edukacja ku zmianie - Baltic University Programme

Komentarze

Transkrypt

edukacja ku zmianie - Baltic University Programme
EDUKACJA KU ZMIANIE:
PODRĘCZNIK EDUKACJI NA RZECZ
ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU
Podręcznik ten powstał w wyniku współpracy grupy autorów reprezentujących różne
kraje nadbałtyckie, skupionych w projekcie “Edukacja na rzecz zmiany” finansowanym
ze środków Unii Europejskiej (Comenius 2.1)
© Program Uniwersytet Bałtycki
www.balticuniv.uu.se
W sprawach komercyjnych prosimy o kontakt z
Biurem Programu Uniwersytet Bałtycki
Redakcja: Gitte Jutvik, Inese Liepina
Tłumaczenie z języka angielskiego: Maciej Szkudlarek
Oprawa graficzna: ©Ilze Ramane
Druk: „Gandrs”
Druk publikacji przebiegał z uwzględnieniem troski o środowisko
©
ISBN 978-91-86189-05-1
Partnerzy odpowiedzialni za project :
Uniwersytet Gdański; Maria Mendel
Polski Klub Ekologiczny; Grażyna Wolniakowska
Uniwersytet w Kłajpedzie Alona Rauckiene
Kaliningradzkie Centrum Edukacji Środowiskowej i Turystyki; Olga Krylova
Litewskie Stowarzyszenie Nauczycieli Geografii; Stase Alenskiene
Dziecięca Szkoła Środowiskowa, Łotwa; Inese Liepina
Uniwersytet w3 Tallinie, Kolegium w Haapsalu; Mall Vainola, Sirje Piht
“Baltic Fund for Nature”, St. Petersburg; Julia Danilova
Uniwersytet w Helsinkach; Taina Kaivola
WWF Finlandia; Hanna Nordström
Uniwersytet w Uppsali; Valdy Lindhe
Stowarzyszenie Oświaty Dorosłych, Szwecja; Peter Wiborn
WWF Szwecja; Gitte Jutvik
Autorzy:
Maria Mendel, Małgorzata Puchowska, Sylwester Zielka, Iwona Sagan,
Uniwersytet Gdański
Małgorzata Dymnicka, Katarzyna Rozmarynowska, Politechnika Gdańska
Grażyna Wolniakowska, Polski Klub Ekologiczny
Liudmila Glushkova, Rosyjski Uniwersytet im. I.Kanta, Kaliningrad
Alexey Golubytskiy, Grupa Przewodników Środowiskowych Kaliningrad
Alona Rauckiene, Uniwersytet w Kłajpedzie
Liceum Nr 31 w Kaliningradzie
Ineta Mikelsone, Vija Ziverte, Liceum Jaunpils, Łotwa
Inese Liepina, Daiga Kalnina, Dziecięca Szkoła Środowiskowa Łotwa
Rudite Grabovska, Uniwersytet w Daugavpils, Łotwa
Julia Danilova, “Baltic Fund for Nature”, St. Petersburg
Taina Kaivola, Heidi Krzywacki-Vainio, Liisa Suomela, Uniwersytet w Helsinkachy
Hanna Nordström, WWF Finlandia
Valdy Lindhe, Uniwersytet w Uppsali
Peter Wiborn, Stowarzyszenie Oświaty Dorosłych
Gitte Jutvik, Germund Sellgren, WWF Szwecja
SPIS TREŚCI
PROLOG
6
WSTĘP: NIE ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ NIE JEST NIKOMU POTRZEBNY! 7
ROZDZIAŁ 1: ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ
8
ROZDZIAŁ 2: EDUKACJA NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU
19
ROZDZIAŁ 3: METODY
35
ROZDZIAŁ 4: PRZYKŁADY ZASTOSOWANE W PRAKTYCE
46
5
PROLOG
Niniejsza książka została napisana przez nauczycieli dla nauczycieli jako podręcznik do praktycznego nauczania – uczenia się o zrównoważonym rozwoju. Adresowana jest do nauczycieli, praktykantów, liderów grup młodzieżowych i – jako materiał poszerzający wiedzę i
umiejętności – do osób, które mają już doświadczenie w nauczaniu o ekologii i działaniu na
rzecz zrównoważonego rozwoju. Przytoczone przykłady i metody badawcze zostały dokładnie
sprawdzone, przeanalizowane i udoskonalone, tak aby zrównoważony rozwój stał się czytelnym i osiągalnym celem.
Postawiliśmy sobie za zadanie rozpocząć długodystansową dyskusję o możliwościach rozwoju wiedzy, umiejętności i kompetencji dzieci i młodzieży na temat zrównoważonego rozwoju.
Naszym obowiązkiem jest ją wspierać i podtrzymywać. Książka, którą trzymacie Państwo
w rękach, jest w naszych oczach nie tylko teoretycznym podręcznikiem, ale również zbiorem
praktycznych rozwiązań pozwalających na rozpoczęcie i kontynuowanie takiej dyskusji.
W skład projektu „Edukacja ku zmianom” (ang. Education for Change) wchodzą przedstawiciele różnych organizacji i uniwersytetów z regionu Morza Bałtyckiego. Od ponad
dziesięciu lat wielu z nas współpracuje przy projekcie Naturewatch Baltic, który ma za zadanie zachęcić do myślenia o przyszłości naszej planety oraz pomóc uczniom i nauczycielom
brać czynny udział w działaniach na rzecz zrównoważonego rozwoju. W ramach projektu
odbywają się konferencje, szkolenia i warsztaty dla osób związanych z edukacja ekologiczną
i ochroną środowiska. Nasze doświadczenia na tym polu posłużyły za inspirację do stworzenia podręcznika „Edukacja ku zmianie”. Mamy szczerą nadzieję, że okaże się on przydatnym
narzędziem w Państwa pracy.
Gitte Jutvik
Wydawca
WWF Szwecja
6
WSTĘP: NIE ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ
NIE JEST NIKOMU POTRZEBNY!
W obecnej chwili naszą planetę zamieszkuje sześć miliardów ludzi. Żeby każdemu człowiekowi
na Ziemi zapewnić taki sam styl i poziom życia jak mieszkańcom basenu Morza Bałtyckiego,
musielibyśmy mieć do dyspozycji dwie dodatkowe planety. Jeśli zasoby naturalne Ziemi
będą nadal eksploatowane w taki sposób jak obecnie, to prognozy na przyszłość nie są zbyt
obiecujące. Na szczęście wielu z nas wierzy, że możemy mieć wpływ na przyszłośc naszej planety i że wspólne działanie może uzdrowić sytuację. Żeby szerzyć to przesłanie, chcemy pomóc
dzieciom i młodzieży zrozumieć, że stopień eksploatacji naszej planety można ograniczyć , a
jeśli zaczniemy działać teraz – jest jeszcze nadzieja. Niezwłoczne podjęcie starań jest ważne
nie tylko ze względu na wspólną przyszłość wszystkich ludzi, ale również dla naszej kondycji
psychicznej. Z przeprowadzonych badań wynika jasno, że dzieci i młodzież które uczy się o
istniejących problemach i możliwościach ich rozwiązania, patrzą w przyszłośc z większym optymizmem niż te, które mają nikłe pojęcie na ten temat. Edukacja na rzecz zrównoważonego
rozwoju ma więc wpływ zarówno na przyszłośc rodzaju ludzkiego, jak i jakość życia każdego
człowieka, co sprawia że powinna być traktowana jako sprawa absolutnie priorytetowa.
Niezbędne jest przeszkolenie nauczycieli i personelu szkolnego, dostarczenie im odpowiedniej wiedzy, kompetencji i umiejętności. Wymaga to zaangażowania ze strony państwa, które
musi zapewnić środki na badania nad odpowiednimi metodami nauczania i materiałami dydaktycznymi. Przede wszystkim jednak,edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju musi
zostać powszechnie uznana za poważny problem pedagogiczny.
Tematyka ekologiczna została wprowadzona do oficjalnych programów nauczania już w latach
sześćdziesiątych XX wieku, jednak okazało się to niewystarczające. Potrzeba nowych perspektyw
na tym polu doprowadziła do przyjęcia przez Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ)
dziesięcioletniego planu, obejmującego lata 2005 – 2015, dotyczącego edukacji ku zrównoważonemu
rozwojowi. Edukacja ku zmianom ma za zadanie wprowadzić w życie założenia ONZ.
Czym właściwie jest Edukacja ku zmianom? Jakie są jej cele?
Edukacja ku zmianom znana również jako EduC jest projektem stworzonym aby pomóc
nauczycielom i edukatorom wprowadzić do swojej pracy założenia zrównoważonego rozwoju. Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju ma na celu dostarczenie uczniom kompletnej wiedzy, nauczenie ich sposobu myślenia i zapewnienie im narzędzi, dzięki którym
będą mogli przyczynić się do uzdrowienia planety. Działania EduC są adresowane do wszystkich nauczycieli, nie tylko do zainteresowanych. Potrzebujemy zaangażowania i powszechnego, zespołowego działania! Jako materiał szkoleniowy dla kadry nauczycielskiej polecamy
metodę Koła Samokształceniowego EduC. Szczegóły: http://www.balticuniv.uu.se/educ/
oraz na stronie społeczności nauczyciels-kiej Baltic University pod adresem http://www.balticuniv.uu.se/teacher/index.php
Książka jest dostępna w językach estońskim, fińskim, litewskim, łotewskim, polskim,
rosyjskim, szwedzkim oraz angielskim. Składa się z czterech rozdziałów, opisanych pokrótce
poniżej. W całej książce rozmieszczone są ramki z tematami do przemyślenia. Ich zadaniem
jest zachęcenie do dyskusji i pomoc w zrozumieniu poszczególnych tematów. W książce
znajdują się również ćwiczenia i zadania dla uczniów.
Rozdział 1: Zrównoważony Rozwój skupia się na tym czym zrównoważony rozwój jest, czego od nas wymaga, dlaczego jest tematem ważnym, oraz pokazuje w jaki sposób możemy
go rozpoznać i mierzyć postępy w działaniach zmierzających do jego osiągnięcia. W rozdziale znajduja się definicje, opisy, rys historyczny oraz różne opinie na temat problemów
związanych ze zrównoważonym rozwojem.
Rozdział 2: Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju ESD omawia podstawy wiedzy,
objaśnia nasz pogląd na edukację na rzecz zrównoważonego rozwoju, przedstawia i argumentuje jaka wiedza i umiejętności są niezbędne. Opisuje również możliwości rozwoju.
Rozdział 3: Metody prezentuje dostępne metody edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju
i okoliczności, w których należy je stosować. Przedstawiono tu metody pracy pedagogicznej
uwzględniającej rozwój wartości, krytycznego myślenia, umiejętności rozwiązywania problemów i kompetencji do działania.
7
Ziemia ma dość
bogactw
by zaspokoić
potrzebę każdego
człowieka
ale nie jego chciwość
Mahatma
Gandhi
ROZDZIAŁ 1: ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ
Topniejące lodowce, toksyny w krwi i mleku matek, spadek ilości gatunków motyli o 50%,
wzrost temperatury w Bałtyku, w którym już prawie nie ma dorszy a coraz większe połacie
dna przypominają martwą pustynię.. długo by wymieniać, lista jest zdecydowanie za długa.
Jak to się dzieje, że jako przedstawiciele bogatego świata Zachodu kupujemy więcej niż potrzebujemy, wyrzucamy ogromne ilości niedojedzonej żywności i zużywamy za dużo zasobów
naturalnych, podczas gdy większośc świata pogrążona jest w skrajnej biedzie? W jaki sposób
możemy rozwiązać problemy dotyczące nierówności w poziomie zycia i te, dotyczące spadku
różnorodności biologicznej? Takich pytań jest bardzo wiele. Pomimo faktu, że jesteśmy dobrze wykształceni i mamy dostęp do wszelkiego rodzaju informacji, odpowiedzi na te pytania
wcale nie są takie oczywiste.
Rys. 1.: W przybliżeniu 1/3 populacji ludzi zużywa 2/3 zasobów naturalnych ziemi.
Celem dekady ONZ
jest wprowadzenie
do szkół edukacji
dla zrównoważonego
rozwoju i
wskazanie, że
“edukacja i uczenie
się grają główną
rolę w dążeniu do
zrównoważonego
rozwoju oraz, że
wysoka jakość
kształcenia jest
warunkiem
edukacji dla
zrównoważonego
rozwoju na
wszystkich
szczeblach i we
wszystkich
aspektach
edukacji”.
Wiemy, że ludzie mają podstawowe potrzeby, takie jak jedzenie, schronienie, ubranie, zdrowie, edukacja itd.. Każde stworzenie na ziemi zrobi wszystko żeby przetrwać, jednak utrzymanie człowieka przy życiu powinno odbywać się bez nadwyrężania i niszczenia środowiska,
w którym przyszło mu żyć, nie może się wiązać z zachłannym ogołacaniem ziemi z zasobów
naturalnych, produkcją ogromnych ilości szkodliwych odpadów, emisją trujących toksyn. Nie
oznacza to, że musimy zrezygnować z zaspokajania naturalnych potrzeb. Powinniśmy natomiast dążyć do równowagi, musimy patrzeć na człowieka i jego naturalne otoczenie jak na
jedną, współoddziałującą całość.
Jest bardzo wiele przykładów świadczących o tym, że Ziemia jest przeciążona. W zasadzie
wszyscy są zgodni, że coś należy z tym zrobić. Niestety trudno jest osiągnąć porozumienie na
temat tego, co zrobić, jakie zmiany wprowadzić, gdzie i w jaki sposób należy zacząć działać.
Przekonanie o potrzebie wprowadzenia drastycznych zmian, dotyczących zarówno sfery
społecznej jak i ekonomicznej, staje się coraz silniejsze. Do tej pory większość uwagi
poświęcano utylizacji odpadów i zanieczyszczeniu środowiska, teraz należy skupić się również
na przyjęciu nowych wzorców konsumpcji, produkcji i dystrybucji dóbr. Tylko w ten sposób,
patrząc na cały proces a nie tylko na jego niepożądane skutki, będziemy postępować zgodnie
z zasadami zrównoważonego rozwoju.
Działania zmierzające do ekologicznej równowagi muszą skupić się na obu stronach problemu. Niestety, zazwyczaj zauważa się tylko jedną. Nadmierną eksploatację jakiegoś surowca
interpretujemy jako problem polegający na przeciążeniu środowiska poprzez nadmierną
emisję odpadów powstających po jego użyciu. Za przykład mogą tu posłużyć emisja CO2, jako
skutek nadmiernej eksploatacji paliw kopalnych czy eutrofizacja jako skutek powszechnego
korzystania z nawozów bogatych w związki fosforu. Podczas dyskusji na temat rozwiązań
problemów ekologicznych rzadko dochodzimy do sedna problemu, którym jest sposób funkcjonowania naszych społeczeństw.
Zrównoważony rozwój można rozumieć na dwa sposoby. Jedni uważają go za ciągły,
nieprzerwany proces ekologiczny, podczas gdy inni patrzą na niego jako na poszukiwanie
sposobu na jak najlepsze życie, które nie szkodziłoby innym ludziom i żywym stworzeniom.
Podążając tym tropem można stwierdzić, że demokracja jest ważną częścią zrównoważonego
rozwoju. Podstawą demokracji jest przecież równość, która nie pozwala na krzywdzenie
innych w imię własnych interesów. Agenda 21 (ONZ, 1992) podkreśla wagę demokracji
uczestniczącej, w myśl której decyzje są podejmowane i wprowadzane w życie przy udziale
zwykłych obywateli. Podsumowując, zrównoważony rozwój jest rodzajem drogi lub kierunku,
w którym należy podążać, który należy stale brać pod uwagę. Sposoby na kształtowanie pojęcia
zrównoważonego rozwoju w pracy pedagogicznej przedstawione zostały w rozdziale 2.
Zastanów się 1
1. Jakie są podstawowe potrzeby człowieka? Czy wśród nich jest również potrzeba
przemieszczania się, wyposażania domów w stylowe meble i plazmowe telewizory?
Kto podejmuje decyduje o tym, co jest najważniejsze, kiedy środki są ograniczone?
2. Co to jest zrównoważony rozwój? Na czym polega równowaga? Napisz własnymi
słowami jak rozumiesz te pojęcia. Porównaj swoją odpowiedź z innymi i przedyskutuj różnice i podobieństwa.
3. Dlaczego dążenie do zrównoważonego rozwoju jest potrzebne już teraz?
8
Tło historyczne
Na początku lat sześćdziesiątych zachodni świat dojrzał do podjęcia społecznej debaty na temat
ekologii. Początek tej dyskusji dała wydana w 1962 r. książka Rachel Carter „Milcząca Wiosna”,
której głównym tematem był związek pomiędzy intensywnym wykorzystywaniem w rolnictwie
dużej ilości nasion wzbogaconych w rtęć a wyginięciem lokalnej populacji trznadli.
W latach sześćdziesiątych ludzie czuli silna potrzebę rozwiązania problemów ekologicznych.
Wynaleziono technologie pozwalające na oczyszczanie ścieków i filtrowanie spalin z kominów
fabrycznych.
W roku 1972 w Sztokholmie ONZ zorganizowała pierwszą międzynarodową konferencję na temat
środowiska naturalnego, podczas której omawiane były problemy ekologiczne zachodniego świata.
Oficjalne stanowisko ONZ po zakończeniu konferencji głosiło, że naukowcy i eksperci opracują
technologie, które pozwolą zaradzić wszystkim problemom, i że temat ten nie powinien być powodem do zmartwień dla przeciętnego człowieka. Jednak opinia publiczna nie zaakceptowała takiej odpowiedzi. W latach siedemdziesiątych ludzie bardzo aktywnie wyrażali swoje zaniepokojenie panującą sytuacją, wywierając naciski na polityków, aby zmusić ich do ochrony środowiska.
W Niemczech społeczeństwo zażądało, aby wprowadzono stosowanie zasady zapobiegawcze
jako normalnej praktyki prawnej. Rozpoczęto również dyskusję na temat związku problemów
społecznych z ekologicznymi, a obecnie dyskusję tą poszerzono o aspekt ekonomiczny.
Koncepcja zrównoważonego rozwoju wyewoluowała w latach osiemdziesiątych. W tamtym czasie
coraz więcej ludzi zauważało potzebę zachowania równowagi pomiędzy rozwojem ekonomicznym i społecznym a jego skutkami dla środowiska naturalnego. Do popularności tego podejścia
przyczyniło się opublikowanie przez Światową Komisję Środowiska i Rozwoju ksiązki „Główne
wyzwania świata” w roku 1987. W książce tej, zrównoważony rozwój zdefiniowano jako rozwój,
który zaspokoiłby potrzeby dnia dzisiejszego w taki sposób, żeby następne pokolenia również
mogły zaspokoić swoje. Innymi słowy, zrównoważony rozwój to taki, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być zaspokojone bez umniejszania szans przyszłych pokoleń na ich zaspokojenie. To rozumienie zrównoważonego rozwoju zostało jednak przetłumaczone i zinterpretowane
na różne języki i pojawiało się w różnych kontekstach i interpretacjach.
Dwadzieścia lat po konferencji w Sztokholmie ONZ zorganizowała kolejną konferencję
ekologiczną, tym razem na arenie ogólnoświatowej, która skupiała się na zadaniach na XXI
wiek. Konferencja ta odbyła się w roku 1992 w Rio de Janeiro, a efektem jej prac jest dokument
o nazwie Agenda 21. Zawiera on wytyczne dla rządów państw, władz lokalnych i wpływowych
grup społecznych dotyczące tego jak w XXI wieku planować rozwój społeczny i ekonomiczny
aby nie szkodzić środowisku naturalnemu.W Rio ustalono, że wszystkie kraje świata, zarówno
bogate jak i biedne, mają rózne problemy związane ze środowiskiem naturalnym. W bardzo wielu
przypadkach nie zrównoważony rozwój jest wynikiem stylu życia mieszkańców danego regionu.
Problemy nie zawsze są widoczne z perspektywy lokalnej, ponieważ ich przyczyna często leży w
połączeniu sposobów działania na poziomie lokalnym i globalnym.
Rozdział 36 Agendy 21 bezpośrednio dotyczy edukacji. Istnieje paląca potrzeba wprowadzenia w
życie postanowień w nim zawartych. W wielu krajach edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju została obowiązkowo wprowadzona do programów nauczania w szkołach. Sekcja edukacyjna organizacji Baltic 21 podejmuje intensywne działania na rzecz obowiązkowego wprowadzenia edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju do szkół we wszystkich krajach basenu Morza
Bałtyckiego.
Edukacja o zrównoważonym rozwoju została po raz pierwszy uznana za sprawę pierwszorzędnego
znaczenia już w roku 1977. Wtedy właśnie odbyła się konferencja na temat edukacji ekologicznej na terenie ówczesnego Związku Radzieckiego, w Tibilisi w Gruzji. Konferencja zakończyła
się jednogłośnym przyjęciem deklaracji o wspieraniu edukacji środowiskowej, która powinna
przyczynić się do ochrony środowiska naturalnego i zachęcać do zachowania naturalnej równowagi i rozsądku przy podejmowaniu działań na rzecz rozwoju ekonomiczno – społecznego.
W tym miejscu należy podkreślić wagę Światowego Szczytu Zrównoważonego Rozwoju w Johannesburgu, w roku 2002, dla promocji edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. W Johannesburgu uznano edukację na rzecz zrównoważonego rozwoju za sprawę priorytetową, a jej powszechne
wprowadzenie w życie zostało poparte w tym samym roku przez Zgromadzenie Ogólne ONZ.
Dekada edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju ONZ trwa od roku 2005 do 2014 i jest nadzorowana prze z UNESCO. Ma ona słuzyć realizacji wizji świata, w którym wszyscy ludzie będą
mogli korzystać z wysokiej jakości edukacji, która pozwoli im na przyswojenie wartości, zachowań
i postaw niezbednych do zapewnienia zrównoważonego rozwoju i pozytywnej transformacji
społecznej. Celem dekady jest spowodowanie, by „edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju
9
(stała się – przyp. tłum) przedmiotem nauki w szkołach i innych instytucjach edukacyjnych, po to
żeby podkreślić centralną rolę edukacji i uczenia się we wspólnym dążeniu do zrównoważonego
rozwoju. Najwyższa jakość edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju jest warunkiem niezbędnie
koniecznym na wszystkich poziomach nauczania i we wszystkich dziedzinach”.
Zastanów się 2. Zrównoważony rozwój
1. Jaka jest historia zrównoważonego rozwoju w Twoim kraju? Czy różni się od opisanej
wyżej? Opisz różnice i podobieństwa opierając się na swoim doświadczeniu.
Najpopularniejsza
definicja pochodzi z
książki
„Główne wyzwania
świata”
(ang. Our Common
Future),
którą nazywa się również
raportem Bruntlanda,
nazwanym tak od
Gro Harlem
Bruntland, byłej
premier Norwegii,
która była
przewodniczącą
Komisji.
Zrównoważony
rozwój to taki,
w którym potrzeby
obecnego pokolenia mogą
być
zaspokojone bez
umniejszania szans
przyszłych
pokoleń na ich
zaspokojenie.
2. Czy zgadzasz się z opinią, że nie zrównoważony rozwój jest spowodowany przez
styl zycia ludzi, ale że problemy z nim związane nie zawsze są widoczne z lokalnej perspektywy, ponieważ często wynikają one z połączenia zasad obowiązujących lokalnie
i globalnie? Spróbuj podać konkretne przykłady argumentujące Twoją odpowiedź.
W jaki sposób można wpłynąć na ludzi, żeby ich styl zycia służył zrównoważonemu
rozwojowi?
3. Zmiany powinny być widoczne gołym okiem. Kto twoim zdaniem jest odpowiedzialny za doprowadzenie do zmian i wprowadzenie ich w życie? Czy są to
konsumenci, firmy, organizacje pozarządowe, politycy czy ktoś inny? Jaki widzisz
związek pomiędzy takimi wydarzeniami jak konferencja w Rio a zmianami, które
możesz zaobserwować dzisiaj na poziomie lokalnym i krajowym?
Sposoby na wytłumaczenie, czym jest zrównoważony rozwój
Już wcześniej wspominaliśmy, że koncepcja zrównoważonego rozwoju została zinterprwtowana
na kilka sposobów. W tym miejscu spróbujemy bardziej szczegółowo przyjrzeć się tym interpretacjom.
Cel, który przyświeca zrównoważonemu rozwojowi został uznany za adekwatny do współczesnej
rzeczywistości, zrozumiały i bardzo znaczący. Może nadal funkcjonować jako swego rodzaju
wytyczna, igła kompasu wyznaczająca kierunek rozwoju społeczeństwom, które nie są pewne jaki
obrać kierunek. Ale w rzeczywistości koncepcja ta okazała się dość trudna do zrozumienia,
a jeszcze trudniejsza do wprowadzenia w życie. Jak możemy pomóc sobie i naszym uczniom
zrozumieć zrównoważony rozwój i wprowadzić go w czyn? Bardzo ważnym krokiem do takiego
zrozumienia jest dyskusja nad tym, co rozumiemy przez nasze potrzeby, ale również nad tym, co
będzie potrzebne do zaspokojenia ich w przyszłości.
Zjawiska związane z niszczeniem środowiska, takie jak drastyczny spadek ilości surowców naturalnych i zmniejszająca się różnorodnośc biologiczna naszej planety nie są zjawiskami pożądanymi
dla zrównoważonego rozwoju. Żeby osiągnąć założone cele należy przyczynic się do ich zatrzymania, a nawet odwrócenia. . Innym aspektem problemu jest oczywisty fakt, że ochrona środowiska
będzie możiwa tylko wtedy, gdy ludzie będą żyć w odpowiednich warunkach, gdy będą jej sprzyjać
okoliczności społeczne i ekonomiczne.
Jest kilka opinii na temat tego, co jest najważniejsze dla trwałego, zrównoważonego rozwoju. Jedni kładą nacisk na sprawnie funkcjonujące środowisko naturalne, inni podkreślają demokrację
i równość wszystkich ludzi, czy stały wzrost ekonomiczny. Aspekty społeczne dotyczą głównie
instytucji politycznych, gdzie demokracja odgrywa kluczową rolę dla zrównoważonego rozwoju.
Głównym założeniem w tym ujęciu jest bowiem, że rozwój nie może prowadzić do konfliktów
społecznych.
W praktyce oznacza to dążenie do zwiększenia wpływu wszystkich grup społecznych na swoje
życie i umozliwienia ludziom brania udziału przy podejmowaniu decyzji dotyczących ich samych.
Ze społecznego punktu widzenia należy podkreślić wagę trwałego i zrównoważonego rozwoju
kulturalnego. Wymaga to wzięcia pod uwage wartości wyznawanych przez ludzi, których rozwój
dotyczy. Dodatkowo istnieje potrzeba angażowania coraz to nowych grup społecznych , których
tradycje i dorobek kulturalny należy poznać i szanować.
Krzesło zrównoważonego rozwoju
Zrównoważony rozwój musi być zintegrowany, co oznacza że powinien obejmować wszystkie
aspekty, na które ma wpływ. „Krzesło zrównoważonego rozwoju” (Macer, 2004) jest poręcznym
narzędziem, które pomaga zrozumieć i zapamiętać zależności pomiędzy poszczególnymi dziedzinami objętymi rozwojem. Krzesło stoi na czterech nogach – podporach, a każda z nich jest
niezbędna do osiągnięcia równowagi. Jeśli na przykład „podpora ekonomiczna” będzie większa
od innych – krzesło stanie się nie stabilne i nie wygodne.
10
Podpora kulturowa:
religia i kultura, etyka i
wzorce zachowań, pragnienia/motywacje, rozrywki,
prawa/swobody, obowiązki/
odpowiedzialność, wartości
rodzinne, media
Podpora ekologiczna:
różnorodnośc biologiczna,
ekosystemy i ich mieszkańcy,
zagrożone gatunki, gatunki
zwornikowe, zanieczyszczenie
i odpady, procesy ekologiczne,
zasoby naturalne
Podpora społeczna:
instytucje, infrastruktura,
edukacja, system prawny, polityka zdrowotna, demokracja,
przemysł zbrojeniowy, zasoby
ludzkie
podpora ekonomiczna:
wzrost gospodarczy, kapitał
naturalny, towary i usługi,
praktyki biznesowe, zatrudnienie, jakośc życia, wydajność,
konkurencyjność/uczciwość w
handlu
Rysunek 2. Poniższy schemat pokazuje, co wchodzi w skład każdej z podpór.
Zrównoważony rozwój ekonomiczny – oznacza że wszystkie przedsięwzięcia ekonomiczne
powinny przynosić jak największą korzyść zarówno współczesnym jak przyszłym pokoleniom.
Efektywność ekonomiczna musi zapewnić dobre życie dziś oraz perspektywy na przyszłość. Rozumiemy przez to, że rozwój ma determinować jakość osiągnięć ekonomicznych, zabezpieczenie
zasobów naturalnych, udział w rozwoju ekonomicznym oraz konsumpcję towarów i usług. Jedną
z charakterystycznych tendencji w zrównoważonym rozwoju ekonomicznym jest oszczędne gospodarowanie zasobami naturalnymi lub korzystanie z odnawialnych źródeł energii. W ten sposób
zapobiega się degradacji zasobów naturalnych zapewniając jednocześnie wzrost PKB. Oznacza
to zmianę w kierunku rozwoju całej krajowej gospodarki, poprawienie jakości życia i zmiane
wzorców zachowań. W ten sposób zapewnienie dobrobytu wpływa na zmianę wzorców zachowań
i systemu wartości.
Zarządzanie ekonomią zgodnie z założeniami zrównoważonego rozwoju polega na podejmowaniu takich działań w teraźniejszości, które nie ograniczą możliwości rozwoju w przyszłości.
Należy przez to rozumieć również ekonomiczne korzyści dla przyszłych pokoleń. Przy planowaniu
rozwoju ekonomicznego powinno się więc wziąc pod uwagę dziedzictwo kulturowe i środowisko
naturalne. Składowymi zrównoważonego rozwoju ekonomicznego są więc wykorzystywanie technologii nie wymagających wykorzystania dużych ilości surowców naturalnych, subsydiowanie i
inwestowanie w produkty ekologiczne oraz polityka podatkowa wspierająca inicjatywy przyjazne
środowisku.
Zrównoważony rozwój społeczny – oznaczaj rozwój, który pozwoli ludziom mieć większą
kontrolę nad swoim życiem poprzez umożliwienie wszystkim grupom społecznym brania udziału
w procesie podejmowania decyzji. Zakłada on rozwój społeczeństwa jako całości, zaangażowanie
wszystkich grup społecznych w kształtowanie otaczającej rzeczywistości tak, aby działać na rzecz
trwałego, zrównoważonego rozwoju. Niezbędna jet dbałośc o etykę ekologiczną, jakość życia, a
także troska o dobrobyt przyszłych pokoleń i innych kultur. Rozwój społeczny, rozumiany jako
społeczny aspekt zrównoważonego rozwoju, jest poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie o rolę
człowieka we wszechświecie, zawiera w sobie elementy rozważań nad etyką i moralnością. Jego
celem jest odejście od zaburzania naturalnej równowagi w kierunku harmonijnego współdziałania
naszych społeczeństw z ekosystemem i zachodzącymi w nim zależnościami.
Zrównoważony rozwój kulturowy – oznacza zaangażowanie w działania na rzecz zrównoważonego
rozwoju wszystkich grup kulturowych, a ich dziedzictwo kulturowe i tradycje należy poznać i
traktować z należytym szacunkiem.
Przy podejmowaniu działań na rzecz rozwoju należy brać pod uwagę wartości wyznawane przez
wszystkich ludzi, na których będzie miał wpływ. W działania należy zaangażować absolutnie
wszystkie kultury świata, przy czym ich dziedzictwo i tradycje należy dogłębnie poznać. Kulturę
należy tutaj rozumieć jako sposób bycia ludzi, ich zachowania we wzajemnych relacjach, ich
historię i tradycje. Znajomość zwyczajów, wartości i tożsamości kulturowej ludzi odgrywa bardzo
znacząca rolę we wspólnym wyznaczaniu kierunków działania i podejmowaniu zobowiązań.
Życie ludzi jest w znacznym stopniu zdeterminowane przez dziedzictwo kuturowe i stosunek do
11
Krzesło ilustruje
potrzebę kształtowania
odpowiedniej
równowagi między
rozwojem
ekonomicznym,
społecznym,
kulturowym i
ekologicznym oraz
potrzebami w jego
zakresie.
otaczającego ich środowiska. W przeciwieństwie do innych zwierząt, ludzie wyrażają swoja naturę
poprzez kulturę. Zrównoważony rozwój kulturowy wymaga poznania, ochrony i zapewnienia
możliwości rozwoju kultury i tradycji, które majuą przeciez bezpośredni związek z historia całej
cywilizacji. Tożsamość kulturowa jest dużo trwalsza niż kształt gospodarki. Nawet jeśli nastąpi
załamanie rynku, upadek rządu lub doktryny politycznej, tożsamość kulturowa się nie zmieni. Jest
ona gwarantem przetrwania ludzi, systemu państwowego i ekonomicznego.
