butów na
kilka osób, chodzili więc w nich na zmianę. Na przednówku wiejska biedota
przymierała głodem.
Byli też bogaci gospodarze. Ci w miejsce drewnianych chat stawiali budynki
murowane. Dokupywali rozparcelowywaną ziemię. Nabywali maszyny rolnicze.
Dysponowali wciąż rozrastającymi się stadami zwierząt, liczącymi po kilka
koni, krów i świń. Rozwijali też sadownictwo.
7
H. Komański, i S. Siekierka, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946, wyd. 2 popr. i uzup., Wrocław 2006, s. 33.
8
R. Olszewska-Dolińska, Okruchy syberyjskich wspomnień, „Nad Odrą” 2012, nr 3-4, s. 107.
III. OKRES MIĘDZYWOJENNY
47
5. Życie religijne
Jak już wspominaliśmy, w czasie I wojny światowej wojska sowieckie zdewastowały i spaliły kościół. Z tego względu Polacy uczestniczyli w mszach
odbywających się w cerkwi pw. Ściętej głowy Jana Chrzciciela. Na przemian
celebrowane były one przez popa ukraińskiego w obrządku greckokatolickim
oraz przyjeżdżającego z Podhajec księdza Zdzisława Łabowicza w obrządku
rzymskokatolickim.
Dopiero u schyłku lat trzydziestych Polacy zbudowali własny kościół. Stanisław Czarny w swym zbiorze wspomnień zapisał:
[...] bardzo ładny kościół tuż przed wojną był wybudowany, ale wewnątrz nie był
wykończony. Frontowa ściana miała 16 metrów wysokości, na dobrym placu dosyć
dużym. Przypominam sobie, gdy należałem do Związku Strzeleckiego, to na tym
placu bardzo często graliśmy w siatkówkę9.
W rzeczy samej, we wsi znajdował się park, należący do majątku Podlewskich, w którym rosły lipy. Kupiono hektar ziemi i rozpoczęto wznoszenie
nowego obiektu. Przy jego budowie pracowali mieszkańcy wsi pod kierunkiem
fachowców. Najpierw w ziemi wykopano olbrzymi piec do wypalania cegieł,
następnie zwożono do niego glinę, z której uzyskiwano bardzo mocne, ciemnoczerwone cegły. Z nich metr po metrze w wielkim mozole wznoszono mury.
Tuż przed wybuchem wojny finalizowano prace. Wybudowano też probostwo.
6. Edukacja
Władze zaborcze nie dbały o wykształcenie mieszkańców wsi. Edukacja nie była
obowiązkowa. Nie zachęcano też do niej, wychodząc z założenia, że dzieciaki
wiejskie panami i tak nie zostaną, a ktoś gęsi paść musi. Niemniej część dzieci
podejmowała edukację u wiejskiego samouka, stryja Stefanii Laski – Piotra (ur.
1874). Piotr w wieku 17 lat poszedł w Podhajcach w Święta Wielkanocne po raz
pierwszy w życiu do spowiedzi. Ksiądz jako pokutę nakazał mu odmówienie
litanii. Niestety, Piotr nie mógł spełnić tego obowiązku, ponieważ nie umiał
czytać. Bardzo zawstydziła go ta sytuacja. W majątku, w którym wynajmował
się do pracy, poprosił więc ekonoma o udzielanie mu nauk. Ten, zgodziwszy
się, systematycznie wieczorami po fajrancie zaczął wprowadzać Piotra w tajniki
alfabetu. Pojętny chłopak szybko opanował sztukę czytania i pisania. Wkrótce
zaczął w bibliotece wypożyczać książki. Czytał je z olbrzymią pasją, pogłębiając
9
S. Czarny, op. cit., s. 4.
48
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Fred Fisher, [Cerkiew w Gniłowodach]. Brian’s Fine Art Gallery & Custom Framing in Syracuse (USA)
Budowa kościoła w Gniłowodach. Ze zbiorów Janiny Kołdon, córki Michała Moszonki, przewodniczącego Komitetu Budowy Kościoła w Gniłowodach
III. OKRES MIĘDZYWOJENNY
Współczesny widok kościoła (przekształconego w cerkiew)
Wnętrze byłego kościoła w Gniłowodach. Ze zbiorów Czesława Laski
49
50
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Świadectwo szkolne Tekli Czarnej z d. Olszewskiej. Ze zbiorów M.L. Jazowników
III. OKRES MIĘDZYWOJENNY
51
wiedzę z różnych dziedzin życia. Z czasem zaczął prowadzić szkołę, w której
uczył swych współmieszkańców.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości władze odradzającego się państwa
rozpoczęły walkę z analfabetyzmem. W r. 1920 w Gniłowodach uruchomiono
4-klasową szkołę powszechną, w której kształcono nie tylko dzieci, ale także
dorosłych. Początkowo pracę w niej podjął nauczyciel nazwiskiem Doskocz.
Wyglądał on groźnie, gdyż w czasie wojny stracił oko. Doskocz uczył przez
dwa lata. Następnie przez krótki czas lekcje prowadziła Sodomorówna, córka
księdza ukraińskiego. Bodajże od 1923 r. rozpoczął prowadzenie szkoły przybyły
z pobliskiego Beckersdorfu-Nowosiółki oficer-legionista, który w walkach pod
Kijowem stracił nogę, Julian Szczepański. Za zasługi wojenne otrzymał on
w Gniłowodach ziemię oraz prawo do nauczania w szkole. Zapamiętany został
przez dzieci i młodzież jako oddany Ojczyźnie piłsudczyk, który prowadził
edukację w duchu bardzo patriotycznym. W gniłowodzkiej szkole pracowała
też żona Szczepańskiego – Stefania.
Zajęcia odbywały się po polsku, ale dzieci Rusinów miały też lekcje języka
ukraińskiego. Osobno odbywały się lekcje religii.
7. Wojsko i organizacje paramilitarne
Młodzi mężczyźni z Gniłowód odbywali obowiązkową służbę wojskową.
Uczestniczyli też w organizacjach o charakterze paramilitarnym. Polacy skupiali
się w Związku Strzeleckim. Michał Laska (1916 Gniłowody – 2009 Łężyca)
w swym życiorysie zanotował:
Ojciec Franciszek – rocznik 1865 – służył w kawalerii […] w Żółkwi w Armii
Austriackiej – w 3 letniej służbie wojskowej. Brał udział w I wojnie światowej. Brat
Andrzej – rocznik 1895 jako 19-latek został wzięty do wojska austriackiego – po
przeszkoleniu brał udział w I wojnie światowej na Bałkanach. Po ukończeniu szkoły
podstawowej pomagałem rodzicom w gospodarstwie. Mając 14 lat, wstąpiłem do
związku strzeleckiego „Strzelec”. Komendantem był nasz nauczyciel ze szkoły
podstawowej pan Julian Szczepański – był porucznikiem, legionista, uczestnik
wojny bolszewickiej (stracił nogę). Od pierwszych lat szkolnych wpajał nam miłość
do Ojczyzny – był wielkim patriotą. Do „Strzelca” należał również mój starszy
brat Władysław – rocznik 1914 obaj ukończyliśmy kurs strzelecki I i II stopnia
w 51 pułku piechoty w Brzeżanach10.
10
M. Laska, Życiorys (maszynopis). Oryginał dokumentu w posiadaniu rodziny Michała Laski.
52
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
4 kompania Szkoły Podoficerskiej 51 Pułku Piechoty w Brzeżanach.
Ze zbiorów M.L. Jazowników
Młodzi Rusini koncentrowali się z kolei – o czym będzie tu jeszcze okazja
mówić – w Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UOW), a z czasem także
– w działającej nielegalnie Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN).
Służbę wojskową gniłowodzianie odbywali częstokroć w 51 pułku piechoty
w Brzeżanach. Pułk ten utworzony został na kanwie 9 Pułku Strzelców Polskich w wyniku dokonanego 1 września 1919 r. zjednoczenia organizacyjnego
Błękitnej Armii gen. Hallera z siłami zbrojnymi w kraju.
Służba wojskowa była trudna. Dyscyplina ostro dawała się we znaki, niemniej spotykała się ze zrozumieniem. Stanisław Czarny wspominał:
[...] poszedłem do wojska do Brzeżan, od nas było 40 km, i tam służyłem 18 miesięcy. Zapomniałem, ilu nas tam było, chyba 5. kolegów w tym pułku.
Uczą jak małe dziecko chodzić, głowę do góry trzymać, łóżko zasłać, siennik
napychać słomą, tak, że ciężko wynieść na 3. piętro itd. […] Dyscyplina duża, ale
bez dyscypliny to nic nie można zrobić, bo jeden żołnierz tak by chciał, a drugi
tak, a to nie ma tak – musi być w ten sposób zrobione, jak wojsko chce11.
Niektórzy z żołnierzy, jak np. Michał Czarny, w brzeżańskim garnizonie
kończyli szkołę podoficerską.
11
S. Czarny, op. cit., s. 7-8.
III. OKRES MIĘDZYWOJENNY
53
Dla części jednak rygory obowiązujące w tej szkole okazywały się nazbyt
uciążliwe. Pamiętnikarz z Gniłowód zanotował:
Po kilku miesiącach wzywali mię do kancelarii, ażebym szedł do szkoły podoficerskiej, ale odmówiłem, bo śp. brat Michał [...] opowiadał mi, że nie ma tam dużo
wolnego czasu. I wojsko mogli być dać rozkaz i musiałbym iść, ale oni wiedzą,
jeśli ktoś nie ma chęci, to i tak nic z tego nie będzie. Z wojskiem to jest bardzo
ciężko, aby wygrać12.
Władze wojskowe starały się nie tylko rozwijać u żołnierzy sprawności przydatne na polu walki, lecz dbały także o to, aby żołnierze – częstokroć wcześniej
pozbawieni należytego dostępu do edukacji – nabywali kompetencje przydatne
w działalności cywilnej. Stanisław Czarny zanotował z zadowoleniem:
Co dobrego zrobili w wojsku, to że zorganizowany był kurs, który ukończyłem
– prowadzenie księgowości; oni nazywali ten kurs „księgowość amerykańska”; to
zamiast iść na ćwiczenia – więc zgodziłem się pójść na kurs13.
Niektórzy mieszkańcy wioski służbę wojskową odbywali w 9 Pułku Ułanów
Małopolskich w Trembowli. W latach 1918-1920 pułk ten walczył na wojnie
z Ukraińcami i bolszewikami. Wspomniany już Michał Laska zapisał:
3 listopada 1936 r. powołany zostałem do wojska do 9 pułku Ułanów Podolskich
w Trembowli. W tym czasie dowódcą był Tadeusz Komorowski. Jesienią 1938 r.
przeniesiono mnie do rezerwy14.
Dryl wojskowy był tak duży, że karano za najmniejsze przewinienie. Część
kadry oficerskiej i podoficerskiej czerpała nieskrywaną satysfakcję z możliwości
dyscyplinowania żołnierzy. Byli jednak i tacy oficerowie, którzy stanowczo
przeciwstawiali się nadmiernym zapędom wojskowych służbistów. Mechanizmy
funkcjonowania armii na własnej skórze odczuł Stanisław Czarny:
[...] mówili, że nie może trzech żołnierzy razem iść na chodniku w mieście, tzn.
jeden obok drugiego. Ale jednego razu nas trzech szliśmy, tak jak wojsko sobie
tego nie życzy, i naprzeciw nas nadszedł oficer inspekcyjny pułku; co 24 godziny
tę służbę ma inny oficer. Więc my to zauważyli może było ze 100 m. Ja byłem 3.
od prawej strony – tak ja myślę teraz – a może nie; w każdym razie wiedzieliśmy,
12
Ibidem, s. 7-8.
Ibidem, s.16.
14
M. Laska, op. cit.
13
54
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
że tak nie można iść; i powiedziałem do kolegów: ja udam, że gdzie indziej idę.
Odłączyłem się i skręciłem w inną ulicę, i za chwilę słyszę, że ktoś biegnie za mną;
przylatuje kolega, i powiada mi, że ten oficer chce, aby ja do niego przyszedł. Więc
podchodzę do niego; dokładnie nie pamiętam, od czego zaczął, w każdym razie
spytał mnie imię i nazwisko; podałem prawdziwe, bo nie byłem pewny tego, czy
moi koledzy podali mu, czy nie.
Koniec końców mówi mi, ażebym natychmiast szedł do koszar […] i mam
powiedzieć dowódcy warty, aby mnie zamknął. Był tam taki specjalny pokój, coś
w rodzaju więzienia; że się tak wyrażę, po prostu mię zamykają i nic na to nie
mogę poradzić. […] Więc zatelefonowali do oddziału, aby mi przynieśli dwa koce
i tak noc przespałem na deskach.
Przychodzę rano do oddziału i mój dowódca [pyta], coś ty tam wybroił; otóż
opowiadam mu prawdę; ja nie wiem, czy on tylko udawał, że był zły na tego
oficera; wyraził się niedobrze na niego; mówi: ja sobie z nim pogadam. Za kilka
dni przyszło pismo do niego, ażeby mnie ukarać, ale powiedział do mnie, że [jak]
on widzi, to nie ma za co15.
Niedługo później bezwzględność i bezduszność mechanizmów życia garnizonowego przed Stanisławem Czarnym w pełni odsłoniła swe oblicze.
Drugi raz znowu mię zamkli – też nie powinni, bo to nie była moja wina […].[…]
jednej nocy byłem wyznaczony na patrol do miasta i na drugi dzień (ja myślę, że
to była niedziela przed obiadem) poszedłem zobaczyć, czy nie ma rdzy na karabin
i trochę oczyścić.
Idę na korytarz, gdzie […] zawsze karabin stawiam […]; stale jest na korytarzu
służba odpowiedzialna; ma klucze i wciąż pod zamknięciem. Patrzę się, a mojego
karabinu nie ma; otóż poszedłem do tego kaprala, co bezpośrednio był moim
dowódcą, a on był razem na szkole podoficerskiej z [moim] bratem Michałem;
i mówi, pójdziemy zobaczyć, może jest gdzieś położony na innym miejscu; szukamy i nie ma.
Teraz to idzie od innego do drugiego; idziemy obydwa do szefa, szef melduje
do dowódcy kompanii. Kapitan wzywa do kancelarii, wypytuje mię od A do Z.
Koniec końcem powiada, że musi zameldować do żandarmerii (policja wojskowa); za chwilę przychodzi żandarm, spisał sobie niektóre rzeczy do książki, i tak
porządnego człowieka, jak mnie, zabiera za kraty, i ja siebie nie winię. Na szczęście nie byłem długo zamknięty, chyba około 4 godzin. Przychodzi od kapitana
jeden plutonowy i woła mnie do kompanii; karabin się znalazł w innej kompanii;
był w magazynie; przecież jego ja tam zanieść nie mogłem – niby dlaczego; ja
myślę, że ktoś z rezerwistów musiał zgubić karabin z tamtej kompanii, bo dużo
było z nami na manewrach i tam oddał; nie patrzyli dokładnie na numer; ale jak
15
S. Czarny, op. cit., s. 7-11.
III. OKRES MIĘDZYWOJENNY
55
ktoś mógł mój karabin zabrać z korytarza, jak tam stale jest służba?, dlaczego
nie zabrali do więzienia służbowego [tego], który jest odpowiedzialny, ale mnie
niesłusznie zamkli16.
8. Stosunki narodowościowe
Nie da się jednoznacznie określić, jak układała się relacja liczby polskich mieszkańców Gniłowód do liczby mieszkańców narodowości rusińskiej. Oficjalne
spisy ludności są tylko częściowo wiarygodne. Większość mieszkańców wsi
wywodziła się z rodzin, które w bliższych lub dalszych pokoleniach miały charakter mieszany. Stąd też pewna część mieszkańców w zależności od sytuacji
różnie definiowała swą narodową tożsamość. Jak widzieliśmy, w czasie spisu
ludności przeprowadzonego we wrześniu 1921 roku, a więc tuż po naszym zwycięstwie w wojnie polsko-ukraińskiej i po przyznaniu nam Ziemi Podhajeckiej
w międzynarodowych traktach, liczba gniłowodzian deklarujących polską
narodowość była ponad dwa razy większa od liczby deklarujących narodowość
rusińską (Polacy – 794, Rusini – 372). Wielonarodowościowa społeczność żyła
w zgodzie. Polacy i Rusini pomagali sobie w pracy, odwiedzali się, wspólnie
obchodzili uroczystości rodzinne i religijne, tworzyli nowe małżeństwa mieszane. Nauka dzieci we wspólnej szkole i msze w jednej cerkwi dodatkowo
integrowały społeczność.
Oprócz instytucji wspólnych, funkcjonowały też odrębne. Rusini mieli
własną czytelnię. Jedni i drudzy – Polacy i Ukraińcy – dysponowali własnymi
salami, w których organizowali zabawy i uroczystości.
Korzystając z zawiązywania się bliskich relacji miedzy różnymi nacjami,
kler grekokatolicki intensywnie kontynuował podjętą w okresie zaborów akcję
zruszczania ludności polskiej. Już w roku, gdy zawierano traktat brzeski, który
zapowiadał też erygowanie państwa ukraińskiego pod egidą Niemiec, opublikowany został list pasterski biskupów greckokatolickich zebranych pod przewodnictwem metropolity Andrzeja Szeptyckiego. List ten jest płomienną odezwą,
w której określone zostały zadania kościoła grekokatolickiego jako narodowego
kościoła ukraińskiego oraz wydana została bezwzględna walka na łonie Kościoła
unickiego przekonaniom niezgodnym z interesami narodu ukraińskiego. List
zobowiązywał duchownych grekokatolickich do tego, aby bez względu na swe
poglądy oraz narodowość własną i wiernych pracowali na korzyść narodu ukraińskiego17. Członkowie episkopatu grekokatolickiego stwierdzali:
16
Ibidem, s. 11-16.
T. Jagmin, Polacy grekokatolicy na Ziemi Czerwieńskiej, Lwów 1939, s. 12-13.
17
56
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Zgodnie z przykazaniem Apostoła: „Bóg wszystkim dla wszystkim” – cudzoziemiec
pracujący jako duszpasterz wśród ukraińskiego narodu i dla niego – musi wyrzec
się osobistego patriotyzmu, wziąć krzyż Jezusa Chrystusa i z miłości dla Niego
i w imię swego posłannictwa stać się wszystkim dla swojej gromady – Ukraińcem
dla Ukraińców [...]18.
W duchu tego szowinistycznego listu pasterskiego zaprojektowano formularz
deklaracji, którą każdy ksiądz greckokatolicki miał wypełniać i podpisywać
przed wyświęceniem lub obejmowaniem funkcji w cerkwi. Deklaracja zobowiązywała kapłanów grekokatolickich do umacniania „narodowego ducha
w ukraińskim narodzie” oraz do „zwalczania wszelkiej akcji, która by sprzeciwiała się powyższemu celowi”.
Deklaracja kończyła się groźbą surowych sankcji:
Na wypadek gdybym kiedykolwiek nie dotrzymał tego mojego zobowiązania
i dopuścił się jakiegokolwiek przewinienia w tym względzie – poddaję się bez
zastrzeżeń i bez żadnych koniecznych formalności postępowaniu zgodnie z dekretem Konsystorskiej Kongregacji z dn. 20 VIII 1910 r. „Maxima Cura” i innym
karom cerkiewnym w miarę mojego przewinienia i osądu jego świętobliwości
biskupa ordynariusza – a niniejszą deklarację uważam i przyjmuję jako pierwsze
kanoniczne upomnienie19.
Jak zauważa Bogusław Grott:
Powyższa deklaracja i związane z nią zobowiązanie miało charakter głęboko polityczny, przekraczając sferę właściwą dla działalności każdego Kościoła. Wprowadzało bowiem przymus angażowania się duchowieństwa greckokatolickiego w sprawę
kształtowania postaw nacjonalistycznych w społeczności ruskiej i przekształcanie
jej w aktywnych Ukraińców. Deklaracja prowadziła również prostą droga do
perspektywicznego wykluczenia elementu świadomego swej polskości ze stanu
kapłańskiego w cerkwi grekokatolickiej. W wyniku takiej polityki liczne rodziny
księży greckokatolickich dostarczały ukraińskiemu ruchowi nacjonalistycznemu
działaczy, z których niektórzy zapisali się krwawo w dziejach stosunków polsko-ukraińskich, dopuszczając się w latach drugiej wojny światowej nawet zbrodni
ludobójstwa20.
18
Ibidem, s. 13-14.
Ibidem, s. 15.
20
B. Grott, Nacjonalizm ukraiński w cerkwi greckokatolickiej i jego praktyka dyskryminacji Polaków i polskości
[w:] http://www.konserwatyzm.pl/artykul/4549/nacjonalizm-ukrainski-w-cerkwi-greckokatolickiej-ijego-prak [20.09.2013].
19
III. OKRES MIĘDZYWOJENNY
57
Na mocy tej – jak to określił Tadeusz Jagmin – niesłychanej w swej treści
i formy deklaracji, tchnącej „duchem wschodniego niewolnictwa”, rozpoczęły
się ostre prześladowania polskiego kleru wyznania grekokatolickiego:
Są to ludzie starsi wiekiem (od 20 lat nie ma dopływu młodego duchowieństwa
polskiego i ruskiego, wobec niedopuszczenia tych narodowości do seminarium),
obarczeni licznymi rodzinami. Sypie się na nich deszcz kar i restrykcyj, pędzeni są
z miejsca na miejsce, by nigdzie nie móc się zagospodarować, by nie móc kształcić swych dzieci, a wszystkim dodawani są „opiekunowie”, bojowi nacjonaliści
ukraińscy, których zadaniem jest nadzorować prawomyślność, donosić do władzy
biskupiej, zabierać dochody[...].
Prześladowani z iście wschodnią perfidią, otoczeni terrorem fizycznym i moralnym, doprowadzeni do nędzy materialnej tkwią w swej pracy kapłańskiej,
wyczekując jasnego promyka lepszej przyszłości21.
Zdaniem B. Grotta duże znaczenie dla umocnienia ukraińskiej dominacji
w cerkwi greckokatolickiej w Polsce miał też konkordat zawarty w 1925 r. pomiędzy naszym państwem a stolicą apostolską. Konkordat nie zawierał postanowień dotyczących języka kazań i nauczania w obrządku greckokatolickim,
natomiast zapewniał on wyjątkową dużą autonomię duchowieństwu, przez
co formalnie uniemożliwiał ingerencję państwa w wypadku zagrożenia jego
interesów, jak też i interesów Polaków członków cerkwi grekokatolickiej. Dzięki
temu mogło dojść, a nawet dochodziło do paradoksalnej sytuacji, polegającej
na ich ukrainizacji, i to w niepodległym państwie polskim, oraz pogarszania
się ich położenia w porównaniu z okresem poprzednim, kiedy to Małopolska
Wschodnia była pod zaborem austriackim22.
Antypolska ofensywa kleru grekokatolickiego znalazła wsparcie ze strony
Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego (UNDO), a także
różnych organizacji społecznych, m.in. „Proświta”, „Łuh”, „Ridna Szkoła”,
„Sokił”, a przede wszystkim – założonej w 1929 roku nielegalnej Organizacji
Ukraińskich Nacjonalistów (OUN)23.
Jak pisze w swojej pracy licencjackiej Dijalnist’ OUN-UPA na Ternopolščyni
(na prikładi Pidgajeckogo rajonu) Jarosław Jaremczuk:
Po pierwszej światowej wojnie Podhajecczyzna stała się jednym z najbardziej uświadomionych narodowo powiatów Galicji. Nastał kult grobów strzeleckich, a wśród
21
T. Jagmin, op. cit., s.20 i 26.
B. Grott, op. cit.
23
J. P. Jarosz, Akcja repolonizacyjna na terytoriach południowo-wschodnich Rzeczypospolitej w latach 1935-1939,
[w:] http://wolyn.ovh.org/historia/repolonizacja.html [20.09.2013].
22
58
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
nich czołowe miejsce zajął grób Siczowych Strzelców w Semikowcach. Ludność
całej Podhajecczyzny corocznie w Zielone Świątki uczestniczyła w pielgrzymkach
do strzeleckich grobów. Patriotyczne kazania naszych duchownych i przemówienia
społeczników przy grobach zapalały tysiące uczestników tych działań do walki
o ostateczne uzyskanie wolności dla Ukrainy.
Długoletnimi organizatorami i czołowymi społeczno-politycznymi działaczami powiatu podhajeckiego w okresie międzywojennym byli: Oleksy
Jaworski, Iwan Dankiw, Iwan Miskiw, Grigorij Cteciuk, Iwan Bakalec.
W tym okresie na terenach Podhajecczyzny, oprócz „Proswitu”, jeszcze aktywnie działały takie powiatowe i gromadzkie instytucje religijno-duchowe,
jak „Katolicka Akcja Ukraińskiej Młodzieży”, „Silskij Hospodar”, „Ridna
Szkoła”, „Związek Ukrainek”, towarzystwo „Rodina”, klub sportowy „Hortycja”, towarzystwo „Ług”, a także młodzieżowe organizacje – „Sicz”, „Sokił”,
„Płast”. Jednak działalność niektórych ukraińskich organizacji sportowo-patriotycznych polska władza zawiesiła w 1930 roku24.
Zdaniem byłego Głównego Dowódcy UPA Wasilija Kuka, który w latach
30. działał na terenie powiatu podhajeckiego, w latach 1937-1939 powiat ten
zajmował na Tarnopolszczyźnie czołowe miejsce w walce przeciw polskiej
władzy.
Jeremczuk dodaje:
Wielkim bodźcem do aktywizacji i odrodzenia kulturalno-oświatowego, politycznego, duchownego i narodowego życia na terenie Ziemi Podhajeckiej stało się
stworzenie przez Eugeniusza Konowalca Ukraińskiej Wojskowej Organizacji. Na
Podhajecczyźnie UWO miała swoje ośrodki prawie we wszystkich ważniejszych
punktach powiatu. UWO stała się zwiastunem przyszłej Organizacji Ukraińskich
Nacjonalistów, która była stworzona w Wiedniu 1929 roku pod przewodnictwem
Eugeniusza Konowalca. [...] Dla przygotowania młodzieży do wstępu w OUN
stworzono drużyny junackie. Przy przywiedzeniu do przysięgi każdy z członków
OUN otrzymywał pseudonim, który sam sobie wybierał25.
Prowadzona przez kler grekokatolicki i nacjonalistyczne organizacje ukraińskie antypolska propaganda przyniosła oczekiwane skutki. Następowało
masowe ruszczenie ludności polskiej. W 1939 r. Jan Korab-Wojciechowski,
sekretarz Zarządu Głównego Związku Szlachty Zagrodowej zapisał:
24
25
J. Jaremczuk, Dijalnist’ OUN-UPA na Ternopolščyni (na prikładi Pidgajeckogo rajonu), Ternopil 2009.
Ibidem, s. 6-7.
III. OKRES MIĘDZYWOJENNY
59
Zgłasza się do wojska żołnierz jako Dobriańskij, choć ojciec jego w metryce najwyraźniej ma Dobrzański, drugi podaje nazwisko Krijanowskij, mimo że każdy jego
przodek nazywał się Krzyżanowski, z Dzika zrobili Dyka, nazwisko Wilczyński
zamieniono na Wołk, sam podpisuje się Sulima, a w metryce ma Sołyma, nie
mówi nawet po rusku i podpisuje się Ryklik Jan, a w metryce ma Ryłow Iwan.
Przykładów można podać setki i tysiące. W przemyskim pułku strzelców podhalańskich służyło trzech braci stryjecznych, z których jeden w metryce miał wpisane
Demkowicz Białas, drugi Białas, a trzeci już Biłas26.
W obliczu opisywanych tu zjawisk organizacje patriotyczne we współdziałaniu z władzami państwa polskiego podjęły działania repolonizacyjne. Tworzono
czytelnie polskie, wydawano wielce poczytne pisma dla ludu, m.in. (od roku
1935) „Pobudkę” oraz (od 1938) adresowaną do dzieci „Małą Pobudkę”.
Wzrastające u progu lat trzydziestych nastroje antypolskie odczuwalne były
także w Gniłowodach. Wpierw ich zasadniczym przejawem była agresywna
agitacja prowadzona przez popa ukraińskiego. Chodził on z domu do domu
i namolnie namawiał do tego, aby Polacy przechodzili na wyznanie grekokatolickie.
Z czasem akcje antypolskie przybierały coraz brutalniejszą postać. Spektakularnym przedsięwzięciem stał się atak na szkołę. Którejś nocy „nieznani
sprawcy” włamali się do budynku szkolnego. Wynieśli polskie godło państwowe oraz portrety Ignacego Mościckiego i Józefa Piłsudskiego, podeptali
je i porzucili w pobliskim bajorze.
W połowie lat 30. Rusini zaczęli prowadzić akcje sabotażowe – podpalali
dwory, stogi i stodoły. W roku bodaj 1932 lub 1933 codziennie wybuchały pożary. W związku z podpaleniami na wiosce tworzono 20-30-osobowe warty,
które pilnowały zagród. Gdy nastąpiła eskalacja działań sabotażowych, władze
II Rzeczpospolitej zdecydowały się wykorzystać oddziały żandarmerii do pacyfikacji sabotażystów. Winny podpaleń Ukrainiec o nazwisku Pastuszenko
popełnił samobójstwo, zażywając truciznę. W późniejszych latach nadal wzniecane były pożary. Z dymem puszczone zostały m.in. zabudowania gospodarcze
Szymona Patry ze świeżo zebranymi plonami. Ich właściciel został w ten sposób
ukarany za to, że postanowił wydać swą córkę za Polaka.
U schyłku lat trzydziestych nacjonaliści ukraińscy zaczęli prowadzić w konspiracji działania propagandowe oraz szkolenia służące przygotowaniom do
walki zbrojnej. Od chwili rozpoczęcia wojny coraz wyraźniej zaznaczały się
26
Cyt. za: ibidem.
60
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
nastroje antypolskie. Zdarzało się, że dziecko ukraińskie wykrzyknęło do polskiego rówieśnika: „Za San, Lasze, bo tam wasze”. Kiedy indziej za Polakiem
przechodzącym obok ukraińskiego domu rozlegały się słowa piosenki: „Smert’,
smert’, Lacham smert’, smert’ moskowśko-żydiwśkij komuni”.
IV. LATA WOJNY
1. Wybuch wojny
Wieść o nieuchronnym wybuchu wojny przerwała zorganizowaną we wsi
27 sierpnia 1939 r. niedzielną potańcówkę. Siedmiu mężczyzn otrzymało karty
mobilizacyjne i bezzwłocznie wyruszyło do jednostek wojskowych. Stanisław
Czarny w spisanych po latach wspomnieniach zanotował:
To były gospodarskie wozy ciągnięte przez konie; i dowieźli nas do stacji kolejowej
do Podhajec. Nas było trzech z przydziałem do 14 p[ułku] p[iechoty] Stanisławów,
a inni gdzie indziej1.
Odbywała się pośpieszna mobilizacja. Niekiedy towarzyszył jej organizacyjny rozgardiasz. Jego aurę Stanisław Czarny oddał w następujących słowach:
[dotarliśmy] do Podhajec z pewnym opóźnieniem, a to dlatego, że na niektórych
stacjach trzeba było długo czekać. I po przybyciu do pułku zabrakło mundurów,
broni, tak że musieliśmy jechać do Stryja, ażebyśmy mogli dostać. Otóż tam otrzymaliśmy, to znów do Stanisławowa; i po drodze zaczęli nas Niemcy bombardować
tuż przed mostem, szybko wojsko wyskoczyło z pociągu i ukryło się […]; wszyscy
szczęśliwi wyszli z tego bombardowania.
Po tym nalocie pociąg ruszył i bodajże pod wieczór przyjechaliśmy do Stanisławowa.
Bardzo często samoloty krążyły nad miastem i rzucane były bomby w pobliżu koszar.
I tak to trwało przez kilka dni2.
Spokojniej przebiegała mobilizacja w słynnym 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich, do którego skierowani zostali bracia Władysław i Michał Laskowie. Ten
ostatni wspominał po latach:
1
2
S. Czarny, Moje przeżycia, Geelong Victoria 1987 (kserokopia rękopisu w posiadaniu autorów), s. 19.
Ibidem, s. 19-21.
62
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
27 sierpnia 1939 w niedzielę w nocy, uczestnicząc w zabawie, gminny policjant
przywiózł dwie karty mobilizacyjne dla mnie i dla brata Władysława. Mieliśmy
natychmiast zameldować się do 14 pułku Ułanów Jazłowieckich we Lwowie.
Dnia 28 sierpnia 1939 r. o godz. 6.00 przyjechaliśmy do koszar i stanęliśmy przed
komisją. Zostałem przydzielony do szwadronu CKM, brat do szwadronu liniowego. Od tego czasu już się nigdy nie widziałem z bratem. Tego samego dnia tuż
po komisji – po otrzymaniu munduru, broni i koni pojechaliśmy na dworzec
kolejowy. Tam po załadunku całego taboru wyjechaliśmy z Lwowa w kierunku
Warszawy, był 29 sierpnia3.
W czasie przemarszów żołnierzom 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich otuchy
dodawała nieco frywolna pieśń, sławiąca jego niedawne sukcesy w wojnie
polsko-bolszewickiej:
Hej dziewczęta w górę kiecki,
jedzie ułan jazłowiecki.
Lance do boju, szable w dłoń
bolszewika goń, goń, goń!
A „Czternasty” spod Odessy
przywiózł złota pełne kiesy.
Lance do boju, szable w dłoń
bolszewika goń, goń, goń!
Zawadiacko głowę nosi
i do szarży sam się prosi.
Lance do boju, szable w dłoń
bolszewika goń, goń, goń!
Mamałygi pełne niecki
zjada ułan jazłowiecki
Lance do boju, szable w dłoń
bolszewika goń, goń, goń!
Różnie potoczyły się wojenne losy żołnierzy, którzy wyruszyli z Gniłowód
na kampanię wrześniową. Wojacy wcieleni do stanisławowskiego 48 Pułku
Piechoty bez udziału w większych potyczkach zostali zawróceni i – w obliczu
3
M. Laska, Życiorys (maszynopis). Oryginał dokumentu w posiadaniu rodziny Michała Laski.
IV. LATA WOJNY
63
kapitulacji – zachęceni do wstępowania w szeregi formacji Wojska Polskiego,
które miały zawiązywać się poza granicami kraju. Stanisław Czarny zapisał:
[...] 17 września wieczorem, pamiętam jakby to kilka dni temu, strasznie ulewny
deszcz jak ładowaliśmy się do pociągu [...]. Nie wiem dokładnie, jak długo [...]
podróż trwała. Otóż na jednej ze stacji kolejowej pociąg zatrzymał się i on [kapitan
batalionu – Dudkiewicz] powiada nam: „Otrzymałem z rządu zarządzenie (coś
w tym rodzaju), że nie ma możliwości walczyć w kraju; kto chce, niech idzie do
domu, a kto chce, niech idzie ze mną za granicę, będzie można wstąpić z powrotem
do Wojska Polskiego we Francji, które tam organizuje się”4.
Zgoła odmienna sytuacja stała się udziałem Michała Laski, który – jak pamiętamy – wcielony został do szwadronu obsługującego ciężkie karabiny maszynowe
w 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich. Kawalerzysta tak oto opisał swe losy:
W pierwszych dniach września, będąc w Puszczy Kampinoskiej, odbyły się pierwsze naloty na nasz pułk. Brałem udział w wielu szarżach na Niemców. Moim
dowódcą szwadronu był rotmistrz Suchacki. 17 września zostaliśmy ostrzelani
przez sowieckie lotnictwo oraz zarzuceni antypolskimi ulotkami, nawołującymi
do zbrodni wobec naszego rządu i oficerów. Około 25 września po nocnym ataku
niemieckim, dowódca Suchacki poprowadził nas do ataku, do walki pieszej na
broń białą. Dużo moich kolegów poległo. Dowódca był ciężko ranny w rękę, ale
dowodził dalej i wydawał rozkazy – „podskokami naprzód”, mocno krwawił, był
tak osłabiony, że nie mógł się podnieść – strzelił sobie w czoło. Następnego dnia
do świtu byliśmy ostrzeliwani przez artylerię niemiecką i ponieśliśmy duże straty.
Rano wycofaliśmy się do Łomianek. Znajdowało się tam dużo rozbitych pułków.
W Łomiankach major z pułkownikiem organizowali małe oddziały, mianując
nowych dowódców pododdziałów. Czynili to z myślą dotarcia do Warszawy w celu
jej obrony. Mój nowo sformowany pluton, wyruszając w kierunku Warszawy, został
zaatakowany przez Niemców. Zostaliśmy rozproszeni. Mimo to zaatakowaliśmy
na koniach z szablą w dłoni i okrzykiem „hurra, hurra” na ustach. W pewnym
momencie poczułem, że koń stracił tempo. Zeskoczyłem więc z niego i zobaczyłem, że urwało mu tylną lewą nogę powyżej kolana. Będąc lekko rany w pośladek,
położyłem się w dołku po pocisku, unikając stratowania. Pół godziny później
wszystko ucichło. Następną rzeczą, jaką usłyszałem, był głos mężczyzny ubranego
w niemiecki mundur, wykrzykującego komendę: „Wstać i ręce do góry!”. Zaczęli
mnie rozbrajać – zabrali mi karabin, pas z ładownicą oraz łopatkę. Niemiec wziął
mój karabin i złamał go na kamieniu5.
4
S. Czarny, op. cit., s. 23.
M. Laska, op. cit.
5
64
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Michał Laska (na pierwszym planie) w czasie obchodów w Zielonej Górze rocznicy Powstania Warszawskiego (1 sierpnia 2008). Ze zbiorów Czesława Laski
Władysław Laska (1914-1944).
Ze zbiorów Czesława Laski
IV. LATA WOJNY
65
Michał Laska trafił do niewoli. Jego brat Władysław został ciężko ranny
i cudem uniknął śmierci. W przekazie Michała Laski czytamy:
Po otrzymaniu listu od brata Władysława dowiedziałem się od niego, że podczas
kampanii wrześniowej, w tym samym czasie co ja dostałem się do niewoli, on
został ciężko ranny – leżał półtora dnia z rozprutym brzuchem na pobojowisku,
z wnętrznościami na wierzchu. Polskie dowództwo zwracało się do ludności cywilnej, żeby zajmowało się rannymi i zabitymi. Z pobojowiska zabrały go siostry
zakonne i zawiozły go do szpitala do Warszawy. Leżał tam 3 miesiące. Na Boże
Narodzenie wrócił do domu i wyzdrowiał6.
Jak się później okazało, powrócił do domu po śmierć z rąk banderowców.
Do rodzinnej wioski powrócił też obdarty i wycieńczony Michał Czarny
(brat Stanisława). Przez wiele dni przemykał się z dala od domostw. Powrót
nie był bezpieczny. Polscy żołnierze byli napadani przez bandy ukraińskie.
Mordowano ich oraz zabierano im broń i mundury.
Ofiarami mordów padali nie tylko ci żołnierze polscy, którym udało się wyrwać
z pól bitewnych, ale także jeńcy wojenni. Maria Michałowska wciąż ma przed oczyma wstrząsający obraz pojmanych żołnierzy. Szli długą kolumną odziani – mimo
jesiennych chłodów – wyłącznie w podkoszulki i kalesony. Jeden z nich na kiju
niósł niewielki tobołek. Gdy przechodzili przez wieś, jakiś zapalczywy Ukrainiec,
wykrzykując: „Oni naszą krew pili!”, odciął zawiniątko i zabrał je żołnierzowi.
Kolumna nie zatrzymywała się. Jeńców popędzono do lasu i tam ich zgładzono.
2. Okupacja sowiecka
W drugiej połowie września do Gniłowód wkroczyły oddziały rosyjskie.
Mieszkańcy wsi sądzili początkowo, że wojska sowieckie podążają z odsieczą,
niesioną polskim żołnierzom. Rychło jednak okazało się, jak dalece mylne
było to domniemanie.
Żołnierze sowieccy, odziani w liche rubaszki i z karabinami na sznurkach,
maszerowali skrajem wioski niekończącymi się kolumnami. Brudni, nieogoleni,
na wychudzonych chabetach, w czubatych czapkach, zwanych budionówkami,
wyglądali na wskroś groteskowo. Małej podówczas Marii Michałowskiej wydawało się, że to nie ludzie idą, ale diabły, mające po jednym rogu na głowie.
No bo gdzież dziecko mogło kiedy takie wojsko widzieć!
Gdy o wkroczeniu Sowietów dowiedział się Julian Szczepański (wójt Gminy
Wiśniowczyk i kierownik szkoły w Gniłowodach), z miejsca pobladł i za6
Ibidem.
66
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
trwożył się. Jego obawy nie były bezpodstawne. Jako oficer i przedstawiciel
gniłowodzkiej inteligencji został wraz miejscowym z leśniczym wywieziony
na Sybir. Wkrótce w głąb Rosji wywieziona została także jego rodzina. Na
zesłanie skazani zostali także wojskowi osadnicy z obu Podleszczówek.
Książeczka wojskowa Michała Czarnego z Gniłowód, stanowiąca dokument potwierdzający tożsamość. Ze zbiorów M.L. Jazowników
IV. LATA WOJNY
67
Tak oto wywózkę wspomina była mieszkanka Podleszczówki Wielkiej –
Romana Dolińska z d. Olszewska:
Po wybuchu wojny, gdy front był jeszcze bardzo daleko, na Podolu już powiało
grozą. Niespodziewanie zaczęły się napady organizacji banderowskich na polskie
zagrody.
Zbrojne napady na bezbronną polską ludność nasiliły się po wkroczeniu Armii
Czerwonej na terytorium Polski 17 września 1939 roku, gdy rozpoczęła się okupacja
sowiecka ze wszystkimi okrutnymi jej konsekwencjami7.
10 lutego 1940 roku około godziny trzeciej nad ranem z ogromnym hukiem
wtargnęli do naszego domu trzej uzbrojeni mężczyźni. Kazali w ciągu pół godziny spakować się i opuścić dom. Babcia i mama płakały i mdlały na przemian,
dzieci wyrwane ze snu też płakały, tylko dziadek zachował zimną krew. Przywołał
wszystkich do porządku, powiedział, że musimy szybko spakować najpotrzebniejsze
rzeczy. On dobrze wiedział, co nas czeka, już raz przeżył na Sybirze 8 lat niewoli
w latach 1914-1922, do której dostał się na wschodnim froncie austriacko-rosyjskim.
Razem z ojcem wynosili pierzyny, poduszki, odzież, chleb, mąkę, kaszę, smalec,
wszystko co w domu było, do sań stojących przed domem. Ten bagaż pozwolił
przeżyć nam długą, kilkutygodniową podróż bydlęcym wagonem i najtrudniejszą
zimę naszego życia, a było nas dziewięcioro: babcia, dziadek, rodzice i pięcioro dzieci. Babcia była najstarsza, miała 66 lat, a Zosia, najmłodsza siostra – półtora roku8.
Autorka wspomnień dodaje:
Podczas tej strasznej nocy razem z nami wywieziono 46 rodzin, tj. około 200 osób,
w tym dwie moje Ciocie i Wujenkę z rodzinami oraz przyrodnią kuzynkę Pelę
Patrykę (urodzoną w Gniłowodach) z mężem.
Siostry Mamy z rodzinami:
– Józefa Hordyńska, Marian Hordyński, Helena Hordyńska, Edwarda Hordyńska, Janina Hordyńska, Zbigniew Hordyński.
– Katarzyna Mroziak, Fabian Mroziak, Władysława Mroziak, Józefa Mroziak,
Edward Mroziak, Fryderyk Mroziak, Bernadeta Mroziak, Roman Mroziak.
Rodzina Wujenki:
– Weronika Gabrysz, Augustyn Gabrysz, Izabela Gabrysz, Alina Gabrysz. Jan
Gabrysz (ur. 1903) uniknął zsyłki, gdyż w tym czasie przebywał u chorej ciotki
w Wołoszczy koło Drohobycza9.
7
R. Olszewska-Dolińska, Okruchy syberyjskich wspomnień, „Nad Odrą” 2012, nr 3-4, s. 107.
T. Sienkiewicz-Miś, Moje wigilie. Historia rodziny [wspomnienia R. Dolińskiej], „Gość Opolski” 2009,
nr 52, s. VI.
9
R. Olszewska-Dolińska, op. cit., s. 107.
8
68
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Polaków odsunięto od stanowisk we wszystkich urzędach i instytucjach. Ich
miejsce zajęli Rusini. Podczas wywózki na Sybir nie pozwalano nawet na to, aby
Polacy był furmanami, dowożącymi zesłańców na oczekujący na nich pociąg.
Na terenach kresowych Ukraińcy i Żydzi wkraczającą armię sowiecką witali
z entuzjazmem. Przedstawiana ona była jako armia wyzwolicielska, kładąca
kres rządom polskich ciemiężców oraz urzeczywistniająca ideały równości
i sprawiedliwości społecznej. I w rzeczy samej, władze rosyjskie natychmiast
zaczęły ustanawiać nowe porządki. Ich wprowadzanie doskonale obrazuje
scena zapamiętana przez Jana Olszewskiego. Oto oficer sowiecki podjechał
do pracującego na polu Ukraińca i – wskazując na stogi majątkowe – zapytał:
„Czyje to jest? – Pańskie” – usłyszał w odpowiedzi. „Idi i bieri! To wszystko
wasze!” – zadysponował oficer. Na te słowa Ukrainiec ukląkł i wzniósłszy ręce,
zakrzyknął: „Gwiazda wzeszła!”. Rzecz jasna, tego rodzaju nadaniami Rusini
nie nacieszyli się zbyt długo. Już wkrótce bowiem rozpoczęła się wielka akcja
kolektywizacyjna. Na czele komitetu prowadzącego działania kolektywizacyjne stanął nowo powołany naczelnik wsi (tzw. hłava), Ukrainiec o orientacji
prorosyjskiej – Hryńko Patra.
Kołchoz założono bodaj w marcu 1941 r. Niemal co dnia organizowane
były propagandowe – jak to określano – „mityngi”, w których obowiązkowo
musiał uczestniczyć przynajmniej jeden członek każdej rodziny. Zachęcano do
zapisywania się do kołchozu. Bogaci gospodarze nie byli jednak przyjmowani.
Kiedy przyszedł zapisać się Antoni Olszewski, odrzucono prośbę polskiego
„kułaka” i złożono solenną obietnicę: „My was, Olszewski, tak ściśniemy, że
na was nawet rubaszka [koszula] nie zostanie”. Z czasem jednak przychylono
się do ponawianych próśb rolnika.
Rosjanie na mieszkańców wsi nałożyli potężne podatki. Wspomniany tu
już Antoni Olszewski, aby spłacić pierwszą ratę w kwocie 1000 rubli, pożyczył
trochę pieniędzy od rodziny, sprzedał konia za 250 rubli oraz mięso z bodaj
dwu świń. Rankiem któregoś dnia żona gospodarza zaniosła kontrybucję.
Jednakowoż w obiad pojawił się goniec, który wręczył pismo domagające się
zapłaty podatku. Na nic nie zdały się wyjaśnienia kobiety, że właśnie zapłaciła
pierwszą ratę. Wyjaśniono jej bowiem, że pierwsza rata musi być zapłacona
rano, druga w obiad, a trzecia – wieczorem.
„Wyzwoliciele” ludu pracującego miast i wsi rychło zapoznali polskich i ukraińskich kołchoźników z urokami sowieckiej gospodarki. Ustanowili tzw. dziesiętników (stanowisko to piastował gospodarz co 10 domu), którzy wyznaczali
zakres prac rolniczych. Któregoś marcowego dnia dziesiętnicy, nie zważając na
IV. LATA WOJNY
69
to, że panuje zawierucha i leży dwumetrowy śnieg, ogłosili, że należy zaorać
ziemię. Wieczorem chodzili po domach i zapisywali wielkość rzekomo zaoranych
areałów. Innego marcowego dnia zalecono rozpocząć siew. W gazecie napisano
z dumą, że plan zasiewów został wykonany, ale w rzeczywistości rolnicy wyszli
do prac dopiero w maju, gdyż długo utrzymywały się śniegi. Niemniej za sprawne
wykonanie planu kołchoźnicy otrzymali „Sztandar pracy”.
Dokuczliwe były kontyngenty. Rolnicy musieli oddawać pledy na konie
i ziarno. Zarząd kołchozu, mimo ściągania obowiązkowych dostaw, już po
miesiącu nie miał czym żywić zwierząt. Postanowiono więc zdejmować dachy
ze starych chałup i pozyskaną słomę rozdrabniać na sieczkę. Zagłodzone zwierzęta z rana zachowywały jeszcze zdolność do pracy, ale już późniejszą porą
zdarzało się, że padały w bruzdy i nie chciały wstać.
Rosjanie zamienili probostwo na szkołę. Pozwolili jednak Polakom zachować
kościół i po wielu perturbacjach zgodzili się na jego wyświęcenie. Początkowo zdecydowanie zakazali wyświęcania. Wówczas stojący na czele komitetu
budowy kościoła Michał Moszonka postanowił o stosowną zgodę poprosić
rosyjskiego komendanta. Ku jego zaskoczeniu rosyjski oficer bez wahania
wydał przychylną decyzję.
Wypadnie dodać na marginesie, że Polacy niedługo uczęszczali do swego
kościoła. Po wkroczeniu Niemców uzbrojeni Ukraińcy zabronili Polakom
wstępu do Domu Bożego.
Powracając do głównego wątku rozważań, należy podkreślić, że armia
sowiecka po „wyzwoleniu” Ukraińców spod polskiego jarzma szybko dała im
odczuć, jak ciężka bywa podawana im braterska dłoń. Rosjanie rozpoczęli
masowe aresztowania miejscowych działaczy politycznych i społecznych, bez
sądów wysłali ich do obozów pracy i na Sybir. Aby utrzymać ludzi w strachu
i pokorze, NKWD we wszystkich miejscowościach powiatu stworzyło donosicielską sieć tajnych informatorów. Na Podhajecczyźnie aresztowano ponad 500
Ukraińców. Wielu z nich straciło życie w więzieniach w Brzeżanach i Tarnopolu.
W pierwszych dniach wojny niemiecko-bolszewickiej sowieckie władze
okupacyjne przeprowadziły mobilizację i sporą grupę Ukraińców bez jakiegokolwiek przygotowania oraz bez należytego uzbrojenia wysłały na front.
3. Okupacja niemiecka
2 lipca 1941 r. niemieckie samoloty zbombardowały Podhajce. Kilka pocisków
spadło też na Gniłowody. Mieszkańcy w popłochu musieli się chować w ziemiankach. Tymczasem na wieść o zbliżaniu się armii hitlerowskiej sowieccy urzęd-
70
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
nicy okradli miasto oraz okoliczne wsie i – zabrawszy co się tylko da – uciekli
na Wschód. 5 lipca 1941 r. do Podhajec wkroczyły wojska niemieckie. Miasto,
podobnie jak cała Małopolska Wschodnia, weszło w skład Generalnej Guberni.
Po wycofaniu się Rosjan Ukraińcy rozpoczęli porachunki z przedstawicielami władzy sowieckiej. Złapany został przez ukraińskich nacjonalistów
były naczelnik wsi (hława) – Hryńko Patra. Torturowano go przez tydzień,
a później ślad po nim zaginął. Niewielka dziura w ścianie komory, w której go
więziono, miała być świadectwem tego, że udało mu się zbiec. Nikt w to nie
wierzył, bo wiedziano, że ten olbrzymi mężczyzna został tak zmaltretowany, że
absolutnie nie był w stanie wymknąć się z rąk oprawców. Nawiasem mówiąc,
w późniejszym okresie okrutny los spotkał także jego rodzinę. Gdy bodaj pod
koniec 1943 r. w wyniku kontrofensywy radzieckiej wojska niemieckie zmuszone były wycofać się z Podola, banderowcy zaczęli obawiać się, że rodzina
zamordowanego wskaże sprawców zabójstwa. Zaczaili się więc na jego syna,
który ukrywał się w sąsiednich zagrodach. Gdy ten nad ranem pojawił się
w rodzinnym domostwie, natychmiast otoczyli chatę. Zmaltretowali w niej
młodzieńca, jego siostry i matkę – krawcową, będącą Polką, o nazwisku panieńskim Hanna Fiszer. Następnie wszystkich powiesili.
Zabójstwo hłavy nie było pierwszym mordem dokonanym w Gniłowodach
przez banderowców. Nieco wcześniej najprawdopodobniej za życzliwy stosunek
wobec Polaków i Rosjan zabity został młynarz nazwiskiem Hewa oraz jego syn.
Wkraczającą armię hitlerowską Ukraińcy witali z entuzjazmem nie mniejszym niż ten, który towarzyszył pojawieniu się armii sowieckiej. I po raz kolejny
nielojalność wobec Rzeczypospolitej brutalnie obróciła się przeciwko nim.
Niemal natychmiast cała władza w powiecie przeszła w ręce niemieckie.
Wprawdzie funkcjonowała ukraińska policja (działająca początkowo pod dowództwem komendanta Zacharija Siena, a następnie – pułkownika Kuchty),
ale była ściśle podporządkowana decyzjom hitlerowców.
Niemieckie władze okupacyjne nie tylko wyeliminowały ukraińską administrację, ale też zawiesiły działalność wszystkich organizacji politycznych na
terytorium powiatu. Większość kierownictwa Rady Powiatowej aresztowano,
a następnie rozstrzelano lub osadzono w obozach koncentracyjnych.
Aresztowania objęły z czasem także członków OUN, a nawet niewinnych
ludzi, wyłącznie podejrzewanych o związki z ukraińskim podziemiem. M.in. 3
listopada 1943 r. na rynku w Podhajcach publicznie stracono czterech młodych
ludzi, a wśród nich aktywnego członka OUN Mikołaja Komara ze wsi Zaturzyn.
Wielu młodych Ukraińców razem z Polakami wywieziono na roboty do Niemiec.
IV. LATA WOJNY
71
Kennkarta Wiktorii Moszonki, żony Michała Moszonki, przewodniczącego Komitetu Budowy Kościoła
w Gniłowodach. Ze zbiorów Janiny Kołdon, córki Michała Moszonki
Gdy wojska niemieckie wkroczyły do Gniłowód, żołnierze piechoty i jednostek pancernych zostali rozlokowani w wiejskich domostwach. Ściągali od
mieszkańców wsi kontrybucję, wykorzystywali ich do prac przy budowie okopów (kilka kilometrów od wsi przebiegała pierwsza linia frontu), organizowali
wywózki gniłowodzian w głąb Niemiec na roboty przymusowe, niemniej – poza
drobnymi wyjątkami – zachowywali się dość przyzwoicie. Stacjonując przez
długi czas w wiejskich domostwach, nie pastwili się nad miejscową ludnością,
aczkolwiek sporadycznie zdarzały się napady na młode kobiety. Żołnierze częstokroć dzielili się z gniłowodzianami chlebem, posiłkami przygotowywanymi
przez wojskowych kucharzy, a nawet zawartością paczek otrzymywanych od
rodzin. Wykazywali też nierzadko ciepły i opiekuńczy stosunek wobec wiejskich
dzieci. Obecność wojsk niemieckich stanowiła dla mieszkańców wsi – choć
na pierwszy rzut oka może się to wydać paradoksalne – swoistą gwarancję
bezpieczeństwa. Ukraińcy dyscyplinowani przez żołnierzy hitlerowskich nie
ważyli się przeprowadzać swoich zbrodniczych ataków.
Nie był to jednak czas spokojny. Oto po uporaniu się z prosowieckimi
Ukraińcami zaczęto rozwiązywać „problem żydowski”. Niemcy wraz z to-
72
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
warzyszącymi im oddziałami SS-Galizien, złożonymi z ukraińskich nacjonalistów, utworzyli getto na terenie Podhajec. Dzieje tego getta nie były zbyt
długie. W obliczu szybko zbliżającego się frontu podjęto decyzję o likwidacji
obozu. Więźniom kazano na podhajeckim cmentarzu wykopać głęboki dół.
Na skraju tego dołu wykonywano masowe egzekucje. Gdy wykop wypełniony
został ciałami pomordowanych, przesypano go piachem. Mieszkańcy Podhajec widzieli, jak rusza się ziemia, którą przykryte były ciała rozstrzeliwanych.
Trudno powiedzieć, czy wśród zabitych byli członkowie żydowskiej rodziny,
która prowadziła w Gniłowodach sklep.
4. Zbrodnie OUN-UPA
Różne opracowania historyczne zgodne są co do tego, że Podhajecczyzna w okresie II wojny światowej stanowiła jedno z centrów działalności UPA w Małopolsce
Wschodniej. Na tych terenach oddziały ukraińskich nacjonalistów w latach
1944-1952 stoczyły 66 bojów i potyczek. Tutaj też w pobliżu chutoru Łozy 12
kwietnia 1960 r. rozegrał się ostatni w dziejach bój członków OUN z czekistami.
Latem 1941 r. na Podhajecczyźnie Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów obejmowała 60 stanic. 3-5 stanic składało się na kuszcz, zaś 2-5 kuszczy
tworzyło podrejon. Na Ziemi Podhajeckiej tego rodzaju podrejonów było
12. Wchodziły one w skład 3 rejonów: „Złota Lipa”, „Koropiec” i „Strypa”.
Umownymi centrami rejonów były Podhajce, Hołhocze i Złotniki. Obszary
„Koropec” i „Strypa” pokrywały się z podhajeckim i złotnikowskim rejonem
administracyjnym, tymczasem rejon „Złota Lipa” obejmował południową
część powiatu, jak również wsie znajdujące się administracyjnym rejonie Monasterzysk. Rejon Podhajce stanowił jednocześnie dowództwo ponadrejonowe,
obejmujące całą Podhajecczyznę. Oprócz tego funkcjonowała Służba Bezpeky
OUN, która miała swoje rejonowe i ponadrejonowe dowództwo oraz własne
bojówki. Na czele całej sieci organizacji podziemnych Podhajecczyzny stał
dowódca nadrejonowy Wasilij Maruszak (ps. „Chmura”), a jego zastępcą był
Michajło Kogut (ps. „Borun”).
W celu przygotowania kadr zdolnych kierować walką zbrojną w Karpatach w kwietniu 1942 r. utworzono wojskowe oddziały szkoleniowe „Tigry”
(„Tygrysy) i „Ołeni” („Helleni”). Kierowano do nich ochotników będących
członkami OUN. Najwięcej kandydatów zgłosiło się ze wsi Hołhocze – 33,
Werbów i Horożanka – po 25, Burkanów, Kotuzów, Mądzelówka – ponad 10.
Z kursantów szkoły „Tygrysy” utworzono we wrześniu 1943 r. kureń Siromanci,
pod dowództwem Dymitra Karpienki (ps. „Jastrząb”). Podhajecczanie, których
IV. LATA WOJNY
73
w kureniu tym było wielu, utworzyli w jego ramach odrębną sotnię, na której
czele stanął chorąży „Woron”.
Latem 1943 r. utworzony został Trzeci Tarnopolski Wojskowy Oddział
(WO-3) UPA „Łysonia”, stanowiący część grupy operatywnej UPA-Zachód.
Na jego czele w latach 1943-1946 stał Omelian Polowyj (ps. „Ostap”). Polowy
po latach wspominał:
wysłano mnie do okręgu tarnopolskiego do oddziału „Siromanci” pod dowództwem „Jastrzębia” [...]. Wraz z pojawieniem się „Siromanców” w Tarnopolu zorganizowana została gęsta sieć UPA, licząca blisko 10 sotni (ok. 1000 osób). Obejmowała ona następujące rejony: rohatyński, przemyślański, bereżański, podhajecki,
czortowski, trembowleński, zbaraski. [...] W 1944 roku zostałem dowódcą Okręgu
Wojskowego „Łysonia”, któremu podporządkowany był kureń liczący 600-700
osób, obejmujący młodzież Rohatynszczyzny, Przemyślańszczyzny, Podhajecczyzny, Brzeżańszczyzny, Czortkowszczyzny, Borszczowizny, Trembowleńszyczny10.
Do 1944 r. mieszkańcy Gniłowód mogli czuć się względnie bezpieczni, mimo
że ich wioska przechodziła z rak do rąk. Sytuacja zmieniła się, gdy Niemcy
zaangażowani w ciężkie boje na froncie wschodnim i zmuszeni do odwrotu
nie mieli możliwości kontrolowania sytuacji na terenach okupowanych.
Po raz pierwszy banderowcy zaatakowali 17 lutego 1944 r. Wioska nie była
podzielona na część polską i ukraińską. Domostwa Polaków i Rusinów stały
na przemian, tuż obok siebie. Banderowcy nie mieli więc możliwości otoczenia
polskich zagród i puszczenia ich z dymem. Akcje ukraińskich nacjonalistów
musiały być precyzyjnie wycelowane.
W mroźny wieczór kilkuosobowa grupa Ukraińców przebranych w rosyjskie
mundury, zagrabione w czasie odwrotu armii sowieckiej, wkroczyła do wsi.
Uzbrojeni mężczyźni przybyli pod dom Piotra i Paranii Lasków. Na ich widok
mężczyzna uciekł na strych, zaciągając za sobą drabinę. Brzemienna kobieta
została przy małym dziecku. Nie znalazłszy jej męża, upowcy przywiedli do sieni
schwytanego wcześniej 30-letniego Władysława Laskę, ok. 40-letniego Mateusza
Olszewskiego i 28-letniego Franciszka Laskę. Postanowiono mężczyzn zarąbać
siekierami. Pojmani nie mogli liczyć na litość ukraińskich siepaczy. Okrucieństwu banderowców towarzyszył niespotykany cynizm. Od schwytanych co
rusz żądali, aby nieco inaczej układali głowy na drewnianym progu domostwa.
Przykładali siekierę do ich szyi, przymierzając się do zadania śmiertelnego uderzenia. Mężczyźni, sparaliżowani strachem, czy też może przeświadczeni, że –
10
B. Andruszkiv, Zamist’ wstupu, [w:] idem, Ternistimi stežkami, Ternopil 2002.
74
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
wobec niemożliwości uwolnienia się – najlepszym dla nich rozwiązaniem będzie
skrócenie czasu egzekucji, posłusznie wykonywali polecenia oprawców. Wreszcie
siekiera grzęzła w karkach ofiar. Krew szerokimi strumieniami zalewała podłogę.
Po jakimś czasie banderowcy odeszli, pozostawiając ciała pomordowanych.
Wkrótce po tym zdarzeniu Parania powiła dziecko. Urodziło się ono karłowate.
W tragiczny wieczór banderowcy zabili siekierami jeszcze czterech innych
mężczyzn. Około godziny dwudziestej pojawili w zagrodzie Piotra i Stefanii
Piątaków. Kobieta przędła wełnę przy nikłym świetle lampki naftowej, gdy
banderowcy zastukali do okien. Właściciel posesji, silny 40-letni mężczyzna,
szybko podskoczył do drzwi i zaparł je z całych sił. Oboje małżonkowie głośno
krzyczeli, prosząc o ratunek. Nikt nie przybył z pomocą. Tymczasem napastnicy,
nie mogąc sforsować drzwi, wybili okno kolbami karabinów i wskoczyli do
mieszkania. Strzelili do Piotra Piątaka. Gdy ten usunął się na ziemię, ugodzili
go siekierą w głowę. Stało się na oczach jego żony Stefanii (będącej w siódmym
miesiącu ciąży) oraz ich 9-letniej córki. Niedługo później przyszło na świat
dziecko Stefanii. Przeżyło ono zaledwie 3 miesiące.
Po dokonaniu mordu w domu Piotra i Stefanii Piątaków banderowcy zabili
siekierą 24-letniego Jana Bokłę. W podobny sposób pozbawili życia 18-letniego
Stanisława Kulczyckiego. Odrąbali mu głowę na oczach jego 6-letniego bratanka Henryka Kulczyckiego.
Serię okrutnych rzezi dokonanych 17 lutego zakończyło zabójstwo ok. 30-letniego Stanisława Iwaczewskiego. Okoliczności jego śmierci nie są bliżej znane.
Wiadomo tylko, że zginął od uderzeń siekiery.
Nie zawsze banderowcy mogli mordować bez oporu ze strony napadniętych. Nie dopisało im szczęście jesienią 1944 r. Od dawna zastawiali zasadzkę
na 33-letniego Jana Piątaka, który w Podhajcach współpracował z oddziałami
Armii Krajowej. Wreszcie udało się go zastać w domu. Gdy tylko przyjechał,
aby zobaczyć się z rodziną, do jego chaty zawitała ukraińska sąsiadka. Wkrótce
po jej wyjściu pojawili się banderowcy. Okrążyli posesję. Dwóch spośród nich
wkroczyło do mieszkania. Zażądali, aby wyszedł na podwórze. Młody, bardzo
wysportowany mężczyzna odłożył kołysane przez siebie dziecko. Przechodząc
obok pieca kuchennego chwycił gar, w którym gotowały się knedle, i chlusnął
wrzątkiem w twarz jednego z napastników. Poparzony wyskoczył, wyjąc z bólu.
Drugi został śmiertelnie ugodzony garnkiem. Pozostali banderowcy zaczęli
strzelać. Jan wbiegł po drabinie na strych. Prawdopodobnie miał tam ukryte
granaty. Przez dziurę w strzesze usiłował rzucić jeden z nich w stronę upowców,
ale czy to dlatego, że został ugodzony kulą, czy też dlatego, że w zdenerwowaniu
IV. LATA WOJNY
75
zbyt pospiesznie wyciągnął zawleczkę, nie udało mu się tego zrobić. Granat
wybuchł w jego dłoni. Wieść głosi, że napastnik pozbawiony oczu uprosił
swych pobratymców, aby go zastrzelili.
