samochody elektryczne i hybrydowe

Komentarze

Transkrypt

samochody elektryczne i hybrydowe
RAPORT
SAMOCHODY ELEKTRYCZNE
I HYBRYDOWE
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
RAPORT PRZYGOTOWANY PRZEZ
Opracowanie pod redakcją: Michał Baranowski
[email protected]
Opracowanie graficzne: Michał Jagiełło
[email protected]
ISSN: 2353-8570
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
2
SPIS TREŚCI
WPROWADZENIE. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1. HISTORIA I TECHNOLOGIA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.1. Rys historyczny i pierwsze projekty samochodów elektrycznych oraz hybrydowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.2. Opis technologii wykorzystywanych w samochodach ekologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
2.PRZYWILEJE I KORZYŚCI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.3. Korzyści dla posiadaczy w Polsce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.5. Mapa stacji ładowania, darmowych i ulgowych parkingów w Polsce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.6. Dobre praktyki i rady eco-drivingu i jazdy defensywnej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
3. SYTUACJA RYNKOWA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
3.1. Przegląd oferty samochodów niskoemisyjnych na polskim rynku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
3.2. Przykłady firm wykorzystujących auta ekologiczne w swoich flotach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4. PLANY NA PRZYSZŁOŚĆ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4.1. Prezentacja planów i nowych inicjatyw dotyczących przywilejów dla kierowców
i właścicieli samochodów niskoemisyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
5. EMOCJE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
5.1. Samochody elektryczne i hybrydowe w sporcie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
2.1. Zestawienie przywilejów dla użytkowników samochodów ekologicznych w krajach Unii Europejskiej. . . . . . . . . . . . 9
ZAKOŃCZENIE. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
BIBLIOGRAFIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
SPIS ILUSTRACJI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
WYKAZ TABEL. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
WYKAZ SKRÓTOW. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
ZAŁĄCZNIK 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3
WPROWADZENIE
Samochody elektryczne i hybrydowe oraz sposoby ich zasilania od lat są tematem burzliwych dyskusji i prac rozwojowych. Głównym wyzwaniem jest ekologia czyli walka o mniejsze spalanie i niższą emisję szkodliwych gazów do
atmosfery. Jeszcze kilka lat temu wydawać się mogło, że to silniki diesla będą wieźć prym w tym wyścigu. Nieco później
rozpoczęła się era downsizing’u. Efektem są małe, często trzycylindrowe i turbodoładowane jednostki o stosunkowo
dużej mocy. Wielu kierowców zaczęło zadawać sobie pytania jak pogodzić ekologię i normalną eksploatację samochodu?
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
4
Czy samochody posiadające alternatywne źródła zasilania są rzeczywiście tańsze w eksploatacji i czy mogą być równie
skuteczne i dynamiczne? Gdzie znajdują się stacje ładowania? Czy można liczyć na darmowe parkingi w Polsce? Jakie są
przywileje i korzyści dla posiadaczy samochodu elektrycznego lub hybrydowego w Polsce? Czy technologia aut elektrycznych sprawdza się w sporcie?
Raport „Samochody elektryczne i hybrydowe – kompendium wiedzy kierowcy” odpowiada na te i inne pytania.
Raport zostały przygotowany we współpracy z Mitsubishi Motors Polska.
Zapraszamy do lektury
Michał Baranowski
Redaktor Naczelny portalu eco-driving.info
1. HISTORIA I TECHNOLOGIA
✤ akumulator kwasowo-ołowiowy - Gaston Planté 1859 r.
✤ komutator - Zénobe Gramme 1869 r.
✤ pierwszy elektryczny silnik napędzany prądem stałym – 1871 r.
Trzeba dodać, że pierwszymi państwami, które aktywnie wspierały rozwój elektrycznej motoryzacji były Francja i
Wielka Brytania.
1.1. Rys historyczny i pierwsze projekty samochodów elektrycznych oraz hybrydowych
O ile wiek XX był niewątpliwie wiekiem silników spalinowych, tak wiek XIX był erą silników elektrycznych. Do aut
tak napędzanych należą ówczesne rekordy prędkości, między innymi złamanie w 1899 roku przez belgijskiego kierowcę
wyścigowego Camille Jenatzy’ego w słynnym aerodynamicznym bolidzie La Jamais Contente bariery 100 km/h.