Zrównoważony rozwój ekologiczny – oznacza poptrzebę przyjęcia do wiadomości faktu, że
żaden z powyżej opisanych aspektów nie jest możliwy bez normalnego funkcjonowania innych
gatunków i procesów naturalnych. Zrównoważony rozwój ekologiczny jest rozwinięciem koncepcji rozwoju moralnego oraz odpowiedzialności za inne żywe organizmy i relacje zachodzące
pomiędzy nimi. Punktem wyjścia jest tutaj koncepcja wspólnego ekosystemu: cała ziemia, wszystkie żyjące organizmy połączone są siatką zależności wewnątrz wielkiego systemu. Funkcjomuje on
według określonych zasad, sam reguluje swoje działanie i kazdy w nim element jest ważny. Ten
system musi za wszelka cenę przetrwać, należy go chronić.
Praktyczne działanie na rzecz zrównoważonego rozwoju wymaga promowania tego typu myślenia,
jak również dbałości o rozwój świadomości ekologicznej naszych społeczeństw, ich uczestnictwo
w życiu publicznym i wspierania przyjaznego środowisku stylu zycia.
W tym ujęciu zrównoważony rozwój polega na zachowaniu równowagi pomiędzy
rozwojem ekonomicznym, społecznym, kulturowym i ekologicznym.
Trzy koła
Trzy koła są alternatywnym modelem wizualizacji zrównoważonego rozwoju jako określonej
hierarchii wzajemnych współzależności. Zielone koło ekologiczne reprezentuje ochronę sprawnie
funkcjonującego ekosystemu o dużej różnorodności biologicznej, czyli systemu pozwalającego na
życie na ziemi, stanowiącego podstawę wszystkich pozostałych.
Rysunek 3. Trzy aspekty zrównoważonego rozwoju
Dbałośc o długofalowe procesy zachodzące w przyrodzie jest niezwykle ważna, stanowi gwarancję
przetrwania wszystkich form zycia – wliczając w to również rodzaj ludzki. Procesy te świadczą
wiele niezbędnych usług, takich jak naturalne oczyszczanie wody, filtrowanie promieniowania
ultrafioletowego, czy zapylanie roślin przez owady. Aspekt ekologiczny stanowi ramy dla wszelkiej ludzkiej działalności. Wielu nauczycieli i wykładowców przedstawia ekologiczny wymiar
problematyki zrównoważonego rozwoju jako podstawę, pamiętając jednocześnie że trwałość i
równowaga całego układu wymaga również jednoczesnego współistnienia poszczególnych elementów. Zrównoważony rozwój musi obejmowac jednocześnie wymiar kulturowy, społeczny i
ekonomiczny.
Koło czerwone reprezentuje sposób na dobre życie, zarówno w społecznościach lokalnych jak i
globalnie, oraz sposób na stworzenie wspólnej, współodddziałującej więzi z innymi ludźmi. Czerwone koło jest kołem społecznym i przypomina nam również o potrzebie równego, demokratycznego podziału zasobów ziemi pomiędzy jej mieszkańców. Najogólniej rzecz biorąc mówimy o
społeczeństwie, w którym zaspokojone są podstawowe potrzeby wszystkich ludzi i przestrzega się
prawa człowieka. Pozostaje tylko pytanie, które potrzeby człowieka należy uznać za podstawowe?
W jaki sposób mozemy stworzyć społeczeństwo, składające się ze szczęśliwych i zadowolonych z
życia ludzi, opierając się na pojęciach takich jak bezpieczeństwo, aktywnośc społeczna, integracja
i kultura?
Koło żółte reprezentuje aspekt ekonomiczny. Jego głównym założeniem jest oszczędnośc w korzystaniu z zasobów ludzkich i materialnych. Ekonomia działająca zgodnie z duchem zrównoważonego
rozwoju opiera się raczej na wykorzystaniu potencjału produkcyjnego ziemi bardziej niż na wykorzystaniu kapitału. Tak ukierunkowany rozwój ekonomiczny całemu społeczeństwu zapewnia
korzyści płynące z zysków, nie zagrażając przy tym ani kapitałowi naturalnemu, ani stworzonemu przez człowieka. Ekonomia, która nie jest społecznie sprawiedliwa albo powoduje niszczenie
środowiska naturalnego nie służy zrównoważonemu rozwojowi. Innaczej mówiąc, dziasłania
zgodne z założeniami zrównoważonego rozwoju to dobra ekonomia.
Pomimo różnych interpretacji pojęcia zrównoważonego rozwoju, podręcznik ten z pełnym przekonaniem głosi konieczność uznania zrównoważonego rozwoju za niezbędny element programu
nauczania szkolnego.
12
W tym ujęciu rozwój zrównoważony to taki, który bazując na ochronie środowiska
i zachowaniu poprawnego funkcjonowania ekosystemów zapewnia człowiekowi
bezpieczeństwo i wygodne życie, przyczyniając się w ten sposób do powstania
sensownej, zrównoważonej ekonomii.
Zastanów się 3. Zrównoważony rozwój
1. Dlaczego potrzebujemy zrównoważonego rozwoju? Dlaczego rozmawiamy o nim
właśnie dzisiaj?
2. Co jest wyznacznikiem zrównoważonego rozwoju? Które elementy równowagi
wydają ci się najważniejsze? Czy dzięki tym elementom nasze krzesło będzie stabilne
i wygodne? Czy dzięki nim zachowana zostanie równowaga pomiędzy kołami?
Wskaźnik Żyjącej
Planety LPI
pokazuje ilość
gatunków
ptaków, ssaków,
gadów i ryb na
planecie.
Opisuje zmiany w
liczebności
populacji około
1300 różnych
gatunków dzikich
zwierząt.
Pomiędzy
rokiem 1970 a 2003
wskaźnik LPI
spadł o 30%.
3. Jakie jest znaczenie zrównoważonego rozwoju dla Ciebie, Twojej szkoły, Twojego
miasta i lokalnej społeczności?
Mierzenie i porównywanie
Rysunek 4. Wskaźnik Żyjącej Planety LPI
Mierząc i porównując: LPI - Wskaźnik Żyjącej Planety1,
EF – Ecological Footprint i HDI – Wskaźnik Rozwoju Społecznego2
Biorąc pod uwagę wszystko, co do tej pory powiedzieliśmy o zrównoważonym rozwoju,
trudno sobie wyobrazić sposób, w jaki można by go było zmierzyć. Można jednak dokładnie
zbadać stan naszej planety, a to za pomocą wskaźników Żyjącej planety (Living Planet Index,
LPI), Ecological Footprint (EF) i Wskaźnika Rozwoju Społecznego (Human Development Index,
HDI).
1
Skrót od angielskiego Living Planet Index
2
Skrót od angielskiego Human Development Index, tłumaczony również jako Wskaźnik Rozwoju Społeczno-ekonomicznego lub Wskaźnik
Rozwoju Ludzkiego
13
Ecological Footprint (EF)
Jest to jeden ze sposobów na dokonanie pomiaru stanu naszej planety. Wskaźnik
ten pokazuje jak duży obszar ziemi wykorzystujemy żeby zapewnić sobie obecnie
zużywaną ilośc zasobów naturalnych i zutylizować produkowane odpady. Wskaźnik
EF w roku 2003 osiągnął wartość trzykrotnie wyższą w stosunku do roku 1961.
Obecnie wykorzystujemy zasoby naturalne Ziemi w tempie przewyższającym o 25%
szybkość, z jaką nasza planeta produkuje nowe zasoby. Przykładowo: wskaźnik EF
dla przeciętnego Estończyka wynosi 6,5 hektara globalnego, podczas gdy na każdego
mieszkańca Ziemi przypada obecnie zaledwie 1,8 hektara. Gdyby wszyscy ludzie chcieli żyć jak przeciętny Europejczyk, potrzebowalibyśmy trzech planet, żeby zaspokoić
ich życiowe potrzeby!
Bez wątpienia stoi przed nami potężne wyzwanie. Lista problemów jest przytłaczająco
długa: spada ilość żyjących gatunków zwierząt, stale wzrasta ilośc sztucznych substancji chemicznych w środowisku, co minutę z powierzchni ziemi znika połać
lasów tropikalnych o wielkości 37 boisk do piłki nożnej, ponad miliard ludzi nie ma
dostępu do pitnej wody, gwałtownie spada ilość ryb i wielorybów we wszystkich wodach świata... Niewątpliwie jednak pierwsze miejsce na tej liście zajmujemy my sami,
ponieważ jako Europejczycy żyjemy jakbyśmy mieli do dyspozycji nie jedną, ale trzy
planety. Stawia nas to bardzo daleko od osiągnięcia celów wyznaczonych przez ideę
zrównoważonego rozwoju.
Z drugiej, jaśniejszej strony, patrzymy na świat, w którym wszystkie społeczeństwa
potrafiły zjednoczyć się w sprawie Protokołu z Kyoto, w którym chroni się morza i
lasy. Do tego na całym świecie liczba dzieci, które mają dostęp do edukacji wzrosła o
80% w ciągu oststnich 30 lat.
Jak oblicza się wskaźnik EF?
EF określa jaki obszar aktywnego biologicznie gruntu potrzebny jest do wyprodukowania zasobów wykorzystywanych przez jednostkę, społeczeństwo lub daną
formę ludzkiej działalności, uwzględniając przy tym obszar potrzebny do zutylizowania powstałych odpadów. Obszar ten jest wyrażany w hektarach globalnych (gha).
Jednostka ta reprezentuje hektar ziemi o średniej aktywności biologicznej w skali
świata. Potencjał aktywności biologicznej i wskaźnik EF oblicza się corocznie dla
poszczególnych krajów.
Co jest uwzględnione we wskaźniku EF, a co jest pominięte?
Wskaźnik EF uwzględnia te aspekty konsumpcji zasobów naturalnych i utylizacji ich
odpadów, których skutki podlegają naturalnej regeneracji. Uwzględnia się je tylko
wtedy, kiedy istnieją dane pozwalające na określenie obszaru biologicznie aktywnego
gruntu wykorzystywanego podczas tych procesów. Nie uwzględnia się na przykład
ilości zużywanej wody pitnej, natomiast uwzględniona jest ilośc energii potrzebna do
jej przepompowania i oczyszczenia. Wskaźnik EF przedstawia dostępnośc surowców
i ich zużycie w chwili obecnej i w przeszłości, ale nie przewiduje ich na przyszłość.
W jaki sposób wskaźnik EF przedstawia zużycie paliw kopalnych?
Paliwa kopalne – czyli węgiel, ropę naftową i gaz - nie są współczesnymi produktami
działalności ekosystemów, lecz pochodzą sprzed tysięcy lat. Efektem ich spalania jest
dwutlenek węgla CO2 , a jego emisja może być uwzględniona we wskaźniku. Podstawą
do obliczeń jest tu oszacowanie, jak dużą ilość CO2 mogą pochłonąć lasy, a jaka jego
część pozostanie w atmosferze. Jeden hektar globalny może rocznie pochłonąć ilość
CO2 powstałą przy spalaniu około 1 450 litrów benzyny. Nie należy jednak zakładać,
że wskaźnik EF zachęca do uznania przejęcia CO2 przez rośliny zielone za sposób na
zapobieżenie efektowi cieplarnianemu. Wręcz przeciwnie, pokazuje on że biosfera
nie jest przygotowana na przyjęcie obecnie emitowanych ilości CO2.
14
Czego nie uwzględnia wskaźnik EF?
Bardzo trudne okazało się oszacowanie stopnia wykorzystania potencjału biologicznego związanego z nuklearną produkcją energii elektrycznej. Jedną z przyczyn jest
fakt, że wpływ działalności elektrowni atomowych na środowisko nie mieści się w
zakresie pytań stawianych przy obliczaniu EF. Nie uwzględnia się w nim również
emisji toksyn, erozji, dezertyfikacji terenu i innych związanych z nią niepożądanych
efektów ubocznych. Z drugiej strony ekologiczne gospodarstwa rolne generują
wyższy wskaźnik EF niż gospodarstwa tradycyjne.
W jaki sposób uwzględnia się handel międzynarodowy?
Przy obliczaniu wskaźnika EF oblicza się wartość konsumpcji netto dla każdego
kraju. Dodaje się do siebie import i produkcję, a następnie odejmuje eksport. W ten
sposób koszulka wyprodukowana w Chinach ale sprzedana w Szwecji przyczyni się
do wzrostu wskaźnika EF w Szwecji bardziej niż w Chinach.
Czy wskaźnik EF pomija wzrost populacji Ziemi jako główną przyczynę wzrostu
konsumpcji?
Ogólny wskaźnik EF dla kraju lub dla całej ludzkości zależy od ilości ludzi, średniej
ilości dóbr i usług konsumowanych przez jednego czło wieka i ilości zasobów naturalnych, które są potrzebne do wykonania towaru lub świadczenia usługi. Równanie
jest proste: im więcej jest ludzi, tym mniej jest dóbr do podziału.
Living Planet Report 2006
Wskaźnik EF i Wskaźnik Rozwoju Ludzkości (HDI)
Poniższa tabela przedstawia wskaźniki EF i HDI dla krajów basenu Morza Bałtyckiego. Zaktualizowane dane są dostępne pod adresem www.gapminder.org
Kraj
Ecological Footprint (wskaźnik EF)
Wskaźnik Rozwoju Społecznego
(HDI)
Hektary globalne na osobę
Pozycja w rankingu światowym
HDI na osobę
Pozycja w rankingu światowym
Dania
5,8
11
0,949
14
Estonia
6,5
7
0,860
44
Finlandia
7,6
3
0,952
11
Litwa
4,4
24
0,862
43
Łotwa
2,6
45
0,855
45
Niemcy
4,5
23
0,935
22
Polska
3,3
37
0,870
37
Rosja
4,4
25
0,802
67
Szwecja
6,1
8
0,956
6
Tabela 1: Wykorzystanie zasobów naturalnych i rozwój społeczny (Living Planet Report, s.19)
15
USA
10
Wskaźnik EF
Próg wysokiego rozwoju społecznego
Finlandia
5
Światowa średnia
biozdolności w
przeliczeniu na jedną
osobę
Polska
Indie
0
Wskaźnik Rozwoju Społecznego 0.5
Kuba
Chiny
0.8
1.8
1.0
Rysunek 5. Wskaźnik EF i Wskaźnik Rozwoju Społecznego
W tym ujęciu
zrównoważony
rozwój to
osiągnięcie
dobrego poziomu
życia (HDI)
nie przekraczając
średniej
powierzchni gha
na mieszkańca.
Opisywany wcześniej EF odnosi się do kosztów jakie ponosi biosfera dla zaspokojenia ludzkich potrzeb, podczas gdy Wskaźnik Rozwoju Społecznego (HDI) informuje nas o jakości
życia ludzi. HDI jest obliczany na podstawie trzech parametrów: średnia długość życia, poziom wykształcenia i analfabetyzmu, i PKB na jednego mieszkańca (lub siła nabywcza). Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju UNDP3 uznaje wartość HDI na poziomie 0,8 za
„wysoki poziom rozwoju społecznego”. Z drugiej strony wskaźnik EF na poziomie 1,8 gha,
czyli średniej wartości przypadającej na każdego człowieka na Ziemi, mógłby wskazywać na
osiągnięcie zrównoważonego rozwoju w skali globu. Osiągnięcie zrównoważonego rozwoju
wymaga spełnienia tych dwóch kryteriów. Jeśli przyjąć średnie wartości, to świat zaczyna
spełniać te kryteria, ponieważ coraz większa ilość krajów przesuwa się do niebieskiego sektora widocznego na rysunku. Jednak wraz ze wzrostem populacji ludzi na ziemi średnia wartość
EF dostępna dla jednej osoby będzie maleć, a niebieski sektor będzie się kurczył. W roku 2003
Azja, Oceania i Afryka zużywały mniej niż 1,8 hektara globalnego na osobę, podczas gdy
Unia Europejska i Ameryka Północna przekroczyły poziom 0,8 HDI. W tamtym czasie jedynym państwem spełniającym kryteria zrównoważonego rozwoju była Kuba – przy założeniu,
że dane przedstawione do ONZ były zgodne ze stanem faktycznym. Niżej zilustrowano niektóre zmiany we wskaźnikach EF i HDI dla wybranych krajów w latach 1975 – 2003. W tym
okresie niektóre z wysoko rozwiniętych państw, jak Stany Zjednoczone, znacząco zwiększyły
wykorzystanie surowców naturalnych jednocześnie poprawiając jakośc zycia mieszkańców.
Inaczej przebiegał rozwój niektórych nieco biedniejszych krajów, zwłaszcza Chin i Indii,
które znacząco polepszając jakość życia swoich obywateli nie przekroczyły zużycia surowców
naturalnych przypadających na jednego mieszkańca naszej planety. Porównanie przeciętnej
wartości EF na osobę w danym kraju z ilością surowców naturalnych przypadającą na każdego
człowieka na świecie nie pozwala niestety wnioskować, że zmierzamy w kierunku zrównania zużycia surowców naturalnych. Wręcz przeciwnie, pokazuje jedynie wzorce zachowań
konsumpcyjnych różnych krajów, które przeniesione na resztę świata mogłyby spowodować
- lub nie – dalsze przeciążenie planety. Zarówno wskaźnik EF jak HDI muszą bowiem być
uzupełniane o inne pomiary społeczno – ekonomiczne, takie jak występowanie wody pitnej
czy zaangażowanie w aktywnośc obywatelską. Dopiero takie dane pozwolą nam określić, czy
osiągnęliśmy już założenia zrównoważonego rozwoju.
Zastanów się 4. Zrównoważony rozwój
1. We Wskaźniku Żyjącej Planety LPI różnorodność biologiczna zależy od średniego
zużycia zasobów naturalnych. Czy Ttwoim zdaniem Wskaźnik Rozwoju Społecznego
HDI dobrze oddaje stan sfery społecznej? Czy pomija jakieś istotne aspekty? Jeśli tak,
to jakie?
2. Co trzeba zeobić, żeby obniżyć pozycję kraju w światowym rankingu EF?
3. Butan jest małym, buddyjskim państwem leżącym pomiędzy Indiami a Chinami.
Jego król znalazł sposób na mierzenie szczęścia obywateli i wprowadził wskaźnik
Szczęścia Narodowego Brutto. Przyjrzyj się danym przedstawionym na rysunku 5
powyżej. Zastanów się nad zależnością pomiędzy szczęściem a zrównoważonym rozwojem, przedstaw wnioski.
3
Z angielskiego – United Nations Development Programme
16
Overshoot Day – dzień długu ekologicznego
Overshoot Day, czyli dzień długu ekologicznego, to wymyślony przez Global Footprint Network sposób na przedstawienie nie zrównoważonego rozwoju naszej planety. W roku 2007
Overshoot Day przypadł na dzień 6. października. W tym dniu zaczęliśmy zyć na ekologiczny
kredyt.
Obecnie zużywamy rocznie 25% więcej surowców naturalnych niż Ziemia jest w stanie
wyprodukować w ciągu tego samego czasu. Zjawisko to nazywa się „overshoot”, co po angielsku znaczy przestrzelić lub przesadzić, przeholować. 25-procentowy „overshoot” ekologiczny oznacza, że ziemia potrzebuje 15 miesięcy, żeby zregenerować surowce naturalne, które
człowiek zużył w ciągu jednego roku. Zjawisko to kumuluje się po jakimś czasie tworząc globalny dług ekologiczny.
Do powstania zjawiska overshoot przyczyniamy się zużywając zbyt dużą ilość zasobów naturalnych. Wycinamy drzewa znacznie szybciej niż są w stanie odrosnąć, odławiamy ryby szybciej niż są w stanie się rozmnozyć. Na krótszą metę możemy sobie na to pozwolić, jednak
długofalowo takie praktyki prowadzą do uszczuplenia zasobów, od których zależy nasza
gospodarka. Overshoot jest więc ekologicznym odpowiednikiem życia ponad stan, ciągłego
pożyczania pieniędzy, których nie jesteśmy w stanie zwrócić. Jeżeli jakiś biznesmen nie będzie
liczył pieniędzy i stale będzie przekraczał budżet, to jego przedsiębiorstwo jest skazane na bankructwo. My również musimy pilnować naszego ekologicznego budżetu. Ciągłe powiększanie
globalnego długu ekologicznego w końcu zupełnie wyniszczy wszystkie surowce naturalne.
Niestety, ludzie nie tylko popełniają przestępstwo, ale również padają jego ofiarą.
Zrównoważony rozwój jest jedynym sposobem, aby zaradzić takiej sytuacji, żeby go osiągnąc
konieczne jest zaangażowanie wszystkich ludzi. Wszyscy odgrywamy istotną rolę w tym
procesie, jako producenci dóbr, konsumenci czy politycy. Niezbędne jest działanie w duchu
współodpowiedzialności za innych ludzi, zgodnie z zasadami demokracji, których uczyć się
trzeba już od najmłodszych lat i krok po kroku wprowadzać w życie. Szkoły odgrywają w tym
procesie bardzo istotna rolę, ponieważ mogą nauczyć młodych ludzi jak być zaangażowanymi,
aktywnymi obywatelami, jak szanować innych ludzi i słuchać ich opinii, ale również wyrażać
swoje zdanie i realizować własne pomysły. Szkoła jest miejscem, w którym młodzi ludzie
powinni poczuć się odpowiedzialni za własną planetę i otrzymać narzędzia i umiejętności,
które pozwolą im brać czynny udział w działaniach na rzecz zrównoważonego rozwoju.
Więcej informacji na temat Overshoot Day można znaleźć pod adresem www.footprintnetwork.org/overshoot/
Zastanów się 5. Zrównoważony rozwój
1. Społeczny aspekt zrównoważonego rozwoju wymaga skupienia się na
zaangażowaniu ludzi. Przeczytaj poniższe stwierdzenia. Czy zgadzasz się z nimi?
„Rozwój powinien zmierzać do zwiększenia kontroli ludzi nad ich życiem i dać
mozliwośc uczestniczenia w procesie podejmowania decyzji wszystkim grupom
społecznym”
„Zasoby naturalne ziemi należy dzielić równo pomiędzy jej mieszkańców, zgodnie z
duchem demokracji”
2. Z analizy wskaźników EF i HDI wynika, że krajem najbliższym zrealizowania zasłożeń zrównoważonego rozwoju jest Kuba. Jak ważna jest demokracja
dla osiągnięcia zrównoważonego rozwoju? Co z krajami, które nie mają tradycji
demokratycznych? Co się stanie, jeśli zangażujemy przyszłe pokolenia w procesy
demokratyczne? Który kraj jest Twoim zdaniem najbliższy zrealizowania założeń
zrównoważonego rozwoju?
3. Jak wygląda Twój przeciętny obiad? Jak byś określił jego wskaźnik EF? Jest wysoki
czy niski?Jak wyglądałby obiad o wysokim, a jak o niskim wskaźniku? Jak wykorzystać
zawartośc talerza do zrozumienia zrównoważonego rozwoju?
4. Chiny są krajem o największej liczbie ludności na świecie, są również fabryką
produkującą towary dla całego zachodniego świata. Oznacza to, że Chiny potrzebują
dostępu do większej ilości zasobów naturalnych i zużywają więcej energii elektrycznej. Wiele surowców pochodzi z Afryki, następnie są przetwarzane w Chinach a
na koniec trafiają do Europy, gdzie są ostatecznie konsumowane. Jak powstrzymać
powstałe w ten sposób zaburzenie światowej równowagi? Wybierz najlepszą opcje
spośród przedstawionych poniżej:
17
Z tego
punktu widzenia
zrównoważony
rozwój to to
taki, który nie
nadwyręża
zdolności
ekosystemu do
produkcji zasobów
naturalnych
• Nie należy kupować towarów wyprodukowanych w Chinach
• Należy kupować chińskie produkty, ale tylko wtedy kiedy ich produkcja jest bezpieczna dla środowiska
• Należy zerwać wszelkie kontakty z Chinami do czasu aż nie zapanują tam demokratyczne rządy
Jakie rozwiązanie zaproponowałbyś Ty jako obywatel świata? Czy państwa basenu
Morza Bałtyckiego są, Twoim zdaniem, bliżej czy dalej od zrealizowania założeń
zrównoważonego rozwoju w porównaniu z Chinami?
5. Jakie są główne siły napędowe wzrostu populacji ludzi na świecie i zwiększenia
konsumpcji zasobów naturalnych? W jaki sposób możemy wykorzystać te siły do
stworzenia warunków sprzyjających zrównoważonemu rozwojowi?
Bibliografia
Bruntland, G.H. (Ed.) (1987) Our Common Future. World Commission on Environment and
Development. Oxford: Oxford University Press.
Carson, R. (1962) Silent Spring. Boston, MA: Houghton Mifflin.
Leal Filho, W. (2000) Dealing with misconceptions on the concept of sustainability. International Journal of Sustainability in Higher Education. Vol. 1, str 9-19.
Global Footprint Network, Living Planet Report (2006) www.footprintnetwork.org oraz
www.footprintnetwork.org/overshoot/ ISBN: 2-88085-272-2
Gapminder www.gapminder.org
Macer, D.R.J. (ed.) (2004) Bioethics for Informed Citizens across Cultures. Christchurch, New
Zealand: Eubios
Ethics Institute lubHREF=”http://www.biol.tsukuba.ac.jp/~macer/betext.htm”§ MACROBUTTON HtmlResAnchor http://www.biol.tsukuba.ac.jp/~macer/betext.htm.
UNESCO (2003) Education for Sustainable Development. Paryż: UNESCO ED/ PEQ/ ESD
lub HREF=”http://www.unesco.org/education/desd”§ MACROBUTTON HtmlResAnchor www.unesco.org/education/desd.
Ojala Maria (2007) Hope and worry: Exploring young people´s values, emotions, and behaivior
regarding global environmental problems. Örebro Studies in Psychology
Rydén L., Migula P., Andersson M. (2003) Environmental Science. Understanding, protecting and managing the environment in the Baltic Sea Region. BUP: Baltic University Press.
Zwłaszacza rozdział 25 o zrównoważonym rozwoju. Dostępne również pod adresem internetosym www.balticuniv.uu.se/esd
United Nations (UN) (1992) Press Summary of Agenda 21 - Final Text, UN Conference on Environment and Development, Rio de Janeiro, Brazil, 3-14 June lub UN Agenda 21 Rozdział 36:
Promoting education, public awareness and training. HREF=”http://www.un.org/esa/sustdev/
documents/agenda21/english/agenda21chapter36.htmӤ MACROBUTTON HtmlResAnchor http://www.un.org/esa/sustdev/documents/agenda21/english/agenda21chapter36. htm.
WWF (2007) Learning sustainable ways, Sellgren.
18
ROZDZIAŁ 2: EDUKACJA NA RZECZ
ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU
Najogólniej rzecz biorąc edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju to oprawienie jakości
nauczania podstawowego, przeorientowanie zadań edukacyjnych na zrównoważony rozwój,
zwiększenie społecznej świadomości problemu i zapewnienie odpowiedniego przeszkolenia
różnym grupom społecznym. W kontekście realizacji założeń zrównoważonego rozwoju
edukację często nazywa się największą szansą na przyszłość. Kluczowe znaczenie przypisuje
się instytucjom kształcącym nauczycieli, których działalność może odegrać największą rolę
we wprowadzaniu zmian społecznych.
Należy podkreślić, że nie ma jednej definicji zrównoważonego rozwoju. W związku z
tym nie ma również porozumienia na temat tego, czym dokładnie jest edukacja na rzecz
zrównoważonego rozwoju. Dlatego też nie będziemy się koncentrować na tym, czym
zrównoważony rozwój jest, ale na tym, w jaki sposób go promować i jak osadzić go w kulturze
poszczególnych społeczności za pomocą edukacji.
W tym rozdziale przyjrzymy się bliżej różnicom pomiędzy ekologią i edukacją środowiskową
(EE – z angielskiego „Environmental Education” ) a edukacją na rzecz zrównoważonego rozwoju (ESD). Powiemy również o nauczaniu na rzecz zrównoważonego rozwoju, strukturze
wiedzy i wartości, postępach prac ESD, filtrach zachowań, mapie ESD, planowaniu i metodach
oceniania oraz udzielimy wskazówek, jak uniknąć niektórych pułapek i ominąć przeszkody.
Ekologia, edukacja środowiskowa i edukacja na rzecz zrównoważonego
rozwoju
Podłoże, na którym rozwinęła się koncepcja edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju, różni się w poszczególnych krajach. Jedni widzą ESD (skrót od angielskiego education for sustainable development, czyli edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju) jako
kontynuację edukacji środowiskowej, uzupełniona o dodatkowe pojęcia z zakresu etyki,
równości oraz nowe sposoby myślenia i nauczania. Inni z kolei uważają, że edukacja na rzecz
zrównoważonego rozwoju powinna być częścią edukacji środowiskowej, która powinna nadal
funkcjonować. Jeszcze inne podejście traktuje edukację środowiskową czy ekologiczną jako
część ESD, ponieważ ta druga łączy w sobie rozwój, różnorodność kulturową, oraz społeczną
i ekologiczną sprawiedliwość. W tej części podręcznika postaramy się objaśnić różnice
pomiędzy ekologią, edukacją środowiskową i edukacją na rzecz zrównoważonego rozwoju,
ponieważ często zdarza się że nie są odpowiednio rozumiane i przez to mylone ze sobą.
Wielu nauczycieli prześledziło lub uczestniczyło w ewolucji poszczególnych etapów, jednak
niektórzy rozpoczęli swoją pracę bezpośrednio od ESD nie mając doświadczenia w bardziej
naukowo zorientowanej edukacji środowiskowej.
Ekologia jest nauką biologiczną, która zawiera wiedzę na temat wzajemnych zależności
pomiędzy organizmami zywymi a ich środowiskiem, czyli na przykład zależności pomiędzy
zyciem drzew a glebą, wodą itp. Zarówwno edukacja środowiskowa jak edukacja na rzecz
zrównoważonego rozwoju mówią również o wartościach. Edukacja środowiskowa skupia się na podnoszeniu świaqdomości ludzi, wprowadzaniu nowego punktu widzenia i
wartości, które w założeniu mają przyczynic się do zmiany wzorców zachowań na takie, które
pozwalałyby zachować równowagę ekologiczną. Jak widać ESD nie ma zastępować edukacji
środowiskowej, tylko ją poszerzyc i wzbogacić, ponieważ zawiera również inne tematy i często
jest zorientowana na rozwiązywanie określonych problemów. W tym ujęciu edukacja na rzecz
zrównoważonego rozwoju ma promować rozwój krytycznego myślenia, kreowanie postaw
sprzyjających ochronie środowiska i aktywny udział w procesie podejmowania decyzji. Motorem działania ESD nie jest jedynie ekologia, ale również sfera społeczna i ekonomiczna.
Przedstawiona poniżej tabela ukazuje niektóre z głównych różnic pomiędzy EE (edukacją
środowiskową) a ESD.
19
Edukacja Środowiskowa (EE)
Edukacja na rzecz Zrównoważonego Rozwoju (ESD)
Mówi o problemach środowiska Mówi o zintegrowanych problemach ochrony środowiska,
naturalnego
efektywnego wykorzystania zasobów naturalnych, utrzymaniu poprawnego funkcjonowania ekosystemu oraz dobrze działającego społeczeństwa i systemu ekonomicznego
Problemy środowiska naturalnego Przyczyną problemów jest konflikt pomiędzy różnymi cewynikają z działalności człowieka i lami działalności człowieka: środowiskowym, społecznym,
jej wpływie na środowisko
kulturowym i ekonomicznym
Kładzie nacisk na różnorodnośc Kładzie nacisk na różnorodność biologiczną, społeczną,
biologiczną
kulturową i ekonomiczną
Cel działania: zdrowe środowisko Dobre życie dla nas i dla następnych pokoleń
naturalne
Działania na
środowiska
rzecz
ochrony Motywowanie do zmiany stylu zycia na podstawie istotnych
argumentów dotyczących życia osobistego każdego z nas
Odpowiedzialność za środowisko
Odpowiedzialność za życie ludzi i stan środowiska
Mówi o zachowaniu jednostki
Skupia się na zwiększaniu kompetencji do działania, łącznie
z kompetencjami pozwalającymi na rozwijanie nowych
zasad moralnych, stymuluje do powszechnego udziału w
procesie podejmowania decyzji
Edukacja środowiskowa adreso- ESD powinna opierać się na lokalnym systemie ekonomiczwana jest jednocześnie globalnie i nym, społecznym kulturowym i ekologicznym, a następnie
lokalnie
być wprowadzana do systemu regionalnego, narodowego
i globalnego
Jej nauczanie obejmuje niektóre Jest zintegrowana ze wszystkimi przedmiotami nauki
przedmioty
szkolnej i ze wszystkimi aspektami życia szkoły
Tabela 2. Źródło: Baltic 21 Seria Nr 02/2002, aneks 6
Jak już wspominaliśmy, poszczególne kraje inaczej definiują edukację na rzecz zrównoważonego
rozwoju i edukację środowiskową. Edukacja ku zmianom proponuje podejście, które kładzie
szczególny nacisk na zdolność do krytycznego myślenia i poczucie odpowiedzialności. W
tym miejscu wsarto zauważyć, że ostatni rozdział tego podręcznika mówi o problemach ściśle
ekologicznych. Nie należy jednak zapominać, że w celu rozwiązania przedstawionych tam
przykładowych problemów trzeba uwzględnić pracę w obszarach społecznym, kulturowym
i ekonomicznym.
Zastanów się 1. Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju
Podręcznik, który trzymasz w ręku jest zorientowany na zrównoważony rozwój, jednak większość zawartych w nim przykładów dotyczy ekologii. Wybierz kilka zadań
przedstwaionych w rozdziale 4 i przeanalizuj, w których miejscach dotyczą one
ekologii, a w których zrównoważonego rozwoju.