Czesław Laska przy grobie pomordowanych 5 stycznia 1945 r. W tle dwa krzyże na grobach siedmiu
zabitych 17 lutego 1944 r. Ze zbiorów C. Laski (2010)
Począwszy od jesieni banderowcy nocami systematycznie odwiedzali wieś,
domagając się jedzenia, ubiorów i karmy dla koni. Gdy tylko zapadał zmierzch,
Polacy szukali dla siebie kryjówek. Niektórzy znajdowali schronienie u życzliwych krewnych lub znajomych pochodzenia ukraińskiego, np. paroletni
podówczas Henryk Kulczycki ukrywał się u Gienka Hewki, inni przygotowywali mniej lub bardziej wymyślne schowki. Kryjówkami były m.in. jama pod
stertami obornika, podwójna ściana w oborze, prowizoryczne piwnice, stogi
siana, sterty słomy, kopce ziemniaków, a nawet dziury wyżłobione w ścianach
chałup, obłożonych słomą. Długie godziny jesiennych, a następnie zimowych
wieczorów i nocy wlokły się w nieskończoność. Często wypełniała je modlitwa,
by przetrwać do rana lub choćby o to, że jeśli już banderowcy znajdą skrywającą się rodzinę, to niechaj jej członków rozstrzelają, byleby się nie pastwili.
Modlitwie towarzyszyło ciągłe nasłuchiwanie oraz potworny, przerażający,
zaciskający gardło strach. Wielu mieszkańców Gniłowód ten strach już nigdy
nie opuścił. Nawet do dziś, choć od dramatycznych wypadków minęło już
prawie sześćdziesiąt pięć lat.
76
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
2 grudnia 1944 r. banderowcy po raz kolejny przybyli po upatrzone przez
siebie ofiary. Późno w nocy pod domem Michała i Katarzyny Olszewskich (oboje
w wieku 42 l.) zatrzymały się sanie. Sześciu przybyszy wtargnęło do domu. Po
chwili mężczyznę wywlekli do sań, kobietę zaś, która nie chciała im podać jego
płaszcza, uderzyli kolbą po plecach. Niewiasta zmarła po trzech tygodniach,
w samą Wigilię. Jej osierocone dzieci, Romana i Tadeusz, nigdy też już nie
zobaczyły ojca. Dopiero po wojnie dowiedziano się, że został wywieziony za
wieś. Tam zmuszony został do wykopania grobu. Z obciętym językiem oraz
z połamanymi rękami i nogami został wrzucony do jamy i zakopany żywcem.
Jedni twierdzą, że został zamordowany za to, że był świadkiem zbrodni na
rodzinie hłavy, Hryńki Patry¸ inni natomiast przypuszczają, że przyszło mu
zapłacić cenę za to, iż przez przypadek zauważył ukrywającego się na podwórzu
jednej z sąsiadek długobrodego banderowca.
W dniu, w którym zbrodniarze uprowadzili Michała Olszewskiego, przyszli
także po jego brata – Kazimierza. Dzięki przytomności umysłu kilkunastoletnich córek, które zdołały przekonać banderowców, że ojca nie ma w domu,
Kazimierz uniknął tragicznego losu. Zbrodniarzom udało się natomiast schwytać 34-letniego Antoniego Błahę. Wywieziony razem z Michałem Olszewskim
zaginął bez wieści.
Po tych uprowadzeniach mężczyźni w sile wieku przenieśli się do Podhajec.
Część z nich, aby uniknąć śmierci z rąk banderowców, dobrowolnie zgodziła się
wyjechać na roboty do Niemiec. W Gniłowodach spośród Polaków pozostali
wyłącznie starcy, kobiety i dzieci.
Początek 1945 r. nie wróżył niczego dobrego. W pierwszych dniach stycznia, tuż przed Świętem Trzech Króli, pojawiły się złowróżbne plakaty z napisem: „Świeca na stole, siekiera na czole”. W rzeczy samej, 5 stycznia w noc
poprzedzającą wspomniane święto, banderowcy dokonali kolejnej rzezi. Zabili z karabinów maszynowych 36 mieszkańców wsi. Zginęło pięcioro dzieci
z rodziny Bokłów, ich ojcu – Jakubowi Bokle – udało skryć się w studni.
Najstarsza z rodzeństwa, Helena, miała 20 lat. Zastrzelona została też Maria
Maczuga (l. 35) i jej troje dzieci (10-letnie, 5-letnie oraz 6-miesięczne). Rozstrzelana została 6-osobowa rodzina Mazurków (rodzice i czworo małych
dzieci). Śmierć poniosło starsze małżeństwo – Anna (l. 60) i Roman (l. 65)
Michałowscy. W obecności swego ukraińskiego męża zabita została sprzyjająca
Polakom 40-letnia Józefa Moroz. Od kul zginęła wraz z trójką małych dzieci
35-letnia Maria Niedźwiecka. Wśród pomordowanych znaleźli się dwaj bracia
Olszewscy wraz ze swymi rodzinami. Zginęli mianowicie Tekla (l. 53) i Piotr
IV. LATA WOJNY
77
(l. 65) Olszewscy oraz trójka ich dzieci: Anastazja (l. 22), Ludwik (l. 14) oraz
Anna (l. 4). Śmierć ponieśli ponadto Maria (l. 60) i Antoni (l. 68) Olszewscy
wraz z 21-letnią córką Magdaleną. Zabita została również ich druga córka –
Anna Czarna (l. 32) wraz ze swym 13-letnim synem z pierwszego małżeństwa,
Czesławem Laską, oraz 2,5-letnim synkiem z drugiego małżeństwa – Mieczysławem Czarnym, a także z 70-letnim teściem – Janem Czarnym. Listę
pomordowanych zamykają 24-letnia Anastazja Zamkotowicz oraz jej ok.
60-letni ojciec – Kazimierz Zamkotowicz. Ciała pomordowanych złożono
na rozpostartych prześcieradłach we wspólnym, dziś zupełnie zaniedbanym
grobie na gniłowodzkim cmentarzu.
Kiedy Polacy obchodzą Święto Trzech Króli, grekokatolicy świętują Wigilię
Bożego Narodzenia. Wigilia 1945 r. dla członków Ukraińskiej Powstańczej Armii musiała mieć wyjątkowy charakter. Trudno sobie wyobrazić, co banderowcy
odczuwali, gdy tuż po zakończeniu serii mordów zasiedli do uroczystej kolacji
i złożywszy ręce zbroczone krwią polskich dzieci, kobiet i starców zanosili
modlitwy w radosnym oczekiwaniu na Narodziny Pana.
5. Exodus
Po okrutnej zbrodni stało się jasne, że choć wpierw banderowcy mordowali
w Gniłowodach tylko mężczyzn, to teraz nie oszczędzają nikogo i jest tylko
kwestią czasu, kiedy przyjdą po kolejne ofiary. W tej sytuacji polskie rodziny
w pośpiechu przenosiły się do Podhajec. Tam wprowadzały się do mieszkań
pozostawionych przez wymordowaną ludność żydowską. Z kolei opustoszałe
domy Polaków zasiedlali przybywający do wsi Łemkowie.
Po prawie półrocznym pobycie w Podhajcach mieszkańcy Gniłowód ruszali
transportem na Zachód. W podróży śpiewali pieśń, którą ułożyli jadący razem
z nimi mieszkańcy Panowic. W pieśni tej znalazły wyraz zarówno doświadczenia
wojenne Polaków opuszczających wioski kresowe, jak też ich nadzieje i oczekiwania:
Przez pięć lat wojny wszyscy w domu byli,
Aż banderowcy pół wioski spalili.
A na ostatku plakaty wybili,
Żeby się Polacy tu nie znachodzili.
Cóż mamy robić tacy nieszczęśliwi,
Opuszczać swe wioski, chałupy i niwy.
Musimy zostawić swe rodzinne chatki,
Jechać do Polski jako do swej matki.
78
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Ach, żegnaj wiosko i nasze Podole,
Może pojedziemy tam na czyste pole.
Lepiej nam będzie w ziemiankach siedzieć,
Jak banderowców na swe oczy widzieć.
Żegnajcie pola, łąki, góry, lasy,
Bo na nas przyszły takie straszne czasy.
O Matko Boska, zlituj się nad nami,
Nad dziećmi małymi i nad Polakami.
Ach, witaj Polsko i ty ziemio święta,
My twoje dzieci, my twoje orlęta.
Musisz nas przyjąć pod swoją opiekę,
Nie dasz nam zginąć i przepaść na wieki.
Przeświadczenie wyrażone w pieśni nie było bezpodstawne. Na terenie
Gniłowód mordy dokonywane przez nacjonalistów ukraińskich zdarzały się
jeszcze po wojnie. Zabity został m.in. rosyjski dowódca komendy policji, Mikołaj Maślanka. Zgładzony został Ukrainiec nazwiskiem Kameniuk wraz
z żoną i dwójką dzieci za to, że odmawiając banderowcom dostarczenia mięsa,
ośmielił się powiedzieć upowcom, że budują oni Ukrainę, ale zamiast ją zbudować, zabierają świnie.
Nieco później złapanemu na drodze Iwanowi Patrze, jego żonie i 2-letniemu
dziecku brzytwą poderżnięto gardła. Marian Wahuła, historyk z Uniwersytetu
Lwowskiego, w artykule Mołodižniij nacionalističnij rux na Zaxidnij Ukraini
(1948-1950) stwierdził, iż w kwietniu 1947 r. służby sowieckie wykryły w miejscowości Hnilice (gm. Koszlaki, pow. zbaraski, woj. tarnopolskie)
młodzieżową organizację, zajmującą się także działalnością terrorystyczną. Jej
członkowie zgładzili podejrzanego o współpracę z radzieckimi organami ścigania
mieszkańca wsi Gniłowody Iwana Patrę11.
Jesienią 1947 r. Rosjanie przeprowadzili akcję pacyfikacyjną. Okazało się, że
w obrębie wsi i tuż za nią pod ogrodami ciągnęły się wielokilometrowe bunkry,
w których ukrywali się banderowcy. Część z tych banderowców wywieziona
została w głąb Rosji, do Mikołajska. Ci, którzy pozostali w bunkrach, byli
z nich usuwani zbrojnie. Żołnierze wrzucali granaty do ziemianek, a następnie, niszcząc sady, czołgami zasypywali podziemne tunele, biegnące aż do
11
Mari’an Waxuła, Mołodižniij nacionalističnij rux na Zaxidnij Ukraini (1948-1950), http://archive.nbuv.
gov.ua/portal/soc_gum/nzif/2009_10/18.pdf, s. 215 [15.09.2013].
IV. LATA WOJNY
79
położonej o 3 kilometry dalej Hetmańskiej Woli. Michał Bokła, zmuszony
do wywożenia ciał zabitych w ziemiankach, za tę pomoc udzieloną Rosjanom
został zabity wraz ze swą żoną – Marią. Około 50-letni małżonkowie zostali
wywleczeni z własnego domostwa na przylegające do wsi pole i zamordowani.
Dzieci pasące krowy znalazły tam ich zwłoki lekko przesypane ziemią. Jak się
okazało, kobieta została zastrzelona, zaś mężczyzna miał wydźgane oczy i odcięty język. Zabójca Michała i Marii Bokłów, pół-Polak Anton Michałowski,
sam poniósł śmierć z rąk swych upowskich dowódców. Jego głowę banderowcy
wyrzucili na pole. Psy przenosiły ją z miejsca na miejsce. Nikomu – pod groźbą
kary śmierci – nie wolno było jej zakopać.
W r. 1948 wojska radzieckie podjęły ostrą akcję pacyfikacyjną. Pod Gniłowodami doszło w niewielkim odstępie czasowym do czterech ciężkich potyczek
między banderowcami a żołnierzami rosyjskimi. Pola położone po obu stronach
wsi zostały gęsto zasłane trupami upowców i Rosjan. Jedno z pól było tak
pokryte krwią i mózgami zabitych, że krowy, wyczuwszy charakterystyczny
fetor, bały się tamtędy przechodzić.
Aby uporać się z banderowcami, władze sowieckie urządziły spis ludności,
ogłosiły amnestię dla upowców, którzy dobrowolnie oddadzą się w ich ręce.
Następnie zaś ogłosiły, że wszyscy mieszkańcy mają pilnować, aby nikt ze wsi
nie wychodził do lasu i nikt z niego nie przychodził. W wypadku złamania
zakazu kontaktowania się z banderowcami mieszkańcy 10 domów z jednej strony
wsi i 10 z drugiej mieli być wywiezieni na Sybir. Z czasem fala zbrodni opadła.
Po wojnie tereny Rzeczypospolitej zagarnięte przez Stalina weszły w skład
kilku republik. Ziemia Podhajecka znalazła się, oczywiście, w obrębie Ukraińskiej Republiki Radzieckiej. Najprawdopodobniej z tego powodu, że nazwa
wsi, kojarząca się z gnijącymi bajorami, nie licowała z wielkimi osiągnięciami
gospodarczymi Kraju Rad, została w 1964 roku na mocy uchwały Tarnopolskiego Komitetu Wykonawczego zmieniona na Gwardijskie.
Po rozpadzie Związku Sowieckiego Ziemia Podhajecka znalazła się w obrębie
Ukrainy. Najwyższa Rada Ukrainy przywróciła wsi Gwardijskie jej pierwotną
nazwę.
6. Wojenne losy innych Polaków z Gniłowód
Przyjrzeliśmy się losom mieszkańców Gniłowód, którzy w czasie okupacji przebywali w rodzinnej wsi. Wielu gniłowodzian wojna porozrzucała po świecie.
Nie sposób oczywiście prześledzić losy każdego z nich. Przypatrzmy się więc
kilku dość reprezentatywnym biografiom.
80
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Michał Laska należy do tej grupy uczestników kampanii wrześniowej, którzy
trafili do obozu jenieckiego, a następnie wywiezieni zostali w głąb Niemiec.
Ranny pod Łomiankami, został zatrzymany przez niemieckich żołnierzy. Po
latach wspominał:
Następnie zaprowadzili mnie do z zabudowań, jakieś 100 m dalej. Znajdowało
się tam dowództwo niemieckie. Po upływie ok. 30 min. zobaczyłem Niemców
prowadzących w zwartym szeregu kompanię piechoty z porucznikiem na czele.
Przyłączono mnie do tej piechoty i poprowadzono 2 km dalej, przez pola, do obozu
ogrodzonego drutem kolczastym. Tam wypuszczano nas pojedynczo, odbierając
wszystkie przedmioty osobiste. Szedłem jako ostatni. Podczas rewizji, żołnierz
niemiecki zaczął do mnie krzyczeć, celując karabin we mnie. Nie wiedziałem, co
mówił – chodziło mu o zdjęcie hełmu.
Ok. godziny 13.00 położyłem się na ziemi – obudziłem się dopiero na drugi
dzień, bardzo wygłodniały. Z tamtego obszaru poprowadzono nas do Żyrardowa –
obozowaliśmy tam ok. 10 dni, na placu sportowym pod gołym niebem. Następnie
przeniesiono nas do Ostrzeszowa, gdzie pozostaliśmy przez około dwa tygodnie.
Spaliśmy w seminarium w piwnicy. Po tych dwóch tygodniach zawieziono nas do
Wolsztyna – tam spaliśmy w stajni. Byliśmy bardzo głodni – zbieraliśmy ziarna
łubinu natrząśniętego koło stodoły. Kolejnym miejscem był Gubin i tam spaliśmy
na gołej ziemi pod namiotami. Przed Bożym Narodzeniem zabrali nas do majątku Bredow koło Luckenwalde. Tam wyrobili nam dokumenty i przeznaczyli do
pracy – kopania buraków cukrowych, zimą młócenie na polu zboża. Było bardzo
zimno, a ja nie miałem ani czapki, ani rękawic. Jesienią 1940 r. przydzielili nas do
prywatnych gospodarstw. Mnie przydzielili do ogrodnika w miejscowości Ketzin
koło Poczdamu. Tam byłem do zakończenia wojny w 1945 r.12
Michał Laska dodał:
Po kampanii wrześniowej wielu żołnierzy wróciło do domów. Kolega z sąsiedniej
wioski przyszedł do mojej wioski i opowiedział moim rodzicom, że widział, jak
mi głowę ścięło, a tułów został na koniu i pojechał jeszcze kilka metrów dalej.
Rodzina uważała mnie za poległego, w kościele dawali na mszę za moją duszę.
Dowiedzieli się, że żyję po ponad roku, jak byłem u ogrodnika i napisałem pocztówkę, pierwszą jaką nam przydzielili13.
Na roboty do Niemiec trafili też inni mieszkańcy Gniłowód. Niektórzy – jak
np. Anna Olszewska – przewiezieni tu zostali w wyniku wcześniej zaplanowa12
M. Laska, op. cit.
Ibidem.
13
IV. LATA WOJNY
81
Dzieci polskich zesłańców w przedszkolu w Ryftach (1940). Źródło:
R. Olszewska-Dolińska, Okruchy syberyjskich wspomnień, „Nad Odrą” 2012,
nr 3-4, s. 109
nych „poborów”, inni zaś w konsekwencji aresztowań. Jan Olszewski w czasie
okupacji, chroniąc się przed Ukraińcami, przebywał we Lwowie. Trudniąc
się handlem, przyjeżdżał co jakiś czas do Gniłowód, aby dostarczyć rodzinie
żywność. Ponadto przewoził dokumenty przekazywane do wsi przez lwowskie
dowództwo AK. Dokumenty te odbierał Władysław Laska oraz Roman Michałowski (obydwaj – jak wynika z wcześniejszych ustaleń – w późniejszym
okresie stracili życie z rąk banderowców). W maju 1944 roku został zatrzymany w trakcie zorganizowanej przez hitlerowców obławy. Przewieziono go do
miejscowości Stryj, a następnie skierowano go wraz grupą innych więźniów
do prac w kamieniołomach w Lubaniu Śląskim. Wrócił stamtąd dopiero po
ustaniu działań wojennych. Pieszo przez Kędzierzyn-Koźle i Katowice dotarł
do Krakowa. Później z którejś podkrakowskiej miejscowości dojechał pociągiem do Tarnowa. Tam dopiero dowiedział się o losach rodziny. Wiedząc, że
nie ma powrotu do Gniłowód, dotarł do ocalałych członków rodziny i wraz
nimi osiadł na stałe w Łężycy.
Stanisław Czarny u schyłku kampanii wrześniowej – jak pamiętamy – został
poinformowany przez swego dowódcę o możliwości wstąpienia do szeregów
Wojska Polskiego poza granicami kraju. Podjął to i ryzyko i wyruszył na wojenną tułaczkę. W swym zbiorze wspomnień zapisał:
82
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
Podam kraje które przechodziłem, ażeby nie zgubić się w świecie. Więc Węgry,
Jugosławia, Grecja, Cypr, Liban, Syria, Trans-Jordania, Palestyna, Irak, […] Egipt,
Libia, Włochy, Szkocja, Anglia, Australia. Tu w Australii, Zachodnia, Południowa
Victoria, Tasmania i z powrotem do Victorii14.
W Południowej Victorii zamieszkał na stałe. Ożenił się z Polską emigrantką.
Miał z nią dwie córki – Zofię i Krystynę. Obie żyją Australii.
W czasie wojny Stanisław Czarny uczestniczył m.in. w bitwie o Monte
Cassino. Tak oto skrótowo opisał jej przebieg:
Dochodzimy, aż pod Monte Casino, to jest klasztor na wzgórzu; jest bardzo umocniony [...] i broni [go – przyp. red.] najlepsze wojsko. I to jest nie do zdobycia – tak
się wyraził Hitler.
Poprzednio próbowali zdobyć go wojska amerykańskie, nowozelandzkie, hinduskie i francuskie, którym nie powiodło się; zostali odrzuceni oraz ze stratami. Teraz
przygotowuje się 2 Polski Korpus. Przed rozpoczęciem natarcia nieustający i potężny
grzmot armat na Monte Casino, nad którym świeci olbrzymia czerwona łuna.
1.30 po północy dnia 12 maja 1944 roku nasza 3 dywizja jako pierwsza rozpoczyna atak, a w piętnaście minut później 5 Kresowa Dywizja Piechoty. Nieprzyjaciel
milczał, bo z naszej strony straszny ogień armat i moździerzy rozpoczyna odwet.
Uruchomił swoją artylerię, moździerze, karabiny maszynowe, miotacze płomieni
i granaty. Grad ognia pada na nas. Słychać dźwięk rannych. Ziemia się trzęsie,
kipi, dudni. Na punkcie opatrunkowym lekarz z sanitariuszami nie może sobie
dać rady. Dużo rannych.
Zdobycie Monte Casino; dużo zabitych i rannych; klasztor stoi w ruinach.
W klasztorze pusto i cicho. Trudno się poruszać, wszędzie miny i pułapki. Tylko
na szczycie Monte Casino powiewa zwycięska flaga biało-czerwona w dniu 18
maja 194415.
Przyjrzyjmy się innej biografii. Oto Romana Olszewska-Dolińska – jak
pamiętamy – została wywieziona wraz z rodziną na Sybir. W opublikowanym
na łamach „Nad Odrą” artykule wspomnieniowym zapisała:
Dowieziono nas do Swierdłowska, tu nastąpiło odłączenie wagonów i skierowano je
w różne strony Syberii – na wschód, północ i południe. Nasz wagon został skierowany
do rejonu Reź na północny wschód od Swierdłowska. Wysiedliśmy w tajdze, w miejscu w którym kończyły się tory kolejowe i przez dalsze 20 kilometrów transportowano
nas saniami – jedynym w tych stronach środkiem lokomocji. Późnym wieczorem
dojechaliśmy do obozu pracy w Ryftach. Dla zesłańców z Polski przygotowane były
dwa baraki, a budowę trzeciego pozostawiono na zimę zesłańcom polskim16.
14
S. Czarny, op. cit., s. 24.
Ibidem, s. 105-106.
16
R. Olszewska-Dolińska, op. cit., s. 108.
15
IV. LATA WOJNY
83
R. Dolińska dodaje:
Po zameldowaniu się u komendanta NKWD, już na drugi dzień dorośli i dzieci
od lat 13 zmuszeni zostali do pracy, dzieci młodsze skierowano do rosyjskiej szkoły.
Pracujący otrzymywali 600 gram chleba, pod koniec dnia, po wykonaniu wyznaczonej normy, małe dzieci i starcy 200 gram.
Praca w tajdze była bardzo ciężka. W zimie pracowano przy wyrębie lasu i obróbce drewna. Dodatkowo, mężczyźni budowali barki. W lecie był podział pracy.
Mężczyźni nacinali rowki na sosnach i zakładali pojemniki do zbierania żywicy,
kobiety wybierały żywicę z pojemników do drewnianych wiader (30 kg każde)
i zanosiły do wyznaczonego punktu.
Praca w lecie była szczególnie uciążliwa, przy bardzo wysokiej temperaturze
dochodzącej do +50 ˚C trzeba było wykonać wysokie normy, dodatkowo dokuczały chmary muszek syberyjskich i napastliwe komary. Ratowano się smarując
twarz i ciało dziegciem, co przy ciężkiej pracy, wysokiej temperaturze, bez wody
i jedzenia stwarzało katorżnicze warunki nie do wytrzymania. Do dziennej udręki
dochodziły bezsenne noce z powodu atakujących pluskiew, dopełniających obraz
katorgi zesłańców. Przed podjęciem pracy obowiązywał codzienny meldunek
w NKWD17.
W 1941 r. rodzina Olszewskich przeniesiona zastała do Malinówki w rejonie
Bieriezowskim, obwodzie Swierdłowskim.
Życie w tej miejscowości również było niezmiernie ciężkie:
Naszą liczną rodzinę trudno było utrzymać. Z głodowych porcji trzeba było
gromadzić suchary dla Taty i brata na drogę do Armii Generała Andersa. Oprócz
najmłodszej 3-letniej siostry wszyscy zaczęliśmy pracować. Ja nie miałam jeszcze
dziewięciu lat. Praca była bardzo ciężka, a przeznaczona tylko dla dzieci. Wstawaliśmy o świcie i dojeżdżaliśmy wąskotorówką do torfowiska oddalonego 30
kilometrów. Tam w temperaturze +50 ˚C i więcej, schyleni odłamywaliśmy palcami
ułożone w rzędzie cegiełki torfu i odwrócone układali w „żmijkę”, aby wysuszyły
się na słońcu. Jeżeli przekroczyło się wyznaczoną normę, otrzymywało się wyższe
wynagrodzenie: zupę (w bardzo szerokim pojęciu!) i większą porcję chleba. Rosjanie
wykorzystywali dzieci, ustanawiając normę z poprzedniego dnia jako normę na
dzień aktualny. Postanowiliśmy normy nie przekraczać, wprowadzając do pracy
7-letniego brata. Brat siedział w rzędzie, a ja z siostrą wykonywałyśmy normę za
niego. Gdy nadchodził brygadzista, brat pomaleńku przewracał cegiełki i udawał,
że cały czas pracuje. Biedny przechodził męczarnie, ale nie było innego wyjścia.
Pragnienie gasiliśmy brudną wodą z bajora torfowego, a głód opuszczał nas dopiero
17
Ibidem.
84
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
wieczorem w domu, gdy po pracy otrzymywaliśmy wynagrodzenie – chleb. Naszą
porcją chleba dzieliliśmy się z Babcią i Dziadkiem, dla których przydziałowe 200
gram było porcją głodową 18.
Latem 1942 r. ojciec i brat Romany Olszewskiej-Dolińskiej wyruszyli na
wojnę. Była Sybiraczka pisze:
Przyszło rozstanie, było nam bardzo smutno, chociaż pocieszaliśmy się, że oni
szybciej wrócą do Polski. Wkrótce okazało się, że wyjazdy do Armii Generała
Andersa zostają wstrzymane. Tata i brat wrócili. W roku 1943 powstaje I Armia
Tadeusza Kościuszki, do której Ojciec wstępuje. W maju tego roku odprowadziliśmy Ojca na stację kolejową. Mój młodszy 7-letni braciszek Kazio wyjmuje zza
pazuchy kawałeczek chleba, którego odmówił sobie wieczorem, choć był bardzo
głodny i daje Ojcu, mówiąc – „to dla ciebie Tatusiu zostawiłem, żebyś miał co
zjeść, bo już nie pracujesz”.
Ojciec walczył pod Lenino, ciężko ranny skończył szlak bojowy pod Warszawą.
Został inwalidą na wpół ociemniałym19.
Tymczasem życie w Malinówce stawało się przeraźliwie ciężkie.
Ludzie umierali z głodu. Nigdy nie zapomnę, jak Polki szły z baraku do pracy, jedna
z nich nie mogła wstać i wołała – „dajcie mi odrobinę chleba, żebym poznała jego
smak przed śmiercią”. Nikt nie spełnił życzenia umierającej, bo nikt rano chleba
nie miał. Zmarła, nie otrzymawszy kawałeczka chleba, którego tak pragnęła.
Chleba było coraz mniej, bo prawie całe zaopatrzenie szło na front. Dziś nie pamiętam, kto wymyślił placki z drewna lipowego, one od czasu pogorszających się
warunków były podstawowym naszym pożywieniem. Po pracy brat przynosił gałęzie
lipy, ścinał z nich korę na łapcie (podstawowe obuwie zesłańca), a dalszą warstwę
spod kory suszył. Wysuszone lipowe drewno Mama tarła, z powstałej mąki piekła
placki. Gorące można było jeść, ale zimne były kawałkiem deski.
Zbliżały się Święta Bożego Narodzenia. Mama wymyśliła potrawę wigilijną –
pierogi z lipowej „mąki” i farsz z paru zdobytych zmarzniętych ziemniaków. Po
ugotowaniu okazało się, że nasza radość była przedwczesna. Placki lipowe były
możliwe do jedzenia, ale pierogi – to było, nawet dla nas wygłodzonych, coś
okropnego. Wyjedliśmy z nich tylko „farsz”20.
W pamięci Romany Dolińskiej wciąż żywe są szczególnie drastyczne obrazy
sowieckiej Golgoty:
18
Ibidem, s. 109.
Ibidem, s. 110.
20
Ibidem.
19
IV. LATA WOJNY
85
Starsi udający się do pracy wstawali bardzo wcześnie, wraz z nimi budziły się
dzieci. Któregoś ranka wszyscy zatrzymali się przy pryczy, na której leżała martwa
dziewczynka. Miała odgryzione uszy, nos i była bez oczu. Z pryczy wyskoczył
szczur. Po odmówieniu modlitwy, zmarłą zagrzebano w śniegu. Na wiosnę nie
można było odnaleźć zwłok, by móc pochować w ziemi i postawić krzyż. Zimą dla
wygłodniałych wędrujących wilków żerem były też ludzkie zwłoki. Po ustąpieniu
śniegów wokół łagrowych baraków bieliły się porozrzucane kości zmarłych w zimie.
Pamiętam też jedną z koszmarnych scen naszej codzienności. Jedna z mieszkanek naszego łagru poprosiła Mamę o pomoc. Zmarł jej mąż, nie miała go w co
ubrać. Chorował bardzo długo, leżał na barłogu, nie miał ani cieplejszej odzieży,
ani bielizny. Razem mieli jeden koc. Nie mogła pochować męża w kocu, bo nie
miałaby się czym przykryć. Mama ofiarowała koszulę Ojca, którą trzymała dla
starszego brata. Nie zapomnę wzruszenia owdowiałej kobiety i jej słów podziękowania, i życzeń pod adresem Mamy. Powtarzanego – żeby tu Mama nie umarła21.
Dla Romany i jej rodziny pobyt na zesłaniu jej matki pobyt na zesłaniu był
nieustającą walką o przeżycie:
Któregoś dnia Mama wróciła wieczorem po pracy bez zapłaty, którą był chleb i nie
mogła nam nic dać do zjedzenia. Zaczęliśmy płakać i kłócić się między sobą. Mama
zwróciła się do nas, mówiąc, „jeżeli nie przestaniecie płakać i kłócić się, to pójdę
do lasu i do was nie wrócę. Zrozumcie mnie, że moje serce pęka, nie moja wina,
że nie mogę wam dać niczego do jedzenia”. Zrozumieliśmy, że możemy stracić
ukochaną naszą Mamę. Uspokoiliśmy się i zaczęli przepraszać, przyrzekając, że
więcej nie sprawimy kochanej Mamie bólu. Przytuliła nas do siebie – wszystkich
nie mogących uspokoić płaczu. Zapomnieliśmy nawet o głodzie. Był późny wieczór, czas na wspólną modlitwę. Klęcząc odmawialiśmy pacierz zakończony jak
zawsze – „Pod Twoją Obronę uciekamy się, Święta Boża Rodzicielko”.
W czasie modlitwy nie klęczał tylko młodszy brat, był bardzo wycieńczony i słaby. Mamie byłoby lżej, gdyby spełniła żądanie „władzy” sowieckiej i oddała nas do
domu dziecka. Tego nie uczyniła i walcząc o nasze przeżycie miała nas przy sobie.
Byliśmy i jesteśmy wdzięczni Mamie, że uchroniła nas przed zrusyfikowaniem,
że mogliśmy dzielić wspólnie katorżniczy los zesłańców, a nie każde z osobna22.
Jesienią 1944 r. rodzinę Olszewskich przesiedlono do obwodu Chersońskiego
w rejonie Kochowki na Ukrainie:
Tu w Chłopko-Sowchozie było już po żniwach i wystąpiły trudności z pracą dla
dzieci (a „kto nie rabotajet, ten nie kuszajet”). Zaczęłam z siostrą Józią żebrać,
21
Ibidem, s. 110.
Ibidem.
22
86
CZĘŚĆ I. GNIŁOWODY
wędrując od sowchozu do sowchozu. Bywało różnie, jedni litowali się i dali kawałek chleba lub ziemniaki, inni szczuli psami. Na szczęście tych ostatnich było
mniej i nie wracałyśmy z pustymi torbami. Mając tak zapewniony byt, mogłam
się uczyć. Lekcji udzielała Pani Dańcowa – nauczycielka gimnazjalna z Torunia.
Byłam dumna, że mogę sama czytać listy od Taty z frontu i samodzielnie odpisywać.
W Chłopko-Sowchozie kobiety wykonywały wszystkie prace, nawet najcięższe.
Mama pracowała przy oczyszczaniu prosa, obsługując wialnię. Kończąc dniówkę,
chowała trochę prosa pod koszulę i do butów. Robiła to z wielkim narażeniem, za
każdy kilogram zabranego zboża groziła kara więzienia. W domu proso ubijało się
w stępie zrobionej z pocisku artyleryjskiego i mieliśmy dobrą kaszę jaglaną na zupę.
Zupę gotowaliśmy na piecyku ogrzewanym „kiziakami”. Kiziaki wyrabiało się,
udeptując łajno krowie ze słomą, a później, już ręcznie (!) formowało się „placki”
do suszenia. Innego opału nie było.
Zupa z kaszy jaglanej była podstawowym posiłkiem każdego dnia – powszedniego i świątecznego. Zdarzył się kiedyś wyjątek – niezapomniany – w Niedzielę
Wielkanocną. Miejscowi mieszkańcy wyznania prawosławnego, starym zwyczajem, przygotowywali posiłek tego właśnie dnia – na cmentarzu, układając swoje
tradycyjne potrawy na grobach bliskich. Poczęstunek obcych był normalnością,
a hojność nieograniczona. Dzieci polskie, od długiego czasu ustawicznie głodne,
korzystały z tej wyjątkowej okazji. Po pięciu latach poczułyśmy smak nie tylko potraw świątecznych, ale w ogóle – czar smaku pożywienia właściwego człowiekowi23.
W marcu 1946 roku przez Zaporoże, Charków, Lwów, Przemyśl rodzina
Olszewskich powróciła do Polski. Koczowała przez kilka dni w Opolu, w Poznaniu i Inowrocławiu. Mieszkańcy zachodnich miejscowości z niedowierzaniem
patrzyli na wynędzniałych Sybiraków:
Przechodnie spoglądali na nas podejrzliwie i omijali z daleka. Jakaś kobieta zbliżyła
się i powiedziała, że poprzebieraliśmy się w łachmany i czekamy na jałmużnę, jeszcze dodała, że trzeba było dobrze się napracować, żeby tyle łat naszyć na okrycia.
Była też ciekawa, czy na lewej stronie też są łaty? Odpowiedź Mamy była krótka:
„jesteśmy Polakami, wracamy z zesłania – z sowieckich łagrów, nie chcemy żadnej jałmużny”. Ciekawska mogła obejrzeć nasze okrycia z lewej strony, tam nie
było ani jednej łaty – same dziury. Wciąż siedzieliśmy w jednym miejscu, tylko
podróżni się zmieniali24.
Romana Olszewska na stałe osiedliła się w Opolu. Ukończyła Politechnikę
Szczecińską. Jest bardzo aktywną działaczką społeczną i religijną.
23
Ibidem, s. 111.
Ibidem.
24
IV. LATA WOJNY
87
*
Wycinkowo przedstawione losy Gniłowodzian uświadamiają, jak mieszkańcy
tej wsi – podobnie zresztą, jak mieszkańcy innych miejscowości kresowych –
brutalnie zostali doświadczeni przez wojnę.
Nie było w czasie II wojny światowej państwa okrutniej wyniszczonego niż
Polska. A w Polsce nie było regionu bardziej spływającego krwią niż Ziemie
Kresowe. Miał więc rację Stanisław Obacz, były mieszkaniec Mariampola (woj.
stanisławowskie), gdy pod wzniesionym w Łężycy Pomnikiem Ofiar Ludobójstwa Dokonanego przez OUN-UPA w Gniłowodach i Innych Miejscowościach
na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej, powołując się na słowa któregoś
z dawnych papieży, mówił:
Ta Ziemia świętą jest!
Bo ona przesiąknięta krwią [...]
obrońców Wiary i obrońców Ojczyzny.
CZĘŚĆ II.
ŁĘŻYCA
I. Położenie geograficzne,
klimat i środowisko przyrodnicze
Gdy byli mieszkańcy Gniłowód zasiedlali Łężycę, podzielonogórska wieś miała
już za sobą długą historię. Historię tę postaramy się przybliżyć, a także prześledzić
powojenne dzieje miejscowości oraz ukazać jej życie współczesne. Najpierw jednak
przyjrzymy się jej położeniu geograficznemu i środowisku przyrodniczemu wsi.
Po ło ż en ie g e og r a f ic z ne
Łężyca leży na północ od Zielonej Góry. Centrum wsi od zielonogórskiego
Ratusza w linii prostej dzieli zaledwie 6,73 km. Oprócz Zielonej Góry miejscowość sąsiaduje z miastem Czerwieńsk, a także wsiami sołeckimi Przylep i Krępa
(gmina Zielona Góra) oraz Wysokie i Płoty (gmina Czerwieńsk). Przez Łężycę
przebiega z południa na północ droga wojewódzka nr 281, która zaczyna się
jako przedłużenie zielonogórskiej ul. Stefana Batorego i biegnie do przeprawy
promowej przez Odrę w miejscowości Pomorsko (gmina Sulechów). Odległość do Odry wynosi ok. 5 km. Od południowego wschodu Łężyca graniczy
z lotniskiem Aeroklubu Ziemi Lubuskiej w Przylepie. Położenie wsi Łężyca
na mapie to 510 59`45.95”N i 150 28`33.92”E (centrum Łężycy według GPS)1.
Okolice Łężycy ukształtowane zostały przez zlodowacenie plejstoceńskie
i są pozostałością moreny czołowej. Dominującymi utworami geologicznymi
mezoregionu są piaski akumulacji lodowcowej z głazami, gliny zwałowe i utwory
sandrowe. Główne typy krajobrazu naturalnego – to pagórkowaty pojezierny
oraz sandrowy pojezierny. Największy mezoregion dzielnicy na północ od
Łężycy przecina dolina Odry, przy której teren pokryty jest piaskami sandrowymi, pagórki morenowe osiągają tu ponad 100 m n.p.m. Okoliczne tereny
są porośnięte drzewostanem sosnowym, tak jak najwyższe wzniesienie – tzw.
Góra Łężycka, wznosząca się 129 m n.p.m.2
1
2
Charakterystyka Łężycy, http://nasza-lezyca.pl/index.php?id=yca [20.10.2013].
Ibidem.
92
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Krajobraz Zimnego Potoku
K limat
Ukształtowanie terenu Łężyc, liczne wzniesienia, piaszczyste gleby, bardzo
duża lesistość itp. stwarzają specyficzny mikroklimat tego obszaru, charakteryzujący się złagodzonymi różnicami między poszczególnymi porami roku. Okręg
Lubuski w obrębie Doliny Odry i Wysoczyzny Czerwieńskiej jest klimatycznie
najcieplejszy ze wszystkich okręgów. Zimy ma łagodne (średnia temperatura
zimy około 1 °C), lata dość chłodne. Dlatego to właśnie tutaj sięgała dawniej
uprawa winorośli i obecnie z wolna się odradza3.
W okresie wiosennym występują często długotrwałe okresy suszy, co powoduje opóźnienia w wegetacji roślin i wysychanie ich. Ogólnie można przyjąć, że
teren okolic Łężycy poza starorzeczem Odry pozbawiony jest wody. Zubożenie
w wody powierzchniowe tego obszaru tłumaczyć można przepuszczalnym
podłożem teras kemowych, w które wsiąkają niemal wszystkie wody opadowe – co prawda wypływające później w licznych źródłach, jednak źródła te
są mało wydajne4.
3
Plan odnowy miejscowości Łężyca na lata 2011-2018, nasza-lezyca.pl/docs/POM.pdf, s. 20-21 [20.10.2013].
Ibidem, s. 23.
4
I. Położenie geograficzne, klimat i środowisko przyrodnicze
93
Gleby i wody
Sołectwo Łężyca zajmuje 1618,5 ha powierzchni, z czego grunty orne i łąki
to tylko ok. 9,3%, lasy i grunty zadrzewione to aż 81,8%, tereny mieszkaniowe,
przemysłowe i zurbanizowane stanowią ok. 4,5%, pozostałe to drogi (2,8%),
nieużytki i tereny różne.
Łężyca położona jest w sąsiedztwie Wysoczyzny Czerwieńskiej na trasie
Zielona Góra – Wysokie – Dolina Odry – Pomorsko. Otaczają ją bory sosnowe
z domieszką robinii akacjowej. Dalej na północ, już w dolinie Odry, rozciąga
się Las Odrzański, w którym przeważają lasy wilgotne. Las położony jest
w mezoregionie Doliny Środkowej Odry. Jego północną granicę stanowi rzeka
Odra, bliżej wsi obszar otoczony jest łąkami i polami uprawnymi, przeciętymi
Zimnym Potokiem5.
Kanał Zimny Potok jest lewobrzeżnym dopływem Odry. Wypływa u podnóża Wału Zielonogórskiego koło wsi Przytok (N51°57’33.8’’, E15°37’33.5’’).
Zlewnia o powierzchni 361,5 km2 leży w dolinie Odry. Całkowita długość
kanału wynosi 508,3 km. Mija on Łężycę na ok. 220 kilometrze biegu rzeki
w odległości ok. 3,5 km6.
Kanał Zimny Potok jest ciekiem wolno płynącym. Jego powierzchnia
w znacznym stopniu uległa zarośnięciu. Wody kanału klasyfikowano jako
eutroficzne, a więc jako zawierające dużą ilość substancji odżywczych, powodujących silny rozwój życia biologicznego przy jednoczesnym spadku ilości
tlenu w wodzie, a w efekcie – stopniowe zarastanie akwenu. Wody Zimnego
Potoku mają zielonkawy odcień i są mało przejrzyste, ponieważ bujnie porasta
je, zwłaszcza latem, plankton roślinny. Przyczyną tego stanu jest zbyt wysoka
zawartość związków azotu i fosforu. Kanał jest dosyć płytki, ale jego dno jest
bardzo grząskie, muliste. Spłycanie się zbiorników (wskutek opadania na ich
dno obumarłych organizmów, tworzących osady) i wypieranie roślin wodnych przez bagienne turzyce i trzciny wymagające wód niezbyt głębokich jest
zjawiskiem typowym. Obecność w wodach Kanału zespołu grążela żółtego
i grzybieni białych (Nupharo-Nymphaeetum albae Tomasz) świadczy o wysokiej
zawartości soli mineralnych. Potwierdza to również duża różnorodność gatunkowa roślin związanych z wodami eutroficznymi. Rozmaite gatunki gromadzą
określone związki mineralne, np. skrzyp bagienny (Equisetum fluviatile L.)
– krzem, strzałka wodna (Sagittaria sagittifolia L.) – potas. Czystość wód Wo5
6
Ibidem, s. 20.
J. Jazownik, Ocena różnorodności gatunkowej roślin wodnych i bagiennych kanału Zimny Potok (maszynopis),
s. 2.
94
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
jewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Zielonej Górze określił jako zły.
Pod względem elementów biologicznych oceniono, że wody te należą do III
klasy czystości, pod względem elementów fizykochemicznych przekraczają one
wartości dla II klasy wód powierzchniowych, czystość chemiczna nie osiąga
stanu dobrego. Kanał ma umiarkowany potencjał ekologiczny. Zimny Potok
nie spełnia również wymagań określonych dla wód stanowiących korzystne
środowisko życia ryb w warunkach naturalnych7.
Flora i fauna regionu
Jak sygnalizowaliśmy, na terenie sołectwa Łężyca dominują tereny leśne.
Lasy okolic Łężycy leżą w III Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej Dzielnicy
III-6 Pojezierza Lubuskiego. Należą one do Leśnictwa Łężyca, wchodzącego
w skład obrębu Nietków, Nadleśnictwo Zielona Góra.
Lesistość tego mezoregionu wynosi 52,2 %, dominują typy siedliskowe lasu:
–– bór świeży – około 63 %,
–– bór mieszany świeży – około 30 %,
–– las mieszany świeży – 3 %,
–– olsy – około 2 %.
Procentowy udział powierzchni drzewostanów według dominujących gatunków drzew: sosna – 91,6 %, brzoza – 2,8 %, dąb – 2,5 %, olcha – 1,9 %, inne
gatunki – poniżej 1%. Przeciętna zasobność na 1 ha grubizny to 110,9 m3, zaś
biomasy – 50,5 tony/ha8.
W okolicach Łężycy znajduje się użytek ekologiczny „Konwalie”, utworzony
w 1997 r. w oddz. 352 d i obejmujący kilkanaście pomników przyrody.
Podłężyckie lasy mają na ogół przeciętne walory przyrodnicze, lecz niezwykle
istotne znaczenie ekologiczne, krajobrazowe, klimatyczne i wypoczynkowe
dla przylegającego od wschodu i liczącego ponad 120 tys. mieszkańców miasta Zielona Góra9. Mają też i miały w przeszłości znaczenie gospodarcze. Jak
zauważa Izabela Korniluk:
Użytkowanie lasów oraz terenów nadrzecznych przynosiło niewątpliwie wiele
korzyści. Już pierwsi mieszkańcy wykorzystywali las dla swoich potrzeb przez
karczowanie pod uprawę ziemi, gospodarowanie łąkami i pastwiskami, pozyskiwanie drewna. Drewno nadodrzańskich lasów towarzyszyło zielonogórzanom od
kolebki aż po grób – w kołyskach spędzali swoje pierwsze chwile na świecie, zaś
7
Ibidem, s. 5.
Plan odnowy…, s. 20.
9
Ibidem.
8
I. Położenie geograficzne, klimat i środowisko przyrodnicze
95
w trumnach wykonanych z materiału pochodzącego z pobliskich lasów udawali
się na wieczny spoczynek. Z drewna wyrabiali potrzebne do życia przedmioty,
jak meble, tyczki do podtrzymywania winogron; wykorzystywali owoce lasów,
polowali na zwierzęta 10.
Polska Czerwona Księga Roślin nie notuje w rejonie Łężycy istnienia
stanowisk roślin zagrożonych wyginięciem. Istnieją natomiast stanowiska
roślin chronionych. Z chronionych gatunków grzybów zaewidencjonowano
stanowiska szmaciaka gałęzistego (Sparassis Crispi) i sromotnika bezwstydnego
(Phallus impudicus). Z chronionych gatunków roślin naczyniowych występują
w okolicach Łężycy: goździk piaskowy (Dianthus arenarius), wiciokrzew
pomorski, cis pospolity, bluszcz pospolity, naparstnica purpurowa, widłak
spłaszczony, widłak goździsty, widłak wroniec, konwalia majowa, zawilec,
kalina koralowa, śnieżyca przebiśnieg, a także stanowiska chrobotków i kruszyny pospolitej11.
W leśnictwie Łężyca znajdują się dwa dwustuletnie dęby bezszypułkowe,
dwa dwustupięćdziesięcioletnie dęby bezszypułkowe oraz dwustuletni dąb
szypułkowy zakwalifikowane jako pomniki przyrody.
Nieodłącznym elementem biocenozy leśnej jest zwierzyna. W okalających
Łężycę lasach spotkać można m.in. jelenie, dziki, daniele, łosie, lisy, zające,
jenoty, borsuki, kuny, piżmaki, a na skraju łąk – kuropatwy i bażanty. Występują także bardzo licznie płazy i gady: żaba trawna i wodna, ropucha szara, traszki, jaszczurka żyworodna, zaskroniec zwyczajny, żmija zygzakowata.
W Odrze i jej starorzeczach żyje wiele gatunków ryb: karp, leszcz, płoć, karaś,
amur, szczupak, sandacz, węgorz, boleć i inne. Świat owadów reprezentowany
jest przez wiele gatunków. Na szczególną uwagę zasługuje tutaj kozioróg dębosz i jelonek rogacz, a także tęcznik liszkarz, wiele gatunków pożytecznych
biegaczy, borodziej cieśla, rohatyniec, motyle dzienne (paź królowej i żeglarz,
mieniak tęczowiec), ćmy (wstęgówka jesionówka i pąsówka, krasa kaja oraz
wiele gatunków zmroczników)12.
W podłężyckich lasach żyje wiele zwierząt chronionych. Łączna liczba
wszystkich podlegających ochronie kręgowców wynosi 150 gatunków. Należy
do nich m.in. wydra, liczne gatunki nietoperzy, a z ptaków – kania ruda,
żuraw, dudek, dzięcioł zielony, lelek kozodój, zimorodek. Ponadto spotyka się
10
I. Korniluk, Zielonogórski Oderwald, „Studia Zielonogórskie”, red. A. Toczewski, t. 12, Zielona Góra
2006, s. 77.
11
Plan odnowy…, s. 21-22.
12
Ibidem, s. 25.
96
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
tu chronione gatunki owadów, m. in. kozioroga dobosza i jelonka rogacza,
a także pajęczaki, m.in. największego pająka Europy środkowej – tygrzyka
paskowanego13.
Tygrzyk paskowany (zdjęcie wykonane w Łężycy) (źródło: Plan odnowy…)
Osobliwą faunę i florę napotkać można w Kanale Zimny Potok. Mimo
niezbyt dobrego stanu wód, Kanał ten stwarza odpowiednie warunki do życia
wielu gatunkom roślin wodnych i bagiennych. Spotkać tu można m. in.:
▶ ▶ s ł o d k o w o d n e m a k r o f i t y (Potametea R.Tx. et Prsg):
––
––
––
––
––
wywłócznik okółkowy (Myriophyllum verticillatum L.);
żabiściek pływający (Hydrocharis morsus-ranae L.),
osoka aloesowata (Stratiotes aloides L.);
grzybienie białe (Nymphaea alba L.),
grążel żółty (Nuphar lutea L.);
▶ ▶ s z u w a r y (Phragmitetea R.Tx et Prsg):
13
Ibidem, s. 22.
I. Położenie geograficzne, klimat i środowisko przyrodnicze
97
–– skrzyp bagienny (Equisetum fluviatile L.), szczaw lancetowaty (Rumex hydrolapathum Huds.), manna mielec (Glyceria maxima Hartm.); trzcina pospolita
(Phragmites australis Cav.);
▶ ▶ s z u w a r y w i e l k o t u r z y c o w e (Magnocaricion Koch): – kosaciec żółty
(Iris pseudacorus L.), turzyca błotna (Carex acutiformis L.), mozga trzcinowata
(Phalaris arundinacea L.), przytulia błotna (Galium palustre L.), szalej jadowity
(Cicuta virosa L.), jaskier wielki (Ranunculus lingua L.);
– – s z u w a r t u r z y c y b ł o t n e j (Caricetum acutiformis Sauer) – turzyca
błotna (Carex acutiformis L.);
– – s z u w a r m o z g o w y (Phalaridetum arundinaceae Koch): – mozga
trzcinowata (Phalaris arundinacea L.);
▶ ▶ s z u w a r y w ł a ś c i w e (Phragmition Koch): ChAll. – kropidło wodne
(Oenanthe aquatica L.), rzepicha ziemnowodna (Rorippa amphibia L.), strzałka
wodna (Sagittaria sagittifolia L.);
– – s z u w a r t r z c i n y p o s p o l i t e j (Phragmitetum australis Gams): –
trzcina pospolita (Phragmites australis Cav.);
– – s z u w a r m a n n y m i e l e c (Glycerietum maximae Hueck ): – manna
mielec (Glyceria maxima Hartm.);
– – s z u w a r s k r z y p o w y (Equisetum limosi Steffen): – skrzyp bagienny
(Equisetum fluviatile L.)14.
Bogata szata roślinna Kanału Zimny Potok daje schronienie i pożywienie wielu
gatunkom zwierząt, a w szczególności tym, które objęte zostały ochroną. Wśród
chronionych przedstawicieli świata fauny dostrzec można m.in. łabędzia niemego
(Cygnus olor Gmelin), żabę trawną (Rana temporaria L.), padalca (Anguis fragilis
L.), a także bobra europejskiego (Castor fiber L.).
Warunki panujące w środowisku wodnym wyraźnie różnią się od lądowych
(woda dłużej się nagrzewa, ale też dłużej trzyma ciepło). Pory roku przechodzą
tu bardzo płynnie. Pierwsze oznaki p r z e d w i o ś n i a zaobserwować można
niekiedy nawet na przełomie stycznia i lutego. W lasach pojawiają się pąki
liści drzew liściastych i białe kwiaty zawilca gajowego (Anemone nemorosa L.).
Nad Zimnym Potokiem kwitnie knieć błotna (Caltha palustris L.), można też
zauważyć charakterystyczne wiosenne pędy skrzypu bagiennego (Equisetum
fluviatile L.) i szablaste liście kosaćca żółtego (Iris pseudacorus L.). Z dna zbiornika wypływają tuż pod jego powierzchnię rozety osoki aloesowatej (Stratiotes
aloides L.). Zaczyna się okres wegetacji wielu gatunków roślin, m.in. trzciny
14
J. Jazownik, op.cit., s. 8.
98
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
pospolitej (Phragmites australis Cav.). P r z e d w i o ś n i e zauważyć można
już nawet w marcu. Wskaźnikiem jego rozpoczęcia jest pełne kwitnienie kaczeńców (Caltha palustris L.). Ponad wodę zaczynają wystawać charakterystyczne pierzaste liście kropidła wodnego (Oenanthe aquatica L.) i potocznika
wąskolistnego (Berula erecta Huds.) Pojawiają się ciemnobrunatne kwiatostany
turzycy błotnej (Carex acutiformis L.). P e ł n i a w i o s n y przypada na ogół
od maja do połowy czerwca. Znamionuje ją pojawienie się błękitnych kwiatów
niezapominajek błotnych (Myosotis palustris L.), żółtych kosaćca żółtego (Iris
pseudacorus L.) i białych gwiazdnicy sinej (Stellaria palustris Retz.). Ponad
powierzchnią wody zakwitają pierwsze kwiaty grążela żółtego (Nuphar lutea
L.). Wraz z nadejściem lata następuje najbujniejsza wegetacja. W c z e s n e
l a t o rozpoczyna się w czerwcu. W lasach zakwita robinia akacjowa (Robinia
pseudacacia L.). Nad brzegiem Kanału zaczynają biało kwitnąć osoka aloesowata (Stratiotes aloides L.), grzybienie białe (Nymphaea alba L.), przytulia
błotna (Galium palustre L.) i kropidło wodne (Oenanthe aquatica L.). Turzyce
i wiechlinowate wytwarzają kwiatostany. P e ł n i a l a t a to z reguły okres od
lipca do połowy sierpnia. Nad wodą można zauważyć kwiaty strzałki wodnej
(Sagittaria sagittifolia L.) oraz zebrane w charakterystyczne baldachy kwiaty
potocznika wąskolistnego (Berula erecta Huds.) i szaleju jadowitego (Cicuta
virosa L.). Wtedy najpełniej rozkwita większość gatunków roślin. W c z e s n a
j e s i e ń przypada na wrzesień. Jest to czas, kiedy przyroda pomału zamiera.
Nad Zimnym Potokiem większość gatunków kończy okres kwitnienia. Można
jeszcze zaobserwować bladoróżowe kwiaty przetacznika bobownika (Veronica
anagallis L.) i fioletowe tarczycy pospolitej (Scutellaria galericulata L.). Nadal
biało kwitnie mięta wodna (Mentha aquatica L.).
Ciekawe wnioski można wyciągnąć, porównując rezultaty współczesnych
spostrzeżeń z przytaczanymi przez Bernatowicza i Wolnego (Botanika dla limnologów i rybaków, Warszawa 1974) wynikami obserwacji dokonanych w latach
1955-1959. Pół wieku temu przedwiośnie zaczynało się w Polsce w drugiej dekadzie kwietnia, natomiast obecnie – trzy miesiące wcześniej. Wczesne nadejście
wiosny spowodowane było przede wszystkim łagodną zimą oraz postępującym
ociepleniem klimatu. Zjawiska te bardzo wyraźnie zaznaczają się w województwie lubuskim, które leży na „polskim biegunie ciepła”15.
15
Ibidem, s. 9.
II. DZIEJE ŁĘŻYCY DO ROKU 1945
1. Dzieje najdawniejsze
Łężyca jest liczącą dziś ok. 1850 mieszkańców wioską, położoną na północ od
Zielonej Góry, bezpośrednio przylegającą do stolicy Ziemi Lubuskiej. Istnieją
różne hipotezy na temat tego, skąd miejscowość wywodzi swe miano. Po pierwsze, przypuszcza się, że nazwa wsi pochodzi od słowa „Łączyca”, utworzonego
od nazwy – położonej na zachód od miejscowości – rzeki „Złotej Łączy” lub
wywodzącego się od słowa „łąka”. Po drugie, uznaje się – a czynią tak badacze
niemieccy – że pierwotna nazwa miejscowości brzmi „Lansitz” i nawiązuje
swą genezą do nazwiska rodu, który w XV i XVI wieku był właścicielem wsi,
a mianowicie rodu von Lesslau1. Niewykluczone jednak, że nazwa miejscowości wywodzi się od słowa „łęgi”, która oznacza nizinne, podmokłe tereny
lub – po prostu – łąki.
Tereny, na których u schyłku średniowiecza wzniesiona została wioska,
na progu tysiąclecia zamieszkiwało śląskie plemię Dziadoszan. W czasach
już historycznych znalazły się one w obrębie państwa Mieszka I i pierwszych
Piastów. W okresie rozbicia dzielnicowego należały one do księstwa Piastów
żagańsko-głogowskich2.
Wśród historyków nie ma zgody co do tego, kiedy Łężyca została założona.
Zasłużony badacz historii regionu Witold Towpik stwierdza:
Osada była stosunkowo późno lokowana. Stwierdzenie to można poprzeć faktem,
iż nie jest wymieniana w „Regestrze Głogowskim” z 1305 roku ani w „Obwiesz1
Zob. na ten temat: W. Towpik, Gmina Zielona Góra. Zarys dziejów jej wsi i informacja o pracy Rady Gminy
w kadencji 1990-1994, Zielona Góra 1994, s. 53.
2
Zob. na ten temat H. Szczegóła, Z przeszłości Zielonej Góry, [w:] idem, Zielona Góra. Rozwój miasta
w Polsce Ludowej, Poznań 1984, s. 13.
100
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
czeniu Awiniońskim” z 1376 roku. Osada prawdopodobnie była założona dopiero
w poł. XIV wieku3.
Tymczasem w świetle badań Krzysztofa Garbacza pierwsze wzmianki historyczne o Łężycy pojawiają się w r. 13004.
Nazwa wsi późno uwidoczniona została na mapach. Po raz pierwszy zaznaczona została bodaj w wydanym w 1750 r. Atlasie Śląska, który opracowany
został na podstawie pomiarów dokonanych przez Johanna Wolfganga Wielanda
w latach 1724-1725 oraz skorygowanych i uzupełnionych w latach 1736-1740
przez Matthäusa Schubartha. Wieś notowana jest jako owalnica, w odróżnieniu
od Drzonkowa będącego wielodrożnicą, Kiełpina stanowiącego ulicówkę oraz
innych pobliskich miejscowości, będących łańcuchówkami5.
Tereny dzisiejszej wsi, usytuowane w pobliżu Zielonej Góry, zasadniczo
dzieliły historyczne losy miasta. W r. 1246 tereny te stały się własnością Bolesława II Rogatki, syna Henryka Pobożnego. W r. 1249 Rogatka sprzedał je
wraz z całą Ziemią Lubuską arcybiskupowi magdeburskiemu Wilbrandowi
w zamian za pomoc zbrojną. W 1312 r. władzę nad terenami, na których wznosi
się obecna wieś, objął książę żagański, głogowski i poznański – Henryk IV.
Władzę tę uzyskał on w wyniku sukcesji po Henryku III głogowskim. Od
1344 r. Henryk IV był lennikiem Czech6.
2. W granicach Czech
Na mocy układu zawartego w 1339 r. w Wyszehradzie i w Krakowie oraz w 1348
w Namysłowie Zielona Góra i jej okolice znalazły się poza granicami Królestwa
Polskiego. Pozostawały jednak nadal pod rządami Piastów głogowskich, lenników króla czeskiego Jana Luksemburskiego. Władzę nad Zieloną Górą i jej
okolicami sprawowali kolejno Henryk V Żelazny (zm. 1369), jego syn – Henryk
VIII (zm. 1397) oraz wnuk – Henryk IX. Po śmierci Henryka IX rządy przejął
jego syn książę Henryk XI. Nie był on wierny linii politycznej przodków. Nie
chcąc dopuścić, aby po jego śmierci Śląsk dostał się w ręce Węgrów, ożenił się
w 1472 r. z siedmioletnią Barbarą, córką elektora brandenburskiego Albrechta.
Zapisał przy tym młodej małżonce wszystkie posiadane dobra na wypadek swej
3
W. Towpik, op. cit., s. 53.
K. Garbacz, Archeologiczne i historyczne ślady rozwoju osadnictwa w regionie zielonogórskim, [w:] Historia
Zielonej Góry. Dzieje miasta do końca XVIII wieku, red. W. Strzyżewski, Zielona Góra, s. 38-39 i 41.
5
A. Cincio, Zielona Góra i powiat zielonogórski na dawnych mapach, „Studia Zielonogórskie” 2006, t. XII,
s. 22.
6
J.P. Majchrzak, Zielonogórscy Henrykowie, „Studia Zielonogórskie” 1999, t. V, s. 17-19.
4
II. DZIEJE ŁĘŻYCY DO ROKU 1945
101
bezpotomnej śmierci7. Gdy ów ostatni z Piastów w księstwie głogowskim zmarł
22 lutego 1476 r., doszło do tzw. wojny sukcesyjnej. W konflikcie zbrojnym
uczestniczyli król Węgier Maciej Korwin wraz z Janem II Żagańskim, król
Czech Władysław Jagiellończyk i margrabia brandenburski Albrecht (ojciec
Barbary, żony Henryka XI). W rezultacie walk władzę nad Zieloną Górą i jej
okolicami objął Władysław II Jagiellończyk, król Czech i Węgier. Władca
ten przekazał księstwo głogowskie, a wraz nim Zieloną Górę i pobliskie wsie,
najpierw Janowi Olbrachtowi, a później Zygmuntowi I Staremu.
Pierwszym właścicielem Łężycy wymienianym w dokumentach z 1398 r.
była rodzina von Lesslau (Lesslaw), mająca swą rezydencję w pobliskim Zagórzu. Rodzina ta powiązana była z dworem książąt głogowskich. Siegmund
von Lesslau piastował urząd nadwornego kuchmistrza księcia Henryka IX
oraz Henryka X. W roku 1422 r. wieś została podzielona. 18 sierpnia tego roku
mieszczanie zakupili od Fritscha, Hansa i Willego Lesslawów część Łężycy,
„z wszystkimi korzyściami, sądami, prawami, daninami, zobowiązaniami,
służbami i sołectwem”8.
W 1523 r. Assmann von Lesslau na Zagórzu sprzedał swój udział w Łężycy
miastu za kwotę 632 marek, w 1529 r. Hans, Valentin i Assman zastawili posiadłości kolejnych czterech chłopów za 160 marek. Te i pozostałe jeszcze w rękach
rodziny grunty przeszły ostatecznie w ręce miasta w 1543 r. Sprzedaży ostatniej
części wioski dokonał Valentin von Lesslau za 1100 talarów niemieckich9.
Łężyca była wsią, której wykup przez Zieloną Górę trwał łącznie ponad
100 lat, a więc najdłużej spośród wszystkich posiadanych przez miasto wiosek.
W każdym razie od tej pory osada rozwijała się jako typowa podmiejska wieś
kameralna, tj. odprowadzająca dochody i opłaty dzierżawne do kasy miejskiej.
Miasto uzyskało więc prawo do wolnego korzystania z „upraw winorośli, wypasu
bydła, prawa dysponowania budynkami mieszkalnymi, zagrodami, łachami
[wyspami rzecznymi], młynami, strumieniami, jazami, czynszami, płodami,
lennami, regaliami i posługami”, a wieś zakupiono wraz ze wszystkimi „prawami, czynszami, posługami, sołectwami, chłopami, zagrodnikami, polami,
łąkami, rzekami, jeziorami, stawami, groblami, łowiskami, lasami, drewnem,
trawą i innymi przywilejami na zasadzie dziedziczności i wyłączności”. Zielona
Góra uzyskała wówczas ponadto rozszerzenie praw łowieckich oraz do wyrębu
7
Ibidem, s. 20-22.
K. Benyskiewicz. Zielona Góra w średniowieczu do końca XV wieku, [w:] Historia Zielonej Góry …, t. 1, s. 98.
9
Zob. J.G. John, H.A. Pilz, Kronika lub krótkie opisanie dziejów Zielonej Góry z lat 1222-1881, tłum J. Kuczer,
Zielona Góra 2005, s. 32; A. Foerster, Geschichtliches von der Dörfen des Grünberger Kreis, Grünberg 1905,
s. 58-59.
8
102
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
lasu wokół Łężycy. Dokument potwierdził zastępca starosty księstwa śląskiego,
Hans von Schlichting na Rudnej. Ostatecznie prawa do Łężycy, łącznie dziewięć
części wraz z częścią Zawady, potwierdził 1 lutego 1544 r. w Pradze Ferdynand I.