Wraz z początkiem wieku XX rozpoczął
się jednak silny rozwój motoryzacji opartej
o silniki spalinowe. Był on wynikiem ograniczeń technologicznych napędu elektrycznego. Seryjne pojazdy nie osiągały bowiem
zawrotnych prędkości. Oferta aut elektrycznych była skierowana głównie do zamożnych
mieszkańców miast, przede wszystkim kobiet
ceniących czystość, ciszę i wygodę. Trzeba
dodać, że w tamtych czasach rozruch samochodu spalinowego wymagał sporej siły
Rys. 1 Bolid La Jamais Contente
fizycznej - wykorzystywany był rozrusznik
mechaniczny, a silnik uruchamiany był za pomocą korby. Czasem, dla niewprawnego użytkownika, rozruch auta kończył się złamaniem ręki. Ten problem został
rozwiązany w 1913 roku, kiedy Cadillac rozpoczął montaż w swoich samochodach rozruszników elektrycznych. Innym
ważnym elementem, który przyczynił się do popularyzacji silników spalinowych była chłodnica. Dzięki niej zasięg podróżny uległ sporemu zwiększeniu. Nie bez znaczenia okazała się również oferta Forda z bardzo popularnym modelem T. Te
trzy czynniki oraz silne lobby naftowe zahamowały rozwój elektrycznej motoryzacji na prawie 50 lat.
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
Historia samochodów elektrycznych jest nierozłącznie związana z historią motoryzacji. O ile przyjmuje się, że protoplastą dzisiejszych samochodów były pojazdy napędzane parą i pierwszą konstrukcję datuje się na 1796 rok, tak mało
kto zdaje sobie sprawę, że samochody napędzane silnikami elektrycznymi pojawiły się znacznie wcześniej od swoich
spalinowych odpowiedników. Za pierwszy uznaje się powóz elektryczny zbudowany w czwartej dekadzie XIX w. przez
szkockiego przedsiębiorcę Roberta Andersona. Jako źródło energii wykorzystane były jednorazowe (nieładowalne) ogniwa. W tym czasie pojawiło się jeszcze kilka konstrukcji samochodów elektrycznych, ale co ważniejsze, pojawiły się również wynalazki umożliwiające rozwój branży. Niewątpliwie należą do nich:
Kolejnym przełomowym wydarzeniem rozwoju aut elektrycznych okazał się pierwszy tranzystor. Skonstruowano go
w 1947 roku w zakładach firmy telefonicznej Bell’a. Wykorzystując technologię tranzystora powołano projekt budowy
uniwersalnego samochodu elektrycznego Henney Kilowatt. Współtwórcami tego modelu były firmy: Henney Motor
Company oraz producent baterii Exide. Henney Kilowatt produkowany był w dwóch wersjach – z obwodem 36 i
72 woltowym. Model „mocniejszy” osiągał zawrotną prędkość 96 km/h i mógł być używany prawie przez godzinę na
jednym ładowaniu. Produkcja tego samochodu trwała tylko 3 lata (1958 – 1961) i wyniosła mniej niż 100 egzemplarzy.
5
Główną przyczyną niskiej popularności Kilowatt’a była cena. Należy jednak podkreślić, że model ten przyczynił się do
rozwoju współczesnych samochodów elektrycznych.
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
Elektryczna motoryzacja ponowie popadła w zapomnienie – tym razem jednak na
krótko, bo tylko na 20 kolejnych lat. W latach
80-tych ubiegłego stulecia nastąpiło odrodzenie mody na samochody elektryczne. Przyczyniła się do tego inicjatywa urzędowa w
USA oferująca ulgi podatkowe dla posiadaczy
Rys. 2 Henney Kilowatt [wikipedia.org]
ZEV (zero emission vehicle). Urzędem wnioskującym był CARB – California Air Resources Board. Od tego czasu można mówić o dynamicznym rozwoju elektrycznej motoryzacji. Zaczęło pojawiać się coraz
więcej modeli. Przykładem niech będzie Mitsubishi i-MiEV – jeden z pierwszych przedstawicieli samochód elektrycznych
dostępnych na polskim rynku.