Nauczanie dla zrównoważonego rozwoju
Edukacja przyczynia się do poprawy poziomu życia ludzi i jest decydującym czynnikiem w
procesie kształtowania postaw ludzi jako wartościowych, produktywnych i odpowiedzialnych
członków demokratycznego społeczeństwa obywatelskiego. Odpowiednio finansowany system
edukacyjny, dobrze rozwinięty na wszystkich poziomach, zwłaszcza podstawowym i średnim,
jest warunkiem niezbędnym do zrealizowania założeń zrównoważonego rozwoju. Edukacja
powinna być dostępna dla wszystkich i powodować wzrost zarówno umiejętności i wiedzy. jak i
poprawę statusu materialnego. Podstawowymi elementami edukacji na rzecz zrównoważonego
rozwoju są między innymi: wspieranie procesu uczenia się przez całe życie, edukacja interdyscyplinarna, programy partnerskie, edukacja wielokulturowa (... ). Nawet w krajach o silnie
rozwiniętym systemie edukacyjnym istnieje potrzeba przeorientowania edukacji, ukierunko-
20
wania świadomości i kształcenia, promującego powszechne zrozumienie, krytyczną analizę faktów i poparcie dla zrównoważonego rozwoju. (Earth Summit + 5, 1997, str. 74)
Sposób, w jaki zrównoważony rozwój powinien zostać wprowadzony do systemu edukacji, jest
problemem bardzo złożonym i trudnym. Zadanie to staje się odrobinę łatwiejsze, jeśli podzielić
ten temat na odrębne części. Na początek przyjrzymy się ogólnym celom, przyjmując wiedzę
i motywację za podstawową siłę napędową. Spróbujemy również nieco dokładniej przyjrzeć
się wiedzy, dzięki której będzie można zidentyfikować i rozwinąc odpowiednie kompetencje i
umiejętności. Na koniec spróbujemy określić miejsca, w których powinna odbywać się edukacja
na rzecz zrównoważonego rozwoju.
Ogólny cel
Podstawowym celem ESD jest przekazanie wszystkim ludziom wiedzy i motywacji potrzebnej
do działania na rzecz zrównoważonego rozwoju i życia zgodnie z jego zasadami. Nauczanie ma
za zadanie nadać odpowiedni kierunek procesom, które dzięki rozwojowi wiedzy, wartości,
umiejętności i odpowiednich postaw wpłyną na jednostki, szkoły i całe społeczności. Dzięki
temu ich działalność ma ukierunkować się na stworzenie sprawiedliwego społeczeństwa,
bezpieczeństwa ekonomicznego, równowagi ekologicznej i umocnienie demokracji.
Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju może być postrzegana jako ciągły proces w
zmieniającym się świecie. Długofalowym celem ESD jest osiągnięcie najlepszego mozliwego poziomu życia w taki sposób, żeby nie szkodzić innym ludziom ani otaczającemu nas środowisku,
mając na uwadze zarówno dzień dzisiejszy jak przyszłość następnych pokoleń. Osiągnięcie tego celu
będzie wymagać od każdego z nas poprawienia zdolności do działania na rzecz zrównoważoengo
rozwoju, będzie wymagać rozwinięcia wiedzy i odpowiedniej motywacji.
Wiedza i motywacja jako siły napędowe
W chwili obecnej nasza planeta rozwija się w sposób nie zrównoważony. W jaki sposób możemy
więc uwidocznić nasze starania w kierunku poprawienia tej sytuacji? Możemy to częściowo osiągnąć
przez umocnienie i pokazanie wiary w naszą zdolność do wprowadzenia zmian zmierzających do
lepszego jutra. Musimy również zapewnić sobie odpowiednie narzędzia. Większość krajów basenu
Morza Bałtyckiego już uwzględniło tę potrzebę w swojej polityce edukacyjnej, podkreślając wagę
wiedzy o ekologii oraz edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju.
Zrównoważony rozwój wymaga ciągłego uczenia się. Przyczyną tego stanu rzeczy są ciągłe zmiany, które następują w naszym otoczeniu. Również szkoły ulegają ciągłym zmianom i podlegają
wpływom ze strony społeczeństwa. Należy postawić pytanie, czy szkoły powinny trzymać się
starych wzorców rozwoju, czy może raczej powinny być otwarte na mozliwość ponownego
przeanalizowania sytuacji i wprowadzenia nowych rozwiązań? Przy odpowiadaniu na to pytanie należy pamiętać, że nikt nie jest w stanie przewidzieć ze stuprocentową pewnością, jak
będzie wyglądała przyszłość. Zmiany są procesem ciągłym i często następują bardzo gwałtownie.
Przyszłe pokolenia będą musiały umiec żyć i pracować w zmieniającym się otoczeniu.
Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju opiera się na uczeniu życia w zgodzie z wyznawanymi zasadami i wartościami. Dlatego też po ustaleniu tematu lekcji, jej przebiegu i stosowanych
metod, dobrze jest przedyskutować te informacje z innymi nauczycielami żeby ustalić, czy nie są
sprzeczne z wartościami wyznawanymi przez uczniów i personel szkoły. Warto również zwrócić
uwagę na metody i techniki nauczania, które różnią się w zależności od przedmiotu. Łączenie
metod pedagogicznych właściwych poszczególnym przedmiotom sprzyja kreatywności w nauczaniu, rozwija krytyczne myślenie i w rezultacie pozwala poszerzyć wiedzę o tym, jak wspierać
zrównoważony rozwój w różnych społecznościach.
ESD jest ukierunkowana na umiejętność uczenia się, odpowiednie spojrzenie na otaczający świat
oraz wartości, które motywują ludzi do czynnego udziału w życiu społeczeństwa i im w tym
pomagają. W programach nauczania bywa to określane, jako kształtowanie postaw życiowych,
które świadczą o wierze w zrównoważony rozwój i rozumieniu jego założeń.
Musimy również skupic się na naszej własnej postawie. Musimy przejawiać chęć wprowadzania
zmian w stylu i sposobie życia, musimy umieć przyjąć do wiadomości własną odpowiedzialność
za przyszłość świata i szanować los przyszłych pokoleń. Czynnikami, które mają wpływ na naszą
zdolnośc działania są wiedza, możliwość wyboru oraz zewnętrzna i wewnętrzna motywacja.
21
Nauczanie i
uczenie się to
procesy
powstawania
wiedzy,
umiejętności,
wartości i postaw,
które kształtują
zapatrywania i
plany
indywidualnych
osób, szkół oraz
lokalnych wspólnot,
w odniesieniu do
problemu społecznej
sprawiedliwości,
bezpieczeństwa
ekonomicznego,
ekologicznej
równowagi i
demokracji.
Wiedza
Wiedza
potrzebna
do
działania
Możliwości
Motywacja
Rysunek 6.Zdolność do działania
Wiedza to znajomość faktów, umiejętności praktyczne, dogłębne zrozumienie tematu,
świadomość otaczającego świata oraz mądrość
Możliwości to występujące w otoczeniu możliwości wyboru i szanse na podejmowanie
właściwych decyzji. Na przykład:
• mogę, ponieważ istnieją możliwości praktyczne i organizacyjne
• mogę dojechać do szkoły rowerem, ponieważ są bezpieczne drogi rowerowe
• moge kupować ryby wiedząc, że nie szkodzi to wielkości ich populacji
• moge głosować na ludzi, którzy pracują na rzecz międzynarodowych porozumień ważnych dla zmian klimatycznych
• jako konsument mam dostęp i możliwość korzystania z informacji, które pozwalają mi na zakup towarów wyprodukowanych zgodnie z założeniami zrównoważonego rozwoju
• jako nauczyciel mogę korzystać z programów nauczania uwzględniających edukację na rzecz zrównoważonego rozwoju oraz wsparcia przełożonych i kolegów
Motywacja wzrasta w każdym człowieku jako wewnętrzne przekonanie o słuszności konkretnych działań. Jest również stymulowana przez czynniki zewnętrzne, takie jak normy społeczne
i uwarunkowania ekonomiczne. Motywację uczniów można wzmacniać poprzez praktyczne
ćwiczenia, w których należy zidentyfikować problem i znaleźć jego rozwiązanie. W ten sposób
wzmacnia się również poczucie siły i znaczenia własnych działań.
Wiedza potrzebna do działania
Można udzielić bardzo wielu odpowiedzi na pytanie: co to jest wiedza? Można powiedzieć, że
jest to zarówno znajomość stolicy Kenii, coś, co zdobywa się w szkole, pisząc, czytając, ucząc
się matematyki, jak i teoretyczna wiedza na temat techniki wbijania gwoździ w drewno czy
umiejętność odnalezienia drogi do domu w ciemnym lesie. Ogólnie przyjmujemy tu, że na
wiedzę składają się fakty, umiejętności, rozumienie i rozpoznawanie.
Holistyczny pogląd na wiedzę zakłada, że wiedza jest raczej procesem niż produktem, że należy
ją postrzegać jako jakość samą w sobie a nie ilośc posiadanych informacji, że nie jest neutralana ale zależy od wyznawanych wartości, że łączy teorię z praktyką. Zgodnie z tym podejściem
wiedza wpływa na proces uczenia się, pozwala zgłębić to co powierzchowne, uczenie się na
pamięć fragmentów tekstów zastępuje rozumieniem ich treści, pozwala na zamienienie motywacji płynącej z zewnątrz na wewnętrzną. Zdobywanie tak rozumianej wiedzy odbywa się
poprzez wykor-zystanie poprzednio uzyskanej wiedzy i doświadczeń, aktywne uczenie się
przy współpracy z innymi, i kształcenie umiejętności podejmowania odpowiednich
działań po przeanalizowaniu problemów. Takie podejście zakłada zmianę roli nauczyciela
z osoby wszystkowiedzącej i nieomylnej wykładni wiedzy na przewodnika, który proponuje
różne sposoby pracy i zachęca uczniów do samodzielnego zdobywania informascji rozwijając
zdolnośc trafnego zadawania pytań i krytycznego myślenia.
Wiedza ma przede wszystkim umożliwić radzenie sobie z problemami w stale zmieniającym się
otoczeniu i jak najlepsze korzystanie z możliwości jakie daje nam życie i postęp cywilizacyjny.
Pomimo faktu, że żyjemy w społeczeństwie, które uważa się za światłe i dobrze wykształcone,
doprowadziliśmy do sytuacji, w której jesteśmy świadkami efektów przeciążenia ekosystemu
naszej planety. W związku z powyższym należy podkreślić potrzebę wzięcia pod uwagę nowego
podejścia do wiedzy podczas tworzenia dokumentów decydujących o kształcie systemu oświaty.
22
Gdzie powinna odbywać się nauka?
Odpowiedź na to pytanie jest bardzo prosta: nauka powinna się odbywać tam, gdzie panują
warunki najbardziej sprzyjające rozwojowi wiedzy. Szkoły mają wieloletnią tradycję, nauka zazwyczaj odbywa się w klasach, jednak podczas planowania nauczania należy sobie zadać pytanie:
jakie jest najlepsze miejsce do prowadzenia danych zajęć? Może się okazać, że dla jakiegoś tematu lepsze będą zajęcia na świeżym powietrzu. Takie rozwiązanie może się okazać korzystne z kilku względów. Po pierwsze, uczniowie będę czerpali wiedzę z własnych doświadczeń i przeżyć.
Bezpośrednie, osobiste doznania są niezwykle wartościowe i nie da się ich zastąpić niczym innym. Dlatego też w edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju kładziemy szczególny nacisk
na bliski kontakt z otaczającym środowiskiem naturalnym i lokalna społecznością. Zajęcia poza
terenem szkoły mogą polegać na przykład na zbadaniu charakterystyki ekologicznej gruntów,
na których stoi szkoła, nabrzeża rzeki lub pobliskiego lasu. Równie wartościowe jest rozwijanie
kontaktów z lokalną społecznością. Jest nim zachęcanie do dialogu z rodzicami, politykami,
przedsiębiorcami itp. Szkoła, w której edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju stoi na wysokim poziomie, jest ważną instytucją z uwagi nalokalny wymiar wprowadzania w życie założeń
zrównoważonego rozwoju. Opisany powyżej model współpracy, jeśli zostanie odpowiednio
wprowadzony w życie, tworzy sytuację typu wygrany-wygrany zarówno dla nauczycieli jak dla
uczniów i przyczynia się do rozwoju społeczeństwa obywatelskiego.
Zastanów się 2. Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju
1. W jaki sposób różne aspekty wiedzy wpływają na proces uczenia się i rolę nauczyciela?
2. Przeanalizuj pojęcie wiedzy i jego elementy składowe, spróbuj nazwać poszczególne
„fazy” wiedzy. W jaki sposób można najlepiej wykorzystac posiadaną wiedzę?
3. Jakie możliwości masz do dyspozycji? Co jest potrzebne do uczenia zrównoważonego
rozwoju? Kto jest odpowiedzialny za stworzenie odpowiednich narzędzi potrzebnych
do takiej pracy?
4. Co to jest motywacja i co ma na nią wpływ? Co może umocnić, a co osłabic
motywację?
5. Czy występują jakieś przeszkody, które utrudniają dziasłanie Tobie, konsumentom, nauczycielom, politykom? Jakie?
6. Czy są jakieś państwowe dokumenty, któe pomagają ESD?
7. W jaki sposób można faktycznie wprowadzić w Twojej szkole edukację na rzecz
zrównoważonego rozwoju?
Struktura wiedzy i wartości
Bardzo istotne jest głębsze poznanie procesu uczenia się. Kluczowe znaczenie mają przy tym
pytania o to, w jaki sposób nauczyciel może pomóc uczniom w uczeniu się, przyswajaniu
i wykorzystywaniu nowych informacji , uzupełnianiu już posiadanej wiedzy, wyjaśnianiu
nieporozumień i wątpliwości oraz w przyswajaniu i rozwijaniu wartości.
Część odpowiedzi można zaczerpnąc z teorii edukacyjnych. Na przykład konstruktywizm,
który kładzie na cisk na kompetencje jednostki, za podstawę bierzerozumienie procesów
zachodzących w umyśle ucznia. Teoria ta ma swój początek w pracach uczonych, takich jak
John Dewey, Lew Wygotski, Jean Piaget czy Jerome Bruner, którzy przedstawiają argumenty
świadczące o tym, że dzieci aktywnie budują swoją wiedzę, a proces ten zachodzi w oparciu
o kontekst społeczny. Zgodnie z poglądami Wygotskiego, cały proces uczenia się odbywa się
w „strefie najbliższego rozwoju”. Strefa ta jest różnicą pomiędzy tym, co dziecko może zrobić
samo, a tym, co jest w stanie zrobić z pomocą dorosłych. Nauczyciele mogą tworzyć fundament rozwoju intelektualnego dzieci poprzez bazowanie na ich obecnych doświadczeniach
i wyznaczanie im zadań o umiarkowanym poziomie trudności. Fundament ten pozwala
dzieciom uczyć się i przechodzić przez kolejne etapy rozwoju. W prostych słowach, zasada
konstruktywizmu mówi, że nauczyciel powinien budować i rozwijać wiedzę ucznia małymi
krokami, bazując na jego dotychczasowych doświadczeniach. Konstruktywizm kładzie nacisk na zdolność uczniów do rozwiązywania realnych problemów. W praktyce oznacza to
23
najczęściej prace w grupach nad zadaniami, które wymagają aktywnego rozwiązywania problemów, a nie nad ćwiczeniami, które można wykonać posiadając konkretne umiejętności. W
konstruktywistycznym modelu nauczania prowadzący zajęcia ma za zadanie dostarczyć odpowiednie źródła i materiały, poprowadzić uczniów tak, aby wyznaczyli sobie własne cele i sami
zdobyli nową wiedzę – nauczyli sami siebie. (Robyler, Edwards, i Havriluk, 1997, str. 70).
W skrócie – konstruktywizm opisuje przebieg procesu uczenia się, niezależnie od tego, czy
uczniowie mają zrozumiec treść wykładu czy zaprojektować model samolotu. W obu przypadkach uczniowie muszą stopniowo budować swoją wiedzę. Jako opis procesów poznawczych
człowieka, konstruktywizm często kojarzony jest z teoriami pedagogicznymi promującymi
naukę poprzez działanie.
Nauczyciel jako przewodnik
Zgodnie ze społeczną teorią konstruktywizmu, nauczyciela określa się mianem facylitatora, a
jego rola jest podobna do roli położnej pomagającej podczas porodu, nauczyciel ma więc ułatwiać
i pomagać w zdobywaniu wiedzy, a nie instruować (Bauersfeld, 1995). Dla przykładu: nauczyciel stoi na środku klasy i prowadzi wykład dotyczący konkretnego tematu, uczniowie siedzą i
słuchają, natomiast facylitator w tej samej sytuacji zachęca uczniów do swobodnych rozważań
na jakiś temat i pomaga im na własny sposób zrozumieć dane zagadnienie. We wcześniejszym
modelu, opierającym się na wykładach, uczniowie są biernymi słuchaczami, podczas gdy w
późniejszym, w którym rola nauczyciela sprowadza się do roli przewodnika, uczeń jest aktywny i bierze czynny udział w procesie uczenia się. Jest to ogromna zmiana, która wymaga od
nauczyciela – facylitatora nabycia zupełnie nowych umiejętności, co zostało uwidocznione w
poniższzej tabeli.(Brownstein, 2001; Rhodes i Bellamy, 1999)
Nauczyciel
Facylitator
Podaje informacje
Zadaje pytania
Wykłada stojąc przed klasą
Wspiera stojąc z tyłu
Udziela odpowiedzi zgodnie z
ustalonym programem nauczania
Daje wskazówki i pomaga stworzyć okoliczności, w
których uczniowie dochodzą do własnych wniosków
Przez większość czasu mówi sam,
lekcja opiera się na monologu
Pozostaje w ciągłym dialogu z uczniami
Tabela 3. Zmiana roli nauczycieli
Ważną i bardzo przydatną umiejętnością facylitatora jest zdolność do przejmowania inicjatywy w odpowiednim momencie i ułatwianie zrozumienia tematu poprzez dopasowanie go do
potrzeb uczniów, ale również do wyznawanych przez nich wartości.
Świadomość nauczyciela (lub facylitatora) dotycząca jego roli jest ściśle powiązana z jego
poglądem na wiedzę i uczniów, których ma pod opieką. W końcu to oni są głównymi bohaterami w trwającym całe ich życie procesie edukacji, podczas gdy nauczyciele mogśą jedynie go
wspomagać.
Osoba ucząca się codziennie dostaje nowe informacje, które musi przyswoić i ze względu na
które musi zmieniac swoje zachowanie i postawę. W związku z tym nie można traktować uczniów jedynie jako odbiorców informacji. W idealnych warunkach nasuczyciel powinien być
jedynie przewodnikiem i osobą, która tworzy warunki sprzyjające przyjmowaniu nowej wiedzy,
charakteryzujące się pozytywną, budującą atmosferą, oraz stawia uczniów wobec kolejnych
wyzwań.
Mimo wszystko należy pamiętać, że zmiany nigdy nie są łatwe do przyjęcia, mogą prowadzić
do trudności emocjonalnych i psychologicznych. Praca w grupie sprzyja rozwojowi wiedzy i
wartości, natomiast już wyznawane przez każdego z uczniów wartości wymagają indywidualnego podejścia. Ludzie, któzy publicznie wyrażają swoje poglądy rzadziej zmieniają zdanie,
ponieważ trudniej jest zmienić coś o czym wcześniej się mówiło na forum. Sposób w jaki nauczyciel zadaje pytania, organizuje zadania podczas lekcji i moderuje dyskusje jest najważniejszym
czynnikiem tworzącym odpowiednie warunki do zdobywania wiedzy i rozwijania wartości. W
tej materii każdy nauczyciel musi wypracować własną metodę pomocy uczniom w przyjmowaniu nowych wiadomości. W rozdziale 3 i 4 przedstawiono liczne zadania i metody pracy,
które mogą być stosowane przy prowadzeniu zajęć z różnymi uczniami. Pamiętajmy, że jest
bardzo wiele sposobów uczenia się i nauczania!
24
Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju – perspektywy i postępy
W tej części skupimy się na tym, w jaki sposób prowadzić zajęcia z edukacji na rzecz
zrównoważonego rozwoju oraz w jaki sposób pomóc uczniom osiągnąc konkretne cele.
Przyjrzymy się również pomocom obecnym w środowisku szkolnym. Jakie podejście dydaktyczne i pedagogiczne jest odpowiednie dla edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju? W jaki
sposób można wprowadzić ESD w różnych uwarunkowaniach, w pracy różnych nauczycieli?
Opisane poniżej perspektywy edukacyjne są częścią procesu edukacji w praktycznie każdym
jego elemencie. Bardziej szczegółowy opis ma służyć lepszemu zrozumieniu, czym jest edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju. Takie samo zadanie ma „Mapa ESD” przedstawiona
na stronie 27.
Różne perspektywy edukacyjne
Zorientowanie na ucznia – sami uczniowie są odpowiedzialni za proces uczenia się, a przyswojona wiedza płynie z ich doświadczeń i zadawanych przez nich pytań.
Przyswajanie wiedzy może wymagać wiele wysiłku, jednak kiedy już ją posiądziemy stosunkowo
łatwo jest ją wykorzystać i dość trudno ją zapomnieć. Mówi się, że wiedza „siedzi” w głowie,
w taki sam sposób może „siedzieć” w ciele, jest czymś indywidualnym i osobistym. Wiedza,
rozumiana jako jej nabywanie, posiadanie i wykorzystywanie, jast procesem trwającym całe
życie, który ujawnia się przy okazji kontaktu z otoczeniem i społeczeństwem. Czasami uczymi
się sami, czasami wymieniamy pomiędzy sobą pomysły, poglądy i wiedzę. Wiedza jako proces
odbywa się nieprzerwanie i przez całe nasze życie, występując w kontekście społecznym i kulturowym. Taki pogląd na wiedzę podkreśla wagę rozpoczynania procesu uczenia się od indywidualnej, wcześniej uformowanej wiedzy. Równorzędny dialog z uczniami dobrze wpływa na
motywację uczniów i jest również jedną z podstaw ESD.
Zorientowanie ma proces – nacisk na rozumienie zależności i funkcjonowanie systemów.
Jaki jest najlepszy sposób na ograniczenie emisji dwutlenku węgla? Należy ograniczyć wykorzystanie paliw tradycyjnych. Udzielenie odpowiedzi może być proste, ale wprowadzenie tego
rozwiązania w życie jest sprawą niezwykle trudną. Wyznaczone przez ESD cele wymagają
zarówno praktycznej realizacji zadań jak przeprowadzenia symulacji pewnych procesów. W
nauczaniu zorientowanym na proces ważniejsze od faktycznego osiągnięcia celu jest rozwiązanie
problemu. W tym modelu uczeń musi zmierzyć się z opiniami innych, które powinien uszanować
zgodnie z duchem demokracji. Ma to na celu rozwój kompetencji ucznia i utorowanie drogi
do czynnego udziału w działaniach na rzecz zrównoważonego rozwoju. Motywacja i nauka
przychodzą same, kiedy uczeń jest częścią procesu. Zadanie nauczyciela polega na opracowaniu
metod i wyznaczeniu celów, które umozliwią zdobycie wartościowej wiedzy.
Takie podejście do procesu uczenia się wymaga zaplanowania dodatkowego czasu na krytyczne myślenie i wypracowanie własnego stanowiska w danej sprawie. Co chwilę jesteśmy
bombardowani nowymi informacjami, ale tylko część z nich jesteśmy w stanie przyjąć do
wiadomości. Poświęcenie odrobiny czasu na przemyślenie i utrwalenie tych informacji pozwala
im przekształcić się w wiedzę. Utrwalanie może następować w rozmaity sposób. Może przyjąć
formę swobodnego dialogu albo precyzyjnie zaplanowanej dyskusji. Nie musi się ograniczać
do słownego wyrażenia swoich opinii i przemyśleń, można je wyrażać w formie pisemnej lub
za pomocą dowolnego rodzaju kreacji artystycznej. W każdym razie podsumowanie, udokumentowanie pracy i jej rezultatów, krytyczne podejście do problemu i zadawanie pytań są
bardzo wartościowymi narzędziami do utrwalenia informacji poprzez refleksję, stanowią
bardzo istotną część procesu uczenia się. W nauczaniu zorientowanym na proces trzeba nieustannie kwestionować i zastanawiać się nad słusznością panujących trendów i modeli myślenia,
zwłaszcza jeśli mamy do czynienia z tematem tak płynnym jak zrównoważony rozwój w ciągle
zmieniającym się świecie. Refleksja jest niezbędnym elementem procesu edukacji, potrzebna
jest tak samo uczniom jak nauczycielom.
Zorientowanie na społeczeństwo i naturę – zaangażowanie uczniów w rzeczywiste działania
oraz procesy społeczne.
Szkoła nie powinna być traktowana jak etap przygotowań do przyszłego życia, a raczej jak
jego integralna część, która ma miejsce tu i teraz. Większość ludzi spędza około 20 procent
swojego życia w placówkach edukacyjnych. Jeśli więc nauka ma mieć realne znaczenie, należy
poszukiwać takich zadań dla uczniów, które zaangażowałyby ich w planowanie i realizację
rzeczywistych przedsięwzięć. Już samo to zaangażowanie jest silnym źródłem motywacji do
nauki. Udział w lekcjach prowadzonych poza szkołą, w których uczniowie mają bezpośredni
25
kontakt z naturą lub środowiskiem miejskim, czy też udział w zorganizowanych wycieczkach
edukacyjnych, pozwalają uczniom na dokonywanie samodzielnych obserwacji, stymulują do
nauki i przez to są dla nich intelektualnym wyzwaniem. Skorzystać na tego typu lekcjach mogą
najmłodsze dzieci, które mogą zobaczyć jak powstaje chleb, samodzielnie nakarmić kury czy
umieć zrobić pranie, ale nie tylko. W szkole średniej można angażować uczniów w projekty,
które pomogą im zdobyc wiedzę i umiejętności, a faktyczny udział w procesach społecznych
dostarczy im motywacji. Taka nauka opierająca się na rzeczywistych doznaniach słuzy nie tylko
motywacji, jest również narzędziem pozwalającym rozwinąć umiejętność pracy z ludźmi i i
kompetencje potrzebne do działania na rzecz zrównoważonego rozwoju. Zadaniem nauczycieli
jest przed wszystkim wybrać i zaploanować takie środowisko do pracy, które będzie pozwalało
na jak najlepszą realizację założonych celów.
Integracja – całościowe spojrzenie na problematykę edukacji z uwzględnieniem różnych przedmiotów i perspektyw.
Większość ludzi
spędza około 20
procent swojego
życia w szkołach lub
innych jednostkach
edukacyjnych.
Jeżeli uczenie się
jest nadawaniem
realnych znaczeń,
to jego podstawą
jest aktywność
poszukująca, w
ramach której
uczniowie mogą być
włączani w
planowanie i
realizację zadań
w kontekście
rzeczywistych
uwarunkowań.
Holistyczne, całościowe podejście do edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju pozwala
ją uprościć w taki sposób, żeby pozostała ona adekwatna do potrzeb, zachowała znaczenie i
pozostała zakorzeniona w rzeczywistości. Najważniejsza jest tutaj znajomość zielonego koła
(patrz 3. rysunek na stronie 12) i ekologicznych ram działania społeczeństwa. Podejście to uwzglę
dnia zdobywanie wiedzy na temat ekologii, przepływów energii, różnych systemów recyklingu,
interakcje wewnątrz środowiska naturalnego i różnorodnośc biologiczną , ale również wiedzy
dotycząścej potrzeb ludzkich, języków, kultury i twórczości. Zawiera również zagadnienia z
dziedziny etyki, filozofii oraz pytania o mozliwości wykorzystania wiedzy i rozwiązań technologicznych do zaspokojenia potrzeb następnych pokoleń bez niszczenia zasobów naturalnych
naszej planety. Zakłada połączenie wielu dziedzin wiedzy – nauk ścisłych, pozwalających na
zauważanie i analizowanie współzależności, nauk społecznych, które pozwalają na obserwację
uwarunkowań leżących u podstaw różnych zdarzeń oraz umozliwiają zdobycie praktycznej
wiedzy potrzebnej do wprowadzania zmian, nauk lingwistycznych i sztuki, które pozwalają na
kreatywne wyrażanie opinii i komunikację.
ESD posiada istotny wymiar społeczny, ponieważ podejmuje próbę kształcenia uczniów w
sposób, który pozwoli im na aktywne uczestnictwo w społeczeństwie obywatelskim i pozwoli im przyczynic się do uczynienia świata lepszym i bardziej sprawiedliwym. W roku 2001
Stephen Sterling scharakteryzował edukację na rzecz zrównoważonego rozwoju jako osadzoną
w lokalnym kontekście ekonomicznym, społecznym i ekologicznym. ESD adresowana jest do
całej osobowości ucznia w stopniu znacznie większym niż tradycyjna edukacja. Sterling odnosi się do tego punktu widzenia rozróżniając różne funkcje edukacji: socjalizującą, zawodową
i transformującą. ESD postuluje edukację transformującą. W wyniku ankiety przeprowadzonej
w dziewięciu krajach ze wschodniej i zachodniej półkuli (Cogan i Derricot, 2000) uzgodniono
osiem podstawowych cech, które będą potrzebne ludziom XXI stulecia do radzenia sobie z problemami natury globalnej i podejmowania adekwatnych działań. Cechy wymieniono w kolejności
odpowiadającej ich wadze: 1. Umiejętność postrzegania problemów w kontekście globalnym;
2. Umiejętność odpowiedzialnej współpracy pomiędzy wszystkimi ludźmi; 3. Zdolnośc do akceptowania różnic kulturowych; 4. Umiejętnośc krytycznego i usystematyzowanego myślenia;
5. Umijętnośc pokojowego rozwiązywania konfliktów; 6. Zmiana stylu życia pozwalająca na
ochronę środowiska; 7. Obrona praw człowieka; 8. Czynny udział w zyciu politycznym.
Szkoła jako środowisko uczenia się – konsumpcja dóbr i podejmowanie decyzji.
Szkoła jest konsumentem dóbr. Żeby zdać sobie z tego sprawę wystarczy spojrzeć na to co się
do niej dostarcza i co się z niej zabiera, na przykład na ogromny przepływ wody, różnego rodzaju odpadów i energii. Szkoła konsumuje na przykład bardzo duże ilości papieru, w związku z
czym uczniowie powinni wiedzieć skąd się bierze papier i co się dzieje ze wszystkimi zużytymi
papierami i podręcznikami. Warto również wiedzieć co się dzieje ze ściekiem po spuszczeniu
wody w ubikacji czy odkręceniu kranu. Można również wziąć pod uwagę pracę dozorcy, kucharzy i personelu sprzątającego. Warto pamiętać, że teren zielony przy szkole oprócz swoich
walorów wizualnych może służyć jako źródło materiałów lub miejsce do nauki. Może również
zaopatrzać szkołę w warzywa do kuchni i świeże kwiaty. Podstawową rzeczą jest stworzenie
realistycznego planu na to jak stworzyc i utrzymac szkołę działającą w zgodzie z zasadami
zrównoważonego rozwoju. Uczniowie powinni uczestniczyć zarówno w tworzeniu planu, jak
w jego realizacji. Ważnymi współpracownikami mogą być członkowie lokalnej społeczności,
którzy mogą słuzyć pomocą i dostarczyć potrzebnych matriałów. Do współpracy warto zaprosić
rodziców i lokalnych przedsiębiorców. Nauka o zrównoważonym rozwoju i działanie w kierunku realizacji jego założeń pomaga zmniejśzyc współczynnik EF Waszej szkoły!
Dobrym sposobem na systematyczne wprowadzenie zmian jest wprowadzenie prostego
systemu zarządzania ekologicznego dopasowanego do danej szkoły. System może dotyczyć
np. energii elektrycznej, wody, transportu, żywności i innych dóbr jak również samej edukacji.
Więcej informacji na ten temat można zanleźć na stronie internetowej Baltic University pod
adresem www.balticuniv.uu.se/educ .
26
Zastanów się 3. Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju
1. Demokracja jest niezbędna dla zrównoważonego rozwoju! Jaki są wady i zalety
demokracji w kontekście realizacji jego założeń? Czy mamy czas na demokrację? Czy
są jakieś skróty na drodze do zrównoważonego rozwoju? Jeśli są, to jakie?
2. W jaki sposób środowisko szkolne i edukacja pomagają uczniom czynnie działać
na rzecz zrównoważonego rozwoju?
Mapa ESD
Mapa została stworzona na podstawie matrycy procesu i pozwala osobom uczącym śledzić
postępy w ramach ESD. Matryca uwzględnia przedstawione powyżej perspektywy edukacyjne oraz omawia poszczeghólne etapy zaangażowania w ESD. Po mapie należy poruszac
się punkt po punkcie i przejść przez cały proces, zaczynając od miejsca w którym niewielu
nauczycieli ma świadomość wspólnego działania całej szkoły. Należy zdecydować, jaki tekst
ma się znaleźć w wolnych polach, sformułować go i zapisać.
Tabela 4. Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju – matryca procesu zaangażowania całej
szkoły
Perspektywy edukacyjne
Etap przed zaangażowaniem
Co trzeba zrobić, żeby
zaangażować całą szkołę? Wpisz
kolejne kroki w puste miejsca.