W Łężycy mieszkało 17 chłopów i 14 zagrodników10. Wraz z nabyciem przez
miasto nowych terenów ustały ciągłe spory między mieszkańcami Zielonej
Góry a właścicielami Łężycy o prawo wyrębu lasu i wypasania bydła, których
rozjemcami nierzadko musieli stawać się panujący władcy. Uzyskawszy prawa
do wsi miasto czerpało profity m.in ze znajdującej się na jej terenie postrzygalni
(manufaktury zajmującej się wykańczaniem sukna), a także z plantacji winorośli
oraz ze sprzedaży drewna budowlanego oraz drewna na opał.
Od najdawniejszych czasów mieszkańcy Łężycy zajmowali się uprawą winorośli. Pierwsze wzmianki o tutejszych plantacjach pojawiają się w aktach
katastralnych wsi z r. 1543. Winnice łężyckie należały do najbardziej na północ
wysuniętych plantacji w Europie. Intensyfikacja prowadzonych tam upraw
nastąpiła za czasów Henryka IX. W r. 1466 sprowadził on z Węgier, Austrii
i Francji nowe gatunki winorośli. Wśród produkowanych z nich trunków
sławne stały się zwłaszcza wina tramińskie (od miasta Tramina w Tyrolu)11.
Szczególnie pomyślny dla upraw winnych stał się schyłek XV w. Zadecydowały o tym zarówno łagodne zimy, jak też sprzyjające plantatorom działania
władców. Na przykład w r. 1472 zbiór okazał się tak obfity, że doprowadził
w rezultacie do poważnej obniżki cen. Ceny te zeszły do 6 fenigów za jedną
kwartę. Okres prosperity przerwany został na skutek wojny sukcesyjnej. W ich
toku Ziemia Lubuska grabiona była przez rozpasane wojska różnych walczących
stron. Kilka lat trwała odbudowa winnic. Wyjątkowo urodzajny okazał się
rok 1484. Ilość wyprodukowanego wina była tak wielka, że zabrakło beczek
na jego przechowywanie. Za pustą beczkę dawano zawartość pełnej. Nastąpił
gwałtowny spadek cen wina. Wiadro saskie (ok. 67 litrów) trunku można było
otrzymać za jedno jajko12.
3. Pod rządami Habsburgów
Jak wspomnieliśmy, w 1. połowie XVI w. wioska wraz z przylegającymi do niej
gruntami, winnicami i lasami została przez ród von Lesslau sprzedana Zielonej
Górze. Zmianom własnościowym towarzyszyły istotne zmiany polityczne.
10
Zob. na ten temat J. Kuczer, Miasto cesarskie. Zielona Góra za czasów panowania dynastii Habsburgów
(1526-1740), [w:] Zielona Góra…, t. 1, s. 225.
11
W. Korcz, Dzieje społeczno-gospodarcze, [w:] Zielona Góra. Przeszłość i teraźniejszość, red. M. Szczaniecki,
J. Wąsicki, Poznań 1962, s. 109-110.
12
Idem, Z najstarszych tradycji uprawy zielonogórskich winorośli, „Studia Zielonogórskie” 1996, t. 2, s. 28.
II. DZIEJE ŁĘŻYCY DO ROKU 1945
103
Oto 29 sierpnia 1526 r. w bitwie z Turkami pod Mohaczem śmierć poniósł
Ludwik Jagiellończyk, syn i następca Władysława Jagiellończyka. Na mocy
układu zawartego w Wiedniu w 1515 r. pomiędzy Zygmuntem Starym, cesarzem
habsburskim Maksymilianem i Władysławem Jagiellończykiem dziedzictwo
Jagiellonów w razie ich bezpotomnej śmierci w Czechach i na Węgrzech przeszło pod władzę nieprzyjaznej wobec Polski niemieckiej dynastii Habsburgów.
Zielona Góra i jej okolice wraz z całym księstwem głogowskim została zastawiona von Bibersteinowi. Zastaw ten po trzech latach został wykupiony, ale
wkrótce księstwo głogowskie ponownie zostało zastawione księciu legnickiemu
Fryderykowi II za sumę przekraczającą 60 tysięcy guldenów w zlocie. Od tego
momentu Zielona Góra i pobliskie wioski stały się własnością Fryderyka II.
W tym czasie na tereny Ziemi Lubuskiej dociera reformacja. Czołowym
głosicielem nowych idei religijnych w Zielonej Górze stal się Paul Lemberg,
syn sukiennika z Żar, który studiował w Wittenberdze. Otrzymawszy parafię
w Winnym Grodzie, Lemberg porzucił duchowne szaty i energicznie przystąpił
do upowszechniania idei Lutra. Wprowadził ewangelicką mszę, zlikwidował
nieszpory, święta apostolskie i maryjne, spowiedź uszną. Udało mu się rozszerzyć wpływy reformacji na wszystkie okoliczne wsie13. Również większość
mieszkańców Łężycy przeszła na protestantyzm14. W 1591 roku ewangelicy
wznieśli w okolicach dzisiejszego Placu Słowiańskiego kościół pw. Św. Trójcy.
Mieszkańcy Łężycy od r. 1588 brali udział w finansowaniu i wznoszeniu budowli.
Weszli oni w skład nowo utworzonej parafii. Nawiasem mówiąc, wcześniej
łężyczanie uczęszczali do kościoła katolickiego w Zagórzu.
Kościół pw. Świętej Trójcy zyskał miano „polskiego”, ponieważ uczęszczali do niego licznie zamieszkujący Zieloną Górę oraz pobliskie wioski
Polacy, dla których głoszono tu kazania w języku narodowym. Pierwszym
administratorem i pastorem kościoła był Jan Ramnicki, który pełnił swój
urząd do 1636 r.
W latach 1620-1646 Zielona Góra i okolice stały się areną działań zbrojnych
prowadzonych w ramach wojny trzydziestoletniej. W ich wyniku miasto oraz
wsie Ochla, Świdnica oraz Nowy i Stary Kisielin uległy znacznemu zniszczeniu. Łężyca szczęśliwie ocalała z pożogi wojennej. Po zakończeniu wojny wieś
znalazła się w granicach Austrii, rządzonej przez dynastię Habsburgów.
13
Idem, Dzieje polityczne, [w:] Zielona Góra. Przeszłość i teraźniejszość, s. 100. Zob. też D. Dolański, Z dziejów
reformacji w Zielonej Górze, „Studia Zielonogórskie”, t. 1, Zielona Góra, s. 71-72.
14
O. Wolff, Geschichte der evangelischen Stadt- und Landgemeinde Grünberg von den Zeiten der Reformation
bis zum ersten schlesischen Frieden 1742. Levysohn und Siebert, Grünberg 1841. Zob. też H. Schmidt von,
Geschichte der Stadt Grünberg, Schles[ien], Grünberg 1922, s. 77.
104
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Katolicki cesarz Austrii Ferdynand II postanowił wykorzenić protestantyzm z ziem, którymi władał. Na mocy jego decyzji kościół pw. Świętej Trójcy
przeszedł pod zarząd parafii katolickiej. W 1651 r. odebrano go protestantom,
a w początkach XIX w. został rozebrany. Luteranie z podmiejskich wsi zaczęli
uczęszczać na nabożeństwa za granicę Śląska do tzw. „kościołów granicznych”.
Mieszkańcy Łężycy udawali się potajemnie do Czerwieńska w Brandenburgii,
gdzie w 1684 r. postawiono mały kościółek, zaś w 1709 r. zbudowano duży zbór,
który miał pomieścić luteran zza polskiej granicy15.
Dokonywane w Łężycy katolickie wizytacje biskupie zgodnie podkreślały, że
zdecydowana większość luterańska nie chce uczęszczać do katolickiego kościoła
pw. św. Jadwigi. Protokoły pokontrolne mówią też, że 1688 r. Łężyca posiadała
cmentarz, na którym stała drewniana kapliczka, w której przechowywano
najczęściej trumny i narzędzia. Obok kaplicy stała drewniana wieża, na której
wisiał niepoświęcony dzwon. Za dzwonienie w czasie pogrzebu pobierano
opłatę na utrzymanie cmentarza16. Wieża w 1976 r. została odrestaurowana
i funkcjonuje do dziś.
W 2. połowie XVII w. Zielona Góra stała się widownią „procesów czarownic”. W 1654 r. ofiarą fanatyzmu padła 84-letnia mieszkanka Łężycy Katharina
Funcke17. Jak podaje Jarochna Dąbrowska-Burkhardt, proces Funcke, „byłej
matki kąpiącej”, gdyż tak nazywano wówczas położną (z uwagi na fakt, że to
ona „kąpie dziecko zaraz po narodzeniu”), był jednym z nielicznych na Śląsku
„przypadków położnych” i miał on charakter indywidualny, tzn. nie pociągnął
za sobą dalszych aresztowań i prześladowań18.
Proces starej Funcke rozpoczął się w 1652 r. W celu udokumentowania wysuniętych wobec niej zarzutów przesłuchano kilkunastu świadków. Pierwsze
zarzuty, które jej postawiono, dotyczyły czarów na szkodę małżeństwa Ursuli
i Matta (Mateusza) Stiche z Łężycy. U małżeństwa tego Katharina były na
służbie i miała tam spędzić resztę swego życia. W opracowaniach historycznych
pojawiają się przypuszczenia, że chłopi chcieli pozbyć się starej kobiety, aby
uniknąć dawania jej dożywotniego utrzymania, więc wystąpili wobec niej
z posądzeniami o sprawowanie czarów19.
15
W. Towpik, op. cit., s. 56.
Ibidem.
17
Opisujący procesy czarownic Hugon Schmidt w swojej monumentalnej pracy o historii Zielonej Góry
notuje nazwisko oskarżonej łężyczanki jako „Katharine Functin” (zob. H. Schmidt, Geschichte der Stadt
Grünberg, Grünberg 1922, s. 218).
18
J. Dąbrowska-Burkhardt, Zielonogórskie procesy czarownic jako symbol złej magii i przesądów, „Studia
Zielonogórskie”, t. XVI, Zielona Góra 2010, s. 37.
19
Ibidem, s. 36-37.
16
II. DZIEJE ŁĘŻYCY DO ROKU 1945
105
25 września 1652 r. Urszula zeznała przed Sądem Miejskim w Zielonej Górze,
że przed pięciu laty Katarzyna Funcke wzięła (skradła) od niej jajo, a kiedy ta
upomniała się o nie, otrzymała odpowiedź, że to jajo będzie ją drogo kosztować.
Już następnego dnia zachorowała jej krowa. Choroba ta trwała osiem dni, w czasie
których sierść opadła krowie do kolan, a pot jej cuchnął. Urszula poprosiła o radę
sąsiadkę. Ta orzekła, że na krowę rzucono urok. Co więcej, Urszuli zdechła jeszcze
jedna krowa i dwa woły, a przez dziesięć tygodni nie mogła zrobić masła. 14 dni
przed Zielonymi Świątkami 1652 r. młoda krowa goniła się jak wściekła. Ludzie
radzili, aby ją wydoić przez jedwab, a następnie jedwab ten wrzucić do ognia. Stara Funcke jedwab z ognia wyciągnęła, a następnie przetarła nim oczy zwierzęcia
i wtedy krowa na nowo dała trochę mleka. Gdy przed rokiem Urszula piekła chleb,
stara Funcke wzięła ogień z pieca chlebowego i roznieciła go na podwórzu. Wskutek tego czaru przez cały rok piec bardzo lichej [elendes] jakości chleb wypiekał20.
Ponadto w r. 1652, gdy bydło po raz pierwszy zostało wygnane z obory,
Funcke obeszła je wkoło i od tego czasu Urszula nie miała już szczęścia. Dwie
krowy zrzuciły płód i wciąż nie mają cieląt. Poza tym Funck groziła Urszuli,
że pożywienia i masła zostanie jej tylko tyle, ile zmieści w dłoni. Na koniec
oskarżająca kobieta powiedziała, że latem Funcke przez kilka dni z rzędu wzniecała ogień na rozstajach dróg. Ogień ten w dzień Filipa Jakuba na podwórze
Christofa Beckerna potajemnie przenosiła21.
Kolejnym świadkiem występującym przeciwko Funcke był Abraham König.
2 października 1652 r. zeznał on, że przed Bożym Narodzeniem 1651 r. żona
jego trochę podupadła na zdrowiu. Na pomoc wezwał starą Funcke, która,
przybywszy, chorą wykąpała, a potem przy jej łóżku wykopała dołek. Włożyła
do niego kamyczki wielkości fasoli i przykryła je kamieniem o rozmiarach
dłoni. Na pytanie Königa, co robi, odpowiedziała, że tak samo jak ten górny
kamień nie będzie wylęgał innych, tak samo w przyszłości żadna czarownica
nie zaczaruje jego żony ani też nie wyrządzi jej żadnej krzywdy22.
Łężyca jako wieś kameralna podlegała Sądowi Miejskiemu w Zielonej Górze.
Pierwsze przesłuchanie oskarżonej odbyło się 28 września 1652 r. Starej Funcke
postawiono trzydzieści pytań, sformułowanych na podstawie zeznań świadków.
Oskarżona odpowiadała jak na swój wiek zupełnie przytomnie i bez zarzutu.
O przebiegu następnych przesłuchań nie zachowały się żadne wiadomości.
Proces trwał przez cały rok 165323.
20
22
23
21
H. Schmidt, op. cit., s. 219. Zob. też: W. Korcz, Wspólniczki diabła…, s. 54-55.
H. Schmidt, op. cit., s. 219-220.
Ibidem, s. 220.
Ibidem.
106
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
J. Dąbrowska-Burkhardt zauważa, że proces przeciwko Katherine Funcke
kontrolowali zarówno ławnicy wrocławscy, jak i fakultet prawniczy z Frankfurtu
nad Odrą, co oznaczało, że sąd zielonogórski potraktował przypadek starej
łężyczanki jako szczególnie trudny24. Cytowana autorka dodaje:
W listopadzie 1653 roku jako dowód przeciw Funcke oceniono fakt, że ma na głowie osiem torbieli galaretowatych okołostawowych, czyli ganglionów, z których
dwa były tak duże jak „jajka młodej kury” oraz to, że w czasie tortur „zaczęła
mocno spać” […]. Funke przesłuchiwano raz w nocy 11 listopada i dwukrotnie
12 listopada, przy czym ostatnie przesłuchanie połączono z rozciąganiem na
drabinie. W czasie tortur Katharina wyznała, że ma układ z diabłem i romansuje
z nim. Diabła opisała jako czarnego mężczyznę w mysim ubraniu, a nazywać
miał się Hänsel, czyli Jasiek. Odwiedzał ją trzy razy, ale nie przeżyła z nim
rozkoszy, a wręcz przeciwnie, za każdym razem chorowała i nie mogła nic jeść
[…]. W czasie tortur zaprzeczyła zarzutowi wylotu na sabat czarownic. Był to
ważny punkt przesłuchania, gdyż wspólny wylot na sabat miałby w konsekwencji
zgodnie z nauką o czarownicach pociągnąć za sobą denuncjacje dalszych kobietczarownic, do czego jednak nie doszło dzięki stanowczości Kathariny, która
zgodnie z orzeczeniem została skazana na śmierć w ogniu 9 stycznia 1654 roku.
Wyrok ten został jednak ze względu na jej wiek złagodzony, tak że miała wcześniej zostać stracona mieczem25.
W późniejszym czasie procesami o sprawowanie czarów objęto wiele kobiet
z Zielonej Góry i okolicznych wiosek. Wśród nich znalazła się m.in. Anna
Jeschke, którą poddano m.in. próbie wody (tj. zanurzaniu w stawie w celu
sprawdzenia, czy woda wyrzuci grzeszne ciało). Staw ten znajdował się miedzy ulicami Drzewną, Licealną a Aleją Konstytucji i nazywany był „poidłem
dla świń”. Ponieważ był on płytki, więc wynik „próby” był w zasadzie z góry
przesądzony”26. Pod wpływem tortur Anna Jeschke przyznała się m.in. do tego,
że jako czarownica bywała Łysej Górze, działała w porozumieniu z diabłem
oraz, sprzedawszy mu ciało i duszę, przez cztery lata nierząd z nim uprawiała,
nadto uśmierciła troje dzieci swego szwagra, a co więcej – zabiła Krzysztofa
Klicha z Łężycy27. Za swe winy została spalona żywcem w Przylepie 5 września
1633 r.28 Tradycyjnie wyrok wykonywano na położonej między Przylepem
a Łężycą Górze Mystka.
24
26
27
28
25
J. Dąbrowska-Burkhardt, op. cit., s. 37.
Ibidem, s. 38-39.
Ibidem, s. 37.
W. Korcz, Wspólniczki diabła…, s. 62.
J. Dąbrowska-Burkhardt, op. cit., s. 42.
II. DZIEJE ŁĘŻYCY DO ROKU 1945
107
Spalenie czarownicy, grafika Roberta Jurgi. Źródło: A. Toczewski, Zielonogórskie czarownice, „Museion”
2008, nr 22, s. 11.
108
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
W XVII wieku prawo było surowe. Przekonał się o tym m.in. mieszkaniec
Łężycy Jacoba Haussler, który za pobicie matki został w 1695 roku skazany
na dyby29.
4. Pod panowaniem pruskim
W 1740 r. cały Śląsk został zajęty przez Prusy. Oznaczało to koniec panowania
Austrii na jego terenach. W 1741 r. król pruski Fryderyk II zmienił podział
administracyjny. Utworzył powiat zielonogórski oraz wydzielił w jego ramach
okręgi wiejskie. Łężyca wraz z Chynowem, Krępą, Zawadą, Wilkanowem
i Wysoką znalazła się w obrębie kamery miejskiej w Zielonej Górze. Luteranie
łężyccy razem ze współwyznawcami z Płotów, Przylepu, Zagórza i Wysokiej
weszli w skład parafii ewangelickiej w Czerwieńsku. Katolicy natomiast należeli
do parafii katolickiej pw. św. Jadwigi w Zielonej Górze30.
Polityka agrarna Fryderyka Wielkiego, a w szczególności dotowanie istniejących winnic, sprawiła, że na pewien czas nastąpiło ożywienie łężyckiej
gospodarki. Zostało ono zakłócone na skutek wojny siedmioletniej (1756-1763).
W czasie jej trwania, 23 września 1760 r. do Łężycy wtargnęła grupa kozaków
ze stacjonującego w pobliskiej Krępie korpusu rosyjskiego gen. Czernyszewa.
Rosjanie splądrowali wieś oraz spalili część zabudowań31.
Po zakończeniu wojny Łężyca z wolna się odbudowywała. W 1765 r. liczyła
ona 57 zagród chłopskich. Funkcjonowała w niej szkoła ewangelicka, w której
zajęcia prowadził etatowy nauczyciel. Wieś posiadała majątek, w skład którego
wchodziły grunty, łąki, lasy, winnice oraz zabudowania gospodarcze. Należał
także do niego folwark w Wysokim. Wartość łężyckiego majątku wyceniano
na 8.500 talarów, co stawiało go pośród mniejszych w powiecie. Znany był on
w okolicy przede wszystkim z produkcji owiec. Owczarnia w Łężycy liczyła
w XVIII w. ok. 500 sztuk zwierząt32.
Winnice w Łężycy były położone za obrębem wschodniej części wsi na
rozległym wzgórzu, wznoszącym się na 120 m n.p.m. Spośród osad kamery
zielonogórskiej oraz pozostałych wsi podmiejskich, Łężyca posiadała największy areał winnic. Zajmowały one ok. 150 ha powierzchni. Nasłonecznienie
wzgórz sprawiało, że winogrona z Łężycy uznawane były za dobre i stosunkowo
słodkie33. Winnice dawały zatrudnienie sporej części mieszkańców wioski.
29
31
32
33
30
J. Kuczer, op. cit. , s. 188.
W. Towpik, op. cit., s. 56.
Ibidem, s. 56.
Ibidem, s. 56-57.
Ibidem, s. 54.
II. DZIEJE ŁĘŻYCY DO ROKU 1945
109
Za pracę uzyskiwali łężyczanie wynagrodzenie z kasy miejskiej. Pod koniec
XVIII w. pracę na winnicach regulowała ustawa miejska wydana 21 czerwca
1797 r. Według niej rok podzielony został na dwa sezony: Od Zwiastowania
(25 marca) do Michała (29 września) i od Michała do Marcina (11 listopada).
W pierwszym okresie dzień pracy ustalono na 12 godzin (1 godz. dodatkową
wliczano na przerwę obiadową), w okresie drugim natomiast – na 10 godzin.
W pierwszym okresie dzień pracy trwał do godz. 6.00 do 18.00. W pierwszym
okresie dniówka wynosiła: dla mężczyzn 6, a dla kobiet 5 sgr. W drugim zaś dla
mężczyzn 5, dla kobiet 4,5 sgr. Najwyższą dniówkę otrzymywali mistrzowie,
zwani winogrodnikami. Płacono im przez cały rok 7 sgr za dzień pracy. Nowo
przyjęty pracownik miał obowiązek przepracowania całego roku, a z pracy
mógł być wydalony jedynie za wykroczenia i niesumienność34.
Do lat 30. XIX stulecia wino produkowane w Łężycy i innych podzielonogórskich wioskach było niezbyt czyste. Przerabiano bowiem – jak stwierdza
reskrypt głogowskiej kamery – grona nie myte, nie oddzielone od łodyg, pokryte kurzem, pajęczynami oraz pasożytami. Dopiero po 1830 r. uzyskiwano
wina wartościowsze. Równocześnie przedstawiciele władz miejskich zaczęli
bardziej dbać o to, aby winiarze odprowadzali podatki zgodnie z wysokością
dochodów uzyskanych z plantacji. W tym celu wyznaczali dzień winobrania
i asystowali przy pracy winiarzy35.
Na początku XIX w. Ziemia Lubuska znowu stała się areną działań wojennych. W r. 1805 Zielona Góra i jej okolice znalazły się na szlaku przemarszów
armii Napoleona. Do końca stycznia 1809 r. pozostawały one pod okupacją
wojsk francuskich i zmuszone były ponosić ciężary kontrybucji.
Klęski doznane przez armię pruską w czasie kampanii napoleońskiej wymusiły na królu Fryderyku Wilhelmie III wprowadzenie szeregu reform. Do najważniejszych z nich należało zniesienie poddaństwa. Z końcem 1907 r. chłopi
z Łężycy – podobnie jak z innych podzielonogórskich wsi kameralnych – zostali
zwolnieni od zależności poddańczej36.
Wojska napoleońskie ponownie przetoczyły się przez te tereny w okresie
wojny francusko-rosyjskiej w latach 1812-1813. W tym czasie zarekwirowały one
50 tysięcy litrów wina pochodzącego z winnic będących własnością Zielonej
Góry. 12 czerwca 1813 r. podczas odwrotu „Wielkiej Armii” w Zielonej Górze
34
Ibidem, s. 55. Zob. też. T. Bujkiewicz, Uprawa winorośli i winiarstwo w XIX i I połowie XIX wieku, „Studia
Zielonogórskie”, t. 10, s. 39.
35
W. Korcz, Dzieje społeczno-gospodarcze…, s. 114.
36
Zob. na ten temat T. Nodzyński, Dzieje polityczno-ustrojowe miasta w latach 1806-1914, [w:] Historia
Zielonej Góry. Historia miasta w IX i XX wieku, t. 2, s. 18. 110
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
i pobliskich wioskach kwaterował ponad trzydziestotysięczny korpus francuski pod dowództwem marszałka Victora księcia Belluno. W lipcu korpus ten
wizytowany był przez pasierba Napoleona, wicekróla Włoch – Eugeniusza de
Beauharnais. W ramach wizytacji syn Józefiny 6 lipca gościł w Łężycy, a następnie w Wysokim, która była najdalej wysuniętym posterunkiem francuskim37.
Po wycofaniu się wojsk francuskich nastały długie lata spokoju. W tym
czasie nastąpił rozwój gospodarczy wsi, ale przebiegał on ze zmiennym szczęściem. W latach 1816-1830 sprzedano część miejskich winnic. W połowie lat 30.
rozpoczęto w obrębie łężyckiego majątku stawianie murowanych zabudowań
gospodarczych38. W r. 1830 zakończono rozpoczętą w 1812 r. budowę młyna
„Kleinműhle”39. W 1840 r. wybrukowano drogę prowadzącą do Zielonej Góry.
W celu zwiększenia dochodów i podniesienia efektywności gospodarczej w latach
1857-1872 dokonano parcelacji ziem majątku w Łężycy i folwarku w Wysokim.
Nowe rozwiązania ekonomiczne nie zapobiegły jednak ciągłemu kurczeniu się
areału winnic wiejskich. Głównym powodem upadku tych winnic był rozwój
przemysłu. Industrializacja pociągała za sobą ucieczkę ludności wiejskiej do
nowych, bardziej intratnych zajęć w miastach. Przyczyniła się ona także do
rozwoju komunikacji kolejowej, która umożliwiała import konkurencyjnych
w cenach win reńskich, mozelskich i węgierskich40.
Do ograniczania rozwoju łężyckiego winiarstwa przyczyniały się także
prześladowania religijne luteran, spośród których część zajmowała się uprawą
winnej latorośli. Należał do nich m.in. Paul Lehmann, który w 1841 r. wraz
z grupą luteran wyemigrował do Australii, gdzie rozpoczął produkcję wina,
mającego dziś międzynarodową renomę41.
Wprawdzie łężyckie plantacje zmniejszyły się, to trzeba jednak podkreślić, że
utrzymywały się one znacznie dłużej niż inne podzielonogórskie winnice. O ile
np. w latach 1809-1813 areał winnic w Zawadzie, Przylepie, Starym Kisielinie
czy Droszkowie skurczył o 56-63%, o tyle w Łężycy spadek wielkości plantacji
wynosił w tym okresie 36,5 %. W każdym razie w 1908 r. Łężyca posiadała
największy w powiecie zielonogórskim areał winnic, wynoszący 64,20 ha,
w 1913 r. było ich już tylko 40,60 ha. W okresie wojennym zostały one niemal
całkowicie zlikwidowane42.
37
39
40
41
42
38
W. Towpik, op. cit ., s. 57.
Ibidem, s. 57.
K. Wundtke, Die Inventare der nichtstaatlichen Archive Schlesiens, Breslau 1908, s. 11.
W. Towpik, op. cit., s. 55.
A. Maksymowicz, Australijskie wino – zielonogórski rodowód, „Museion” 2008, nr 22, s. 7.
W. Towpik, op. cit ., s. 56.
II. DZIEJE ŁĘŻYCY DO ROKU 1945
111
W 1840 r. łężycki młyn „Kleinműhle” został odkupiony przez spółkę sukienników Semler, Stams i Comp., a następnie przekształcony w przędzalnię43.
Przełom XIX i XX w. zapisał się na kartach historii regionu jako okres
przyspieszonego rozwoju gospodarczego podzielonogórskich wsi. W 1900 r.
Łężyca liczyła 606 mieszkańców, a ponadto 49 żyjących i pracujących w majątku. Łącznie więc zamieszkiwało ją 655 osób44. Budownictwo tradycyjne
(drewniane lub stosujące tzw. mur pruski) stopniowo zostało tu zastąpione
budownictwem murowanym. We wsi wzniesiono nowe kuźnie, piekarnię,
sklep i rzeźnię. W 1909 r. rozpoczęła działalność kasa bankowa. W r. 1910 we
wsi pojawiły się pierwsze telefony. W miarę intensywny rozwój miejscowości
przerwany został na skutek wybuchu pierwszej wojny światowej. Wówczas
większość mężczyzn znalazła się na froncie45.
Po zakończeni działań wojennych życie wioski powoli wracało do normy.
Stopa życiowa na Ziemi Lubuskiej była jednak zdecydowanie niższa niż w pozostałych częściach Niemiec, z tego względu ludność tego regionu masowo go
porzucała, aby znaleźć się w głębi kraju. Sytuację gospodarczą Łężycy w okresie
międzywojennym oraz panujące tu stosunki społeczne w interesujący sposób
obrazują wspomnienia spisane w 1987 r. przez byłego mieszkańca wsi Ludwiga
Dörflersa 46.
Ojciec Ludwiga, z zawodu leśniczy, brał udział w pierwszej wojnie światowej.
Jesienią 1915 r. został ciężko ranny pod Lublinem, należącym podówczas do
Rosji. W wyniku ciężkiego postrzału w głowę był przez 2 lata sparaliżowany.
Po dojściu do zdrowia wraz z rodziną przeprowadził się w 1918 r. do Łężycy.
Pod jego zarządem znalazło się ok. 2000 ha lasu, głównie sosnowego.
Dörflersowie zamieszkali w leśniczówce, która znajdowała się w budynku
usytuowanym naprzeciwko szkoły. W szkole tej pracowało dwóch nauczycieli,
Jagla i Jachmann, którzy nauczali w dwóch oddziałach (tj. klasach 1-4 oraz
5-8). Ludwig Dörflers podjął w niej naukę w r. 1921. Miał dość trudną sytuację,
ponieważ wywodził się z jedynej we wsi rodziny katolickiej. W wyniku rozmowy ojca z Jachmannem ustalono, że chłopiec będzie uczestniczył w nauczaniu
ewangelickim. Ale to rozwiązywało tylko część problemów. Ludwig musiał
43
Z. Bujkiewicz, Rozwój przemysłu i rzemiosła w Zielonej Górze w pierwszej połowie XIX wieku, „Studia
Zielonogórskie”2003, t. 9, s. 53.
44
A. Foerster, Geschichtliches von der Dörfen des Grünberger Kreis, Grünberg 1905, s. 57.
45
W. Towpik, op. cit ., s. 57.
46
Auszug aus Ludwig Dörflers Erinnerungen aus dem Jahre 1987 mit Ergänzungen von Carl-Friedrich Standke /Text/ und Volker Wittneben /Text/, vom März-Mai 2008, https://www.google.pl/search?client=opera&q=Auszug+aus+Ludwig+Dörflers+Erinnerungen+aus+dem+Jahre+1987++mit+Ergänzungen+von+Carl-Friedrich+&sourceid=opera&ie=UTF-8&oe=UTF-8 [20.11.2013].
112
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
często chodzić do karczmy Flemmiga, aby kupić ojcu papierosy. Bał się jednak
pobicia przez innych chłopców, którzy początkowo bardzo mu dokuczali.
Aby temu zapobiec, nosił pożyczony od ojca kapelusz, który był elementem
umundurowania leśniczego47. Mając 5-6 lat musiał w kapeluszu tym wyglądać śmiesznie, ale czuł w nim dobrze, gdyż ten symbol władzy ojca stanowił
pewnego rodzaju zabezpieczenie przed szykanami. Mimo to wciąż bardzo mu
dokuczano. Szczególnie raniły go wznoszone za nim okrzyki: „Herr Ludewick,
Herr Ludewick, Du hast den Arsch mit Stroh geflickt“ (Panie Ludwiku, Panie
Ludwiku, masz tyłęk wypchany /dosł. załatany/ słomą)”48.
Ponieważ chłopiec był prymusem w klasach 1-4, w 1925 r. podjął naukę
w Gimnazjum Realnym Reformowanym w Zielonej Górze. Musiał dojeżdżać do szkoły 7 km na rowerze. Nie zawsze było to łatwe, gdyż trakt do
Zielonej Góry był wyboisty i pokryty kurzem. Ludwig w swych codziennych
wyprawach do Zielonej Góry nie był osamotniony. Wespół z nim do miasta
dojeżdżali pracownicy przemysłu metalowego – Zakładu Beuchelta (późniejszego „Zastalu”) oraz przemysłu włókienniczego – Niemieckich Zakładów
Włókienniczych (późniejszej „Polskiej Wełny”)49.
Troskliwa matka Ludwiga chciała, aby syn wyglądał elegancko, więc przypinała mu biały kołnierzyk z dużą kokardą, przez co był wyśmiewany w swej
nowej szkole. Z uwagi na osiągnięcia szkolne uczniowie byli podzieleni na trzy
grupy: A – uczniowie ponadprzeciętni, B – uczniowie średni oraz C – uczniowie poniżej średniej. Ludwig należał do najlepszych, z czego jego rodzice byli
bardzo dumni, wielce też usatysfakcjonowany był łężycki nauczyciel, który
uczył go przez cztery lata. We wrześniu szkoła uroczyście obchodziła Dzień
Sedanu, a wiec dzień klęski francuskiej armii pod Sedanem w 1870 r. i wzięcia
do niewoli cesarza Napoleona III Bonaparte. Śpiewano „Chcemy zwyciężyć
Francję, umrzeć jak bohaterowie”. W trakcie uroczystości cała szkoła, około 300
chłopców, maszerowała w rytmie muzyki do Oderwaldu (Lasu Odrzańskiego).
Ludwig dobrze zapamiętał datę szkolnych uroczystości, ponieważ w dzień tych
uroczystości w r. 1924 przyszedł na świat jego brat Karol50.
We wsi żyło kilku bogatych rolników. W większości jednak funkcjonowały
małe gospodarstwa rolne, których właściciele zarabiali dodatkowo, pracując
w zielonogórskich zakładach przemysłowych, a zimą – wykonując prace leśne51.
47
49
50
51
48
Ibidem, s. 6-7.
Ibidem, s. 7.
Ibidem, s. 7-8.
Ibidem, s. 9-10.
Ibidem, s. 10.
II. DZIEJE ŁĘŻYCY DO ROKU 1945
113
We wsi była niewidoczna, ale powszechnie uznawana hierarchia. Na jej
szczycie stał największy we wsi rolnik Lehmann, który miał cztery konie. Wyróżniał się on miłą osobowością. Był prezesem Kombatantów Wojennych oraz
miejscowej organizacji „Stahlhelm” (Stalowy Hełm), skupiającej początkowo
weteranów I wojny światowej, a od 1924 r. – wszystkich zwolenników ruchu
narodowego. Od 1931 r. grupy „Stahlhelm” ściśle współpracowały z oddziałami
SA, zaś po dojściu Hitlera do władzy zostały do tych oddziałów włączone.
Lehmann piastował ponadto funkcję przewodniczącego „niebieskiego”
Klubu Gimnastycznego. Po przeciwnej stronie politycznej barykady sytuował
się „czerwony” robotniczy Klub Kolarski52.
Ludwig Dörflers należał do organizacji „Stahlhelm”. Ojciec w godzinach
popołudniowych brał go do lasu. Wspólnie pełnili patrole. Biednych ludzi
częstokroć nie było stać na kupno węgla, więc chodzili zbierać drewno do pobliskich zagajników, a to było zabronione. Patrolujący często słyszeli łamanie
suchych gałęzi, które były zrywane hakiem z sosen. Biegli wówczas w kierunku,
z którego donosiły się hałasy, i często udało im się przyłapać złodziei na gorącym
uczynku. Ojciec Ludwiga, przyłapawszy na kradzieży drewna, na ogół jednak
nie składał doniesienia, lecz ograniczał się do ostrzeżeń53.
W zimie zatrudniano 20-30 pracowników do pielęgnacji lasu i pozyskiwania
drewna, a wiosną angażowano 20-30 kobiet do sadzenia nowych upraw. W lesie
przy ognisku Ludwig często słyszał ciekawe rozmowy, w większości miały one
charakter polityczny. Pracownicy przeklinali bogatych chłopów i kapitalistów,
którzy w niedzielę mogli sobie pozwolić nawet na gęś54.
Wszędzie istniał kontrast miedzy bogatymi i biednymi. Chleb i ziemniaki
pewnie miał każdy, ale na masło stać było tylko niektórych. Mięso i kiełbasy
pojawiały się na stołach jedynie zimą, gdy zabijano świnie. W innych porach
roku tego nie czyniono, gdyż nie było lodówek. Życie było trudne, ale mimo
biedy ludzie byli dość szczęśliwi55.
Ważnym wydarzeniem na wsi były zawsze święta Bożego Narodzenia.
Uczniowie miejscowej szkoły wystawiali jasełka, następnie organizowano
zabawy dla dzieci i dorosłych. W salach na ławkach siedziały starsze kobiety,
które po osiągnięciu 50 roku życia w większości nosiły czarne ubrania i czarne
chusty. Na scenie grała wiejska orkiestra, kierowana przez Windmüllera Tulke
52
54
55
53
Ibidem, s. 10-11.
Ibidem, s. 12.
Ibidem, s. 12-13.
Ibidem, s. 13.
114
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
[Kulke?]. Każdy taniec składał się z dwóch części. Gdy skończyła się pierwsza
część, pary nie mogły iść na swoje miejsca, ale musiały ustawić się w wielkim
kręgu i wolno przemieszczać się po sali. W pewnym momencie wkraczała
staruszka Flemming i pobierała 10 centów. Zebrawszy pieniądze, dawała muzykantom znać, że mogą rozpoczynać drugą część tańca56.
Ludwig Dörflers w „Stahlhelm” poznał swoją przyszłą żonę. Po jej poślubieniu w lipcu 1934 roku wyprowadził się z Łężycy57.
Mimo pewnych negatywnych tendencji gospodarczych międzywojnie
było dla Łężycy okresem dalszego
rozwoju ekonomiczno-gospodarczego. W 1923 r. wieś została zelektryfikowana. Utworzono Spółdzielczy
Zakład Elektryczny. Funkcjonowały 3 kuźnie, 2 rzeźnie, zakład krawiecki, piekarnia, sklep kolonialny.
Utrzymywana była szkoła. W r. 1930
rozparcelowano majątek w Łężycach.
W r. 1934 oddano do użytku pocztę58.
Zmianom gospodarczym w okresie międzywojennym towarzyszyły
przeobrażenia administracyjne. Zlikwidowano kamerę zielonogórską
jako jednostkę administracyjną.
Łężyca weszła w skład Wiejskiego
Okręgu Urzędowego w Płotach59.
W r. 1933 roku wieś liczyła 640,
w 1939 – 60660, w 1941 – 604 mieszkańców i zajmowała powierzchnię
2.545 ha.
Artur Kulke (pierwszy z prawej) wraz z rodzicami
W czasie wojny władze niemiec(Marią i Wilhelmem) oraz rodzeństwem (Ottokie większość mężczyzn wysłały na
nem, Anną i Gustawem). Fotografia z ok. 1915 r.
Ze zbiorów Christine i Gerharda Kulke
front. Wśród nich znalazł się Artur
Kulke (ur.11.10.1911). Był on trzecim
56
58
59
60
57
Ibidem, s. 13-14.
Ibidem, s. 24.
W. Towpik, op. cit ., s. 58-59.
Ibidem, s. 58.
http://www.verwaltungsgeschichte.de/gruenberg.html [20.11.2013].
II. DZIEJE ŁĘŻYCY DO ROKU 1945
115
z kolei dzieckiem Marii i Wilhelma Kulke. Wyuczył się na kontrolera mleka.
Przed wojną wraz z pochodzącą z Zawady żoną Metą (z d. Nieschalk, ur.
13.02.1915 r.) mieszkał w domu oznaczonym numerem 5 (obecnie ul. Kościelna 2).
W Łężycy urodziło im się dwóch synów – Horst (ur. 1939) oraz Gerhard
(ur. 1943)61. Starszy z nich zmarł jako dziecko i został pochowany na łężyckim
cmentarzu.
Gdy Artur wcielony został do armii, jego żona wraz z dzieckiem przeprowadziła się do wynajętego mieszkania w Zawadzie. Wkrótce jednak musiała
uciekać. Zabrawszy niewielki tylko dobytek, została załadowana do wagonu
i wywieziona. Osiedliła się Markersdorfie w Saksonii.
Artur na froncie przebywał krótko. Trafił do obozu jenieckiego w Grecji.
W niewoli przebywał aż do 1950 roku. Dopiero wtedy za pośrednictwem Czerwonego Krzyża odnalazł rodzinę.
Meta Kulke wraz z teściami (Marią i Wilhelmem)
Ze zbiorów Christine i Gerharda Kulke
61
Artur Kulke z żoną Metą
Ze zbiorów Christine i Gerharda Kulke
Po wojnie urodziły się im jeszcze dwie córki – Gizela (ur.1953) oraz Annelie (ur. 1954).
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
1. Życie społeczno-polityczne Łężycy
A/ Wyzwolenie Łężycy i jej zasiedlanie
W r. 1945 obszary zwane Ziemią Lubuską powróciły do Macierzy. Zielona
Góra wraz z pobliskimi wioskami wyzwolona została w rezultacie dolnośląskiej
operacji zaczepnej wojsk I Frontu Ukraińskiego dowodzonego przez jednego
z najbardziej znanych dowódców radzieckich II wojny światowej – marszałka
Iwana Koniewa. Ściślej, wyzwolenie to nastąpiło na skutek natarcia prawego
skrzydła 1 Frontu Ukraińskiego, które stanowiły: 3 Armia Gwardii dowodzona
przez generała-pułkownika W. Gordowa wraz z podporządkowanym jej 25
Korpusem Pancernym, 4 Armia Pancerna generała-pułkownika D. Leluszenki
oraz 13 Armia generała-pułkownika N. Puchowa. Łężyca została zajęta przez
wojska rosyjskie 14 lutego 1945 r.
Do maja 1945 r. wieś funkcjonowała w warunkach frontowych. Przechodziły przez nią i chroniły się w otaczających ją lasach uchodzące w głąb Rzeszy
oddziały niemieckie. Wkraczały do niej prące na zachód oddziały Armii Czerwonej. Szli przez nią Niemcy uciekający za Odrę, a w przeciwnym kierunku
– Polacy powracający z robót przymusowych. Pojawiali się wreszcie różnego
rodzaju szabrownicy. W wyniku przemieszczania się rozmaitych grup ludności
Łężyca, traktowana jako jeden z etapów marszu, była dość systematycznie
plądrowana i ograbiana.
Faktyczną władzę nad Zieloną Górą i okolicznymi wsiami sprawowała w tym
okresie rosyjska komendantura wojskowa. Z wolna władza ta przechodziła w ręce
polskie. Rząd Tymczasowy, przygotowując się do przejęcia Ziem Zachodnich
i Północnych, które na mocy porozumień Wielkiej Trójki zawartych w Teheranie
i Jałcie miały przypaść Polsce, w początkach 1945 r. powołał Biuro Ziem Za-
118
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
chodnich. Biuro to w marcu przekształcone zostało w kierowany przez Edwarda
Ochaba Urząd Pełnomocnika Generalnego Ziem Odzyskanych. Instytucje te
wspierały działalność funkcjonującego już od kilku miesięcy (utworzonego 7
października 1944 r.) Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. W połowie 1945 r.
powołany został Międzyministerialny Komitet do Spraw Przesiedlenia i Osiedlenia oraz Biuro Studiów Osadniczo-Przesiedleńczych. 13 listopada 1945 r. utworzono Ministerstwo Ziem Odzyskanych, którym kierował Władysław Gomułka.
Dekretem z 14 marca 1945 r. Rada Ministrów Rządu Tymczasowego dokonała pierwszego podziału Ziem Zachodnich i Północnych. Podzielono je
mianowicie na cztery Okręgi Administracyjne: Śląsk Opolski, Dolny Śląsk,
Pomorze Zachodnie i Okręg Warmińsko-Mazurski1. Zielona Góra i okalające
ją wioski znalazły się w obrębie okręgu dolnośląskiego. Tereny usytuowane
bardziej na północ znalazły się w granicach okręgu zachodniopomorskiego2.
Władze administracyjne obu okręgów ostro konkurowały ze sobą o poszerzenie strefy wpływów. Rywalizujących ze sobą pełnomocników okręgu
dolnośląskiego, Stanisława Piaskowskiego, i zachodniopomorskiego, ppłk.
Leonarda Borkowicza, ubiegł wojewoda poznański, który – nie mając wprawdzie upoważnienia przez władze centralne – przystąpił do organizacji struktur
państwowych na wsiach zielonogórskich3. Jego zabiegi sprawiły, że 7 lipca Rada
Ministrów podjęła uchwałę, zgodnie z którą czternaście powiatów z okręgów
dolnośląskiego oraz zachodniopomorskiego, w tym Zieloną Górę i okoliczne
wioski, włączono do województwa poznańskiego4.
Pierwszą, stosunkowo niewielką grupę osadników, stanowili wielkopolscy rolnicy, którzy zatrzymali się najpierw w Zawadzie. W lipcu mieszkało
już w Łężycy 13 rodzin polskich. Pionierami na łężyckiej ziemi były rodziny:
Jaworskich, Piekarzy, Wiśniewskich, Budzyniów, Beneszów, Antoszewskich,
Hajdakiewiczów i Chamerów.
Edward Chamera, były żołnierz Batalionów Chłopskich (ps. „Odważny”)5,
w swoim artykule wspomnieniowym zapisał:
Po wyzwoleniu wraz z rodziną powróciłem do Poznania. Gdy opuszczałem gminę
Opatów, od Zarządu Stronnictwa Ludowego i Zarządu Gminy w Opatowie otrzy1
H. Dominiczak, Wróciliśmy na Ziemię Lubuską. Udział Wojska Polskiego w zasiedlaniu i zagospodarowywaniu Ziemi Lubuskiej, Warszawa 1974, s. 46.
2
Ibidem.
3
D. Koteluk, W nowych realiach. Wieś zielonogórska w latach 1945-1956, Zielona Góra 2011, s. 20-21.
4
Ibidem, s. 21.
5
E. Hładkiewicz, Ruch ludowy na Ziemi Lubuskiej 1945-1949, Warszawa 1978, s. 98.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
119
małem zaświadczenie, z datą 8 marca 1945 roku, następującej treści: „Niniejszym
zaświadczą się, iż Ob. ... urodzony 27 X 1927 r. w Przyborówku, pow. Szamotuły,
z ojca Leopolda i matki Wiktorii pracował w konspiracji jako dobry ludowiec BCh
– organizator i na tym polu ma wiele zasług w walce z okupantem niemieckim.
Zaświadczenie to wydaje się w tym celu władzom województw zachodnich, by
przyjęli ich jak dobrych Obywateli Polaków, ludzi uspołecznionych”.
W czerwcu 1945 roku w rodzinie postanowiono, że wyjedziemy na Zachód.
Wreszcie marzenie ojca o posiadaniu własnego gospodarstwa stało się rzeczywistością. Osiedliliśmy się w Łężycach koło Zielonej Góry6.
W sierpniu 1945 r. przybyła do Łężycy największa grupa osadników, którzy
zostali tu przesiedleni ze wsi Gniłowody. Ocaleli z banderowskich pogromów
mieszkańcy Gniłowód dotarli do Zielonej Góry. Tam czekał już na nich przedstawiciel władz – Kazimierz Dziubek. Pod jego komendą przybysze z Kresów
pieszo dotarli do wioski. Pod wieloma względami przypominała ona im opuszczoną miejscowość. Wkrótce też pojawili się we wsi byli mieszkańcy innych
części kraju. Cytowany tu już Edward Chamera zanotował:
Łężyce w 1945 r. liczyły 105 zabudowań, w większości przystosowanych do prowadzenia gospodarstw rolnych. Zasiedlenie nastąpiło dość szybko. Najwięcej
rodzin przybyło w sierpniu, wśród nich 45 rodzin repatriantów [faktycznie zaś
ekspatriantów – red.], którzy wywodzili się ze wsi Gniłowody, powiat Podhajce.
Mieszkańcy wsi reprezentowali województwa: tarnopolskie, poznańskie, warszawskie, łódzkie, stanisławowskie, krakowskie i wileńskie. Rodzina moja objęła
gospodarstwo 8-hektarowe wraz z zabudowaniami i ogrodem7.
Osiedlaniu się polskich rodzin towarzyszyło stopniowe wysiedlanie Niemców. Spora grupa niemieckich mieszkańców Łężycy opuściła miejscowość jeszcze przed wkroczeniem Armii Czerwonej. Wieść głosi, że jeden z niemieckich
chłopów w obawie przed przemocą ze strony nadchodzących żołnierzy sowieckich zastrzelił członków swojej rodziny, a następnie popełnił samobójstwo. Inni
Niemcy, zwłaszcza samotne kobiety i starcy, pozostali w swoich domostwach.
Przez pewien czas zamieszkiwali w Łężycy wspólnie z polskimi osadnikami.
22 czerwca 1945 r. polskie oddziały 5 i 11 dywizji piechoty, pełniące służbę graniczną, rozpoczęły w Zielonej Górze i okolicach akcję przesiedleńczą. Niemcy
zamieszkujący Łężycę wysiedleni zostali 24 czerwca. Nadal jednak niewielka
6
E. Chamera, Aby ziemia ta była wydajniejsza, [w:] Mój dom nad Odrą. Pamiętniki i wspomnienia członków
organizacji młodzieżowych Ziemi Lubuskiej, t. 6, Zielona Góra 1983, s. 46.
7
Ibidem, s. 46-47.
120
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
ich grupa pozostawała na wsi, jednakowoż do września zostały wysiedlone
wszystkie rodziny niemieckie. W jesienny dzień kobiety oraz starcy (niektórzy
powłócząc nogami obwiniętymi w szmaty, popychani kolbami żołnierskich
karabinów) opuszczali wioskę.
Do r. 1946 wioska należała do gminy Zawada, później znalazła się w obrębie
powiatu wiejskiego Czerwieńsk. Pierwszym sołtysem wsi był – na mocy mianowania – Ignacy Piwowarski, później – już w wyniku wyborów wiejskich – jego
obowiązki przejął Leopold Chamera (zastępcą sołtysa był Michał Czarny),
a następnie – Franciszek Budzyń.
B/ Walka polityczna
Gdy tylko ucichły wystrzały wojenne, w całym kraju rozpętała się walka polityczna. Władze komunistyczne wraz z umacnianiem się systematycznie zaostrzały terror. Wykreowały rzeczywistość, której znakiem rozpoznawczym
stało się nakładanie na ludność wiejską różnego rodzaju obciążeń fiskalnych,
rozbudowywanie systemu nakazów i zakazów, inwigilacja, prowokacje, wytwarzanie aury podejrzeń i pomówień, fałszywe oskarżenia, przeszukania.
Towarzyszyły temu prześladowania, niszczenie mienia, pozbawianie środków
do życia, oczernianie i fizyczna eliminacja przeciwników politycznych. Działania komunistów spotykały się zarówno z biernym, jak też czynnym oporem
ludności. Niekiedy ten opór wychodził ze struktur zbrojnego podziemia.
Na życiu mieszkańców Łężycy mocne piętno wywarło pewne tragiczne
zdarzenie. Otóż 27 grudnia 1946 r. na posesji rodziny Beneszów został zastrzelony referent gminy Czerwieńsk, przewodniczący Komisji Obwodowej
nr 100, aktywny członek PPR, a wcześniej pracownik Powiatowego Urzędu
Bezpieczeństwa Publicznego – Kazimierz Dziubek.
W mającej notabene czeskie korzenie i pozostającej w pokrewieństwie z prezydentem Czech rodzinie Beneszów miało się odbyć wesele. Z tego względu
zabito kupionego we wschodniej Polsce, a następnie utuczonego świniaka.
Ponieważ podarowano znajomemu leśniczemu świeże, znakomite wyroby, więc
szybko rozeszła się wieść o potajemnym świniobiciu. Wkrótce na podwórzu
Beneszów pojawiła się milicja i wojsko. Zarekwirowane mięso i wyroby jako
pochodzące z nielegalnego uboju i nieprzebadane załadowano na wojskowe
samochody. Gospodarza zaś, jego dwie córki, zięcia, a nawet przebywającą
u nich na feriach koleżankę szkolną młodszej z sióstr oraz broniącego ich
sołtysa Leopolda Chamerę zatrzymano. Kazimierz Żurański, mąż Genowefy
(późn. Czyścieckiej) zawiózł aresztantów na przesłuchanie do Czerwieńska.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
121
Młodsi członkowie rodziny po złożeniu zeznań zostali wypuszczeni na wolność,
natomiast senior pozostał w areszcie. Wówczas Kazimierz Dziubek zaoferował
pomoc w uwolnieniu zatrzymanego. Sprawa wymagała jednak „opicia”. Oczywiście wódka się znalazła. Gdy nieco podchmielony referent gminy opuszczał
domostwo, zauważono u bramy obcego człowieka, który trzymał w ręku zawiniątko. Rozbawiony Dziubek strzelał na wiwat. Wówczas przybysz wypalił
w jego kierunku. Śmiertelnie ranny mężczyzna uszedł jeszcze jakiś kawał drogi
i upadł, tymczasem do egzekutora doszli osłaniający go kompani, a następnie wspólnie dość szybkim krokiem, przechodząc przez podwórze Beneszów,
skierowali się do lasu i zniknęli w jego ostępach.
W czasie prac dochodzeniowych, podjętych przez Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego (PUBP), uwięzionych zostało kilka kobiet i kilkunastu
mężczyzn zamieszkałych we wsi. W wyniku postępowania okazało się, że
zabójstwa dokonali członkowie zawiązanej w Przylepie organizacji o nazwie
Armia Krajowa Grupa 3-A Dywizjon Wykonywania Wyroków.
Organa ścigania zatrzymały kilku członków tej organizacji. Podczas śledztwa
prowadzonego przez funkcjonariuszy PUBP w Zielonej Górze starano się im
udowodnić zamiar fizycznej likwidacji członków PPR oraz funkcjonariuszy
organów bezpieczeństwa. Mimo zastosowanych tortur nie udało im się ustalić
nazwiska osoby, która była odpowiedzialna za śmierć Kazimierza Dziubka.
17 czerwca 1947 r. miał miejsce proces członków przylepskiego Dywizjonu8.
Wydany 30 października 1944 r. Dekret o Ochronie Państwa przewidywał
niezmiernie restryktywne kary za 11 tzw. przestępstw szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa. Były to między innymi:
–– udział w nielegalnym związku mającym na celu obalenie ustroju państwa;
–– utrudnienie wprowadzenia reformy rolnej;
–– gwałtowny zamach na organ władzy państwowej, jednostki WP lub Armii
Czerwonej;
–– posiadanie bez zezwolenia broni, amunicji i materiałów wybuchowych;
–– sabotaż;
–– posiadanie lub wyrób aparatów radiowych;
–– zakładanie związku o charakterze tajnym dla władz9.
8
9
W. Hładkiewicz, D. Koteluk, W nowych realiach. Życie polityczne w Czerwieńsku w latach 1945-1956, „Studia
Zielonogórskie” 2009, t. XVI, s. 82.
B. Biegalski, Wyroki kary śmierci w Zielonej Górze w latach 1945-1956, „Studia Zielonogórskie” 2009, t. XV,
s. 100-101.
122
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Większość wymienionych czynów zagrożona była karą śmierci. Tę restryktywność podtrzymywał zasadniczo dekret ogłoszony 13 czerwca 1946 r. , zwany
potocznie „małym kodeksem karnym”. Kary, które na jego mocy wymierzono
członkom Dywizjonu, były bardzo surowe. Skład orzekający: mjr Kazimierz
Tasiemski (przewodniczący), por. Kazimierz Głowacki i por. Wojciech Dembiński – ogłosił w procedowanej sprawie aż trzy wyroki śmierci. Otrzymali je:
1 . R o ś c i s ł a w K o t w i c k i , ur. 7.10.1913 r. w Krasnojarsku, zam. w Przylepie, żołnierz września, kapral podchorąży 44. pułku 13. Dywizji Piechoty
w Równem, ciężko ranny pod Odżywołem, dobijany na polu walki.
2 . A l e k s a n d e r K r u p i n s k i vel A l e k s a n d e r Wo j c i e c h o w s k i (ps.
„Ryś”, „Karaś” i „Wicher), ur. 26.02.1923 r. w Krakowie, zam. w Przylepie.
3 . S t a n i s ł a w D y d a k ( ps. „Sztylet”), ur. 8.02.1918 r. w miejscowości
Bukowy, pow. Brzozy, zam. w Przylepie10.
W następstwie amnestii z 22 lutego 1947 r. zasądzone wymienionym osobom
wyroki śmierci zamieniono na karę 15 lat pozbawienia wolności.
W zielonogórskim procesie łagodniejsze kary otrzymali trzej inni członkowie
Dywizjonu Wykonywania Wyroków:
1 . W i k t o r K o t w i c k i (ps. „Baca”) skazany został na 10 lat więzienia, 5 lat
utraty praw publicznych i obywatelskich praw honorowych oraz przepadek
mienia w całości.
2 . K a z i m i e r z K r u p i ń s k i skazany został na 4 lata więzienia. Na podstawie amnestii kara ta darowana została w całości.
3 . J a n G a w r o n otrzymał karę roku więzienia11.
W związku z amnestią umorzono postępowanie wobec W ł a d y s ł a w a
K o t w i c k i e g o 1 2 . Ironia losu polega na tym, że – jak wynika ze wspomnień
Marii i Feliksa Mystków13 – jest dość prawdopodobne, że to właśnie on zabił
Kazimierza Dziubka. Gdyby tak było, to wówczas nieuchronnie nasuwa się
pytanie, czy prokuratorzy i oficerowie służby bezpieczeństwa rzeczywiście nie
byli w stanie znaleźć zabójcy referenta gminy, czy też może nie chcieli tego
czynić. Niewykluczone, że nigdy nie uda się znaleźć odpowiedzi na to pytanie.
Niemniej warto je postawić. Oto bowiem opisane zdarzenia mają swój szerszy
10
12
13
11
Ibidem, s. 116 i 118-119.
W. Hładkiewicz, D. Koteluk, op. cit., s. 82-83.
Ibidem, s. 83.
Maria i Feliks Mystkowie – siostra i szwagier Władysława Dydaka, który został skazany na karę śmierci
za to głównie, że jako członek Dywizjonu Wykonywania Wyroków zastrzelił sekretarza nadleśnictwa
w Przylepie.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
123
kontekst. W zdarzeniach tych „mała historia” (lokalna) w szczególnie mocny
sposób splata się z „wielką historią” (historią o wymiarze ponadlokalnym).
Przylepski Dywizjon Wykonywania Wyroków założył przybyły z Krakowa
dwudziestoletni Stanisław Lubicz-Wróblewski (ps. „Dan”, vel Stanisław Nowotarski). Urodził się on 7 października 1927 r. w Krakowie jako syn dwojga
lekarzy Jadwigi i Józefa Wróblewskiego herbu Lubicz (pod koniec życia przebywających w szpitalu psychiatrycznym z powodu narkomanii i alkoholizmu)
oraz wnuk Stanisława Wróblewskiego, profesora UJ, specjalisty w zakresie
prawa rzymskiego i prawa cywilnego, prezesa Polskiej Akademii Umiejętności14.
Wróblewski przybył do Przylepu po wcześniejszej ucieczce z więzienia,
w którym znalazł się w związku z zabiciem 31 marca 1946 r. w Krakowie
prokuratora, doktora praw Romana Martiniego. Przybywszy do mieszkania znanego prawnika wespół ze swą narzeczoną, siedemnastoletnią Jolantą
Moniką Słapianką (przybraną córką muzyka Jana Maklakiewicza) pozbawił
go życia, uderzając w głowę kluczem francuskim i zadając sztyletem cztery
rany. Z mieszkania Martiniego zginęło kilka drogocennych przedmiotów
oraz ważne dokumenty. Były to dokumenty szczególnej rangi, albowiem
Martini był oficjalnym przedstawicielem Polski, oddelegowanym na początku 1946 roku przez Henryka Świątkowskiego – Ministra Sprawiedliwości
w rządzie Edwarda Osóbki-Morawskiego – do Katynia w celu prowadzenia
śledztwa w sprawie mordu polskich oficerów. Jak pisał Ferdynand Goetel,
który jeszcze w 1943 r. jako członek komisji Czerwonego Krzyża w badaniu
zbrodni katyńskiej obwinił za nią Rosję Sowiecką (przez co po wojnie musiał
uchodzić z kraju, ścigany przez władze komunistyczne): „Ze śmiercią doktora
Martiniego, który prowadził z ramienia polskiej prokuratury dochodzenie
katyńskie, sprawa Katynia przycichła”15.
Istnieją trzy zasadnicze hipotezy na temat powodów zabójstwa krakowskiego prokuratora. Pierwsza z nich głosi, że Lubicz-Wróblewski dokonał mordu
na Martinim z chęci zysku oraz w zemście za to, że ten uwiódł jego siedemnastoletnią narzeczoną i zaraził ją chorobą weneryczną. W świetle hipotezy
drugiej, Wróblewski, powiązany jeszcze wcześniej z ruchem oporu16, wykonał
w imieniu podziemia niepodległościowego egzekucję na wysoko postawionym
prokuratorze za systematyczne ściganie przez niego osób, które ujawniały prawdę
14
J. Bratko, Dlaczego zginąłeś, prokuratorze, Kraków 1998, s. 10 i 63.
Cyt. za: J. Bratko, op. cit., s. 10.
16
Działał w Dywizjonie Wykonywania Wyroków AK, zawiązanym w celu likwidowania funkcjonariuszy
właz okupacyjnych.
15
124
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
o zbrodni katyńskiej. Trzecia z hipotez, nieoficjalna, zakłada, że Wróblewski,
zdekonspirowany i zmuszony do współpracy z władzami komunistycznymi,
zgładził Martiniego na zlecenie Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Jak się
bowiem okazało, Martini na kilkanaście dni przed swoją śmiercią skierował
do ministra Świątkowskiego list, w którym stwierdzał, że „nie podejmuje się
wyświetlenia sprawy katyńskiej, gdyż zaczyna mieć poważne wątpliwości, czy
zbrodnia ta obciążyć ma Niemców”17, przez co oczywiście wydał na samego
siebie wyrok śmierci.
25 kwietnia 1946 r. w czasie trwania procesu o zabójstwo prokuratora Martiniego główny oskarżony – Lubicz-Wróblewski – uciekł z kryminału. Jego
narzeczona została zaś nazajutrz skazana na 15 lat więzienia za nakłanianie do
morderstwa, współudział w zbrodni i rozbój18.
Po ucieczce Wróblewski na początku sierpnia 1946 r. pojawił się w Przylepie.
Zamieszkał tu w leśniczówce wraz z Aleksandrem Krupińskim. Ten ostatni
również przebywał w podzielonogórskiej wsi, szukając schronienia przed krakowską prokuraturą, w związku z tym posługiwał się fałszywymi dokumentami
osobistymi wystawionym na nazwisko Wojciechowski19. Niewykluczone, że
uciekinier znał się również ze Stanisławem Dydakiem, który – co potwierdzają
zarówno członkowie jego rodziny, jak też dokumenty znalezione w kilkadziesiąt
lat po wojnie w stolicy Małopolski – w ramach działalności konspiracyjnej
przez pewien czas przebywał w Krakowie.
Wróblewski po krótkim pobycie w Przylepie wyjechał na południe Polski.
Tu stał się żołnierzem kierowanego przez Mieczysława Wądolnego („Mściciela”)
Bojowego Oddziału Armii Polskiej w Kraju. Jednakowoż 4 grudnia 1946 r. po
ponad trzech miesiącach przebywania w szeregach partyzanckich pod osłoną
nocy opuścił je20.
W drugi dzień Bożego Narodzenia Lubicz-Wróblewski znowu pojawił się
w Przylepie. Przenocował u Kazimierza Krupińskiego (bowiem z jego bratem
Aleksandrem, zamieszkującym w leśniczówce, wcześniej nieco się poróżnił)21.
Kolejnego dnia wieczorem padły strzały na łężyckim podwórzu Beneszów.
31 grudnia1946 r. Wróblewski został aresztowany przez pracowników PUBP
w Legnicy22.
17
19
20
21
22
18
Cyt. za: J. Bratko, op. cit., s. 12.
Ibidem, s. 90-91.
Ibidem, s. 94-95.
Ibidem, s. 142.
Ibidem, s. 147.
Ibidem, s. 148-149.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
125
29 maja 1947 r. Stanisław Lubicz-Wróblewski znowu zasiadł na ławie oskarżonych. Proces toczył się przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Krakowie.
Składowi sądowemu przewodniczył major Franciszek Midura. Wróblewski
pytany o okoliczności zabójstwa Martiniego wycofał te wcześniejsze zeznania,
w których podawał polityczne motywy czynu. Utrzymywał, że zbrodni dokonał
z powodów osobistych.
W czasie rozprawy wobec oskarżonego wysunięto zarzut zabicia – jak to
określono – „wójta gminy Czerwieńsk”. Na dowód odczytano obciążające go
zeznania, złożone przez braci Krupińskich i Wiktora Kotwickiego. Zeznania
te były jednak nazbyt ogólnikowe. Rozprawę odroczono do czasu przesłuchania świadków. Okazało się jednak, że nie mogą oni przybyć, gdyż są sądzeni
w Zielonej Górze. Wkrótce proces wznowiono, zmieniając jednak przewodniczącego składu. Został nim znany z bezwzględności ppłk. dr Julian Polan
Haraschin. Ten poprowadził proces nad wyraz „sprawnie”. 13 czerwca 1947 r.
skazał Wróblewskiego na karę śmierci, podkreślając w uzasadnieniu wyroku
nałogową skłonność podsądnego do zabijania. Obrońca, dr Tomasz Aschenbrenner, wysłał 24 lipca pismo do Prezydenta RP Bolesława Bieruta z prośbą
o ułaskawienie. Jeszcze tego samego dnia przyszła odpowiedź, z której wynikało, iż Prezydent nie skorzystał z prawa łaski23. 31 lipca 1947 r. o godzinie 21.10
w więzieniu Montelupich w Krakowie24 wyrok wykonano przez rozstrzelanie.