Podążając za kompromisem związanym z niską emisją szkodliwych gazów do atmosfery i komfortu użytkowania
samochódów elektrycznych zaczęto poszukiwać bardziej wydajnych sposobów napędu. Producenci rozpoczęli
badania głównie pod kątem zwiększenia zasięgu aut niskoemisyjnych. Odpowiadając na te potrzeby narodziły się
samochody hybrydowe.
Samochody hybrydowe są pojazdami
wyposażonymi w silniki dwóch rodzajów.
Najczęściej są to: silnik spalinowy (zwykle
benzynowy) i jeden lub kilka silników elektrycznych. Technologia wykorzystania silników elektrycznych różni się w zależności od
modelu i marki produkowanych pojazdów.
Kluczowym elementem tego typu aut są systemy doładowujące akumulatory auta podRys. 3 Mitsubishi i-MiEV [mat. prasowe Mitsubishi]
czas hamowania (systemy KERS czy i-ELOOP). Ich pierwowzór opracowano w 1967
roku w American Motors Corporation. Wracając do historii – uznaje się, że pierwszym samochodem hybrydowym był
model Lohner-Porsche Mixte Hybrid, pokazany na wystawie światowej w 1900 roku w Paryżu. Samochód sprzedano
się w ilości 300 egzemplarzy. Pierwsze wersje wyposażone były w napęd na koła przednie, a późniejsze już na obie osie.
Oczywiście koła napędzane były silnikami elektrycznymi oraz wspomagane silnikiem benzynowym – generatorem. Samochód rozwijał prędkość maksymalną 35 km/h i miał zasięg (rewolucyjny jak na tamte czasy) aż 200 km.
Innymi ciekawymi pojazdami były:
✤samochód Ericha Gaichen’a z 1931 roku, którego baterie ładowały się podczas zjazdów ze wzniesień,
✤Opel GT Davida Arthurs’a z początku lat 80 XX wieku. Arthur’s rozwinął technologię odzyskiwania energii z hamowania,
6
a jego auto średnio zużywało 3.1 l/100 km.
Na popularyzację napędu hybrydowego
trzeba było czekać prawie do końca XX wieku.
Pierwszym autem hybrydowym powszechnie
Rys. 4 Lohner-Porsche Mixte Hybrid [mat. prasowe Porsche]
dostępnym na rynku była Toyota Prius. Później
dołączyły do niej inne japońskie marki: Mitsubishi, Lexus, Honda, Nissan oraz producenci europejscy. Patrząc na rozwój technologii hybrydowych nie sposób nie ulec
wrażeniu, że prym wiedzie Kraj Kwitnącej Wiśni.
Kolejny ważnym etapem rozwoju niskoemisyjnej motoryzacji są samochody PHEV (plug-in hybrid electric vehicle).
Tego rodzaju samochody można dodatkowo ładować z zewnętrznego źródła. Za pierwszy seryjny samochód tego typu
uznaje auto chińskiego producenta BYD - F3DM PHEV-62. Premiera tego samochodu odbyła się w grudniu 2008 roku.
Później zaczęły pojawiać się kolejne modele. Na szczególną uwagę w tym segmencie zasługuje Mitsubishi Outlander
PHEV, łączący walory użytkowe, trakcyjne (4x4) oraz ekonomikę typową dla aut plug-in hybrid.
1.2. Opis technologii wykorzystywanych w samochodach ekologicznych
Napędy samochodów elektrycznych są
rozwiązaniami stosunkowo prostymi. Zamiast silnika spalinowego wykorzystane są
silniki elektryczne. Silniki te są dużo prostsze
w konstrukcji i jednocześnie dużo bardziej
efektywne, a wysoki moment obrotowy
dostępny jest w pełnym zakresie obrotów.
Kolejnym atutem jest brak konieczności stosowania skrzyni biegów. Energia wymagana
do napędu magazynowa jest w większości
przypadków w akumulatorach. Zdarzają się
pojazdy zasilane wprost z sieci energetycznej, ale nie dotyczy samochodów osobowych.
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
✤
Audi C3 100 Avant Duo z 1989 roku. Koncepcja Audi zakładała wykorzystanie silnika spalinowego w trakcie podróży pozamiejskich i
silnika elektrycznego w mieście. Model ten nie
zyskał jednak uznania w oczach klientów, z powodu słabszej wydajności silnika elektrycznego
w porównaniu do spalinowego odpowiednika.
Wyprodukowano go zaledwie 10 sztuk.