Wspólne działanie całej szkoły
Zorientowanie na
ucznia
Uczniowie nie mają wpływu na treśc
lekcji i metody nauczania
Nauczyciele przekazują informacje
uczniom, którzy są biernymi odbiorcami informacji
Sposób uczenia zależy od wcześniejszych
doświadczeń uczniów jako grupy lub
jednostek. Planowanie, prowadzenie i
ewaluacja zajęć całej edukacji opiera się
na wspólnym, demokratycznym procesie
podejmowania decyzji
Zorientowanie ma
proces
Proces edukacji koncentruje się na
efektach i doborze informacji, które
należy prze kazać
Proces edukacji koncentruje się głównie
na tym w jaki sposób i dlaczego
powinno się uczyć danych faktów lub
umiejętności. Nauczyciele używają metod, które pomagają uczniom zrozumieć
strukturę problemu.
Zorientowanie na
społeczeństwo i
naturę
Edukacja dotyczy tego, co można
zrobić PÓŹNIEJ
Uczniowie nie mają bezpośredniego
kontaktu z otoczeniem i ludźmi.
Głównym źródłem informacji są
książki i nauczyciele.
Zaangażowanie w zorganizowane
akcje w szkole i społeczności lokalnej
są częścią nauki. Szkoła jest naturalnym partnerem w działaniach na
rzecz zrównoważonego rozwoju
wewnątrz społeczeństwa. Społeczność
i środowisko naturalne wokół szkoły są
terenem i środowiskiem nauki szkolnej.
Integracja
Nauczyciele poszczególnych przedmiotów prowadzą oddzielne lekcje
ucząc jedynie swoich przedmiotów
Lekcje poszczególnych przedmiotów
są oddzielne, a uczniowie sami muszą
interdyscyplinarnie kojarzyc fakty
Nauka przedmiotów jest zintegrowana
i odbywa się w oparciu o cele zawarte w
programie nauczania (nawet jeśli dotyczy on każdego przedmiotu z osobna).
Nauczyciele pracują w zespołach i mają
czas na planowanie zajęć.
Szkoła jako
środowisko nauki
Nauczanie jest obowiązkiem nauczyciela. Osoby z zewnątrz decydują
o planach zagospodarowania i utrzymania budynków szkolnych.
Przy zakupie materiałów i żywności
brany pod uwagę jest wyłącznie czynnik ekonomiczny
Cała szkoła jest „instytucją, która uczy”.
Szkoła pilnuje, aby uczniowie i personel
uzywali materiałów i żywności w sposób
zgodny ze zrównoiważonym rozwojem.
Budynki administracyjne, teren szkoły
i jego otoczenie są integralną częścią
edukacji.
27
Zastanów się 4. Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju
1. W jaki sposób można realizować inicjatywy uczniów, jednocześnie realizując
założenia programu nauczania?
Przedmiot
2. Zastanów się nad założeniami edukacji zorientowanej na społeczeństwo i naturę.
Jakie trudności można napotkać przy prowadzeniu zajęc poza salą lekcyjną? W jaki
sposób można ke przezwyciężyć? Co można zyskać, a co stracić prowadząc zajęcia
poza klasą w szkole?
ESD
3. Większość nauczycieli widzi w integracji i i holistycznym podejściu do edukacji
wiele pozytywów i nastawienie do nich jest raczej przychylne. Ale czy mamy wspólną
wizję integracji? Wykorzystaj zamieszczony poniżej schemat układanki do dyskusji
nad własną wizją integracji ESD. Przedstaw wnioski.
Edukacja na rzecz zrównoważonego
rozwoju (EZR) stanowi część
większości przedmiotów
Przedmiot A Przedmiot B
Rysunek 7. Relacje pomiędzy ESD i różnymi przedmiotami nauczania
ESD
Przedmiot C Przedmiot D
Edukacja na rzecz zrównoważonego
rozwoju jest elementem korelacji
międzyprzedmiotowej
ESD
Wartości oraz profesja nauczycielska
Celem pracy nauczyciela w edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju jest pomóc uczniom
zdobyć – czy raczej ukształtować – odpowiednią wiedzę, wartości i umiejętności. Poniżej
zamieściliśmy listę pytań, które warto zadać na początku pracy, żey ustalić wartości wyznawane przez Wasz zespół oraz zidentyfikować wartości, wiedzę i umiejętności, do których rozwijania chcecie zachęcić uczniów.
Pytania dla nauczyciela:
•
•
•
•
•
•
•
Przedmiot
AB
CD
Edukacja na rzecz zrównoważonego
rozwoju jako perspektywa dla integracji treści różnych przedmiotów
?
Czy edukacja może zmienić świat?
Co znaczy określenie: dobre życie?
Jakie są Twoje poglądy na aspekt ekologiczny, ekonomiczny i społeczny zrównoważonego rozwoju?
Jak rozumiesz pojęcie wiedzy i który jej rodzaj uważasz za najważniejszy w społeczeństwoe zrównoważonego rozwoju?
Zastanów się nad związkiem pomiędzy słowem „ciekawość” a ESD.
Prowadzenie zajęć z ESD wymaga odpowiedniej postawy od nauczyciela. Jaką rolę może i jaką powinien odgrywać nauczyciel? Jakie możliwości daje ta rola/te role?
Jakie stawia trudności przed nauczycielem?
Kompetencja do działania to połączenie wiedzy, możliwości, okoliczności i moty- wacji. Zgadzasz się z tym? (patrz rysunek 6 na stronie 22)
Pytania do personelu szkoły, uczniów i rodziców:
•
•
•
•
•
Czym dla Ciebie jest integracja i
edukacja na rzecz zrównoważonego
rozwoju?
28
W jaki sposób można zaangażować całą szkołę w działania? Całą szkołę, czyli
wszystkich nauczycieli, uczniów administracje i personel szkoły oraz rodziców?
Jak można dalej rozwijać metody i źródła do nauczania ESD?
W jaki sposób można spowodować większe zaangażowanie uczniów w
podejmowanie decyzji dotyczących kształtu nauki w szkole?
W jaki sposób można rozwinąć współpracę szkoły z lokalną społecznością, tak żeby wspólnie zidentyfikować i rozwiązać problemy na drodze do zrównoważonego roz
woju?
W jaki sposób można spowodować, żeby wszyscy pracownicy szkoły wraz z
uczniami aktywniej i w sposób bardziej systematyczny pracowali nad utrzymaniem szkoły i lepszym wykorzystaniem zasobów?
Filtr postaw
Duża część naszych postaw, planów i poglądów na przyszłość odzwierciedla fundamentalne
wartości wynikające z naszej kultury, doświadczeń z dzieciństwa i okresu dorastania. Czasem
nie zdajemy sobie sprawy z naszej postawy ani z wartości, które wyznajemy, ani kiedy i w jaki
sposób wpływają na nasze zachowanie.
Przyjrzyjmy się na przykład naszej postawie w stosunku do samochodów. Obecnie dysponujemy wiedzą na temat ich negatywnego wpływu na środowisko naturalne. Już sama ta wiedza
powinna być dla nas dostatecznym impulsem do zamiany samochodu na transport publiczny.
Okazuje się jednak, że wpływ na nasze decyzje mają również inne czynniki. Jedni wysoko sobie
cenią komfort korzystania z samochodu w dowolnym momencie i swobodę przemieszczania
się, inni chwalą sobie szybkośc i efektywność transportu własnym samochodem. W rezultacie
mimo świadomości ich negatywnego wpływu na srodowisko, ludzie często wybierają jazdę
samochodami a nie transportem publicznym, ze względu na wygodę i przyjemność. Inaczej
mówiąc, nasza postawa w stosunku do samochodów w mniejszym stopniu wynika z faktów,
a w większym z uczuć. Jesteśmy świadomi faktów, jednak odfiltrowujemy je ze świadomości
za pomocą „filtra postaw”. Dopóki nie przestaniemy filtrować faktów nie bedziemy w stanie zaprowadzić koniecznych zmian. Celem pracy nad wartościami jest zachęcenie ludzi do
przyjęcia norm etycznych i ich przestrzegania. Pierwszym krokiem jest tutaj uświadomienie
sobie własnych zachowań i opinii oraz ich przyczyn. Przydatnym narzędziem do takiej pracy
nad wartościami są specjalne ćwiczenia wartości, które popmagają określić uczucia i opinie
dotyczące konkretnego tematu.
Z pedagogicznego punktu widzenia, ćwiczenia wartości pomagają ludziom podnieść
świadomość wyznawanych przez siebie wartości. Zbadanie własnych wartości może
skutkować chęcią do zmian lub ich zaniechaniem. Podstawową zasadą dla wszystkich, którzy
korzystają z metodologii pracy nad wartościami jest uznawanie wszystkich odpowiedzi za
ważne, co oznacza, że nie ma odpowiedzi dobrych ani złych. Wszyscy uczestnicy prac musza
mieć pewność, że mogą dać wyraz swoim przekonaniom, swojej postawie i wartościom bez
narażania się na krytykę. Należy również wyraźnie podkreślić i dać do zrozumienia uczniom,
że udział w takich ćwiczeniach nie jest obowiązkowy.
Kolejnym etapem pracy jest wyrażenie swoich przemyśleń i podzielenie się nimi z innymi. Na
początku lepiej jest zachęcić uczestników ćwiczeń do dialogu w grupach dwuosobowych niż
na forum całej klasy. Dla jednej i drugiej formy komunikacji można zastosować rózne typy
ćwiczeń.
29
Planowanie i realizacja
Przy prowadzeniu zajęc edukacyjnych zorientowanych na ucznia przed wprowadzeniem
nowych tematów należy sprawdzić, jaką wiedzę posiadają uczniowie i jakie wyznają
wartości.
Wiedza na początek
Zaleca się przeprowadzenie krótkiej ankiety sprawdzającej stan wiedzy uczniów na początku
nowego bloku tematycznego. Ankieta powinna skłaać się z dwóch do trzech pytań otwartych,
pytań wymagających krótkiej odpowiedzi lub około dziesięciu pytań testowych wielokrotnego wyboru, dotyczących nowego tematu. Ważne jest odpowiednie sformułowanie pytań, tak
aby uczniowie zrozumieli, czego się od nich oczekuje. Należy unikać słów, których uczniowie
mogą nie znać. Nie ma znaczenia, czy pytania zostaną zapisane na kartkach, na tablicy czy
wydrukowane z komputera.
Wyniki ankiety należy przedstawić uczniom na następnych zajęciach. Mogą posłuzyć jako
temat do dyskusji w małych grupach. W ten sposób uczniowie będą mogli zrozumieć niejasne
pytania i uzasadnić różne odpowiedzi.
Heurystyczne V
„Heurystyczne V” jest schematem, który w graficznej formie pomaga uczniom i nauczycielom
zrozumieć proces rozwoju. Opisana jest w nim również struktura organizacyjna towarzysząca
zmianie. Pierwotnie zostało opracowane przez Novaka i Gowina (1984), później zostało
uzupełnione przez Mauri Ahlberga.
Głównymi częściami poprawionej wersji heurystycznego V są planowanie (po lewej stronie
V), implementacja, czyli wprowadzenie w życie (u podstawy V) oraz ewaluacja (po prawej).
Wewnątrz heurystycznego V znajduje się przestrzeń przeznaczona dla głównego pytania lub
problemu badawczego definiującego wiedzę, którą chcemy uzyskać. Dobrze postawione pytanie zazwyczaj zaczyna się od słów dlaczego?, jak? lub co?.
Etapy pracy wymienione po lewej stronie V powinny zostać przeprowadzone przed
rozpoczęciem właściwych badań lub przed rozpoczęciem nauki. Część ta jest istotna z wielu
powodów, między innymi dlatego, że określa wartości leżące u podstaw prowadzonych prac.
Wnioski z odpowiedzi na pytania stawiane w tej części prac stanowią praktyczną i naukową
podstawę całego proojektu. Po prawej stronie znajdują się pytania, dzięki którym poznamy
rezultaty prac, wnioski pozwalające na ich właściwą ocenę, ewaluację i dalszy rozwój. Metoda
ta ułatwia identyfikacje wiedzy i wartości związanych z projektem. Jest bardzo pożytecznym
narzędziem do pracy w grupie i prowadzenia dyskusji.
Rysunek 8. Poprawiony schemat heurystycznego V – przydarne narzędzie do planowania pracy
nad projektami; może słuzyć na przykład do wprowadzania zrównoważonego rozwoju do programów nauczania.
30
Ocena kształtująca i sumatywna
Celem oceniania jest sprawdzenie, czego nauczyli się uczniowie i określenie stopnia
skuteczności – lub nieskuteczności – nauczania – uczenia się. Taki sposób oceniania nazywa
się oceną kształtującą (względnie formatywną – dopisek tłumacza). Ocenianie kształtujące
ma na celu poprawienie jakości nauczania – uczenia się, i odbywa się podczas całego procesu
nauczania. Ocenę wystawianą na jego koniec nazywamy oceną sumatywną.
W edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju nie ma żadnych specjalnych metod oceniania, w związku z czym można używać różnych testów i egzaminów, w zależności od specyfiki przedmiotu lub tematu. Wybór sposobów oceniania jest więc bardzo szeroki, mogą
to być testy wielokrotnego wyboru, testy typu prawda / fałsz, testy wymagające zaznaczenia
poprawnej odpowiedzi, sprawdziany pisemne w formie eseju, egzaminy ustne, prezentacje,
testy w formie pracy domowej, do wykonywania w parach, portfolia i inne. Przy układaniu
testów istotna jest świadomość tego, jaki rodzaj wiedzy podlega ocenie. Bardzo przydatną
pomocą do układania testów jest taksonomia Blooma. Poniżej zamieściliśmy wskazówki do
wykorzystania przy układaniu określonych typów pytań.
Do układania pytań sprawdzających wiedzę (czyli terminologię, fakty, zasady, procedury itp.)
należy korzystać z następujących słów: definiować, opisać, zidentyfikować, nazwać, wymienić,
dopasować, nakreślić, odtworzyć, wybrać, stwierdzić.
Do układania pytań sprawdzających zrozumienie(czyli rozumienie faktów i zasad,
interpretację materiału) należy korzystać z następujących słów: dopasować, obronić, ocenić,
oszacować, wytłumaczyć, poszerzyć, uogólnić, podać przykłady, wnioskować, przewidzieć,
podsumować.
Do układania pytań sprawdzających stosowanie wiedzy w praktyce (czyli rozwiązywanie problemów czy stosowanie pojęc i zasad w nowych sytuacjach) należy korzystać z następujących
słów: demonstrować, zmieniać, modyfikować, wpływać, przygotować, produkować, zależeć,
pokazywać, rozwiązywać, wykorzystywać.
Do układania pytań sprawdzających analizę (czyli rozpoznawanie założeń nie wyrażonych
wprost, błędów logicznych, umiejętności wyodrębnienia faktów) należy korzystać z
następujących słów: analizować, wskazać, rozróżnić, opisać różnicę, zilustrować, wnioskować,
wskazać, pokazać zależność, wybrać, oddzielić, grupować.
Do układania pytań sprawdzających syntezę (czyli łączenie informacji z różnych dziedzin czy
kreatywne rozwiązywanie problemów) należy korzystać z następujących słów: dzielić na kategorie, łączyć, wymyślać, projektować, wyjaśniać, tworzyć, organizować, generować, planować,
reorganizować, odbudować, sprawdzać, rozróżniać
Do układania pytań sprawdzających ewaluację (czyli ocenianie i osądzanie) należy korzystac z następujących słów: oceniać, porównywać, wnioskować, przeciwstawiać, kontrastować,
krytykować, opisywać, dyskryminować, wyjaśniać, usprawiedliwiać, interpretować,
popierać.
Samoocena
W kontekście edukacyjnym samoocena odnosi się do oceny własnej pracy przez uczniów.
Oznacza to, że uczniowie proszeni są o krytyczne spojrzenie na własne eseje, sprawozdania,
projekty, prezentacje, wystąpienia, rozprawki czy prace egzaminacyjne. Najlepszym sposobem
wsparcia uczniów przy tym zadaniu jest każdorazowe zapewnienie im czasu, żeby mogli w
spokoju przemyśleć swoje postępy. Na początku można ich wspomóc pytaniami pomocnic
• Czego się dzisiaj nauczyłem?
• Co zrobiłem dobrze a gdzie mi nie poszło najlepiej?
• Czego nie rozumiem?
31
• W czym potrzebuję pomocy?
• O czym chcę wiedzieć więcej?
• Nad czym teraz będę pracował?
Dokonywanie samooceny przez uczniów daje im możliwość zbierania owoców swojej pracy.
Zastanów się 5. Edukcja na rzecz zrównoważonego rozwoju
Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju zwraca szczególną uwagę na proces uczenia się. Które z metod oceny wydają Ci się najbardziej przydastne w pracy?
Jak przezwyciężyć niektóre z przeszkód
Poniższy tekst pochodzi z badań przeprowadzonych przez Małgorzatę Puchowską i Sylwestra
Zielkę z Uniwersytetu Gdańskiego. Badacze prowadzili obserwacje wśród grupy nauczycieli,
którzy szkolili się korzystając z Metody Kół Samokształceniowych. Przytaczamy część opublikowanego przez nich tekstu, ponieważ może się on okazać przydatny dla nauczycieli i trenerów nauczycieli, którzy będą przeprowadzać podobne szkolenia. Cały artykuł jest dostępny
pod adresem internetowym www.balticuniv.uu.se/educ/
Czy możliwa jest szybka i bezbolesna modernizacja szkoły bez wprowadzania poważnych
zmian w teorii edukacji?
Pilotażowy projekt EduC, przeprowadzony wśród 29 nauczycieli w Polsce północnej
ujawnił niektóre przeszkody stojące na drodze do wprowadzenia w życie edukacji na rzecz
zrównoważonego rozwoju. Główne założenie projektu było takie, że praca samokształceniowa
wśród nauczycieli przekona społecznośc nauczycielską, a dzięki temu również młodzież i
społeczności, w których żyją, że aktywny udział w życiu lokalnej społeczności jest sprawą
istotną.
Niestety, powstałe w ten sposób programy nauczania poszerzyły jedynie zawartość już
istniejących ścieżek edukacyjnych: ekologicznej i pro-zdrowotnej, a zaproponowane w nich
rozwiązania dotyczyły tylko pojedynczych elementów ogólnie pojętego zrównoważonego
rozwoju. Bardzo istotny jest fakt, że nauczycielom nie udało się porozumieć z rodzicami,
władzami lokalnymi i innymi mieszkańcami regionu.
–
–
–
Ludzie nie potrafili myśleć o sobie jako o członkach lokalnej społeczności. Inicjować działania miała szkoła, nie kto inny.
Uczniowie nie występowali jako pełnoprawni członkowie społeczności, a jedynie jako osoby, wykonujące polecenia nauczycieli
Zrównoważony rozwój powinien dotyczyc nie tylko edukacji, ale również
naturalnych relacji pomiędzy nauczycielami, uczniami, rodzicami i lokalna społecznością
W rezultacie musimy poszukiwać metod nauczania, które będą wspierały proces uczenia się i
rozwój szkoły. Każdy nauczyciel jak również grupa nauczycieli powinna:
–
–
–
–
–
–
–
–
32
skupić wszystkie swoje działania na świadomym rozwoju uczniów
uznać uczniów za aktywnych uczestników procesu uczenia się, a siebie za
konsultantów w tym procesie
być pozytywnie nastawionymi do wprowadzanych zmian i nie skupiać się na dostosowywaniu się do obecnej sytuacji
planować swój rozwój i rozwój systemu szkolnego
być otwarci na potrzeby lokalnej społeczności i długofalową współpracę z nią
brać udział w programach partnerskich z instytucjami edukacyjnymi
promować zespołową pracę uczniów, nauczycieli i rodziców, omawianą osobno dla każdego projektu
stale się rozwijać
Rutyna musi ustąpić kreatywności, a w relacjach międzyludzkich partnerstwo powinno zając
miejsce dominacji.
Trudno jest rozmawiać o edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju jako o produkcie, który
należy jedynie wprowadzić do systemu. Takie rozumowanie oznaczałoby przyjęcie, że dyscypliny wiedzy istnieją przed rzeczywistością i przedstawiają ją jako złożoną z odpowiadających
im części. Rozumienie zrównoważonego rozwoju jako odrębnego przedmiotu również jest
błędem. Zaplanowane wprowadzenie edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju wymaga
odejścia od pojmowania szkoły jako instytucji, która uczy ludzi, i podchodzenia do niej jako
do instytucji, w której ludzie się uczą. Wymaga to zmiany postrzegania uczniów, rodziców
oraz nauczycieli, pozwalającej na optymalne wykorzystanie potencjału kreacyjnego każdego
człowieka.
Oprócz natychmiastowego wprowadzenia oddzielnych, odpowiednio zorganizowanych
kursów edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju realizowanych jako przedmiot nauki uniwersyteckiej dla studentów wszystkich kierunków pedagogicznych, kluczowe jest
rozwinięcie i ułatwienie dostępu do wszelkich metod edukacji nieformalnej, zwłaszcza kół
samokształceniowych, które dają mozliwośc ciągłego rozwoju.
Zastanów się 6. Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju
1. Dlaczego zmiana perspektyw edukacyjnych może być problematyczna jeśli nie
wprowadzi się poważnych zmian w systemie i teorii szkolnictwa?
2. Jakie działania powinni podjąć zmotywowani nauczyciele żeby odpowiednio
przeorientować nauczanie i uczenie się? Co można im doradzić?
Bibliografia
Ahlberg, M. 1993. Concept maps, Vee Heuristic diagrams and Rhetorical Argumentation
Analysis (RAA): Three educational theory based tools to facilitate meaningful learning, in
Novak, J. & Abrams, R. (red.) Proceedings of the Third International Seminar on Misconceptions and Educational Strategies in Science and Mathematics. Cornell University. Publikacja
elektroniczna.
Ahlberg, M. 1997. Improvement of environmental education as a tool for high quality lifelong
learning, str. 135-148 w Leal Filho (red.). Lifelong Learning and Environmental Education.
Frankfurt nad Menem, Peter Lang.
Baltic 21 Series No 02/2002 Agenda 21 for the Baltic Sea Region Sector Report – Education
(Baltic 21E). Sztokholm: Baltic 21 Secretariat, Ministry of Environment.
Bauersfeld, H. (1995). The Structuring of the Structures: Development and Function of Mathematizing as a Social Practice. w L. P. Steffe & J. Gale (Eds.), Constructivism in Education.
Hillsdale, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates Publishers.
Brownstein, B. (2001) Collaboration: The Foundation of Learning in the Future. Education,
122 (2), 240.
Bruner, J (1960) The Process of Education, Cambridge, Mass.: Harvard University Press. 97 +
xxvi pages.
Changing theoretical perspectives. W Handbook of the Sociology of Education, pod red. Hallinan, M.T., 37-64. Nowy Jork: Kluwer Academic/Plenum Publishers.
Dahms, M., Geonnotti, K., Passalacqua, D.. Schilk, J. N., Wetzel, A., and Zulkowsky, M.
(2007)
33
Di Vesta, F. J. (1987) The Cognitive Movement and Education. W: J. A. Glover &R.R. Ronning (Eds.),
Historical Foundation of Educational Psychology (pp. 203 – 233) Nowy Jork: Plenum Press
Earth Summit + 5 (1997) HREF=”http://www.un.org/esa/earthsummit/”§ MACROBUTTON HtmlResAnchor http://www.un.org/esa/earthsummit/ or HREF=”http://www.
un.org/ecosocdev/geninfo/sustdev/indexsd.htmӤ MACROBUTTON HtmlResAnchor
http://www.un.org/ecosocdev/geninfo/sustdev/indexsd.htm
Educational Theory of Lev Vygotsky: NewFoundations (dostępne pod adresem internetowym
HREF=”http://www.newfoundations.com/GALLERY/Vygotsky.html on 29.01.2008”§
MACROBUTTON HtmlResAnchor http://www.newfoundations.com/GALLERY/Vygotsky.html on 29.01.2008.)
Field R. (2008) John Dewey. In Fieser J.&Dowden B. (Eds.) The Internet Encyclopedia of Philosophy. (available at HREF=”http://www.iep.utm.edu/d/dewey.htm on 29.01.2008”§ MACROBUTTON HtmlResAnchor http://www.iep.utm.edu/d/dewey.htm on 29.01.2008)
Gamoran, A., W.G. Secada, and C.B. Marrett. (2000)The organizational context of teaching
and learning:
Novak, J. & Gowin, B. 1984. Learning how to learn. Cambridge, Cambridge University Press
Gapminder www.gapminder .org
Living Planet Report
Piaget, J. (2000). Commentary on Vygotsky. New Ideas in Psychology, 18, 241-59.
Rhodes, L.K. and Bellamy, G.T. (1999) Choices and Consequences in the Renewal of Teacher
Education. Journal of Teacher Education, 50 (1), 17.
Roblyer, Edwards, and Havriluk, M.D., Edwards, Jack, & Havriluk, Mary Anne (1997) Integrating Educational Technology into Teaching, Merrill, Upper Saddle river, NJ.
WWF (2007), Learning sustainable ways, Sellberg (place: publishers).
Sterling, S (2001) Sustainable education – re-visioning learning and change. Schumacher Briefings 6. Green Books Foxhole, Devon.
Cogan, J. i Derricott, (eds) (2000) Citizenship for the 21st century: An international perspective
on education, Kogan Page, Londyn.
34
ROZDZIAŁ 3: METODY
Jak już pisaliśmy, nie ma żadnych specjalnych metod nauczania ESD. Wiadomo jednak, że
niektóre metody nauczania nadają się do tego celu lepiej niż inne. Charakterystycznym elementem dla wszystkich metod wskazanych do nauczania w ramach ESD jest zorientowanie na
sam proces uczenia się. Oczywisty jest również fakt, że wybór metody zależy od warunków, w
jakich nauka ma się odbywać, a za stworzenie odpowiedniej atmosfery i środowiska do nauki
odpowiedzialny jest nauczyciel.
Poniżej przedstawiamy liste rzeczy, któe warto wziąc pod uwage przy wyborze metod nauczania, zarówno dla projektów krótko jak długo terminowych.
•
•
•
•
•
•
•
•
Mapa ESD: pozwala na zaplanowanie działań edukacyjnych w sposób prowadzący do zaangażowania całej szkoły (patrz strona 27).
Wiedza na wstępie: jaką wiedzę już posiadają uczniowie, jaką maja postawę w
stosunku do omawianych tematów?
Jakie są cele edukacyjne danego zagadnienia lub bloku tematycznego?
Jaką wiedzę lub umiejętności zamierzasz wykształcić lub rozwinąć? Jakiej postawy chcesz rozwinąc wśród uczniów?
Jakie metody nauczania i jakie formy zadań dla uczniów najlepiej przyczynią się do osiągnięcia twoich celów?
Jak ocenisz efekty nauki? Jak przeprowadzisz ewaluację?
W jaki sposób uczniowie będą uczestniczyć w planowaniu prac i ich
przeprowadzaniu?
W jaki sposób zadbasz o to, aby twoje działania były widoczne dla innych?
W tej części książki przedstawimy metody i zadania praktyczne, które sprawdziliśmy i
oceniliśmy jako przydatne do ESD. W ich skład wchodzą: „określanie wartości”, zawierające
ćwiczenia takie jak niedokończone zdania, ranking, koła zmiany, stanie na linii, cztery kąty i
gorące krzesło, „zabawa w forum”, „odgrywanie ról”, „studiowanie konkretnych przypadków”,
„nauczanie problemowe”, „debaty, dyskusje i rozwiązywanie problemów” oraz „kolejność
wydarzeń”.
Określanie wartości
Kiedy mamy do czynienia ze złożonymi przedmiotami nauczania o interdyscyplinarnym
charakterze, sasme fakty i informacje nie są w stanie wpłynąc na nasze zachowanie. Zamiast suchych faktów korzysta się z metod pozwalających na określenie wartości lub ćwiczeń
pozwalających na ich aktywne kształtowanie, używanych do postaw, opinii i wartości
charakteryzujących poszczególne osoby lub grupy. Określanie wartości wprawdzie nie udzieli
konkretnych odpowiedzi na żadne nurtujące nas pytania, pomoże za to zidentyfikować nasze
opinie, wskaże w jaki sposób możemy je zmienić, rozwinąć, w jak przyjąć inny punkt widzenia
i mówić o swoich przekonaniach. Praca nad wartościami musi być zorientowana na proces
i indywidualne predyspozycje każdej z osób. Do określania wartości można wykorzystywać
różne rodzaje ćwiczeń, których należy używać bardzo ostrożnie i z szacunkiem dla wszystkich uczestników, tak żeby nikt nie czuł się naciskany albo nie odniósł wrażenia, że jego przekonania lub postawy są „złe”.
Z określania wartości jako pierwszy korzystał John M. Steinberg w edukacji zdrowotnej, po to
żeby pomóc młodym ludziom nazwać swoje wartości, mówić o nich, zachowywać się zgodnie z nimi oraz szanować wartości wyznawane przez innych.
Poniżej przedstawiamy kilka przykładów ćwiczeń na określanie wartości. Z naszego
doświadczenia wynika, że lepiej jest je wcześniej wypróbować, żeby wybrać te, które będą
najlepiej odpowiadały Tobie i Twojej grupie oraz pasowały do tematu. Należy pamiętać, że
większość ludzi ma trudności z wyrażaniem swoich opinii, a zwłaszcza ze zmienianiem swojego stanowiska, kiedy występują na forum całej grupy. Większość proponowanych ćwiczeń
może na pierwszy rzut oka przypominać grupowe gry integracyjne, ale ich zadanie jest przede
wszystkim edukacyjne. Ludzie mogą bardzo różnie reagować na ćwiczenia, przede wszystkim
dlatego, że nasze opinie są sprawą prywatną i osobistą, a atak na nasze poglądy może nas
łatwo zranić.
Część ćwiczeń opisujemy w tej części jedynie pokrótce, więcej podobnych zadań znajduje się
w rozdziale 4.
35
Nauczanie
opiera się na
doświadczeniu
uczniów jako grupy
lub jako jednostek.
Niedokończone zdania
W ćwiczeniu tym niedokończone zdania są podstawą do poszerzenia wiedzy o poglądach
uczniów na konkretny temat. Ćwiczenie to nadaje się idealnie do gromadzenia informacji
przed rozpoczęciem prac. Poglądy uczniów oraz ich sposób pojmowania określonych zjawisk
i sytuacji można rozwijać również pracując w parach lub małych grupach roboczych.
Niedokończone zdania należy zapisać na kartkach lub na tablicy. Poniżej zamieściliśmy
przykłady takich zdań. Uczestnicy ćwiczenia mają za zadanie uzupełnić zdania zgodnie z
ich przekonaniami i opinią na dany temat. W grupach, których członkowie nie znają się
za dobrze najlepiej jest przeprowadzić to ćwiczenie indywidualnie i w formie pisemnej, przy
czym można poprosić kilku ochotników o przeczytanie swoich odpowiedzi lub przedyskutowanie ich w parach.
Przykłady zdań:
1.
2.
3.
4.
5.
Zwierzę, które chciałbym/chciałabym mieć to ...............................................................
Moje otoczenie to ważna sprawa, a najlepiej czuję się w ..............................................
Ćwiczenie indywidualne: „Najważniejsza rzecz jakiej nauczę się w szkole to .........”.
Ćwiczenie grupowe: „Najważniejsza rzecz, jakiej uczy się w szkole to......................”.
Ćwiczenie indywidualne: „Chcę mieć samochód, ponieważ.......................................”.
Ćwiczenie grupowe: „Samochody są bardzo przydatne, ponieważ......................”.
Ćwiczenie indywidualne: „Moim zdaniem WWF powinno pracować nad..............”.
Ćwiczenie grupowe: „Naszym zdaniem WWF powinno pracować nad...................”.
Ranking
Ćwiczenia określające wartości mogą służyc za wstęp do określonego tematu lub pomagac w
integracji grupy. Poniższe ćwiczenie polega na uporządkowaniu punktów z listy w kolejności
od najważniejszego do najmniej istotnego. Pytania należy dopasować do tematu, nad którym
obecnie pracujecie.
W tym konkretnym ćwiczeniu odpowiedziom należy przyporządkować pozycję od 1 do
3, gdzie 1 oznacza najwazniejszą i najtrafniejszą naszym zdaniem odpowiedź. Uczestnicy
ćwiczenia powinni najpierw zaznaczyć swoje odpowiedzi na kartce, a później przedyskutować
je z innymi. Podsumowaniem ćwiczenia może być przedstawienie i uzasadnienie odpowiedzi niektórych osób całej klasie lub grupie. Pozycjonowanie według wagi lub trafności może
również posłużyć jako narzędzie do indywidualnej refleksji nad danym zagadnieniem lub
grupowej dyskusji. Stopień trudności ćwiczenia można zmieniać poprzez podawanie alternatywnych odpowiedzi, które znacząco nie różnią się od siebie a ich pozycja na liście zależy
od wielu zewnętrznych uwarunkowań.
Przykładowe pytania:
Którego z nich najbardziej bałbys się spotkać sam w lesie?
– żubra
– psa
– obcego człowieka
Co powinno być priorytetem w Twojej społeczności?