Działania „spółki prawniczej ” Haraschin-Aschenbrenner noszą wszelkie
znamiona zabójstwa sądowego. Józef Bratko, prowadzący drobiazgowe śledztwo dziennikarskie w sprawie okoliczności śmierci mecenasa Martiniego,
stwierdził:
Wróblewskiemu, gdy go sądzono, nie pomógł nikt. Uśmiercono go z absolutną
premedytacją, jakby w jakiejś niepohamowanej złości, przypisując mu zbrodnię, której najprawdopodobniej nie dokonał, podstawiając zabójstwo pepeerowca
Dziubka, zgładzonego przez kogoś innego25.
Jest wysoce prawdopodobne, że Lubiczowi-Wróblewskiemu celowo przypisano zabójstwo referenta Dziubka po to, aby móc skazać go na karę śmierci.
Jak wynika z ustaleń Józefa Bratki:
Jest mało prawdopodobne, aby w ciągu kilku godzin wysłano do Warszawy
prośbę o ułaskawienie i otrzymano na nią odpowiedź. Proces Wróblewskiego
23
Ibidem, s. 181-203.
ipn.gov.pl/__data/assets/pdf_file/.../Lubicz_Wroblewski_Stanislaw.pdf, [20.11.2013].
25
J. Batko, op. cit., s. 229.
24
126
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
wspierał się na bardzo lichym materiale dowodowym, a procedura odwoławcza
została całkowicie sfingowana.
Ucieczka Wróblewskiego w czasie pierwszego procesu została najprawdopodobniej upozorowana. Ułatwiono mu ją po to, aby mógł przeniknąć do
organizacji podziemnych. Jego kolega bezpośrednio przyczynił się do rozbicia
grupy „Mściciela”. Zaś on sam przyczynił się do likwidacji ugrupowania Kotwickiego w Przylepie.
Jeśli nawet zabójstwo Martiniego nie zostało dokonane przez Wróblewskiego
na zlecenie Urzędu Bezpieczeństwa, to zabójca niewątpliwie należał do grona
osób, które jako ostatnie widziały dokumenty i notatki Martiniego w sprawie
zbrodni katyńskiej. Być może właśnie dlatego dążono do oskarżenia go o zastrzelenie Kazimierza Dziubka oraz zadbano, by niezawodnie wymierzyć mu
karę śmierci i możliwie szybko ją wykonać.
Opisana sprawa była bardzo drastycznym, ale nie jedynym przejawem walki
politycznej, której skutków doświadczali mieszkańcy Łężycy. W ich osobiste losy
mocno wpisały się również reperkusje innego rodzaju zmagań politycznych, które
toczyły się w całej Polsce. Oto w wielu polskich wsiach dużym poparciem cieszyło
się Polskie Stronnictwo Ludowe, którego przywódcą był Stanisław Mikołajczyk.
Jak wynika ze znajdującego się w zbiorach IPN doniesienia zatytułowanego
Schemat rozmieszczenia PSL w pow. zielonogórskim, które sporządzone zostało
29 maja 1946 r., w powiecie tym działało 804 czynnych członków tej partii.26
W Zielonej Górze było ich 56, zaś w okolicznych wioskach – 748. To stosunkowo duża rzesza, zważywszy, że przedstawione zestawienie nie uwzględnia
sympatyków ugrupowania Mikołajczykowskiego. W Łężycy działało 14 członków PSL-u . Prezesem terenowego oddziału partii był Franciszek Budzyń,
wiceprezesem Leopold Chamera, skarbnikiem Edward Gryglicki, zaś sekretarzem – Władysław Laska. Sytuację PSL-u w Łężycy i sąsiednich wioskach
przedstawia załączona tabela27.
Gmina
Czerwieńsk
26
Gromada
Liczba członków PSL-u
Czerwieńsk
-
Łężyca
14
Nietków Polski
18
Wojczyki
-
Laski
-
Ogółem
Sprawa obiektowa dotycząca PSL na terenie pow. Zielona Góra 1945-1955, sygn. IPN Po 0038/1/18
Ibidem.
27
32
127
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
Gmina
Zabór
Zawada
Płoty
Gromada
Liczba członków PSL-u
Zabór
-
Czarna
-
Łaz
-
Mielsko
-
Dąbrowa
42
Droszków
-
Tarnawa
-
Zawada
51
Chynów
48
Przytok
40
Krępa
-
Jany
-
Płoty
20
Leśniów Duży
-
Leśniów Mały
-
Drzonów
-
Przylep
65
Ogółem
42
139
85
Sudoł
Zagórze
PPR i ugrupowania wobec niej satelitarne nie szczędziły więc energii w dziele
rozbijania tej partii. Ta zaś odwzajemniała się nawoływaniem rolników do przeciwstawiania się reformom narzucanym przez władze komunistyczne. Walka
nasiliła się zwłaszcza w okresie bezpośrednio poprzedzającym referendum. PSL
wydawała wówczas ulotki, które głosiły m.in.:
[…] każdy Polak w dniu 19 stycznia 1947 roku stawi czoła żydowskim sekciarzom,
głosując na Polskie Stronnictwo Ludowe, które uwolni nas z pęt niewoli, tworząc
prawdziwą Polskę Ludową, opartą na zasadach chrześcijańskich, która na wieczne
czasy stać będzie na straży swych granic, chrześcijaństwa i moralności28.
PPR, walcząc o władzę, wzmogła falę terroru skierowanego przeciwko oponentom politycznym i zdecydowanie parła do konfrontacji, licząc przy tym
na interwencję sowiecką. Ostro na ten temat wypowiadali się działacze PSL.
W ulotkach stwierdzali, iż w Polsce następuje:
28
Ibidem, s. 130.
128
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Zwiększanie się sowieckiej policji politycznej […]/: w ramach „repatriacji Polaków
z Rosji” przybywają do nas masy rosyjskich Żydów, którzy rozrzuceni po całym
kraju współpracują intymnie z NKWD. […] Zadaniem tych sowieckich oddziałów
jest przeprowadzanie w oznaczonym czasie wespół z UB, MO, KBW masowych
aresztowań, wywoływanie na tym tle zamieszek i walk wewnętrznych w Polsce
[…] i spowodowanie takiego napięcia, aby Armia Czerwona pod pozorem obrony
demokracji (pozór dla zagranicy) i ludu pracującego, mogła ponownie wkroczyć
do Polski dla ukrócenia swawoli reakcji29.
Partia komunistyczna stosowała różne metody walki ze swymi przeciwnikami politycznymi. Polegały one na:
–– potajemnej likwidacji członków PSL-u;
–– pobiciach i nękaniu ich przesłuchaniami;
–– usuwaniu ich z prestiżowych stanowisk oraz utrudnianiu im awansu społecznego;
–– zastraszaniu;
–– niszczeniu ich dobytku.
Brutalności działania władz komunistycznych doświadczyli także mieszkańcy Łężycy. Oto np. w związku z ze śmiercią Kazimierza Dziubka przeprowadzono przeszukanie w zagrodzie Franciszka Budzynia, gdzie często zbierali
się zwolennicy Mikołajczyka.
W trakcie przeszukiwania
szczególną agresywnością wyróżniał się UB-owiec, którego przezywano „Kudłaczem”.
Usiłował on podrzucić przeszukiwanemu broń, ale zapobiegł temu inny uczestnik
rewizji – Jasiński, który zwracał prowokatorowi uwagę,
żeby nie „wrabiał” łężyckiego
gospodarza, gdyż ten ma na
utrzymaniu czworo dzieci.
Franciszek Budzyń. Fot. ze zbiorów Jadwigi i Henryka
W czasie rewizji prowadzonej
Kulczyckich
na strychu „Kudłacz” znalazł
29
Ibidem, s. 131-132.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
129
kupki różnego rodzaju zboża. Z pasją przemieszczał wszystko, mówiąc: „A teraz
niech przyjdą pachołki Mikołajczyka i wam to wszystko poprzebierają”. Dzieci
Franciszka Budzynia – Jadwiga (żona Henryka Kulczyckiego) oraz Adam i Piotr
– pamiętają, że ich ojciec był dwukrotnie więziony. Jak przez mgłę przesuwają
się w ich świadomości obrazy przeszukania, aresztowania, odwiedzin ojca więzieniu. Wiedzą, że ich ojciec był torturowany. Trzymano go w celi wypełnionej
po kostki wodą, wyłamywano mu palce (ściskając je po uprzednim włożeniu
między nie ołówków), wbijano pod paznokcie igły i drzazgi.
Po kilku wiekach na podzielonogórską wieś powrócił duch inkwizycji.
W okresie wojny trzydziestoletniej wyrastał on z ciemnoty i zabobonu, po II
wojnie światowej u jego podstaw tkwiło zaślepienie polityczne, a nierzadko
też – chorobliwa wręcz nienawiść do Polski i Polaków. Ofiarą czerwonych inkwizytorów padł m.in. Władysław Laska (uczestnik kampanii wrześniowej)30.
Grób Władysława Laski [1914-1949] i jego
rodziców. Cmentarz w Łężycy
31 grudnia 1946 r. był on zatrzymany jako podejrzany o współudział w morderstwie Kazimierza Dziubka. Zwolniono go wówczas z Powiatowego Urzędu
Bezpieczeństwa Publicznego 4 lutego 1947 r. Po raz kolejny aresztowany został
30
Nie był spokrewniony z innym Władysławem Laską (też z Gniłowód), który zginął z rąk banderowców.
130
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
24 listopada 1947 r. za „wystąpienia antyrządowe”. Po dwóch dniach przesłuchań został uwolniony. Innym razem, uwięziony na początku 1949 r., został
dotkliwie pobity. Po krótkim pobycie w szpitalu powrócił do domu, a w kilka
tygodni później (17 marca 1949 r.) zmarł.
Władze komunistyczne toczyły też ostre porachunki z Polską międzywojenną. W ich ramach do kompanii karnej trafił Franciszek Bokła za to, że był
synem Łukasza Bokły – przedwojennego wójta Gniłowód.
Walka polityczna toczyła się również w obrębie ruchu młodzieżowego. Oto
np. w reaktywowanym po wojnie Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici” ostro
ścierały się dwie frakcje – jedna propeeselowska, druga – propepeerowska.
W Łężycy „Wiciowcy” zapoczątkowali swoją działalność zaraz po wojnie.
Tak oto o zawiązaniu się organizacji pisał w swoich wspomnieniach Edward
Chamera:
Wśród licznej grupy mieszkańców wsi Łężyce było sporo młodzieży powyżej 16
lat. Młodzież przybyła z różnymi tradycjami i obyczajami, lecz bez jakiejkolwiek
wiedzy o ruchu młodzieżowym w Polsce. Młodzież przybyła ze wschodu stroniła
od zawierania znajomości, zamykała się we własnym gronie. Miałem już za sobą
szkołę działalności społecznej w BCh [Batalionach Chłopskich – red.], tam słyszałem o wiejskiej organizacji „Wici”, dlatego taką organizację starałem się powołać
we wsi. Brak było podstawowych dokumentów. Z pomocą przyszli aktywiści
„Wici” z Zielonej Góry.
W listopadzie 1945 r., jako syn sołtysa, zwołałem zebranie łężyckiej młodzieży.
Zebranie, na które przybyło około 50 dziewcząt i chłopców, odbyło się w budynku
szkolnym. Z ramienia aktywu powiatowego „Wici” uczestniczyli Jan Sałaciński
i Józef Kwaśniewski. Oni też zapoznali nas z aktualną sytuacją w kraju. Następnie omówili założenia ideowo-programowe ZMW RP „Wici”. […] Przed, jak
i w czasie trwania zebrania, zadawałem sobie pytanie, na ile młodzież zrozumie
swój udział w życiu organizacji, czy w ogóle wstąpi w jej szeregi? Na listę członków
wpisałem się pierwszy, za mną koleżanki i koledzy pochodzący z województwa
poznańskiego, wstępuje również część pozostałej młodzieży. W sumie zapisało się
około 35 członków. W skład Zarządu Koła zostali wybrani: ja – prezesem, Władysław Flasza – wiceprezesem, Janina Olszewska – sekretarzem, Stefan Cieściecki
[właść. Czyściecki – red.] – skarbnikiem. Stan liczebny koła systematycznie się
powiększał, pod koniec 1947 r. było już 50 członków, a w 1948 r. osiągnięto stan
65 członków 31.
31
E. Chamera, Mój dom…, s. 47.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
131
Łężycka organizacja „Wiciowców” z wolna ewoluowała w kierunku współpracy z władzami komunistycznymi. Tak oto o ewolucji tej pisał cytowany
przed chwilą autor:
Organizację powołaliśmy, lecz nie umieliśmy nadać jej właściwego kierunku
działania, wybrać właściwą formę pracy. Tym bardziej, że spośród członków żaden w przeszłości nie był związany z ruchem młodzieżowym. We wsi mieszkał
Franciszek Budzyń, który należał do „Wici” w okresie międzywojennym. On też
częściowo udzielał rad do naszej pracy. […] Na wielu zebraniach dyskutowaliśmy
o sprawie jak najszybszego zagospodarowania naszych ziem. Młodzież z Łężyc,
dając dowód przywiązania do tych ziem, w swoich gospodarstwach pracowała
ofiarnie. Koło nasze prowadziło również działalność agitacyjno-propagandową
przed Referendum i wyborami do Sejmu32.
Prezes łężyckiego oddziału ZMW dodawał:
Począwszy od 1946 roku członkowie naszego koła brali zawsze udział w pochodach
1-Maja w Czerwieńsku, w obchodach Dnia Zwycięstwa i Święcie 22 Lipca w Zielonej Górze. Frekwencja była zawsze stuprocentowa. Do czasu, gdy nie mieliśmy
własnego sztandaru, na czele grupy niesiono flagę biała-czerwoną. W każdym
przypadku nieśliśmy hasła polityczne, w 1948 r: „Niech żyje front jedności młodzieży polskiej”33.
W 1946 r. utworzony został w Zielonej Górze Zarząd Powiatowy „Wici”
w Zielonej Górze. W marcu lub kwietniu tego roku z inicjatywy kół ZMW
„Wici” w Przylepie i Łężycy odbył się w Zielonej Górze pierwszy powiatowy
zjazd „Wiciowców”, z udziałem siedmiu kół. W czasie jego obrad wybrano
władze organizacji. Prezesem Zarządu Powiatowego został Jan Sałaciński. Na
stanowisko jego zastępców powołano Mieczysława Szymańskiego oraz prezesa
koła łężyckiego – Edwarda Chamerę. Ten ostatni z czasem objął funkcję prezesa
Zarządu Powiatowego. W czasie zjazdu, który pod hasłem „Demokratyzacja”
odbywał się w niewielkiej sali przy ul. Jedności Robotniczej, młodzież podjęła
postanowienie: „jesteśmy za demokratyzacją „Wici”, chcemy w wspólnym bloku
z młodzieżą robotniczą budować naszą Polskę”34.
Aktywiści ZMW przed zaplanowanym na 30 czerwca 1946 r. referendum
oraz przed wyznaczonymi na 19 stycznia 1947 r. wyborami do Sejmu prowa32
Ibidem, s. 49.
Ibidem.
34
H. Bruzi, Powszechność nauki – zrealizowane marzenie „Wiciowców”, [w:] Mój dom nad Odrą…, s. 28.
33
132
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
dzili ożywioną działalność agitacyjną. Spotkało się to z ostrą krytyką ze strony
miejscowego kleru. W Świdnicy ksiądz wyklinał „Wiciowców” z ambony, zaś
w Czerwieńsku ks. Ignacy Zoń wyprosił z kościoła poczet sztandarowy „Wiciowców” z Łężycy, podkreślając, że sztandar organizacji jako niepoświęcony
nie może przebywać w Domu Bożym.
Jak sygnalizowaliśmy wcześniej, w ZMW toczyły się też walki wewnętrzne.
Edward Chamera charakteryzował je w następujących słowach:
W przypadku naszego powiatu, wpływ PSL na ruch „wiciowy” nie był tak silny, jak
to miało miejsce w innych ośrodkach województwa poznańskiego, zaostrzająca się
walka między prawicowymi i demokratycznymi działaczami „Wici” doprowadziła
w grudniu 1946 r. do utworzenia Komitetu Demokratyzacji „Wici” w Poznaniu,
który natychmiast nawiązał współpracę z ZWM [Zwiazkiem Walki Młodych –
red.], OM TUR [Organizacją Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego
– red.] i ZMD [Związku Młodzieży Demokratycznej – red.]. […] Przeważająca
większość naszych członków ostro potępiła prawicę „wiciową”.
[…] Radykalną postawę naszych działaczy potwierdza fakt, iż 12-osobowa delegacja powiatowa, biorąca udział w III Wojewódzkim Walnym Zjeździe Delegatów
ZMW „Wici” w Poznaniu w kwietniu 1947 roku, przyczyniła się do zbojkotowania
Zjazdu, który miał nastawienie prawicowe. Na Zjeździe tym o mało nie doszło
do rękoczynów35.
Lewicowy odłam ZMW „Wici” wciąż zacieśniał współpracę z komunistycznymi organizacjami młodzieżowymi. Wielokrotnie cytowany tu Edward
Chamera zapisał:
Na Powiatowym Zjeździe przewodniczących kół ZWM, OM TUR, ZMW „Wici”
i ZMD, który odbył się 30 maja 1948 roku, wybrano Powiatowy Komitet Jedności Młodzieży, w skład którego weszli: z ramienia ZWM – Kazimierz Szkutnik,
Włodzimierz Nowaczyński, Jan Wierzbicki i Mieczysław Kaczmarek; OM TUR
– Brunon Weil, Mieczysław Ratajczuk i Aleksander Gadziński; ZMW „Wici”
– Edward Chamera, Edward Sudoł i Franciszek Wielesiuk; ZMD – Aldon Borzeszkowski. Komitet ten zajmował się wszelkimi pracami przygotowawczymi do
Kongresu, który miał się odbyć we Wrocławiu.
Pod hasłem „Budujemy Zjednoczoną Organizację Młodzieżową” odbył się
w Zielonej Górze w dniu 10 czerwca 1948 roku Okręgowy Zjazd Powiatowych
Komitetów Jedności Młodzieży z powiatów: Zielona Góra, Krosno Odrzańskie,
Gubin, Międzyrzecz, Słubice, Świebodzin. Na zjeździe tym wybrano delegatów
na Kongres Młodzieży we Wrocławiu.
35
E. Chamera, op. cit., s. 51.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
133
Z powiatu zielonogórskiego do Wrocławia na Kongres Jedności Młodzieży Polskiej wyjechało 7 delegatów, w tym 3 członków ZWM, 2 członków OM TUR, po
1 członku ZMW „Wici” i ZMD, a na Zlot Młodzieży Polski Ludowej wyjechała
120-osobowa grupa przedstawicieli czterech organizacji. Delegaci naszego powiatu
reprezentowali na Kongresie 2012 członków organizacji młodzieżowych, w tym
340 członków „Wici”36.
Po „zwycięstwie” odniesionym przez PPR w sfałszowanym referendum i nie
mniej sfałszowanych wyborach do sejmu, partia komunistyczna szybko umacniała swoją władzę. Jednakże i wtedy napotykała na opór łężyckich rolników.
Oto np. szeroko rozwiniętej akcji propagandowej, związanej z wprowadzaniem
nowej konstytucji, przeciwstawił się Józef Czyściecki, który 12 lutego 1952 r.
publicznie obwieścił, że – jak to zanotował funkcjonariusz Powiatowego Urzędu
Bezpieczeństwa Publicznego –
projekt konstytucji jest niesłuszny z tego powodu, że znosi święto 3 Maja, a wprowadza święto 1 Maja […], dalej powiedział, że przed wojną jak robotnik zastrajkował
to zamykali go, posiedział trochę i wypuścili, a dziś gdyby zastrajkował to jak by
go za brali, to więcej świata by nie oglądał37.
C/ W nowym województwie
28 czerwca 1950 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwalił ustawę O zmianach
podziału administracyjnego Państwa. Artykuł 4. tej ustawy brzmiał:
1. Tworzy się województwo zielonogórskie z siedzibą wojewódzkiej rady narodowej
w Zielonej Górze.
2. Do obszaru województwa zielonogórskiego włącza się:
z obszaru województwa poznańskiego powiaty: zielonogórski z miastem Zielona
Góra, gorzowski z miastem Gorzowem, strzelecki, skwierzyński, sulęciński, międzyrzecki, świebodziński, rzepiński, babimojski, krośnieński, gubiński i wschowski,
z obszaru województwa wrocławskiego powiaty: głogowski z miastem Głogowem,
żagański, szprotawski, żarski i kożuchowski38.
Ustawa podpisana przez ówczesnego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
Bolesława Bieruta i przyjęta do realizacji przez Prezesa Rady Ministrów Józefa
Cyrankiewicza weszła w życie z dniem jej ogłoszenia, tj. 6 lipca 1950 r. Łężyca
znalazła się, rzecz jasna, w granicach nowo powołanej jednostki administracyjnej.
36
Ibidem, s. 52.
Cyt. za: D. Koteluk, W nowych realiach…, s. 137.
38
Dziennik Ustaw 1950, nr 28, poz. 255.
37
134
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Cztery lata później, 25 września 1954 r., Sejm przyjął ustawę O reformie
podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich, rad narodowych,
wypracowaną – jak głosiły oficjalne zapisy – w celu:
włączenia coraz szerszych rzesz pracujących chłopów do udziału w rządzeniu Państwem, rozwijania ich twórczej inicjatywy i aktywności dla pomnażania dobrobytu
i kultury wsi, sprawniejszego zaspokajania potrzeb materialnych i kulturalnych
ludności, dalszego zbliżenia organów władzy państwowej do najszerszych mas
pracujących wsi […]39.
Wzmiankowana ustawa głosiła m.in., że:
W miejsce dotychczasowych gmin i gromad tworzy się nowe gromady, jako jednostki podziału administracyjnego wsi.
[…] Organami władzy państwowej w gromadach są gromadzkie rady narodowe.
[…] Gromadzkie rady narodowe wybierane są przez ludność gromady na okres
lat trzech.
Liczbę radnych ustala prezydium powiatowej rady narodowej w zależności od
ilości mieszkańców gromady w stosunku jeden radny na 100 mieszkańców, przy
czym liczba radnych nie może być mniejsza niż 9 ani większa niż 2740.
Łężyca znalazła się w obrębie Gromadzkiej Rady Narodowej w Czerwieńsku.
Wiadomo, że w lutym 1956 r. przedstawicielką Łężycy w Radzie Gminy
została Zofia Bucholska. W kwietniu zaś roku 1965 r. na radnych Łężycy
wybrani zostali: Władysław Flasza, Franciszek Budzyń, Maria Morda, Zofia
Bucholska i Bronisława Żurańska.
Kolejną reformę administracyjną przynosiła ustawa z 29 listopada 1972 r.,
wprowadzona – jak czytamy w jej uzasadnieniu –
W celu stworzenia korzystniejszych warunków dla rozwoju społeczno-gospodarczego wsi, intensyfikacji rolnictwa i poprawy warunków bytowych mieszkańców
oraz w cela pogłębienia demokracji socjalistycznej, dalszego wzmocnienia roli
i autorytetu rad narodowych i ich organów na terenach wiejskich, a także dla
usprawnienia ich działalności41.
Reforma polegała ona na ponownym utworzeniu gmin wiejskich. W miejsce
4315 gromad utworzono po reformie 2366 znacznie większe gminy. Liczbę tę
39
Dziennik Ustaw 1954, nr 43, poz. 191.
Ibidem.
41
Dziennik Ustaw 1972, nr 49 poz. 312 (Ustawa z dnia 29 listopada 1972 r. o utworzeniu gmin i zmianie ustawy
o radach narodowych).
40
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
135
zmniejszono w kolejnych latach do 2129. Łężyca weszła w skład nowo utworzonej Gminy Zielona Góra. Oprócz niej w obrębie gminy znalazły się ponadto
sołectwa: Jany, Jeleniów, Kiełpin, Krępa, Ochla, Przylep i Zawada.
W latach 1973-1990 w Radzie Gminy zasiadało 2-5 przedstawicieli łężyckiej
społeczności. Ukazuje to tabela 42:
Lata
Przedstawiciele Łężycy
w Gminnej Radzie Narodowej
Uwagi
1973-1978
Franciszek Budzyń
Cecylia Czarna (późn. Kukuć)
Władysław Flasza
Tadeusz Kamiński
Maria Morda
Cecylia Czarna i Tadeusz Kamiński –
członkowie zarządu GRN
Cecylia Czarna – delegatka na I Zjazd ZSMW (Warszawa, 28 kwietnia 1976 r.)
Zofia Bucholska – radna Powiatowej Rady Narodowej
w Zielonej Górze
1978-1984
Zofia Bucholska
Władysław Flasza
Teresa Głowienkowska
Przewodnicząca Komisji Oświaty, Wychowania – Zofia
Bucholska
1984-1988
Eugeniusz Chmielarczyk
Władysław Flasza
Teresa Głowienkowska
1988-1990
Eugeniusz Chmielarczyk
Sokołowski Feliks
W 1975 r. nastąpiły dalsze przemiany administracyjne. Otóż od r. 1956 Polska
dzieliła się na 17 województw oraz 2 miasta wydzielone (Warszawa, Łódź). W r.
1957 wydzielone zostały dodatkowo jeszcze 3 miasta: Kraków, Wrocław i Poznań.
Obowiązywał trójstopniowy podział władzy: województwo – powiat – gmina.
28 maja 1975 r. uchwalona została ustawa O dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych. Na jej podstawie utworzono 49 województw oraz wprowadzono dwustopniowy podział
administracyjny: województwo – gmina (z pominięciem powiatu). W granicach
państwa wydzielono 2343 gminy i 814 miast (w tym 4 miasta o szczególnym
statusie – Warszawa, Łódź, Kraków i Wrocław). Łężyca pozostała, oczywiście,
w granicach „okrojonego” województwa zielonogórskiego.
W połowie lat osiemdziesiątych władze Zielonej Góry podjęły próbę przyłączenia do miasta części Łężycy oraz kilku innych miejscowości należących do
gminy, tj. Drzonkowa, Przylepu, Raculi, Nowego Kisielina i Starego Kisielina.
Na skutek zdecydowanych protestów mieszkańców wymienionych miejscowości
inkorporacyjne zapędy władz miejskich zostały ukrócone.
42
W tabeli wykorzystano ustalenia zawarte m.in. w: W. Towpik, Zarys dziejów Gminy Zielona Góra w okresie
ostatniego 25-lecia, Zielona Góra 1997, s. 7-37.
136
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
D/ W III Rzeczypospolitej
Wprowadzony w 1975 r. podział terytorialny utrzymał się do końca PRL
-u i funkcjonował jeszcze w 1998 r., w którym miała miejsce kolejna ważna
reforma administracyjna, powiązana z przeobrażeniami ustrojowymi. Kraj
podzielono wówczas na 16 województw oraz na nowo wprowadzono powiaty.
Łężyca znalazła się w województwie lubuskim, powiecie zielonogórskim, gminie Zielona Góra. Od r. 1990 wieś reprezentowana jest przez jednego radnego.
Zestawienie przedstawicieli Łężycy zasiadających w Radzie Gminy Zielona
Góra oraz sołtysów wsi ukazuje tabela 43
Lata
Przedstawiciele
Łężycy
w Radzie Gminy
1990-1994
Krzysztof Seifert
1994-1998
Józef Barta
1998-2002
Józef Barta
2002-2006 Józef Barta
Uwagi
Sołtysi
Wiesław Czarny – przewodniczący Tadeusz Czachorowski
Rady Gminy
Tadeusz Czachorowski
Józef Barta – zastępca wójta gminy
Janusz Piątak
Rafał Gajewski startował na stanowisko wójta;
Józef Barta –
zastępca przewodniczącego Rady
Gminy
Dariusz Haba
2007-2011
Józef Barta
Krystyna Chamera
2011-
Krzysztof Wołczyński
K r y st y na Ch a mer a ;
od 2013 – Jolanta Rabęda
W r. 2013 wysunięty został projekt przyłączenia Gminy Zielona Góra,
a w tym Łężycy, do aglomeracji miejskiej. Projekt ten postrzegany jest jako
bardzo kontrowersyjny i budzi wiele emocji.
43
W tabeli wykorzystano ustalenia zawarte m.in. w: W. Towpik, op. cit., s. 39-56.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
137
2. Życie gospodarcze wsi
Jak wspomnieliśmy wcześniej, po wkroczeniu wojsk rosyjskich wieś była zamieszkiwana przez grupę pozostałych tu Niemców. Większość z nich pracowała
w swych gospodarstwach, dostarczając produktów rolnych wojskom sowieckim.
Rosjanie prowadzili gospodarkę grabieżczą. Wywozili maszyny rolnicze, zabierali
inwentarz żywy, konfiskowali produkty rolne, plądrowali zabudowania. Znaczne
spustoszenia czyniły tu przesuwające się w różnych kierunkach masy ludzkie:
uciekający niemieccy żołnierze i dezerterzy, maruderzy wojskowi, a później –
powracający z frontu żołnierze polscy i rosyjscy, uwolnieni więźniowie obozów
i robotnicy przymusowi. Ludzie przepływający przez wieś i traktujący ją jako
wyłącznie chwilowy etap swej wędrówki, grabili, a nierzadko też niszczyli wszystko, co wpadło w ich ręce.
Gdy we wsi pojawili się pierwsi osadnicy, ich sytuacja okazała się niezmiernie
trudna. Zabudowania były zniszczone, brakowało inwentarza. W pierwszych
miesiącach we wsi były tylko 4 konie. Część rolników uprawiała ziemię sama,
własnymi rękami. W lasach były tylko dzikie krowy, które zostały później zastrzelone. Pierwsze 5 kóz otrzymali mieszkańcy jako przydział ze Starego Kisielina.
Kilka koni i część inwentarza otrzymano z UNRRY, część natomiast dokupiono
we własnym zakresie1.
Życie pierwszych osadników znacznie komplikowali szabrownicy. Część
z nich wprowadzała się na krótko do poniemieckich gospodarstw, plądrowała
je, a następnie uchodziła w nieznanym kierunku. Inni z kolei wpadli na krótko i – nierzadko pod osłoną nocy – grabili wszystko, co wpadło w ich ręce.
Osadnicy przez długie miesiące musieli więc cały swój dobytek, łącznie ze
zwierzętami, zbożem i ziemniakami, trzymać w pomieszczeniach mieszkalnych.
Władze państwowe w celu ochrony osiedlającej się ludności przed szabrownikami powoływały oddziały milicji i ORMO. Odziały te były słabo uzbrojone
i nieumundurowane. Oznakę milicjanta stanowiła noszona na lewym ramieniu
biało-czerwona opaska z napisem „Milicja Obywatelska”2.
Tak oto efekty działalności służby MO, UBP i ORMO na Ziemi Lubuskiej
w latach 1945-1949 charakteryzował w swych wspomnieniach Edward Hładkiewicz:
Zlikwidowano kilkaset band terrorystyczno-rabunkowych, jeszcze więcej szajek
złodziejskich, zatrzymano i doprowadzono do właściwych władz setki dezerterów,
odebrano szabrownikom i spekulantom rzeczy na kwoty sięgające wielu milionów
1
2
Plan odnowy miejscowości Łężyca na lata 2011-2018, nasza-lezyca.pl/docs/POM.pdf, s. 32 [20.11.2013].
E. Hładkiewicz, Ruch ludowy na Ziemi Lubuskiej 1945-1949, Warszawa 1978, s. 94.
138
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
złotych, przekazując je w ręce państwa lub zwracając poszkodowanym osobom
prywatnym. Narażając swoje życie, milicjanci ochraniali społeczeństwo, przyczyniając się w ten sposób do stabilizacji, utrzymania porządku i bezpieczeństwa.
Wielu z nich zginęło w czasie pełnienia służby3.
Na marginesie należy dodać, że polskie władze zwalczały wprawdzie
szabrownictwo, same jednak prowadziły działalność grabieżczą. Oto np.
zlikwidowały funkcjonujący na obrzeżach Łężycy (w kierunku na Wysokie)
poniemiecki tartak i wywiozły znajdujące się w nim maszyny. W późniejszym
czasie rozebrały znajdujący się na przeciwnym skraju wsi (w kierunku na
Zieloną Górę) ładny budynek mieszkalny, a pozyskane cegły przeznaczyły
na odbudowę stolicy.
Powracając do głównego wątku rozważań, warto podkreślić, iż w celu
podniesienia efektywności gospodarowania dość szybko w Łężycy podjęto
działalność szkoleniowo-instruktażową. Edward Chamera po latach wspominał:
W 1947 r. powołaliśmy Zespół Przysposobienia Rolniczego. Duża ilość ziemi
w naszej wsi położona jest w kierunku Zielonej Góry, Chynowa i Czerwieńska,
ziemia bardzo piaszczysta, często na zebraniach wiciowych zastanawialiśmy się, co
zrobić, aby ziemia ta była wydajniejsza. Z pomocą przyszli ówcześni instruktorzy
rolni z Zielonej Góry Adolf Trznadel i Bydzyński, którzy w ramach zespołu PR
zaproponowali, abyśmy na tych ziemiach założyli poletka uprawy ziemniaków.
Okazało się, że przy odpowiedniej uprawie i nawożeniu wydajność poletek była
większa od upraw prowadzonych przez rodziców. Wielu rolników doświadczenia
te wprowadziło do swoich gospodarstw4.
Zasiedlanie Ziem Zachodnich szło w parze w parze z przekształceniami
struktury własnościowej znajdujących się tu areałów. Po pierwsze, zniesiono
wielkie gospodarstwa. Jak pisze D. Koteluk:
zdecydowano, że na omawianym terenie powstawać będą gospodarstwa o wielkości
od 7 do 15 ha. Przed wybuchem drugiej wojny światowej wielcy właściciele ziemscy
skupiali tutaj w swoich rękach około 45% ogólnego areału użytków rolnych i ponad
70% lasów. Duże gospodarstwa chłopskie do 50 ha obejmowały blisko 25% ziemi
uprawnej . W latach 1945-1949 w następstwie zabiegów administracji państwowej
dominowały już gospodarstwa indywidualne, których średnią wielkość szacowano
3
4
Ibidem.
E. Chamera, Aby ziemia ta była wydajniejsza, [w:] Mój dom nad Odrą. Pamiętniki i wspomnienia członków
organizacji młodzieżowych Ziemi Lubuskiej, t. 6, Zielona Góra 1983, s. 48.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
139
na 7,3 ha. W 1947 r. ponad 40 tys. ha znalazło się w gestii Państwowych Nieruchomości Ziemskich. Rok później jeszcze blisko 18 tys. ha ziemi przeznaczono pod
osadnictwo spółdzielczo-parcelacyjne i grupowe5.
Po wtóre, uruchomiono procesy kolektywizacji. Pierwszym krokiem w tym
kierunku było utworzenie Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”.
Zrzeszenia te szybko zastąpiono Związkami Spółdzielni Samopomoc Chłopska.
Cytowany tu uprzednio D. Koteluk słusznie zauważa, że:
Oficjalnie przedstawiano ZSCH jako masową organizację zawodową rolników
reprezentującą ich interesy wobec państwa. Pomagającą im w organizacji spółdzielczości na wsi, odbudowie gospodarstw rolnych, zaopatrzeniu i zbycie produktów,
upowszechnieniu osiągnięć nauki w rolnictwie oraz oświaty i kultury na wsi. […]
W rzeczywistości twór ten zastąpił na mocy dekretu Rady Ministrów z września
1946 r. mające przedwojenny charakter, a także realizujące prawdziwie utylitarne
cele na wsi, niezależne od PPR Izby Rolnicze. Wcześniej podporządkowano administracji partyjno-państwowej zajmujące się między innymi osadnictwem Urzędy
Ziemskie, w których obsadę personalną stanowili przede wszystkim peeselowcy.
W ten sposób chłopi stali się słabszą i niezorganizowaną instytucjonalnie stroną
w relacjach gospodarczych z państwem, którego interesy, a nie ich reprezentował
scentralizowany, a także upolityczniony Związek Samopomocy Chłopskiej. Na
kontakt z nim byli oni skazani, ponieważ to jemu właśnie podporządkowano
handel wiejski, który uprzednio kształtowała sieć Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”6.
Dalszy krok w dziele kolektywizacji polegał na powołaniu w Łężycy Spółdzielni Produkcyjnej, ma której czele stanął kierownik nazwiskiem Walkowiak. W latach 1953-1956 zrzeszała ona 13 rolników. Po rozwiązaniu jej rolnicy
powrócili do pracy w gospodarstwach indywidualnej. Następnie powstało
Kółko Rolnicze, które w znacznym stopniu pomagało rolnikom w wykonywaniu prac polowych. Z czasem przekształcono je w Ośrodek Rolny, którego
zadaniem była nie tylko pomoc rolnikom przez wyposażenie w maszyny, ale
również hodowla trzody chlewnej i zagospodarowywanie ziemi PFZ, a także
prowadzenie szkolenia wśród rolników7.
Rolnikom zasiedlającym Ziemie Zachodnie rzeczywistość komunistycznego państwa przynosiła wciąż nowe rozczarowania. Po pierwsze, okazało się,
5
D. Koteluk, W nowych realiach. Wieś zielonogórska w latach 1945-1956, Zielona Góra 2011, s. 40.
Ibidem, s. 56.
7
Plan odnowy…, s. 32.
6
140
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
że muszą oddać część zboża, które otrzymali pod zasiew. Rozgoryczona była
zwłaszcza jedna z rodzin, która przejadła otrzymane ziarno, żywiąc przeświadczenie, że w państwie komunistycznym co roku otrzymywać będzie poważny
zasiłek w naturze. Po drugie, przeprowadzono tzw. akcję „K”, polegającą na
zarekwirowaniu nadmiernej ilości inwentarza żywego i poniemieckich mebli oraz przydział tego mienia osobom, które go nie posiadają8. Po trzecie,
wprowadzono powszechną i obowiązkową daninę na rzecz zagospodarowania
Ziem Zachodnich i Północnych. Wysokość świadczeń rolnikom naliczano,
biorąc za podstawę wielkość posiadanego gruntu, ale nie uwzględniając już
jego klasy9, co sprawiało, że dla rolników uprawiających piaszczyste ziemie
podzielonogórskie obciążenia fiskalne okazały się niezmiernie dotkliwe. Po
czwarte, narzucono chłopom konieczność częściowego uregulowania podatku
gruntowego w naturze. Właściciele gospodarstw o dochodowości określanej
na 40-60 q żyta zmuszeni byli do uiszczenia w dwóch ratach jednej czwartej
podatku gruntowego w zbożu, zaś o większej przychodowości, do oddania
w naturze 50% podatku10.
Jak stwierdza D. Koteluk, we wrześniu 1947 r. szacowano, że w powiecie
zielonogórskim 80% rolników nie było w stanie wywiązać się z narzuconego
im podatku gruntowego11. Aby egzekwować należności, na zlecenie PPR tworzono tzw. „trójki”, tj. trzyosobowe „brygady terenowe”, których zadaniem
było kontrolowanie stanu i sposobu prowadzenia gospodarstw. Tekla Czarna
wspominała, jak wiele złych emocji wzbudził znaleziony na oknie jej domostwa
smalec. Z miejsca wszczęte zostało „śledztwo”, zmierzające do ustalenia, czy
wraz z mężem nie dopuścili się przestępstwa, polegającego na nielegalnym
świniobiciu. Na szczęście w trakcie „dochodzenia” gospodarzom udało się
wykazać, że smalec pochodzi z gęsi.
Styl gospodarowania, który gniłowodzianie doskonale znali z czasów zaprowadzania w ich rodzinnej miejscowości władzy sowieckiej, przyniósł szereg
negatywnych konsekwencji. Po pierwsze, chłopi bali się obejmować obszerniejsze
gospodarstwa i zasiedlać większe poniemieckie budynki, żywiąc – niebezpodstawne zresztą – obawy, że zagospodarowywanie takich obiektów okaże się
pułapką, pozwalającą władzom na obłożenie ich różnego rodzaju obciążeniami
fiskalnymi. Po wtóre, w obawie przed posądzeniem o „kułactwo” rolnicy bali
8
9
10
11
D. Koteluk, op. cit., s. 58. Z powodu przeciwstawiania się obowiązkowym dostawom z Łężyc do więzienia trafiły m.in. Maria Zając i Maria Żurańska. Ta pierwsza oskarżona została dodatkowo za uderzenie
garnkiem poborcy podatku.
Ibidem, s. 60.
Ibidem, s. 61.
Ibidem.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
141
się wykazać nadmierną operatywnością i poszerzaniem produkcji. Po trzecie,
nie wierząc w trwałość granic wyznaczonych po r. 1945 i obawiając się, że
wkrótce przyjdzie im oddać gospodarstwa w ręce Niemców, nie prowadzili
żadnych inwestycji. Po czwarte wreszcie, pozbawieni materiałów budowlanych, zmuszani do walki o przydział gwoździ i papy, nie prowadzili żadnych
większych remontów.
Bilans takiego gospodarowania był żałosny: ekstensywna gospodarka rolna,
przestarzały park maszynowy, zaniedbane oraz popadające w ruinę budynki
mieszkalne i gospodarcze. Źle nawożona i zasiewana lichym ziarnem ziemia
nie dawała należytych plonów. Uprawy ziemniaków niszczyła stonka. Do jej
zwalczania angażowano całą społeczność wsi, a w szczególności młodzież – zarówno w wieku szkolnym, jak też nieco starszą, skupioną w oddziałach Służby
Polsce. Działaniom tych ostatnich, tworzących „kolumny antystonkowe”,
towarzyszyła szeroko rozwinięta antyamerykańska akcja propagandowa. To
właśnie Amerykanie byli posądzani o rozrzucanie pasożytniczych insektów.
Wbrew potocznym mniemaniom oskarżenia wysuwane pod ich adresem nie
były bezpodstawne. Jak wynika bowiem z wypowiedzi przedstawicieli amerykańskich tajnych służb, w latach pięćdziesiątych na terenach stanowiących
strefę wpływów ZSRR służby te (choć wydaje się to absurdalne) w rzeczywistości przeprowadzały akcje sabotażowe, polegające m.in. na rozrzucaniu larw
żarłocznych owadów.
W pierwszym ćwierćwieczu rządów komunistycznych życie społeczne i gospodarcze nacechowane było szeroko rozwiniętą „akcyjnością”. Prowadzono
w szczególności:
a) akcje gospodarcze (należały do nich m.in. akcje zasiewów i zbierania plonów,
dokarmiania zwierzyny leśnej, akcje nadzoru nad czystością gospodarstw
oraz nad zabezpieczeniem przeciwpożarowym budynków, akcje pilnowania
zasiewów przed samoistnymi pożarami i działalnością sabotażową, wspomniane akcje zbierania stonki);
b)akcje higieniczno-zdrowotne (w ich ramach pozbawionym zasadniczo opieki
zdrowotnej mieszkańcom wsi fundowano m.in. akcje prześwietleń zapobiegających rozwojowi gruźlicy, akcje kontroli higieny dzieci szkolnych,
akcje kontroli warunków higienicznych w domach i zabudowaniach gospodarczych);
c) akcje edukacyjno-wychowawcze (zaliczyć do nich można m.in. różnego
rodzaju akcje agitacyjno-propagandowe służące forsowaniu posunięć władz
państwowych, pogłębianiu wiedzy na temat uprawy roli oraz hodowli zwierząt).
142
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
W działalność akcyjną zaangażowane były lokalne struktury organizacji
partyjnych oraz organizacji młodzieżowych, miejscowa szkoła, a także dobrze
funkcjonujący łężycki oddział Ochotniczej Straży Pożarnej.
Życie mieszkańców wsi znacznie ułatwiło wprowadzenie w r. 1952 regularnego połączenia autobusowego z Zieloną Górą. Korzystne to okazało się zwłaszcza
dla kilkorga osób, które pracowały w zielonogórskim „Zastalu”. Z wolna wieś
zmieniała swój charakter. Ze względu na niską jakość gleb i małą odległość od
miasta we wsi stopniowo coraz więcej było robotników i chłopo-robotników
niż rolników. Z typowej wsi, w której głównym utrzymania było rolnictwo,
Łężyca stawała się miejscowością o charakterze przemysłowo-rolniczym12.
Istotna zmiana sytuacji życiowej mieszkańców Łężycy nastąpiła dopiero po r.
1970, w epoce Gierkowskiej. Rolnictwo stało się bardziej opłacalne, relatywnie też
wzrosły dochody uzyskiwane w pracy w przemyśle. Rolnicy zostali objęci opieką
zdrowotną oraz systemem rentowo-emerytalnym. Zelżała walka z Kościołem.
Skończyła się bolszewicka brutalność władz, typowa dla członków KPP i KPZU13.
Korzystniejsze warunki życia sprawiły, że wieś zaczęła się intensywnie rozwijać. Wyzwolona została inicjatywność rolników. Wzrosła produkcja roślin
i hodowla zwierząt. Poprawianie się statusu materialnego mieszkańców Łężycy
znalazło wyraz m.in. w tym, że nastąpiła szybka rozbudowa wsi. Powstawały
nowe domy. Wprawdzie bloczki betonowe, z których na ogół były budowane,
musiały być samodzielnie wyrabiane, ale nie stanowiło to przeszkody dla
pracowitych mieszkańców we wznoszeniu coraz to nowych budynków. Wiele
zabudowań zostało odremontowanych. W zagrodach zaczęły pojawiać się
traktory i maszyny rolnicze, mieszkania zaś szybko wzbogacały się w nowe
meble i urządzenia gospodarcze (pralki, lodówki, telewizory).
Po dekadzie Gierkowskiej rozwój gospodarstw indywidualnych wytracał
swą dynamikę. W latach 1981-2001 rolników obsługiwało Kółko Rolnicze,
które było również miejscem pracy dla około 10 osób. Długoletnim i bardzo
zaangażowanym w pracę Kółka Rolniczego był jego Prezes Leon Jarosz. Równolegle z Kółkiem Rolniczym działało Koło Gospodyń Wiejskich, którego
długoletnią przewodniczącą była Maria Morda14.
W latach 90. rozpoczął się proces stopniowego zaprzestawania produkcji
i oddawania przez rolników ziemi pod różnego rodzaju inwestycje oraz zabudo12
Zob. Plan odnowy…, s. 34.
Np. strajkujący robotnicy w Ursusie czy Radomiu byli inwigilowani i bici, ale – zgodnie z obietnicą –
Gierek nigdy nie wydal rozkazu strzelania do własnego narodu.
14
Plan odnowy…, s.32.
13
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
143
wę mieszkaniową. Obecnie na terenie Łężycy nie istnieje żadne gospodarstwo
trudniące się rolnictwem. Powolnej, ale systematycznej redukcji gospodarstw
indywidualnych towarzyszył wzrost liczby różnego rodzaju przedsiębiorstw.
Oczyszczalnia ścieków w Łężycy.
Źródło: http://www.zwik.zgora.pl/scieki_oczyszczanie.php [20.11.2013]
W r. 1998 oddano do użytku największą inwestycję w Łężycy – oczyszczalnię
ścieków, przejmującą nieczystości z całej Zielonej Góry.
W celu wybudowania oczyszczalni ścieków oraz kanału dosyłowego i odprowadzającego oczyszczone ścieki do odbiornika w r. 1985 powołano Spółkę
Wodno-Ściekową „Łącza”. Realizacja planowanego przedsięwzięcia przebiegała
w kilku etapach:
• 1985-1988 – organizacja Spółki i wstępne przygotowanie i zatwierdzenie
inwestycji;
• VII 1993 – wybór firmy PASSAVANT Werke AG jako dostawcy technologii
i kompletu urządzeń oczyszczalni, Generalnym Projektantem oczyszczalni
została firma EKOSYSTEM;
• 1994 – rozpoczęcie robót budowlano-montażowych oczyszczalni;
• VIII 1998 – zakończenie robót budowlano-montażowych;
• XII 1998 – zakończenie rozruchu oczyszczalni i oddanie jej do eksploatacji;
144
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
• 2006 – zakończenie budowy suszarni osadów;
• 31 III 2007 – połączenie Oczyszczalni ścieków „Łącza” ze Spółką „Zielonogórskie Wodociągi i Kanalizacja”;
• 2010 zakończenie (rozpoczętej w roku 2009) spalarni osadów15.
Całkowity koszt realizacji inwestycji, obejmujący budowę kanału dosyłowego
i odprowadzającego ścieki oraz samej oczyszczalni ścieków, wyniósł 72,3 mln zł16.
Oczyszczalnia pracuje w układzie mechaniczno-biologicznego oczyszczania
ścieków z podwyższoną biologiczną defostacją, denitryfikacją i nitryfikacją.
Posiada również instalację do chemicznego strącania pozostałego fosforu.
W części mechanicznej wyposażona jest w kraty rzadkie, gęste sita obrotowe,
przedmuchiwane piaskowniki i separatory piasku. Część biologiczna to komora
defostacji biologicznej, poprzedzająca trzy równolegle działające komory wspólnej nitryfikacji i denitryfikacji (naprzemienne napowietrzanie powierzchniowe).
Rozpoczęciu budowy oczyszczalni towarzyszyła fala protestów łężyczan,
którzy przeciwstawiali się wznoszeniu uciążliwej pod względem ekologicznym
inwestycji. Jako formę rekompensaty za różnego rodzaju utrudnienia władze
Zielonej Góry i władze wojewódzkie zobowiązały się do wprowadzenia mieszkańcom Łężycy szeregu udogodnień, m.in. założenia sieci kanalizacyjnej.
Zobowiązania te do dziś pozostały wyłącznie w sferze obietnic.
W 2001 r. oddano do użytku, o czym będzie tu jeszcze mowa, pierwsze
mieszkania w nowo wybudowanym na terenie Łężycy osiedlu „Czarkowo”.
Powstanie tego osiedla oznaczało oczywiście znaczną rozbudowę wsi i zwielokrotnienie się liczby jej mieszkańców.
Po r. 1989 zaczęły stopniowo upadać wszystkie istniejące na terenie Zielonej
Góry większe zakłady przemysłowe, w których w latach 70., 80. i 90. znajdowali
zatrudnienie mieszkańcy Łężycy. Od tej pory podejmują oni pracę głównie
w branżach usługowych i niewielkich przedsiębiorstwach produkcyjnych,
ewentualnie zakładają własne firmy o takim właśnie profilu.
W r. 2001 założone zostało dobrze do dziś prosperujące przedsiębiorstwo
betoniarskie, którego właścicielem jest Bogusław Burzyński. W pierwszej dekadzie XXI w. funkcjonowały także betoniarnie prowadzone przez Józefa Bartę
i Krystynę Chamerę. W r. 2008 założona została firma betoniarska Hubert
& Spółka.
15
Wykorzystano informacje zawarte głównie na stronie internetowej Spółki:
ttp://www.zwik.zgora.pl/scieki_oczyszczanie.php [20.11.2013].
16
Zob. ibidem.
h
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
145
W Łężycy działają także:
–– Zakład Meblowy Mazur & Obuchowicz;
–– Zakład Usług Stolarskich, specjalizujący się w produkcji i montażu różnorodnych schodów drewnianych;
–– zakład usług metalowych;
–– trzy zakłady naprawy samochodów;
–– dwie fermy zajmujące się hodowlą drobiu (indyków i kur).
We wsi mieszka kilkudziesięciu właścicieli przedsiębiorstw, którzy prowadzą
swoją działalność w m.in. dziedzinie pośrednictwa finansowego i ubezpieczeniowego, maklerstwa giełdowego, usług transportowych, a także w branży
medycznej, budowlanej. Na terenie miejscowości działa duży supermarket
„Biedronka”, a także funkcjonują cztery mniejsze sklepy spożywcze.
Jak wynika z przedstawionej tu charakterystyki życia gospodarczego Łężycy,
miejscowość stopniowo zmieniała swe oblicze. W pierwszym ćwierćwieczu po
II wojnie światowej była wsią, w której główne źródło utrzymania jej mieszkańców stanowiła produkcja rolna. Z czasem wioska przekształciła się – jak
to już sygnalizowaliśmy – w miejscowość o charakterze przemysłowo-rolniczym. W ostatnich dekadach znowu zmieniła swój profil gospodarczy. Obecnie
stanowi ona typową podmiejską wieś, której mieszkańcy parają się głównie
działalnością usługowo-produkcyjną.
Gmina Zielona Góra, do której Łężyca należy, jest wielokrotną laureatką
ogólnopolskiego konkursu „Gmina Fair Play” – Certyfikowana Lokalizacja
Inwestycji. Ta prestiżowa nagroda przyznawana jest samorządom terytorialnym,
które stwarzają szczególnie korzystne warunki dla rozwoju przedsiębiorczości.
W r. 2013 Gminie Zielona Góra przyznano jeszcze jedno cenne wyróżnienie.
Oto 18 listopada 2013 r. Wójt Gminy Mariusz Zalewski odebrał z rąk Marszałek
Województwa Elżbiety Polak I nagrodę w VI Rankingu Gmin Województwa
Lubuskiego. Podstawową kategorię oceny działalności samorządów terytorialnych stanowił tzw. Główny Wskaźnik Rankingowy (GWR), obliczany na
podstawie następujących przesłanek:
–– wskaźnik dochodów budżetowych,
–– wskaźnik wartości inwestycji,
–– wskaźnik pozyskanych środków unijnych,
–– wskaźnik zwrotu podatku CIT i PIT.
146
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Gmina FAIR PLAY
Źródło:http://www.gminazg.pl/asp/pl_start.asp?typ=13
&sub=6&menu=6&dzialy=6&akcja=artykul&artykul=56
[20.11.2013].
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
147
3. Budownictwo i architektura
Łężyca w okresie średniowiecza stanowiła niewielką osadę. W połowie XVI
w. po wykupieniu przez Zieloną Górę rozwijała się – o czym wzmiankowaliśmy wcześniej – jako typowa podmiejska wieś kameralna, tj. odprowadzająca
dochody i opłaty dzierżawne do kasy miejskiej. Do końca XVIII w. we wsi
dominowało budownictwo drewniane oraz – mające średniowieczną tradycję
– tzw. budownictwo szachulcowe. Przypomnijmy, że szachulec to szczególny
rodzaj konstrukcji ściany, w której ułożony w kratownicę drewniany szkielet
był wypełniany gliną wymieszaną z sieczką lub wiórami oraz z reguły wytynkowaną na biało. W późniejszym okresie zaczęto dodawać ukośne zastrzały,
które wzmacniały kratownicę. Jeszcze później zamiast gliny jako wypełnienie
drewnianej konstrukcji zaczęto używać cegieł, uzyskując tzw. mur pruski.
Charakter dawnego budownictwa oddaje rysunek XVIII-wiecznej kuźni,
wykonany w okresie międzywojennym przez niemieckiego grafika Brunona
Otta1.
W Łężycy przeszłość pozostawiła po sobie niewiele zabytków. Najbardziej
interesującym spośród nich jest usytuowana na miejscowym cmentarzu drewniana kaplica z dzwonnicą. Stanowi ona obiekt o konstrukcji o konstrukcji
słupowej. Pokryta jest dwuspadowym dachem z gontu. Wzniesiona została
w 1727 r. na miejscu starej, o której wspominają źródła z 1688 r. W 1976 r.
poddano ją gruntownej renowacji i konserwacji2.
Innym ciekawym obiektem jest przeniesiona do Muzeum Etnograficznego
w Ochli XIX-wieczna stodoła o konstrukcji szachulcowej.
W stodole tej, usytuowanej przy wjeździe do skansenu, tuż za karczmą
„Olchowy gościniec”, utworzył swoją pracownię rzeźbiarz samouk – Jan Papina. Stworzył w niej drewnianą replikę Bitwy pod Grunwaldem Jana Matejki.
Dzieło, utrzymane w skali 1:1 i będące największą w Europie płaskorzeźbą
drewnianą, powstawało przez 4 lata i ukończone zostało na 600-lecie bitwy
pod Grunwaldem. Stanowiło ono obok haftu 32 kobiet z Działoszyna, Częstochowy i Łodzi najoryginalniejszy element obchodów rocznicowych. W 2010 r.
płaskorzeźba, zakupiona przez prywatnego biznesmena, przeniesiona została
do Gawłuszowic w województwie podkarpackim.
Wiosną 2011 r. w łężyckiej stodole Jan Papina zaczął pracę nad kolejną
monumentalną rzeźbą – Rejtanem (według obrazu Jana Matejki).
1
2
Rys. zaczerpnięto z: W. Towpik, Gmina Zielona Góra. Zarys dziejów jej wsi i informacja o pracy Rady Gminy
kadencji 1990-1994, Zielona Góra 1994, s. 58.
Zob. na ten temat: W. Towpik, op. cit., s. 59.
148
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Nieistniejąca kuźnia w Łężycy z końca XVIII w. Według rysunku Brunona Otto.
Źródło: W. Towpik, Gmina Zielona Góra. Zarys dziejów wsi…, s. 58.
Jak pamiętamy, w 1. poł. XIX stulecia nastąpił szybki rozwój gospodarczy
Łężycy. Sprawił on, że zaczęły się pojawiać zabudowania murowane. Brukiem
pokryto drogę do Zielonej Góry. Wieś stopniowo uzyskiwała istniejący do dziś
kształt architektoniczny. Szczególnie szybki rozwój budownictwa murowanego
nastąpił po r. 1900. Z tego okresu pochodzi większość budynków, które znajdują się w starszej części wioski. W zbiorach Uniwersytetu Zielonogórskiego
zachowała się pocztówka z r. 1913, zawierająca cztery fotografie miejscowości3.
Uzmysławia ona, że dzisiejsza Łężyca w wielu miejscach zachowała swój dawny
wygląd.
3
http://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/doccontent?id=4164&from=FBC [20.11.2013].
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
Kaplica w Łężycy
149
150
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Konstrukcja dzwonnicy
Łężycka stodoła w skansenie w Ochli
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
Fragment płaskorzeźby J. Papiny Rejtan (według obrazu J. Matejki)
Ulica wiejska w Łężycy.
Źródło: http://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/doccontent?id=4164&from=FBC [20.11.2013].
151
152
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Pomnik ku czci poległych (dziś nieistniejący).
Źródło: http://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/doccontent?id=4164&from=FBC [20.11.2013].
Dzięki życzliwości potomków niemieckich mieszkańców Łężycy jesteśmy
dziś w stanie wyobrazić sobie, jak wyglądała wieś przed drugą wojną światową. Doskonałej pamięci jednego z mieszkańców Frankfurtu nad Menem
zawdzięczamy bardzo staranną rekonstrukcję planu wioski4.
W obrębie dzisiejszej Łężycy dają się wyróżnić cztery kręgi zabudowy. Krąg
pierwszy stanowi najstarsza część wioski. Najogólniej rzecz biorąc, składa się
ona z dwóch biegnących równolegle do siebie ulic, z których jedna, większa,
jest wyasfaltowana, druga zaś ma charakter drogi żwirowej. Po obu stronach
4
Plan wsi udostępniony został nam przez Edmunda Fediuka. W powiększeniu plan ten można obejrzeć
na załączonej płytce DVD.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
153
Budynek szkolny
Źródło: http://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/doccontent?id=4164&from=FBC [20.11.2013].
Karczma Flemminga (na fotografii mylnie podano „Flemmiga”; dziś mieści się tu kiosk, sklep i biblioteka).
Źródło: http://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/doccontent?id=4164&from=FBC [20.11.2013].
154
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Plan wsi według rekonstrukcji jednego z dawnych niemieckich mieszkańców Łężycy
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
155
Stara część wsi – widok z satelity.
Źródło: https://maps.google.pl/maps?client=opera&q=łęzyca&oe=UTF-8&ie=UTF-8&ei=lPSzUpOJBcTH7Aa78oCoCg&ved=0CAoQ _AUoAg [20.11.2013].
tych dróg wznoszą się poniemieckie budynki o dachach spadzistych, gdzieniegdzie „uzupełnione” nowszymi budynkami o podobnej konstrukcji dachów.
Krąg drugi to znajdujące się na obrzeżach starej części wsi budynki (w kierunku na Zieloną Górę),wznoszone w okresie gierkowskim, o charakterystycznym dla budownictwa mieszkaniowego tego okresu kształcie „kostki” z płaskim
dachem. Krąg trzeci wyznaczają nowsze domki jednorodzinne, wznoszone
wokół starej części wioski. Część z nich, rozbudowywana w kierunku Zielonej
Góry, wchodzi w obręb osiedla „Czarkowo”. I wreszcie krąg czwarty stanowi,
będący niejako „trzonem” wspomnianego osiedla, zespół bloków wielorodzinnych, w którym zamieszkuje obecnie ok. 800 osób.
Prace nad planem budowy osiedla „Czarkowo” trwały od 1997 r. Jednakże
protest złożony przez Aeroklub Ziemi Lubuskiej w sprawie nazbyt bliskiego położenia projektowanych budynków w stosunku do tzw. „korytarza powietrznego
samolotów” sprawił, że prace te znacznie się przeciągnęły. Niemniej w 2001 r.
do nowo wzniesionych budynków mogli już wprowadzać się pierwsi lokatorzy.
156
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Osiedle Czarkowo – widok z lotu ptaka (źródło: Plan odnowy…)
Plan rozbudowy osiedla Czarkowo (źródło: Zmiana planu zagospodarowania…)
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
157
W 1990 r. rozpoczęto budowę w Łężycy sieci wodociągowej. W 2007 r.
miejscowość została wyposażona w sieć gazową przez firmę Media Odra Warta
Sp. z o.o. z Międzyrzeczu. Wciąż brakuje sieci kanalizacyjnej. 11 marca 2013 r.
podpisana została umowa o dofinansowanie Projektu „Gospodarka ściekowa
na terenie aglomeracji Zielona Góra – Etap III” realizowanego w ramach
Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na lata 2007-2013. W ramach tego projektu wybudowany został zbiorczy system kanalizacji sanitarnej,
grawitacyjno-tłocznej w Łężycy, Krępie i Zawadzie. Planowany koszt realizacji
projektu na terenie gminy Zielona Góra to ok. 46,0 mln PLN. Dofinansowanie
z środków UE wyniesie ok. 26 mln PLN. Prace budowlane rozpoczną się w 2.
półroczu 2013 r., zakończone zostaną w czerwcu 2015 r.
Wraz z powstaniem zespołu bloków mieszkalnych i domków jednorodzinnych składających się na osiedle „Czarkowo” znacznie wzrosła liczba mieszkańców Łężycy.
Liczbę mieszkańców w wybranych latach ukazuje tabela5:
Rok
Liczba mieszkańców Łężycy
1900
655
1939
606
1941
604
1949
404
2002
844
2003
905
2004
988
2005
1046
2006
1090
2007
1211
2008
1423
2009
1587
2010
1721
2011
1869
2012
2039
W r. 2012 Łężyca wysunęła się na drugie miejsce w Gminie Zielona Góra
pod względem liczby mieszkańców. Obecnie wyprzedza ją jedynie Przylep,
5
Wykorzystano dane zawarte m.in. w: Mieszkańcy w liczbach, „Gmina Zielona Góra. Informacje” 2013, nr
33, s. 3.
158
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
w którym zamieszkuje 2985 osób. Wiosną 2013 r. przygotowano plan rozbudowy osiedla „Czarkowo”6.
Plan ten przewiduje wzniesienie po drugiej strony drogi, między Czarkowem
a lotniskiem w Przylepie, kolejnych bloków wielorodzinnych, budynków wielorodzinnych z obiektami usługowymi oraz domków jednorodzinnych. Drogi
i ciągi piesze mają rozchodzić się promieniście i okrężnie, na zasadzie „sieci
pajęczej”. Docelowo ma powstać osiedle liczące nawet do 5 tys. mieszkańców,
co uczyniłoby Łężycę najliczniejszym sołectwem w gminie7.
6
Dziennik Urzędowy Województwa Lubuskiego, 3 VII 2013, poz. 1657, s. 13
(mi), Pytanie, czy Czarkowo się powiększy?, http://www.lzg24.pl/artykul/aktualnosci-solectwa/lezyca/
pytanie-czy-czarkowo-sie-powiekszy [20.11.2013].
7
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
159
4. Kościół i miejsca pamięci
A/ Rzut oka na sytuację Kościoła katolickiego na Ziemi Lubuskiej po r. 19451
Ludność, która zasiedlała Ziemie Zachodnie, należało otoczyć opieką duszpasterską. Z oddaniem zajęła się tym polska administracja kościelna. Należy
pamiętać, że – jak pisze ks. Edward Napierała – „Obszary, które weszły pod
kościelny zarząd utworzonej w dniu 15 sierpnia 1945 roku Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej, przechodziły na przestrzeni
wieków rozmaite koleje zarówno pod względem politycznym, jak i kościelnym”2.
W odniesieniu do dziejów Ziemi Lubuskiej znaczy to w szczególności, że powstałe tuż po II wojnie światowej struktury Kościoła katolickiego nawiązują
do historycznej diecezji lubuskiej, istniejącej w latach 1124-1598. Granice owej
diecezji niemal pokrywały się z granicami Ziemi Lubuskiej, należącej do Polski
już za Mieszka I.
Pierwsza wiarygodna wzmianka o diecezji lubuskiej pochodzi z bulli papieża
Innocentego II z 1133 r. Przyjmuje się, że pomysł objęcia organizacją diecezjalną
terenów nad środkową i dolną Odrą zrodził się na dworze Bolesława Krzywoustego. Ze względu na swe położenie diecezja lubuska miała czuwać nad
krzewieniem i utwierdzaniem chrześcijaństwa na zachód i północny-zachód od
Lubusza. Plany te musiał zaaprobować przebywający od maja 1123 r. w Polsce
kardynał Idzi z Tusculum, legat papieża Kaliksa II. Jeszcze przed majem 1124 r.