Rys. 5 Outlander PHEV [mat. prasowe Mitsubishi]
7
Znacznie bardziej skomplikowane są napędy aut hybrydowych. W tym przypadku rozróżnia się kilka typów
rozwiązań ze względu na stopień współpracy silników elektrycznych i spalinowych:
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
8
✤Hybrydowy napęd równoległy - zespół silników elektrycznych (jeden lub wiele) i silnik spalinowy połączone
są mechanicznie z kołami napędowymi. Możliwa jest jazda z wykorzystaniem tylko napędu spalinowego, tylko
elektrycznego lub obu łącznie. W przypadku tego typu rozwiązania zwykle montuje się silnik spalinowy pełnej pojemności oraz silniki elektryczny niedużej mocy wraz z małymi akumulatorami. Główną rolą silnika elektrycznego jest
wspomaganie wytwarzania momentu obrotowego silnika spalinowego (w tym układzie głównego źródła napędu).
✤Hybrydowy napęd szeregowy, w którym silnik spalinowy wykorzystywany jest jako źródło ładowania baterii
i źródło prądu do zasilania zespołu elektrycznego, która jest główną jednostką napędową. Tutaj w porównaniu do
napędu równoległego zastosowane akumulatory są znacznie większe, a pojemność jednostki spalinowej – mniejsza.
✤Hybrydowy napęd mieszany będący połączeniem dwóch opisanych powyżej modeli zasilana. Napęd równoległy używany jest przy wyższych prędkościach, natomiast szeregowy przy niższych, czyli dokładnie w warunkach,
w których pracują najbardziej optymalnie.
Dodatkowo rozróżnia się podział konstrukcji na HEV i PHEV. Te pierwsze potrafią tylko ruszać z wykorzystaniem
trybu elektrycznego (w dalszej jeździe zawsze uczestniczy silnik spalinowy), te drugie natomiast w trybie czysto elektrycznym potrafią pokonać dłuższy dystans.
Przedstawicielem samochodu hybrydowego o napędzie mieszanym jest wymieniony wcześniej SUV Mitsubishi –
Outlander PHEV. Auto może poruszać się w trzech trybach w zależności od warunków. Za uruchomienie każdego z
nich odpowiada inteligentny system zarządzania samochodem, a wszystko po to, żeby zminimalizować spalanie przy
zachowaniu komfortu dostępnej mocy. Wspominane tryby to:
✤Tryb elektryczny – charakterystyczny dla ruchu miejskiego. W trybie tym auto napędzają silniki elektryczne przy
przedniej i tylnej osi. Wykorzystywana jest jedynie energia elektryczna zmagazynowana w zespole akumulatorów.
✤Tryb równoległy – charakterystyczne dla podróży pozamiejskich. Układ napędowy zostaje przełączony na ten
tryb podczas jazdy z dużą prędkością np. na autostradach czy drogach szybkiego ruchu. W tym trybie silnik benzynowy zapewnia większą część mocy, a moc z motorów elektrycznych jest dostępna na żądanie w sytuacjach
jej wymagających.
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
✤Tryb szeregowy – charakterystyczny dla ruchu ze zmienną dynamiką. W tym trybie silnik benzynowy pełni funkcję
generatora, dostarczając energię elektryczną niezbędną do pracy jednostek elektrycznych. Układ napędowy przechodzi w tryb szeregowy, gdy ilość energii zmagazynowanej w akumulatorach spada poniżej ustalonego minimum
lub gdy wzrasta zapotrzebowanie na moc, np. podczas manewru wyprzedzania lub podjazdu pod wzniesienie.
9
2.
PRZYWILEJE I KORZYŚCI
Przywileje i korzyści dla właścicieli samochodów niskoemisyjnych mogą przybierać różne formy. Począwszy od subsydiów bezpośrednich dotyczących dopłat przy zakupie auta, przez ulgi związane z opłatami rejestracyjnymi lub podatkami
drogowymi (w Polsce podatek wliczny jest w cenę paliwa), przywileje związane z bezpłatnym lub ulgowym parkowaniem, bezpłatnymi stacjami ładowania i możliwością wjazdu do stref zamkniętych i na oszczędnościach paliwa kończąc.