– oczyszczanie ścieków
– recykling
– stadion piłkarski
W której organizacji chciałbys działać?
– WWF
– Czerwony Krzyż
– Wolałabym/wolałbym założyc własną organizację
36
Innym przykładem wykorzystania rankingu jest ćwiczenie polegające na indywidualnym
tworzeniu list, które później można wykorzystać jako przykład pomagający zrozumieć proces
określania priorytetowości. Można na przykład poprosić uczniów, żeby wypisali 10 ulubionych posiłków.
Uczniowie powinni przygotować swoje listy indywidualnie, nie rozmawiając z innymi. Każdy
powinien mieć możliwość zastanowienia się i samodzielnej pracy, tak żeby nikt oprócz
odpowiadającego nie miał wpływu na udzielaną odpowiedź. Kiedy lista będzie gotowa można
ją uporządkować według najlepszego smaku, kosztów transportu, ceny, współczynnika EF
itd. Przez cały czas należy podkreślać, że nie ma odpowiedzi dobrych ani złych. Gotowe listy
można porównywać w parach, uzasadniając pozycję w rankingu i argumentując swój tok
myślenia.
Koła zmiany
To krótkie i ciche ćwiczenie. Jego podstawowym założeniem jest możliwość wyrażenia swojej
opinii względnie anonimowo, w sposób który nie daje czasu na zaobserwowanie odpowiedzi
innych. Ćwiczenie należy zacząć od neutralnych, prostych pytań, po to żeby uczestnicy mogli
zobaczyc na czym polega. Ćwiczenie to można wykorzystać jako rozgrzewkę, która pomoże
uczestnikom swobodnie wyrażać swoje pomysły, jak również pozwoli oszacować jaką wiedzę
już posiadają uczniowie i jaką prezentują postawę w stosunku do określonego tematu.
Oto na czym polega ćwiczenie. Grupa lub klasa tworzy dwa kręgi, zewnętrzny i wewnętrzny.
Oba kręgi ruszają powoli w przeciwnych kierunkach. Nauczyciel czyta zdania. Jeśli uczestnik
zgadza się z jakimś zdaniem to zmienia koło, zmieniając tym samym kierunek marszu. Jeśli
się nie zgadza – pozostaje w tym samym kręgu i maszeruje w tym samym kierunku.
Przykładowe zdania:
–Jesień to przyjemna pora roku
–Nigdy nie jest mi zimno w stopy
–W szkole uczę się ważnych rzeczy
–Wszyscy jesteśmy odpowiedzialni za przyszłość
–Politycy są odpowiedzialni za zrównoważony rozwój
–Lubię mięso
–Interesuje mnie rolnictwo
–Nie zanieczyszczam gleby ani wody
–Wszyscy jesteśmy wojownikami!
Stanie na linii
Jest to ćwiczenie na określanie wartości, które ułatwia całej grupie zrozumienie różnych punktów widzenia. Pozwala również na rozwijanie postaw i zachęca do wyrażania swoich opinii.
Nauczyciel przedstawia zagadnienia po kolei, jedno na raz, prosi uczniów o dokładne zastanowienie się nad ich opinią na ten temat. Po wprowadzeniu pierwszego zagadnienia uczestnicy ćwiczenia rysuja na kartce papieru linię z podziałką od 1 do 6. Każda z osób, zgodnie z udzielona odpowiedzią, zaznacza krzyżykiem swoją pozycje na linii. Potem nauczyciel
wprowadza kolejne zagadnienie.
Uczestnicy następnie wstają i ustawiają się na linii (może być to linia wyimaginowana albo
zaznaczona np. kredą na podłodze) zajmując pozycję zgodną ze swoją odpowiedzią na dane
zagadnienie. W tym czasie należy zachowac ciszę. Kiedy już wszyscy uczestnicy zajmą swoje
stanowiska, każdy z nich opowiada osobie stojącej obok dlaczego stoi właśnie w tym miejscu.
Jest całkiem prawdopodobne, że więcej niż jedna osoba zajmie miejsce przy jakiejś cyfrze. W
takiej sytuacji można zapytać powstałą grupkę, czy chcą wyznaczyć rzecznika, który przedstawi ich stanowisko całej klasie lub grupie. W trakcie takiej publicznej argumentacji, niektórzy z uczestników mogą zmieniać zdanie. Należy ich wówczas zachęcić do zmiany pozycji
na linii. Przed rozpoczęciem ćwiczenia należy poinformować uczestników, że mogą zupełnie
swobodnie wyrażać swoje opinie na dane tematy.
37
Nauczyciel czyta wcześniej przygotowane pytanie. Poniżej zamieszczamy 2 wersje ćwiczenia.
Wersja 1
– Kto jest ważniejszy: człowiek czy natura?
Natura
1
2
3
4
5
6
Człowiek
Wersja 2
Na podłodze należy nakreślić linię ze słowami ZGADZAM SIĘ na jednym końcu i NIE
ZGADZAM SIĘ na drugim. Zajęcie miejsca po środku tej linii może świadczyć o tym, że ktoś
jest niezdecydowany jak również o tym, że ten temat go zupełnie nie obchodzi.
– Wszyscy powinni ograniczyć zużycie energii elektrycznej
Zgadzam się
Nie zgadzam się
Co ważne, w obu wersjach tego ćwiczenia uczestników należy prosić o wyrażenie swoich
poglądów na głos. Należy zapewnić uczestników, że wszyscy będa mieli możliwośc wypowiedzenia się i że nikt nie będzie ganiony za to, że jego opinia różni się od innych. Trzeba
również zaznaczyć, że każdy z uczestników może zmienic zdanie na dany temat w dowolnym
momencie. Po zakończeniu ćwiczenia uczestnicy zajmuja swoje normalne miejsca. Ćwiczenie
to może zostać wykorzystane również do ewaluacji. Zadając te same pytania w późniejszym
terminie można ocenić czy nastąpiły zmiany w wyznawanych przez uczniów wartościach i
jakie to są zmiany.
Cztery kąty
Jest to ćwiczenie, które nadaje się do pracy nad złożonymi problemami. Można wybrać
spośród 3 alternatywnych odpowiedzi jak również udzielic własnej. Zawsze musi być miejsce
na własna odpowiedź dla wszystkich, których opinia nie pokrywa się z wcześniej przygotowanymi opcjami do wyboru. Do każdego kąta w pomieszczeniu przypisuje się jedną odpowiedź
(patrz przykład poniżej), a jeden z nich pozostaje kątem otwartym, w którym można udzielić
własnej odpowiedzi.
– Co jest Twoim zdaniem najważniejsze przy zakupie nowego swetra?
A
C
KĄT A: KĄT B: KĄT C: KĄT D: B
D
Cena
Moda i styl
Skąd pochodzi i jak został wyprodukowany
Inna odpowiedź – „kąt otwarty”
Nauczyciel odczytuje pytania i prosi uczniów o zastanowienie, jakiej udzielić odpowiedzi.
Następnie wskazuje, który kąt jest przewidziany dla danej odpowiedzi. Jest to dość istotne,
ponieważ istnieje ryzyko że jakaś osoba zajmie miejsce w jakimś kącie a inne podążą za nią,
bez zastanowienia nad odpowiedzią. Ważne jest, żeby każdy podejmował decyzje indywidualnie. Należy zachecać uczestników do zmiany kąta w dowolnym momencie, jeśli zmienią
zdanie. Kiedy już wszyscy zajma swoje pozycje, należy poprosić każdą uformowana w ten
sposób grupę o przedyskutowanie powodów, dla których zajęli właśnie to miejsce. Następnie
grupa wybiera przedstawiciela, któy na forum przedstawia stanowisko swojej grupy.
38
Gorące krzesło
Najistotniejszym aspektem określania wartości jest fakt, że uczniowie sami zaczynaja się
zastanawiać nad zadawanymi im pytaniami, mniej ważne jest natomiast stanowisko które
zajmą w danej sprawie. Ważniejszy od produktu – czyli odpowiedzi – jest sam proces – czyli
myślenie, motywacja i komunikacja.
Na środku sali należy ustawic krzesła w kółko i poprosić uczestników u zajęcie miejsc.
Następnie nauczyciel czyta przygotowane wcześniej zdanie, związane z omawianym tematem
lub problemem. Uczniowie, którzy zgadzają się z odczytanym zdaniem zmieniaja miejsca,
natomiast ci, którzy się nie zgadzają – pozostaja na swoich krzesłach. Następnie należyć
poprosić uczestników o wytłumaczenie swojego sposobu myślenie osobie siedzącej obok lub
całej grupie. Później nauczyciel odczytuje kolejne zdanie i tak dalej.
Przykładowe zdania:
Jedzenie ryb z Bałtyku jest niebezpieczne.
Wszyscy powinniśmy ograniczyć konsumpcje dóbr.
Opinie chłopców i dziewcząt z Litwy są podobne do opinii chłopców i dziewcząt ze
Szwecji.
Elektrownie atomowe powinny zostac zamknięte.
Życie w przeszłości było lepsze niż jest teraz.
Mamy demokrację w naszym kraju.
Pomiędzy szkołami są duże różnice.
Każda fabryka zanieczyszczająca środowisko powinna zostać jak najszybciej
zamknięta.
Chiny są światowym liderem.
Można zachęcić uczniów do układania własnych zdań. Podobnie jak w innych ćwiczeniach na
określanie wartości, tak samo tutaj – nie ma poprawnych i złych odpowiedzi. Nauczyciel nie
powinien udzielać własnej odpowiedzi, ponieważ uczniowie mogą ją odebrać jaką tą „poprawną”.
Więcej ćwiczeń na określanie wartości można znaleźć na stronie 47-52.
Zastanów się 1. Metody
Odpowiedz na poniższe pytania po wypróbowaniu niektórych ćwiczeń i zapoznaniu
się z określaniem wartości.
1. O czym trzeba pamiętać i nad czym się zastanowić przy układaniu pytań do ćwiczeń na określanie wartości?
2. O czym musisz pamiętać jako prowadzący ćwiczenia na określanie wartości?
Zabawa w forum
Zabawa w forum pozwala na pokazanie postaw i wartości w bezpiecznym środowisku.
Odgrywane role i interakcja pomiędzy aktorami a publicznością nie tylko uczą rozwiązywania
problemów realistycznych ale fikcyjnych, ale również – co zostało wielokrotnie sprawdzone – problemów jak najbardziej realnych. W ćwiczeniu tym uczestnicy uczą się działać w
konstruktywny sposób w sytuacjach kryzysowych, przy czym muszą brać pod uwagę wiele
różnych aspektów danej sprawy.
Zabawa w Forum została opracowana przez brazylijskiego reżysera Augusto Boala podczas pracy z trudna młodzieżą i społecznymi wyrzutkami z Sao Paolo. Celem zabawy w
forum jest zapoznanie się z wartościami i postawami, tak żeby umożliwić odpowiednie
podejście do problemu i osób je wyznających. Zabawa w forum rozpoczyna się od sytuacji,
w której odgrywanie konkretnych ról prowadzi do kryzysu. Po odegraniu sceny następuje
mała przerwa, po której powtarza się całą sekwencję wydarzeń. Następnie do akcji wkracza
39
publiczność, która z pomocą „jokera” decyduje którego aktora chce wymienić. Po podjęciu
decyzji o wymianie aktora scenka odgrywana jest po raz kolejny, z tą róznicą że teraz każda
osoba z publiczności może przerwać przedstawienie krzycząc „Stop!”. W tym momencie
nowa osoba wchodzi w rolę aktora, co umożliwia wprowadzenie nowych zmian w przebiegu
wydarzeń. Przedstawienie odgrywane jest do końca, po czym następuje dyskusja pomiędzy
aktorami i publicznością.
Na stronie 54 znajdują się szczegóły dotyczące Zabawy w Forum Stand Up for SD! Zaraz za
opisem przytoczono dwa przykłady ćwiczeń problemowych, które można wykorzystać w Zabawie w Forum.
Przedstawienie
Przedstawienie polegające na odgrywaniu ról pozwala na odróżnienie informacji istotnych
od tych, które nie mają związku z daną sprawą, umozliwia wyrażenie poglądów i ich obronę,
rozwija zdolnośc słuchania innych i tolerancje dla ich opinii. Odgrywanie ról pozwala na
postawienie się w sytuacji innego człowieka, dzięki czemu można wyobrazić sobie sytuację w
jakiej ta osoba się znajduje oraz częściowo zrozumieć poglądy przeciwnika. Odgrywanie ról
z założenia ma pomóc w rozwijaniu wartości. Taki sposób na branie udziału w sytuacjach,
które mają miejsce w codziennym życiu, wpływa na rozwój przekonań i pewności siebie w
stopniu wystarczającym do rozbudzenia poczucia odpowiedzialności za to co się dzieje wokół
i wywierania wpływu na przebieg i rezultat realnych wydarzeń.
Jak widać, odgrywanie ról pozwala nam wziąć udział w wielu sytuacjach „z życia wziętych” i
przedyskutować możliwości i szanse płynące z różnorodnych rozwiązań. Metoda ta jest idealna do celów ESD.
Zanim rozpocznie się przedstawienie, uczestnikom należy przedstawic opis danej sytuacji
oraz szczegóły dotyczące postaci i ich zadania. Następnie uczestnicy decydują, które role chcą
odegrać i w jaki sposób oddadzą ich charakter w scenariuszu, nad którym pracują. W tym
celu będą musieli opracować swoje argumenty i metody na przekonanie reszty do swoich
racji. Osoby, które nie odgrywają ról albo wolą obserwować przedstawienie z boku tworzą
publiczność, która uważnie śledzi przebieg wydarzeń. Po zakończeniu przedstawienia należy
zachęcić aktorów i publiczność do ewaluacji i wspólnej dyskusji nad procesami, które miały
miejsce w przedstawieniu i ich skutkiem. Oprócz pozytywnego wpływu na pewności siebie, odgrywanie ról jest ćwiczeniem pozwalającym uczniom na wypracowanie sposobów
zachowań w sytuacjach problemowych i świadomości właściwego zachowania w różnych
okolicznościach.
Nauczyciel powinien zwracać uwagę, aby aktorzy nie byli zbyt surowo oceniani. Cały sens
odgrywania ról polega na tym, że można bez konsekwencji wcielic się np. w czarny charakter.
Nie trzeba lubić postaci, którą się gra. Jest to po prostu szansa na doświadczenie czegoś innego w bezpieczny sposób i w bezpiecznym otoczeniu.
Trzy kroki służące zaangażowaniu uczniów
• Burza mózgów na temat sześciu do ośmiu ról, które uczniowie mogą przyjąć w ramach
planowanego scenariusza. Należy przy tym wziąć pod uwagę konsekwencje wynikające z
konkretnych działań. Za przykład weźmy przedstawienie dotyczące wywarcia nacisku na
lokalne zakłady przemysłu chemicznego, które powinny wydawać dużo więcej pieniędzy
na oczyszczanie terenu na którym działają. Wskutek takich wydatków wiele osób straciło
by pracę, co wpłynęłoby na małych, lokalnych przedsiębiorców, których dochody zależą
od dochodów pracowników fabryki. Ludzie mieszkający w pobliżu zakładów również
nie byli by zbyt przychylnie nastawieni do tych działań, ze względu na uciążliwość akcji
oczyszczania terenu.
• Krótki, ale czytelny opis każdej z postaci i ról
• Decyzja na temat linii działania, którą powinna przyjąć każda z postaci. Miejscem
wydarzeń może być posiedzenie rady miasta, na którym pod obrady wzięto decyzje o
tym, czy zakłady chemiczne mają przystąpić do natychmiastowej akcji oczyszczania terenu. Kluczem do sukcesu podczas odgrywania ról jest prostota, należy więc unikać zbytniego komplikowania sytuacji.
40
Przygotowanie uczniów do odgrywania ról
Jeśli do odegrania przedstawienia potrzebne jest odpowiednie tło faktograficzne, nauczyciel
powinien zapewnić uczniom odpowiednia ilość czasu na zebranie informacji. Równie istotne
jest danie uczniom czasu na przedyskutowanie samego tematu oraz poszczególnych ról. Kiedy
nadejdzie czas na przedstawienie, nauczyciel albo grupa wybiera aktorów, natomiast reszta
osób może doradzać poszczególnym postaciom, kibicować im lub po prostu obserwować
przebieg wydarzeń.
Akcja
Nauczyciel lub jeden z uczniów opowiada o scenariuszu. Takie wprowadzenie jest o tyle istotne, że mówi wszystkim zgromadzonym – zarówno aktorom jak publiczności – o tym co
mają robic i czego się spodziewać. Wprowadzenie nie musi być długie i wręcz nie powinno być
zbyt szczegółowe, tak żeby nie zdradzać co się wydarzy podczas przedstawienia. We wprowadzeniu powinien się pojawić tytuł przedstawienia, zarys problemu, którego przedstawienie
dotyczy oraz informacje dotyczące przewidywanego czasu trwania, możliwości przerywania
przedstawienia w celu zasięgnięcia porady przez któregoś z aktorów oraz zapowiedź tego, co
będzie miało miejsce później, czyli dyskusji nad wynikającymi z przedstawienia problemami.
Po takim wstępie inicjatywę przejmuja aktorzy, któzy rozpoczynają odgrywanie scenariusza.
Zaangażowanie całej klasy
Jeśli w późniejszej dyskusji ma brać udział cała klasa, to uczniowie muszą o tym wcześniej
wiedzieć (patrz wyżej), żeby mogli na przykład robic notatki podczas spektaklu. Jednym ze
sposobów na rozpoczęcie dyskusji jest poproszenie aktorów o wypowiedź na temat tego, jak
się czuli w swojej roli i czy myślą, że całośc mogła przebiec inaczej. Tak rozpoczętą dyskusje
można z łatwością poszerzyc o poglądy publiczności na dany temat. Publiczność może wspólnie z aktorami dyskutować o innych możliwościach zachowań poszczególnych aktorów.
Dokładne scenariusze dwóch przedstawień na temat odwiertów ropy naftowej i rybołówstwa
znajdują się na stronach 52-54.
Studiowanie przypadków
Praca nad przypadkami pozwala uczniom analizować i rozważać konkretne problemy i
umożliwia rozwijanie zdolności do formułowania i wyrażania różnorodnych argumentów.
Studiowanie przypadków zawsze charakteryzuje się następującymi cechami:
• dotyczy prawdziwych sytuacji
• dotyczy problemów, które wymagają rozwiązania, i sytuacji w których konieczne jest podejmowanie decyzji
• zazwyczaj dany przypadek opisywany jest z pozycji osoby władnej podejmować
decyzje, co pozwala uczniowi postawić się w takiej własnie roli
Studiowanie przypadków różni się od innych zorientowanych na ucznia metod w następujący
sposób:
• Zarówno materiał źródłowy jak tło kulturowe i faktograficzne są autentyczne i dotyczą sytuacji, która na prawdę ma lub miała miejsce
• Każdy przypadek opiera się na danych zgromadzonych w terenie i obserwacjach z życia, lub na badaniach przeprowadzonych w danym terenie, dokumentach,
wywiadach, reportażach, publikacjach itp.
• Każdy z przypadków jest inny, zajęcie stanowiska w danej sprawie często wymaga podejmowania decyzji
• Wykorzystanie danego przypadku musi być uzasadnione z edukacyjnego
punktu widzenia- czy uczniowie nauczyli się tego, czego mieli się nauczyć?
Czy zdobyli odpowiednią wiedzę i doświadczenie?
Studiowanie przypadków może się odbywać w oparciu o materiały zawarte w podręcznikach,
jak o sytuacje zaczerpnięte z życia. Metoda ta może być również wykorzystana w moderowanych dyskusjach „na temat”, które zaczynaja się od zpoznania z materiałami dostarczonymi przez nauczyciela, po czym następuje praca w grupach, a całość kończy się dyskusją
na forum całej klasy. Wybór przypadków może być bardzo różny i służyć różnym celom, np.
41
przyjrzeniu się określonym wartościom, sposobom działania, rozwijaniu zdolności komunikacyjnych, umiejętności zarządzania i tak dalej.
Na stronie internetowej Education for Change zgromadziliśmy liczne materiały do studiowania
konkretnych przypadków pochodzące z gazet. Można je znaleźć pod adresem www.balticuniv.
uu.se/educ/. Materiały do edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju w języku angielskim
można znaleźć na stronie internetowej www.colby.edu/personal/t/thtieten/cases.html
Nauczanie problemowe (PBL*)4
PBL, czyli nauczanie problemowe, to skupiająca się na uczniu, szkoleniowa metoda rozwiązywania problemów. U jej podstaw leży wykorzystanie problemów „z życia
wziętych” jako kontekstu, w którym uczniowie uczą się krytycznego myślenia i umiejętności
rozwiązywania problemów, jednocześnie zdobywając wiedzę o podstawowych pojęciach
z danego przedmiotu. Dzięki PBL uczniowie nabywają również umiejętności ciągłego uczenia się przez całe życie, rozwijając na przykład zdolnośc do znajdowania odpowiednich
materiałów do nauki i korzystania z nich.
Proces nauczania problemowego można opisać w następujący sposób:
1. Uczniowie zapoznają się z problemem. Problem jest przedstawiany w formie przypadku – sprawy do rozwiązania, badania naukowego lub filmu. Pracując w grupach uczniowie wymieniają się pomysłami i posiadaną wiedzą dotyczącą danego problemu, a
następnie próbują dokładnie nazwać problem, z którym mają do czynienia.
2. Podczas dyskusji uczniowie formułuja pytania o te aspekty problemu, których nie
rozumieją. Pytania te nazywamy tematami nauki5 , które to tematy zostają w następnym
etapie spisane przez całą grupę. Uczniowie są stale zachęcani do dokładnego określania
tego, co wiedzą i – co ważniejsze – tego, czego nie wiedzą.
3. Uczniowie porządkują zapisane tematy nauki od najważniejszego do najmniej istotnego. Następnie decydują, które z tematów muszą zostać zbadane przez całą grupę, a
które mają zostać przypisane poszczególnym osobom, które następnie przekażą wiedzę
całej klasie. Uczniowie wspólnie z nauczycielem podejmują również dyskusje na temat
źródeł, których będą potrzebowali do zbadania tematów nauki, ustalają też miejsca, w
których można je znaleźć.
4. Podczas następnego spotkania uczniowie zgłębiają zdobyte informacje dotyczące
tematów nauki i utrwalają nowo zdobyta wiedzę dotyczącą badanego tematu. Uczniów
zachęca się do podsumowania wiadomości i opisania związków pomiędzy nowymi i
wcześniej znanymi pojęciami. W miarę kontynuowania pracy nad problemem uczniowie odkrywają nowe tematy nauki i w ten sposób przekonują się, że uczenie się jest
procesem ciągłym i trwającym całe życie.
Debaty, dyskusje i rozwiązywanie problemów
Dyskusja wymaga współpracy wewnątrz grupy w celu zidentyfikowania ważnych problemów
oraz rozpoznania stosownych rozwiązań.
Podczas dyskusji uczniowie mogą rozwinąć umiejętność formułowania i wyrażania własnych
pomysłów, słuchania innych oraz rozumienia innych opinii i zdolności ich akceptowania.
W trakcie dyskusji uczniowie musza brac pod uwagę wiele różnych punktów widzenia oraz
próbować znaleźć rozwiązanie omawianych problemów lub odpowiedzi na postawione pytania. Charakterystyczna dla dyskusji jest również ewaluacja obejmująca fakty, poglądy,
doświadczenia i możliwości.
Wyróżniamy różne rodzaje dyskusji. Na przykład:
Debata – uczniowie mają odrębne poglądy na dany temat i zaczynają argumentować swoje
racje. Taki rodzaj dyskusji często występuje podczas omawiania tematu rozwiązywania problemów energetycznych poprzez budowę elektrowni atomowych. Uczniowie najczęściej dzielą
się na dwie grupy – zwolenników i przeciwników budowy elektrowni nuklearnych. Każda z
grup ma mozliwość zaprezentownia swojego punktu widzenia i przytoczenia argumentów
popierających jej stanowisko. Następnie przedstawiane są kontrargumenty i w ten sposób
4 Z angielskiego – Problem Based Learning
5 Z angielskiego – learning issues
42
debata toczy się aż do momentu osiągnięcia konkluzji satysfakcjonującej obie strony – albo
do momentu kiedy skończy się czas przewidziany na dyskusję.
Dyskusja panelowa – należy wybrać grupę 3 – 5 uczniów i poprosić ich wyrażenie swoich
opinii i argumentów. Po 15 – 20 minutach osoba prowadząca dyskusję prosi innych uczniów
– którzy do tej pory przysłuchiwali się rozmowie – o wzięcie udziału w dyskusji. Na koniec
dyskusji prowadzący przedstawia krótkie podsumowanie, w którym wymienia najważniejsze
argumenty i opinie.
Dyskusja piramidalna – nauczyciel prosi uczniów o wybranie jednego z trzech rozwiązań
mających na celu poprawienie wydajności energetycznej szkoły. Uczniowie dyskutują w parach
i podejmują wspólną decyzję, wybierając jedną z przedstawionych opcji. Następnie prowadzą
taką samą rozmowę w grupie 4 uczniów, tym razem wybierając jedną spośród dwóch przedstawionych opcji. Następnie dochodzi do połączenia kolejnych 2 grup czteroosobowych, które
ponownie wybieraja jedną wspólną opcję. Proces ten powtarza się do momentu, kiedy cała
klasa podejmie jedną wspólną decyzję. Po zakończeniu dyskusji uczniowie przeprowadzają
ewaluację w parach od których zaczęli pracę, rozmawiając o podjętej wspólnie decyzji i procesie jej podejmowania.
Dyskusja plenarna – dotyczy dużych grup uczniów, od 10 do 30 (lub więcej) osób. Temat do
dyskusji jest znany na dłuższy czas przed jej rozpoczęciem. Prowadzący rozpoczyna dyskusję
zadając pytanie i zachęcając któregoś z uczniów do udzielenia odpowiedzi. Następnie nadzoruje wymianę poglądów i argumentów, udziela głosu i pilnuje czasu przeznaczonego na
wypowiedź, a na koniec dokonuje podsumowania.
Dyskusja nad problemami i znajdowanie takich rozwiązań problemów, które oznaczaja
korzyści dla wszystkich jest sprawą kluczową dla zrównoważonego rozwoju, ponieważ u
jego podstaw leży demokracja i zaangażowanie wszystkich stron mających wpływ na kształt
świata. W związku z tym danie uczniom możliwości przedyskutowania jak największej ilości
tematów, które wymagaja rozwiązania jakiegoś problemu jest sprawą najwyższej wagi.
Wskazówki dotyczące prowadzenia owocnych dyskusji
Posiadana wcześniej wiedza może być dobrym sposobem na rozpoczęcie jakiegoś bloku
tematycznego, nawet jeśli uczniowie nie posiadają zbyt wiele informacji dotyczących danego tematu. Rozpoczęcie tematu od ogólnej dyskusji daje nauczycielowi możliwość oceny
różnorodności i charakteru opinii wśród uczniów. Informacje na temat posiadanej przez uczniów wiedzy oraz opinii na dany temat mogą być pomocne dla nauczyciela, ponieważ dzięki
nim można precyzyjniej określić tematy, narzędzia i metody pozwalające na efektywniejsze
nauczanie.
Motywacja: Rozwijanie zainteresowania uczniów tematem jest kluczowe dla wykształcenia w
nich motywacji i entuzjazmu do nauki. W związku z tym ważne jest wprowadzanie materiału
w sposób żywy i interesujący. Zaangażowani i silnie zmotywowani uczniowie wykażą się
większą determinacją przy poszukiwaniu informacji potrzebnych do uzasadnienia ich
poglądów lub do głębszego zrozumienia danego tematu. Zachęcanie uczniów do prezentowania swoich odkryć w kreatywny sposób również jest nieocenionym źródłem motywacji.
Zorientowanie na ucznia jest kolejnym powodem, dla którego warto zachęcać uczniów do
udziału w dyskusjach. Są one drogą do osiągnięcia przez uczniów zrozumienia, pozwalają im
słuchac opinii innych i wyrażać własne poglądy.
Ocena i ewaluacja:Dyskusja jest również świetną metodą na ocenienie zrozumienia tematu
wśród uczniów. Dzięki obserwacji stopnia aktywności podczas dyskusji i analizie wypowiedzi
uczniów, można ocenić, którzy z nich zrozumieli temat, które pojęcia zostały należycie przyswojone, a które należy powtórzyć lub wprowadzić w inny sposób, ażeby uczniowie w pełni je
zrozumieli i byli w stanie swobodnie ich używać.
Jeśli dyskusja prowadzona jest na początku jakiegoś tematu lub bloku tematycznego, można
poprosić uczniów żeby określili jaką wiedzę powinni posiadać, żeby podjąć rozsądną decyzję
lub wskazać jakieś sensowne rozwiązanie problemu. Można wówczas zaplanować lekcje i zdania dla uczniów uwzględniając ich sugestie.
43
Dobrym pomysłem jest poproszenie dwóch lub trzech uczniów o podsumowanie dyskusji,
każdy powinien zreferować jeden z punktów widzenia. Najlepiej, jeśli osoba podsumowująca
jakiś punkt widzenia była mu przeciwna podczas prowadzenia dyskusji.
Na stronie 54 znajduje się zarys dyskusji panelowej. Na stronach 56 i 57 można znaleźć
przykłady problemów, które można poddać dyskusji i w ten sposób rozwiązać. Należy również
szukać przykładów z życia, ponieważ są dla uczniów dużo bardziej interesujące.
Kolejność wydarzeń6
Metoda ta pochodzi ze Szkocji i ma za zadanie wspomóc uczenie poprzez refleksję, kreatywność
i umiejętność rozwiązywania problemów. Nadaje się zarówno do pracy indywidualnej jak
grupowej. Jej podstawowym założeniem jest, że jeśli nauka ma coś znaczyć dla ucznia, to musi
być zrozumiała. Kolejność wydarzeń można porównać do inaczej zorganizowanego i troche
bardziej złożonego odgrywania ról.
Podstawowe cechy kolejności wydarzeń można opisać następująco:
•
•
•
•
•
jest to historia, w której stopniowo buduje się napięcie, po czym następuje jakieś wydarzenie, które stanowi kryzys lub konflikt, który w ostateczności zostaje zażegnany
występujące postaci są zaprojektowane tak, żeby uczniowie mogli się z nimi łatwo identyfikować
historia jest ograniczona czasem i miejscem akcji
kluczowe pytania są częścią opowieści, tzn.: nauczyciel zadaje w trakcie opowieści pytania, które pozwalają uczniom na dalsze rozwijanie opowieści
problem lub zadanie jest przedstawione wraz z kontekstem
Więcej informacji na tema kolejności wydarzeń w jej szkockim wydaniu można znaleźć pod
adresem : www.storyline.org/index.htm
Nauczyciel (lub zespół nauczycieli) jest odpowiedzialny z ustalenie struktury kolejności
wydarzeń, musi również zdecydować o tym, którego przedmiotu ma dotyczyć przedsięwzięcie
i wybrać cele programu nauczania, na których będzie się koncentrować. Bardzo ważne jest zapewnienie nauczycielom odpowiedniego czasu na przygotowanie pracy. Równie istotna jest
współpraca pomiędzy wszystkimi nauczycielami i ich aktywny udział. W skrócie całość polega na tym, nauczyciele przygotowują plan, a uczniowie wypełniają go treścią. Kiedy uczniowie już wymyślą postacie i otoczenie, w którym ma się odbywać akcja, nauczyciel przedstawia
im problem, który musza rozwiązać.
Postaci
Przy pracy nad kolejnością wydarzeń uczniowie sami wymyślają postacie – wyimaginowanych ludzi, o wymyślonym wyglądzie i cechach charakteru, którzy żyją w dopasowanym do
schematu. Mogą to być rolnicy, członkowie jednej rodziny lub jakiekolwiek postaci, które
odpowiadają wybranemu okresowi historycznemu i otoczeniu, które są opisane w przygotowanym przez nauczycieli planie.
Ekscytujący początek
Należy koniecznie zadbac o to, żeby uczniowie od samego początku czuli się częścią opowieści.
Są pewne sztuczki, które mogą w tym pomóc. Może to być na przykład list, w którym prosi
się uczniów o udzielenie pomocy ornitologom, którzy maja przyjechac w ich wyimaginowana
okolicę, może to być również ogłoszenie, w którym poszukuje się osób chętnych do wzięcia
udziału w ekspedycji badawczej w regionie Morza Bałtyckiego. Kiedy uczniowie poczują się
zaangażowani można dalej rozwijać opowieść.
Inną techniką pozwalająca na zwiększenie zaangażowania uczniów jest stawianie pytań otwartych, wymagających pełnych, kreatywnych odpowiedzi, i unikanie pytań, na które można
odpowiedzieć „tak” lub „nie”. Pytania otwarte są również bardzo pomocne przy ocenie stop6 Z angielskiego – storyline
44
nia zrozumienia tematu przez uczniów. Poniżej zamieszczamy kilka przykładów pytań otwartych:
Co wiemy o Morzu Bałtyckim? Twoim zdaniem, co to jest zrównoważony rozwój? Jaki masz
pomysł na zmniejszenie zużycia energii przez ludzi?
Uczniów należy zachęcić do przedyskutowania z innymi swoich pomysłów i zapisania ich
na kartkach. Ani nauczyciel, ani żaden z uczniów nie powinien komentować ani krytykować
żadnej odpowiedzi.