Idzi opuścił Bolesława i udał się na Węgry. Tak więc reforma organizacyjna
Kościoła w Polsce, łącznie z utworzeniem nowych diecezji, musiała nastąpić
w tym okresie. Pierwszym biskupem lubuskim był Bernard. Siedzibą biskupów
były kolejno: Lubusz (1133-1276), Górzyca (1276-1385) i Fürstenwalde/Spree
(1385-1598). Od XIII w. zarządcy diecezji prowadzili akcję misyjną na Rusi.
Zygmunt Gloger pisał:
Biskupstwo Lubuskie nazwę swoją wzięło od miasta Lubusza nad Odrą w ziemi
lechickiej, którą przyłączył do Polski Bolesław Chrobry w latach 1007-1012.
Biskupstwo atoli założył tu dopiero (jak już wyżej wzmiankowaliśmy) Bolesław
Krzywousty w roku 1124 dla części ziemi Lutyków zaodrzańskich, odzyskanej na
Niemcach, chcąc przez włączenie tego biskupstwa do metropolii gnieźnieńskiej
1
2
Opracowano głównie na podstawie: J. Heyduk, Zarys historii diecezji 1945-1995, [w:] http://kuria.zg.pl/index.
php/diecezja/historia/item/117-zarys-historii-diecezji-1945-1995 [20.11.2013]; Powstanie Diecezji Lubuskiej,
[w:] http://kuria.zg.pl/index.php/diecezja/historia/item/118-powstanie-diecezji-lubuskiej [20.11.2013];
E. Napierała, Geneza Administracji Apostolskiej w Gorzowie Wielkopolskim, cz. I. „Nad Odrą” 2010, nr 1112, s. 33-39, cz. II. „Nad Odrą” 2011, nr 1-2, s. 28-36 (przedruk z: „Studia Paradyskie” 1985, t. 1, s. 183-212).
E. Napierała, op. cit., cz. I, s. 33.
160
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
ubezwładnić skutki prawne darowizny tej ziemi przez cesarza niemieckiego arcybiskupstwu magdeburskiemu. Gdy później Polska w dobie podziałów między
potomków Krzywoustego straciła siłę państwową, a Bolesław śląski, młodszy syn
Henryka Brodatego, oddać musiał Ziemię Lubuską margrabiom brandenburskim, Niemcy przenieśli stolicę biskupią z Lubusza do [Fürsten]stenwaldu, czy
też Raceburga, biskupi zaś lubuscy ustąpili do Polski z zamiarem apostołowania
na Rusi. Henryk Brodaty, zarządzający dzielnicą krakowską i sandomierską,
osiedlił ich w Sandomierskim, gdzie dano im opactwo Opatowskie po Cystersach, dawniej zaś posiadali już dobra Biskupice pod Sandomierzem, których
nazwa stąd właśnie pochodziła, że do biskupów (lubuskich) należały. Biskupi
ci, nie posiadając potem żadnej diecezji ani za Odrą, ani na Rusi, byli już tylko
in partibus biskupami na Lubuszu i Rusi i z tytułem tym do końca wieku XV
przetrwali, lubo na początku XIV wieku biskup lubuski, Stefan, twierdził, że
poprzednicy jego rezydowali we Włodzimierzu wołyńskim, gdzie nawet miały
być ich groby 3.
W połowie XVI w. na terenie diecezji lubuskiej rozpoczęła się reformacja.
Z każdym rokiem malała liczba poddawanych prześladowaniom katolików,
aż ostatecznie zatriumfował protestantyzm. Dopiero w wieku XVIII, za
panowania Fryderyka Wilhelma I (1713-1740) i Fryderyka II (1740-1786),
katolicyzm na ziemiach nad Odrą powoli zaczął się odradzać 4. Coraz większą
rolę zaczął wówczas odgrywać Berlin jako ośrodek katolicyzmu5. W XIX
w. opiekę nad katolikami z obszaru Brandenburgii i Pomorza sprawował
biskup wrocławski. Rozwój katolicyzmu uległ zahamowaniu w latach Kulturkampfu (1871-1883). W 1930 r. obszar dawnej diecezji lubuskiej znalazł
się w obrębie erygowanej wówczas diecezji berlińskiej, wchodzącej w skład
metropolii wrocławskiej. W 1945 r. na podstawie układu poczdamskiego do
Polski powróciła wschodnia część historycznej Ziemi Lubuskiej6. Do tradycji
historycznych biskupstw w Kamieniu Pomorskim i w Lubuszu nawiązała
w swej nazwie utworzona w 1945 r. Administracja Apostolska Kamieńska,
Lubuska i Prałatury Pilskiej w Gorzowie 7. Geneza wielu parafii leżących
3
Z. Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903, [w:] http://literat.ug.edu.pl/glogre/0057.
htm [20.11.2013].
4
E. Napierała, op. cit., cz. I, s. 36.
5
Parafia rzymskokatolicka w Berlinie wzniosła w latach 1747-1773 kościół pw. Świętej Jadwigi Śląskiej
(obecnie Katedra Świętej Jadwigi, niem. Sankt-Hedwigs-Kathedrale), konsekrowany przez arcybiskupa
gnieźnieńskiego Ignacego Krasickiego.
6
E. Napierała, op. cit., cz. I, s. 34.
7
Prymas Polski, August Kardynał Hlond, wydał w Gnieźnie 15 sierpnia 1945 roku dekrety ustanawiające
organizację kościelną na przywróconych Polsce prapolskich ziemiach i równocześnie powołał pięciu Administratorów Apostolskich dla tych ziem, mianowicie dla Dolnego Śląska, Śląska Opolskiego, Gdańska,
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
161
pomiędzy Kostrzynem, Słubicami, Ośnem i Rzepinem sięga zatem czasów
dawnego biskupstwa lubuskiego.
*
Dekretem kardynała Augusta Hlonda 15 sierpnia 1945 r. w Gorzowie została
powołana Administracja Apostolska. Obejmowała ona 1/7 terytorium Polski.
Pierwszym jej rządcą został ks. dr Edmund Nowicki, który w orędziu skierowanym do wiernych stwierdzał:
I jak niegdyś jedność religijna i organizacja władzy duchownej i świeckiej przyczyniły się do scalenia ziem polskich aż po Bałtyk, tak i dziś w momencie, kiedy
Państwo Polskie w znojnym trudzie wykuwa tu zręby swoje, spieszy Polsce z pomocą
Ojciec Święty. Oto za pośrednictwem Prymasa Polski ustanawia tu naszą rodzimą
katolicką organizację kościelną, by ta, wznosząc prawdziwą wiarę i błogosławieństwo Boże, wsparła skutecznie wysiłki Narodu i zarazem była tą spójnią jedności,
która jest podstawą wszelkiej siły i mocy. Cały obszar ziemi lubuskiej, udzielnej
prałatury pilskiej i Pomorza zachodniego złączony jest w jedną kościelną jednostkę
administracyjną pod nazwą Administracji Apostolskiej. A na jej czele staję dziś
wśród Was, Najmilsi, jako Wasz Arcypasterz, powołany Wolą Bożą, ujawnioną
nakazem Namiestnika Chrystusowego [...]8.
Administrator musiał organizować życie kościelne dosłownie od podstaw.
Poważnym problemem były początkowo braki kadrowe, powodujące, że nieraz
księża obsługiwali po kilka parafii. Spośród wielu inicjatyw i prac ks. Nowickiego warto wymienić: ustanowienie 29 dekanatów i 509 parafii (w latach 1948-49
ustanowił jeszcze 4 dekanaty), obranie 15 sierpnia 1946 r. Matki Bożej Rokitniańskiej na patronkę diecezji, wznowienie w 1946 r. działalności „Caritasu”
i rozwój instytucji charytatywnych, założenie w 1947 r. Wyższego Seminarium
Duchownego w Gorzowie Wlkp. 26 stycznia 1951roku decyzją rządu PRL został
usunięty ze stanowiska ordynariusza Gorzowskiej Administracji Apostolskiej.
Warmii oraz Pomorza Zachodniego i Ziemi Lubuskiej z rezydencjami we Wrocławiu, Opolu, Oliwie,
Olsztynie i w Gorzowie Wlkp. Nowo mianowani ordynariusze pięciu Administratur Apostolskich na
Ziemiach Odzyskanych objęli swe funkcje 1 września 1945 roku i sprawowali je do 26 stycznia 1951 roku,
czyli do wydania przez rząd polski zarządzenia o likwidacji stanu tymczasowości w administracji kościelnej
na Ziemiach Zachodnich i Północnych, co – jak głosiło oświadczenie w prasie (PAP) – „umożliwi wybór
wikariuszy kapitulnych oraz uznanie wszystkich dotychczasowych proboszczów za stałych rządców swych
parafii i stałych wykonawców swych funkcji”. Zob. E. Napierała, op. cit., cz. II, s. 28.
8
Ks. E. Nowicki, Orędzie Ks. Administratora Apostolskiego do wiernych, [w:] Zarządzenia Administracji
Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej, I, 1(1945) s. 5. Cyt. za: Ks. bp P. Socha, Rola Kościoła
Katolickiego na Ziemi Lubuskiej w kształtowaniu polskiej kultury narodowej, „Studia Zielonogórskie”, t. 13
(2007), s. 24.
162
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Wiązało się to z dążeniem do likwidacji stanu tymczasowości w administracji
kościelnej na Ziemiach Zachodnich. Miejsce administratorów zajęli wówczas
wikariusze kapitulni9.
W Gorzowie został nim ks. prałat Tadeusz Załuczkowski, który erygował
131 nowych parafii. Zmarł po krótkiej chorobie w 1952 r. Po jego śmierci Ordynariatem zarządzał ks. prałat Zygmunt Szelążek. W 1952 r. przeniósł on
alumnów trzech pierwszych roczników Wyższego Seminarium Duchownego
z Gorzowa do opactwa pocysterskiego w Gościkowie-Paradyżu. Przez blisko
pięć lat zwizytował prawie wszystkie parafie w Ordynariacie, udzielając bierzmowania dużej liczbie wiernych. W 1956 r. ordynariuszem w Gorzowie został ks.
bp Teodor Bensch. Wielką troską otaczał katechizację dzieci i młodzieży, która
została przywrócona do szkół, kładł nacisk na współpracę z kapłanami, erygował 45 kolejnych parafii. Po jego śmierci w 1958 r. Wikariuszem kapitulnym
był przez siedem miesięcy ks. dr Józef Michalski.
4 sierpnia 1958 r. papież Pius XII mianował ks. dra Wilhelma Plutę na biskupa gorzowskiego. Przyjął on święcenia z rąk kardynała Stefana Wyszyńskiego,
a jego biskupami pomocniczymi zostali: ks. bp Jerzy Stroba i ks. bp Ignacy Jeż.
Biskup Wilhelm Pluta był charyzmatycznym duszpasterzem dysponującym
rozległą wiedzą humanistyczną. W czasie jego posługi miały miejsce tak ważne
przedsięwzięcia, jak: peregrynacja obrazu M.B. Częstochowskiej (1961-1963),
Intronizacja Serca Jezusowego we wszystkich parafiach w rok po Nawiedzeniu
Obrazu, Uroczystości Milenijne (1966-1967). Stale wzrastająca liczba wiernych
spowodowała, że księża uzyskali wyjątkowy indult na odprawianie czterech
Mszy świętych w niedziele i święta. Tylko dzięki temu np. w 1970 roku 1030
księży mogło zapewnić 2.300.000 wiernym uczestnictwo w Eucharystii, w ciągu
roku w jednym z 1600 kościołów.
W 1966 r., z okazji Milenium Chrztu Polski, ks. bp W. Pluta sprowadził do
Międzyrzecza relikwie Pierwszych Męczenników Polski z Kazimierza Biskupiego, gdzie kult świętych Męczenników (Benedykta, Jana, Mateusza, Izaaka
i Krystyna) trwa nieprzerwanie od czasów Kazimierza Odnowiciela.
W 1972 r. papież Paweł VI bullą Episcoporum Poloniae ustanowił nowy
podział administracyjny na Ziemiach Zachodnich, w wyniku czego z terenu
dotychczasowej Administracji Apostolskiej Gorzowskiej powstały trzy nowe
diecezje: Szczecińsko-Kamieńska z siedzibą w Szczecinie, Koszalińsko-Kołobrzeska z siedzibą w Koszalinie i Gorzowska z siedzibą w Gorzowie Wielkopolskim.
9
E. Napierała, op. cit., cz. II, s. 29.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
163
Nowa Diecezja Gorzowska została włączona do Metropolii Wrocławskiej.
W 1973 r. biskupem pomocniczym Diecezji Gorzowskiej został ks. dr Paweł
Socha, dotychczasowy profesor Diecezjalnego Seminarium w Paradyżu.
Biskup Pluta podejmował wiele inicjatyw mających na celu przeciwdziałanie
zaplanowanej przez władze PRL laicyzacji oraz ateizacji społeczeństwa (np.
przeprowadzanie wizytacji pasterskich w parafiach, organizowanie konferencji
dla kapłanów, powołanie Duszpasterstwa Akademickiego w Gorzowie Wlkp.,
powstanie Ruchu Światło-Życie oraz Ruchu Oazowego). Całość Wyższego
Seminarium Duchownego przeniósł do Gościkowa-Paradyża, gdzie w 1982 r.
w budynkach seminaryjnych rozpoczął się gruntowny remont. Utworzył trzy
nowe dekanaty i wiele parafii. Swoimi wypowiedziami i publikacjami przyczynił
się do ożywienia życia religijnego w diecezji.
Ks. bp Wilhelm Pluta przez 28 lat kierował największą w ówczesnej Polsce
diecezją. 22 stycznia 1986 r. biskup zmarł w wyniku tragicznego wypadku
samochodowego. Po jego śmierci diecezją zarządzał tymczasowo biskup Paweł
Socha, a następnie ks. dr Józef Michalik, rektor Papieskiego Kolegium Polskiego
w Rzymie. Przygotował on i zrealizował koronację Cudownego Obrazu Matki
Boskiej Rokitniańskiej (18 czerwca 1989 r.), założył stowarzyszenie „Przyjaciół
Paradyża”, troszczył się o nowe powołania kapłańskie i zakonne oraz o formację
seminarzystów, zainicjował Diecezjalne Dni Młodych w Niedzielę Palmową
(od 1987 r.). W 1990 r. biskupem pomocniczym diecezji został ks. lic. Edward
Dajczak. W latach 1991-1992 w diecezji miała miejsce druga peregrynacja Kopii
Cudownego Obrazu Matki Bożej Częstochowskiej.
Bullą Totus Tuus Poloniae Populus z 25 marca 1992 r. Ojciec Św. Jan Paweł
II dokonał reorganizacji struktur kościelnych w Polsce. W ramach tych zmian
Diecezja Gorzowska została przemianowana na Zielonogórsko-Gorzowską,
a stolicą biskupstwa została Zielona Góra.
W 1993 r. papież Jan Paweł II mianował bp. Józefa Michalika arcybiskupem
przemyskim obrządku łacińskiego, a na biskupa zielonogórsko-gorzowskiego
nominował ks. bp. dr. Adama Dyczkowskiego, dotychczasowego biskupa
pomocniczego w Legnicy. W czasie jego posługi miały miejsce takie ważne w diecezji wydarzenia, jak: obchody 50-lecia Administracji Apostolskiej
w Gorzowie Wlkp. (1995 r.), wizyta papieża Jana Pawła II (1997 r.), rozpoczęcie
procesu beatyfikacyjnego Sługi Bożego ks. bp. Wilhelma Pluty (2002 r.) oraz
jubileusz tysiąclecia śmierci Pierwszych Męczenników Polskich (2003 r.). Biskup
A. Dyczkowski zorganizował również I Diecezjalny Kongres Rodziny (1994 r.),
rozwinął działalność Stowarzyszenia Rodzin Katolickich, zainicjował Katolic-
164
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
kie Stowarzyszenie Młodzieży i Akcję Katolicką. Szczególną uwagę zwracał
ksiądz biskup na wprowadzanie w życie idei miłosierdzia chrześcijańskiego –
dbał o rozwój kół „Caritas”, ustanowił nagrodę „Człowiek Człowiekowi” za
działalność charytatywną, a także stworzył Diecezjalny Fundusz Stypendialny
dla zdolnej młodzieży pochodzącej z ubogich rodzin.
W 2011 r. ks. bp Adam Dyczkowski (już jako Biskup Senior) otrzymał tytuł
doktora honoris causa Uniwersytetu Zielonogórskiego. Uczelnia uhonorowała
biskupa jako osobę cieszącą się w regionie wielkim autorytetem, zdobytym
podczas 15 lat sprawowania posługi pasterskiej w diecezji. Podkreślano zwłaszcza
zasługi biskupa związane z powstaniem województwa lubuskiego (1999) oraz
uniwersytetu w Zielonej Górze (2001)10.
W 2007 r. papież Benedykt XVI przyjął rezygnację ks. bp. Adama Dyczkowskiego z urzędu biskupa diecezjalnego oraz mianował ks. bp. dr. Stefana
Regmunta nowym biskupem zielonogórsko-gorzowskim.
Biskup Regmunt od lat zajmuje się duszpasterstwem młodzieży, osób niepełnosprawnych oraz powołań. W 2002 r. wraz z Caritas Polska zorganizował
Narodową Pielgrzymkę Osób Niepełnosprawnych do Lourdes. 21 listopada
2010 r. w Świebodzinie dokonał poświęcenia figury Jezusa Chrystusa Króla
Wszechświata, powstałej z inicjatywy ks. prałata Sylwestra Zawadzkiego.
5 stycznia 2011 r. decyzją Benedykta XVI został członkiem Papieskiej Rady
ds. Duszpasterstwa Służby Zdrowia. W 2012 r. decyzją radnych sejmiku
wojewódzkiego lubuskiego otrzymał Odznakę Honorową za Zasługi dla
Województwa Lubuskiego.
B/ Kościół parafialny pw. św. Wojciecha w Czerwieńsku i jego duszpasterze
Łężyca znajduje się na obszarze parafii pw. św. Wojciecha w Czerwieńsku,
należącej do dekanatu Zielona Góra – Ducha Świętego diecezji zielonogórskogorzowskiej, metropolii szczecińsko-kamieńskiej. Parafię erygowano 6 marca
1946 r., zaś dekret erekcyjny uprawomocnił się 19 marca. Terytorium parafii
obejmuje również takie miejscowości, jak: Boryń, Dobrzęcin, Laski Odrzańskie,
Nietków, Wysokie, Wyszyna. Odległość do kościoła parafialnego z Łężycy
wynosi około 5 km. Kościół ten został wybudowany w stylu neogotyckim
w 1877 r. jako zbór protestancki na miejscu świątyni z 1707 r. Uroczystość
otwarcia odbyła się 13 grudnia 1877 r. Wtedy to z kościelnej wieży zabrzmiały
po raz pierwszy dwa dzwony, które służą do dziś. Świątynia została poświęcona
10
Zob. Ks. Bp Dr Adam Dyczkowski doktorem honoris causa Uniwersytetu Zielonogórskiego, rozmowę przeprowadziła M. Jazownik, „Nad Odrą” 2011, nr 5-6, s. 31-33.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
165
jako kościół katolicki 22 grudnia 1945 r. przez ks. Ignacego Zonia i dedykowana św. Wojciechowi Biskupowi i Męczennikowi. Jest to budowla ceglana,
jednonawowa, z absydalnym, półkoliście zamkniętym prezbiterium od wschodu
i wieżą z zachodu.
Kościół parafialny pw. św. Wojciecha w Czerwieńsku.
Źródło: http://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Kosciol_w_czerwiensku_wisniowy.JPG [30.11.2013]
Wewnątrz, wzdłuż ścian, biegnie balkon wsparty na drewnianych słupach,
na drugiej kondygnacji galerii znajdują się organy. Wnętrze ma wystrój barokowy, m.in. znajdują się w nim rzeźbienia ołtarza i bogato zdobiona ambona
pochodzące ze starej budowli, rozebranej w styczniu 1877 r. W ołtarzu głównym
jest umieszczony obraz namalowany na płótnie, przedstawiający ubiczowanego
Chrystusa w koronie cierniowej (motyw „Ecce homo”)11.
11
Zob.: R.R. Kufel, K. Garbacz, Kościoły dekanatów zielonogórskich, Zielona Góra 2012, s. 14; http://www.
parafia.czerwiensk.hadom.pl/podstrony.php?p=2; http://www.miedzyodraabobrem.pl/Baza-danych-turystycznych-LGD/Zabytki/Koscioły/Koscioł-sw--Wojciecha.aspx [05.11.2013].
166
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Wnętrze kościoła parafialnego pw. św. Wojciecha w Czerwieńsku.
Źródło: http://www.parafia.czerwiensk.hadom.pl/ogloszenia.php [30.11.2013]
Po zasiedleniu poniemieckich gospodarstw mieszkańcy Łężycy uczęszczali
do kościoła pw. św. Jadwigi w Zielonej Górze, tam też miały miejsce pierwsze
po wojnie śluby. Zmieniło się to po poświęceniu kościoła w Czerwieńsku, który
stał się dla łężyczan kościołem parafialnym. Odtąd przez wiele lat, zazwyczaj
pieszo lub na furmankach, udawali się do Czerwieńska na niedzielne msze św.,
nabożeństwa i kościelne uroczystości. Zachowane księgi parafialne pozwalają
nieco przybliżyć powojenne historie osadniczych rodzin, zarówno momenty
radosne, jak też napawające smutkiem. W świetle zapisków ks. Ignacego Zonia w pierwszych latach powojennych w kościele parafialnym w Czerwieńsku
zawarli małżeństwa m.in.:
–– 22 kwietnia 1946 r. – zamieszkała w Łężycy Maria Aldona Benesz, córka Aleksandra i Stanisławy Ostrowskiej, ur. w 1927 r. w Siergiejówce, i Jan Lisowski,
syn Franciszka i Eleonory Trąbaczewskiej, ur. w 1912 r. w Haliczowach [?];
–– 23 kwietnia 1946 r. – Władysław Żurański, syn Michała i Kseni z Bugajów, i Janina Olszewska, córka Kazimierza i Anastazji z Hańczarów, oboje
urodzeni w 1922 r. w Gniłowodach (powiat i parafia Podhajce), zamieszkali
w Łężycy;
–– 20 czerwca 1946 r. – Jan Czarny, syn Szymona i Tacjany z Patrów, ur. w 1915 r.
w Gniłowodach, i Stefania Padjasek, córka Tomasza i Rozalii Kamienicz,
ur. w 1921 r. (brak informacji o miejscu urodzenia), zamieszkali w Łężycy;
–– 7 kwietnia 1947 r. – zamieszkała w Łężycy Leontyna Benesz, córka Aleksandra i Stanisławy Ostrowskiej, ur. w 1926 r. w Siergiejówce (parafia Boremel,
gmina Czaruków, woj. łuckie), i zamieszkały w Zielonej Górze Jan Franciszek
Jasiński, syn Karola i Karoliny z Jasińskich, ur. w 1915 r. w Stanisławowie.
Zapiski te ujawniają charakterystyczną w owym okresie tendencję do za-
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
167
wierania małżeństw przez osoby wywodzące się z tych samych miejscowości
lub z obszarów bliskich sobie kulturowo – w tym wypadku z utraconych ziem
kresowych. Pierwszym powojennym ślubom towarzyszyły pierwsze chrzty.
23 lutego 1946 r. urodziła się, a 25 lutego została ochrzczona Wiktoria, córka
Teodora Bogdanowicza i Tacjany z Żurańskich, którzy zawarli małżeństwo
19 listopada 1933 r. w Gniłowodach pow. Podhajce. Rodzicami chrzestnymi
byli: Władysław Laska, rolnik, i Maria Starouszniak, oboje z Łężycy.
6 marca 1946 r. urodziła się, a 21 kwietnia została ochrzczona Zofia Maria, córka Franciszka Budzynia i Władysławy z Bąbolewskich, którzy zawarli
małżeństwo 13 sierpnia 1935 r. w Kazimierzu pow. Szamotuły. Rodzicami
chrzestnymi byli: Franciszek Dobrowolski, sekretarz gminy z Czerwieńska,
i Janina Bąbolewska z Dusznik pow. Szamotuły.
25 lutego 1946 r. urodziła się, a 22 kwietnia została ochrzczona Maria Kazimiera, córka Marii Mordy z d. Flasza. Rodzicami chrzestnymi byli: Franciszek
Budzyń i Wanda Piekarz.
Księga zgonów z kolei notuje m.in. pierwszy w powojennej Łężycy pogrzeb.
22 marca 1946 r. pochowano mianowicie zmarłego z powodu astmy Jana Kuśpisia, męża Anastazji, syna Stefana, ur. w Gniłowodach w 1875 r. Niestety, na
zdefektowanej kartce nie zachowało się imię zmarłego, czytelne jest natomiast
na jego nagrobku znajdującym się na cmentarzu w Łężycy. W 1947 r. miały
miejsce pogrzeby trojga dzieci. 4 marca 1947 r. pochowano Edwarda Nenycza, syna Józefa i Eugenii pochodzących z Podhajec w woj. tarnopolskim, ur.
5 grudnia 1946 r. w Łężycy, zm. 2 marca 1947 r. na zapalenie płuc. Taką samą
przyczynę zgonu podano w wypadku Kazimiery Żurańskiej (ur. 2 marca,
zm. 5 marca 1947 r.), córki Władysława i Janiny, pochowanej 6 marca 1947 r.
14 maja 1947 r. obył się pogrzeb kolejnego dziecka – Kazimierza Piekarza, syna
Wojciecha i Zofii, ur. 5 września 1932 r. w Boguszówce, powiat Dubno, zm.
12 maja 1947 r. w Łężycy. Stosunkowo liczne podówczas zgony małych dzieci
wiązały się zapewne ze słabo rozwiniętą opieką medyczną.
Mieszkańcy wsi licznie uczestniczyli w ważnych wydarzeniach w życiu
swoich sąsiadów. Poczucie solidarności i więzi ugruntowane było na podobnych doświadczeniach wojennych, wspólnych wszystkim trudach codziennego
bytowania, a także na fakcie, iż większość łężyczan była ze sobą w mniejszym
czy też większym stopniu spokrewniona. Ważną rolę w integracji wiejskiej
zbiorowości odegrali również księża prowadzący w parafii pracę duszpasterską. Należy pokreślić, że byli to kapłani wyjątkowi, obdarzeni szczególną
charyzmą, bezkompromisowi i wytrwali w oporze przeciwko komunistycz-
168
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
nej machinie, światli i podejmujący działania
w szerokiej perspektywie przyszłości, cieszący
się szacunkiem swoich parafian i będący dla
nich autorytetami. Należał do nich pierwszy
proboszcz – k s. I g n a c y Z o ń .
Urodził się on 20 lipca 1916 r. w Starej
Wsi. Ukończył szkołę podstawową w Limanowej oraz II Gimnazjum im. Bolesława Chrobrego w Nowym Sączu. Aktywnie
działał w II Drużynie harcerskiej im. Jana III
Sobieskiego, za co został wyróżniony zaproszeniem do uczestnictwa w Jubileuszowym
Zlocie Harcerstwa w Spale, zorganizowanym
w dniach 11-25 lipca 1935 r. z okazji 25. rocznicy powstania harcerstwa polskiego.
W 1935 r. wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego w Tarnowie. Po ukończeniu studiów teologiczno-filozoficznych 31
marca 1940 r. przyjął z rąk biskupa Edwarda
Komara święcenia kapłańskie. Uroczystość
odbyła się w Błoniu nad Dunajcem, ponieważ
Niemcy zajęli gmach Seminarium Duchownego. Mszę świętą prymicyjną ks. Ignacy Zoń
odprawił 7 kwietnia w bazylice w Limanowej.
Od 15 kwietnia 1940 r. 13 sierpnia 1940 r. młody kapłan pracował kolejno w kilku miejscowościach: Żegocinie, Tropiu, Dobrkowie koło
Pilzna, Radłowie i Moszczenicy koło Gorlic.
W Dobrkowie wstąpił do Armii Krajowej.
Następnie został kapelanem III Zgrupowania AK i przyjął pseudonim „Góral”. Jako
kapelan towarzyszył żołnierzom w życiu obozowym i podczas walk. Ze swoim proboszczem ks. Franciszkiem Pajdą zorganizował na
plebanii magazyn sprzętu wojskowego. Ks.
Pajdo został aresztowany 26 sierpnia 1944 r.,
zmarł w obozie koncentracyjnym w Dachau
Ks. Ignacy Zoń. Źródło: P. Góralczyk,
Z dziejów Czerwieńska, „Czerwieńsk
– U nas” 2010, nr 218 (wrzesień), s. 14
Ks. Ignacy Zoń. Źródło: J. Trytek, Radłowski wikary – ks. Ignacy Zoń. Dał
świadectwo Bogu i ojczyźnie, „Radło”
2012, nr 1 (23), s. 50
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
169
4 maja 1945 r. Po rozbiciu przez Niemców oddziału ks. Zoń do końca wojny
ukrywał się w Podjabłońcu, w swoich rodzinnych stronach.
Gdy w powojennej Polsce zaprowadzano nowy porządek, ks. Ignacy Zoń
stał się inspiratorem i współzałożycielem na Ziemi Limanowskiej antykomunistycznej organizacji Wolność i Niezawisłość. Wraz ze swoim szkolnym kolegą,
Zygmuntem Papieżem12, werbował członków WiN spośród dawnych członków
AK. Organizacja domagała się m.in. uniezależnienia Polski od Związku Radzieckiego, rewizji granicy wschodniej ustalonej w Jałcie, przeciwstawiała się
prześladowaniom politycznym.
Wkrótce jednak prawie wszyscy członkowie WiN-u zostali aresztowani przez
Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Limanowej i uwięzieni. Ks.
Zoniowi udało się uniknąć aresztowania, ale musiał się ukrywać. Za zgodą
wikariusza kapitulnego, ks. dra Stanisława
Bulandy, uzyskał roczny urlop i wyjechał na
Ziemie Zachodnie. W grudniu 1945 r. ks. Zoń
rozpoczął pracę w Czerwieńsku13, za co w piśmie z 21 stycznia 1946 r. dziękował ks. Bulandzie administrator apostolski ks. dr Edmund
Nowicki14. Nieugięta postawa księdza wobec
nowego ustroju spotkała się z krytyczną oceną przez zielonogórskie władze państwowe
Krzyż Zrzeszenia WiN.
już w 1949 r.15 W związku z brakiem księży na
Źródło: http://pl.wikipedia.org/
tym terenie pobyt ks. Zonia w Czerwieńsku
wiki/Plik:Krzyż_Zrzeszenia_WiN.
się przedłużył, a w 1951 r. zaproponowano mu
jpg [30.11.2013]
12
Zygmunt Papież, ps. „Dzwon”, zbudował siatkę wywiadowczą na terenie całego powiatu, która zbierała
informację o dyslokacji wojsk polskich i sowieckich. Podsłuchiwał jako pracownik poczty rozmowy UB
i Milicji, a zdobyte informacje przekazywał do Tarnowa i Krakowa. 15 sierpnia 1946 r. został aresztowany.
22 sierpnia zostali aresztowani pozostali członkowie jego grupy, po śledztwie w Krakowie skazani na
długoletnie więzienia. Zygmunt Papież został skazany na 8 lat więzienia. Zob. http://www.limanowa.in/
wydarzenia/ludzie;zolnierze-wykleci-czesc-ich-pamieci,12918.html [01.12.2013].
13
Ks. Kazimierz Talarek podaje, że ks. Zoń wyjechał na Ziemie Zachodnie w 1946 r. (zob. K. Talarek, Ks.
Ignacy Zoń – „twórca WiN w okręgu limanowskim”, [w:] idem, Kapłani diecezji tarnowskiej aresztowani
i więzieni przez władze komunistyczne w latach 1846-1955, Tarnów 2010, s. 137). Tymczasem z zapisów
w księdze parafialnej kościoła pw. św. Wojciecha w Czerwieńsku wynika, że 26 grudnia 1945 r. ks. Zoń
udzielił ślubu Stefanowi Sarnowskiemu i Wandzie Gasińskiej zamieszkałym w Nietkowie. Wcześniej zaś,
22 grudnia, poświęcił kościół w Czerwieńsku (zob. R.R. Kufel, K. Garbacz, op. cit., s. 14).
14
K. Talarek, op. cit., s. 137.
15
D. Koteluk, Zabiegi duchowieństwa oraz wiernych Kościoła katolickiego na rzecz przywrócenia nauki religii
w Szkole Podstawowej w Czerwieńsku od 1953 do 1956 roku, [w:] W służbie władzy czy społeczeństwa? Wybrane
problemy kultury i nauki na Środkowym Nadodrzu w latach 1945-1989, red. P. Bartkowiak, D. Kotlarek,
Zielona Góra 2010, s. 69.
170
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
inkardynację do grona duchownych Gorzowskiej Administracji Apostolskiej.
2 czerwca 1951 r. wyraził na to zgodę biskup tarnowski ks. Jan Stepa.
Jednak w tym czasie PUBP w Limanowej zlokalizował miejsce pobytu ks.
Zonia. W 1952 r. ksiądz został aresztowany, po brutalnym śledztwie doszło do
rozprawy i skazania go na 5 lat więzienia. Nie zachowały się żadne materiały
dotyczące jego aresztowania, skazania i uwięzienia 16. Możliwe, że istotnym
powodem represji stosowanych wobec ks. Zonia była także chęć uniemożliwienia mu prowadzenia katechizacji, gdyż – jak doniósł zielonogórskiej bezpiece
usłużny informator – w szkole podstawowej w Nietkowie ks. Zoń przy dzieciach
opowiadał, „że w Polsce zakładają zakony Stalina, że komuniści wypędzają
Boga z kościoła”17.
W czasie pobytu w więzieniu ks. Zoń zachorował na płuca. Umieszczono go
w szpitalu, a następnie – po odbyciu 2,5 roku kary – zwolniono. Będąc na wolności, ks. Zoń poddał się w Zakopanem operacji i kilkumiesięcznemu leczeniu.
Stale pozostawał pod obserwacją UB. Przeprowadził się do Szczecina, gdzie
go zamianowano katechetą szkół średnich. Mimo ostrzeżeń lekarzy ks. Zoń
nie oszczędzał się w pracy, skutkiem czego zmarł 2 maja 1967 r. w wieku 51 lat.
Uroczystości pogrzebowe odbyły się w Szczecinie, a następnie w Limanowej, gdzie wielki kapłan i patriota spoczął na cmentarzu w parafii, w której
przed 27 laty odprawił Mszę św. prymicyjną. Starsi mieszkańcy czerwieńskiej
parafii wspominają ks. Ignacego Zonia jako kapłana oddanego Kościołowi
i Ojczyźnie18.
Kolejnym proboszczem parafii w Czerwieńsku był k s . L u d w i k M u c h a ,
znany jako kapelan majora Henryka Dobrzańskiego – „Hubala”.
Ks. Mucha urodził się 11 sierpnia 1904 roku w Smrokowie pow. Miechów jako
najstarszy z siedmiorga dzieci Wincentego i Zofii z d. Żurek. Po ukończeniu
szkoły elementarnej uczęszczał do gimnazjum im. T. Kościuszki w Miechowie,
a później do gimnazjum księży pijarów w Rakoniewicach pod Krakowem. Po
maturze studiował na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego.
16
Ibidem, s. 138. Wedle innego opracowania ks. Zoń został skazany na 8 lat. W tym okresie na terenie
Środkowego Nadodrza aresztowani zostali także inni duchowni: ks. Andrzej Mikstat (1949 – skazany na
10 lat więzienia); ks. Ewaryst Gałązka z Żar (skazany na 5 lat); ks. Kazimierz Michalski z Zielonej Góry
(1950); ks. Józef Śmietana z Żar (1950 – skazany na dożywocie); ks. Dominik Milewski ze Szprotawy
(1950 – skazany na 7 lat ); ks. Władysław Sygnatowicz, wikariusz generalny w kurii gorzowskiej (1951),
ks. Jan Mazurkiewicz z Osowej Sieni (1953 – skazany na 15 lat więzienia. Zob. D. Śmierzchalski-Wachocz,
Ks. Infułat Władysław Sygnatowicz w dialogu z władzą ludową, „Studia Paradyskie”, t. 19, 2009, s. 244
(przypis 30).
17
D. Koteluk, op. cit.,
18
Zarys biografii ks. Ignacego Zonia na podstawie: K. Talarek, op. cit., s. 135-138. Zob. też: P. Góralczyk,
Z dziejów Czerwieńska, „Czerwieńsk – U nas” 2010, nr 218 (wrzesień), s. 14.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
171
W 1928 r. ks. Mucha wstąpił do Zgromadzenia Księży Filipinów na Świętej
Górze w Gostyniu. W latach 1928-1932 studiował w Instytucie Katolickim
w Paryżu. Podczas pobytu we Francji czynnie uczestniczył w pracach Harcerstwa Polskiego i życiu francuskiej Polonii. W Paryżu w 1932 r. przyjął święcenia kapłańskie. Po powrocie do kraju
przebywał w klasztorze w Gostyniu, ucząc
jednocześnie języka francuskiego w miejscowym gimnazjum i liceum oraz opiekując się harcerstwem. Latem 1938 r. został
przeniesiony do klasztoru w Studziannie
-Poświętnem niedaleko Opoczna, gdzie
znajduje się cudowny obraz Świętej Rodziny z Nazaretu19. Jako kapłan doświadczony
w pracy z młodzieżą wyznaczony został
do prowadzenia lekcji religii w szkołach
podstawowych w Brudzewicach i Ponikle.
Gdy wybuchła wojna, ks. Mucha pracował w parafii Białaczów, gdzie zastępował miejscowego proboszcza20. Od listopada 1939 r. kontaktował się z pierwszym
Ks. Ludwik Mucha (ps. „Pyrka”).
oddziałem partyzanckim II wojny świaŹródło: http://www.majorhubal.pl/
towej – Oddziałem Wydzielonym Wojska
index.php?dzial=hubalczycy _ pokaPolskiego majora Henryka Dobrzańskiego
z&id=64 [15 XII 2013]
„Hubala”, niosąc pomoc duchową i materialną. W święta Bożego Narodzenia
1939 r., za wiedzą ks. superiora Józefa Witka, wstąpił do oddziału. Jako kapelan „Hubalczyków” odprawiał msze św. i nabożeństwa, np. przed przysięgą
nowo przyjmowanych ochotników, a także udzielał religijnej posługi rannym
i umierającym. Chodził wprawdzie w mundurze, jednak bez dystynkcji i bez
broni. Major Dobrzański nie obarczał go innymi obowiązkami21.
Zwycięskie potyczki z Niemcami miały swoją cenę – okupant stosował represje wobec cywilnej ludności. W tej sytuacji nowy komendant Związku Walki
Zbrojnej (w miejsce gen. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego „Torwida”),
19
Zob. http://www.wypoczynet.pl/lodzkie/149-miasta/571-powitne-studzianna-bazylika-oo-filipinow
[20.11.2013].
20
Zob. http://www.majorhubal.pl/index.php?dzial=hubalczycy_pokaz&id=64 [20.11.2013].
21
Zob. http://katolicy1844.republika.pl/kapelani%20wojskowi/Mucha.htm [20.11.2013].
172
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Hubalczycy na kwaterach w Gałkach Krzczonowskich (marzec 1940 r.). W pierwszym rzędzie od lewej
stoją: plut. Woźniak, ks. Ludwik Mucha „Pyrka”, łącznik z Tomaszowa Mazowieckiego Adam Bartczak
„Sosna”, ppor. Antoni Kubisiak „Leszczyna”, uł. Marianna Cel „Tereska”, plut. Stanisław Kmita „Twardy”.
Źródło: http://www.majorhubal.pl/index.php?dzial=galeria_owwp# [15 XII 2013]
gen. Stefan Rowecki „Grot”, wczesną wiosną 1940 r. domagał się rozwiązania
oddziału. Hubal tylko częściowo podporządkował się rozkazowi, gdyż dał
swoim żołnierzom swobodę decyzji. Zostało z nim około 70 partyzantów.
Ks. Mucha również go nie opuścił. W dalszej działalności Hubal ograniczył
kontakty z ludnością cywilną, aby nie narażać jej na represje22.
Na przełomie marca i kwietnia 1940 r. wojska niemieckie przeprowadziły
akcję zbrojną przeciwko hubalczykom. Zwycięskie dla polskich partyzantów
potyczki pod Huciskiem i Szałasem nie mogły już jednak zmienić biegu wydarzeń. W lasach suchedniowskich doszło do obławy i rozproszenia oddziału.
Następnie Niemcy przystąpili do pacyfikacji okolicznych wiosek, mordując
ponad 700 ludzi23.
W tym czasie ks. Mucha zachorował na tyfus. Partyzanci przenieśli go do
gajówki Zabrody w okolicach Oleszna, następnie kilkakrotnie zmieniał miejsca
pobytu. Ciężko przeżył śmierć majora Dobrzańskiego (30 kwietnia 1940 r. pod
Anielinem koło Opoczna) i rozbicie oddziału przez Niemców24.
22
Zob. http://pl.wikipediaorg/wiki/Oddział_Wydzielony_Wojska_Polskiego [20.11.2013].
Ibidem.
24
Zob. http://katolicy1844.republika.pl/kapelani%20wojskowi/Mucha.htm [20.11.2013].
23
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
173
30.04.1940 r., żołnierze z 372 Dywizji Piechoty po
bitwie pod Anielinem z ciałem majora. Stojący za
głową majora żołnierz to Gustaw Kupsz, jego zabójca,
który do 1945 r. mieszkał w Cotbus Kries Calon, Dort
Missen – informacja pochodzi od Józefa Pajora z Łodzi, pracującego w latach 1940-1945 w gospodarstwie
Kupsza. Informacja jest podana w opisie tego zdjęcia
eksponowanego w Izbie Pamięci i Tradycji przy Publicznej Szkole Podstawowej im. Wandy i Henryka
Ossowskich w Kunicach.
Źródło: http://pl.wikipedia.org/wiki/Henryk_Dobrzański [15 XII 2013]
Jeden z „hubalczyków”, ppor. rezerwy Stanisław Mieczkowski (ur. 1912), tak
wspominał Księdza Muchę jako kapelana oddziału „Hubala”:
Ksiądz Mucha ze Studzianny podobnie jak ja przyłączył się do oddziału w Gałkach. Pozostawał w oddziale cały czas. Na polowe msze św. celebrowane przez
niego do Gałek, szczególnie w niedziele, przybywali ludzie nawet z odległych wsi.
Żołnierze oddziału uczestniczyli w nich zawsze chętnie. Kiedy podczas walki
pod Huciskami ks. Mucha w najlepszej intencji podsuwał majorowi różne wersje
rozwiązania toczącej się bitwy, aż do wycofania się włącznie, oberwało mu się
trochę od „Hubala”, który był wówczas w ferworze dowodzenia. Pamiętam, że ks.
Mucha dla mieszkańców Hucisk zorganizował wielkanocny posiłek. Dzieliliśmy
się z ludźmi nie tylko tradycyjnym jajkiem, ale i resztą żywności. Ludzie ci byli
174
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
bardzo niedożywieni, u niektórych na święcone było tylko kilka jaj i dosłownie
pół małego bochenka chleba. Major jak zwykle świętował wspólnie. Nie wytrzymał jednak ks. Mucha obciążenia psychicznego po walce pod Szałasami. Wtedy
przyłączył się do oddziału ks. Ptaszyński25.
Powróciwszy do zdrowia, ks. Mucha kontynuował pracę niepodległościową.
Był kapelanem następujących konspiracyjnych polskich formacji zbrojnych:
kompanii Armii Krajowej (wcześniej Narodowej Organizacji Wojskowej) dowodzonej przez Feliksa Kozieła ps. „Jastrząb”, I Oddziału Partyzanckiego Armii
Krajowej „Żelbet” pod dowództwem ppor. Adama Żuwały ps. „Gołąb” oraz
Samodzielnego Batalionu Partyzanckiego Armii Krajowej „Skała” dowodzonego przez mjr Jana Pańczakiewicza26. Był spowiednikiem, odprawiał polowe
msze św., udzielał partyzanckich ślubów27.
Po wojnie ks. Mucha pracował jako proboszcz w Kłodzku, Wojborzu,
Bożkowie, Radochowie, Trzebieszowicach
i Bielawie na Dolnym Śląsku28. Był inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa. W grudniu
1952 r. rozpoczął pracę w parafii pw. św. Wojciecha w Czerwieńsku. Czerwieński rozdział
jego biografii postaramy się pokrótce przybliżyć,
akcentując jego zabiegi o prowadzenie katechizacji szkolnej.
Należy w tym miejscu przypomnieć, że pomimo zerwania przez rząd PRL konkordatu, po
1945 r. nauczanie religii odbywało się w szkole
Odznaka HUBALCZYCY 1939publicznej na mocy obowiązującego art. 120
1940. Eksponat ze zbiorów Izby
Konstytucji Marcowej. Religia przestała być
Pamięci i Tradycji przy PSP im.
jednak przedmiotem obowiązkowym i sukceWandy i Henryka Ossowskich
w Kunicach.
sywnie ją eliminowano, zwłaszcza w szkołach
Źródło: http://pl.wikipedia.org/
będących pod zarządem powstałego w 1949 r.
wiki/Oddział_Wydzielony_Woj„Towarzystwa Przyjaciół Dzieci”29.
ska_Polskiego [15 XII 2013]
25
S. Mieczkowski, O majorze „Hubalu” zawsze mówię z dumą, rozmowę przeprowadził E. Wiązowski, „Nasza
Służba” 1996, nr 19, s. 10.
26
D. Koteluk, op. cit., s. 71.
27
Zob.http://www.kedyw.info/wiki/Władysław_Dudek,_Powrót_w_miechowskie#Ks._Ludwik_Mucha_-_.
E2.80.9EPyrka.22 [20.11.2013].
28
D. Koteluk, op. cit., s. 71.
29
Zob. Ks. M. Cogiel, Krótki rys historyczny katechezy w polskiej szkole po drugiej wojnie światowej, [w:] http://
www.opoka.org.pl/biblioteka/T/TA/TAK/historia_katechezy.html [20.11.2013].
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
175
W obliczu programowej laicyzacji wychowania i nauczania ks. Mucha
podejmował wiele starań, aby uzyskać prawo nauczania religii w szkołach
istniejących na terenie parafii. Niewykluczone, że ks. Mucha był podówczas
związany z ruchem „księży patriotów”30, deklarujących w myśl dewizy tegoż
ruchu „niezłomną wierność Polsce Ludowej”, dążących do uniezależnienia
Kościoła w Polsce od Rzymu oraz do tworzenia klimatu sprzyjającego społecznej
akceptacji polityki władz komunistycznych. „Księża patrioci”, niejednokrotnie
werbowani metodą zastraszania i szantażu, w najcięższych latach stalinizmu
stanowili 10 procent ogółu duchowieństwa. Ks. Mucha, mimo deklarowanej
postawy politycznej, przeciwstawiał się zaplanowanej przez partię ateizacji
młodego pokolenia. W opinii na temat poczynań proboszcza z Czerwieńska,
która wpłynęła do Referatu do Spraw Wyznań przy Prezydium Wojewódzkiej
Rady Narodowej w Zielonej Górze w marcu 1953 r., można przeczytać:
Kś. Mucha Ludwik jest człowiekiem w średnim wieku o fantazji wybujałej […]
co świadczy o tym z jego podań które złożył w tut. Referacie, o nauczanie religii
w całych gminach jak Czerwińsk i Płoty nawet tam gdzie od 1945 r. religia nie
była prowadzona na które dostał odpowieć negatywną 31.
Ksiądz nie zrażał się niepowodzeniami i jeszcze kilka razy – indywidualnie
lub przy wsparciu środowiska „księży patriotów” – podejmował próby uzyskania zgody na prowadzenie szkolnej katechizacji. Czynił to zawsze na drodze
urzędowej. Wszelkie jego działania okazały się jednak bezskuteczne, a on sam
sądził, ze główną przyczyną jego niepowodzeń jest akowska przeszłość32.
Odmienną strategię stosował wikary – k s . S t a n i s ł a w S t ę p i e ń ,
pracujący w czerwieńskiej parafii od 1955 r. W bezpośrednich rozmowach
z mieszkańcami tak skutecznie przekonywał ich do idei katechizacji szkolnej,
że we wrześniu 1956 r. rodzice (a zwłaszcza matki) uczniów szkoły podstawowej
w Czerwieńsku domagali się od dyrekcji zawieszenia w klasach krzyży oraz
wprowadzenia nauki religii. Inicjatywa ta zaktywizowała mieszkańców okolicznych wiosek. Otóż pod skierowaną do lokalnych władz petycją w sprawie
nauczania religii podpisało się 222 mieszkańców gromady Czerwieńsk, zaś
w Nietkowie i Laskach – 232 osoby33. Choć i w tym wypadku władze pozostały nieugięte, to jednak pewien cel osiągnięto. Okazało się mianowicie, że
30
D. Koteluk, op. cit., s. 71.
Ibidem, s. 72 (pisownia oryginalna).
32
Zob. ibidem, s. 73.
33
Ibidem, s. 75 (szerzej o działalności ks. S. Stępnia zob. s. 73-76).
31
176
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
mieszkańcy parafii potrafią się zintegrować i wspólnie przeciwstawić aparatowi
partyjno-państwowemu.
Religia zaś niebawem wróciła do szkół (jako przedmiot nadobowiązkowy)
na podstawie dekretu Ministerstwa Oświaty z 8 grudnia 1956 r. Jednocześnie
władze zezwalały na tworzenie szkół bez nauki religii. Taki stan rzeczy utrzymywał się do 1961 r. 15 lipca tegoż roku Sejm PRL uchwalił ustawę o rozwoju
systemu oświaty i wychowania, w której w art. 2 zadekretowano, że szkoły
i inne placówki oświatowo-wychowawcze są instytucjami świeckimi34.
Powracając do biografii ks. Muchy, należy wspomnieć, że po wyjeździe
z Czerwieńska pracował w Konradowie i Starych Drzewcach (1957-1962). W latach 1959-1961 był równocześnie kapelanem pomocniczym wojska polskiego
przy kościele garnizonowym w Poznaniu. Zmarł 16 lutego 1962 r.35 Na życzenie
sióstr ciało jego ekshumowano i przewieziono do rodzinnego grobu w miejscowości Czaple Wielkie w Diecezji Kieleckiej36. W Starych Drzewcach parafianie
dla uczczenia pamięci księdza ufundowali epitafium, które znajduje się na
zewnętrznej ścianie kościoła. Ks. Mucha, podpułkownik Wojska Polskiego,
był odznaczony krzyżem Virtuti Militari V klasy, Złotym Krzyżem Zasługi
z Mieczami, Krzyżem Walecznych i Krzyżem Partyzanckim37.
Kolejnym proboszczem parafii w Czerwieńsku był k s . F e l i c j a n S z k l a n y OFMRef38.
Urodził się w 1912 r. Studiował teologię w Getyndze w Niemczech. Należał
do zgromadzenia franciszkanów reformatów, wewnętrznej frakcji Zakonu Braci
Mniejszych, założonego w 1209 r. przez św. Franciszka z Asyżu.
W 1939 r. ks. Szklany był wikariuszem w parafii Św. Wawrzyńca DkM
(diakona i męczennika) w Borownie w powiecie częstochowskim (22 km od
Częstochowy)39. Po wybuchu wojny od 1 października pracował w miejscowej
szkole, w której we wrześniu stacjonowały wojska niemieckie. We współczesnej
kronice szkoły czytamy: „Wprowadzono naukę języka niemieckiego, a wykła34
Zob. Ks. M. Cogiel, op. cit.
12 lutego 2012 r. w kościele pw. Św. Szymona z Lipnicy w Starych Drzewcach odbyły się uroczystości
związane z obchodami 50. rocznicy śmierci ks. Ludwika Muchy. Zob: http://zw.pl/o-hubalczyku-ks
-ludwiku-musze-w-starych-drzewcach/ [20.11.2013]; http://www.gazetawschowska.pl/old/aktualnosci.
php?news_id=758 [10.12.2013].
36
Zob. http://www.diecezja.kielce.pl/parafie/czaple-wielkie-sw-bartlomieja-ap [20.11.2013].
37
Zob. http://katolicy1844.republika.pl/kapelani%20wojskowi/Mucha.htm [20.11.2013]; zob. też H. Hellonowa, Mucha Ludwik Stefan, pseud. Pyrka (1904-1962), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXII, Wrocław
-Gdańsk 1977, s. 237.
38
OFMRef – franciszkanie reformaci; OFM – łac. Ordo Fratrum Minorum (Zakon Braci Mniejszych).
39
Zob.http://www.borowno.home.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=52&Itemid=32
[20.11.2013].
35
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
177
Ksiądz Felicjan Szklany z wiernymi w Częstochowie. Fot. ze zbiorów Grażyny Sobierajskiej
dowcą był tutejszy ksiądz, Felicjan Szklany, który kończył studia w Niemczech.
Nauka w szkole odbywała się do 1944 r., kiedy to w szkole stacjonowało wojsko
niemieckie zmieniające się co kilka tygodni”40.
Po wojnie w latach 1945-1947 był proboszczem w parafii św. Apostołów
Piotra i Pawła w Grodzisku (woj. łódzkie, pow. łęczycki)41. W 1945 r. został
wybrany prezesem Ochotniczej Straży Pożarnej w Grodzisku, utworzonej
jeszcze w okresie zaborów, mianowicie w 1913 r.42
40
Zob. http://www.szkolaborowno.pl/index.php/historia-szkoly [20.11.2013].
Zob. http://grodzisko.tnb.pl/viewpage.php?page_id=5 [20.11.2013].
42
M. Olejnik, 90-lecie jednostki strażackiej, [w:] http://www.niedziela.pl/artykul/18327/nd/zdjecia [20.11.2013].
41
178
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
W 1957 r. ks. Szklany został proboszczem parafii pw. św. Wojciecha
w Czerwieńsku. W tym czasie nauczanie religii tylko przez krótki okres odbywało się w szkole, gdyż ostatecznie zostało ustawowo zakazane. Z tego względu
katechizacja z Łężycy była prowadzona w mieszkaniu udostępnionym przez
Marię i Stanisława Pełechatych. Religii nauczali przyjeżdżający do punktu
katechetycznego kolejni wikariusze współpracujący z ks. Szklanym, m.in. ks.
Bogdan Schmidt, ks. Stanisław Staniszewski, ks. Jan Guss.
W 1974 r. ks. Szklany rozpoczął pracę w kościele pw. Jadwigi w Zielonej
Górze. Zmarł w 1979 r. Spoczął na cmentarzu komunalnym w Zielonej Górze.
Kolejnym proboszczem czerwieńskiej parafii był k s . d r H e n r y k N o w i k , który swoją posługę duszpasterską sprawował w latach 1974-1992. Ks.
Nowik zasłużył na szczególną pamięć i wdzięczność mieszkańców Łężycy,
zwłaszcza jako inicjator i budowniczy kościoła filialnego pw. Matki Bożej
Fatimskiej.
Przyszły kapłan urodził się 23 grudnia 1933 r. w Dębowej Karczmie w województwie wołyńskim. W 1957 r. przyjął święcenia kapłańskie, a w 1966 r. uzyskał
na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim doktorat na podstawie dysertacji pt.
Pojęcie przyczynowości w naukach biologicznych, napisanej pod kierunkiem ks.
prof. Kazimierza Kłósaka. Następnie był wikariuszem parafii w Szczecinie
i w Zielonej Górze.
Od 1974 r. pracował jako proboszcz parafii pw. św. Wojciecha w Czerwieńsku, przyczyniając się do ożywienia życia religijnego mieszkańców. Wspierał
Ruch Światło-Życie (ruch oazowy), zadbał o powołanie grona katechetów
świeckich oraz o ich formację i kształcenie, organizował uroczystości religijno
-patriotyczne, troszczył się o miejsca kultu na terenie parafii. Zainicjował i następnie we współpracy z mieszkańcami poprowadził budowę kościoła w Łężycy.
Po 1980 r. został kapelanem NSZZ „Solidarność” w regionie oraz doradcą
Komisji Krajowej związku. W Zielonej Górze założył Uniwersytet Związków
Zawodowych. Był pomysłodawcą powstania sztandaru Zielonogórskiego Regionu
NSZZ „Solidarność”. Jego zaangażowanie w sprawy związkowe przejawiło się
także podczas konfliktów społecznych w Nietkowie, w Glińsku i w Lubogórze
w 1981 r., kiedy to wystąpił w roli mediatora43. 30 października 1981 roku na terenie czerwieńskiej parafii gościł prezydium Komisji Krajowej i Lecha Wałęsę44.
43
Zob. Ks. H. Nowik, Od MKS Stoczni Gdańskiej do MKZ Teatru Lubuskiego w Zielonej Górze, „Nad Odrą”
2012, nr 6-8, s. 99-104; idem, Spór o miedzę. Strategia konfliktu wiejskiego w Glińsku, „Nad Odrą” 2012, nr
6-8, s. 104-108.
44
P. Góralczyk, Z dziejów Czerwieńska [ks. Henryk Nowik], „Czerwieńsk – U nas” 2009, nr 202 (maj), s. 6.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
Sztandar NSZZ „Solidarność” Regionu Zielona
Góra powstał w stanie wojennym staraniem ks.
Henryka Nowika, przy współudziale Zygmunta
Prangi, Edwarda Merdy, Józefa Lessera – w imię
Boga, Honoru i Ojczyzny. Źródło: „Nad Odrą”
2010, nr 7-8, okładka.
179
Model kopii oryginału sztandaru NSZZ „Solidarność” Regionu Zielona Góra w interpretacji
Zygmunta Prangi. Źródło: „Nad Odrą” 2010,
nr 7-8, okładka.
3 maja 1981 r. podczas mszy św. na błoniach przy amfiteatrze w Zielonej
Górze ks. Nowik wystąpił z inicjatywą budowy pomnika „Matki Polki”.
Przewodniczącym jury konkursowego był artysta malarz Zygmunt Pranga.
Wystawa zgłoszonych prac odbywała się w salonie BWA w Zielonej Górze
w czasie ogłoszenia stanu wojennego. Miała się zakończyć 15 grudnia 1981 r.
Artyści nie doczekali się oficjalnego ogłoszenia werdyktu. Projekty pomnika
uratował ks. Henryk Nowik, a jedna z wyróżnionych prac doczekała się realizacji45. Przyjęto projekt autorstwa artysty rzeźbiarza Adama Graczyka (autora
Poznańskich Krzyży), zatytułowany „Pomnik Matki Ojczyzny w Hołdzie
Matce Polce”. W 1984 r. model pomnika stanął w kościele w Czerwieńsku,
w1987 r. w świątyni umieszczono odlew w brązie. Ostatecznie monument został
umieszczony na Placu Koronacyjnym w Sanktuarium w Licheniu. Na cokole
umieszczono m.in. słowa Jana Pawła II: „Pragnę w imię tej naszej wspólnej
Matki-Ojczyzny, jeszcze raz oddać hołd każdej polskiej matce, mojej własnej
matce, każdej polskiej kobiecie, każdej polskiej dziewczynie”.
W 1992 r. ks. Henryk Nowik został proboszczem parafii pw. Chrystusa
Króla w Smolnie Wielkim, gdzie pracował do emerytury.
45
Nauka pokory. Z artystą malarzem Zygmuntem Prangą […] rozmawia Krystyna Dolczewska, [w:] http://
www.niedziela.pl/artykul/4950/nd/Nauka-pokory [20.11.2013].
180
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Pomnik Matki Ojczyzny w Hołdzie Matce Polce na Placu Koronacyjnym w Licheniu. Fot. K. Mendlik.
Źródło: http://www.geolocation.ws/v/P/81996235/liche-stary-pomnik-ojczyzny-i-matki/en [15 XII 2013]
Obok obowiązków duszpasterskich i działalności społecznej ks. Nowik
zajmował się pracą naukowo-dydaktyczną. Był wieloletnim wykładowcą filozofii przyrody, logiki i metodologii nauk w Wyższym Seminarium Duchownym w Paradyżu. Wykładał także w Instytucie Filozoficzno-Teologicznym
im. Edyty Stein w Zielonej Górze. Podejmował również ważne inicjatywy
kulturalne. W 1990 r. utworzył Towarzystwo Kultury Narodowo-Religijnej
„Polska Bogiem silna” im. Jana Pawła II, a w październiku 1991 r. założył
wraz ze swym bratem Janem miesięcznik społeczno-kulturalny „Nad Odrą”
jako organ prasowy Towarzystwa. Z czasem zaczęły się ukazywać dodatki
miesięcznika: „Nowy Przegląd Wszechpolski”, „Nasz Wybór” i „Dziedzictwo
Jana Pawła II”. Wszystkie te pisma poruszały tematykę narodową, religijną oraz
politologiczną. Mimo przejścia w 2003 r. na emeryturę, ks. Nowik aktywnie
pracuje w założonym przez siebie Towarzystwie Kultury Narodowo-Religijnej
oraz kontynuuje redagowanie pisma „Nad Odrą”. Zamieszkał w Domu Księży
Emerytów w Zielonej Górze46.
W 2009 r. ks. Henryk Nowik obchodził 50. rocznicę kapłaństwa, w tym
też roku otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Gminy i Miasta Czerwieńsk.
28 listopada 2009 r. w kościele parafialnym w Czerwieńsku odbyła się uro46
Zob. Ks. W. Lesner, Odpoczynek po długiej służbie, [w:] http://kosciol.wiara.pl/doc/1136375.Odpoczynek-po-dlugiej-sluzbie [20.11.2013]. Zob. też P. Góralczyk, Z dziejów Czerwieńska [ks. Henryk Nowik],
„Czerwieńsk – U nas” 2009, nr 202 (maj), s. 6.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
181
Ks. Henryk Nowik prezentuje zrealizowany już projekt pomnika Matki Polki (Łężyca 2013)
czysta eucharystia dziękczynno-błagalna, odprawiona pod przewodnictwem
Jubilata w asyście byłych czerwieńskich wikariuszy: k s . J a n a P a w l a k a ,
k s. Eugeniusza Drzewieck iego, k s. Grzegorza Ja nusza
oraz w asyście proboszcza k s . P a w ł a K o n i e c z n e g o , wikariusza k s .
A d a m a F i r a k a i k s . P i o t r a S e k l e c k i e g o 47.
W porównaniu z długoletnią posługą ks. Felicjana Szklanego i ks. Henryka
Nowika, kolejny proboszcz, k s . Z b i g n i e w S t a n e k , w czerwieńskiej
parafii pracował stosunkowo krótko, bo 4 lata – od 1992 do 1996 r.
Ks. Stanek oraz ówczesny wikary ks. Józef Tomiak zapoczątkowali tradycję
organizowania parafialnej wigilii dla osób starszych i samotnych48. Następnie był proboszczem parafii pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Gorzowie
Wlkp. Zmarł w 2002 r., został pochowany na cmentarzu przy ul. Warszawskiej
w Gorzowie.
Jego następcą był od 1996 r. ks. Zygmunt Lisiecki, wieloletni ojciec duchowny
corocznej Pieszej Pielgrzymki Rolników Diecezji Zielonogórsko-Gorzowskiej na
Jasną Górę, który zachęcał swoich parafian do tej niezwykłej wędrówki.
47
L. Majorczyk, Pół wieku kapłaństwa, „Czerwieńsk – U nas” 2010, nr 218 (styczeń), s. 14.
Zob. Ks. W. Lesner, Świętowanie w Czerwieńsku, [w:] http://zgg.gosc.pl/doc/1403420.Swietowanie-w
-Czerwiensku [20.11.2013].
48
182
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
W 2005 r. z nominacji biskupa diecezjalnego Adama Dyczkowskiego ks.
Lisiecki został powołany do nowego składu Rady Kapłańskiej Diecezji Zielonogórsko-Gorzowskiej. W 2006 r. zakończył swą posługę w Czerwieńsku
i został proboszczem parafii pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Gorzowie
Wielkopolskim. Jest wykładowcą liturgiki w Wyższym Seminarium Duchownym Diecezji Zielonogórsko-Gorzowskiej w Gościkowie-Paradyżu.
Od sierpnia 2006 r. proboszczem czerwieńskiej parafii jest k s . P a w e ł
K o n i e c z n y. Kontynuuje on dobre tradycje swoich poprzedników, zwłaszcza w zakresie działalności charytatywnej (np. coroczna zbiórka przyborów
szkolnych dla dzieci z ubogich rodzin, parafialne wigilie dla osób starszych
i samotnych49).
Jest przewodnikiem duchowym corocznych pielgrzymek rowerowych na
Jasną Górę. W Łężycy ks. Konieczny zadbał o renowację wnętrza kościoła.
Od 2009 r. współdziała z mieszkańcami wioski w organizowaniu październikowych uroczystości upamiętniających Polaków pomordowanych na Kresach
II Rzeczypospolitej. W 2013 r. ks. proboszcz Konieczny obchodził jubileusz
25-lecia kapłaństwa. Z tej okazji odbyła się uroczysta msza św., której przewodniczył sam Jubilat.