Trzecim sposobem na zwiększenie zaangażowania uczniów i rozwijanie opowieści podczas pracy z kolejnością wydarzeń jest zadawanie tak zwanych kluczowych pytań. Poniżej
zamieszczamy kilka przykładów:
–Jakie cechy i wykształcenie są potrzebne do wzięcia udziału w wyprawie na okręcie badawczym?
–Jak myślisz, jacy ludzie żyli wzdłuż brzegu morza w dawnych czasach?
Na te pytania może odpowiedzieć każdy, a żadna odpowiedź nie powinna być traktowana
jako poprawna ani błędna. Kluczowe pytania to sposób na stymulowanie procesu uczenia się,
a nie na jego kontrolę. Od samego początku nauczyciel musi doskonale wiedzieć, jakie zagadnienia, z jakiego przedmiotu i programu nauczania mają zostać wprowadzone podczas pracy
z kolejnościa wydarzeń. Nauczyciel musi również opracować takie kluczowe pytania, które
pozwolą na ukierunkowanie opowieści w stronę założonych wcześniej celów.
W rozdziale 4 na stronie 65 znajduje się przykład krótkiej kolejności wydarzeń, dotyczącej
zmniejszenia zuzycia energii. Na stronie Education for Change można znaleźć inny przykład,
dotyczący skutków Agendy 21 w basenie Morza Bałtyckiego.
45
ROZDZIAŁ 4: PRZYKŁADY ZASTOSOWANE W PRAKTYCE
W tej części książki można znaleźć liczne przykłady zadań i przedsięwzięć, które zostały
sprawdzone i zastosowane w praktyce przez doświadczonych nauczycieli. Przytoczone
przykłady doskonale nadają się do edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Przy
każdym z nich można znaleźć imię i nazwisko osoby lub nazwę szkoły, w której odbywały
się opisywane zajęcia. Część z opisywanych ćwiczeń jest wynikiem kreatywnej pracy konkretnych osób, jednak zidentyfikowanie autora w niektórych przypadkach jest zadaniem
prawie niemożliwym. Często bowiem przy wymyślaniu ćwiczeń korzysta się z wielu źródeł,
zwłaszcza scenariusze bywają wielokrotnie wykorzystywane i modyfikowane. W związku z
tym określenie szkoły czy osoby przy każdym z przykładów nie jest precyzyjnym określeniem
autora, a wskazuje raczej na miejsce i nauczyciela, który sprawdził i wykorzystał dana metodę,
zwłaszcza w kontekście edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju.
Nauczanie i
uczenie się jest
zintegrowane i
opiera się na celach
sformułowanych w
programach
nauczania (nawet
wówczas, gdy są
one programami
poszczególnych
przedmiotów).
Zachęcamy wszystkich nauczycieli do wykorzystania przytoczonych zadań i ćwiczeń, i dopasowywania ich do konkretnych sytuacji, uczniów, przedmiotów i programów nauczania. Nie zamieszczamy informacji na temat przedziału wiekowego, dla którego nadaje się
dane ćwiczenie. Praktykującym nauczycielom wystarczy jeden rzut oka, żeby określić, czy
ćwiczenie będzie się nadawało do pracy z jego uczniami czy też nie. Młodsi nauczyciele,
praktykanci i liderzy grup młodzieżowych mogą być zmuszeni do zaczerpnięcia porady u
bardziej doświadczonych kolegów, mogą również uprościć ćwiczenia tak, aby pasowały do
okoliczności. Przedstawione w książce przykłady mają zachęcić nauczycieli do eksperymentowania z procesem nauczania i uczenia się w ramach ESD. Wymyślanie własnych ćwiczeń i
wprowadzanie własnych pomysłów jest jak najbardziej pożądane.
Książka ta ma w skrócie zachęcać do włączenia ESD do życia szkoły oraz wykorzystania
metod i narzędzi opisanych w poprzednich rozdziałach, takich jak perspektywy edukacyjne
czy mapa ESD. Zachęcamy również do opracowywania własnych ćwiczeń, którymi można
się później podzielić z innymi.
Podstawa7
Ćwiczenie to pochodzi z jednej ze szwedzkich szkół, w której uczyło się 84 uczniów. Zostało
przeprowadzone, ponieważ nauczyciele chcieli sprawdzić postawy i wiedzę piętnastoletnich
uczniów w kontekście tematu Przyroda, środowisko i zrównoważony rozwój. „Podstawa”
to rodzaj kwestionariusza, w którym uczniowie odpowiadają na pytania sformułowane
przez nauczycieli. W tym przypadku nauczyciele posłużyli się zarówno tradycyjnym
sprawdzaniem wiedzy jak określaniem wartości. Należy wziąć pod uwagę, że „podstawa”
nie jest pojęciem naukowym, jest jednak narzędziem, które pozwala nauczycielom oględnie
sprawdzić posiadaną przez uczniów wiedzę, co pozwala na efektywne planowanie pracy. Te
same pytania można zadać na późniejszym etapie nauki w celu sprawdzenia, czy członkowie
danej grupy zmienili swoje podejście do tematu.
1.
2.
3. Wiem o co chodzi w zrównoważonym rozwoju – 69% ankietowanych
Nie do końca rozumiem, o co chodzi w zrównoważonym rozwoju – 24% ankietowanych
Brak odpowiedzi – 7% ankietowanych
Wiem co oznaczaja następujące pojęcia:
Ekosystem – 64% ankietowanych
Eutrofizacja – 45% ankietowanych
Agenda 21 – 12% ankietowanych
Różnorodność biologiczna – 19% ankietowanych
Współczynnik EF (Ecological Footprint) – 17% ankietowanych
Moim zdaniem sprawy związane z naturą i środowiskiem są ważne.
W pełni się zgadzam
32%
Zupełnie się nie zgadzam
36%
15%
13%
4. Chcę przyczynic się do dobrej kondycji środowiska naturalnego i pozytywnego rozwoju społecznego.
W pełni się zgadzam
Zupełnie się nie zgadzam
21%
35%
25%
17%
7 W oryginale - baseline
46
5. Lubię spędzać czas na łonie natury
W pełni się zgadzam
44%
Zupełnie się nie zgadzam
35%
7%
11%
6. Działając wspólnie możemy zmienić świat!
W pełni się zgadzam
36%
Zupełnie się nie zgadzam
40%
12%
8%
7. Szkoła daje mi wiedzę i motywację potrzebną do działania na rzecz zrównoważonego
rozwoju.
W pełni się zgadzam
18%
Zupełnie się nie zgadzam
38%
23%
15%
8. Zapewnianie wiedzy i motywacji do działania na rzecz zrównoważonego rozwoju jest
ważnym zadaniem szkoły.
W pełni się zgadzam
35%
Zupełnie się nie zgadzam
44%
6%
5%
Cztery wizje przyszłości
Jest to ćwiczenie na określanie wartości za pomoca oczekiwań w stosunku do przyszłości.
Jego wynikiem jest rozwój krytycznego myślenia, sprecyzowanie oczekiwan w stosunku
do przyszłości, rozwój umiejętności określenia i przedstawienia swojego stanowiska oraz
umiejętności prowadzenia demokratycznej dyskusji. Ćwiczenie może również służyć za wstęp
do edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju, pozwalając lepiej zrozumieć jego założenia.
Jedyną rzeczą, którą możemy z przekonaniem powiedziec o przyszłości jest fakt, że prawdopodobnie nie będzie wyglądać dokładnie tak jak ją sobie wyobrażamy... Możemy jednak
określić jakiś kierunek rozwoju, który byłby pożądany i przynosił pozytywne skutki. Poniższe
ćwiczenie polega na eksperymentowaniu z naszymi pomysłami i wizjami przyszłości.
Wyobraź sobie, że żyjesz o jedno pokolenie później. Poniżej przedstawiamy cztery różne
wizje przyszłości. Przeczytaj je tak, jakby były opisem rzeczywistości napisanym przez kogoś
żyjącego w latach 2060 – 2070. Przeczytaj wszystkie cztery opisy samodzielnie, a później zastanów się nad tym, co przeczytałeś. Zdecyduj, czy przedstawione scenariusze są prawdopodobne czy nie. Pod każdą z wizji przyszłości narysowano skalę, na której teraz powinieneś
subiektywnie określić stopień prawdopodobieństwa każdej z wizji. Następnie zastanów się
i podkreśl tą wizję, która Twoim zdaniem jest najbardziej prawdopodobna ze wszystkich.
Następnie zastanów się, która z wizji przyszłości byłaby według Ciebie najbardziej pożądana,
a następnie zaznacz tą najlepszą krzyżykiem.
1. Zagrożenie wcale nie było takie wielkie...
Przewidywane na początek XXI wieku zmiany klimatyczne nie wystąpiły. Z pomocą wysoko
rozwiniętych technologii rozwiązano problem elektrowni napędzanych węglem, ponieważ
pochodzące y nich emisje dwutlenku węgla dostają się do wody morskiej. Jednak emisja
CO2 nie wzrosła do poziomu znanego z końca XIX stulecia. Obecnie produkuje się duże
ilości lotnego wodoru za pomocą energii słonecznej. Są specjalne baki i kanistry na wodór,
dzięki czemu współczesne samochody używają go jako paliwa. Największym odkryciem w
dziedzinie energetyki jest energia fuzji. Powstaje ona w bardzo dużych ilościach przy łączeniu
atomów wodoru zawartych w wodzie morskiej, w cząsteczki helu. Dzięki temu nikomu na
świecie nie brakuje dzisiaj elektryczności.
47
Nieprawdopodobne
1
2
3
4
Niepożądane
1
2
3
4
Bardzo prawdopodobne
5
6
Bardzo pożądane
5
6
2. To co się stało było nieuniknione...
Pod koniec poprzedniego stulenia naukowcy bili na alarm, że jeśli nie ograniczy się emisji
dwutlenku węgla pochodzącego ze spalania paliw tradycyjnych, czekają nas bardzo poważne
zmiany klimatyczne. Niestety, od tamtego momentu emisja CO2 raczej wzrosła, a nie zmalała.
Każdy kraj działał tylko w swoim interesie, nie zważając na dobro wszystkich ludzi na ziemi.
Przemysłem rządziły krótkoterminowe prognozy ekonomiczne. Zmiana klimatu okazała
się znacznie bardziej dramatyczna niż przewidywano. Wiele regionów ucierpiało z powodu wieloletniej suszy, podczas gdy inne zostały zrujnowane przez powodzie. W dodatku
w miejscach zupełnie do tego nie przyzwyczajonych pojawiły się potężne burze i huragany,
dewastując wszystko na swojej drodze. Problem z produkcja żywności jest obecnie tak duży,
że ludzie umierają z głodu w krainach, które w przeszłości były dość zamożne i produktywne.
Panuje światowy kryzys ekonomiczny. Wiele firm, niegdyś bardzo dobrze funkcjonujących na
giełdzie, stoi na skraju bankructwa.
Nieprawdopodobne
1
2
3
4
Niepożądane
1
2
3
4
Bardzo prawdopodobne
5
6
Bardzo pożądane
5
6
3. Unia Europejska i cywilizacja zachodu wyszła na tym całkiem nieźle..
Susze, powodzie i potężne burze spowodowały katastrofalne szkody w niektórych krajach
świata. Zwłaszcza występujące na szeroką skalę susze spowodowały, że wiele osób było zmuszonych do opuszczenia swoich domów tworząc potężną emigrację klimatyczną. Ta sytuacja,
to poważny test dla społeczności międzynarodowej i światowej solidarności. Gospodarka
na całym świecie przechodzi poważny kryzys. Jednak kraje cywilizacji zachodu dość dobrze
poradziły sobie z tymi zmianami, wiele krajów nawet na tym skorzystało. Podwyższenie się
średniej rocznej temperatury spowodowało na przykład, że niektóre kraje mogą produkować
więcej gatunków roślin, przez co produkują jej w ogóle więcej.
Nieprawdopodobne
1
2
3
4
Niepożądane
1
2
3
4
Bardzo prawdopodobne
5
6
Bardzo pożądane
5
6
4. Zagrożenie? Bułka z masłem!
Prognozy dotyczące katastrofy ekologicznej okazały się błędne. Emisje dwutlenku węgla
były znacznie niższe od poziomu, który ustalono w międzynarodowych porozumieniach
na przełomie wieków. Stało się tak dlatego, że przemysł i cały szeroko pojęty rynek uznał
działanie zgodne ze zrównoważonym rozwojem za ważny argument w walce z konkurencją.
Technologia rozwinęła się w kierunku pozwalającym na gwałtowny spadek zużycia
energii. Prawdziwy przełom technologiczny nastąpił w dziedzinie elektrowni słonecznych i
napędzanych wiatrem, które są obecnie głównym źródłem energii. Ropa i węgiel są obecnie
używane tylko do produkcji plastiku, który jeszcze nie został w całości zastąpiony nowymi,
organicznymi polimerami. Nowe podejście do ekonomii i życia w ogóle spowodowało, że
obecna konsumpcja dóbr nieodnawialnych stanowi zaledwie ułamek tej, którą uważano za
normalną na początku XXI wieku.
Nieprawdopodobne
1
2
3
4
Niepożądane
1
2
3
4
48
Bardzo prawdopodobne
5
6
Bardzo pożądane
5
6
Cztery kąty w praktyce
Po wykonaniu powyższego ćwiczenia możemy przystąpić do zadania nazywanego „cztery
kąty”. Zostało ono opisane wcześniej na stronie38, więc nie będziemy ponownie przytaczać
wszystkich instrukcji. Należy przyporządkować jedno zdarzenie do każdego z kątów i poprosić
uczniów o wybranie tego kąta, który ich zdaniem odpowiada najbardziej prawdopodobnemu zdarzeniu. Następnie, w powstałych w ten sposób małych grupach uczniowie prowadzą
dyskusje na temat ich wyboru, przedstawiają swoje racje i słuchają opinii innych. Również
pracując w grupach powinni następnie spróbować sprecyzować swoją wizję przyszłości i
spróbować uzupełnić ją o brakujące elementy.
Następnie uczniowie określają dwie lub trzy rzeczy, które należy zrobić, żeby wybrana przez
nich wizja mogła stać się rzeczywistością.
Dyskusję można rozszerzyć na całą klasę, zadając na przykład takie pytania: Czy to ćwiczenie
dało mi jakieś nowe wyobrażenie o przyszłości? Jakie? Czy potrzebujemy więcej informacji,
żeby zdecydować o naszej przyszłości? Skąd możemy zaczerpnąć takie informacje? Co trzeba
zrobić?
Peter Wiborn, Szwecja
Czerwone czy zielone? Pokaż swoje zdanie
To ćwiczenie jast bardziej prowokującą wersją określania wartości, wymagającą grupowego
rozwiązywania problemów w sytuacji, gdy ma się tylko dwie alternatywy. Najważniejszą częścią
ćwiczenia, z edukacyjnego punktu widzenia, są dyskusje prowadzone przed i po głosowaniu.
Dlatego też należy pamiętać, aby dać uczniom odpowiednią ilość czasu na dyskusję w grupach
lub w parach. Głosowanie jest bardzo przydatnym narzędziem do przerwania ciągnących się w
nieskończoność dyskusji.
To konkretne ćwiczenie polega na określeniu możliwych opcji rozwoju rybołówstwa i
przemysłu rybnego. Przed rozpoczęciem pracy należy przygotować kartki do głosowania, po
jednej czerwonej i po jednej zielonej dla każdego z uczniów. System głosowania jest otwarty
i widoczny dla wszystkich, głosowanie odbywa się poprzez podniesienie w górę kartek odpowiedniego koloru i policzenie głosów. Jeśli zgadzają się z danym stwierdzeniem podnoszą
zielona kartkę, jeśli nie – czerwoną.
1.
2.
3.
4.
Czy jest możliwe odławianie i przetwarzanie dorsza w sposób narbardziej racjonalny?
Czy możliwe jest przywrócenie zdrowej populacji dorsza w Bałtyku?
Czy można zmienić metody odławiania dorsza?
Czy można zmienić kulturę konsumpcji dorsza?
Ćwiczenie to bardzo czytelnie pokazuje, czy uczniowie zgadzają się czy nie zgadzają, jednak
nie mówi nic na temat tego dlaczego, w jaki sposób i co należy zrobić w celu poprawienia
obecnej sytuacji.
Ludmila Glushkova, Uniwersytet I. Kanta w Kaliningradzie, Rosja
49
Szkolenie nauczycieli, ESD i określanie wartości
W miejscowości Sigulda na Łotwie odbyła się konferencja, podczas której ustalano plan projektu Edukacja ku Zmianom. Podczas tej konferencji Dr Iann Lundegård z Instytutu Edukacji
Uniwersytetu w Sztokholmie przeprowadził warsztaty, pokazujące jak w prosty sposób można
wprowadzić ESD do programu nauczania.
Dr Lundegård opierając się na pracy z wartościami i refleksji, przeprowadził podczas warsztatów następujące ćwiczenia:
• Co oznacza skrót ESD? Jak należy w tym kontekście rozumieć wiedzę i proces uczenia
się? W jaki sposób dana grupa postrzega zależność pomiędzy procesem a treścią nauczania w tych kwestiach?
W celu rozpoczęcia dyskusji sformułuję kilka twierdzeń. Każdy powinien zająć stanowisko w
każdej z tych kwestii i uargumentować swoja opinię. ( W tym miejscu Dr Lundegård wykorzystał
metodę aktywnego określania wartości stanie na linii, o której piszemy na stronie 35)
Pierwsze twierdzenie brzmi...
W działaniach na rzecz zrównoważonego rozwoju ważniejsza jest zmiana w stylu życia niż
rozwiązania technologiczne.
Zgadzam się
Nie zgadzam się
Zgadzasz się? W ogóle, czy tylko troche się nie zgadzasz? Dr Lundegård poprosił uczestników
o zajęcie pozycji na linii narysowanej na podłodze.
Obecnie toczy się intensywna dyskusja na temat edukacji środowiskowej i zmiany stylu życia.
W mojej opinii, można tą problematykę podzielić, stawiając dwa różne pytania:
1) Czy poprzez edukację można wpłynąć na wzorce dotyczące stylu życia ludzi?
2) Czy powinniśmy wpływać na wzorce dotyczące stylu życia ludzi poprzez edukację?
Podstawowym pytaniem, jakie należy sobie zadać jest: czy ludzie podejmują racjonalne decyzje w oparciu o logiczną i konsekwentną postawę w stosunku do danego tematu? Naturalnie
uważam, że edukacja jest bardzo istotną sprawą, jednak nie przeceniałbym jej możliwości
wpływania na podejmowane przez ludzi proste decyzje w codziennym życiu. Wierzę za to, że
edukacja jest bardzo ważnym elementem budowania w ludziach poczucia, że mogą aktywnie
uczestniczyć w procesie podejmowania decyzji. Mówi się, że każde pokolenie musi na nowo
przystosować się do demokracji. Jednym z głównych zadań ESD jest stworzenie edukacji, która
rozbudza w uczniach świadomość i poczucie ich znaczenia i możliwości udziału w procesach
demokratycznych. W tym kontekście uważam ESD za ideę absolutnie priorytetową.
Inną kwestią jest tocząca się obecnie burzliwa debata na temat stopnia standaryzacji edukacji
na rzecz zrównoważonego rozwoju.
• Według Baltic 21, a dokładnie tak zwanej Deklaracji Haskiej (Baltic 21 Seria Nr 02/2002 ),
ESD oznacza:
„Zrównoważony rozwój jest (...) fundamentalna częścią silnej demokracji i aktywnej postawy
obywatelskiej. Podstawą prawdziwej demokracji jest wzajemny szacunek, otwarty dialog,
wymiana informacji, rozmowa o doświadczeniach, słuchanie siebie nawzajem i porównywanie różnych opinii na dany temat przed dokonaniem wyboru czy podjęciem decyzji.”
Zgodnie z tym, co podkreślono w tym fragmencie, ESD jest kwestią dotyczącą wielu różnych
ludzi. Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju, w swojej zasadniczej części, polega na uczeniu ludzi jak mają postępować ze sobą nawzajem. Moim zdaniem najważniejszą sprawą dla
nas, nauczycieli, jest zastanowienie się nad tym, w jaki sposób nasi uczniowie mają przyswoić
wiedzę i jaką wiedzę należy traktować priorytetowo. Prawdopodobnie dużo ważniejsze od
uczenia o aktualnym i pożądanym stanie rzeczy jest przedyskutowanie omawianych kwestii i
przeprowadzenie krytycznej ewaluacji.
Kolejne twierdzenie brzmi...
Za postępy ESD powinien być nauczyciel nauk przyrodniczych.
To pytanie ma na celu wskazanie, pod jakim kątem należy postrzegać kwestię edukacji na
rzecz zrównoważonego rozwoju. Zgodnie z moją pamięcią, spora większość grupy uważała,
że podstawowa wiedza z zakresu nauk przyrodniczych jest warunkiem wstępnym koniecznym do rozpoczęcia ESD. Wiele osób uważa obecnie, że pozwolenie ekologom na zdominowanie dyskusji o tym, co jest ważne dla lepszej przyszłości świata, byłoby zdecydowanie zbyt
jednostronne. Ta kwestia często zostaje wykorzystana jako przedmiot dyskusji podczas zajęć
50
akademickich dotyczących zrównoważonego rozwoju. Okazuje się, że większość studentów
jest zdania, że dominacja nauk przyrodniczych w nauczaniu ESD wcale nie jest oczywista.
Wiem, że Education for Change zaczyna angażować nauczycieli wszystkich przedmiotów w
ESD, i – moim zdaniem – jest to bardzo dobry pomysł.
Kolejnym stwierdzeniem jest...
Zajęcia prowadzone na świeżym powietrzu są ważną i potrzebną częścią ESD
Dość czytelnie widać, że zajęcia na świeżym powietrzu są w tym projekcie uważane za dobry
sposób na zwiększenie świadomości środowiskowej uczniów. Sam wielokrotnie prowadziłem
takie zajęcia. W sytuacji, w której chce się stworzyć więź emocjonalną pomiędzy uczniami a
naturą, co w przyszłości ma dać im możliwość chronienia przyrody lub pracy w z nią w jakiejś innej formie, zajęcia na świeżym powietrzu są nie do zastąpienia. Z drugiej strony doświadczenie,
które wyniosłem ze swojej krótkiej pracy z edukacją ekologiczną w Pakistanie, każe mi wierzyć
że jeśli w dyskusję na temat zrównoważonego rozwoju mają być zaangażowani wszyscy ludzie
na świecie, musimy się otworzyć na możliwość rozpoczęcia tej dyskusji od innych wartości niż
natura. W wielu częściach świata szacunek do przyrody jest częścią religii. Prawdopodobnie
należy się skupić na przyrodzie i ekologii jako na płaszczyźnie porozumienia, na której można
budować demokrację i zdolność do działania, które powinny być długofalowym celem ESD.
Kolejne stwierdzenie sugeruje, że ludzka godność może być obszarem, który tworzy
wartości...
AIDS mogłoby być przedmiotem szkolnego projektu w ramach ESD
Jak już wspomniałem, nie uważam że Edukację na rzecz Zrównoważonego Rozwoju należy
koniecznie rozpoczynać od ekologii, i że moim zdaniem należy włączyć do niej perspektywę
ekonomiczną, społeczna i kulturową, które przyczyniłyby się do stworzenia bardziej kompletnego, złożonego obrazu ESD. Rozpoczęcie pracy z ESD od problemu społecznego może często
okazać się ważniejsze i bardziej na miejscu. ESD ma przede wszystkim umożliwić uczniom
stanie się aktywnymi członkami społeczności obywatelskiej w demokratycznym świecie. Jeśli
ten proces sam w sobie przyjmiemy za przedmiot nauczania, ważne okazuje się rozpoczęcie
nauki od czegoś, co jest bliskie uczniom. Najlepszy sposób na odnalezienie takiego tematu to po
prostu zapytać o to uczniów. Kwestia AIDS jest tutaj tylko przykładem, jako poważny problem
występujący w wielu częściach świata. Ośmieliłbym się nawet powiedzieć, że jeśli kraje dotknięte
AIDS mają być częścią zrównoważonego rozwoju, to wcześniej należy rozwiązać ten problem.
Na zakończenie przeprowadziliśmy ćwiczenie „Cztery kąty”, którego przebieg był
następujący...
Wyobraź sobie, że jesteś nauczycielem uczącym klasę piętnastolatków. Przygotowałeś zajęcia w
oparciu o metodę studiowania konkretnych przypadków dotyczące Bałtyku, podczas których
uczniowie mają pracować w małych grupach. Zadanie polega na wybraniu najlepszej strategii
działania dotyczącej przyszłości Morza Bałtyckiego. Grupy pracowały nad zadaniem przez kilka
lekcji. Większość grup przedstawiła różne pomysły na to, jak oczyścić środowisko i je chronić.
Natomiast jedna z grup wpadła na dość nietypowy pomysł. Ich propozycja polegała na wytępieniu
populacji łososia i rozpoczęciu zarybiania Bałtyku innym gatunkiem, na przykład łososiem.
Co należy zrobić?
• Dostarczyć większej ilości informacji
• Podziękować za dobrze wykonaną pracę
• Zaproponować otwartą dyskusję z udziałem innych grup
• Kąt otwarty, inne propozycje
Zgodnie z wcześniej przedstawionym opisem tego ćwiczenia, każda z odpowiedzi została
przyporządkowana jednemu kątowi w pomieszczeniu, a uczestnicy po wybraniu najlepszego
ich zdaniem rozwiązania, zajęli miejsce w odpowiednim kącie.
Dr Lundegård: Podałem ten przykład po to, żeby usłyszeć opinie członków konferencji na temat
tego sposobu nauczania i porównać je z moim pojmowaniem celów stawianych przez ESD. U podstaw ESD leży między innymi tocząca się ciągle dyskusja na temat tego, czym w istocie są nauczanie i uczenie się. W rzeczywistości ESD opiera się na dwóch konkretnych punktach widzenia.
Zgodnie z moim rozumieniem, pierwszy z tych poglądów mówi, że w dyskusji nad
zrównoważonym rozwojem nie istnieje pojęcie tego, co „poprawne” i „błędne”. Wiedza zawsze ma związek z wartościami, chociaż sama wiedza nigdy nie wskaże właściwej drogi. Wiedza jest o tyle ważna, że pozwala przewidzieć konsekwencje konkretnych działań, ale w efekcie
końcowym to i tak człowiek podejmuje decyzje.
51
Drugi pogląd to taki, że nauczanie/ uczenie się jest procesem, który daje do zrozumienia
konieczność poświęcenia się dla wartości wyznawanych przez ludzkość. Uczenie się czegoś nie
oznacza więc jedynie zbierania coraz to nowych informacji ani opracowywania schematów czy
wykresów. Fakt, że ludzie się uczą, oznacza że definiują problem, a następnie oceniają jego dobre i złe strony. Osoby, które skoncentrowały swój ogląd świata wokół problemów ekologicznych, będą podkreślały racje przemawiające za przyrodą i starały się ją chronić, żeby w mniej
więcej nie zmienionej formie mogła służyć następnym pokoleniom. Takie podejście ma dla nich
wartość i duże znaczenie. Inni z kolei będą utrzymywać, że to zupełnie inne wartości mają
kluczowe znaczenie dla przyszłości ich własnego i przyszłych pokoleń. Jako nauczyciel uważam,
że w tym miejscu najważniejsza jest pokora i rozwaga, należy się poważnie zastanowić jak
daleko można się posunąć podczas przyznawania pierwszeństwa demokracji ponad wszystko.
Osobiście uważam, że trzeba się dokładnie przyjrzeć temu, jakie problemy są pierwszorzędne
a jakie drugorzędne dla ludzi zamieszkujących różne części świata. Takie informacje można
uzyskać tylko poprzez zadanie bezpośredniego pytania samym zainteresowanym.
Ostatnie pytanie, które zostawiam bez odpowiedzi, brzmi następująco:
W jaki sposób można rozwinąć edukację ekologiczną w kierunku ESD?
W tym miejscu chciałbym wszystkim Wam życzyć powodzenia w dalszej pracy, mówię to z
głębi duszy, ponieważ Wasza praca jest na prawdę bliska mojemu sercu.
Zastanów się 1. Przykłady zastosowane w praktyce
Wyobraź sobie, że Twoi koledzy nauczyciele zostali zaproszeni do udziału w warsztatach przeprowadzonych w Siguldzie. Postaw się w sytuacji Dr Lundegårda i
wyobraź sobie, że jesteś prowadzącym warsztaty. Co powiesz i w jaki sposób będziesz
chciał przekonać innych do swojego przesłania? W wykonaniu tego zadania mogą Ci
pomóc ćwiczenia na określanie wartości, które możesz znaleźć na stronie 35.
Drama, odgrywanie ról, debata
„Czy wydobywanie ropy z dna Bałtyku jest konieczne?”
Ćwiczenie oparte na prawdziwym problemie w Regionie Kaliningradu
W Kaliningradzie odbyła się publiczna dyskusja na temat wydobywania ropy z dna Bałtyku.
Sytuacja ekonomiczna Kaliningradu jest bardzo trudna, co ma również związek z jego niską
zdolnością do produkcji energii. Ażeby rozwiązać ten problem można rozpocząć wydobycie
taniej ropy naftowej z dna Morza Bałtyckiego niedaleko granicy z Litwą. Kaliningrad jest
położony daleko od miast, w których produkuje się paliwo, co skutkuje jego bardzo wysokimi cenami. Ropa i produkowana z niej benzyna są obecnie niezbędne dla działalności
człowieka.
Planowane miejsce wydobycia jest zlokalizowane w odległości 22 km od Mierzei Kurońskiej,
jednego z Parków Narodowych Rosji, szczególnie chronionego obszaru Morza Bałtyckiego.
Mierzeja Kurońska została zakwalifikowana przez UNESCO jako obiekt Światowego Dziedzictwa i jest jedną z najpopularniejszych atrakcji turystycznych w regionie. Mierzeja przyciąga
tysiące gatunków ptaków migrujących i zamieszkujących ją na stałe, jest jednym z niewielu
pozostałych na świecie siedlisk wielu rzadkich gatunków. Na skutek wypadków lub wycieków
powstających przy wydobywaniu ropy plaże i inne istotne części tego terenu były by narażone
na poważne zanieczyszczenie. Narażone byłyby również linie brzegowe wielu innych krajów
basenu Morza Bałtyckiego.
Ćwiczenie:
Powyższy problem jest przedmiotem zainteresowania bardzo wielu osób i organizacji:
Grupa „A” (popierająca wydobycie): dyrektor rafinerii, bezrobotny, kierowca.
Grupa „B” (sprzeciwiająca się wydobyciu): turysta, ekolog, rybak.
52
Klasę należy podzielić na sześć grup: trzy grupy „za” i trzy „przeciw”. Następnie należy przeczytać
im opis problemu, po czym grupy powinny przedyskutować w jaki sposób można rozwiązać
problemy energetyczne Kaliningradu i spisać argumenty za i przeciw wydobyciu. Następnym
etapem jest ustalenie argumentów, którymi posługiwać się będą poszczególne postaci i wybranie
osób, które bedą je grały. Trzeba również ustalić ich osobowość i podejście do sprawy. Przy
wykonywaniu tego zadania można się posłużyc przedstawionymi poniżej krótkimi charakterystykami postaci.
Grupa reprezentująca dyrektora rafinerii pisze przemówienie zatytułowane „Musimy
rozpocząć wydobycie!”. Pozostałe grupy przygotowują po 1 – 2 pytaniu do dyrektora. Dyrektor wygłasza przemówienie, następnie przedstawiciel każdej z pozostałych grup zadaje pytania, a dyrektor udziela odpowiedzi. Czy dyrektorowi udało się Was przekonać? Jeśli nie,
przedstawcie taki pomysł na rozwiązanie problemów energetycznych regionu, który byłby
mniej szkodliwy dla środowiska.
Postaci
Dyrektor rafinerii
Zostałeś dyrektorem 2 miesiące temu i bardzo zależy ci na zachowaniu tego stanowiska.
Jednak rafineria nie radzi sobie najlepiej, ponieważ lokalne zasoby ropy kończą się. W tym
momencie Twoja sytuacja wymaga natychmiastowego rozpoczęcia wydobycia w nowych
lokalizacjach. Wydobywanie ropy z dna morza jest jednym z możliwych rozwiązań. Niestety,
najlepsza lokalizacja do wydobywania ropy znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie parku
narodowego. Jesteś przekonany, że współcześnie dostępne rozwiązania technologiczne są w
stanie zredukować ryzyko skażenia środowiska do zera. Nawet jeśli doszłoby do jakiegoś wycieku, wiesz, że Twoi pracownicy są w stanie błyskawicznie usunąć ropę z powierzchni morza.
Jesteś przekonany, że projekt jest wykonalny i zdeterminowany żeby wprowadzić go w życie.
Bezrobotny
Straciłeś pracę rok temu i ciągle poszukujesz nowej. Masz dwójkę dzieci i jesteś ich głównym źródłem
utrzymania. Jesteś zdesperowany żeby znaleźć nową pracę, stałą i najchętniej dobrze płatną.
Kierowca
Prowadzisz firme przewozową, która zajmuje się transportem turystów i ludności lokalnej.
Twoim największym zmartwieniem jest wysoka i ciągle rosnąca cena paliwa. Masz nadzieję,
że lokalne wydobycie paliwa pozwoli Ci obniżyć ceny usług i zwiększyć dochody. Masz
świadomość, że Tój interes może splajtować przez wzrost cen paliwa, ale może to również
nastąpić na skutek skażenia środowiska.
Turysta
Jak każdego turystę interesuje cię odwiedzanie miejsc, które są malownicze i nie zanieczyszczone. Pierwszy raz odwiedziłeś park narodowy 6 lat temu i zakochałeś się w jego piaszczystych
plażach, wydmach, kwiatach i mnogości dziko żyjących gatunków ptaków. Z tym miejscem łączy
Cię wiele niezapomnianych przeżyć i wspomnień. Z urokami tego miejsca zapoznałeś wszystkich członków swojej rodziny, teraz każdy z nich regularnie odwiedza swoje ulubione miejsca
na Mierzei. Jest to miejsce na ziemi, do którego chcesz wracać tak często jak to możliwe.
Ekolog
Twoim głównym tematem badań jest życie dzikich ptaków w Parku Narodowym, który jest
unikalnym siedliskiem i miejscem migracji. Ten wąski kawałek ziemi leży na głównym szlaku lotu
ptaków z północnej Rosji, Państw Bałtyckich i części Skandynawii. Jesteś aktywnym działaczem na
rzecz ochrony środowiska. Napisałeś artykuł do lokalnej gazety i teraz uczestniczysz w spotkaniu.
Rybak
Jesteś młodym rybakiem, rybakami byli również Twój ojciec i dziadek. Niestety, w dzisiejszych czasach trudno jest Ci wykonywać swój zawód, ponieważ woda jest dużo bardziej zanieczyszczona niż kilkadziesiąt lat temu. Jesteś żywotnie zainteresowany każdym tematem
mającym związek z ewentualnością skażenia środowiska, ponieważ masz świadomość, że ma
ono znaczący wpływ na zmniejszenie ilości ryb w morzu.
Aleksiej Golubytskij, The Guide Environmental Group, Kaliningrad
53
Debata panelowa
Przedstawione poniżej debaty są połączeniem odgrywania ról i dyskusji. Uczestnicy mogą
wypróbować różne role i spróbować identyfikacji z różnymi grupami. Istotne jest przygotowanie
zarówno podłoża faktograficznego jak przebiegu przedstawienia. Role mogą zostać przygotowane
wspólnie lub osobno przez nauczycieli i/lub uczniów. Im bardziej są realistyczne, tym lepiej.
1. Menu do szkolnej stołówki
Debata z udziałem przedstawicieli: uczniów, rodziców, dietetyków, ekonomistów,
ekologów, farmerów i innych producentów i dostawców żywności. Przed debatą uczniowie powinni przygotować informacje z zakresu zdrowia, ekonomii, zrównoważonego
rozwoju i produkcji żywności.
2. Budowa tamy i elektrowni wodnej w Chinach
Debata z udziałem: lokalnej administracji, WWF lub innej organizacji ekologicznej,
przedstawicieli lokalnego przemysłu, rolników, lokalnych polityków, przedstawicieli
Coca Coli, limnologów (naukowców zajmujących się zbiornikami wody słodkiej), etnografów i przedstawicieli ludów wędrownych żyjących w górnej części rzeki.
Przed rozpoczęciem debaty uczniowie powinni zebrać informacje na temat zarządzania
zasobami wody pitnej, zagadnień ekologii związanych z wodą słodką, ogólne informacji
dotyczące uwarunkowań geograficznych regionu i stosownych przepisów prawnych.
Nauczyciele
pracują w zespołach
i mają czas na
ustrukturyzowane
planowanie
Prowadzący otwiera debatę przedstawiając kilka własnych uwag dotyczących tematu i zachęca
do otwartej i konstruktywnej dyskusji. Każdy z uczestników ma dwie minuty na przedstawienie swoich racji. Kolejnośc wypowiedzi można ustalić wcześniej, ciągnąc losy. Po każdej
wypowiedzi następuje czas na komentarze, pytania i odpowiedzi, nie dłuższy niż jedna minuta. Prowadzący może zadawać pytania w dowolnym momencie. Po pół godziny następuje
ostatnia, podsumowująca runda, w której kazdy z uczestników ma minutę czasu na przedstawienie swojej opinii na temat przebiegu i wyniku dyskusji, lub zaproponować działania,
które należy jego zdaniem podjąć. Na tym debata się kończy.
Po zakończeniu debaty panelowej następuje dyskusja na temat jej przebiegu, odczuć uczestników dotyczących odgrywanych przez nich ról, oraz ich zdania na temat korzyści płynących
z przeprowadzania tego typu debat w prawdziwym życiu. Jeśli grupa składa się z więcej niż
7 osób można wprowadzić nowe postaci do dyskusji, powiększyć publiczność, wprowadzić
przedstawicieli mediów itd. Możliwe jest również przeprowadzenie dwóch osobnych debat i przygotowanie przez uczestników sprawozdań ich z przebiegu i rezultatu. Role należy
przydzielić odpowiednio wcześniej, tak żeby uczestnicy zdążyli przygotować odpowiednie
informacje, materiały lub nawet przebrania. Nazwiska i funkcje postaci należy umieścić na
tabliczkach ustawionych na stołach. Dzięki temu wszyscy będa wiedzieli kto jest kim.
Zabawa w Forum Bett Alicija utveckla 2.5
Podnosimy się ze zrównoważonym rozwojem!
1. Tworzenie postaci
1) Uczniowie chodzą po klasie, każdy w swoim tempie
2) Znajdują miejsce, w którym chcieliby usiąść
3) Siadają (lub kładą się) i relaksują się
4) Zamykają oczy i wyobrażają sobie:
a) miejsce na Ziemi
b) kraj
c) miasto
d) osobę, następnie myślą o jej
54
– płci
– wieku
– zawodzie i miejscu pracy
– religii
– statusie ekonomicznym
– stanie cywilnym
– życiorysie
– języku ojczystym
– marzeniach
– przyszłości (za dziesięć lat ta osoba będzie...)
Można również poprosić uczniów o wypełnienie zamieszczonego poniżej formularza
zgłoszeniowego „Przedsięwzięcia na rzecz Zrównoważonego Rozwoju”
2. Role odgrywane przez postaci
• każdy z uczniów wyobraża sobie jakąś codzienną (lub niecodzienną) sytuację z życia
swojej postaci
• uczniowie chodzą po klasie i mówią (lub milczą), poruszają się (lub stoja nieruchomo) i zachowuja się jakby byli wymyśloną przez siebie postacią
W którymś momencie nauczyciel mówi „stop!”, a uczniowie przestają się poruszać i pozostają
nieruchomi. Nauczyciel prosi tylko jedną osobę, żeby zaczęła z powrotem się poruszać. Osoba
ta kontynuuje improwizację. Całą reszta uczniów ma zachowywać się spontanicznie i starać
się współdziałając z główną postacią. W tym momencie cała grupa mnoże dołączyć do świata
wymyślonej postaci. Procedurę należy powtórzyć dla każdego z uczniów i dla każdej postaci.
3. Postacie w akcji
W tym ćwiczeniu uczniowie pozostaja w rolach, które wymyślili w poprzednim. Tym razem
mają za zadanie leżeć na podłodze i wyobrazić sobie, że są ze sobą związani za pomocą
niewidzialnego „zrównoważonego rozwoju”. W pewnym momencie nauczyciel głośno mówi:
PODNOSIMY SIĘ!
Uczniowie mogą oczywiście protestować, odrzucić ten pomysł albo próbować przekonać lub
zmusić innych do powstania. (Mogą związać się prawdziwą liną, żeby naprawdę zobaczyć jak
trudno jest wstać w takiej sytuacji)
Na koniec należy porozmawiać o uczuciach uczniów i o tym jak udało się przekonać lub
zmusić innych, żeby wstali.
Ćwiczenie to można powtarzać, żeby uczniowie mogli spróbować innych ról i postaci,
dostosować się do innego punktu widzenia i postępować jakby byli kimś zupełnie innym.
55
Formularz Zgłoszeniowy
Przedsięwzięcia na rzecz Zrównoważonego Rozwoju
1.
Miejsce na ziemi
2.
Kontynent
3.
Kraj
4.
Miasto
5.
Płeć
6.
Wiek
7.
Religia
8.
Zawód
9.
Miejsce pracy
10.
Stan cywilny
11.
Dzieci
12.
Wykształcenie
13.
Zarobki (EURO na rok)
14.
Język
15.
W ludziach lubię
16.
Przed pójściem spać myślę o
17.
Za dziesięć lat będę
Alicja Sadownik, Uniwersytet Gdański
Dylematy
Przedstawione poniżej problemy mogą również być wykorzystane do zabawy w forum,
określania wartości, odgrywania ról czy debat.
Twój miły sąsiad
To ćwiczenie przygotowuje uczniów do radzenia sobie z sytuacjami w codziennym życiu, wzmacnia również ich motywację do działania.
Ćwiczenie jest bardzo wartościowe, jeśli uczniowie naprawdę sobie ufają, bo wtedy będą mieli
odwagę podzielić się swoimi postawami i wartościami.
Nie możesz odpalić samochodu. Olej w silniku jest stary i całkiem czarny, a Twój uczynny sąsiad
zaofiarował Ci pomoc – powiedział, że może go wymienić. W podziękowaniu zapraszasz go
na obiad. Z kuchennego okna rozciąga się widok na łąki i niedużą rzekę, w której złowiono
łososia, którego właśnie przygotowujesz na obiad. Widzisz również sąsiada przy pracy, zbiera
wyciekający stary olej do metalowej miski i wygląda jakby już kończył. Schyla się po miskę,
bierze ją i idzie w stronę rzeki...
– Co robisz?
Przedyskutujcie możliwości. Wypiszcie wszystkie możliwe rozwiązania. Zadanie uczniów polega na wybraniu najlepszego rozwiązania z możliwych. Dyskusja powinna rozpocząć się w
małych grupkach, a następnie należy ją rozszerzyc na całą klasę.
Gitte Jutvik, WWF
56
Różne metody podróżowania
Rozwiązywanie problemów może się odbyć albo w sposób zorganizowany i zaplanowany przez
nauczyciela, albo w sposób elastyczny i bardziej spontaniczny. Całą grupę należy zachęcić do
demokratycznego udziału.
Grupa 10 znanych muzyków i tancerzy została zaproszona przez WWF na festiwal „Baltic”, który
odbywa się w Sztokholmie. Muszą wybrać jakiś środek transportu z miejsca X, które znajduje
się na wschodnim wybrzeżu Bałtyku do Sztokholmu i z powrotem. Przy podejmowaniu decyzji
należy wziąć pod uwagę zarówno koszt i czas transportu jak jego wpływ na środowisko. Od samego początku wiadomo, że wszyscy artyści maja różne zdanie na ten temat, mimo że wszyscy są
świadomi aspektów ekologicznych i ekonomicznych. Uczniowie pracują w parach i decydują, jaki
będzie najlepszy środek transportu. Każda para decyduje sama, gdzie znajduje się miejsce X.
Gitte Jutvik, WWF
Wilk i pasterze
W tym ćwiczeniu uczniowie staja naprzeciw problemu, który jest im przedstawiany w formie
zabawy w forum. Treść zabawy i jej zakończenie można zmieniać za pomocą wymiany poszczególnych aktorów.
Jest koniec kwietnia, dwóch pasterzy wychodzi szukać swoich owiec i młodziutkich, niedawno
narodzonych jagniąt. Tak jak się spodziewali, wszystkie owce, całe i zdrowe, pasły się na pobliskiej łące. Podchodzą do koryta i zauważają koło niego ślady łap podobnych do łap psa.
Podążają za nimi i w okolicy ogrodzenia zauważają wilka. Zwierzę obserwuje pasącą się nieopodal owieczkę z młodym jagnięciem. Od razu zdają sobie sprawę z zagrożenia, więc młodszy
z pasterzy czym prędzej dzwoni do powiatu i prosi o pomoc. Niestety, władze nie mogą zrobić
absolutnie nic. Wilk jest gatunkiem chronionym i dopóki nie skrzywdzi owieczki lub jej
jagnięcia władze są bezsilne. Następnego dnia pasterze znajdują martwą owcę z jagnięciem.
Co więcej, zauważyli że jeszcze jedna mała owieczka straciła matkę. Pasterze zwracają się o
pomoc do swojej wsi. Starszy pasterz rozpoczyna tropienie wilka, spotyka się również z pewnym ornitologiem i z jednym działaczem WWF. Wiedzą, że wilk jest na liście gatunków ściśle
chronionych prawem, ale kiedy słyszą opowieść uzbrojonego w strzelbę, wściekłego pasterza
- nabieraja wątpliwości. W tym momencie należy zatrzymać akcję.
Jest to zwrotny punkt akcji, po którym następuje mała przerwa, a następnie całe przedstawienie zostaje odegrane po raz kolejny. Za drugim razem publiczność ma możliwość interwencji. Jej członkowie mogą w dowolnym momencie zamienić wybranych aktorów i w ten
sposób spróbować poprowadzić wydarzenia w inną stronę. Czy jest możliwy jakiś inny przebieg wydarzeń? Jaki? W jakim miejscu? Czy jest możliwe pozytywne rozwiązanie tego problemu, takie żeby każda ze stron osiągnęła swój cel?
Poradnik dla nauczycieli Living with Large Carnivores
Wizja i spojrzenie wstecz (Backcasting)
Spróbuj spojrzeć w przyszłość, a później skieruj swój wzrok z powrotem na dzisiejsze czasy. Spróbuj
zobaczyć życie zgodne z założeniami zrównoważonego rozwoju, spróbuj zobaczyć sposób w jaki
je można osiągnąć. Stworzenie wizji przyszłości, umiejscowienie się w niej i spojrzenie wstecz
aż do czasów dzisiejszych pozwalają na rozwijanie całościowego oglądu rzeczywistości, rozwój
wiedzy i umiejętności pisarskich. Pozwala to również zwiększyć zaangażowanie uczniów.
Spojrzenie wstecz, czyli Backcasting, to technika, która jest wykorzystywana przy planowaniu przyszłości z pomocą wyobrażania sobie pożądanych rezultatów. Jest szczególnie często
wykorzystywana przy pracy nad zrównoważonym rozwojem. Ten rodzaj planowania można
w skrócie opisać za pomocą następującego pytania: „Co dokładnie musimy zrobić TERAZ,
żeby osiągnąć pożądany efekt, uwidoczniony w naszej wizji przyszłości?”. Takie podejście do
planowania okazało się skuteczniejsze od przewidywania skutków, które zazwyczaj owocuje
dużo mniejszą ilością rozwiązań. Backcasting jest uważany za metodę bardzo kreatywną, i –
co ważniejsze - bardzo przydatną przy identyfikowaniu współczesnych problemów i znajdywania rozwiązań służących zrównoważonemu rozwojowi.
Przyszłość jest bardzo trudno przewidzieć. Nasze wizje przyszłości najczęściej są zupełnie
nierealne, ale łącząc je z odpowiednim spojrzeniem wstecz można po kolei nazwać wszystkie kroki, które należy podjąć, żeby zrealizować daną wizję. Spróbuj znaleźć historie sukcesu w Twoim najbliższym otoczeniu, sprawdź jakie kolejne kroki były podejmowane w celu
osiągnięcia celu czy zrealizowania wizji.
577
Przykładem Backcastingu może być wyobrażenie sobie swojego miasta, kraju lub całego
świata w roku 2045. Jak będzie wyglądał? Niech Twoja wizja pokaże, na czym polega
zrównoważona przyszłość, opisz sposoby na realizację poszczególnych elementów tej wizji.
Co zdecydowało o takim kształcie przyszłości? Jak wprowadzono w życie zmiany? Jakie problemy już zostały rozwiązane, a które wciąż czekają na rozwiązanie? Jakie przeszkody pokonano, żeby zrealizować wizję? W jaki sposób media w roku 2045 będą opisywały wydarzenia,
o których teraz mówimy?
Pomyśl o szczegółach dotyczących życia, pracy, kultury, przyrody, edukacji itp.
–Jakie podjęto decyzje w celu ograniczenia efektu cieplarnianego?
–Jakie decyzje podjęto w celu ograniczenia ilości toksyn w środowisku naturalnym?
–Co zrobiono w sprawie AIDS i głodu na świecie?
–Co zrobiono, żeby powstrzymać degradację wszystkich ekosystemów?
Jaka wiedza będzie ważna dla ludzi żyjących w 2045 roku i jak możemy przygotować się na
nieznaną przyszłość wykorzystując wiedzę, którą posiadamy dzisiaj? Jeśli ma nam się powieść
– wszystkie te pytania są bardzo istotne.
WWF, Learning sustainable ways, Sellgren
List do redakcji
Pisanie listów do redakcji gazet to dobre ćwiczenie na odpowiednie przedstawianie argumentów i poszukiwanie takich, które są najbardziej wiarygodne i przekonujące. Pomaga
również ćwiczyć wyrażanie własnego zdania i umiejętność pisania. Poproś uczniów o
napisanie dwóch dobrze zredagowanych listów i przesłanie ich do redakcji lokalnych gazet,
wpływając tym samym na rzeczywisty rozwój wypadków.
Poniżej przedstawiamy tematy listów zaczerpnięte z CCB. Często dużo lepiej jest wykorzystywać
przykłady lokalne, a następnie identyfikować ludzi, do których należy pisać. Poniższe tematy
nadają się również do przeprowadzenia debaty panelowej.
1. Władze lokalne odpowiedzialne za wybrzeże Łotwy nie respektują prawa chroniącego
wydmy znajdujące się w odległości 300 metrów od morza. Samorząd lokalny ani władze
państwowe nie reagują na nielegalne prace budowlane prowadzone w chronionym obszarze.
Wiele z bezprawnie powstających tam budynków ma zostać zalegalizowanych w planach
zagospodarowania przestrzennego. Na dalszych częściach terenu wydm planuje się prowadzenie nowych prac budowlanych i organizację pól namiotowych. Oznacza to poważne
uszkodzenie lub zupełne unicestwienie wyjątkowego ekosystemu wybrzeża Łotwy. Zagrożony
jest na przykład obszar jeziora Engure w zachodniej Łotwie, na którym znajduje się pływająca
stacja ornitologiczna. Cały ten teren jest rezerwatem przyrody i jest chroniony na mocy
ustaleń Konwencji z Ramsar. Wymienione powyżej problemy są wynikiem działalności
społeczności miasta Mersrag, które jest jednym z najbardziej nieprzyjaznych środowisku miast na łotewskim wybrzeżu.
2. Rozwój turystyki w regionie Morza Bałtyckiego ma zapewnić ekonomiczny rozwój tych
terenów. Żeby poradzić sobie z przewidywaną ilością turystów zaplanowano budowę wielu
centrów rekreacyjnych i marin jachtowych w płytkich wodach przybrzeżnych. Niektóre z nich
już zbudowano. Jest bardzo prawdopodobne, że inwestycje te będą miały znaczący wpływ na
na przybrzeżne ekosystemy (wpływając na przykład na miejsca żerowania i tarła różnych gatunków ryb), co może z kolei wpłynąć niekorzystnie na otaczający krajobraz i różnorodność
biologiczną tych terenów.
3. Wzdłuż wybrzeża Bałtyku planowana jest budowa wielu marin i atrakcji turystycznych. Na
Półwyspie Bug, na wyspie Rugii planowane jest centrum rekreacyjne na 2000 osób, mogące
obsłużyć 400 łodzi. Pólwysep jest częścią terenu zwanego NATURA 2000. Dwa hotele, trzy
duże kompleksy domków letniskowych, marina, pole golfowe i cała towarzysząca im infrastruktura maja powstać na terenie dawnej bazy wojskowej w pobliżu Prku Narodowego Vorpommernsche Boddenlandschaft. Wzmożony ruch turystyczny na tym terenie będzie miał
znaqczący wpływ na jego wrażliwą faunę i florę, dla których będzie to poważne zagrożenie.
4. Dochodzące do 30 m wysokości wydmy, znajdujące się na południowym wybrzeżu zatoki
fińskiej (wody należące do Rosji) ulegną zniszczeniu na skutek budowy terminalu naftowego
Batarynaja i jednostek jądrowych należących do instytutu technologii atomowej (Nuclear
Technology Institute).
58
Moja cudowna podróż wokół Bałtyku
Najlepszym sposobem uczenia się jest czerpanie wiedzy z własnych przeżyć i doświadczeń a
nie tylko z książek. Wiemy jednak, że nie zawsze jest to możliwe. W tym ćwiczeniu uczniowie
czerpią wiedzę z książek, map i internetu, ale robią to w sposób aktywny.
Wybierasz się w podróż dokoła Morza Bałtyckiego. Będziecie podróżować w parach, a
wyprawa rozpocznie się w Waszym rodzinnym mieście. Poniżej zamieściliśmy liste wydarzeń,
które bedą miały miejsce w jej trakcie:
• Odwiedzisz wszystkie kraje basenu Morza Bałtyckiego
• Będziesz nurkować z doświadczonym nurkiem
• Napiszesz krótki wiersz o pomniku w twoim mieście
• Będziesz łowił ryby w strumieniu
• Dowiesz się, w jaki sposób są ogrzewane domy
• Odwiedzisz dwie wyspy
• Wypłyniesz w morze na kutrze rybackim
• Udzielisz wywiadu na temat Twojej szkoły
• Nauczysz się pisać swoje imię cyrylicą (po rosyjsku)
• Poznasz życie zwierząt i roślin żyjących na łące lub przy plaży
• Odwiedzisz fabrykę
• Rozwiążesz jakiś problem
• Odbędziesz podróż autobusem i porozmawiasz z osobą siedzącą obok Ciebie
• Zjesz narodowe potrawy krajów, które odwiedzisz
• Narysujesz imponujący budynek
• Z bliska obejrzysz rytuał godowy ptaków
• Weźmiesz udział w wyprawie przez bardzo stary las
• Napotkasz trzy zwierzęta: przy czym przynajmniej jedno powinno mieć futro
• Dowiesz się, jakie są typowe imiona dla chłopców i dziewcząt w każdym z krajów
• Porozmawiasz z premierem
• Nauczysz się mówić „Dzień dobry!” i „Mam na imię...” w trzech różnych językach
Sam zdecyduj, czy rozpoczniesz objazd Bałtyku od wschodu czy od zachodu. Sporządź mapę
swojej podróży zaznaczając wszystkie atrakcje i przygody. Opowiedz innym o tej podróży.
Napisz sprawozdanie, które będzie się czytało tak lekko i przyjemnie jak to możliwe.
Źródło: Östersjögrannar, WWF; Svanberg i Jutvik
Pozytywne kierunki rozwoju – ocenianie różnych propozycji
Celem ćwiczenia jest aby uczniowie wyrobili sobie opinię na temat różnych spojrzeń na kwestię
rozwoju społecznego, przedyskutowali alternatywy i potrafili je ocenić i uporządkować od nasjlepszej i najważniejszej do najgorszej.
Unia Europejska przyznaje fundusze na różne rozwojowe projekty w regionie Morza
Bałtyckiego. Poniżej opisaliśmy ćwiczenie polegające na dyskusji nad tym, którym organizacjom i samorządom terytorialnym przyznać unijne środki.
Metoda
• Każdy z uczniów wybiera trzy spośród projektów aplikujących o dofinansowanie,
które jego zdaniem najbardziej zasługują na finansowe wsparcie. Na tym etapie uczniowie nie powinni dyskutować na temat swojego wyboru, będzie na to czas później
• W małych grupkach należy zdecydować o przyznaniu fikcyjnych środków unijnych
maksymalnie sześciu projektom. Decyzje należy uzasadnić w formie pisemnej.
• Po rozdzieleniu funduszy wprowadzamy sytuację problemową: okazuje się, że ze
względu na zmiany w przepisach unijnych ilość środków do przyznania w tym roku
jest o połowę mniejsza. Zadanie polega na ponownym przyznaniu środków tylko
trzem podmiotom.
59
Wyobraź sobie, że jesteś członkiem grupy ludzi decydującej o przyznaniu 25 milionów Euro
funduszy unijnych na ten rok w jednym z krajów basenu Morza Bałtyckiego.
Jak podzielicie środki, jeśli macie do wyboru następujące projekty?
1. Oczyszczalnia ścieków, zajmująca się uzdatnianiem ścieków z wielkich miast, tak aby nie zanieczyszczały rzek, jezior i naszego wspólnego morza;
2. Nowoczesna flota rybacka wyposażona w sprzęt pozwalający na połów ryb na innych morzach, służąca zmniejszenia ilości ryb poławianych na Bałtyku;
3. Projekt edukacyjny, podnoszący wiedzę i kwalifikacje nauczycieli w dziedzinie zrównoważonego rozwoju;
4. Politechnika kształcąca inżynierów, których wiedza i umiejętności mają wzmocnić krajowy przemysł, który miałby dostarczać ludziom wysokiej jakości produktów i generować duży dochód z eksportu;
5. Rurociąg gazowy doprowadzający ze wschodniej Rosji gaz, który mógłby zastąpić ropę i węgiel.
6. Program działający na rzecz zrównoważonego rozwoju dotyczący odnawialnych surowców naturalnych;
7. Program walki z przestępczością, który ma na celu rozwiązanie problemów związanych z narkotykami i AIDS;
8. Program rozbudowy dróg, transportu kolejowego, lotniczego i morskiego, który pozwoli naszemu krajowi stać się nowoczesnym państwem zamieszkałym przez zamożnych ludzi;
9. Program rozwoju zatrudnienia w małych firmach, który mógłby pozwolić
ludziom z mniejszych miejscowości na znalezienie pracy na miejscu, bez konieczności przenoszenia się do wielkich miast.
10.Mleczarnia produkująca mleko, ser i inne produkty z mleka dostarczanego przez lokalnych rolników, służący uniezależnieniu się od importu.
Źródło: Östersjögrannar, WWF; Svanberg i Jutvik (po delikatnych poprawkach)
Cykl życia
Cykl życia to pojęcie oznaczające specyficzne podejście do różnych procesów , towarów i usług.
Jest to podejście, które każdemu etapowi cyklu życia produktu, procesu lub towaru przypisuje
znaczenie ekologiczne, społeczne i ekonomiczne.
Poniższe ćwiczenie angażuje uczestników w aktywny, wzajemny dialog.
– Oceń takie same produkty dwóch różnych firm, na przykład: ser, olej, sok, krewetki,
podkoszulki lub papier. Porównaj produkty pod kątem ich wpływu na środowisko
naturalne, przeanalizuj ich cykl życia zwracając uwagę na wydobycie i przetwarzanie
surowców, produkcję, transport, dystrybucję, sposób używania, możliwość ponownego użycia, recykling?, produkcję odpadów i ogólny wpływ na środowisko naturalne i
ekonomię.
–Wybierz lepszy produkt na podstawie oceny jego zgodności z założeniami
zrównoważonego rozwoju. Zaproponuj rozwiązania, które mogłyby wpłynąć na
poprawę wystawionej oceny.
–Przedyskutuj inne aspekty danego produktu, weź pod uwagę etykę, aspekty społeczne
i ekonomiczne, jak również jego rolę z perspektyw: osobistej, globalnej i lokalnej.
Co oznacza myślenie o cyklu życia produktu dla mnie jako człowieka, nauczyciela,
mieszkańca Ziemi? Jaki wpływ mają poszczególne etapy cyklu na konsumentów, producentów, administrację lokalną i państwową?
Rudite Grabovska, Daugavpils University, Łotwa
60
Krytyczne myślenie o jedzeniu
Ćwiczenie to ma na celu rozwijać umiejętność krytycznego myślenia i formułowania opinii w
oparciu o fakty i wartości.
Każdy z uczniów indywidualnie odpowiada na pytania dotyczące konkretnego produktu. Nie
muszą zapisywać swoich odpowiedzi, jednak muszą być w stanie uzasadnić swoją opinię.
Czy kupię ten produkt? (banan, kotlet, chleb...)
Dlaczego nie kupie tego produktu? (banan, kotlet, chleb...)
Kiedy już uczniowie udzielą swoich odpowiedzi, dyskutują na ich temat w małych grupach.
Nauczyciel może zadawać spontaniczne pytania, na przykład:
Co było najważniejsze dla Ciebie przy podejmowaniu decyzji?Cena, sposób produkcji, czas
potrzebny do przygotowania czy coś innego? Można również posłużyć się określaniem
wartości połączonym z ćwiczeniem „Cztery kąty” (patrz strona 38)
W niedalekiej przyszłości zagości na naszych stołach żywność modyfikowana genetycznie
(GMO). Jedni uważają ją za rozwiązanie problemów żywnościowych naszej planety, inni
widzą w niej zagrożenie dla świata.
Uczniowie dzielą się na grupy i zbierają informacje na temat żywności modyfikowanej genetycznie, czerpiąc z artykułów, internetu itp. Każda z grup odpowiada na pytania:
Dlaczego kupimy tego banana, kotlet chleb?
Dlaczego nie kupimy tego banana, kotleta, chleba?
Jeśli opinie uczniów różnią się wewnątrz grup powinni przedstawić wszystkie z nich z
odpowiednią argumentacją.
Zamiast GMO można wstawić hiszpańskie pomidory, sałatki na wynos, owoce mango, dorsza itd.
Ineta Mikelsone, Liceum w Jaunpils, Łotwa
Różne rodzaje rolnictwa
Przedstawionego poniżej schematu można używać do dyskusji, w celu rozwoju krytycznego
myślenia oraz wspomagania rozumienia u uczniów.
Jesteśmy konsumentami, codziennie kupujemy żywność i inne dobra. Ale czy zdajemy sobie sprawę, w jaki sposób żywność jest produkowana i w jak jest transportowana do
naszych sklepów? Gdzie odbywała się hodowla lub uprawa? Z jak daleka przyjechała do nas
ta żywność? Jaka jest jej wartość energetyczna? Jakie zawiera składniki odżywcze? Jaki jest
ekologiczny koszt jej produkcji?
Jako konsumenci jesteśmy w stanie wpływać na sposób produkcji żywności po prostu kupując
dany produkt lub nie. Kupując żywność produkowaną w sposób przyjazny środowisku
wpływamy na rolnictwo, zachęcając producentów do wykorzystywania przyjaznych
środowisku technologii produkcji.
Spróbujcie wykonać następujące ćwiczenie:
1. Nauczyciel dzieli uczniów na pięć grup. Każda z grup przygotowuje listę zakupów
na cały tydzień. Następnie wszystkie grupy przedstawiają swoje listy i wspólnie ustalają
kształt ostatecznej listy zakupów.
2. Następnym etapem jest praca w tych samych grupach nad wymienionymi poniżej
tekstami. Uczniowie przedyskutowują różne opcje.
3. Następnie klasa dzieli się na nowe grupy. Każda z nich pracuje w oparciu o wspólną
listę ustaloną zgodnie z pkt. 1. Uczniowie porządkuja produkty z listy pod względem
ich zgodności z założeniami zrównoważonego rozwoju, z uwzględnieniem aspektów
społecznych, ekologicznych i ekonomicznych.
61
4. Uczniowie przedstawiają uporządkowane w ten sposób listy. Następuje dyskusja na
forum klasy.
5. Kontynuacja pracy: Uczniowie sprawdzają jadłospis ze szkolnej stołówki i lokalnych
restauracji, a następnie piszą artykuł na temat kupowania, gotowania i jedzenia ekologicznej żywności.
6. Praca domowa: Uczniowie mają za zadanie zidentyfikować i ocenić tendencje w
rozwoju lokalnego rolnictwa.
A. Rolnictwo intensywne. Jest to tendencja do produkowania jak największej ilości żywności
w jak najkrótszym czasie. Proces produkcji jest wysoce zmechanizowany i wykorzystuje się
w nim znaczące ilości chemikaliów. Globalne korporacje często stosują rolnictwo intensywne w krajach rozwijających się w celu osiągnięcia większych zysków. W zdecydowanej
większości przypadków standardy społeczne i uwarunkowania prawne w tych krajach są dużo
łagodniejsze niż w Europie. W rezultacie prowadzona w ten sposób produkcja często prowadzi do zanieczyszczenia środowiska. W dodatku pracownicy rolni są wyjątkowo źle opłacani i
pracują w niebezpiecznych warunkach, ponieważ podczas rozpylania chemikaliów nie nosza
odzieży ochronnej, którą powinien im zapewnić zakład pracy. Wykorzystywanie zbyt dużej
ilości nawozów sztucznych prowadzi do stopniowego wyjaławiania gleby, a nadmiar nawozów
fosforowych i azotowych wraz z wodami gruntowymi przedostaje się do rzek i zanieczyszcza
jeziora i morza. Takie zanieczyszczenie powoduje zjawisko eutrofizacji, która jest poważnym
problemem w wodach Morza Bałtyckiego.
B. Porady dla kupujących owoce.
Owoce importowane: W celu zapewnienia długiej przydatności do spożycia producenci:
• spryskują uprawy pestycydami 8 – 15 razy w ciągu sezonu
• po zbiorach owoce są poddawane działaniu środków grzybobójczych (fungicydów)
• w celu zachowania odpowiedniego koloru owoce spryskuje się przeciwutleniaczami
• przed sprzedażą owoce pokrywa się specjalnym woskiem, który ma zapewnić ich świeżość przez długi czas
W ten sposób zakonserwowane owoce zachowują świeżość przez 20 – 30 dni.
Owoce rodzimej produkcji: Pestycydów używa się najwyżej 3 – 5 razy w ciągu sezonu. Po zbiorach żywność jest przechowywana w niskiej temperaturze. W ten sposób uprawiane owoce
zachowują świeżość na półkach sklepowych przez około 5 – 7 dni.