C/ Obiekty religijne w Łężycy
K o ś c i ó ł f i l i a l n y p w. M a t k i B o ż e j F a t i m s k i e j
Dzieje kościoła filialnego w Łężycy trzeba rozpocząć od 1957 r. Wtedy bowiem
ksiądz proboszcz Ludwik Mucha pismem z dnia 15 marca 1957 roku prosił
Kurię Biskupią w Gorzowie o pomoc w uzyskaniu zgody Wojewódzkiej Rady
Narodowej w Zielonej Górze na otwarcie kaplicy w Łężycy. Kuria uzależniała swe działania w tej mierze od przedstawienia podstawowych informacji
dotyczących projektowanej kaplicy. Nie wiadomo, jaka była odpowiedź czerwieńskiego proboszcza. W maju 1957 r. ks. Mucha został przeniesiony do innej
parafii, a do sprawy łężyckiej kaplicy długo nie wracano50. Mieszkańcy wioski
nadal w niedziele i święta udawali się do kościoła parafialnego, pokonując ok.
4-kilometrową odległość drogą wiodącą przez pola i las.
Jednak idea budowy kościoła powoli kiełkowała, a do działań mających
tę ideę ziścić łężyczanie przystąpili wówczas, gdy proboszczem parafii został
ks. Henryk Nowik. Nowy proboszcz od początku swej posługi zjednał sobie serca mieszkańców wioski życzliwością i bezpośredniością w kontaktach,
49
Zob.http://ekai.pl/diecezje/zielonogorsko-gorzowska/x61906/czerwiensk-k-zielonej-gory-wigilia-dlastarszych-i-samotnych/ [20.11.2013].
50
Zob. R.R. Kufel, K. Garbacz, op. cit., s. 15.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
Ks. Zygmunt Lisiecki w czasie uroczystości komunijnych w Łężycy
Msza św. z okazji 25-lecia kapłaństwa ks. Pawła Koniecznego (pośrodku). Pierwszy z prawej
strony – ks. wikariusz Dariusz Tuszyński.
Źródło: http://www.parafia.czerwiensk.hadom.pl/aktualnosci.php [20.11.2013]
183
184
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
a także osobistym zaangażowaniem we wspólnie podejmowane projekty. Oto
kalendarium ważniejszych wydarzeń związanych z projektowaniem, budową
i wyposażaniem kościoła, a także jego rolą w życiu religijnym mieszkańców
Łężycy, odtworzone na podstawie Kroniki kościelnej prowadzonej przez Grażynę Sobierajską:
1 września 1975 r. – pierwsza msza św. w Łężycy odprawiona przez ks.
proboszcza Henryka Nowika w salce katechetycznej mieszczącej się w pokoju
użyczonym przez Annę Laskę;
4 marca 1979 r. – w salce katechetycznej odbyło się poświęcenie stuły, krzyża
i świeczników;
20 kwietnia 1980 r. – uroczysta msza św. odprawiona przez ks. wikariusza
Konrada Grobysa, podczas której poświęcony został krzyż wykonany i ofiarowany przez Mariana Czarnego, służący podczas ostatniej drogi zmarłych;
13 lipca 1980 r. – uroczysta msza św. odprawiona przez ks. proboszcza w asyście ks. wikariusza Grzegorza Janusza na placu pod krzyżem; poświęcenie
ornatu, kielicha i dzwonków zakupionych z ofiar mieszkańców;
23 czerwca 1981 r. – poświęcenie i zawieszenie krzyża w pomieszczeniach
Kółka Rolniczego w Łężycy; również poświęcenie żałobnej chorągwi;
23 września 1981 r. – zebranie mieszkańców wsi poświęcone planom budowy kościoła w Łężycy; nagła śmierć podczas zebrania 47-letniego Dominika
Świderskiego, bardzo zaangażowanego w sprawę budowy;
29 listopada 1981 r. – uroczyste zawieszenie krzyży w klasach Szkoły Podstawowej w Łężycy w obecności dzieci, nauczycieli, rodziców i innych mieszkańców
wsi; obecność podczas tej uroczystości ks. proboszcza Henryka Nowika i ks.
wikarego Grzegorza Janusza;
18 listopada 1984 r. – poświęcenie podczas mszy św. fioletowego ornatu
zakupionego przez mieszkańców wsi z okazji 10-lecia odprawiania mszy św.
w Łężycy;
pasterka 1985 r. – poświęcenie dolnej części budowanego kościoła, w której
odbyła się pierwsza msza św.; przed mszą poświęcenie figurek szopki betlejemskiej;
19 styczeń 1986 r. – chrzest św. Natalii, córki Doroty i Czesława Uss, jako
pierwszego dziecka ochrzczonego w kościele w Łężycy;
11 maj 1986 r. – po raz pierwszy I Komunia św. w Łężycy (dzieci: Małgorzata
Rasińska, Małgorzata Lisiecka, Aneta Barta, Elwira Haba, Anna Szańczuk,
Piotr Pełechaty, Robert Piasecki; katechetki: Maria Czarna i Grażyna Sobierajska – matka i córka);
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
185
1986 r. – Maria Świderska ofiarowała czerwony ornat, który został poświęcony podczas uroczystej mszy św.;
Nowy Rok 1987 r. – poświęcenie białego ornatu zakupionego przez anonimową parafiankę z Łężycy;
22 marca 1987 r. – poświęcenie przez ks. bpa Józefa Michalika i wmurowanie
w podwaliny budowanego kościoła kamienia węgielnego;
7 czerwca 1987 r. – poświęcenie zielonego ornatu zakupionego przez parafianki z Łężycy;
13 marca 1988 r. – poświęcenie monstrancji;
27 listopada 1988 r. – uroczystość poświęcenia Krzyża Niepodległości, postawionego przy kościele w 70. rocznicę restytucji państwa polskiego po 123
latach niewoli;
pasterka 1988 – poświęcenie mszału;
20 maja 1990 – poświęcenie baldachimu, ufundowanego przez członkinie
I Róży w 40. rocznicę jej założenia, a wykonanego przez Józefa Andrzejewskiego i Marię Czarną;
lato 1990 – przy budowie kościoła pracowało kilku żołnierzy odbywających
zasadniczą służbę wojskową: Sławomir Urbaniak z Legnicy, Tomasz Grzywacz
z Gdańska, Rafał Tomczak z Łodzi, Bogdan Trybała z Jastrzębia, Jacek Laskowski z Bolesławca, Jacek Rusinek z Otmuchowa, Piotr Wojtyłko z Nowej Rudy;
21 kwietnia 1991 – poświęcenie chorągwi żałobnej ofiarowanej przez mieszkańców Łężycy;
26 czerwca 1991 – poświęcenie białej chorągwi ufundowanej przez rodziców
dzieci pierwszokomunijnych;
16 luty 1992 – poświęcenie fioletowej kapy służącej do obrzędów religijnych;
16 sierpnia 1992 – uroczysta msza św., podczas której mieszkańcy Łężycy
pożegnali swego proboszcza, ks. Henryka Nowika, i podziękowali za 18 lat
jego pracy duszpasterskiej, a zwłaszcza za wybudowanie w Łężycy świątyni.
Autorka Kroniki zamieściła w niej tekst jednego z przemówień wygłoszonych
podczas uroczystości, którego fragmenty przytaczamy:
Ksiądz proboszcz zrobił wszystko, aby ludzi złączyć i zjednoczyć. To za ks. Nowika
pracy duszpasterskiej były pierwsze w parafii powołania kapłańskie i zakonne.
Właśnie wtedy młodzież brała udział w konkursach piosenek religijnych, przygotowywaliśmy akademie religijno-patriotyczne, jasełka, zaczęliśmy uczestniczyć
w pieszych pielgrzymkach na Jasną Górę. Życie religijne w naszej parafii zaczęło
kwitnąć, było znane w całej diecezji.
186
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Jednak chciało się coś więcej. Za namową ks. Nowika postanowiliśmy wybudować pośród żywego Kościoła ten namacalny Dom Boży. Historia budowy
rozpoczyna się w 1982 r. i trwa do dnia dzisiejszego. Nie była to łatwa praca. Wymagała wielu poświęceń, wysiłku i pieniędzy. Ale dzięki naszemu proboszczowi
oraz zaangażowanym i pracowitym mieszkańcom Łężycy, z których wielu odeszło
już do wieczności i nie doczekało z daleka widocznej wieżyczki z krzyżem, mamy
nasz kościół w Łężycy – kościół filialny parafii św. Wojciecha w Czerwieńsku pod
wezwaniem Matki Bożej Fatimskiej.
Jeszcze raz dziękujemy ks. Nowikowi za jego pracę, bo żaden z księży będących
w naszej parafii nie włożył tyle serca, pracy i pieniędzy w budowę kościoła, to
właśnie ks. Nowik poświęcił swoje młode, najowocniejsze lata Łężycom51.
Po odejściu ks. Nowika z parafii prace przy budowie kościoła były kontynuowane przez mieszkańców wioski przy dużym zaangażowaniu kolejnych
proboszczów – ks. Zbigniewa Stanka i ks. Zygmunta Lisieckiego. Pierwsza
msza św. w głównej części budynku odbyła się w 1998 r. – była to pasterka.
Wygląd kościoła dobrze oddaje następujący opis:
Obecny kościół w Łężycy, zaprojektowany w stylu nowoczesnym, nakryty został
dwuspadowym dachem. Jest praktyczny, przeszklony, korzystający z daru naturalnego
światła słonecznego. Ściana frontowa w dużej mierze została złożona z wąskich i wysokich okien. Jednonawowe wnętrze otwiera się na proste prezbiterium, którego ściana
została przebita wielkim witrażem w kształcie krzyża. W jego centrum rozwinęła
skrzydła biała gołębica – a szklana obudowa nawiązuje barwą do rozchodzących się
promieni, jakie często towarzyszą przedstawieniu Zesłania Ducha Świętego. Po prawej
stronie umieszczono figurę patronki łężyckiego kościoła – Matki Bożej z Fatimy52.
Po kilku latach surowe białe wnętrze kościoła zostało pomalowane. Remont
przeprowadzono w czasie, gdy proboszczem był ks. Paweł Konieczny.
K r z y ż Niepod leg łości
U stóp kościoła umiejscowiony został „Krzyż Niepodległości”. Wykonany jest
ze stali. Postawiony i uroczyście odsłonięty został w 1988 r., w 70. rocznicę
odzyskania przez Polskę niezawisłości, o czym powiadamia napis na kamiennej
płycie. Plac wokół krzyża był i pozostał miejscem organizowania uroczystości
patriotyczno-religijnych.
51
G. Sobierajska, Kronika kościelna. Łężyce (w posiadaniu Autorki).
R.R. Kufel, K. Garbacz, op. cit., s. 15.
52
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
187
Kościół pw. Matki Bożej Fatimskiej w Łężycy.
Źródło: http://www.parafia.czerwiensk.hadom.pl/podstrony.php?p=2 [20.11.2013]
Fot. Remont kościoła w Łężycy.
Źródło: http://www.parafia.czerwiensk.hadom.pl/galeria2.php?sciezka=remont_kosciola [20.11.2013]
Krzyż pod dębem
Nieco starszy od „Krzyża Niepodległości” jest krzyż usytuowany w okolicy
dawnego budynku szkolnego. Odbywały się pod nim nabożeństwa majowe,
a także w latach siedemdziesiątych – pierwsze msze św.
Cmenta rz
Łężycki cmentarz znajduje się na terytorium wcześniejszego cmentarza ewangelickiego, założonego zapewne w XVIII w. Usytuowany jest na niewielkim
wzniesieniu. W jego zachodniej części, na skarpie, znajduje się kaplica cmentarna z drewnianą dzwonnicą o konstrukcji słupowej, oszalowana od zewnątrz.
Kaplica jest wpisana do rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Została
zbudowana w 1727 r., o czym świadczy data na metalowej chorągiewce umieszczonej na szczycie obiektu. Dzwon zawieszony w kaplicy pochodzi z XIX w.
i służy mieszkańcom wioski do dnia dzisiejszego. Kaplica przeszła generalny
remont w latach 70. XX w.
188
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Krzyż Niepodległości
Krzyż pod dębem
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
189
W okresie powojennym o poprzednich mieszkańcach wioski przypominały groby z niemieckimi napisami, niekiedy o znacznej wartości estetycznej.
Uległy one zniszczeniu i likwidacji w latach 70. XX w. Dawnym niemieckim
mieszkańcom wioski jest poświęcony pomnik usytuowany w centralnej części
cmentarza. Obok niego postawiono krzyż z dużą figurą Jezusa.
Cmentarz w Łężycy
W północnej części cmentarza znajduje się nowa kaplica cmentarna, zwana domem przedpogrzebowym, poświęcona 24 listopada 2006 r. podczas
uroczystej mszy św. przez ks. proboszcza Pawła Koniecznego w obecności
przedstawicieli Gminy Zielona Góra oraz licznie zgromadzonych mieszkańców Łężycy.
Pom n i k O f i a r L u dob ójs t w a n a K r e s a c h I I R z e c z y p o s p ol it ej
Na terenie przylegającym do kościoła pw. Matki Bożej Fatimskiej, nieopodal
Krzyża Niepodległości, znajduje się pomnik-mauzoleum upamiętniający Polaków pomordowanych na Kresach. Pamięć o ofiarach banderowskiego nacjonalizmu zawsze była żywa wśród ekspatriantów z Gniłowód, lecz uwarunkowania
polityczne przez wiele lat nie sprzyjały jej kultywowaniu oraz upowszechnianiu.
Pamięć ta była przechowywana w postaci wspomnień i opowieści przekazywanych w kręgach bliskich sobie osób. W latach siedemdziesiątych ks. proboszcz
190
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Pomnik poświęcony niemieckim mieszkańcom Łężycy
Nowa kaplica – dom przedpogrzebowy
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
191
Henryk Nowik na prośbę dawnych gniłowodzian zaczął odprawiać msze św.
w każdą rocznicę mordu dokonanego w Gniłowodach 5 stycznia 1945 r. Z czasem pojawiła się idea stworzenia trwałego upamiętnienia w postaci pomnika.
Pomysłodawcą budowy pomnika był pochodzący z Gniłowód Michał Laska
oraz jego syn Czesław Laska. Projekt został zrealizowany w 2009 r. i od tej
pory każdego roku w październiku odbywają się w Łężycy i Zielonej Górze
uroczystości kresowe.
D/ Uroczystości upamiętniające pomordowanych na Kresach II Rzeczypospolitej
2009
W dniach 13-14 października 2009 roku odbyła się interdyscyplinarna konferencja naukowa PAMIĘĆ CZASU ZAGŁADY, zorganizowana z inicjatywy
Instytutu Filologii Polskiej dla upamiętnienia 70. rocznicy wybuchu II wojny
światowej. Honorowy patronat nad sympozjum objęli: JM Rektor Uniwersytetu
Zielonogórskiego Prof. zw. dr hab. Czesław Osękowski, Wojewoda Lubuski
Helena Hatka, Marszałek Województwa Lubuskiego Marcin Jabłoński, Prezydent Miasta Zielona Góra Janusz Kubicki.
Kazimierz Żurański – główny budowniczy Pomnika
192
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Referentami byli przede wszystkim pracownicy Uniwersytetu, przedstawiciele lubuskiego środowiska literackiego oraz środowisk kombatanckich.
Konferencja miała wprawdzie charakter regionalny, ale uczestniczyli w niej
dwaj znakomici goście spoza Ziemi Lubuskiej. Swoją obecnością zaszczycił
nas znany pisarz, autor m.in. głośnej Nienawiści (wyróżnionej w roku 2007
przez kapitułę Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza oraz mianowanej
do Literackiej Nagrody Angelusa) – Stanisław Srokowski. Mieliśmy również
zaszczyt gościć autora książki Przemilczane ludobójstwo na Kresach – ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego. Obaj goście wygłosili prelekcje inaugurujące kolejne
dni konferencji. Prelekcje Stanisława Srokowskiego i ks. Tadeusza-Zaleskiego
powiązane były z promocją ich książek.
Interdyscyplinarna formuła konferencji pozwoliła uczestnikom na
refleksję nad czasem zagłady jako tematem obecnym w różnych formach
przekazu, realizowanym poprzez rozmaite „formy pamięci”: wspomnienia, pamiętniki i autobiografie, literaturę piękną, twórczość muzyczną,
dokumentację muzealną oraz zasoby
internetowe.
Autorzy referatów skoncentrowali
się na najistotniejszych kwestiach dotyczących lat 1939-1945. Problematyce
ludobójstwa na Kresach Wschodnich
II RP w latach II wojny poświęcone
były referaty Stanisława Srokowskiego, ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego, Henryka Szylkina, dr Doroty
Szagun, dr Marii Jazownik i prof.
Wystąpienie Stanisława Srokowskiego
Leszka Jazownika. O swoim pobycie
na zesłaniu na Syberii opowiedział Józef Maciejewski. Dr Anita KucharskaDziedzic przedmiotem analizy uczyniła wspomnienia wojenne w literaturze
emigracyjnej. Temat literackich i pozaliterackich sposobów upamiętniania
zagłady narodu żydowskiego podjęty został przez dr Annę Podemską-Kałużę
(UAM), ks. dra Grzegorza Chojnackiego (Instytut Filozoficzno-Teologiczny
im. Edyty Stein), mgr Martę Wiatrzyk-Iwaniec (UAM) oraz dra Rafała Cie-
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
193
sielskiego. Obrazom wojny w poezji współczesnej
poświęciły swoje referaty
prof. Małgorzata Mikołajczak oraz mgr Dorota
Poślednia. Prof. Katarzyna
Węgorowska przedstawiła
filologiczno-historyczną interpretację pamiętnikarskich
wpisów z lat wojny. NajnowNa sali obrad. Od prawej: Janusz Koniusz, Henryk Szylkin,
sze „formy pamięci” o latach
Stanisław Srokowski, prof. UZ dr hab. Leszek Jazownik.
1939-1945 analizowały prof.
Bernadetta Nitschke (koncepcja Muzeum II Wojny Światowej) oraz mgr Beata Mirkiewicz (internetowe
źródła wiedzy o II wojnie).
W czasie konferencji odbył się koncert pieśni patriotycznych w wykonaniu chóru „Pohulanka”, działającego w ramach Oddziału Towarzystwa
Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich w Zielonej Górze.
Interesującym wydarzeniem było także otwarte spotkanie członków i sympatyków TMLiKP-W w „Palmiarni” UZ, poprzedzone prelekcją Stanisława
Srokowskiego i ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego.
Konferencji towarzyszyła wystawa PAMIĘĆ CZASU ZAGŁADY, przygotowana przez pracowników Biblioteki Uniwersyteckiej, na której wyeksponowano
bogatą literaturę pamiętnikarską i wspomnieniową. Prezentowane publikacje
ukazywały tragedię ofiar terroru stalinowskiego, hitlerowskiego i ukraińskiego
nacjonalizmu, a także dramat wojennych oraz powojennych przesiedleń i wypędzeń. Stronę ikonograficzną wystawy stanowiły plakaty filmowe ze zbiorów
naszej biblioteki, reprezentujące polską szkołę plakatu.
Z konferencją na Uniwersytecie Zielonogórskim ściśle powiązane zostały
odbywające się w Łężycy 14 października 2009 r. uroczystości odsłonięcia i poświęcenia pomnika wzniesionego w hołdzie ofiarom ludobójstwa dokonanego
w latach 1939-1947 przez OUN-UPA w Gniłowodach (dawny powiat podhajecki, województwo tarnopolskie) oraz w innych miejscowościach na Kresach
Wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej. Na czterech obeliskach upamiętnione
zostały nazwiska 60 osób, pomordowanych przez ukraińskich nacjonalistów,
a także umieszczone zostały okolicznościowe inskrypcje. Napis główny głosi:
194
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Przebaczyć można, zapomnieć – nigdy!
W HOŁDZIE OFIAROM LUDOBÓJSTWA
DOKONANEGO W LATACH 1939-1947 PRZEZ OUN-UPA
W GNIŁOWODACH ORAZ INNYCH MIEJSCOWOŚCIACH
NA KRESACH WSCHODNICH II RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
ŁĘŻYCA 2009
Inskrypcji tej towarzyszy fragment biblijny: Ja jestem zmartwychwstaniem
i życiem. Kto we Mnie wierzy, choćby i umarł, żyć będzie… J 11,25, a także słynne
słowa generała Józefa Hallera: Prosimy Boga, by z tej krwi ofiarnej nie powstał
już żaden krwawy czy ognisty mściciel, lecz by Bóg – Sam Mściciel – w miłosierdziu swoim połączył bratnie narody w serdecznym uścisku przebaczenia. Pomnik
stanął na placu przed kościołem pw. Matki Bożej Fatimskiej.
Uroczystości zostały przygotowane przez Komitet Budowy w Łężycy
Pomnika Upamiętniającego Ofiary Ludobójstwa Dokonanego na Kresach
Wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej pod przewodnictwem Czesława Laski.
Uczestniczyli w nich dawni mieszkańcy Kresów Wschodnich (w szczególności
Gniłowód) oraz ich potomkowie, a także zaproszeni goście. Byli wśród nich
m.in.: ks. Dziekan Andrzej Ignatowicz – reprezentujący ks. dra Biskupa Ordynariusza Diecezji Zielonogórsko-Gorzowskiej Stefana Regmunta, ks. Tadeusz
Isakowicz-Zaleski, Stanisław Srokowski – wrocławski pisarz, autor powieści
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
195
i opowiadań o tematyce kresowej, Szczepan Siekierka – prezes Stowarzyszenia
Upamiętnienia Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów, Łucja Czyrska – prezes
Zarządu Zielonogórskiego Oddziału Związku Sybiraków, Władysław Starczewski – prezes Lubuskiej Rady Kombatantów i Osób Represjonowanych Okręgu
Zielonogórskiego, Jan Tarnowski – prezes Oddziału Towarzystwa Miłośników
Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich w Zielonej Górze, Stanisław Iwan
– senator RP, Jerzy Materna – poseł na Sejm RP, Andrzej Świder – dyrektor
Urzędu Marszałkowskiego, Krzysztof Wesołowski – pełnomocnik Marszałka
Województwa Lubuskiego ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, Krzysztof Sroczyński – przewodniczący Rady Powiatu Zielonogórskiego, Kazimierz
Łatwiński – radny Rady Miasta Zielona Góra, Mariusz Zalewski – wójt Gminy
Zielona Góra. W gronie gości znalazły się także poczty sztandarowe Lubuskiej
Rodziny Katyńskiej, Związku Sybiraków, Związku Żołnierzy Armii Krajowej,
Komendy Chorągwi ZHP, Szkół Gminy Zielona Góra.
Uroczystości rozpoczęły się w kościele pw. Matki Bożej Fatimskiej koncertem
pieśni religijnych i patriotycznych w wykonaniu zespołu muzycznego „Pohulanka” pod kierownictwem Romana Garbacika. Ten wielokrotnie nagradzany na
przeglądach i festiwalach pieśni kresowych zespół działa w ramach Oddziału
Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich w Zielonej
Górze. Po koncercie zgromadzeni w kościele wysłuchali przygotowanej przez
miejscową młodzież recytacji wierszy. Szczególnie podniośle i przejmująco
zabrzmiały m.in. słowa wiersza Przesłanie Pana Cogito, autorstwa urodzonego
we Lwowie Zbigniewa Herberta:
Idź dokąd poszli tamci do ciemnego kresu
po złote runo nicości twoją ostatnią nagrodę
idź wyprostowany wśród tych co na kolanach
wśród odwróconych plecami i obalonych w proch
ocalałeś nie po to aby żyć
masz mało czasu trzeba dać świadectwo
bądź odważny gdy rozum zawodzi bądź odważny
w ostatecznym rachunku jedynie to się liczy
Wielkie wrażenie wywarły także słowa wiersza Kazimierza Józefa Węgrzyna,
zatytułowanego Polski Chrystus. Ofiarom ludobójstwa ukraińskiego:
196
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
dźwigamy w spadku tę okrutną pamięć
jak w nagiej piersi pulsujące serce
chociaż tę pamięć chcą zadeptać dzisiaj
kłamcy i tchórze...zdrajcy i szydercy...
[…]
to Polski Chrystus na krzyżu Historii
w polskiej pamięci wciąż nie pogrzebany
wbity w Golgotę na Wołyńskiej Ziemi
podnosi w niebo swe straszliwe rany
Następnie rozpoczęła się msza św. Koncelebrowali ją: ks. dziekan Andrzej
Ignatowicz, ks. proboszcz Paweł Konieczny oraz ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski,
który wygłosił homilię, akcentując, że tylko przez prawdę prowadzi droga do
pojednania polsko-ukraińskiego. Uczestnicy nabożeństwa modlili się za pomordowanych i ocalałych z pogromów Kresowian oraz za ich potomków dziś
żyjących w Polsce, na dawnych Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej
i rozproszonych po całym świecie. Modlili się także o dar pokoju dla wszystkich
narodów na całej ziemi, a szczególnie dla narodu polskiego i ukraińskiego.
Po mszy św. wszyscy zgromadzeni udali się w okolice Krzyża Niepodległości,
gdzie stanął pomnik upamiętniający ofiary ludobójstwa na Kresach. Okolicznościowe przemówienia wygłosili m.in.: Andrzej Świder – dyrektor Urzędu
Marszałkowskiego, Stanisław Iwan – senator RP, Szczepan Siekierka – prezes
Stowarzyszenia Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów.
Następnie Czesław Laska odczytał imiona i nazwiska osób wymienionych na
tablicach. Niektóre nazwiska wielokrotnie się powtarzały, ponieważ ukraińscy nacjonaliści wymordowali całe rodziny, np. z Gniłowód rodzinę Bokłów,
Maczugów, Mazurków, Niedźwieckich, Olszewskich, a z Bednarowa rodzinę
Starczewskich. Wśród ofiar byli zarówno mężczyźni w sile wieku, jak też kobiety, dzieci (także niemowlęta) i starcy, a także dwaj księża katoliccy, ks. Michał
Kucab z Bednarowa w powiecie stanisławowskim i ks. Marian Dziamarski
z miejscowości Nowosiółka-Bekerów w powiecie podhajeckim.
Nastąpił uroczysty moment odsłonięcia pomnika, którego dokonali ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski oraz Romana Michałowska, osierocona w dzieciństwie
przez oboje rodziców, zamordowanych przez banderowców. Po poświęceniu
pomnika przez ks. dziekana Andrzeja Ignatowicza pod czterema obeliskami
złożono wieńce i wiązanki kwiatów oraz zapalono znicze.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
197
Odsłonięcie pomnika przez ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego oraz Romanę Michałowską
Uroczystości zakończyły się spotkaniem dawnych mieszkańców Gniłowód
oraz innych miejscowości kresowych z zaproszonymi gośćmi. W czasie spotkania
odbyła się promocja książek p. Stanisława Srokowskiego (Nienawiść i Ukraiński
kochanek) oraz ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego (Przemilczane ludobójstwo na
Kresach). Była to też znakomita okazja do nawiązania lub odnowienia kontaktów
między gniłowodzianami oraz ich potomkami, żyjącymi dziś w Łężycy oraz w województwie szczecińskim, a także poza granicami Polski, a przybyłymi z dalekich
stron na uroczystość upamiętniającą okrutną i tragiczną śmierć ich krewnych.
2010
30 października 2010 r., tuż przed Dniem Wszystkich Świętych, odbyła się uroczystość wmurowania w fundament łężyckiego pomnika urny z ziemią z mogił pomordowanych w Gniłowodach na Tarnopolszczyźnie oraz w innych miejscowościach
na Kresach Wschodnich. W ten sposób mieszkańcy wioski uczcili pamięć swoich
bliskich, a także zyskali symboliczny grób – miejsce, gdzie będą mogli zapalić znicze
i pomodlić się za dusze okrutnie pomordowanych przez ukraińskich nacjonalistów.
Ziemię z mogił przywieźli z pielgrzymki w rodzinne strony Czesław Laska,
przewodniczący Komitetu Budowy Pomnika, oraz Władysław Starczewski.
Oprócz nielicznych już dawnych mieszkańców Gniłowód, potomków ofiar
i mieszkańców wioski, na uroczystość przybyli także m.in.: ks. Władysław
Obacz ze Słupska, ks. dr Henryk Nowik z Zielonej Góry, ks. Tadeusz Isa-
198
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Urna z mogił pomordowanych w Gniłowodach i Mariampolu
Czesław Laska z ziemią pobraną z mogił pomordowanych
kowicz-Zaleski z Krakowa, Władysław Starczewski – prezes Lubuskiej Rady
Kombatantów i Osób Represjonowanych Okręgu Zielonogórskiego, Andrzej
Świder – dyrektor Urzędu Marszałkowskiego, Krzysztof Wesołowski – pełnomocnik Marszałka Województwa Lubuskiego ds. Kombatantów i Osób
Represjonowanych, Krzysztof Sroczyński – przewodniczący Rady Powiatu
Zielonogórskiego, Mariusz Zalewski – wójt Gminy Zielona Góra, ppłk Maciej
Mroczkowski – dowódca Jednostki Wojskowej w Czerwieńsku. Uroczystość
uświetniła kompania honorowa 4. Zielonogórskiego Pułku Przeciwlotnicze-
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
199
go w Czerwieńsku oraz poczty sztandarowe: Lubuskiej Rodziny Katyńskiej,
Związku Żołnierzy Armii Krajowej, Lubuskiej Rady Kombatantów i Osób
Represjonowanych, Liceum nr 3 w Zielonej Górze, Gimnazjum nr 1 i nr 3
w Zielonej Górze, Szkół Gminy Zielona Góra.
Uroczystości rozpoczęły się w kościele pw. Matki Bożej Fatimskiej. Na początku
odbył się koncert zespołu muzycznego „Pohulanka” z Zielonej Góry. Artyści pod
kierownictwem Romana Garbacika wykonali znane pieśni religijne i patriotyczne
(Śliczna Gwiazdo miasta Lwowa, Czarna Madonna, Modlitwa obozowa, Ojczyzna
ma droga, Barka). Po koncercie zgromadzeni wysłuchali recytacji wierszy w wykonaniu młodzieży z Przylepu i Łężycy, przygotowanej przez polonistkę Annę
Nahorską. Szczególnie poruszyły zebranych i zapadły w pamięć słowa wiersza
Kazimierza Józefa Węgrzyna pt. Matko Białego Orła… Czerwieni i bieli…:
Matko Boża Bezdomna idąca przez kresy
Matko spalonych domów popiołu i krwi
z wiatrem we włosach i łuną na twarzy
Matko tamtych tragicznych i bolesnych dni
i zburzonych kościołów... i bluźnierczych czynów...
i dworów gdzie zabrakło polskiego pacierza
Matko zdziczałych sadów gdzie piołun goryczą
zarasta szorstkie serca ludzkiego przymierza
Matko Oczekiwania na zgubionych drogach
gdzie szatan drogowskazy wyciął aż do pnia
gdzie ludzkie czyny ciasno splątane jak powróz
co ciężki kamień sumienia ciągną aż do dna
Matko Czułej Tęsknoty do polskich kapliczek
gdzie świergot dzieci radość roznosił wśród łąk
gdzie w imię boże ludzie gdy było potrzeba
splatali wieniec pomocy z pracy swoich rąk
Matko Bolesnych Ścieżek od krzyża... do krzyża
drogi od rany... do rany... i od łzy... do łzy...
gdzie cichy szept wśród trawy opowiada niebo
gdzie Requiem w krzyku ptaka nad polami drży
200
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Matko Trudnej Nadziei i gorzkiej pamięci
obyśmy nigdy z lęku przed bliźnim nie drżeli
Matko Tych co odeszli i... Którzy zostali...
Matko Białego Orła... Czerwieni... Bieli...
Następnie rozpoczęła się msza św. w intencji pomordowanych, której przewodniczył ks. Władysław Obacz. Kazanie wygłosił ks. Tadeusz Isakowicz
-Zaleski. Koncelebransami byli także: ks. proboszcz Paweł Konieczny, ks. dr
Henryk Nowik, ks. wikariusz Adam Firak i kleryk Łukasz Hamera.
– Nie tak dawno – mówił ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski – uczestniczyłem tutaj
w uroczystości poświęcenia pomnika, na którym są wypisane imiona pomordowanych, a także miejscowości, z których oni pochodzą. Dzisiaj zostanie pod ten
pomnik wniesiona ziemia z miejscowości, z której pochodzi większość parafian,
a także ziemia z Mariampola nad Dniestrem. W ten symboliczny sposób chcemy młodemu pokoleniu, tym, którzy będą tutaj przychodzili na świat, dzieciom
i młodzieży, powiedzieć, że jest to bardzo symboliczna więź między Ziemiami
Wschodnimi a Ziemią Lubuską. Przecież wielu Polaków wypędzonych z Ziem
Wschodnich osiedliło się tutaj. To była straszliwa wędrówka ludów. Równocześnie trzeba pamiętać, że ta ziemia zroszona jest krwią męczenników. […] Wielu
mieszkańców Kresów Wschodnich zginęło z rąk swoich sąsiadów – ukraińskich
sąsiadów. Oczywiście nie można powiedzieć, że to naród ukraiński wymordował naród polski, tylko wrzód, który powstał na narodzie ukraińskim w postaci
ideologii Stepana Bandery i Ukraińskiej Powstańczej Armii. Oni mordowali nie
tylko Polaków, ale również Żydów, Ormian, Czechów, a także tych Ukraińców,
którzy sprzeciwiali się ideologii Bandery, i tych Ukraińców, którzy jako ludzie
sprawiedliwi ratowali Polaków.
Dalej w swoim kazaniu ks. Isakowicz-Zaleski nawoływał do pokoju:
– Dziś prawda o tym ludobójstwie jest prawdą niechcianą. […] Przypominamy to
wszystko nie aby rozdzierać stare rany, ale dlatego, żeby prawda była jasno powiedziana i dopiero na tej prawdzie można było budować przebaczenie i pojednanie.
Po mszy św. wszyscy zgromadzeni udali się w okolice Krzyża Niepodległości, gdzie przed rokiem stanął pomnik upamiętniający ofiary ludobójstwa na
Kresach. Uroczystości przy pamiątkowych tablicach prowadził Rafał Gajewski. Po odśpiewaniu przez zgromadzonych hymnu narodowego wygłoszono
okolicznościowe przemówienia. Rafał Gajewski, członek Komitetu Budowy
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
201
Pomnika, mówił m.in.:
– Uroczystość wmurowania w podstawę pomnika urny z ziemią jest dokończeniem
i zwieńczeniem podjętych przed ponad rokiem działań mieszkańców Łężycy,
kresowian i ich przyjaciół. Cel nasz jest jasny i prosty – przypomnieć prawdę
i utrwalić pamięć o tej zbrodni. Dla wielu tutaj obecnych jest to też symboliczny
akt przeniesienia cząstki utraconej Małej Ojczyzny i złączenia jej z nową, w której urodziły się ich dzieci, wnuki, prawnuki… Jesteśmy stąd, ale nie wolno nam
zapomnieć o korzeniach.
Prof. UZ Leszek Jazownik, członek Komitetu Budowy Pomnika, stwierdził:
– Upamiętniając dziś ofiary aktów ludobójstwa dokonanego przez bandy OUN
-UPA, chcemy jednocześnie przypomnieć wyryte na płycie łężyckiego pomnika
znamienne słowa generała Józefa Hallera: „Prosimy Boga, by z tej krwi ofiarnej
nie powstał już żaden krwawy czy ognisty mściciel, lecz by Bóg – Sam Mściciel –
w miłosierdziu swoim połączył bratnie narody w serdecznym uścisku przebaczenia”.
Ks. dr Henryk Nowik, budowniczy świątyni w Łężycy, nawiązał do idei
braterstwa ludów słowiańskich:
– To miejsce dla nas jest bardzo bliskie, bo ono powstało trudem waszej pracy,
waszej myśli i miłości waszych serc. […] Jako Słowianie mamy jedną wspólną wizję
braterstwa. Dlatego bardzo proszę, ażeby obok pomnika postawionego na tej ziemi,
zadbać o pomnik kulturowy, w postaci myśli, serca i otwartości naszego polskiego
ducha, na wszystkie sprawy, które łączą się z wolnością ludów słowiańskich.
O historycznej pamięci mówił Andrzej Świder, dyrektor Urzędu Marszałkowskiego, pełnomocnik Zarządu Województwa Lubuskiego ds. Kombatantów
i Osób Represjonowanych:
– Rzymski filozof Cyceron powiedział, że człowiek, który cierpi, pamięta. Będąc
dzisiaj tu w tym miejscu i czasie, my powinność tej pamięci spełniamy. Powinność
największą, jaką jesteśmy winni oddać tym ludziom. Ale dla nas i dla współczesności jest pytaniem zasadniczym, co my z tą pamięcią zrobimy. Owa pamięć
jest elementem boleści, szacunku, a dla osób, które mają osobisty stosunek do
tamtych czasów – również miłości. […] Owa pamięć winna stanowić fundament
patriotyzmu, polskości i tożsamości. Winna zmierzać do tolerancji i pojednania,
ale tolerancji i pojednania w prawdzie. Miarą naszego człowieczeństwa jest dążenie
do prawdy […].
202
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Po przemówieniach Czesław Laska odczytał długą listę pomordowanych.
Następnie głos zabrał Stanisław Obacz ze Smolna Wielkiego, który przywiózł
ziemię z mogił ze swego rodzinnego Mariampola, prosząc, aby została ona
dołączona do urny z ziemią z mogił z Gniłowód, Bednarowa i Stanisławowa.
– Moi kochani. Nie mam zdrowia, bo już jestem człowiek starszy, schorowany, ale
na taką uroczystość musiałem przyjechać, bo mam wszystko to we krwi – mówił
p. Obacz. – Przywiozłem garsteczkę ziemi z mojej rodzinnej miejscowości, z Mariampola koło Halicza, powiat stanisławowski. Drodzy mieszkańcy! Przyjmijcie
tę ziemię i połóżcie ją razem z waszą ziemią. Ta ziemia, która tu jest, jest ziemią
świętą! A dlaczego? – pytacie. […] W dawnych czasach mszy świętej nie wolno
było odprawiać gdziekolwiek. […] Kości świętych musiały być na ołtarzu.[…]
Powiedział sam papież: weźmijcie garść tej waszej ziemi kresowej i połóżcie ją
na ołtarzu, bo ta ziemia świętą jest, bo ona przesiąknięta krwią tych wszystkich
obrońców wiary i obrońców Ojczyzny. Połóżcie ją na ołtarzu – to będą relikwie.
Stanisław Obacz podzielił się także swymi tragicznymi wspomnieniami:
– Powiem wam, co przeżyłem najgorzej i do dziś nie mogę zapomnieć. Jak spalono
wieś […] poszliśmy popatrzeć na pogorzelisko. Do dzisiaj mam to przed oczyma –
ujrzałem dziecko może roczne na płocie [nabite na sztachety – red.], a pod płotem
matka z oberżniętymi piersiami…
Następnie ks. proboszcz Paweł Konieczny wygłosił błogosławieństwo. Wraz
z pozostałymi duchownymi pobłogosławił pomnik i zebranych:
– Niech błogosławieństwo Boga Wszechmogącego spłynie na tę urnę i tablicę
pamiątkową. Niech ta ziemia, która spoczywać będzie tu, w fundamentach tegoż
pomnika, uczy nas. Uczy nas pamięci – pamięci o naszych rodakach, o naszych
krewnych przyjaciołach, sąsiadach. Ale uczy też nas przebaczenia w imię miłości
Chrystusowej, który to Chrystus mówił: „Módlcie się za tych, którzy was prześladują”. Dlatego też niech to błogosławieństwo spływające na te prochy, na tę
ziemię, będzie błogosławieństwem także i dla nas, tu będącym nie tylko dziś na
uroczystości, ale mieszkającym na tej ziemi. I niech ta ziemia, ten pomnik, będzie
zawsze iskrą przebaczenia i pamięci.
Ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski wraz z Romaną Michałowską (mieszkanką
Łężycy pochodzącą z Gniłowód, której oboje rodzice zginęli z rąk banderowców)
złożyli urnę w fundamencie pomnika. Na krypcie z ziemią z mogił Czesław
Laska wraz z Kazimierzem Żurańskim – głównym budowniczym pomnika –
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
203
umieścili pamiątkową tablicę. Złożono wieńce i wiązanki kwiatów, zapalono
znicze. Na zakończenie zebrani odśpiewali pieśń Boże, coś Polskę.
2011
W Zielonej Górze oraz pobliskiej Łężycy odbyły się spotkania i uroczystości
organizowane w ramach Dni Kresowych. 27 września w Teatrze Lubuskim im.
Leona Kruczkowskiego dzięki życzliwości jego dyrektora Roberta Czechowskiego oraz wójta Gminy Zielona Góra Mariusza Zalewskiego oraz radnego
z Łężycy Krzysztofa Wołczyńskiego Kresowianie i ich potomkowie mogli
obejrzeć gościnne występy Teatru NIE TERAZ z Tarnowa, który przedstawił
wzruszający spektakl w reżyserii Tomasza Żaka, zatytułowany Ballada o Wołyniu. We wstrząsającej inscenizacji zbrodnie dokonane przez UPA ukazane
zostały przez pryzmat doświadczeń młodych bohaterek, w które wcieliły się
aktorki Ewa Tomasik i Magdalena Zbylut oraz studentka Akademii Teatralnej
z Wilna – Agne Muralyte.
Tatr Nie Teraz z Tarnowa, Ballada o Wołyniu
Zasadnicza część uroczystości miała miejsce 15 października. Tego dnia
w zielonogórskim Muzeum Ziemi Lubuskiej odbyła się prelekcja księdza Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego powiązana z promocją jego najnowszej książki Nie
zapomnij o Kresach. Prelegent, omawiając genezę i problematykę swej publikacji, szeroko charakteryzował zmagania środowisk kresowych o przywracanie
204
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
prawdy o ludobójstwie dokonanym
przez ukraińskich szowinistów.
Prelekcji księdza Zaleskiego towarzyszyło uroczyste otwarcie wystawy
przedstawiającej Ludobójstwo dokonane na Polakach w latach 1939-1947 przez
Organizację Ukraińskich Nacjonalistów
(OUN) i Ukraińską Powstańczą Armię
(UPA). Otwarcia tego dokonał przedstawiciel marszałka województwa lubuskiego – Stanisław Szymkowiak.
Uroczystość poprzedziło wystąpienie Zbigniewa Żyromskiego
– reprezentującego Stowarzyszenie
Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów (SUOZUN)
Prelekcja ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego
w Muzeum Ziemi Lubuskiej
we Wrocławiu.
W imieniu organizatorów głos zabrał – prowadzący spotkanie – prezes
Zielonogórskiego Oddziału Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów
Południowo-Wschodnich – Jan Tarnowski.
Podziękował on za przybycie
przedstawicielom wojewody lubuskiego i marszałka lubuskiego, wójtowi
Otwarcie wystawy przez Pełnomocnika ZarząGminy Zielona Góra, reprezentantom
du Województwa Lubuskiego do Spraw Kombaorganizacji kresowych, a także pozotantów i Osób Represjonowanych – Stanisława
Szymkowiaka
stałym gościom. Szczególne słowa
wdzięczności adresował do dyrektora
Muzeum Lubuskiego – dra Andrzeja Toczewskiego za systematycznie okazywaną życzliwość i pomoc udzielaną środowiskom kresowym, a także rektorowi
Uniwersytetu Zielonogórskiego – profesorowi Czesławowi Osękowskiemu – za
sfinansowanie przywozu wystawy SUOZUN do Zielonej Góry oraz wyrażenie
zgody na prezentację ekspozycji w budynku dydaktycznym przy ul. Wojska
Polskiego.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
205
Dalsza część uroczystości kresowych zorganizowana została w Łężycy. W godzinach popołudniowych odprawiona została msza św. za pomordowanych
na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Koncelebrowali ją ks. Tadeusz
Isakowicz-Zaleski, ks. Władysław Obacz ze Słupska oraz wikary parafii w Czerwieńsku – ks. Adam Firak.
Następnie przy łężyckim pomniku ofiar OUN-UPA nastąpiło odsłonięcie
dwóch tablic upamiętniających ofiary ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów. Pierwszą z nich, upamiętniającą księdza Marcina Bosaka
oraz 70 innych osób pomordowanych w Mariampolu (woj. tarnopolskie),
Przemówienie Jana Tarnowskiego
Msza św. w kościele pw. Matki Bożej Fatimskiej w Łężycy
206
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
ufundowali ksiądz Władysław Obacz i jego brat – Stanisław Obacz ze Smolna
Wielkiego. Fundatorami drugiej, poświęconej pamięci Michała Działoszyńskiego zamordowanego w Nowosiółce pow. Buczacz (woj. tarnopolskie) byli
Lucjan Hołub oraz poseł PiS Jerzy Materna.
W trakcie uroczystości kresowianka Karolina Flasza, wójt Mariusz Zalewski
oraz ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski dokonali uroczystego posadzenia Dębu
Pamięci. Warto zaznaczyć, że otrzymana przez mieszkańców Łężycy w darze
od Dyrekcji Lasów Państwowych w Zielonej Górze oraz Nadleśnictwa Lipinki
sadzonka dębu bezszypułkowego odmiany mużakowskiej stanowi niezmiernie rzadki okaz drzewa. Na terenie Polski zlokalizowano tylko jeden okaz tej
odmiany w parku w Nietkowie nad Odrą.
Odsłonięcie tablicy ufundowanej przez księdza Władysława Obacza i jego
brata Stanisława
Szczególnie wzruszającym elementem uroczystości stal się apel pamięci
zorganizowany przez żołnierzy 4 Zielonogórskiego Pułku Przeciwlotniczego
(JW1517) w Czerwieńsku. Apel ten zwieńczyły salwy honorowe.
Po uroczystościach przy pomniku goście imprezy obejrzeć mogli zaaranżowaną przez Jolantę Rabędę ekspozycję prac anonimowego malarza Kresy
Wschodnie we krwi polskiej tonące. Ponadto w miejscowej Bibliotece Gminnej
zorganizowano poczęstunek dla kresowian powiązany ze spotkaniem autorskim
i promocją najnowszej książki Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego.
Warto podkreślić, że spotkania i uroczystości kresowe w Zielonej Górze po
raz kolejny – co organizatorzy imprez poczytują sobie za wyjątkowy zaszczyt
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
207
– objęte zostały honorowym patronatem przez wojewodę lubuskiego Helenę
Hatkę oraz marszałka lubuskiego Elżbietę Annę Polak. W liście do przedstawicieli Komitetu Organizacyjnego Budowy Pomnika w Łężycy wojewoda
Hatka napisała:
Organizowane uroczystości są istotnym momentem, by zatrzymać się i pochylić
nad historią oraz losem ofiar. Niniejsze spotkanie jest także hołdem, wyrazem
czci i pamięci o zamordowanych. Cieszy mnie fakt, że są osoby, które w sposób
niezwykły dbają o pamięć ofiar ludobójstwa i troszczą się o dzieje historyczne.
Nasza historia jest bogata w wiele wydarzeń, które powinny zostać zapamiętane przez przyszłe pokolenia. Dzięki takim uroczystościom, z pewnością będzie
to możliwe. Miejsca pamięci narodowej, jakim jest pomnik ofiar Ludobójstwa
Dokonanego przez OUN-UPA na Kresach Południowo-Wschodnich II Rzeczypospolitej przyczyni się do poszanowania tradycji oraz pielęgnowania w sercach
ludzi pamięci o przeszłości.
Z kolei w liście odczytanym w trakcie uroczystości przez przedstawiciela
Lubuskiego Urzędu Wojewódzkiego – Gerarda Nowaka Helena Hatka dodała:
Oddaję cześć Polakom i obywatelom II Rzeczypospolitej Polskiej innych narodowości, pomordowanym na Kresach Rzeczypospolitej przez zbrodniarzy
wywodzących się z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i tzw. Ukraińskiej
Powstańczej Armii. Jednocześnie wyrażam uznanie i wdzięczność tym Ukraińcom,
którzy z narażeniem własnego życia nieśli pomoc swoim polskim sąsiadom. Składam hołd Żołnierzom Samoobrony Kresowej oraz Armii Krajowej i Batalionów
Chłopskich, którzy podjęli bohaterską walkę w obronie polskiej ludności cywilnej.
Uważam, że przywrócenie prawdy historycznej o tragedii Polaków na Kresach
Wschodnich II Rzeczpospolitej, a taki ma sens Spotkanie i Uroczystości w dniu
15.10.2011 roku na zielonogórskiej ziemi, jest niezbędne do pojednania pomiędzy
narodami polskim i ukraińskim.
Równie wzruszający list, zaprezentowany przez przedstawiciela Lubuskiego
Urzędu Marszałkowskiego – Stanisława Szymkowiaka, skierowała do uczestników Dni Kresowych marszałek lubuski Elżbieta Anna Polak. Czytamy
w nim m.in:
Wielu Kresowian nie zna miejsca spoczynku swoich bliskich, a wiele ofiar nie ma
nawet symbolicznego grobu. Tym bardziej ważna jest pamięć i godne uczczenie
pamięci ofiar w wymowny sposób.
208
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Wierzę głęboko, że symboliczne posadzenie Dębu Pamięci oraz odsłonięcie
tablic upamiętniających pomordowanych są istotnymi krokami na drodze ku
wiernej prawdzie historycznej i potępieniu sprawców zbrodni [….]. Jestem pewna,
że chwila ciszy i słowa prawdy mogą mieć również niezwykle pozytywny upływ
na pogłębianie dialogu, porozumienia i dobrej współpracy z narodem ukraińskim.
Z uwagi na patronat wojewody lubuskiego oraz marszałka województwa
spotkaniom i uroczystościom kresowym towarzyszyło logo „Lubuskie warte
zachodu”.
2012
7 października 2012 r. na zaproszenie środowisk kresowych oraz przedstawicieli
Klubu Inteligencji Polskiej po raz czwarty już z rzędu gościł w Zielonej Górze
oraz podzielonogórskiej Łężycy ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski. W Muzeum
Ziemi Lubuskiej wygłosił prelekcję Polska po śmierci Jana Pawła II, osnutą na
kanwie wywiadu-rzeki udzielonego Tomaszowi Terlikowskiemu i niedawno
opublikowanego w postaci książki Chodzi mi tylko o prawdę.
Swoją prelekcję krakowski kapłan podzielił na trzy części. W pierwszej mówił o przeszłości. Powrócił myślą do pamiętnych dni, w których świat obiegła
wieść, że kardynał Karol Wojtyła został powołany na tron Stolicy Apostolskiej.
Mówca zwrócił uwagę, że wybór ten był nie tylko ważnym wydarzeniem
w życiu Kościoła, ale także doniosłym wydarzeniem politycznym. Pierwsza
pielgrzymka papieska do Polski odegrała kluczową rolę w zainicjowaniu ruchu solidarnościowego. Karol
Wojtyła z miejsca stał się więc
wrogiem nr 1 ówczesnego aparatu partyjno-państwowego.
Obawy władz nie były bezpodstawne. Okazało się, że papież
w istotny sposób przyczynił się
do zapoczątkowania przemian
ustrojowych w naszym kraju.
Nie byłoby upadku komunizmu, gdyby nie Jan Paweł II.
Prelekcja ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego w Muzeum
Ziemi Lubuskiej. Obok: Ryszard Dużyja (Klub InteligenW części drugiej swej wycji Polskiej) i Jan Tarnowski (prezes Zielonogórskiego
powiedzi ks. Isakowicz-ZaleOddziału Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów
ski podjął refleksję nad tym,
Południowo-Wschodnich)
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
209
co Jan Paweł II zrobił dla Kościoła w Polsce. Mówca podkreślił, że papież
wywarł istotny wpływ na kształt życia religijnego w naszym kraju. Wprowadził
on zmiany w strukturze Kościoła, powołał nowe diecezje. Pod jego wpływem nastąpił znaczny wzrost powołań kapłańskich. Po roku 1989 nastąpiło
wzmocnienie Kościoła, do szkół wprowadzona została religia. Po śmierci Ojca
Świętego powstało wiele jego pomników, wielu szkołom, szpitalom, dziełom
charytatywnym nadano imię Jana Pawła II.
Ks. Isakowicz-Zaleski zwrócił uwagę, że dzieło Jana Pawła II godnie kontynuowane jest przez Benedykta XVI. Ten ostatni bywał postrzegany jako
„papież przejściowy”. Tymczasem wprowadził on wiele istotnych reform. Odważnie też podjął się spraw bardzo trudnych, zmierzających do oczyszczenia
Kościoła. Nie wszystkim w Rzymie to się podoba, stąd afera z wynoszeniem
dokumentów papieskich.
Część trzecią swej wypowiedzi ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski poświecił
sytuacji Kościoła w Polsce po śmierci Jana Pawła II. Stwierdził m.in., że na
tle Europy Zachodniej Kościół w Polsce jest Kościołem kwitnącym. Wbrew
czarnym scenariuszom kondycja Kościoła w Polsce nie jest zła. Spadła wprawdzie liczba powołań kapłańskich, niemniej co czwarty kapłan w Europie jest
Polakiem. Diametralnie natomiast spadła liczba powołań zakonnych. Trudnym
problemem Kościoła w Polsce jest sprawa katechezy. Część kapłanów wspaniale
ją prowadzi, część jednak najwyraźniej sobie z nią nie radzi. Do szczególnie
trudnych problemów, przed którymi staje polski Kościół, należy – zdaniem
ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego – kwestia lustracji oraz problem skandali
obyczajowych. Najlepszym sposobem uporania się z tymi problemami nie
jest ich tuszowanie, lecz – przeciwnie – ujawnianie, wyjaśnianie przyczyn ich
powstawania oraz uzmysławianie opinii publicznej rzeczywistej (z reguły dość
znikomej) skali zjawiska. Analogicznie wygląda sprawa finansów Kościoła.
Część parafii nie ujawnia swoich dochodów, co powoduje powstawanie mitów
o niezmiernym ich bogactwie. Wielkim problemem jest to, że w ojczyźnie Jana
Pawła II nie ukształtowało się przynajmniej kilka silnych mediów katolickich.
Kościół nie znajduje się w kryzysie, ale jest na wirażu. Przyszłość pokaże, jak
wiraż ten zostanie pokonany. Prelekcja Ks. Isakowicza-Zaleskiego wywołała
duże zainteresowanie i żywą dyskusję.
W godzinach popołudniowych w Łężycy odbyły się uroczystości upamiętniające ofiary ludobójstwa dokonanego na Kresach Wschodnich przez bandy
OUN-UPA. Rozpoczęła je recytacja wierszy w wykonaniu Jolanty Rabędy.
210
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Następnie odbyła się msza św. koncelebrowana przez ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego, ks. Henryka Nowika oraz ks. Władysława Obacza. Księża
wielokrotnie akcentowali – wciąż marginalizowaną przez władze państwowe
– potrzebę odsłania prawdy o zbrodniach dokonanych OUN-UPA i upamiętniania ofiar tych zbrodni.
Procesja pod Pomnik po mszy św. za pomordowanych w Ludobójstwie
Dalsza część uroczystości odbyła się przy łężyckim Pomniku, który z wolna przekształca się w kresową nekropolię. Jak co roku, odsłonięte zostały tu
dwie nowe tablice upamiętniające osoby pomordowane na Kresach. Pierwsza
z nich, ufundowana przez Piotra Szelągowskiego z Poznania, poświęcona
została – jak głosi wygrawerowany na niej napis – Dzieciom Kresów okrutnie
pomordowanym, a w szczególności Stasi Stefaniak (lat ok. 5), Córki Polaka
Stanisława i Ukrainki Marii z Bojarczuków, bestialsko zamordowanej w czasie
napadu bandy UPA w nocy z 7 na 8 maja 1943 r. na kolonię Katerynówka (gm.
Rożyszcze, pow. Łuck).
Tablica druga – ufundowana przez Władysława Starczewskiego – poświęcona jego ojcu chrzestnemu, żołnierzowi AK, przedwojennemu oficerowi WP
– Tadeuszowi Kasztelewiczowi, który zginął zamordowany przez UPA w Stanisławowie w 1943 roku. W czasie uroczystości przemawiali fundatorzy tablic,
a także współfundator tablicy odsłanianej w ubiegłym roku Stanisław Obacz
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
(brat ks. Władysława Obacza).
Kwiaty złożyli: przedstawiciel
Lubuskiego Urzędu Marszałkowskiego – Stanisław Szymkowiak, wójt Gminy Zielona Góra
– Mariusz Zalewski, mieszkańcy
Łężycy, a także licznie przybyli
goście z innych miejscowości.
Uroczystości zakończyły się spotkaniem mieszkańców wsi oraz
zaproszonych gości w łężyckiej
świetlicy.
211
Piotr Szelągowski z Poznania – fundator tablicy poświęconej Dzieciom Kresów
2013
W roku 2013 obchodzona była 70. rocznica apogeum mordów dokonanych
przez OUN-UPA na Kresach Wschodnich II RP. Z tego względu organizowane corocznie w Łężycy i Zielonej Górze obchody kresowe miały charakter
szczególnie uroczysty. Honorowy patronat nad tymi uroczystościami roztoczyli
wojewoda lubuski – Jerzy Ostrouch, marszałek Województwa Lubuskiego –
Elżbieta Polak oraz wójt Gminy Zielona Góra – Mariusz Zalewski. Ponadto
uroczystości w Zielonej Górze honorowym patronatem zaszczycił rektor UZ
– prof. dr hab. inż. Tadeusz Kuczyński, zaś uroczystości łężyckie – pasterz
Diecezji Zielonogórsko-Gorzowskiej – ks. bp dr Stefan Regmunt.
W dniach 17-18 października 2013 roku Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Zielonogórskiego we współpracy z Urzędem Gminy Zielona
Góra oraz zielonogórskim oddziałem Towarzystwa Miłośników Lwowa
i Kresów Południowo-Wschodnich zorganizował ogólnopolską konferencję
naukową Świat Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej w literaturze i sztuce.
W konferencji tej wzięli udział wybitni znawcy zarówno historii Kresów
Wschodnich, jak też sztuki tego regionu. Konferencję zaszczycił też swoją
obecnością jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy współczesnych, który
szczególnie wiele miejsca poświęca w swej twórczości problematyce mordów
dokonywanych przez OUN-UPA – wywodzący się z położonej ok. 20 km
od Gniłowód miejscowości Hnilcze – Stanisław Srokowski. Tuż przed rozpoczęciem konferencji chęć udziału w niej zgłosiło dwoje gości z Ukrainy.
Dzięki życzliwości władz uczelni, które sfinansowały pobyt tych gości, ich
przyjazd stał się możliwy.
212
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Zaproszenie na zielonogórską konferencję
W trakcie konferencji swoją polską premierę miały dwa filmy dokumentalne. 17 października 2013 odbyła się projekcja filmu pt. Prawo do prawdy.
Film w reżyserii Marii Jazownik, Leszka Jazownika oraz Krzysztofa Wołczyńskiego i zrealizowany przez Joannę Jazownik opowiada o wojennej gehennie
dzisiejszych mieszkańców Łężycy. Z kolei 18 października wyświetlony został
film autorstwa Eugeniusza Dimitrasza, zatytułowany Wołyń 1939-1945. Bez
okresu przedawnienia. Film produkcji ukraińskiej, przygotowany przez ośrodek
telewizyjny w Odessie, wyprodukowany przez Marię Kowaliową i Walerija
Gontara, podnosi trudne problemy współczesnych relacji polsko-ukraińskich.
Uczestnicy sympozjum zwiedzili Muzeum Etnograficzne w Ochli oraz
Zielonogórską Palmiarnię. Konferencja zrealizowana została przy wsparciu
finansowym Urzędu Marszałkowskiego w Zielonej Górze oraz Urzędu Gminy
Zielona Góra.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
213
18 października 2013 po raz piąty odbyły się uroczystości kresowe w Łężycy.
Na nadzwyczajnym posiedzeniu Rady Gminy ks. Tadeuszowi Isakowiczowi
-Zaleskiemu wręczony został tytuł Honorowego Obywatela Gminy Zielona
Góra. O nadanie tego tytułu wystąpili mieszkańcy wioski w uznaniu zasług
księdza w upamiętnianiu pomordowanych Kresowian oraz w podziękowaniu
za to, że od 2009 roku zaszczyca on swoją obecnością coroczne łężyckie uroczystości, dodając im splendoru oraz rozsławiając na swych prelekcjach i na
prowadzonym przez siebie portalu internetowym dobre imię Gminy. Wniosek
przedłożony przez radnego Łężycy, Krzysztofa Wołczyńskiego, i z oddaniem
przez niego „pilotowany”, z uznaniem został przyjęty przez wójta Gminy,
Mariusza Zalewskiego, oraz przez przewodniczącego Rady Gminy – Jacka
Rusińskiego. Radni Gminy jednogłośnie zaaprobowali ten wniosek. I w ten oto
sposób na mocy decyzji podjętej przez Radę ksiądz Tadeusz Isakowicz-Zaleski
został drugim w dziejach Gminy – po papieżu Janie Pawle II – jej Honorowym
Obywatelem.
Zaproszenie na uroczystość nadania ks. Tadeuszowi Isakowiczowi-Zaleskiemu tytułu Honorowego Obywatela gminy Zielona Góra
Uroczystości odbyły się w nowo oddanej do użytku świetlicy, która utworzona została w pięknie odremontowanym dotychczasowym budynku biblioteki. Ta
zaś została przeniesiona do budynku, w którym dawniej mieściła się sala zabaw.
Dalsza część łężyckich uroczystości odbyła się w kościele pw. Matki Bożej
Fatimskiej. Część ta zapoczątkowana została projekcją dokumentu Prawo do
214
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
prawdy. Rzadka to sytuacja, w której widzami filmu są zarazem jego czołowi
„aktorzy” i głowni bohaterowie. Sytuacja ta była wysoce deprymująca dla
realizatorów filmu, ale też bardzo trudna dla najstarszych łężyczan – byłych
mieszkańców Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej, którym przyszło na
nowo zmierzyć się z cieniami przeszłości i przywołać w pamięci traumatyczne
doświadczenia sprzed ponad 70. lat.
Po projekcji łężyczanie oraz zaproszeni goście uczestniczyli we mszy świętej
sprawowanej w intencji mieszkańców Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej,
okrutnie pomordowanych przez bandy OUN-UPA. Msza celebrowana była
przez księdza biskupa Stefana Regmunta, ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego, ks. Pawła Koniecznego oraz ks. Henryka Nowika. Kolejnym punktem
łężyckich uroczystości było otwarcie sprowadzonej z Wrocławia i udostępnionej
dzięki życzliwości dra Stanisława Bogacewicza z tamtejszego Oddziałowego
Biura Edukacji Publicznej IPN wystawy Kaźń profesorów lwowskich. Wzgórza
Wuleckie 1941. Otwarcie, którego dokonali ks. biskup Stefan Regmunt, ks.
Tadeusz Isakowicz-Zaleski oraz wójt Gminy – Mariusz Zalewski, stanowiło
zarazem inaugurację działalności Kresowej Izby Pamięci, która – funkcjonując
w podziemiach kościoła – służyć będzie gromadzeniu pamiątek przywiezionych
przez ekspatriantów ze wschodnich rubieży II Rzeczypospolitej.
Dalsza część uroczystości odbywała się pod Pomnikiem Ofiar Ludobójstwa
Dokonanego przez OUN-UPA w Latach 1939-1947. Jak co roku, w łężyckim
mauzoleum przybyły nowe tablice pamiątkowe. Pierwszą z nich ufundował
Adam Bernacki. Upamiętnia ona ofiary jednej z największych zbrodni ukraińskich nacjonalistów, dokonanej przez nich w Hucie Pieniackiej. Dziś już
zupełnie wyludniona wieś w powiecie brodzkim województwa tarnopolskiego,
28 lutego 1944 została doszczętnie zniszczona przez żołnierzy 4 Pułku Policji SS
złożonego z ukraińskich ochotników do SS-Galizien pod dowództwem Oberstleutnanta Schutzpolizei Siegfrieda Binza, przy udziale oddziału Ukraińskiej
Powstańczej Armii i oddziału paramilitarnego ukraińskich nacjonalistów pod
dowództwem Włodzimierza Czerniawskiego.
Po ostrzelaniu wioski żołnierze SS i cywile Ukraińcy wkroczyli do niej,
bestialsko mordując uciekających mieszkańców. Pozostałych wyprowadzali z domów i grupami prowadzili do kościoła. Pod kościołem zamordowali
m.in. dowódcę polskiej samoobrony Kazimierza Wojciechowskiego. Oblali
go łatwopalną cieczą i podpali. Wcześniej zamordowali jego żonę i córkę. Po
południu Ukraińcy zaczęli wyprowadzać z kościoła kilkudziesięcioosobowe
grupy, które kierowali do stodół i drewnianych zabudowań gospodarczych.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
215
Następnie budynki te ostrzeliwali z broni maszynowej i podpalali. Ocenia się,
że łącznie tego dnia zamordowano 900-1500 mieszkańców wioski.
Druga z tablic zamieszczonych na łężyckim obelisku odsłonięta została
przez Marię i Leszka Jazowników oraz Liliannę i Krzysztofa Wołczyńskich.
Tablica ta upamiętnia Ukraińców, którzy stracili życie, ochraniając Polaków.
W przekonaniu jej fundatorów droga do pojednania polsko-ukraińskiego
prowadzi nie poprzez przemilczanie zbrodni banderowskich, ale właśnie przez
oddawanie czci ludziom prawym i odważnym, którzy są wspólnymi – polskimi
i ukraińskimi – bohaterami.