Żywność organiczna: W rolnictwie organicznym nie używa się pestycydów. Wykorzystuje
się naturalnych antagonistów, na przykład owady i ptaki. Dla żywności produkowanej w ten
sposób bardzo ważne są dobre oświetlenie i cyrkulacja powietrza.
C. Etyka dotycząca zwierząt
Żywność jest potrzebna wszystkim – odżywianie jest niezbędną częścią życia. Jednak droga jaką przebywa mięso zanim dotrze na nasze stoły może być kontrowersyjna. Oto kilka
przykładów.
Antybiotyki wbrew woli
Masowa, intensywna produkcja mięsa jest możliwa tylko z wykorzystaniem antybiotyków. W
przemysłowych gospodarstwach rolnych zwierzęta są często narażone na rozmaite choroby.
Jedynym sposobem, żeby zapanować nad rozprzestrzenianiem się takich chorób jest używanie
antybiotyków. Kiedy jemy mięso często przyjmujemy duże ilości antybiotyków, nawet nie
zdając sobie z tego sprawy.
Życie krów
Krowę zabiera się od matki w kilka dni po urodzeniu i hoduje się ją w warunkach, które
powoduję, że mięso jest miękkie i delikatne.
Na farmach ekologicznych zwierzęta żyją razem przez cały czas, pasą się na łąkach i w ogóle
prowadzą tak naturalny tryb żcia jak to tylko możliwe.
62
Fabryki kurczaków
Czy wiecie, że utuczenie kurczaka zajmuje zazwyczaj 33 – 47 dni? Kurczaki karmi się paszą
zawierającą antybiotyki i trzyma się je w malutkich klatkach. Potężny smród amoniaku, który
panuje na przemysłowych farmach drobiu, często powoduje ślepotę i choroby układu oddechowego kurcząt.
Na farmach ekologicznych kurczaki poruszają się swobodnie i odżywiają się zgodnie z
naturalną dla nich dietą.
D. Wesołe kwiatki dla wesołej pani/pana
Około 60% kwiatów eksportowanych z Holandii pochodzi z upraw w krajach Trzeciego Świata,
z Kenii, Tanzanii, Zimbabwe, Ekwadoru i Kolumbii. Koszty transportu kwiatów z tych krajów
są bardzo niskie, a ich produkcja wymaga dużo mniejszego zużycia energii niż ta, którą się prowadzi w Holandii. Na przykład wyhodowanie 65 róż w Kenii wymaga takiej samej ilości energii,
co wyhodowanie 7 kwiatów w Holandii. Kenia jest w stanie wydajnie produkować kwiaty ze
względu na energie słoneczną. Oszczędności przy produkcji dotyczą również zarobków. Koszt
pracy stanowi 38% ceny kwiatu z Holandii, a tylko 1% ceny kwiatu wyhodowanego w Kenii.
Koszt 1 róży
płaca dla Kenijczyka
1 cent
Środki chemiczne
1,5 centa
rośliny
2 centy
zysk
3,5 centa
straty
3 centy
pakowanie
1,5 centa
transport na lotnisko
7 centów
prowizja sprzedawcy
3,5 centa
pieniądze, które zostają
w Kenii
23 centy
koszt importu
7 centów
koszt transportu lotniczego
3 centy
koszty sprzedażowe
17 centów
koszty produkcji (100%)
50 centów
cena detaliczna
1,00 EUR
E. Rolnictwo organiczne (ekologiczne)
Jest to rolnictwo zgodne z założeniami zrównoważonego rozwoju, ponieważ jego podstawą
jest zrozumienie i wykorzystanie naturalnych procesów. Produkowana w ten sposób żywnośc
nie jest wynikiem wykorzystania chemikaliów, tylko światła i ciepła słonecznego, składu
mineralnego gleby, czystej wody i naturalnych mikroorganizmów. W rolnictwie organicznym utrzymanie żyzności gleby jest również bardzo ważne, osiąga się to za pomocą naturalnego kompostu lub nawozu płynnego pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego. Hodowanie
lokalnych odmian roślin sprzyja biologicznej różnorodności terenu.
Vija Ziverte, Liceum w Jaunpils, Łotwa
Zdrowe ekosystemy wód słodkich i morskich
Działając razem możemy zmieniać świat! Nawet małe zmiany mają bardzo duże znaczenie. Z
pomocą matematyki można pokazać, że niewielkie zmiany, które może wprowadzić pojedyncza
osoba, przyczyniają się do zmiany obrazu Ziemi.
Proponujemy następujący eksperyment: umyj zęby zostawiając odkręcony kran. Poproś
kogoś, żeby zbierał do butelek lub innych pojemników wodę, która leci z kranu do czasu
aż skończysz myć zęby. Policz ile pojemników udało ci się zapełnić. Następnie pomnóż tą
ilość wody przez liczbę osób w Twojej rodzinie, aby otrzymać łączną ilość wody zużywaną
63
przez Twoją rodzinę do mycia zębów. Pomnóż tę samą liczbę przez ilość osób w Twojej klasie, liczbę mieszkańców Twojej miejscowości, kraju, basenu Morza Bałtyckiego i sprawdź,
jak dużo wody się marnuje tylko podczas mycia zębów! W dodatku najczęściej jest to woda
ciepła, którą trzeba ogrzać za pomocą elektryczności, węgla lub ropy.
Oprócz marnowania wody jest jeszcze problem ścieków. Bardzo duże ilości wody przedostają
się do środowiska bez odpowiedniego oczyszczenia lub uzdatnienia. Niektóre środki piorące i
myjące zawierają związki fosforu. Sprawdź, jakich detergentów używa Twoja rodzina, poproś
jej członków, żeby zaczęli używać środków nie zawierających związków fosforu!
Szkoła jest
“instytucją, która
uczy”. Materiały
są użytkowane w
sposób zgodny ze
zrównoważonym
rozwojem.
Zarządzanie
budynkami i
otoczeniem stanowi
integralną część
edukacji.
Nie ma zmian klimatycznych, jest zrównoważone zużycie energii
Sprawdź jak dużo elektryczności i węgla lub innych paliw zużywa Twoja szkoła; dowiedz się
w jakim celu. Rób notatki codziennie przez tydzień dokładnie o tej samej godzinie. Razem z
innymi uczniami i nauczycielami zorganizujcie „Tydzień oszczędzania energii” i wybierzcie 3
dni, kiedy będziecie jak najoszczędniej z niej korzystać, tzn wyłączać światła zawsze, kiedy nie
są potrzebne, zamykać okna, żeby unikać wyziębienia budynku itd.
–Skąd bierzecie elektryczność i paliwo?
–Kiedy udało się zużyć najmniej energii?
–Dlaczego akurat w ten dzień?
–Kiedy i dlaczego zużyliście najwięcej energii?
Policzcie średnie zużycie paliwa i energii w ciągu roku. Ile muszą zapłacić za to podatnicy?
Obliczcie całkowite zużycie energii w ciągu „tygodnia oszczędzania”.
Temat brzmi: Jak zmniejszyć współczynnik EF naszej szkoły?Przy podsumowaniu należy
również określić co świadczyłoby o sukcesie przedsięwzięcia.
Zrównoważone i estetyczne
Większa świadomość sposobu działania szkoły i stojących przed nią wyzwań związanych
ze zrównoważonym rozwojem dały początek ścisłej współpracy z rodzicami, na początek, a
później z całą lokalna społecznością.
Poniższy przykład jest opisem akcji podnoszenia świadomości ekologicznej i poprawiania estetyki naszego otoczenia. Uczniowie przygotowali kolorowe medale, które następnie wieszali
na domach najbardziej estetycznych i najbliższych ideałom zrównoważonego rozwoju. Akcja
została zorganizowana przy współpracy z lokalną administracją.
Zespół Szkół, Nieborowo Wielkie, Polska
Uczniowie założyli nową organizację
Poniższe ćwiczenie wymaga współpracy pomiędzy uczniami, nauczycielami, rodzicami i
samorządem lokalnym. Ten krótki przykład jest oparty o punkty do realizacji zgodnie z mapą
ESD na stronie 27.
W styczniu uczniowie wytyczyli czterdziestokilometrową ścieżkę. Dodatkowo, dzięki ich
zaangażowaniu i kreatywności, powołano do życia nowe muzeum. W tym przypadku kluczowe okazało się nawiązanie współpracy z organizacjami, instytucjami i innymi podmiotami
prawnymi, które udzieliły finansowego wsparcia pozwalającego na remont pomieszczeń muzeum. Uczniowie nawiązali kontakt ze wszystkimi szkołami w regionie i założyli Stowarzyszenie
Miłośników Rowerów. Celem stowarzyszenia jest opieka nad istniejącymi szlakami rowerowymi i prace remontowe przed rozpoczęciem sezonu turystycznego.
Jolanta Abramowska, Szkoła im. Tadeusza Kościuszki, Polska
64
Ograniczenie naszego zużycia energii
Poniższe ćwiczenie jest zorientowane na proces, uczy uczniów komunikowania i wartościowania
ekonomicznych i społecznych aspektów zmniejszenia zużycia energii na poziomie jednostki.
Wykorzystanie fikcyjnych postaci i nagłych zwrotów akcji wskazuje, że ćwiczenie to zostało
zainspirowane „Kolejnością wydarzeń” (więcej szczegółów znajduje się na stronie 44)
Nauczyciel przygotowuje schemat opowieści.
1. Każdy z uczniów wymyśla postać, nadaje jej imię, ustala jej wiek, adres zamieszkania i zawód. Uczniowie określają również ilość osób w rodzinie postaci i piszą krótkie wypracowanie,
którego głównym tematem jest zużycie energii: transport, ogrzewanie, rekreacja, wakacje...
2. Każdy z uczniów prezentuje wymyśloną przez siebie postać na forum całej klasy lub w
mniejszych grupach.
Należy bez informowania uczniów wybrać jedną z postaci, która będzie autorem formalnej
prośby skierowanej przez fikcyjną (lub rzeczywista) organizację. Nikt nie może wiedzieć o
tym wcześniej! Nauczyciel powinien udawać, że właśnie znalazł list na swoim biurku, lub że
przed chwilą wręczył mu ją kolega. Następnie wybrana wcześniej postać zaprasza resztę do
wstąpienia w szeregi organizacji i podpisania kontraktu, który zobowiązuje do zmniejszenia
zużycia energii o 50%.
Kontrakt
W celu ograniczenia zmian klimatycznych i zanieczyszczenia środowiska, oraz zmniejszenia współczynnika EF, my, przedstawiciele międzynarodowej organizacji Uczniowie dla Zrównoważonego Rozwoju UZR, zgodnie z ustaleniami zawartymi w Protokole z Kyoto, zobowiązujemy się do:
Zmniejszenia zużycia energii o 50% w ciągu pięciu lat.
Uchwałę przyjęto jednogłośnie na generalnym zgromadzeniu UZR w dniu 17.05.2008
Prezes UZR
Protokół z Kyoto odnosi się do międzynarodowego dokumentu Framework Convention on Climate
Change, stawiając cel zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych powodujących zmiany klimatyczne. Dokument został przyjęty w dniu 11.12.1997 na Trzeciej Konferencji stron podczas ich spotkania w Kyoto, a
uprawomocnił się w dniu 16.12.2005. W listopadzie 2007 roku 174 kraje ratyfikowały protokół.
65
– Czy chciałbyś zostać członkiem tej organizacji i podpisać kontrakt?
– Jeśli zdecydujesz się na podpisanie umowy, będziesz mieć 5 lat na zmniejszenie swojego
zużycia energii o połowę. Jak to zrobisz?
Jeśli Twoja postać zdecyduje się na podpisanie kontraktu zobowiązującego do zmniejszenia
zużycia energii o 50%, jak zmieni się jej życie? Co będzie musiała zrobić żeby się wywiązać z
umowy? Czy zaowocuje to zmianami w pozycji społecznej i ekonomicznej postaci? Jeśli tak,
to jakimi? Przygotuj plan działania dla wymyślonej przez Ciebie postaci.
Jeśli Twoja postać nie zdecyduje się na podpisanie kontraktu, opisz dokładnie dlaczego
podjąłeś taką decyzję. Napisz wypracowanie, w którym wymyślona przez Ciebie postać przedstawi powody, dla których nie chce ograniczać zużycia energii. Co innego można zrobić, żeby
uniknąć niekorzystnych zmian klimatycznych? Uzasadnij swoją wypowiedź.
Gitte Jutvik, WWF
Okulary do jedzenia
Ćwiczenie to zmusza uczniów do zwracania uwagi na znajdujące się w otoczeniu przedmioty
związane z produkcją i konsumpcją żywności.
Załóż swoje „Okulary do jedzenia!” Wraz z kolegami wybierz się na zwiad w okolicach
szkoły i zbieraj informacje. Które przedmioty kojarzą ci się z jedzeniem? Mogłeś zobaczyć na
przykład:
– Pola żyta lub pszenicy, z których robi się chleb
– Pustą, blaszana puszkę, którą ktoś niedbale wyrzucił na ulicę
– Ciężarówkę, wiozącą mleko z gospodarstw do mleczarni
– Osobę wracającą do domu ze sklepu z ciężkimi siatkami
– Krowę, ktróa przywołuje skojarzenia z mlekiem i serem na śniadanie
– Jezioro, morze lub ryby
– Morze, a na nim statek, wiozący - być może - banany z Ameryki Południowej
– Kota, który poluje na myszy
– Jabłoń
– Gąsienicę, która je liść
Zaczerpnięte z „Food on a Sustainable Way I”, WWF
Pedagogiczna szklarnia
Ćwiczenie zostało zorganizowane przy współpracy z ogrodem botanicznym. Należy jeszcze
raz podkreślić, że miejsce nauczania jest sprawą bardzo istotną. Klasa szkolna jest niezbędna
do prowadzenia zajęć, jednak w edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju kluczowe znaczenie ma kontakt ze środowiskiem naturalnym i społeczeństwem.
Tematem ćwiczenia opisanego poniżej są zmiany klimatyczne, a przede wszystkim mozliwość
ograniczenia takich zmian poprzez dokonywanie mądrych wyborów w codziennym życiu.
Ogrody botaniczne konsumują bardzo dużo energii, a mimo to nie zawsze wykorzystujemy w pełni ich pedagogiczny potencjał. Ogród botaniczny Gardenia zorganizował tydzień
tematyczny zatytułowany „Czy możemy ocalić białą zimę?”. Panująca w ogrodzie tropikalna, przyjemna atmosfera została wykorzystana jako motywujące miejsce do nauki na temat
zmian klimatycznych. Każda z grup, które zdecydowały się odwiedzić ogród podczas tego
tygodnia spędziła w ogrodzie 2 godziny, podczas których odbyły się zajęcia składające się z
wprowadzenia tematu, samodzielnego zwiedzania ogrodu przez uczniów, podsumowania i
burzy mózgów na temat możliwych rozwiązań problemu i innych pomysłów.
Wstęp został poprowadzony w stylu dramy, „Pani ekspert” opowiadała o przyczynach zmian
klimatycznych ubrana w biały laboratoryjny fartuch, podczas gdy jej asystentka co chwilę jej
przerywała taczając różne zadania wykonywane przez nas na co dzień, a mające wpływ na
66
zmianę klimatu. (nadmierne korzystanie ze sprzętów elektronicznych, nasze przyzwyczajenia
dotyczące jedzenia, transportu i ogrzewania).
Po zakończeniu uczniowie przeszli wcześniej przygotowanym szlakiem badawczym
prowadzącym przez ogród. Na szlak składało się osiem skarbów w skrzyniach pochowanych
pomiędzy roślinami. Zadanie uczniów polegało na odnalezieniu skrzyń na terenie ogrodu. W
każdej ze skrzyń znajdowało się pytanie z trzema alternatywnymi odpowiedziami, spośród
których uczniowie musieli wybrać najbardziej właściwą. Pytania dotyczyły codziennych sytuacji, takich jak wybór środków transportu, produktów czy jedzenia, które mają wpływ na
zmiany klimatyczne. Odpowiedzi zostały wydrukowane na puzzlach. Uczniowie musieli na
przykład zdecydować, co kupią swojemu koledze na urodziny. Mieli do wyboru płytę DVD,
podkoszulkę lub bilet na koncert rockowy. Przed wybraniem prezentu musieli zdecydować,
który z produktów jest najbardziej przyjazny środowisku. Kiedy już podjęli decyzję, zabierali ze skrzyni kawałek układanki z wybraną przez siebie odpowiedzą. Po odnalezieniu
ośmiu skrzyń i odpowiedzeniu na osiem pytań uczniowie mieli w rękach osiem kawałków
układanki.
Ścieżka została zorganizowana w taki sposób, że po udzieleniu ośmiu najlepszych odpowiedzi w rękach uczniów znajdowało się osiem elementów układanki przedstawiający piękny,
zimowy krajobraz. Jeśli odpowiedzi były „średnie”, to krajobraz przedstawiał powódź, a jeśli
najgorsze z możliwych – suszę i głód. Większość grup miała oczywiście odpowiedzi z trzech
różnych kategorii, co w rezultacie dawało obrazek, w którym wszystkie 3 krajobrazy były
pomieszane.
Po zakończeniu ćwiczenia następowała dyskusja na forum całej grupy, zaraz potem uczniowie
mieli możliwość zmiany odpowiedzi i zadawali pytania dotyczące najlepszych rpozwiązań.
Jeśli uczniowie mieli różne zdania na temat wpływu produktów - podkoszulka czy płyty DVD
- na zmianę klimatu, następowała analiza cyklu życia każdego z produktów. Każdej z klas
przedstawiono obliczenia i uzasadnienia dla każdej każdej odpowiedzi. Następnie zachęcano
uczniów do odnalezienia bardziej szczegółowych informacji na ten temat w internecie.
Na koniec każdej z sesji odbywała się burza mózgów na temat tego, jak za pomocą codziennie
wykonywanych czynności uczniowie mogą wpłynąć na ograniczenie zmian klimatycznych.
Pomysły te zostały spisane i rozesłane do wszystkich szkół biorących udział w zajęciach podczas tygodnia tematycznego. Listy zostały później wywieszone na tablicach informacyjnych
lub ogłoszone w radiowęźle.
Hanna Nordström, WWF oraz Gardenia-Ogród Botaniczny w Helsinkach, Finlandia
Zastanów się 2. Przykłady zastosowane w praktyce
Jak zmieniłbyś powyższe ćwiczenie, żeby było bardziej zorientowane na ucznia i proces? Pomóc w tym ćwiczeniu mogą zawarte na stronach 27 perspektywy edukacyjne
ESD i mapa ESD.
Zrównoważone myślenie i budowanie mostów
W tym ćwiczeniu nacisk kładziony jest na rozwiązywanie problemów, dobór materiałów
mówiących o aspektach społecznych, ekologicznych i ekonomicznych oraz na proces uczenia się.
Twoje zadanie polega na zbudowaniu mostu nad rzeką lub kanałem w dowolnym miejscu na
świecie. Żeby tego dokonać, musisz wziąć pod uwagę jego wytrzymałość, środowisko naturalne, bezpieczeństwo oraz aspekty ekonomiczny i estetyczny.
67
Szkoła jest w
społeczeństwie
naturalnym,
oczekiwanym
przez innych
współpartnerem w
zrównoważonym
rozwoju.
1. Wyobraź sobie miejsce budowy i historię powstania mostu
Jak wygląda teren dookoła i sam ciek wodny w miejscu, w którym planowana jest budowa
mostu? Co jest przyczyna budowy mostu? Kto będzie z niego korzystał? Kto zdecydował
o jego budowie i kto za nią zapłaci?
2. Zbuduj swój most, zawieszając go pomiędzy kartonami po mleku lub innymi pojemnikami. Wykorzystaj materiały znajdujące się w „magazynie”, którego zawartośc znajdziesz w tabeli poniżej. Żeby ułatwić ci pracę, na liście wymieniono oddzielnie kazdy z
produktów wraz z jego ceną. Twój budżet to 30 Ronorków (RON).
3. Most jest gotowy! Zrób rysunek, na którym przedstwaisz dzień uroczystego otwarcia
mostu i napisz o nim artykuł do gazety. W artykule podkreśl wpływ mostu na środowisko
i jego oddziaływanie na ekosystem, określ materiały użyte do budowy, sposób transportu
elementów do budowy, opinie ludzi itp.
4. Sporządź sprawozdanie finansowe z budowy mostu wymieniając wszystkie wykorzystane materiały z poniższej listy.
Lista cen:
Deski (wycięte z kartonów po mleku, 1x8 cm)
Rury (słomki do picia)
Belki (spaghetti)
Cement (glina)
Stemple czyli belki wspierające konstrukcję
Szkielet konstrukcji (zapałki)
Drut (żyłka)
1 RON
3 RON
2 RON
4 RON
2 RON/belka
0,5 RON
1 RON/dm
Gitte Jutvik, WWF i Vitalisskolan, Trosa, Szwecja
Refleksja – projekt – działanie
Jest to schemat działania, który pomaga uczniom dokładnie zaplanować pracę od etapu badania
faktów aż po ostateczne wykonanie.
Mapowanie obszarów problemowych
1.
2.
3.
Przeprowadźcie burzę mózgów na temat danego tematu. Ważne jest zaangażowanie całej klasy w celu uzyskania jak największej ilości pomysłów.
Przeanalizujcie i uporządkujcie swoje pomysły według wartości.
Określcie cztery konkretne obszary, w których powstają sytuacje problemowe.
Osoby i podmioty odpowiedzialne oraz plan działania
1.
2.
3.
4.
5.
Określcie realistyczne cele i sposób na ich osiągnięcie, opiszcie rezultat
Zidentyfikujcie osoby i podmioty mające wpływ na osiągnięcie celu
Zaprojektujcie skoordynowany system: określcie co jest pożądane a co nie pożądane, co jest i co nie jest prawdopodobne
Podejmijcie decyzje drogą konsensusu
Wytyczcie plan działania wykorzystując konkretne pomysły i ściśle określone sce
nariusze działania
Jak zmniejszyć współczynnik EF naszej szkoły? Wykorzystaj proces opisany w powyższym
ćwiczeniu i spróbuj zaplanować działania, dzięki którym możecie zmniejszyć współczynnik
EF szkoły.
Rudite Grabovska, Daugavpils University, Łotwa
68
Nasze wybrzeże
Adoptujcie odcinek brzegu rzeki lub morza o długości od 3 do 500m i zaopiekujcie się nim.
Na pewno odwdzięczy się Wam swoją zaskakującą i wyjątkową urodą. Zaadoptowany przez
was odcinek będzie bardzo zadowolony, że się nim opiekujecie i wynagrodzi Wam Wasze
starania szczęściem i radością. Róbcie mu zdjęcia i rysujcie go, piszcie o nim wiersze i zwracajcie uwagę na jego dobre strony i problemy.
Do uzyskania większej ilości informacji na temat Waszego odcinka linii brzegowej wykorzystajcie ankietę zamieszczoną na stronie www.naturewatchbaltic.org . Dowiedz się więcej na
stronie [ ???? ], gdzie znajduje się więcej linków.
Przedyskutuj rezultaty ze swoja grupą.
Jak opisałbyś obecną sytuację wybrzeża?
Kto jest odpowiedzialny za opiekę nad linią brzegową i utrzymanie jej w dobrym stanie, i za
co dokładnie odpowiada?
–
–
–
–
–
–
Władze miasta
Turyści, krajowi i zagraniczni miłośnicy przyrody
Rząd
Unia Europejska i inne kraje
Firmy, właściciele sklepów, rolnicy i rybacy
Inni. (kto?)
Usiądź na plaży i popatrz na fale, posłuchaj ich. Jakie pomysły ci podszeptują?
Spróbuj sobie wyobrazić jak wyglądała ta część plaży lub akwenu kiedy Twoi rodzice byli w
Twoim wieku. Zapytaj nauczycieli i rodziców co pamiętają, zapisz ich odpowiedzi.
Teraz pomyśl o przyszłości. Co może się stać z Tobą i kawałkiem brzegu, którym się opie kujesz w ciągu 25 lat? Jak będziesz wyglądał Ty i to miejsce? W jaki sposób zmieni się Twoje
życie i warunki na wybrzeżu?
Pracując w grupach przygotujcie krótkie sprawozdania z wyników Waszych badań i dyskusji.
Każda z grup wyznacza jedną osobę, która opowie o wynikach Waszych prac reszcie klasy.
Każda grupa ma około 5 minut na prezentację. Postarajcie się, aby były jak najbardziej
kreatywne i oryginalne!
Olga Glushkova, Uniwersytet I. Kanta w Kaliningradzie, Rosja
Akcja kijanka
Jako nauczyciel często napotykasz sytuacje konfliktowe. Poniższy temat został zaczerpnięty z
życia, a zainicjowali go sami uczniowie. Kiedy uczniowie są tak zmotywowani do działania
znacząco wzrasta potencjał uczenia się i nauczania.
Lato było gorące i jezioro zaczęło stopniowo wysychać. Dzieci uczestniczące w obozie „Vodokanal” zauważyły, że kijanki nie są w stanie przedostać się z płytkiego rowu do strumienia
i w rezultacie umierają. Wspólnie z nauczycielem opracowali plan racjonalnego wykorzystywania wody przez podmioty lokalne, który miał przyczynić się do ocalenia życia zwierząt
wodno-lądowych, jak na przykład kijanki. Podczas akcji „Śliczna Kijanka” odbyły się wykłady
na temat życia zwierząt wodno-lądowych i badania prowadzone na otwartym terenie. W akcję
zaangażowały się również media i osoby odpowiedzialne za ochronę środowiska w regionie.
Julia Danilova, Baltic Fund for Nature, St. Petersburg, Rosja
69
Rodzice jako partnerzy
Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju w dużej mierze dotyczy pracy nad wartościami i
postawami, dlatego też rozsądnym krokiem jest zaangażowanie rodziców w prowadzone prace,
co pozwala na kontynuowanie nauki w domu. Budowanie pozytywnych relacji z rodzicami
i pomiędzy rodzicami jest sprawą bardzo istotną, która może znacząco wpłynąć na wzrost
aktywności szkoły.
Poniższe ćwiczenie jest doskonałym sposobem na wspólne spędzenie czasu połączone z nauką
dla rodziców, uczniów i nauczycieli. Podczas prowadzenia opisywanego kursu uwzględniono
aspekty społeczne, ekologiczne i ekonomiczne, co okazało się na tyle dobrym pomysłem, że
aktualnie planowane jest zorganizowanie kolejnego kursu.
Szkoła ma swój własny ogród warzywny, który jest ważnym elementem jej tożsamości i wynikiem jej ideologii. Uczestnicy mieli okazję zdobyć umiejętności dotyczące organicznego uprawiania żywności zarówno podczas zajęć w szkole jak przy pracy z rodzicami.
Szkoła Käpylä, Helsinki, Finlandia
Rzucaj wyzwania swoim przyjaciołom
W publikacji „Pedagogika pracy” Celestyn Freinet, znany francuski ekspert w sprawach edukacji, podkreśla rolę pracy jako wartościowego procesu pozwalającego na uczenie się znaczeń.
Takie podejście również bardzo dobrze nadaje się do pracy nad ESD.
Podczas projektu „Zrównoważony Rozwój Tydzień w Tydzień” uczniowie i nauczyciele rzucali sobie wyzwania nakazujące podjąć jakieś działanie na rzecz zrównoważonego rozwoju.
Co poniedziałek, szkolny radiowęzeł nadawał w porannych godzinach wyzwanie, jakie jedna klasa rzucała drugiej. Wyzwanie mogło dotyczyć na przykład nie używania prywatnych
samochodów i chodzenia do szkoły pieszo lub jeżdżenia rowerem. Mogło również mówić o
oszczędzaniu energii, nie wyrzucaniu żywności, dobrych manierach, byciu miłym i uczynnym dla innych uczniów, pomaganiu osobom starszym itd. Rzucane wyzwania uwzględniły
wszystkie aspekty zrównoważonego rozwoju.
Każda z klas próbowała sprostać wyzwaniom starając się codziennie dawać z siebie wszystko
skupiając się na zadanej dziedzinie. Odnotowywali wszystkie zmiany, jakie nastąpiły w ich zachowaniu i pod koniec tygodnia robili podsumowanie. Następnie klasa rzucała wyzwanie innej klasie określając inną dziedzinę działania. Inni członkowie szkolnej społeczności również
byli zapraszani do udziału w cotygodniowych staraniach i próbowali zmieniać swoje zachowania i styl życia.
Szkoła Puistola, Helsinki Finlandia
Zastanów się 3. Przykłady zastosowane w praktyce
Porównaj prace trzech znanych pedagogów i sprawdź, w których miejscach mogli by
reprezentować idee ESD.
Posiadacze samochodów uczą się od uczniów
Poproś swoich uczniów, aby wcielili się w role nauczycieli. Będą musieli się do tego przygotować,
żeby dzięki swojej postawie byli w stanie wpłynąć na rozwój wartości i zainteresowań swoich
uczniów. Podobny efekt przynosi poproszenie starszych uczniów, żeby zaprosili do wspólnej pracy uczniów młodszych.
Grupę szesnastoletnich uczniów zaangażowano w kampanię, która miała na celu poszerzenie
wiedzy posiadaczy samochodów na temat wpływu ich techniki jazdy i stanu ich samochodów
na środowisko naturalne. Plan polegał na tym, żeby przekonać posiadaczy samochodów do
70
regularnego sprawdzania ciśnienia powietrza w oponach, w celu zmniejszenia spalania paliwa, a tym samym zmniejszenia emisji CO2 do atmosfery. Planowano również zaprosić niektórych kierowców do udziału w kursie ekologicznego jeżdżenia.
Uczniowie wzięli udział w kursie dotyczącym samochodów, emisji spalin, ciśnienia powietrza
w oponach, i sposobie przekazywania informacji podczas kampanii. Akcja odbywała się na
stacjach benzynowych przez kilka tygodni, uczniowie pracowali w grupach 3 – 6 osób. Rozmawiali z wieloma posiadaczami samochodów i odnotowywali statystyki efektów ich pracy.
W tym ćwiczeniu sukces polegał na:
•
•
•
•
Motywacji i zabawie podczas pracy uczniów
Ścisłym związku teorii z praktyką
Współpracy pomiędzy różnymi organizacjami, firmami i władzami lokalnymi
Wsparciu osób prowadzących szkolenia i specjalistów od handlu i marketingu
i przede wszystkim na poczuciu, że robi się coś wartościowego dla środowiska i planety.
Peter Wiborn, SV, Szwecja
Konferencja prasowa – sposób na sprawozdanie
Załóżmy że jakas grupa lub klasa brała udział w projekcie dotyczącym energii elektrycznej,
historii regionu Morza Bałtyckiego lub jakiegoś innego tematu, i ma za zadanie opowiedzieć,
czego się nauczyli i wyrazić swoją opinię na temat przyswojonych treści, umiejętności itd.
Uczniowie mogli również zilustrować to za pomocą rysunków czy innych prac plastycznych.
Klasa wzięła również udział w krótkim kursie dziennikarstwa, podczas którego uczniowie
musieli napisać szereg artykułów, i określić tematy do poruszenia na konferencji prasowej,
która właśnie jest organizowana. Mogli również przygotować notkę prasową dotyczącą tych
tematów.
W rezultacie wszystkich tych działań uczniowie czują się pewnie zarówno w roli dziennikarzy
jak ekspertów. Klasa dzieli się więc na dwie grupy. Eksperci z każdej dziedziny przygotowują
prezentacje, uzgadniając wcześniej kluczowe zagadnienia i dziedziny, które trzeba omówić.
Dziennikarze przygotowują i formułują pytania.
Każda z grup ekspertów wyznacza przedstawiciela, który przeprowadzi prezentację dla dziennikarzy, o ile to możliwe powinny się w niej znajdować również zdjęcia. Dziennikarze robią
notatki i zadają dodatkowe pytania. Po zakończeniu konferencji prasowej grupy zamieniają
się rolami.
Po zakończeniu drugiej, ostatniej konferencji prasowej, każdy z uczniów przygotowuje
artykuł, w którym przedstawia i uzasadnia swój pogląd na omawiane tematy. Metoda ta
pozwala powtórzenie zdobytej wiedzy, utrwalenie jej poprzez oparcie się na własnej opinii,
wiedzy którą posiadali wcześniej i doświadczeniu z konferencji prasowych, a wszystko to ma
zostać zreferowane ustnie i przedstawione w formie artykułu.
Zaczerpnięto z: Östersjögrannar, WWF, Svanberg i Jutvik
71
Nauczyciele stosują
metody pozwalające
uczniom rozumieć
struktury.
Na zakończenie chcemy wyrazić szczerą nadzieję, że podręcznik Edukacja na rzecz
Zrównoważonego Rozwoju okazał się pożyteczny i przydatny zarówno dla Ciebie jak dla
Twoich kolegów/koleżanek nauczycieli. Podczas układania treści podręcznika staraliśmy się
zamieścić w nim ćwiczenia, które mogą się okazać inspirujące i użyteczne dla doświadczonych
nauczycieli i liderów grup młodzieżowych. Mamy nadzieję, że udało nam się nakłonić uczniów i nauczycieli do tworzenia własnych przykładów praktycznego działania na rzecz ESD
i – przede wszystkim – do stosowania założeń zrównoważonego rozwoju w praktyce.
Powodzenia!