W trakcie uroczystości przemawiał m.in. przedstawiciel Urzędu Marszałkowskiego, pełnomocnik Zarządu Województwa Lubuskiego do Spraw
Kombatantów i Osób Represjonowanych Stanisław Szymkowiak, wicestarosta Powiatu Zielonogórskiego Ryszard Górnicki, wójt Gminy Zielona Góra
Mariusz Zalewski. Żołnierze z Jednostki Wojskowej w Czerwieńsku odczytali
apel poległych i oddali salwę honorową.
Uroczystości zakończyło tradycyjnie spotkanie Kresowian połączone z poczęstunkiem i promocją publikacji o tematyce kresowej.
*
Pora na kilka słów podsumowania. Jak wielokrotnie podkreślaliśmy, przesiedleńcom z Gniłowód do podzielonogórskiej Łężycy przez kilkanaście lat
po wojnie towarzyszyło poczucie wykorzenienia oraz lęku przed nieznaną
przyszłością. Traumatyczne przeżycia wojenne były przyczyną ich nieufności
i daleko posuniętej ostrożności w kontaktach społecznych. Widoczne ślady
poprzednich gospodarzy – Niemców – pogłębiały poczucie tymczasowości
i wyobcowania. Na dodatek władze powojennej Polski poddały ich swoistemu
eksperymentowi. Ks. bp Paweł Socha tak pisze o nowej rzeczywistości politycznej i kulturowej Polski po r. 1945:
W zamierzeniach ideologów marksistowskich Ziemie Zachodnie, po wiekach
odzyskane dla Polski, stanowiły poligon doświadczalny wprowadzania obcej
narodowi ideologii i kultury Europy Wschodniej. Obcej ideologii dlatego, że pochodziła z ducha totalitaryzmu carskiego, który w skrajnej formie przemienił się
w dyktaturę proletariatu. Ideologia dyktatury proletariatu głosiła bliską realizację
raju na ziemi pod warunkiem zlikwidowania klasy kułaków i właścicieli środków
produkcji oraz Kościoła (chrześcijaństwa), które – zdaniem ideologów – stało na
straży nierówności społecznej i uciemiężenia ludu.
216
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
O ile likwidacja własności i prześladowanie właścicieli, choć obce duchowi
kultury chrześcijańskiej, było tolerowane (przynosiło doraźne korzyści), to walka
z wiarą w Boga, która stanowi dobro naturalne człowieka, była całkowicie przeciwna duchowości kultury zachodniej i chrześcijańskiej, a nawet ogólnoludzkiej53.
Ziemie Zachodnie wydawały się ówczesnym władzom politycznym gruntem najbardziej podatnym na zaszczepianie komunistycznej ideologii właśnie
z powodu wspomnianego wcześniej braku zakorzenienia u zamieszkującej je
napływowej ludności. Komuniści sądzili przy tym, że ich działalność ułatwi
brak dostatecznej liczby księży, twórców kultury i przywódców świeckich.
Ks. bp Paweł Socha stwierdza:
Znając te realia, ideologowie marksistowscy przystąpili do budowania wzorcowego
społeczeństwa bezklasowego i bezbożnego na modłę sowiecką. Według założeń
wiary w moc środków propagandowych i przy zastosowaniu zastraszania i przemocy – metodami administracyjnymi – wszystko miało się udać i to w niezbyt
długim czasie.
Cel był jasny. Odebrać Polakom świadomość narodową, historyczną i odciąć
od korzeni ich duchowej kultury – od wiary w Boga. […]
Zaplanowane unicestwienie kultury polskiej i narzucenie obcej duchowości nie
powiodło się. Polacy uczestniczący w budowaniu nowej rzeczywistości socjalizmu
sowieckiego byli mimo wszystko Polakami i wierzącymi w Boga. Nawet budowanie przez nich nowej rzeczywistości nacechowane było oznakami ducha kultury
narodowej, w której wyrastali w młodości54.
Doskonałą ilustracją tych słów może być mikrohistoria Kościoła katolickiego
w podzielonogórskiej Łężycy.
53
Ks. bp P. Socha, op. cit., s. 21.
Ibidem, s. 21-22.
54
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
217
5. Szkoła i edukacja
A/ Lata 1945-19611
Jednym z najważniejszych zadań, przed którym stanął zniszczony wojną kraj,
była odbudowa oświaty. Władze lokalne były zobowiązane podstawą prawną
z 1944 roku do organizacji szkolnictwa. Chodziło o jak najszybszą odbudowę i uruchomienie szkół przy wykorzystaniu istniejących budynków i kadry
nauczycielskiej. Władze oświatowe Polski Ludowej przesłały do powiatów
Wytyczne dotyczące organizacji publicznych szkół powszechnych w roku szkolnym
1944 /1945. W myśl tego dokumentu należało dążyć do złagodzenia skutków
wadliwego, jak to oceniano, systemu przedwojennego poprzez taką organizację nauczania, w której wszystkie szkoły posiadałyby jednakowy program,
a wszystkie klasy obejmowały tylko pojedyncze roczniki uczące się oddzielnie. W ten sposób Wytyczne… wprowadzały pełne i jednolite wykształcenie
dla wszystkich dzieci z miast i wsi. Równocześnie przygotowywano projekt
zasadniczej reformy szkolnej. Za naczelny cel tej reformy uznano dążenie do
demokratyzacji oświaty, udostępnienie jej najszerszym masom chłopskim, robotniczym i inteligencji pracującej. U podstaw ustroju szkolnego legły cztery
zasady: jednolitości, powszechności, państwowości i bezpłatności nauczania.
Szkoła w Łężycy podjęła stawiane przed nią wyzwania. Poniemiecki budynek, w którym zorganizowano zajęcia, zachował się w całości. Przed wojną
również mieściła się tu szkoła. Nie trzeba było więc adaptować pomieszczeń na
klasy lekcyjne. Przy aktywnej pomocy mieszkańców wsi dokonano pobieżnych
remontów i drobnych napraw. Wszyscy zaangażowali się w dzieło stworzenia
warunków uczącym się dzieciom.
Pierwszy rok nauki w powojennej szkole przebiegał niezwykle ciężko. 1 września 1945 roku do szkoły przybyło tylko dwanaścioro dzieci w różnym wieku.
Stworzono jedną klasę, w której realizowano materiał klasy III i IV. Dzieci rocznika obowiązującego w klasie I i II nie uczęszczały do szkoły, gdyż nauczyciel
uznał, że edukacja dzieci na tym poziomie jest zbyteczna. Szkoła zatrudniała
w tym czasie jednego nauczyciela. Nie miał on wymaganych kwalifikacji, był
osobą nieodpowiedzialną, mało zaangażowaną w sprawy oświatowe. Decydował
sam o sobie, nie podporządkowywał się władzom nadrzędnym. Nauczanie
dzieci traktował jako zajęcie dodatkowe, a natomiast często wykorzystywał
uczniów do prac przy swoim gospodarstwie domowym. Po trzymiesięcznym
1
W prezentacji dziejów szkoły w latach 1945-1973 wykorzystano opracowanie Mgr Mirosławy Zdanowicz
(maszynopis w posiadaniu Autorki).
218
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
edukowaniu dzieci przerwał pracę i już do niej nie wrócił. Była wtedy zima,
więc dzieci ten okres spędziły w domu. Z nastaniem wiosny do uczniów, tak
pragnących wiedzy, uśmiechnęło się szczęście. Przyjeżdżał do nich nauczyciel
z Zielonej Góry. Tę dość dużą na tamte czasy odległość pokonywał rowerem.
Zmobilizował dzieci do nauki i podzielił uczniów na klasy pod względem
rocznika. Przywrócił do szkoły dzieci najmłodsze. Pracował jednak tylko do
końca roku szkolnego. Nauczanie dzieci opierało się na werbalizmie, nie było
bowiem podręczników ani przyborów szkolnych. Dzieci słuchały tego, co
mówi nauczyciel, powtarzały wielokrotnie i zapamiętywały podany materiał.
Następne lata to ciągłe zmagania się władz oświatowych z kadrą nauczycielską w Łężycy. Duża rotacja pedagogów, ich niechęć do pracy na wsi, brak
motywacji, sprawy dyscyplinarne oraz częste przeniesienia służbowe przyczyniały się do bardzo niskiego poziomu nauczania. Rodzice dzieci, widząc taką
nieudolność, woleli pozostawić swoje pociechy na gospodarstwach niż posyłać
do szkoły.
W pierwszych latach powojennych w zakresie polityki oświatowej władze
państwa zmierzały do rozbudowy szkolnictwa wszystkich szczebli i wychowania nowych kadr nauczycielskich. Nauczanie i wychowanie poddały silnej
indoktrynacji ideologicznej w duchu marksizmu-leninizmu.
Władysława Kwaśniewska (Tupaj) z uczniami na tle budynku szkolnego, na którym wypisano
hasło agitacyjne
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
219
Wymarsz na festyn szkolny z okazji Dnia Dziecka
Władze oświatowe wprowadziły nowy ustrój szkolny. Jego podstawą organizacyjną i programową miała być obowiązkowa szkoła 7-klasowa. W łężyckiej
szkole z powodu małej liczby dzieci próg organizacyjny wciąż był niski. Przez
cztery lata w szkole były tylko cztery klasy.
Przełom nastąpił w roku 1953 – próg organizacyjny szkoły podniesiono do
sześciu klas. Było wtedy 48 uczniów. Liczebność klas była następująca: kl.
I – 17 uczniów, kl. II – 7 uczniów, kl. III – 7 uczniów, kl. IV – 7 uczniów, kl.
V – 5 uczniów, kl. VI – 5 uczniów.
Dzieci były nauczane przez dwie nauczycielki, Władysławę Kwaśniewską
(później Tupaj) i Weronikę Pilimon (później Winnicka), które podzieliły się
wychowawstwami i nauczanymi przedmiotami. Nauczycielki zupełnie inaczej
traktowały swoją pracę niż ich poprzednicy. Były zaangażowane, pełne wigoru
i zadowolenia z wykonywanego zawodu. Dzieci traktowały z serdecznością
i należytym im szacunkiem. Do dziś byli uczniowie wspominają życzliwość
swoich pedagogów.
Ponieważ nauczycielki miały przygotowanie pedagogiczne, podniósł się
poziom nauczania, a także organizacji życia szkolnego. Pierwszym krokiem
było powołanie Komitetu Rodzicielskiego, wspomagającego pracę szkoły i nauczycieli. W skład Komitetu wchodziło dwunastu rodziców uczniów szkoły.
Komitet wyznaczał sobie zadania do realizacji zgodne z potrzebami dzieci
i szkoły. Organizował wiejskie zabawy, z których dochód przeznaczony był
220
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
na szkołę, uczestniczył w akcjach przynoszących zysk, pomagał w organizacji
tzw. Choinek dla dzieci, zabaw karnawałowych, dokonywał zakupu małych
podarunków na Dzień Dziecka.
Wszystkie dochody i rozchody skrzętnie kontrolowała Komisja Rewizyjna.
W roku 1960 Komitety Rodzicielskie przeistoczyły się w nowy twór, jakim były
„trójki klasowe”. Rodzice dzieci z poszczególnych klas wybierali spośród siebie
trzy osoby, które miały reprezentować interesy swojej klasy. Raz w miesiącu
kierowniczka szkoły spotykała się z „trójkami klasowymi”, aby omawiać bieżące
sprawy dzieci. Były to czasy, w których klasy liczyły po kilkanaścioro dzieci.
Ówczesna szkoła tętniła życiem. Odbywało się w niej wiele imprez i uroczystości. Stworzono uczniom wiele możliwości wspaniałych przeżyć. Dzieci
chętnie uczyły się i bawiły w szkole.
We wczesnych latach pięćdziesiątych klimat polityczny w Polsce określała
wzmożona propaganda socjalizmu i akcentowanie ideowej łączności ze Związkiem Radzieckim. Te tendencje przeniosły się również na nauczanie i wychowanie młodego pokolenia. W łężyckiej szkole powstało koło Towarzystwa
Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, podejmowano czyny społeczne na rzecz narodu
polskiego i radzieckiego, organizowano bale choinkowe z udziałem Dziadka
Mroza, przeżywano śmierć Bolesława Bieruta i Józefa Stalina. Dzieci w powadze
wysłuchały transmisji z pogrzebu I sekretarza KC PZPR.
Sprzątanie terenu wokół szkoły
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
221
Zofia Bucholska
Szkoła była wizytowana przez powiatowe władze oświatowe. Widoczny
postęp w nauczaniu i wychowaniu dzieci został doceniony nagrodami pieniężnymi dla pracującej kadry nauczycielskiej. W zaleceniach pokontrolnych
widnieje wzmianka o konieczności założenia parkanu szkolnego, zrobienia
boiska dla dzieci, doposażenia sal w pomoce naukowe. Kierowniczka szkoły
robiła wszystko, aby sprostać tym zadaniom. Do pomocy zgłosili się chętni
rodzice. Zwrócono się też do Gromadzkiej Rady Narodowej z prośbą o zakup
środków dydaktycznych.
Rok szkolny 1956/1957 niesie za sobą dalsze zmiany. Szkole przybywa jeszcze
jeden nauczyciel, a liczba dzieci powiększa się do 64. Dwie sale lekcyjne są
już za małe, aby pomieścić tyle dzieci. Trzeba było tak ułożyć plan zajęć i tak
skompletować oddziały, aby dzieci mogły swobodnie pobierać naukę. W drugiej
części budynku szkolnego wyremontowano mieszkania dla nauczycieli. Tak
więc całe grono pedagogiczne szkoły mieszkało na miejscu. Było to wygodne,
gdyż nauczyciele żyli szkołą cały dzień, a nie tylko w godzinach pracy.
Wspomnianym trzecim nauczycielem, który zasilił kadrę dydaktyczną szkoły,
była Zofia Bucholska. Została ona kierownikiem szkoły.
Szkoła w Łężycy na ówczesne czasy była dobrze zorganizowaną szkoła wiejską. Jednak nowa kierowniczka postanowiła wyjść poza mury kierowanej przez
siebie placówki oświatowej. Zwiększyła liczebność Komitetu Rodzicielskiego,
222
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
rozszerzyła jego kompetencje, wielokrotnie zwracała się w różnych sprawach
do Gromadzkiej Rady Narodowej, ustanowiła Wydział Kultury Wojewódzkiej
Rady Narodowej komitetem opiekuńczym szkoły w Łężycy. Wynikiem tych
starań było otrzymanie zasłon do klas, materiału na flagę państwową oraz
pozyskanie pomocy naukowych, takich jak: rzutnik, mikroskop, wyposażenie
do gabinetu chemicznego i fizycznego, a także wielu innych wartościowych
i przydatnych w szkole rzeczy.
Kierowniczka szkoły założyła sobie, że szkoła musi być centrum kulturalnym wsi. Dlatego w swoich działaniach dbała o wszechstronny rozwój nie
tylko dzieci, ale i dorosłych. Użyczała klasy szkolnej do projekcji filmów kina
objazdowego. Zarówno dzieciom, jak i ich rodzicom ta forma aktywności
kulturalnej tak się spodobała, że przerodziła się w imprezę cykliczną. W każdy
piątek w godzinach wieczornych szkoła w swoich murach gościła amatorów
radzieckich komedii i innych filmów z bloku wschodniego.
W szkole powstał również punkt biblioteczny. Różnymi siłami pozyskiwano
książki. W początkowej fazie działalności biblioteki było 96 woluminów, ale
liczba ta ciągle wzrastała, bo przybywało coraz więcej książek. Zapisanych
było 31 czytelników, którzy dwa razy w tygodniu wypożyczali ciekawe książki.
Dzieci uzdolnione muzycznie mogły brać udział w lekcjach tańca. Były to
Biblioteka szkolna
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
223
Próba zespołu tanecznego
lekcje finansowane przez Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej.
Tańce prowadził instruktor tańca, a radość dzieci była ogromna. W późniejszych latach dzieci z zespołu tanecznego będą reprezentować swoją szkołę
w przeglądach zespołów artystycznych.
Zofia Bucholska, zadomowiona w Łężycy już na dobre, dbała nie tylko
o swoich wychowanków, ale także o ich rodziny. W tych czasach wiele było
rodzin, które miały niski status materialny. Spowodowane to było niskimi
dochodami i wielodzietnością rodzin. Na każdą ubogą rodzinę kierowniczka
otrzymała przydział pieniędzy przeznaczonych na zakup odzieży dla dzieci,
podręczniki i przybory szkolne.
W szkole w Łężycy dbano również o duchową stronę swoich uczniów. Na
mocy porozumienia ze stycznia 1957 między państwem a Kościołem w szkole
odbywała się nauka religii na zasadzie dobrowolności. Katechezę dzieci prowadził
ksiądz z parafii Czerwieńsk. Każda klasa miała jedna godzinę religii w tygodniu.
Rodzice byli bardzo zadowoleni, że dzieci poznają prawdę o Bogu w szkole, kierownictwo szkoły – mniej, gdyż zburzyło to organizację pracy oddziałów w dwóch
salach lekcyjnych (ksiądz chciał bowiem uczyć wyłącznie w godzinach rannych).
Lata następne cechuje wzmożona działalność szkoły. Poprawia się liczebność klas, wzrasta poziom nauczania poszczególnych przedmiotów. Każdy
miesiąc niesie nowe formy aktywności dzieci i kultywuje te, które już trwają.
224
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Dzieci w dalszym ciągu uczą się w dwóch salach lekcyjnych, klasy są łączone
na przedmiotach artystycznych. Nadal w szkole jest trzech nauczycieli. Rok
szkolny podzielony jest na cztery semestry. Wiosną i jesienią, kiedy jest dużo
pracy w polu, jest niższa frekwencja. Dzieci pozostają w domach, aby pomóc
rodzicom w gospodarstwie. Jest to wielka bolączka nauczycieli, ponieważ
zaległości bardzo szybko narastają. Powstaje problem drugoroczności, dzieci przerośniętych, zaniedbanych środowiskowo. Kierowniczka szkoły Zofia
Bucholska chce pozyskać więcej sal lekcyjnych. W tym celu szuka z dużym
trudem mieszkań dla nauczycieli wśród wiejskich gospodarzy. Za wynajmowane mieszkania płaciłaby Gromadzka Rada Narodowa. Jednak mieszkańcy
wsi w swoich pustych pomieszczeniach swych domów wolą składować zboże.
Wiejskie dzieci, które nie widziały niczego poza miejscem swojego zamieszkania, dzięki szkole poznają na wycieczkach polskie miasta. Nauczyciele organizują im wyjazdy do Poznania, do Wrocławia i do Jagniątkowa koło Jeleniej
Góry, aby zobaczyły zabytki i nowe krajobrazy. Na wycieczkę do Poznania
dzieci jechały pociągiem. Musiały furmankami dostać się na stację kolejową
w Czerwieńsku. Wyjazd był wcześnie rano, a powrót późną nocą. Poświęcenie
nauczycieli było ogromne. Jednak mimo wielkiego zmęczenia wycieczka ta
długo została w pamięci zarówno dzieci, jak i nauczycieli.
Rok szkolny 1957/1958 rozpoczął się trudnościami lokalowymi. Szkoła liczyła
już 7 oddziałów, a posiadała tylko dwie sale lekcyjne. Żeby rozwiązać ten problem,
zaadoptowano świetlicę straży pożarnej na prowizoryczną salę lekcyjną. Dzieci
same przeniosły ławki, powiesiły na ścianach kolorowe obrazki. Problem został
rozwiązany, lecz połowicznie, gdyż strażacy wypożyczyli salę tylko na rok.
W szkole było już 74 dzieci. Trzy nauczycielki uczyły dzieci w trzech izbach
lekcyjnych. Tylko klasa pierwsza pracowała oddzielnie, pozostałe klasy były
łączone. Praca w klasach łączonych była niezwykle trudna. Wymagała podzielności uwagi i bezustannej aktywności nauczycieli. Należało tak prowadzić
lekcje, aby dzieci z jednej klasy nie przeszkadzały tym z drugiej.
Dzieci mogły rozwijać swoje zainteresowania w ramach zajęć pozalekcyjnych. W szkole działało kółko polonistyczne, kółko chóralne, Szkolna Kasa
Oszczędności i biblioteka. Działa również szkolne koło Polskiego Czerwonego
Krzyża. Takie formy aktywności były potrzebne, gdyż świadczy o tym duża
liczba zainteresowanych dzieci.
Nauczyciele wiele troski wkładali we właściwe kontakty z rodzicami swoich
wychowanków. Odwiedzali swoich uczniów w domach, oceniali stan przygotowań do lekcji, sprawdzali na warunki bytowe dzieci. Wszystko to w celu
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
225
poznania sytuacji życiowej dziecka, jego możliwości intelektualnych. Nauczyciele zachęcali rodziców do częstych kontaktów ze szkołą, do współdziałania.
Było to niezmiernie trudne, gdyż zapracowani rodzice nie przychodzili nawet
na wywiadówki odbywające się po zakończeniu każdego semestru.
Nauczyciele angażowali Komitet Rodzicielski, a za ich przykładem innych
rodziców do organizowania dzieciom imprez. Do historii przeszły zabawy
noworoczne, pełne konkursów, zabaw i niespodzianek. Dzieci wraz ze swoimi
nauczycielkami bawiły się do wieczora, a wrażenia pozostały na bardzo długo. Dzień Dziecka był również dużym wydarzeniem w życiu szkoły. Zabawy
odbywały się na powietrzu, organizowano wyjazdy furmankami nad Odrę
i pociągiem do Radnicy.
Zofia Bucholska była nie tylko aktywnym nauczycielem, wspaniałym społecznikiem, ale również osobą posiadającą wielkie zaufanie społeczne. W lutym
1958 roku odbyły się wybory do rad narodowych wszystkich szczebli. Pani
Bucholska z dużym poparciem została radną Powiatowej Rady Narodowej.
Pełniła funkcję sekretarza w Komisji Oświaty i Kultury. Praca społeczna zabierała jej sporo czasu, gdyż jako inspektor hospitowała inne szkoły pod kątem
nauczania w klasach młodszych.
Szkoła w Łężycy robiła się coraz piękniejsza. Dzieci zadbały o sadzonki lipek
przed wejściem do szkoły, kwiaty na rabatkach szkolnych, bratki w skrzynkach
na parapetach okien. W takiej scenerii odbyło się zakończenie roku szkolnego
i rozdanie świadectw. Nauczyciele byli zatroskani dużą liczbą dzieci powtarzających klasy, co było spowodowane niską frekwencją i dużymi zaległościami
w nauce.
W następnym roku szkolnym nastąpiło wiele zmian. Szkoła liczyła tylko
6 oddziałów, gdyż nie było klasy VII. Brakowało dzieci mogących utworzyć
ten oddział. Pensum nauczyciela zmniejszono z 30 do 26 godzin tygodniowo. Przy tak dużej liczbie godzin przypadło na szkołę w Łężycy 25 godzin
nadliczbowych. Nauczycielki podzieliły te godziny między siebie, w zależności
od nauczanych przedmiotów. Dzieci nadal uczyły się w trzech salach dydaktycznych. Jednak salka wypożyczona od strażaków stała się kością niezgody
wśród społeczności wiejskiej. Strażacy obawiali się, że szkoła na stałe przypisze
sobie prawo użytkowania tejże salki. Na zebraniu gromadzkim doszło nawet
do słownych utarczek. Próbowano wmówić kierowniczce szkoły, że dwie klasy
są wystarczające do kształcenia dzieci. Tymczasem szkoła w tym czasie liczyła
już 81 uczniów. Przewodniczący Gromadzkiej Rady Narodowej zadeklarował
wówczas, że zostanie wyremontowany dom, w którym będą mieszkania dla
226
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
nauczycieli. Zwolnione będą tym sposobem pomieszczenia w szkole, które
można zaadoptować na klasy lekcyjne.
We wrześniu 1958 roku weszła w życie ustawa o świeckości szkoły. W związku z tym z sal lekcyjnych zostały usunięte emblematy religijne. Nie było to
odebrane pozytywnie przez rodziców dzieci, toteż należało włożyć dużo taktu
i cierpliwości, aby wyjaśnić zainteresowanym rodzicom znaczenie świeckości
szkoły. Przekonywano, że religia jako przedmiot nauczania pozostanie w szkole,
z tym jednak zastrzeżeniem, że będzie to przedmiot nadobowiązkowy, realizowany na ostatnich godzinach lekcyjnych.
W tym czasie szkoła prowadziła również kursy wieczorowe dla dorosłych,
którzy nie ukończyli siódmej klasy. Lekcje dla 19 słuchaczy odbywały się cztery
razy w tygodniu. Nauczyciele podzielili między siebie nauczane przedmioty.
Wszyscy wierzyli, że we wsi zostanie zlikwidowany analfabetyzm wtórny. Jednak
kursy ukończyło niewielu słuchaczy. Do egzaminu promocyjnego przystąpiło 13
osób, ale tylko 10 z nich się powiodło. Egzamin odbywał się w obecności inspektora z Inspektoratu Oświaty i wizytatora z Kuratorium. Słuchacze odpowiadali
pisemnie z zagadnień z języka polskiego i matematyki, a ustnie z pozostałych
przedmiotów. Zdanie egzaminu i otrzymanie świadectwa ukończenia szkoły
podstawowej zrobiło duże wrażenie na dorosłych już słuchaczach. Dwa lata
później w łężyckiej szkole znów zorganizowano nauczanie dorosłych, dając im
szansę ukończenia szkoły podstawowej. Tym razem uczestnikami kursów byli
również mieszkańcy Zielonej Góry i przyległych wsi.
Aby przybliżyć dzieciom współczesny świat, postanowiono na zebraniu
Komitetu Rodzicielskiego zakupić do szkoły telewizor. Planowany wydatek
był bardzo duży, więc przez kilka lat zbierano pieniądze, organizując zabawy
dochodowe, akcje zbierania złomu, zbiórki pieniężne po domach. Wreszcie marzenia się ziściły – telewizor został kupiony, a jego instalację opłacił Inspektorat
Oświaty. Dwa razy w tygodniu organizowano seanse dla dorosłych, natomiast
programy dla dzieci ogłaszano z dnia na dzień. Telewizor w szkole przyciągnął
lawinę chętnych widzów. Niestety, kilkakrotnie się psuł, co wywoływało wielkie
niezadowolenie zarówno dzieci, jak i dorosłych.
W związku ze zbliżającym się 1000-leciem Państwa Polskiego we wszystkich
wsiach, gromadach powstawały Społeczne Komitety Budowy Szkół. Łężyca
również przystąpiła do tego czynu. Założono, że członkami Komitetu będą
wszystkie dzieci. Miały one w ciągu kolejnych lat wpłacać miesięcznie złotówkę
ze swoich oszczędności. Do zbiórki miało przyłączyć się każde domostwo,
wpłacając również symbolicznie złotówkę. Powołano Komitet Zbiórkowy,
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
227
na czele którego stanęła kierowniczka szkoły. Pieniądze zbierano przez wiele
lat, odbywało się to raz w miesiącu, w niedzielę. Choć nauczycieli spotykały
czasami różnego rodzaju docinki ze strony niektórych rodziców, byli w swoim
postanowieniu niestrudzeni. W rezultacie w 1966 roku została wybudowana
nowa szkoła.
Zanim jednak do tego doszło, życie szkolne toczyło się w starym budynku.
Kolejna wizytacja, tym razem ministerialna, uznała, że szkoła działa na dość
wysokim poziomie. Zbadano pracę nauczycieli, jak również kierownika szkoły.
Sprawdzono wyniki nauczania na poszczególnych poziomach, jak i poziom
wiedzy z nauczanych przedmiotów. Wyniki wypadły dobrze. Wizytatorów
interesowała również praca kancelarii szkolnej i biblioteki. Po tej wizytacji
Kuratorium przyznało kierowniczce szkoły nagrodę pieniężną.
Zachęceni pochwałami i możliwościami twórczego działania dzieci i nauczyciele rozpoczęli następny rok nauki w podzielonogórskiej Łężycy. W roku
1960 szkoła liczyła już 110 uczniów. Dzieci uczyło czterech nauczycieli. Tyle było
etatów przewidzianych przez Kuratorium na 7 oddziałów. Z różnych względów
należało łączyć klasy. Jedna z nauczycielek korzystała z urlopu macierzyńskiego,
inna ze zdrowotnego. Praca w takich warunkach okazała się niezwykle uciążliwa. Pocieszeniem był fakt, że wreszcie ukończono remont domu nauczyciela
i tym samym pozyskano dodatkowe pomieszczenia w szkole. Powstała więc
kancelaria i biblioteka szkolna, która do tej pory funkcjonowała w jednej z klas.
Znalazło się też pomieszczenie na pomoce naukowe, tak skrzętnie gromadzone
i ciągle doposażane.
Wzorem lat wcześniejszych, oprócz zajęć dydaktycznych, przewidzianych
programem nauczania, uczniom proponowane były zajęcia pozalekcyjne. Dzieci
skupiały się w kołach zainteresowań, w których pogłębiały swoją wiedzę przedmiotową oraz rozwijały talenty. Szczególnie chętnie uczestniczyły w tworzeniu
teatrzyków. Drama jako forma nauczania stała się bardzo modna w tym okresie.
Mali aktorzy organizowali przy każdej sposobności przedstawienia i prezentowali je rodzicom, a klasowy przegląd teatrzyków trwał nawet pięć godzin.
12 kwietnia 1961 roku radziecki kosmonauta Jurij Gagarin w statku kosmicznym Wostok jako pierwszy człowiek okrążył orbitę okołoziemską. Było to tak
ważne wydarzenie, że odbiło się na życiu szkoły w Łężycy. Dzieci poznały biografię kosmonauty, wykonywały ilustracje o tematyce lotów kosmicznych, pisały
listy do radzieckich kolegów. Cała szkoła była zaangażowana w to epokowe
zdarzenie, co zostało odzwierciedlone w kronikach szkolnych i wspomnieniach
byłych uczniów. Niezbyt natomiast pamięta się o tym, że w tym czasie w Pol-
228
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
sce nastąpiła fala powodzi i wielu rejonom groziła klęska żywiołowa. Długo
walczono ze skutkami kataklizmu. Lot radzieckiego kosmonauty w kosmos
nie za wiele obchodził mieszkańców podzielonogórskiej wsi, jednak ówczesne
władze państwowe starały się nagłośnić właśnie to wydarzenie.
Czerwiec 1961 kończy pierwszy etap w historii szkoły podstawowej w Łężycy. Były to lata pionierskie, lata ciężkiej, wytężonej pracy zarówno dla dzieci,
jak i nauczycieli. Organizacja szkoły i jej działanie w tym czasie zadecyduje
o powodzeniu pracy szkoły w latach następnych. Pomimo braków lokalowych,
niemożności uczenia w pewnych okresach, przeszkód i barier środowiskowych,
nauczyciele kształcili dzieci w duchu patriotyzmu, miłości do ojczyzny, zachowując wszelkie wartości moralne i etyczne. Wielka charyzma i zapał do pracy,
na efekt której trzeba było czekać nawet latami, sprawiły, że pierwsi nauczyciele w łężyckiej szkole zbudowali wielkie dzieło. Dzieło krzewienia kultury
i organizacji oświaty na wsi Ziem Odzyskanych przeszło do historii. Do dnia
dzisiejszego starsi mieszkańcy Łężycy pamiętający te czasy, opowiadają o początkach szkolnictwa z wielkim wzruszeniem. Jest to chyba najlepszy dowód
na to, że szkoła zjednoczyła społeczeństwo lokalne.
B/ Lata 1961-1973
Istniejąca już 16 lat szkoła w Łężycy stała się centrum oświatowym i kulturalnym
wsi. Przez te lata działalności wpisała się chlubnie w istniejącą rzeczywistość.
Od początku miała wpływ na jej kształtowanie. Przedstawiając dzieje szkoły
po II wojnie światowej, należy wspomnieć o prawie całkowitym braku podręczników i zeszytów, prymitywnym sprzęcie szkolnym przyniesionym przez
uczniów, dużej rotacji nauczycieli, nawet w ciągu roku szkolnego, stałych
przeszkodach w normalnej pracy.
Jednak te lata należały już do przeszłości. Szkoła, pokonując różne kłopoty, doszła do świetności w latach sześćdziesiątych. Rozwijała swój próg
organizacyjny, uczyło się więcej dzieci, kadra nauczycielska była bardziej wykształcona. Szkoła miała więcej pomocy naukowych, co umożliwiło dzieciom
poglądowe poznawanie rzeczywistości. Działania dydaktyczne i wychowawcze
realizowano w taki sposób, jaki narzucało państwo komunistyczne. Chodziło
przede wszystkim o dalszą laicyzację szkół państwowych. Programy nauczania
i wychowania zawierały treści, w których ukazywano naszą ojczyznę jako kraj
podporządkowany socjalistycznym wzorcom. Miało to też swoje dobre strony
– dzieci nigdy tak dużo i mocno nie mówiły o patriotyzmie.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
229
Rok szkolny 1961/1962 w szkole w Łężycy rozpoczął się w warunkach zmian
związanych z reformą oświatową. Przygotowywano się do wprowadzenia 8-klasowej
szkoły podstawowej. Realizacja tego zamysłu w tutejszej szkole nastąpiła wiele lat
później, gdyż nie było tylu dzieci, aby stworzyć nowy oddział.
Dzieci przystąpiły do nauki, a nauczyciele do pracy w wyremontowanym
budynku. Przez wakacje kierowniczka zadbała o wymianę dachu, pomalowanie
elewacji na ścianach, odświeżenie klas. Rozpoczęcie roku szkolnego odbyło się na
boisku, gdyż w klasach na drzwiach nie wyschła jeszcze farba olejna. Otoczenie
szkoły też zostało zmienione. Naprawiono płot, wyrównano podłoże na boisku
i uporządkowano teren wokół szkoły. Takie warunki zachęcały dzieci do pracy.
Chętnie przychodziły do szkoły, a opuszczanie zajęć zdarzało się sporadycznie.
W szkole pracowało czterech nauczycieli. Dzieci uczyły się w siedmiu oddziałach. Zgodnie z zaleceniami reformy oświatowej zmieniono charakter nauczania.
Powstał system pracowniany, polegający na tworzeniu klaso-pracowni przedmiotowych. Klasy zostały zamienione na gabinety lekcyjne: gabinet historii i języka
polskiego; gabinet biologii i geografii; gabinet fizyki, matematyki i chemii; gabinet
metodyczny klas łączonych, w którym uczą się dzieci z klas I-III.
Stworzenie pracowni przedmiotowych było założeniem dobrym, ponieważ
grupy specjalistycznych przedmiotów uczono w jednym miejscu, używając
do wspomożenia środków dydaktycznych właściwych danej dziedzinie (np.
chemii).Taka pracownia miała zawsze swojego opiekuna, który dbał o jej wygląd, wyposażał w pomoce naukowe, tworzył kąciki zainteresowań. Opiekun
pracowni był również nauczycielem prowadzącym kółko przedmiotowe jako
zajęcia pozalekcyjne, wyrównujące wiedzę ucznia lub poszerzające jego zainteresowania. Niewygodą jednak systemu pracownianego była nieustanna wędrówka
dzieci z klasy do klasy. Budynek szkoły w Łężycy składał się z dwóch części,
do których prowadziły osobne wejścia. Przechodzenie więc z jednej klasy do
drugiej było niezmiernie kłopotliwe, a w zimie nawet uciążliwe. Bardzo długo
dzieci przyzwyczajały się do nowego systemu nauczania.
Dzieci zgłębiały wiedzę w ciasnych klasach. W rogu każdej z nich stał piec
kaflowy. Osoba sprzątająca pomieszczenia klasowe paliła również w tych piecach. Zimą musiała napalić późnym wieczorem, aby na rano było względnie
ciepło. Wiosną i jesienią piece strasznie dymiły, kłęby dymu wydobywały się
na klasę. Należało wtedy zadbać o konserwację kominów. Dzieci natomiast
musiały mieć przymusową lekcję wychowania fizycznego na dworze, do czasu,
aż klasę wywietrzono.
230
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Rok szkolny dzielił się na cztery semestry, po każdym z nich była klasyfikacja. Bolączką kierowniczki szkoły i nauczycieli były niskie wyniki w nauce.
Dzieci nie zawsze w zadowalającym stopniu opanowywały program. Wynikało
to ze zbyt małej pracy na lekcji, trudnościach w zrozumieniu tematu, braku
możliwości intelektualnych. Był to istotny problem w szkole, więc dyskutowano
na radach pedagogicznych, jak pomóc dzieciom, aby zapobiec powtarzającej
się sytuacji, szukano przyczyn, próbowano znaleźć takie metody, które będą
skuteczne, a rezygnowano z metod mało sprawdzonych. Stworzono zespoły
pomocy koleżeńskiej, w których zdolniejsi uczniowie pomagali słabszym.
Pomoc koleżeńska praktykowana była zarówno w szkole, jak i w domach
uczniowskich. Nowatorskim pomysłem była prenumerata czasopism dla dzieci
i pedagogicznych nowości dla nauczycieli. Dzieci na lekcjach czytały i analizowały wybrane artykuły. Nauczyciele poprzez nowości wydawnicze podnosili
poziom własnej pracy. Długofalowa praca z czasopismami wpłynęła korzystnie
na wyniki nauczania.
Kierowniczka szkoły po każdej wywiadówce miała prelekcję dla rodziców.
Tematy wybierała zgodnie z potrzebami uczniów i szkoły. Po każdym wystąpieniu zachęcała do dyskusji i wymiany doświadczeń. Rodzice, przedstawiając
swoje problemy, zbliżali się tym samym do szkoły oraz zacieśniali społeczne
wiezi.
W łężyckiej szkole, podobnie jak w innych polskich szkołach, uroczyście
obchodzono różne święta państwowe i ważne rocznice. W kronikę imprez szkolnych wpisana jest rocznica Rewolucji Październikowej. Dzieci w odświętnych
strojach wygłaszały okolicznościowe wiersze, słuchały przemówień i prelekcji
o tematyce historycznej. Zawsze na takie uroczystości zapraszani byli goście
z władz terenowych i oświatowych.
W styczniu każdego roku w szkole była obchodzona rocznica wyzwolenia
Warszawy. Uczniowie przygotowywali wieczornice, podczas których deklamowali wiersze poświęcone stolicy i wojennym czasom. Przywiązaniu do stolicy
państwa i do Polski służyła aktywność Szkolnego Koła Odbudowy Stolicy
i Kraju. Dzieci ze swoich oszczędności przeznaczały złotówkę miesięcznie na
konto Narodowego Funduszu OSiK. Były to działania służące kształtowaniu
uczuć i postaw patriotycznych.
Coroczną imprezą na stałe wpisaną w kalendarz szkoły było święto klasy robotniczej 1 Maja. Odbywały się wtedy uroczyste poranki poświęcone
ludziom pracy, wypełnione recytacją okolicznościowych wierszy i śpiewem
piosenek. W tym dniu obowiązkowo dzieci z rodzicami musiały uczestniczyć
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
231
w manifestacji, która odbywała się w odległej Zielonej Górze lub pobliskim
Czerwieńsku. Po pochodzie pierwszomajowym kierownictwo urządzało zabawy taneczne pod gołym niebem, zwane majówkami. Dochód z takich zabaw
zasilił Szkolny Fundusz Budowy Szkoły. Społeczność przy tego typu zabawach
była zwykle hojniejsza niż w przypadku coniedzielnych zbiórek. Przy okazji
majowego święta podejmowano również czyny społeczne. Jednym z nich było
zorganizowanie dla dzieci ogródka jordanowskiego w pobliżu szkoły. Wszyscy
mieszkańcy wraz z dziećmi oraz nauczycielami podjęli to zadanie i efektem
tego jest istniejący do dnia dzisiejszego placyk zabaw dla dzieci.
Zachęceni swoim dziełem rodzice założyli w porozumieniu ze szkołą Towarzystwo Przyjaciół Dzieci. Dzięki dobrej agitacji i jasno sprecyzowanym celom
Koło liczyło 56 członków. Wybrano zarząd i ustalono wysokość składek. Na
zebraniach, które odbywały się w szkole, wskazywano na najważniejsze potrzeby
dziecka. Dostrzeżono wtedy dzieci gorzej sytuowane materialnie, rodziny niewydolne wychowawczo. Działalność Koła miała kompetencje i w tym zakresie.
Wiele dzieci otrzymało podręczniki i przybory szkolne dzięki trosce członków
stowarzyszenia. Aktywiści zawsze byli gośćmi w szkole i nie pomijano ich
w żadnych uroczystościach szkolnych. Zyskali miano przyjaciół szkoły.
1 czerwca do późnej nocy trwały imprezy organizowane z okazji Dnia Dziecka. Nauczyciele zapewniali swoim uczniom wiele przeżyć i niezapomnianych
wrażeń. Rano przed szkołę zajeżdżały wozy konne, ustrojone w zielone gałązki,
kolorowe wstążki i zabierały dzieci na wycieczkę nad Odrę. Tam był przejazd
promem, zabawy na trawie, zbieranie kwiatów i ziół. Po południu dzieci bawiły
się ze swoimi nauczycielami przed szkołą. Były zawody zręcznościowe, loteria
fantowa, słodkie podarunki od Komitetu Rodzicielskiego. W organizację święta
dziecka zawsze włączało się Towarzystwo Przyjaciół Dzieci. W latach późniejszych Dzień Dziecka był zarazem Dniem Sportu Szkolnego. Wszystko, co łączy
się ze sportem, można było zaobserwować w tym dniu. Były więc skoki, biegi,
rozgrywki piłki ręcznej i nożnej, różnego rodzaju konkursy, współzawodnictwa, eliminacje. Zmagania sportowe były punktowane słodkimi upominkami.
Miesiące letnie działalności szkoły to czas wycieczek klasowych. Wiele było
zabiegów, aby wiejskie dzieci poznały nasz kraj i doświadczyły wspaniałych
przeżyć. Organizacją wycieczek zajmowała się kierowniczka szkoły. Wybierała
miejsca szczególnie piękne lub bogate w zabytki. Tak więc dzieci zobaczyły
Gdańsk, Zakopane, Kraków i Wieliczkę. Na dalekie wycieczki, kilkudniowe,
jechały dzieci starsze, natomiast maluchy podróżowały statkiem po Odrze.
Jedni i drudzy byli bardzo zadowoleni. Nauczyciele opiekujący się dziećmi
232
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
na wycieczkach i pokazujący im zabytki wykazywali się wielką znajomością
historii, niepotrzebny był więc przewodnik, któremu należało zapłacić.
Wydatna praca nauczycieli wiejskich i wspaniałe działania kierowniczki
szkoły na płaszczyźnie społecznej zostały docenione przez władze oświatowe.
Pedagodzy otrzymywali nagrody pieniężne, a kierowniczka była odznaczana
prestiżowymi medalami. Między innymi w 1963 roku z rąk Przewodniczącego
Rady Państwa odebrała Srebrny Krzyż Zasługi. Z wiedzy tak dobrych nauczycieli często korzystali słuchacze Liceum Pedagogicznego. Praktyki odbywane w szkole w Łężycy uczyły ich przyszłego zawodu. Praktykanci nie tylko
hospitowali i prowadzili samodzielnie lekcje, ale także włączali się aktywnie
w życie społeczności wiejskiej. Pomagali również w zbiórce na Szkolny Fundusz
Budowy Szkoły. Przyszli nauczyciele długo jeszcze wspominali miłą atmosferę
panującą w szkole i konstruktywne działanie pracujących w niej pedagogów.
Następne lata funkcjonowania szkoły związane są z dużym przyrostem dzieci.
Było ich już 133. Zatrudniono następnego nauczyciela, więc kadra pedagogiczna
liczyła pięć osób: Zofia Bucholska – kierownik szkoły, Weronika Winnicka,
Władysława Tupaj, Anna Hojsak i Stanisław Drosio.
W szkole działały z dużym zaangażowaniem liczne jak na tamte czasy organizacje: Szkolna Kasa Oszczędności, Szkolny Fundusz Odbudowy Stolicy, Polski
Czerwony Krzyż, Związek Harcerstwa Polskiego. Za poszczególne organizacje
odpowiedzialni byli nauczyciele, którzy zostali zobowiązani do prowadzenia
odpowiedniej dokumentacji. Kroniki szkolne podają, że do organizacji tych
należało bardzo dużo dzieci.
Największą popularnością cieszyło się w szkole harcerstwo. Należały do niego
wszystkie dzieci klas młodszych. Zbiórki odbywały się w klasach. Opracowywano statuty, programy, regulaminy. Na zbiórkach zapadały wiążące decyzje
dotyczące akcji przeprowadzanych wśród społeczności („Niewidzialna ręka”),
pozyskania pieniędzy (zbiórki złomu i makulatury). Dzieci, przejęte swoją
misją, ubrane w mundurki zuchowe, wykonywały zadania, które przynosiły
im dużo zadowolenia. Natomiast nauczycielka prowadząca drużynę zuchową
otrzymała nagrodę za swoje zasługi na polu działalności harcerskiej od komendanta hufca. W przyszłości, w 1970 roku, drużyna harcerska z łężyckiej szkoły
zwycięży w konkursie „Harcerze swojemu miastu, swojej wsi”.
Zima w 1963 roku była niezwykle ostra. Opady śniegu były tak duże, że
tworzyły zaspy wysokości do 80 cm. Mróz sięgał -35 °C. W kraju ogłoszono
„zimę stulecia”. W czasie największych mrozów szkołę zamknięto. Dzieci przez
dwa tygodnie nie przychodziły do szkoły. Takie było zarządzenie Ministerstwa
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
233
Oświaty. Po powrocie niewiele się zmieniło. Klasy były niedogrzane, atrament
zamarzał w kałamarzach. Trudno było mówić o znośnych warunkach pracy.
Te dni spożytkowano na dokarmianie leśnej zwierzyny, która ginęła masowo.
Nauczyciele bardzo obawiali się, czy zrealizują program nauczania. Zapadła
decyzja tegoż Ministerstwa o przedłużeniu roku szkolnego, z czego ucieszyli
się nauczyciele, a mniej same dzieci.
We wrześniu 1963 roku odbyły się w Łężycy dożynki gromadzkie. W związku
z tak niecodziennym wydarzeniem szkoła przygotowała się do tego przedsięwzięcia bardzo solidnie. Uroczystość odbyła się na boisku szkolnym, więc dzieci
czuły się gospodarzami. Wioską przemaszerował korowód z czterema wieńcami
dożynkowymi, wesołym śpiewem dzieci, tańcami i recytacjami. Otoczenie
szkoły udekorowane było kolorowymi wstążkami z bibułki. W dożynkach
uczestniczyli goście z całej Gromady. Dzieci otrzymały cukierki od przewodniczącego Rady Narodowej. W swej przemowie podkreślił on, że cieszy go tak
bliska współpraca społeczności lokalnej ze szkołą.
Rok 1966 jest rokiem przełomowym nie tylko w polskiej oświacie. W tym
roku Państwo Polskie świętowało 1000-lecie swojego istnienia. W tymże roku
do szkolnictwa podstawowego wprowadzono 8-klasowy system nauczania.
Aby pozyskać bazę lokalową do tego przedsięwzięcia, już siedem lat wcześniej
zainicjowano hasło „1000 szkół na tysiąclecie Państwa Polskiego”. Szkoła w Łężycy również podjęła to wyzwanie. Zebrane fundusze w ramach Szkolnego
Komitetu Budowy Szkoły były początkiem tej ważnej w społeczności lokalnej
inwestycji. Powiatowa Rada Narodowa i Wydział Oświaty zaplanowały budowę
tylko 4 szkół. W tej liczbie nie znalazła się Łężyca. Jednak do budowy szkoły
przygotowywano się od dawna, więc w czynie społecznym mieszkańców wsi
przy aktywnej pomocy żołnierzy z Jednostki Wojskowej w Czerwieńsku powstał
pawilon szkolny. Roboty budowlane zaczęły się wczesną wiosną, a zostały ukończone we wrześniu. Materiały budowlane zbierano ze wszystkich możliwych
źródeł. Były więc cegły porozbiórkowe, materiały zdobyte po cenach preferencyjnych. Mieszkańcy świadczyli darmową pomoc. Wszystkim przyświecał
wyraźnie określony cel: pozyskać nowe miejsca do nauki i rozwinąć poziom
organizacyjny szkoły do 8 klas. W nowej szkole były cztery bardzo dobrze jak
na owe czasy wyposażone pracownie (do nauczania przedmiotów ścisłych, historii i geografii, języka polskiego, języka rosyjskiego) i pokój nauczycielski. Na
uroczyste otwarcie przybyło wielu znakomitych gości. Szkoła otrzymała imię
II Armii Wojska Polskiego, co zostało upamiętnione na tablicy wmurowanej
w ścianie w holu szkoły.
234
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
W latach następnych w szkole pracowało już 7 nauczycieli: Zofia Bucholska
(wychowanie muzyczne, nauczanie w klasach młodszych, biblioteka szkolna, chór
szkolny), Weronika Winnicka (nauczanie w klasach młodszych, wychowanie
plastyczne, wychowanie techniczne, opieka nad Szkolną Kasą Oszczędności),
Stanisława Konieczyńska (język polski, koło polonistyczne), Krystyna Gauza
(matematyka, fizyka, chemia, koło matematyczne, opieka nad szkolną drużyną
Związku Harcerstwa Polskiego), Otton Tomaszewski (przyroda, biologia, język
rosyjski, wychowanie fizyczne, szkolne koło Ligi Ochrony Przyrody, szkolne koło
Polskiego Czerwonego Krzyża, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej), Jan
Kosowicz (historia, geografia, wychowanie fizyczne, koło historyczne, opieka nad
Szkolnym Kołem Sportowym), Krystyna Chmielarczyk (nauczanie w klasach
młodszych, wychowanie fizyczne, wychowanie muzyczne, opieka nad Szkolnym
Kołem Sportowym, opieka nad drużyną zuchów i teatrzykiem kukiełkowym).
W roku 1971 Stanisława Konieczyńska odeszła do jednej ze szkół zielonogórskich,
zaś do łężyckiej szkoły przybyła mgr Ewa Samsonowicz, absolwentka polonistyki
poznańskiej. Przy szkole podstawowej wprowadzono na mocy ustawy oddział
przedszkolny, do którego uczęszczały dzieci sześcioletnie realizujące program
przygotowawczy do klasy pierwszej. Nauczycielką sześciolatków była Barbara
Stryjak (później Olszewska). Przez wiele lat kierowała kołem tanecznym, który
odnosił liczne sukcesy na różnych konkursach.
Wczesne lata siedemdziesiąte cechowała również wzmożona praca na płaszczyźnie wychowawczej. Rodzice zobligowani zostali do dopilnowania swoich
dzieci w czasie pozaszkolnym. Ustalono odgórnie, w których godzinach w ciągu
dnia dzieci mają odrabiać prace domowe. Obowiązek kontroli wzięli na siebie
nauczyciele i trójki klasowe. Wprowadzono także „dni pomocy”. W wyznaczony dzień tygodnia w godzinach popołudniowych nauczyciele byli gotowi do
udzielenia pomocy uczniom nie dającym sobie rady z problemem dydaktycznym
bądź wychowawczym. Pedagodzy wkładali wiele wysiłku, aby dzieci zrozumiały
i zapamiętały przekazaną wiedzę. Powstały różne koła naukowe, w których dzieci
poszerzały swoje wiadomości i umiejętności. Wszystkie te działania zaczęły przynosić widoczne efekty. Poziom nauki w stosunku do poprzednich lat podwyższył się. Często przeprowadzane badania wyników nauczania z poszczególnych
przedmiotów wypadały zadowalająco.
Szkoła wychodziła poza swoje środowisko z działalnością artystyczną. Zespół taneczny składający się z dzieci klas młodszych zajmował wysokie miejsca
w przeglądach powiatowych, a nawet wojewódzkich. Informowały o tym lokalne
gazety. Praca zdolnych dzieci pod kierunkiem nauczycieli podnosiła prestiż szkoły.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
235
W szkole istniało też Towarzystwo Turystyczno-Przyrodnicze. Jego członkowie zajmowali się organizacją wycieczek i wędrówek pieszych. Dzieci miały
możliwość poznać bliżej nie tylko swoje środowisko, ale i dalsze okolice. Aby
zapracować na wycieczki wyjazdowe (m.in. do Warszawy, Poznania i Krakowa),
uczniowie uczestniczyli w pracach zleconych przez leśniczego, np. w sadzeniu
lasu czy zbieraniu żołędzi.
Wielu uczniów aktywnie działało w szkolnym kole Ligi Ochrony Przyrody.
Członkowie Koła nakreślili sobie program działania w okresie tygodnia ochrony
przyrody. Przygotowywali apele szkolne poświęcone ochronie przyrody, uczestniczyli w pogadankach na temat chronionych roślin i zwierząt, organizowali
konkursy poświęcone znajomości zagadnień przyrodniczych, we współpracy
z leśniczym dokarmiali zima leśną zwierzynę. O działalności członków koła
oraz ich sukcesach informowała lokalna prasa.
Łężycka szkoła funkcjonowała nawet w okresie wakacji. Na przełomie lat 60.
i 70. organizowano całodzienne dziecińce wiejskie. Przebywały w nich pod opieką
wykwalifikowanej osoby dzieci rodziców pracujących bądź zawodowo w mieście,
bądź na miejscu na roli. Aby zapewnić dzieciom maksymalne bezpieczeństwo
w tym okresie, Zarząd Powiatowy TPD był patronem tych przedsięwzięć.
Rok szkolny 1971/1972 przyniósł kolejne zmiany w szkolnictwie. Zlikwidowano podział roku szkolnego na cztery semestry, a wprowadzono trzy okresy.
Nauczyciele musieli tak rozłożyć swoje programy i plany wynikowe, aby zrealizować je w trzech częściach. Po każdej z nich następowała odrębna klasyfikacja.
Na wywiadówkach kierowniczka szkoły zapoznawała rodziców z wynikami
klasyfikacji, omawiała też problemy wychowawcze szkoły. Nauczyciele byli
zadowoleni z wyników osiąganych w pracy pedagogicznej. W Dniu Komisji
Edukacji Narodowej wszyscy nauczyciele ze szkoły w Łężycy otrzymali nagrody.
Natomiast niestrudzona Zofia Bucholska na specjalnym spotkaniu w Warszawie
została wyróżniona przez I sekretarza partii Edwarda Gierka Złotym Krzyżem
Zasługi. Po tym ważnym wydarzeniu szkoła otrzymała 50 tys. złotych na
remont. Wykonano wtedy elewację całego budynku.
W szkole zaczęło robić się kolorowo. Złagodzono nieco reżim mundurkowy
i wprowadzono dzień kolorowy. Polegał on na tym, że z okazji różnych rocznic,
świąt państwowych czy regionalnych uczniowie mogli przychodzić do szkoły
w swoich ubrankach. Pozwoliło to nauczycielom poznać gusty i estetyczne
upodobania swoich wychowanków.
Nauczyciele doczekali się znacznych podwyżek wynagrodzeń, a kierownicy szkół zostali mianowani dyrektorami. Wprowadzono w życie Kartę Praw
236
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
i Obowiązków Nauczyciela. Karta zakładała zniesienie godzin nadliczbowych. Spowodowało to wiele kłopotów organizacyjnych w szkole w Łężycy,
jak i w każdej innej polskiej szkole. Rozwiązaniem problemu było zatrudnienie
dodatkowego nauczyciela, który przejąłby godziny nadliczbowe. Tak więc stan
szkoły na rok szk. 1972/1973 przedstawiał się następująco: 121 dzieci; 8 oddziałów
szkolnych; 1 oddział przedszkolny; 9 nauczycieli (Zofia Bucholska – dyrektor
szkoły, Krystyna Chmielarczyk, Weronika Winnicka, Jan Kosowicz, mgr
Ewa Samsonowicz, Barbara Olszewska, mgr Krystyna Gauza, mgr Otton
Tomaszewski, Cezaria Kłys).
W szkole coraz prężniej działały organizacje uczniowskie: ZHP, PCK, LOP,
SKO, SKS (osobno dla chłopców i dziewczynek), kilka kół zainteresowań oraz
drużyna zuchów. Ponadto dzieci mogły należeć do kółka tanecznego, korzystać
z bardzo dobrze zaopatrzonej biblioteki czy śpiewać w chórze.
Szkoła miała swój zakład patronacki. Były nim Zielonogórskie Zakłady
Gastronomiczne. Współpraca między placówkami układała się doskonale.
Dzieci występowały na akademiach, wieczorkach czy innych uroczystościach
zakładowych, natomiast Zakłady Gastronomiczne świadczyły szkole usługi
finansowe. Sponsorowano wyjazdy dzieci na wycieczki, pomagano dzieciom,
których rodziny były w gorszej sytuacji materialnej, zakupywano podręczniki
i przybory szkolne.
Dzieci i nauczyciele nawiązali kontakt z podobną szkołą w Wilkanowie.
Rówieśnicy spotykali się na wspólnych akcjach, konkursach, zabawach, wyjazdach. Uroczystości szkolne odbywały się przy udziale uczniów z partnerskiej szkoły. Kontakty dzieci i młodzieży z innych szkół były wskazane pod
względem wychowawczym. Dzieci poznawały się nawzajem, wymieniały swoje
doświadczenia, tworzyły się nowe znajomości i przyjaźnie.
W chwili, gdy szkoła była w pełnym rozkwicie, gdy baza lokalowa była
nareszcie wystarczająca, kadra nauczycielska w pełnej obsadzie, liczebność klas
nie sprawiała trudności dydaktycznych, a uczniowie poszerzali swoje zainteresowania i harmonijnie się rozwijali, pojawił się projekt likwidacji szkół nisko
zorganizowanych. Za taką uznano szkołę w Łężycy. Aby zwiększyć liczebność
szkół miejskich, uczniowie klas IV-VIII mieli realizować obowiązek szkolny
w szkole nr 11 w Zielonej Górze, która stała się Zbiorczą Szkołą Gminną. Szkoła
w Łężycy zmieniła swój stopień organizacyjny. Stała się punktem filialnym
i mieli do niej uczęszczać tylko uczniowie klas I-III. Dla nauczycieli, zwłaszcza
dla pionierów, był to dotkliwy cios, gdyż większość z nich na mocy przeniesienia
miała pracować w innych szkołach. Wszyscy byli tym faktem przerażeni. Na-
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
237
uczyciele, bo nie znali swoich nowych miejsc pracy, rodzice, bo ze względu na
odległość nie będą już mieli stałego kontaktu ze szkołą jak dotychczas, wreszcie
uczniowie, gdyż będą musieli do szkoły dojeżdżać. Mieszkańcy byli poruszeni
takim obrotem sprawy, wybudowali wszak szkołę dla swoich dzieci, pracowali
społecznie, oddali cząstkę siebie w życie placówki. Rozgoryczeni chcieli pisać
petycje do władz, domagając się zmiany decyzji, jednak nie dałoby to żadnych
rezultatów, gdyż taka sytuacja była w całej Polsce.
Grono pedagogiczne wraz z uczniami
Koniec roku szkolnego 1972/1973 był bardzo smutny. Nikt nie potrafił cieszyć
się z nadchodzących wakacji. Pożegnały się dzieci ze swoimi nauczycielami,
pożegnali się nauczyciele ze sobą. Nikt nie był w stanie ocenić celowości tej reformy. Nie wierzono w jej powodzenie. Decydenci, tworząc nowy twór w postaci
Zbiorczych Szkół Gminnych, zapomnieli, że najważniejsze jest dziecko i jego
dobro. A o dobro dziecka można zadbać tylko w najbliższym jemu środowisku.
Środowisku, w którym jest szkoła.
C/ Lata 1973-1997
W roku szkolnym 1973/1974 ośmioklasowa Szkoła Podstawowa w Łężycy przestała istnieć. W jej miejsce utworzono tzw. punkt filialny Zbiorczej Szkoły
Gminnej w Zielonej Górze przy ul. Batorego, realizujący program w zakresie
238
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
klas I-IV. W klasach tych rozpoczęło naukę 64 dzieci, natomiast uczniowie
klas V-VIII zaczęli dojeżdżać do Zielonej Góry. Grono nauczycielskie zostało
zredukowane. W punkcie filialnym, mieszczącym się w poniemieckim budynku,
w trzech izbach lekcyjnych pracowały trzy nauczycielki: Zofia Bucholska (jako
kierownik), Weronika Winnicka i Krystyna Chmielarczyk. Zbędne pomoce
naukowe do klas starszych, większość księgozbioru i nadmiar sprzętu przekazano Szkole Gminnej oraz Szkole Specjalnej w Zielonej Górze. Nowy budynek, wzniesiony przed siedmiu laty, stał się siedzibą oddziału przedszkolnego,
liczącego 42 dzieci w wieku od 3 do 6 lat. Nauczycielkami przedszkolaków
były: Barbara Olszewska (kierownik) oraz Cezaria Kłys.
Kolejną innowacją było wprowadzenie przez władze oświatowe – po raz
pierwszy w historii szkolnictwa powojennego – podziału roku szkolnego na dwa
okresy (zamiast dawniejszego podziału na cztery okresy, a następnie na trzy).
Z tą zmianą wiązało się przesunięcie dotychczasowego terminu ferii zimowych.
Przez kilka lat również rok szkolny rozpoczynał się w nowym terminie – około
20 sierpnia, a kończył na początku czerwca.
Zmiany strukturalne w systemie szkolnictwa nie przeszkodziły łężyckim
nauczycielkom w kontynuowaniu dawnych tradycji. Dbano o dobrą współpracę z rodzicami uczniów (zwłaszcza z „trójkami klasowymi” i Komitetem
Rodzicielskim), a także z miejscowym klubem „Ruchu” (organizowanie czasu
wolnego dzieci przez zabawy, konkursy i wycieczki). Podejmowano prace
społeczne na terenie wsi (m.in. porządkowano, przy współudziale rodziców
i młodzieży, miejscowy cmentarz). W dalszym ciągu przygotowywano imprezy
i uroczystości szkolne, takie jak np.: rocznica wybuchu II wojny światowej,
uroczyste pasowanie pierwszoklasistów na uczniów, Dzień Nauczyciela, Choinka Noworoczna, Dzień Babci, Dzień Kobiet, Dzień Matki.
W następnych latach nastąpiło dalsze obniżenie stopnia organizacyjnego
szkoły do klas I-III. Zlikwidowany został również oddział przedszkolny dla dzieci
3- i 4-letnich. W szkole pracowały tylko dwie nauczycielki, Z. Bucholska i W.
Winnicka, a oddział przedszkolny prowadziła B. Olszewska. Mieszkańcy wsi
i nauczyciele musieli się pogodzić z wprowadzanymi zmianami. Nie było to łatwe.
Kronika szkolna wydarzenia z lat 1975-1979 rejestruje na jednej zaledwie stronie.
W roku szkolnym 1978/1979 Zofia Bucholska odeszła na emeryturę. Uroczyste pożegnanie, na które licznie przybyli mieszkańcy wsi, w większości absolwenci łężyckiej podstawówki, odbyło się w ostatnim dniu roku szkolnego. Na
spotkaniu obecna była również dyrektor Zbiorczej Szkoły Gminnej, Henryka
Dubniewska, oraz Naczelnik Gminy, Hieronima Liberkowska.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
239
Nowym dyrektorem szkoły została mgr Krystyna Chmielarczyk. W roku
szkolnym 1979/1980 w klasach I-III naukę rozpoczęło 28 dzieci, natomiast
w przedszkolu – 20 dzieci (5- i 6-letnich). Ponieważ zatrudnione były tylko
dwie nauczycielki, lekcje kończyły się zazwyczaj o godzinie 16.00.
Ważnym wydarzeniem odnotowanym w szkolnej kronice było powstanie
„Solidarności”. W kronice szkolnej zapisano:
No i stało się. Po latach ciszy i pozornego spokoju wybuchł Sierpień 80. Strajki,
rozmowy, negocjacje. Jest to historyczny dla dziejów naszej Ojczyzny ważny rok,
oby tylko pomyślny2.
Rok szkolny 1980/1981 rozpoczęło 33 dzieci w trzech oddziałach szkolnych
i 10 dzieci w oddziale sześciolatków. Szkoła – czytamy w kronice – pracowała rytmicznie, realizując swoje zadania dydaktyczno-wychowawcze, jednak
kronikarz w zapiskach z kwietnia i maja 1981 r. nie omieszkał napomknąć
o trudnej sytuacji w kraju:
Otrzymaliśmy właśnie kartki na mięso. Pozostałe artykuły żywnościowe będą
sukcesywnie reglamentowane. Jak żyć? Do tej pory robiliśmy w szkole wiele uroczystości przy herbacie i ciastkach, teraz nie możemy, po prostu brak wszystkiego.
Nawet tak piękny dzień jak Dzień Matki przełożyliśmy na koniec roku szkolnego.
W następnym roku szkolnym (1981/1982) powrócono do tradycji rozpoczynania nauki 1 września. Nie było większych zmian – 34 uczniów nauczały dwie
nauczycielki (W. Winnicka i K. Chmielarczyk), a w oddziale przedszkolnym 20
dzieci w wieku 5 i 6 lat uczyła jedna nauczycielka (B. Olszewska). W klasach
I-II przedmioty artystyczne prowadzone były w sposób łączony.
Jesienią 1981 r. przez kraj przeszła fala strajków. Ponieważ w Zielonej Górze
strajk objął m.in. komunikację miejską, starsze dzieci łężyckie w dniach 1012 listopada nie mogły dostać się do Zbiorczej Szkoły Gminnej. W grudniu
nastąpił koniec pewnej epoki. Kronikarz notuje:
No i nadszedł 13 grudzień 1981. Godz. 8.00 – coś niesamowitego, radio nadaje
jakieś komunikaty wojskowe, wojenne. Telewizja prezentuje wojskowych. Co się
dzieje? Nie można się połapać. Chwytam oddech, robię rozeznanie. Tak, 13 grudnia
1981 r. wprowadzono w Polsce stan wojenny. Szok, popłoch, panika sięga apogeum.
[…] Godz. 10.00. To, co się stało w Polsce, widać i w Łężycach. Ludzie w panice,
2
Kronika szkoły w Łężycy za lata 1970-1994. Następne cytaty również z tego źródła.
240
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
popłochu, szukają wytchnienia u sąsiadów, a tu o godz. 10.20 przez wieś defilują
czołgi, siejąc grozę i strach. Czołgi „szły” przez cztery godziny.
W związku z wprowadzeniem stanu wojennego zajęcia były zawieszone od
14 grudnia 1981 r. do 6 stycznia 1982 r. Po powrocie do szkoły dzieci przystąpiły
do zajęć. Wzięły również udział w niesieniu pomocy ofiarom powodzi, która
nawiedziła wówczas Polskę. Drużyna zuchowa zebrała 700 zł i trzy worki
odzieży dla powodzian.
W roku szkolnym 1982/1983 grono pedagogiczne powiększyło się – przybyła
nowa nauczycielka – mgr Dorota Polińska, a w oddziale przedszkolnym rozpoczęła pracę z młodszymi dziećmi Wanda Szańczuk. Edukacja przeplatana była
licznymi atrakcjami, takimi jak: wycieczki do lasu i spotkania przy ognisku
w ramach współpracy z Kołem Łowieckim, wycieczki do Zielonej Góry oraz
do ZOO we Wrocławiu, zabawa andrzejkowa, topienie Marzanny. W czerwcu
1983 r. Weronika Winnicka obchodziła 30-lecie pracy zawodowej, związanej
wyłącznie z łężycką podstawówką.
Rok 1983/1984 obfitował w wydarzenia teatralne. Dzieci miały okazję obejrzeć w szkole przedstawienia w wykonaniu aktorów Sceny Lalkowej Teatru
Lubuskiego w Zielonej Górze, a także artystów z Krakowa, Łodzi i Wrocławia.
W czasie wakacji wymieniono dach, wykonano elewację i pomalowano wnętrza
budynku szkolnego, a budynek oddziału przedszkolnego (tzw. „nową szkołę”)
wyremontowano, biorąc pod uwagę specyfikę placówki.
W roku szkolnym 1984/1985 na przeglądzie zespołów artystycznych w Raculi zespół taneczny pod opieką Barbary Olszewskiej zdobył pierwsze miejsce.
Był to kolejny już sukces małych tancerzy kierowanych przez tę nauczycielkę.
Zakończenie roku szkolnego miało wyjątkowo uroczysty charakter – na
emeryturę odchodziła długoletnia nauczycielka – Weronika Winnicka. Podziękowania za wieloletni trud i serce oddane wielu rocznikom uczniów złożyli
rodzice, dzieci i współpracownicy. W tym też roku odchodzącą do szkoły
w Nowym Kisielinie Dorotę Palińską zastąpiła mgr Maria Waśko.
W roku 1985/1986 do grona nauczycielek dołączyła mgr Elżbieta Stoga,
a w roku 1986/1987 mgr Krystyna Brzezińska (po roku odeszła na emeryturę).
W roku 1987/1988 ze szkołą związała się mgr Mirosława Zdanowicz.
Podczas wakacji 1989 r. rozpoczął się kapitalny remont budynku szkolnego,
trwający do listopada 1990 r.
W roku 1989/1990 nieco się zmienił skład grona pedagogicznego, które
stanowiły panie: mgr Krystyna Chmielarczyk, mgr Mirosława Zdanowicz,
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
241
mgr Renata Trębska. W przedszkolu nadal uczyły mgr Barbara Olszewska
i mgr Wanda Szańczuk.
W r. 1991 podniesiono stopień organizacyjny szkoły – wprowadzono klasę
IV. Podjęła pracę Joanna Rzeźniczak jako wychowawczyni kl. II, a w przyszłości – nauczycielka religii i wychowania muzycznego.
Od maja 1991 r. do końca wakacji 1992 r. po wyprowadzce dyrektor szkoły do Zielonej Góry (gdzie otrzymała mieszkanie) trwał remont mieszkania
służbowego w celu uzyskania dodatkowych pomieszczeń szkolnych. M.in.
założono centralne ogrzewanie, wymieniono stropy. Do prac bardzo aktywnie
włączyli się rodzice. Zapiski z kroniki brzmiały:
Ostatnie godziny wakacji. Dużo rodziców, wszyscy pracują, myją okna, wnoszą ławki,
krzesła, szafy. Ekipa remontowa spieszy się i w kosmicznym tempie zakłada wykładziny.
W roku szkolnym 1993/1994 znowu został podniesiony stopień organizacji
szkoły – wprowadzono klasę V. Ówcześni nauczyciele to: mgr Renata Trębska,
mgr Krystyna Chmielarczyk, mgr Małgorzata Olszewska, mgr Mirosława
Zdanowicz, Ryszard i Joanna Rzeźniczakowie. W oddziale przedszkolnym
pracowali: Lidia Dąbrowska (dzieci młodsze; w następnym roku zastąpiła ją
mgr Nella Żurańska) i mgr Barbara Olszewska (dzieci starsze).
Przez kilka lat szkoła współpracowała z Kołem Łowieckim „Dąb” z Zielonej Góry. Każdej jesieni dzieci zbierały żołędzie służące do dokarmiania
zimą leśnej zwierzyny, ponadto uczestniczyły w wycieczkach krajoznawczych.
Dzięki tej współpracy szkoła wzbogaciła się w kolorowy telewizor, video, sprzęt
nagłaśniający, kserokopiarkę, pomoce naukowe. Koło partycypowało również
w kosztach instalacji centralnego ogrzewania. Działalność myśliwych została
doceniona przez władze oświatowe. W listopadzie 1993 r. podczas uroczystego
spotkania w łężyckiej szkole zielonogórski kurator oświaty Stanisław Rzeźniczak
wręczył prezesowi Koła Lechowi Musiałkowi medal „Za zasługi w rozwoju
szkolnictwa zielonogórskiego”3.
W roku szkolnym 1995/1996 decyzją Rady Gminy z kwietnia 1995 szkoła
w Łężycy stała się filią Szkoły Podstawowej w Przylepie. W obu placówkach
zostały utworzone klasy VI, nauczyciele mogli uzupełniać swoje etaty zarówno
w szkole w Łężycy, jak w Przylepie. Rodzice uczniów z Przylepu nie zgodzili
się na dowożenie ich dzieci z przepełnionej szkoły miejscowej do szkoły w Łężycy, gdzie po kapitalnym remoncie były lepsze warunki lokalowe. Kadrę
3
„Gazeta Lubuska”, 3 listopada 1993.
242
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
szkoły filialnej w Łężycy stanowili: mgr Lucyna Dąbrowska (dyrektor szkoły
w Przylepie do końca września 1995 r.), mgr Krystyna Chmielarczyk (zastępca
dyrektora, następnie dyrektor), mgr Mirosława Zdanowicz (kierownik filii
w Łężycy, nauczanie początkowe), mgr Małgorzata Olszewska (nauczanie
początkowe), mgr Renata Trębska (nauczanie początkowe), mgr Anna Nahorska (język polski), mgr Dorota Ginter (matematyka, fizyka), mgr Bożena
Michalska (plastyka, technika), mgr Danuta Jakubczak (historia), mgr inż.
Ewa Korzeniewska (biologia), mgr Ryszard Rzeźniczak (religia), Maria Tajsner
(religia), Beata Szymkowiak (od 1996 r., język niemiecki).
W następnym roku szkolnym Urząd Gminy poinformował rodziców o planach likwidacji szkoły w Łężycy. Dzieci miały uczęszczać do będącej w trakcie
budowy szkoły w Przylepie, a budynek w Łężycy przeznaczono na mieszkania
dla nauczycieli. Rodzice nie spodziewali się takiego obrotu sprawy. Przeciwnie,
sądzili, że remont kapitalny budynku szkolnego, ciągłe doposażanie placówki
w sprzęt i pomoce naukowe oraz dobra współpraca z gronem nauczycielskim
umożliwią podniesienie stopnia organizacji szkoły. 19 grudnia 1996 r. wystosowali oficjalny protest zbiorowy. W styczniu 1997 r. odbyło się burzliwe
spotkanie rodziców i nauczycieli z wójtem Gminy Eugeniuszem Uglikiem,
sołtysem Łężycy Tadeuszem Czachorowskim, radnym Józefem Bartą, dyrektorem Szkoły Podstawowej w Drzonkowie Mariuszem Zalewskim i przewodniczącym Komisji Oświaty Piotrowskim. Rodzice nie zgadzali się, by ich
dzieci, w szczególności z klas I-III, dojeżdżały do dużej szkoły zbiorczej, tak
jak to się już stało w przypadku licznych miejscowości w okolicy Drzonkowa.
Swojego zaskoczenia nie kryli również członkowie Koła Łowieckiego „Dąb”,
od lat wspierający szkołę. W piśmie z 6 marca 1997 r. skierowanym do Zarządu
Gminy Zielona Góra stwierdzili m.in.:
Wyrażamy nasze ubolewanie i żal w związku z zaistniałym faktem likwidacji
szkoły. Chcielibyśmy w tym miejscu nadmienić, że nikt z pracowników Gminy
ani Zarządu Gminy nie zawiadomił nas o tym fakcie – przynajmniej z czystej
lojalności, wobec naszych starań, jakie uczyniliśmy dla szkoły4.
Sytuacją łężyckiej szkoły zainteresowały się lokalne media: TV 51, Radio
„Zachód”, „Gazeta Lubuska”5 i „Gazeta Wyborcza”6. Dyskusja nad likwidacją
szkoły w Łężycy stała się również okazją do szerszej analizy polityki gminy,
4
Kopia pisma w: Kronika szkoły w Łężycy za lata 1994-1997.
Np. numery z 29, 31 i 5 stycznia, 3 i 5 lutego 1997.
6
Numer z 27 maja 1997.
5
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
243
nie tylko w sferze oświaty. 18 marca 1997 r. mieszkańcy Łężycy wystosowali
do Rady Gminy Zielona Góra kolejny list. Podnieśli w nim kwestię rozmaitych zaniedbań, jakich dopuściły się władze samorządowe w ciągu minionych
kilkunastu lat. Przypomnieli, że w momencie rozpoczęcia w Łężycy budowy
oczyszczalni ścieków władze miasta i województwa gwarantowały m.in. poprawienie infrastruktury technicznej wsi oraz wdrożenie programu przyspieszonego
budownictwa indywidualnego między wsią a Zieloną Górą. Tymczasem umowa
społeczna zwarta przez władze z mieszkańcami wsi została złamana, bowiem
od kilkunastu lat – jak stwierdzało pismo –
realizowana jest wobec wsi całkowicie destrukcyjna polityka powiązana z lekceważącym traktowaniem problemów nurtujących naszą społeczność7.
Sytuację wsi szeroko nakreśliła również dziennikarka „Gazety Lubuskiej”
Danuta Piekarska w artykule pod wymownym tytułem Sypialnia z (nie)wygodami8. Zwróciła m.in. uwagę na niestabilną politykę oświatową w Polsce
w minionych dekadach. Ofiarami tej polityki byli m.in. mieszkańcy Łężycy.
Niektórzy z nich po wojnie rozpoczynali naukę w klasach łączonych, pod
kierunkiem jednego nauczyciela. Ich dzieci mogły już się uczyć w zbudowanej
przez nich nowej szkole, przy pełnej obsadzie nauczycieli. „Moda na gminne
szkoły zbiorcze” w latach siedemdziesiątych spowodowała zaprzepaszczenie
społecznego wysiłku – na miejscu pozostawiono jedynie klasy I-III. Piekarska
stwierdzała:
Jak się tam [tzn. w SP nr 11 w Zielonej Górze] zrobiło za ciasno – pisała Piekarska
– ośmioklasówka do Łężycy wróciła. Nie wróciło niestety wyposażenie szkolnych
gabinetów. Nawet to, które latami gromadził nieżyjący już nauczyciel biologii
Otton Tomaszewski9.
Los szkoły w podzielonogórskiej Łężycy był jednak przesądzony. 20 czerwca 1997 r. odbyło się w niej ostatnie zakończenie roku szkolnego. Z dniem
1 września 1997 r. szkoła przestała istnieć. Ośmioro dzieci rodzice przenieśli
do Szkoły Podstawowej nr 13 w Zielonej Górze. Pozostali uczniowie rozpoczęli
naukę w nowo wybudowanej szkole w Przylepie. Likwidacja funkcjonującej
przez pięćdziesiąt dwa lata łężyckiej podstawówki była dotkliwym ciosem dla
mieszkańców. Integrujące wieś centrum kulturalne przestało istnieć.
7
Kopia pisma w: Kronika szkoły w Łężycy za lata 1994-1997.
„Gazeta Lubuska”, 22-23 marca (sobota-niedziela) 1997.
9
Ibidem.
8
244
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
D/ Edukacja dzieci po likwidacji miejscowej szkoły
1 września 1997 r. dzieci z Łężycy rozpoczęły naukę w Publicznej Szkole Podstawowej w Przylepie. Od roku szkolnego 1999/2000 dzieci starsze zaczęły
uczęszczać do Publicznego Gimnazjum w Przylepie. W celu zapewnienia dowozu uczniów spoza Przylepu Urząd Gminy zakupił autobusy. Dzieje obu
placówek ujęte skrótowo przedstawiają się następująco.
P ubl ic z n a Sz ko ł a Po d s t awow a
i m . J a n a B r z e c h w y w P r z y l e p i e 10
Na mocy Ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty prowadzenie szkół
podstawowych przeszło do obowiązkowych zadań własnych gmin. 1 stycznia
1992 roku Rada Gminy Zielona Góra przejęła organizację szkolnictwa na terenie
gminy. Podjęto wtedy decyzję o budowie w Przylepie dużej nowej szkoły, gdyż
w miejscowym poniemieckim budynku szkolnym ze względu na ciasnotę dzieci
musiały uczyć się na zmiany. 2 października 1993 r. został wmurowany kamień
węgielny pod budowę nowego obiektu. Po czterech latach, 1 września 1997 r.,
odbyła się uroczysta inauguracja nowego roku szkolnego, w której wzięły udział
również dzieci z Łężycy. Nowa szkoła była początkowo ośmioklasową placówką
oświatową, w której uczyły się dzieci w dwóch etapach edukacyjnych (klasy I-III
i IV-VIII). Funkcjonowały w niej również dwa oddziały przedszkolne. Dyrektorem szkoły została Krystyna Chmielarczyk, a wicedyrektorem Barbara Triczka.
W związku z reformą oświatową w 1999 r. w części budynku szkoły zostało
zorganizowane Publiczne Gimnazjum, w którym naukę kontynuowali absolwenci
klas szóstych. Od roku szkolnego 2001/2002 placówka kształciła uczniów klas 0-VI.
W roku szkolnym 2003/2004 nowym dyrektorem szkoły został Waldemar
Dejnega, zaś wicedyrektorem Mirosława Zdanowicz. Placówka kontynuowała
tradycje szkoły z lat poprzednich. Jednocześnie rozwijano ofertę edukacyjną
dla uczniów, m.in. wprowadzono do nauczania od klasy pierwszej języki obce
i informatykę oraz nawiązano kontakty ze szkołami niemieckimi.
20 października 2004 r. podpisano umowę o współpracy partnerskiej ze
szkołą w Altdöbern. W ramach tej współpracy uczniowie, rodzice i nauczyciele
obu szkół mają okazję do spotkań i porównywania systemów oświatowych
Polski i Niemiec. W roku 2005 uczniowie klas IV, dzięki dofinansowaniu
Polsko-Niemieckiej Współpracy Młodzieży, nawiązali współpracę ze swoimi
rówieśnikami z Neuzelle.
10
Wykorzystano zdjęcia oraz informacje o szkole zawarte w: T. Ch. [Tomasz Chmielarczyk], Historia szkoły,
http://www.pspprzylep.edu.pl//index.php?option=com_content&task=view&id=41&Itemid=41[01.11.2013].
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
245
Publiczna Szkoła Podstawowa im. Jana Brzechwy
oraz Publiczne Gimnazjum im. Króla Bolesława Chrobrego w Przylepie.
Fot. http://przylep.edu.pl/historia-szkoly [01.11.2013]
Podejmowano kolejne inwestycje, których celem było lepsze dostosowanie
pomieszczeń do potrzeb szkoły. W roku 2002 został oddany do użytku dodatkowy budynek, w których znalazły się pomieszczenia dwóch klas oraz siedziba
filii Gminnej Biblioteki Publicznej. W 2004 roku przebudowano część holu
głównego, uzyskując pracownię na 10 stanowisk komputerowych. Dostosowano
jedno z pomieszczeń na gabinet logopedy szkolnego, odnowiono hol główny
szkoły i salkę gimnastyczną. Od września 2005 r. uczniowie korzystają z profesjonalnie wyposażonej sali oraz z dodatkowych sal do ćwiczeń korekcyjnych.
W roku 2005 w szkole uczyło się 314 uczniów w 14 oddziałach. Zatrudnionych
było 28 nauczycieli, wielu spośród nich posiadało kwalifikacje do nauczania co
najmniej dwóch przedmiotów i kwalifikacje specjalistyczne (oligofrenopedagogika, socjoterapia). W szkole było 10 sal lekcyjnych, pracownia komputerowa, sala
gimnastyczna, gabinet pielęgniarki, logopedy i pedagoga szkolnego.
Ważnym wydarzeniem dla uczniów i nauczycieli było nadanie szkole imienia Jana Brzechwy przez Radę Gminy Zielona Góra. Uroczystość odbyła się
19 kwietnia 2005 r.
W roku szkolnym 2006/2007 została otwarta pierwsza klasa integracyjna. Kontynuowano współpracę z zaprzyjaźnionymi szkołami niemieckimi
z Altdöbern i Neuzelle. Przystąpiono również do projektu „Szkoła Równych
Szans”, współfinansowanego przez Europejski Fundusz Społeczny oraz przez
Ministerstwo Edukacji Narodowej. Projekt szkoły w Przylepie, zatytułowany
„Mój region moją Małą Ojczyzną”, ma na celu wyrównanie szans edukacyjnych
246
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Sztandar Publicznej Szkoły Podstawowej im. Jana Brzechwy
w Przylepie
dzieci z terenów wiejskich. Projekt ten zajął pierwsze miejsce spośród innych
projektów nadesłanych z województwa lubuskiego.
W roku szkolnym 2011/2012 zaczęła funkcjonować w szkole klasa sportowa
o profilu tańca sportowego. W roku szkolnym 2013/2014 dyrektorem szkoły
została Mirosława Zdanowicz, a wicedyrektorem Tomasz Chmielarczyk.
Publiczne Gimna zjum
i m . K r ó l a B o l e s ł a w a C h r o b r e g o w P r z y l e pi e 11
W myśl kolejnej reformy polskiego systemu oświaty od roku 1999 dwustopniowy system szkolnictwa zaczęto przekształcać w strukturę trzystopniową.
W miejsce ośmioletniej szkoły podstawowej wprowadzono sześcioletnią szkołę
podstawową i trzyletnie gimnazjum. Publiczne Gimnazjum w Przylepie rozpoczęło swą działalność 1 września 1999 roku. Organizacją i przygotowaniem
kadry oraz bazy zajął się mgr Witold Towpik, który przyjął obowiązki dyrektora
gimnazjum. Funkcję tę sprawuje do dziś.
W pierwszym roku istnienia placówki w 4 oddziałach uczyło się 92 uczniów
z Przylepu oraz okolicznych miejscowości: ze Stożnego, Jan, Zawady, Krępy
i Łężycy. Nauczyciele i uczniowie mieli wówczas do dyspozycji m.in. dobrze
wyposażone pracownie: informatyczną, historyczno-geograficzną i biologiczno-chemiczną.
W roku szkolnym 2001/2002 placówka posiadała 9 w pełni wyposażonych
gabinetów lekcyjnych. Gimnazjum liczyło wówczas 227 uczniów i 23 nauczycieli,
nieustannie doskonalących swój warsztat pracy. Podobna sytuacja kadrowa
utrzymywała się w następnych latach.
11
Dzieje i funkcjonowanie szkoły omówiono na podstawie: http://przylep.edu.pl/historia-szkoly [01.11.2013].
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
247
2 września 2005 roku odbyła się uroczystość nadania szkole imienia Króla
Bolesława Chrobrego. Gimnazjum otrzymało również sztandar ufundowany
przez Gminę Zielona Góra i Radę Rodziców. Tego samego dnia została otwarta
sala gimnastyczna służąca uczniom z gimnazjum i szkoły podstawowej.
W ciągu kilkunastu lat istnienia szkoły grono pedagogiczne dążyło do coraz
lepszego realizowania funkcji dydaktycznych oraz opiekuńczo-wychowawczych.
W godzinach funkcjonowania szkoły dostępna jest dla uczniów i nauczycieli
biblioteka publiczna. Do dyspozycji uczniów jest pedagog szkolny. Uczniowie
dojeżdżający spoza Przylepu mogą korzystać ze świetlicy szkolnej. Bogata jest
oferta zajęć pozalekcyjnych: kółka przedmiotowe, językowe, sportowe, zespół
wokalno-muzyczny, kabaret.
Gimnazjaliści mają możność
uczestniczenia w licznych imprezach,
np. w obchodach Światowego Dnia
Walki z AIDS, Gminnym Konkursie
Ekologicznym, Sportowej Lidze Gimnazjalnej, a także w wycieczkach organizowanych przez nauczycieli. Dzięki
zainicjowanej w 2003 r. współpracy
z zagranicznymi partnerami uczniowie
obywali podróże również do Niemiec
i Danii.
Sztandar Publicznego Gimnazjum im. Króla
Szkoła na stałe współpracuje z MięBolesława Chrobrego w Przylepie
dzyszkolnym Centrum Edukacji i Informacji Europejskiej, uczestnicząc
w różnych projektach i debatach związanych z funkcjonowaniem Unii Europejskiej. Na tym gruncie został także stworzony projekt „Szkoła Marzeń” –
najpoważniejsze zadanie edukacyjne finansowane przez wspólnotę europejską.
Od początku istnienia placówki realizowana jest innowacja pedagogiczna
w postaci lekcji Kształcenia Obywatelskiego w Szkole Samorządowej. Zajęcia
prowadzone są metodami aktywnymi i uwieńczone coroczną wizytą w Sejmie
i w Senacie RP.
Od momentu powstania szkoły bardzo dobrze układa się współpraca ze
środowiskiem lokalnym, między innymi z OSP Przylep, OSP Zawada, Klubem
Piłkarskim z Przylepu, Radą Sołecką z Przylepu i Zawady. Uczniowie aktywnie
włączają się do udziału w imprezach środowiskowych. Szkoła jest organizatorem
corocznego festynu rodzinnego, który zbliża placówkę z mieszkańcami Przylepu.
248
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
*
Gmina Zielona Góra wyróżnia się osiągnięciami w dziedzinie rozwoju oświaty, propagowaniu wysokich standardów edukacyjnych i budowaniu podstaw
gospodarki wiedzy na poziomie lokalnym. W 2013 r. otrzymała wyróżnienie
„Samorządowy Lider Edukacji”. Ze względu na rangę ekspertów decydujących
o jego przyznaniu, jest to wyjątkowe wyróżnienie. Program współorganizuje
Fundacja Rozwoju Edukacji i Szkolnictwa Wyższego. Natomiast akredytacji
samorządów dokonuje komisja wybitnych przedstawicieli polskiej nauki pod
kierunkiem prof. dr. hab. Dariusza Rotta, członka prezydium Rady Głównej
Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
Wójt Gminy Mariusz Zalewski oprócz certyfikatu, potwierdzającego pozytywny wynik akredytacji, odebrał dodatkowe wyróżnienie Primus, przyznawane
samorządom, które uzyskują najwyższą liczbę punktów przyznanych przez
recenzentów zasiadających w komisji konkursowej.
W III edycji Ogólnopolskiego Programu Certyfikacji Gmin i Powiatów Rzeczypospolitej Polskiej „Samorządowy Lider Edukacji” wyróżniono 52 samorządy
z całego kraju, które mogą pochwalić się sukcesami i innowacyjnymi działaniami w sferze rozwoju edukacji. Wyniki ogłoszono podczas gali finałowej, która
Wójt gminy Zielona Góra – Mariusz Zalewski odbiera nagrodę „Samorządowy Lider
Edukacji” (Fot. http://www.gminazg.pl/asp/pl_start.asp?typ=13&menu=6&artykul=120&akcja=artykul).
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
249
Gmina Zielona Góra – Samorządowy Lider Edukacji
odbyła się 27 listopada 2013 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie12.
12
Informacja przytoczona za: http://www.gminazg.pl/asp/pl_start.asp?typ=13&menu=6&artykul=120&akcja=artykul. Gmina stwarza dogodne warunki dla rozwoju społecznych inicjatyw edukacyjnych. Jednym
z przejawów tego rodzaju inicjatyw jest utworzenie na terenie Czarkowa żłobka „A Kuku”.
250
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
6. Życie kulturalne
W Łężycy życie kulturalne budziło się powoli. Po osiedleniu się pierwszych
osadników głównymi instytucjami je kształtującymi stały się szkoła oraz założona w listopadzie 1945 r. organizacja ZMW „Wici”, a w późniejszym nieco
okresie – Straż Pożarna.
Łężycka jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej (1953). Fot. ze zbiorów Kazimiery
Rasińskiej
Początkowo szkoła niezbyt efektywnie mogła realizować zadania kulturotwórcze z powodu – wspomnianej tu już uprzednio – ciągłej zmiany kierownictwa i nauczycieli. Głównymi inicjatorami życia kulturalnego stali się
więc młodzi „Wiciowcy”. Edward Chamera w swych wspomnieniach tak oto
charakteryzował ich pracę:
Od początku powstania koła „Wici” rozwinęliśmy działalność oświatowo-kulturalną. W pierwszym okresie zebrania odbywaliśmy w budynku szkolnym. Z chwilą
wyjazdu mieszkańca z Grodziska, który w budynku, gdzie mieściła się sala widowiskowa, prowadził restaurację, adaptowaliśmy ją na świetlicę. W późniejszym
okresie pomieszczeniu temu nadaliśmy nazwę Domu Ludowego1.
W Domu Ludowym co jakiś czas odbywały się zabawy, z których dochód
był przeznaczany na różne cele społeczne.
1
E. Chamera, Aby ziemia ta była wydajniejsza, [w:] Mój dom nad Odrą. Pamiętniki i wspomnienia członków
organizacji młodzieżowych Ziemi Lubuskiej, t. 6, Zielona Góra 1983, s. 48.
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
251
Bolesław Tur wypoczywa przy dźwiękach gramofonu. Fot. ze zbiorów Grażyny Sobierajskiej
W 1946 r. przy kole „Wici” powstał amatorski zespół teatralny. W scenariusze
wystawianych sztuk, wśród których notabene nie było zbyt dużego wyboru,
młodzież zaopatrywała się w księgarni w Zielonej Górze, a nawet w Poznaniu.
Swe występy łączyła ona z organizacją zabaw tanecznych. W latach 1946-1948
koło teatralne „Wiciowców” zaprezentowało m.in. następujące sztuki: Muchy
Kleparskie, Okno w lesie, Pieją koguty, Pan Zagłoba powrócił. Młodzież łężycka
jeździła z występami do okolicznych wsi rowerami i furmankami. Sztuki przez
nią grane oglądano w Przylepie, Czerwieńsku, Starym Kisielinie, Chynowie,
Nietkowie i Laskach. Młodzi „Wiciowcy” sami reżyserowali wystawiane przez
siebie spektakle, pomocy udzielała im mieszkanka Łężycy Janina Nowak.
Dzięki jej fachowym poradom poziom granych sztuk najzupełniej przyzwoity2.
Pieniądze uzyskane z występów zespołu teatralnego młodzież przeznaczała
na zakup książek do biblioteki, sprzętu świetlicowego, materiałów na stroje
do poszczególnych sztuk i na inną działalność oświatowo-kulturalną. Z części
uzyskanych środków ufundowała sztandar swej organizacji3.
Łężyccy „Wiciowcy” nawiązali ścisłą współpracę z kołami młodzieżowymi
działającymi w sąsiednich wsiach, a zwłaszcza z kołem przylepskim. Ponieważ
odległość miedzy miejscowościami była niewielka, na spotkania wyruszano pieszo, grupowo, ze śpiewem na ustach. Wycieczki takie organizowano w sobotę po
2
3
Ibidem.
Ibidem.
252
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
pracy lub w niedzielę. Podczas spotkań omawiano działalność poszczególnych
organizacji, organizowano zabawy, uczono się piosenek i gier towarzyskich.
W jedną z czerwcowych niedziel 1947 r. w Łężycy zorganizowano duże
spotkanie integracyjne. Tak oto opisał je Edward Chamera:
Na zaproszenie naszego koła […] do Łężyc przybyła młodzież z sąsiednich kół
„Wici” z Przylepu i Płot wraz ze sztandarami, przybywali przedstawiciele z Poznania, Zielonej Góry i gminy Czerwieńsk. Przed Domem Ludowym zgromadzili się
wszyscy mieszkańcy wsi wraz z dziećmi. Członkowie „Wici” wystąpili w strojach
organizacyjnych, w białych koszulach i zielonych krawatach. Po akcji wręczenia
sztandaru i otwarcia Domu Ludowego, w sali widowiskowej zaproszeni goście
wygłosili przemówienia. Następnie, przygotowane przez członków koła, odegrano przedstawienie teatralne, po czym rozpoczęła się zabawa ludowa. Na wolnym
powietrzu odbył się festyn ludowy połączony z loterią fantową, strzelaniem z wiatrówki i wchodzeniem na słup4 .
Działalność młodzieżowych aktywistów nie zawsze spotykała się ze zrozumieniem władz. W 1946 r. władze gminy usiłowały zabrać jedyne poniemieckie
pianino, które było wykorzystywane przez młodzież łężycką do pracy świetlicowej. Na szczęście „Wiciowcy” dysponowali zezwoleniem na dysponowanie tym
cennym instrumentem, które wydane było przez Wydział Kultury Starostwa.
Mniej szczęścia mieli młodzieżowi działacze wówczas, gdy ze zdewastowanego przez szabrowników poniemieckiego baraku zabrali cztery płyty tekturowe
z przeznaczeniem na urządzenie sceny. Za ten czyn jeden z tych działaczy
otrzymał zaoczny wyrok Sądu Powiatowego: dwa lata w zawieszeniu za zniszczenie baraku. Znakiem czasu było to, że nikt w tej sprawie nie był wzywany
na rozprawę5.
W 1947 r. Edward Chamera wespół z Pawłem Szańczukiem pożyczyli od
swych rodziców pieniądze, za które kupili przechodzony projektor filmowy.
Ładowali sprzęt na rowery i w niedziele oraz wieczorami w dni powszednie
jeździli od wsi do wsi wyświetlać filmy. Opłata za bilet wstępu była symboliczna,
ponieważ nie było możliwości wypożyczania dobrych filmów o formacie 8 mm.
W związku z tym frekwencja nie zawsze dopisywała. Młodzieńcy uzyskane
środki przeznaczali na utrzymanie biura Zarządu Powiatowego ZMW „Wici”6.
Ich kino objazdowe nie funkcjonowało jednak zbyt długo.
4
Ibidem, s. 49.
Ibidem, s. 50.
6
Ibisem, s. 51.
5
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
253
Jak wspominaliśmy, w połowie lat pięćdziesiątych centrum kulturalnym
wsi stała się dobrze zarządzana przez Zofię Bucholską szkoła. Placówka aż do
chwili jej likwidacji organizowała wiele imprez dla dzieci i młodzieży oraz dla
dorosłych. Do cyklicznych przedsięwzięć należała organizacja obchodów Dni
Oświaty, Książki i Prasy, Święta Rewolucji Październikowej, Pierwszego Maja,
Pierwszego Dnia Wiosny, Dnia Nauczyciela, Dnia Strażaka, Dnia Wojska Polskiego, Dnia Kobiet, Dnia Dziecka, Dnia Matki, Mikołajek, a w późniejszym
okresie Andrzejek oraz Hubertusa (św. Huberta, patrona myśliwych, którzy
– stowarzyszeni w Kole Łowieckim „Dąb” – byli hojnymi sponsorami szkoły).
W połowie lat pięćdziesiątych kierowniczka szkoły znakomicie rozwinęła
działalność biblioteczną. W roku szkolnym 1956/1957 prowadzona przez nią
biblioteka liczyła 674 woluminy. W roku 1956 Z. Bucholska przychyliła się do
wniosku kierownika kina wiejskiego w Przylepie, aby filmy były wyświetlane
w budynku szkolnym. Projekcje odbywały się w każdy piątek w godzinach
wieczornych.
13 października 1959 r. szkoła zakupiła za kwotę 9000 zł (którą uzyskano
głównie z tytułu organizacji zabaw tanecznych) czeski telewizor „Astra”. Dwa
razy w tygodniu – w czwartek i w niedzielę – w szkole odbywały się seanse dla
dorosłych. Cieszyły się one dużą popularnością. Niestety, telewizor – o czym
już wzmiankowaliśmy – często się psuł. W ciągu dwóch lat czterokrotnie
musiano go oddawać do naprawy.
8 września 1963 r. odbyły się w Łężycy pierwsze od 18 lat (tj. od r. 1945)
dożynki. Nadano im szczególnie uroczystą oprawę, gdyż miały one charakter
dożynek gromadzkich. W roli gospodarzy wystąpili: ówczesny przewodniczący
GRN w Czerwieńsku Wojciech Kulczyński, sołtys Łężycy Michał Bokła, prezes
miejscowego Kółka Rolniczego Władysław Żurański oraz Franciszek Budzyń.
Miesiąc później, 8 października 1963 roku, otwarto tzw. klubokawiarnię.
Placówka, w której młodzież oraz ludzie dorośli spędzali wolny czas, czynna
była do godziny 22.00. Rada Klubu (przewodniczący J. Jasiński, członkowie:
Z. Bucholska, M. Morda i F. Budzyń) ustaliła, że dzieci mogą przebywać
w pomieszczeniach klubowych wyłącznie do 18.00. W 1967 r. dodatkowo
uruchomiono „Zielony Klub”.
W lutym 1963 r. założone zostało koło Związku Młodzieży Wiejskiej. Utworzono je w miejsce wcześniej działającego ZMW „Wici”, które pod koniec lat
pięćdziesiątych wytraciło swoją aktywność. Zapisało się ok. 40 członków.
Młodzież powróciła do tradycji wystawiania sztuk teatralnych. Powstał teatr amatorski, który prowadził aktor Teatru Zielonogórskiego Włodzimierz
254
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Kaniowski. Do historii przeszły przedstawienia realizowane przez młodzież
w strojach i rekwizytach wypożyczonych z teatru. Pierwszym spektaklem,
którą wystawiono w r. 1970, była sztuka Gabrieli Zapolskiej Moralność pani
Dulskiej. Następnie przygotowano Śluby panieńskie Aleksandra Fredry, a także
spektakl Wujaszek z Ameryki. Związek Młodzieży Wiejskiej przetrwał jeszcze
kilka lat, aktywnie działając i odnosząc znaczne sukcesy.
W kwietniu 1964 r. we wsi zawiązało się Koło Towarzystwa Przyjaciół Dzieci
(TPD). Zapisało się do niego 56 osób. Członkowie Koła w centralnej części
wsi wyrównali teren i urządzili od podstaw plac zabaw.
Aktywnie działał punkt biblioteczny, w którym prowadzone były liczne
prelekcje, odczyty oraz kursy specjalistyczne dla gospodyń wiejskich i rolników.
W latach siedemdziesiątych Łężyca zasłynęła z działalności dziecięcego
Teatru Lalkowego. W maju 1973 r. we wsi zorganizowany został Powiatowy
Przegląd Teatrów Lalkowych. Kierowany przez Krystynę Chmielarczyk zespół
„Wesołe zuchy” otrzymał główną nagrodę.
Lata siedemdziesiąte to również okres aktywnej działalności koła Koła
ZMW. Jego członkowie inicjowali różnego rodzaju imprezy, np. co roku przygotowywali „scenki nocy świętojańskiej”, które odbywały się nad jeziorem
w Droszkach. Organizowali m.in. Dzień Działacza Kultury, Dzień Matki
oraz wiele akademii z okazji okolicznościowych świąt. Dużym wyróżnieniem
dla Koła było otrzymanie w 1973 r. Złotej Honorowej Odznaki. Jej wręczenie
odbyło się w dniu obchodów 10-lecia Klubu Książki i Prasy „Ruch”, który
powadziła Jadwiga Marzyńska. Umiała ona nawiązać kontakt z młodymi ludźmi, potrafiła ich zrozumieć i zachęcić do ciekawej pracy. Członkowie ZMW
dbali o należyty wygląd Klubu oraz świetlicy wiejskiej. Odnawiali budynki
i pomieszczenia w czynie społecznym, traktując je jako miejsce odpoczynku
i spotkań towarzyskich. Młodzież brała również czynny udział przy żniwach,
uczestnicząc w bardzo popularnej akcji „Każdy kłos na wagę złota”. Wyróżnieniem dla łężyckiego Koła było powołanie jego przewodniczącej – Cecylii
Kukuć (z d. Czarna) – na delegata I Zjazdu ZSMW, który odbył się w Warszawie 28 kwietnia 1976 r.7
W okresie 1984-1988 spadła wydatnie ranga świetlic i klubów wiejskich. Niemniej
w Łężycy działały one prężnie. W tym czasie wyróżniał się też zespół „Promyczek”,
który za swój występ w Ogólnopolskim Konkursie Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa – Książka – Ruch” zdobył II nagrodę Prezesa RSW.
7
Plan odnowy miejscowości Łężyca na lata 2011-2018, nasza-lezyca.pl/docs/POM.pdf, s. 32 [20.11.2013].
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
255
W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych bardzo aktywnie działało
w Łężycy Koło Gospodyń Wiejskich. Jego wieloletnią przewodniczącą była
Maria Morda.
W r. 1989 została utworzona w Łężycy filia Biblioteki Gminnej. Zlikwidowano natomiast zasłużoną dla rozwoju kultury wiejskiej jednostkę Ochotniczej
Straży Pożarnej.
W latach dziewięćdziesiątych Łężyca zasłynęła z zespołu śpiewaczego, prowadzonego przez Annę Fediuk – nauczycielkę muzyki ze szkoły w Drzonkowie.
W uznaniu za zaangażowanie w życie kulturalne gminy zespół ten otrzymał
honorową nazwę „Łężyczanki” .
W 1995 r. Łężyca stała się miejscowością znaną w całej Polsce za sprawą występu Mirosławy i Zbigniewa Kornalewiczów w III edycji największego show
telewizyjnego tego okresu – konkursu Czar Par. 25 marca 1995 r. małżeństwo
Kornalewiczów zakwalifikowało się na drugim miejscu do eliminacji finałowych. Mirosława Kornalewicz pracowała wówczas jako nauczycielka Szkoły
Podstawowej nr 1 w Zielonej Górze, zaś jej mąż Zbigniew, którego dziadek i ojciec przybyli do Łężycy z Drohobycza, zatrudniony był w policji. Do III edycji
zgłosiło się 1500 par, spośród nich wyłoniono najpierw 300 małżeństw, z czego
do eliminacji końcowych dostało się 50 par. 2 września 1995 łężycka para znalazła
się w gronie 20 ćwierćfinalistów konkursu. W ramach prowadzonego przez
Krzysztofa Ibisza teleturnieju, który „elektryzował” całą Polskę, brali udział
w zmaganiach polegających m.in. na ustawianiu namiotu, wymienianiu wad
partnera, wykazaniu się znajomością „alfabetu” żeglarskiego, rozpoznawaniu
partnera po nogach (Czyje nogi?), rozpoznawaniu autorów obrazów (Kto jest
autorem obrazu?). W listopadzie po rozgrywkach półfinałowych Kornalewiczowie znaleźli się w gronie 5 par, które dostały się do finału. 30 grudnia rozegrała
się druga część konkursu finałowego. Łężycka para ulokowała się na drugim
miejscu, m.in. popełniając tylko jeden błąd w krótkim dyktandzie:
Właśnie wychynęła zza pejzażu z watahą dżygitów w zwarzonych mrozem chaszczach,
kiedy puściła pętelka i pękł szew tiulowej bluzki, wskutek czego nieopatrznie wynurzył
się jej hojnie wyposażony dekolt.
27 stycznia 1996 r. odbyła się trzecia, ostatnia część finału. Mirosława i Zbigniew Kornalewiczowie uzyskali ex aequo pierwsze miejsce wespół z Renatą
i Dariuszem Maronami z Krakowskiego. W tej sytuacji zarządzono dogrywkę.
Przed przystąpieniem do niej obie pary publicznie zadeklarowały, że bez względu
256
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
na wynik po finale podzielą się równo nagrodami. Powoływały się przy tym
na przyjaźń, która połączyła je przez rok wspólnych wyjazdów do Warszawy
na kolejne etapy zmagań. Konkurs wygrali Kornalewiczowie. Ciesząc się ze
zwycięstwa, laureaci powtórzyli wcześniejszą deklarację, że nagrody sprzedadzą,
a pieniędzmi się podzielą. Na kilka miesięcy Kornalewiczowie i Maronowie
stali się symbolem bezinteresownej przyjaźni. Kornalewiczowie nie wywiązali
się jednak z publicznie złożonego przyrzeczenia. Maronowie skierowali pozew
do sądu. Sprawa wywołała narodową debatę. Jedni podzielali stanowisko
Kornalewiczów, inni wytykali ich palcami.
Nawiasem mówiąc, po latach śladami Mirosławy i Zbigniewa Kornalewiczów poszedł ich syn – Robert. Wystąpił on w czwartej edycji prowadzonego
przez Krzysztofa Ibisza teleturnieju „Bar”. Sukcesu rodziców jednak nie powtórzył.
Powracając do głównego wątku rozważań, prześledźmy inne wydarzenia,
które zapisały się w kalendarium kulturalnym Łężycy. Przenieśmy się myślą
do roku 1996. We wrześniu tego roku w podzielonogórskiej wsi zorganizowane
zostały Dożynki Gminne. Miały one bardzo uroczystą oprawę. Uwagę zwracała wspaniała dekoracja ołtarza polowego, imponował także bardzo bogaty
program uroczystości.
Zespół Folklorystyczny „Łężyczanki” brał udział w Spotkaniach Kapel
i Zespołów Śpiewaczych i zdobył tu wyróżnienie. W grudniu 1996 r. łężycka
szkoła współuczestniczyła w organizacji wspaniałego Misterium Wigilijnego.
W r. 1997 zlikwidowana została szkoła. Nastąpiła trwająca ponad dekadę
stagnacja w rozwoju kulturalnym wsi.
W r. 2009 mieszkańcy Łężycy – o czym pisaliśmy już we wcześniejszych fragmentach opracowania – wznieśli pomnik upamiętniający ofiary mordów dokonanych
przez OUN-UPA i rozpoczęli organizację cyklicznych uroczystości ku czci Rodaków pomordowanych przez ukraińskich nacjonalistów na Kresach Wschodnich
II Rzeczypospolitej. W tym samym roku na dożynkach powiatowych rada sołecka
Łężycy wzięła udział w tradycyjnym konkursie na najpiękniejszy wieniec dożynkowy. Wykonany przez nią wieniec, wyróżniający się zarówno koncepcją,
jak też wykonaniem, zdobył 2 miejsce w powiecie.
Znaczne ożywienie w życiu kulturalnym Łężycy nastąpiło w wyniku prężnej
działalności powołanego do życia w r. 2011 Stowarzyszenia „Nasza Łężyca”.
Zarząd tego Stowarzyszenia stanowią: Jolanta Rabęda – prezes, Maciej Kozłowski – wiceprezes, Ryszard Stachowiak – sekretarz. Członkowie „Naszej
Łężycy” przygotowali Plan odnowy miejscowości i zgodnie z jego założeniami
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
257
realizują szereg interesujących projektów. Dzięki dużej aktywności radnego
Łężycy – Krzysztofa Wołczyńskiego – i jego ścisłej współpracy z władzami
Stowarzyszenia udało się zorganizować wiele interesujących imprez, m.in.:
–– 14 kwietnia 2011 r. odbył się uroczysty finał gminnego konkursu plastycznego poświęconego polskim tradycjom wielkanocnym. Wzięła w nim udział
rekordowa liczba uczestników, m.in. uczniowie szkół podstawowych i gimnazjalnych, przedszkola, świetlice, biblioteki, Rady Sołeckie, Ochotnicza
Straż Pożarna, koła plastyczne, Kluby Seniora i Koła Gospodyń Wiejskich.
Na konkurs zgłoszono blisko 230 prac, wśród których znalazły się palmy,
stroiki, koszyki, wianki, zające i kurczaki, haftowane obrusy i serwety,
ozdoby wielkanocne, pisanki i kraszanki, a także świąteczne wypieki (babki,
mazurki, zdobione ciasteczka). Laureaci wykazali się olbrzymią inwencją.
Palmy sięgały do sufitu, a niektóre nie mieściły się w świetlicy. Koszyki,
jajka i ozdoby wykonano najrozmaitszymi technikami plastycznymi, wypieki kunsztownie przyozdobiono. Laureaci otrzymali pamiątkowe dyplomy
i nagrody książkowe8.
–– 20 kwietnia 2013 r. zorganizowana została I Wystawa Psów Nierasowych.
Zaprezentowały się różne zwierzaki, bardziej lub mniej rasowe. Wszelkiej
maści kundelki zdobywały nagrody w różnych konkurencjach. Liczył się
nie tylko wygląd, ale także umiejętności i urok osobisty. W trakcie wystawy
odbyły się pokazy psów prezentowane przez zawodowych trenerów, m.in.
swoje umiejętności pokazały psiaki z Ośrodka Szkolenia Zwierząt „Psia Sfora” ze Stożnego oraz Grupy Ratownictwa Specjalnego. Duże zainteresowanie
wzbudziła też labradorka Fiona z Ośrodka Terapii i Edukacji Kynologicznej
HUAN z Siedliska. Nad bezpieczeństwem wystawy czuwali wolontariusze
ze Straży Ochrony Zwierząt z Zielonej Góry. Lekarz weterynarii Anna
Jastrzębska z Przychodni Weterynaryjnej „Amicus” przeprowadzała szczepienia zwierząt, które nie mogły wylegitymować się aktualnymi wpisami
w książeczkach zdrowia9.
Stowarzyszenie „Nasza Łężyca” zorganizowało kilka festynów i wspólnych
zabaw przy ognisku np. w ramach Święta Ziemniaka czy z okazji rozpoczęcia
wakacji. Stowarzyszenie to dopomaga też przy przygotowaniach uroczystości
organizowanych przez Urząd Gminy np. z okazji Dnia Seniora.
8
Zob. na ten temat: W. Radczyc, Wielkanoc w tradycji polskiej, „Gmina Zielona Góra. Informacje” 2011,
nr 13 (kwiecień), s. 4.
9
Zob. A. Kozakiewicz, I Wystawa Psów Nierasowych w Łężycy, „Gmina Zielona Góra. Informacje” 2013,
nr 37 (maj), s. 9.
258
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Uczestnicy wystawy. Źródło: „Gmina Zielona Góra. Informacje” 2013, nr 37
W Łężycy prężnie działa biblioteka prowadzona przez Małgorzatę Makowską. Do spektakularnych osiągnięć tej placówki należy m.in.
–– Rozpisanie z okazji setnej rocznicy urodzin Czesława Miłosza konkursu polegającego na plastycznej interpretacji wybranych dzieł pisarza. Finał tego konkursu powiązany z prezentacją zgłoszonych prac odbył się 24 listopada 2011 r.
–– Zorganizowanie 3 kwietnia 2013 r. wystawy pt. Łężyca, przygotowanej
przez Klub FOTOOKO, działający przy Uniwersytecie Trzeciego Wieku
w Zielonej Górze. Fotograficy przedstawili zdjęcia wsi wykonane w czasie
zorganizowanego w tym celu pleneru. Swoje prace zaprezentowali: Teresa
Brandyk, Krystyna Filmanowicz, Maria Grecka, Janina Komorowska, Barbara Konarska, Ewa Kwaśniewicz, Krystyna Nawrocka, Hanna Nowicka,
Bolesław Polarczyk oraz Włodzimierz Włodarczak. W trakcie otwarcia
wystawy kierownik Klubu – Bolesław Polarczyk powiedział:
Będąc na plenerze w Łężycy chcieliśmy uchwycić i sfotografować miejsca charakterystyczne dla miejscowości. Chcieliśmy pokazać je tym, którzy ją znają, ale i tym, którzy
bywają tutaj tylko przejazdem. Jeżeli zdecydują się na obejrzenie naszych zdjęć, może
pójdą i poszukają przedstawione na nich miejsca, żeby je sobie obejrzeć10.
Komisarz wystawy Paweł Janczaruk zdecydował, że zdjęcia będą czarno-białe. Okazało się to strzałem w dziesiątkę. W czasie otwarcia wystawy P. Janczaruk podkreślił, że ekspozycję można traktować jako dokument, bo na pewno
niektóre sfotografowane obiekty niebawem przestaną istnieć11.
Miłym akcentem był występ zespołu „Bolero” z Kisielina prowadzonego
przez Mirosławę Branicką-Polarczyk 12.
10
http://www.utw.zgora.pl/klubyizespoly/fotooko/1079 [20.11.2013].
Ibidem.
12
Ibidem.
11
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
259
Wystawa „Łężyca” w bibliotece. Źródło: http://www.mmzielonagora.
pl/fotogaleria/zdjecie-fotooko-w-lezycy-7#photo [20.11.2013]
–– Zorganizowanie otwartej 13 maja 2013 r. autorskiej wystawy fotografii Bogumiły Hyli-Dąbek, zatytułowanej Privit, Lviv. B. Hyla-Dąbek podziękowała
Pawłowi Janczarukowi za znakomity pomysł zaprezentowania fotografii ludzi
lwowskich, a nie – jak mogłoby się wydawać na podstawie tytułu wystawy –
zabytków tego pięknego miasta. O samym mieście Autorka powiedziała:
To miasto nieprawdopodobnie przyciąga. Kto je raz zobaczy, a jest wrażliwy na piękno, na pewno tam wróci. Zabytkowe budowle, liczne ślady polskości i niespotykana
atmosfera, którą tworzą jego mieszkańcy oraz liczni turyści. Lwowska Starówka tętni
życiem. Tam ludzie się bawią, tańczą, śpiewają, obdarowują się kwiatami, lizakami,
które roznoszą pięknie ubrane kwiaciarki. Wydaje się, że Lwów nigdy nie zasypia.
Do Lwowa pojechałam po raz pierwszy w roku 2005. Nie mam kresowych korzeni,
urodziłam się po wojnie na Ziemi Lubuskiej, więc mój wyjazd nie był wycieczką
sentymentalną. A jednak, gdy zobaczyłam to miasto, gdy poczułam jego atmosferę,
wiedziałam, że jest to miłość od pierwszego wejrzenia 13.
–– Włączenie się do zainicjowanej w 2012 r. przez prezydenta Bronisława Komorowskiego ogólnopolskiej akcji publicznego czytania największych polskich
dzieł literackich, zatytułowanej Narodowe Czytanie. W ramach tej akcji
28 października 2013 r. bohaterem wieczoru uczyniono Aleksandra Fredrę.
Głośne czytanie scen z komedii i wierszy wywoływało salwy śmiechu widowni, potwierdzając tym samym, że i dzisiaj ponad dwustuletni humor
i dowcip potrafi bawić.
13
http://www.mmzielonagora.pl/artykul/z-zielonej-gory-do-lwowa [20.11.2013].
260
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
Lektorzy – uczestnicy wieczoru poświęconego czytaniu Fredry. Źródło:
http://www.gminazg.pl/asp/pl_start.asp?typ=13&menu=6&artykul=68&akcja=artykul [20.11.2013]
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
14
W rolach głównych wystąpili:
Mariusz Zalewski (wójt Gminy Zielona Góra) jako Papkin
Małgorzata Makowska (bibliotekarz filii w Łężycy) jako Aniela
Krzysztof Wołczyński (radny Gminy Zielona Góra) jako Wacław
Urszula Zamiatała (sekretarz Gminy Zielona Góra) jako Klara
Mariusz Żurański jako Cześnik
Mariusz Jakubowski jako Dyndalski
Ireneusz Bogucewicz (zastępca wójta Gminy Zielona Góra) – wiersz Żona
Jacek Rusiński (przewodniczący Rady Gminy) – Bajka o osiołku
Wiesław Kuchta (przewodniczący Komisji Oświaty, Kultury i Sportu) –
wiersz Czyżyk i zięba
Antonina Ambrożewicz-Sawczuk (radna wsi Racula) – Bajka o sowie
Mirosława Zdanowicz (dyrektor PSP w Przylepie) – wiersz Do kaczora
Jolanta Rabęda (sołtys wsi Łężyca) – wiersz Trzeba by
Nela Żurańska – wiersz Motyl
Urszula Żurańska – wiersz Kogut
Julita Chabiniak – wiersz Paweł i Gaweł
Julita Pluta – wiersz Małpa w kąpieli14
http://www.lzg24.pl/artykul/aktualnosci/lezyca/fredro-czytany-w-lezycy [20.11.2013].
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
261
7. Sport, turystyka i rekreacja
Wczesne lata powojenne nie sprzyjały rozwojowi sportu i turystyki. Osadnikom
ćwiczenia sportowe zastępowała ciężka praca na gospodarstwach.
Pierwsi organizatorzy wiejskiego ruchu kultury fizycznej rekrutowali się
spośród działaczy młodzieżowych, wspierali ich osadnicy wojskowi. Na mocy
wydanego w r. 1944 dekretu Krajowej Rady Narodowej o powszechnym obowiązku wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego za rozwój sportu
wiejskiego odpowiedzialny był Związek Samopomocy Chłopskiej1. Jego działalność w Łężycy była raczej dość skromna i ograniczała się do organizacji
zmagań sportowych w trakcie różnego rodzaju festynów. W r. 1949 zawiązana
została Powszechna Organizacja „Służba Polsce” , która zachęcała młodzież do
udziału w biegu narodowym oraz w zawodach organizowanych z okazji Dni
Sportu, biegach patrolowych, biegach przełajowych.
Od 1952 r. na wsiach zaczęły powstawać Ludowe Zespoły Sportowe, nad
którym opiekę sprawowała „Służba Polsce”. Dopiero jednak po upadku stalinizmu i rozwiązaniu PO „SP” (31 grudnia 1955 r. ) LZS-y stały się zjawiskiem
masowym. W 1957 r. na Ziemi Lubuskiej powstawały pierwsze koła ZMW,
których organizatorzy częstokroć byli zarazem organizatorami LZS. Sprzyjało
to nawiązywaniu kontaktów między obiema organizacjami. Wysunięto hasło
„Każdy członek ZMW – członkiem LZS”2. W Łężycy – jak pamiętamy – Koło
Związku Młodzieży Wiejskiej zawiązane zostało w r. 1963. Z miejsca zaangażowało się ono w rozbudzanie aktywności sportowo-rekreacyjnej młodzieży,
wiążąc imprezy kulturalne ze sportowymi.
Złotym okresem w rozwoju wiejskiego sportu i wiejskiej turystyki okazały
się lata 1960-1980. Nastąpił wówczas intensywny rozwój LZS-ów. Redakcja
„Gromady – Rolnika Polskiego” i Rada Główna Zrzeszenia LZS ogłosiły
konkurs pod hasłem „Boisko w każdej wsi”3. Konkurs w poważnym stopniu
przyczynił się do spopularyzowania społecznego budownictwa sportowego.
LZS powołano do życia także w Łężycy i w czynie społecznym odnowiono
boisko sportowe. Pod wpływem sukcesów narodowej drużyny piłkarskiej
upowszechniono zjawisko tzw. drużyn podwórkowych. Organizowano różnego rodzaju „turnieje dzikich drużyn”, których ideę upowszechniał bardzo
popularny serial młodzieżowy Do przerwy 0:1. Na zasadzie entuzjastycznego
1
2
3
Zob. na ten temat: E. Chamera, Ludowe Zespoły Sportowe na Środkowym Nadodrzu w latach 1946-1986,
Zielona Góra 1986, s. 4-6.
Ibidem, s. 5.
Ibidem.
262
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
pędu do uprawiania piłki nożnej podwórka, place i łąki zaroiły się młodymi
zwolennikami futbolu.
W latach sześćdziesiątych upowszechniła się też turystyka. Na fali „odwilży
politycznej” rozwinął się zwłaszcza tzw. autostop. Polska jako jedyny kraj w całym
bloku komunistycznym zalegalizowała tę formę turystyki. Wszędzie indziej forma
ta była zakazana. Kierowcy samochodów, których przyłapano na podwożeniu
przygodnych pasażerów, karani byli mandatami, zaś podróżnym groziły kolegia
za włóczęgostwo. Autostop został spopularyzowany zwłaszcza przez film Podróż
za jeden uśmiech. Również łężyczanie korzystali z tej formy wypoczynku.
Oprócz turystyki spontanicznej istniała szeroko rozwinięta turystyka zorganizowana. Zakłady pracy umożliwiały wyjazdy na krajowe i zagraniczne
wczasy dla pracowników. Organizowano liczne biwaki i wycieczki.
Zainteresowanie budziło także uczestnictwo w sporcie wyczynowym. W Łężycy największe osiągnięcia w tym zakresie miał Marek Molka. Reprezentując
klub „Falubaz” Zielona Góra, był on trzykrotnym medalistą drużynowych
mistrzostw Polski. W barwach zielonogórskiego klubu dwukrotnie zdobywał
złoty medal (w 1985 i 1991 r.) oraz raz medal srebrny (w r. 1989). Wcześniej
był sześciokrotnym medalistą młodzieżowych mistrzostw Polski: trzykrotnie
drużynowych i trzykrotnie indywidualnych. Ponadto wielokrotnie występował
w turniejach o „Brązowy Kask” i o „Srebrny Kask”.
Dość błyskotliwą karierę młodego sportowca przerwało tragiczne wydarzenie
W 1992 r. został wspólnie z innym zielonogórskim żużlowcem Zbigniewem
Błażejczakiem zatrzymany w związku z podejrzeniem o popełnienia morderstwa. Dwa lata później obydwaj otrzymali wyrok skazujący. Błażejczak został
skazany za zabójstwo człowieka, z którym wiązały go układy finansowe, zaś
Molka za współudział w tym zabójstwie.
Na skutek kryzysu gospodarczego, a następnie wprowadzenia stanu wojennego nastąpiło całkowite niemal załamanie się wiejskiego ruchu sportowego
i turystyczno-rekreacyjnego. Z wolna ten ruch zaczął odbudowywać się pod
koniec lat dziewięćdziesiątych, ale jego rozmach i zasięg jest nieporównywalnie
mniejszy niż w latach największego rozwoju.
W r. 1997 zawiązany został Klub Piłkarski LZS „Sparta”. Kieruje nim Zarząd
w składzie: Józef Kukuć – Prezes (i założyciel), Wiceprezes – Jacek Szczerba, Członek
Zarządu – Kazimierz Laska. Trenerem zespołu jest Krzysztof Januszkiewicz4. Zespół
odnosił liczne sukcesy w klasie B w finale Pucharu Polski na szczeblu Podokręgu.
4
Zob. http://spartalezyca.futbolowo.pl/menu,2,o-klubie.html [20.11.2013].
III. POWOJENNE DZIEJE MIEJSCOWOŚCI
263
W Łężycy funkcjonowało do tej
pory boisko piłkarskie z naturalną
trawiastą nawierzchnią, która od
dawna wymagała renowacji. Podczas zebrania wiejskiego mieszkańcy
przegłosowali, że całą kwotę przyznanego na rok 2013 Funduszu Integracyjnego – 297,4 tys. zł – przekażą
na budowę kompleksu boisk. Jest to
jednak tylko część kosztów. Cała inwestycja szacowana jest bowiem na
2 mln 87 tys. zł. W październiku
Logo Klubu „Sparta” Łężyca
2013 r. gmina przekazała wykonawcy
5
plac budowy . Zakres realizowanych
zadań obejmuje:
–– rozbudowę boiska do piłki nożnej o wym. 100x60m netto (nawierzchnia
trawiasta naturalna, wysiewana),
–– rozbudowę boiska wielofunkcyjnego o wym. 40x20m netto (nawierzchnia
poliuretanowa),
–– budowę instalacji nawadniania i odsączania boiska do piłki nożnej,
–– rozbudowę istniejącego zaplecza sportowego,
–– budowę oświetlenia boisk,
–– budowę przyłącza wodociągowego,
–– budowę ogrodzenia terenu boisk.
Oprócz upowszechniania aktywności sportowej, prowadzona jest też działalność o charakterze rekreacyjno-turystycznym i terapeutycznym. Od wielu
lat we wsi organizowane są:
–– półkolonie oraz wycieczki dla dzieci i młodzieży, np. w bieżącym roku
urządzono półkolonie „Lato w Łężycy 2013”oraz wycieczkę w góry;
–– festyny kulturalne i sportowo-rekreacyjne, np. ognisko na rozpoczęcie wakacji, „Łężycki Bieg o Pietruszkę” (dla zaawansowanych biegaczy – 5 km,
dla dzieci i rodziców – 500 m);
–– wycieczki dla osób dorosłych, a w szczególności dla seniorów (w ramach
programów „Uroki życia w każdym wieku” oraz „Dobre sposoby na wiek
podeszły i samotność”), np. w r. 2013 dzięki staraniom członków Stowarzy5
http://www.lzg24.pl/artykul/aktualnosci-fundusz-integracyjny-solectwa/lezyca/budowa-kompleksu-boisk-w-lezycy [20.11.2013].
264
CZĘŚĆ II. ŁĘŻYCA
szenia „Nasza Łężyca” – Jolanty Rabędy, Ryszarda Stachowiaka, Kazimiery
Rasińskiej i Krzysztofa Wołczyńskiego – zorganizowana została wycieczka
do Czech, a także turnus rehabilitacyjno-zdrowotny dla osób starszych
w Mrzeżynie;
–– ćwiczenia zespołu gimnastyki korekcyjnej.
Trofea sportowe
Ćwiczenia zespołu gimnastyki korekcyjnej. Żródło:
http://nasza-lezyca.pl/index.php?id=gimnastyka-korekcyjna#!prettyPhoto[gimnastyka]/0/ [20.11.2013]
SŁOWO KOŃCOWE
O
ddając do rąk Czytelników przygotowane przez nas opracowanie, nie
możemy oprzeć się wrażeniu, że z chwilą postawienia ostatniej kropki
należałoby w zasadzie zacząć pisać je od nowa. Otóż przedstawiane tu karty
historii sprawiają, że w świadomości naszych Współmieszkańców wciąż odżywają nowe wspomnienia, odsłaniające nieznane fakty. Te zaś wywołują dalsze
reminiscencje. W ten sposób powstaje łańcuch skojarzeń, którego końca nie
widać… To po pierwsze. Po wtóre, każda rodzina ma swoją indywidualną
historię, która niewątpliwie zasługuje na upamiętnienie. Nie byliśmy w stanie
w jednym opracowaniu opowiedzieć o wszystkim, co składa się na złożoną
historię Mieszkańców naszej miejscowości. Siłą rzeczy naszkicowany tu portret zbiorowy ma charakter wybiórczy i wycinkowy. Do nakreślenia rozległej
panoramy pozostała jeszcze bardzo daleka droga.
Choć mamy świadomość ograniczeń i niedostatków prezentowanej książki,
żywimy nadzieję, że nawet to, co udało się zarejestrować naszym kronikarskim
piórem, przekonuje, że Łężyca ma bardzo bogatą, niekiedy trudną historię.
Ma też wyrazistą tożsamość. Mieszkańcy wsi zespoleni szeregiem wspólnych
doświadczeń tworzą dobrze zintegrowaną społeczność.
Świadomość własnej historii oraz silne poczucie wspólnoty i tożsamości
sprawiają, że my, łężyczanie, traktujemy naszą miejscowość jako szczególne
miejsce na Ziemi. Łężyca to nasza duma, nasza radość, nasz wspólny dom
i przedmiot naszej wspólnej troski.
Wieś się rozbudowuje. Przybywają nowi Mieszkańcy. Głęboko wierzymy, że
będą stopniowo wtapiać się w naszą społeczność, wzbogacając ją swymi talentami i swą pracą, i że tworzona przez nas wspólnota każdego dnia dopisywać
będzie nowe, ciekawe karty niekończącej się historii.

Podobne dokumenty

tutaj. - Nasza Łężyca

tutaj. - Nasza Łężyca tereny te stały się własnością Bolesława II Rogatki, syna Henryka Pobożnego. W roku 1249 Rogatka sprzedał je wraz z całą Ziemią Lubuską arcybiskupowi magdeburskiemu Wilbrandowi w zamian za pomoc zb...

Bardziej szczegółowo