Unia Europejska chcąc osiągnąć cele związane ze zmniejszeniem emisji CO2 do atmosfery i poprzez dyrektywy
umożliwiające ich osiągnięcie wpiera rozwój czystej motoryzacji. W szczególności z puntu widzenia branży samochodowej istotne są następujące Dyrektywy i przedsięwzięcia:
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
✤2006/32/WE dotycząca efektywnego wykorzystania energii i usług energetycznych,
✤2009/33/WE dotycząca promocji czystego transportu,
✤Zobowiązanie krajów Europy Zachodniej oraz Rumunia i Czech z 2011 roku do przygotowania i wdro-
żenia systemu ulg i zachęt dla właścicieli samochodów niskoemisyjnych,
✤Projekt Green Car Initiative – budżet 50 mln EUR na rozwój infrastruktury wpierającej czystą motoryzację.
✤Plan działania dla przemysłu motoryzacyjnego UE na okres do 2020 r.
Wiele krajów europejskich już wprowadziło szereg przywilejów i korzyści dla posiadaczy i użytkowników pojazdów
niskoemisyjnych. Ich przegląd jest szeroko opisany w następnym podrozdziale.
2.1. Zestawienie przywilejów dla użytkowników samochodów ekologicznych w krajach Unii
Europejskiej
Poniżej lista przywilejów dla posiadaczy samochodów elektrycznych lub / i hybrydowych w krajach Unii Europejskiej.
Austria
Belgia
Czechy
Dania
Estonia
Finlandia
Francja
Niemcy
Grecja
Islandia
Irlandia
Włochy
Luxemburg
Monaco
Holandia
Norwegia
Portugalia
Rumunia
Hiszpania
Szwecja
Szwajcaria
Wielka Brytania
Ulgi
Podatkowe
tak
tak
tak
tak
Dotacjelub
bezpośrednie
Premie
Dostęp do stacji
ładowania
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
Tab. 1 Wykaz przywilejów w krajach europejskich
10
Ulgi w opłatach
parkingowych
tak
tak
tak
tak
tak
Austria
✤
Zwolnienie od podatku „paliwowego” pobieranego przy pierwszej rejestracji.
✤
Zwolnienie od miesięcznego podatku „samochodowego”.
✤
Roczne premie w wysokości 800 EUR.
✤
30% ulga od podatku dochodowego (dotyczy kierowców aut prywatnych) w tym VAT, ale nie więcej niż 9.190 EUR
(ulga ważna do 31/12/2012).
✤
40% odliczenia od podatku (maksymalnie 250 EUR) w przypadku budowy publicznie dostępnej stacji ładowania.
✤
Premia w wysokości 4.500 EUR w regionie Walonii dla właścicieli samochodów niskoemisyjnych zarejestrowanych
przed 31/12/20111.
Czechy
✤
Zwolnienia z podatku drogowego służbowych samochodów elektrycznych i hybrydowych.
Dania
✤
Zwolnienia z podatku rejestracyjnego dla wytypowanych modeli samochodów elektrycznych (bardzo niska popularność z uwagi na wąską listę uprawnionych pojazdów).
✤
Zwolnienia z opłat za parkowanie z Centrum Kopenhagi (tylko pojazdy elektryczne).
Estonia
✤
Dotacje za zakup samochodów elektrycznych od 2011 do 2014 (średnio 16.500 EUR).
✤
Dostęp do sieci stacji ładowania na terenie całego kraju.
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
Belgia
Finlandia
✤
Dostęp do sieć bezpłatnych stacji ładowania na terenie kraju.
Francja
✤
System dotacji bezpośrednich zależny od emisji CO2 (od 7.000 do 550 EUR).
Niemcy
W Niemczech powołano dedykowany program „National Electric Mobility Platform”, którego celem jest popularyzacji pojazdów niskoemisyjnych na niemieckich drogach. Założenia programu przewidują obecność aż 1 mln. takich
pojazdów do 2020 roku. Przywileje dostępne na rynku niemieckim to:
✤
Zwolnienie z rocznego podatku drogowego dla samochodów elektrycznych i hybryd plug-in przez okres 5 lat od
daty pierwszej rejestracji.
✤
Preferencyjne stawki podatku od wykorzystania służbowych samochodów niskoemisyjnych do celów prywatnych.
✤
Planowane inwestycje i rozbudowy stacji szybkiego ładowania na terenie całego kraju.
11
Grecja
✤
Zwolnienia z podatku rejestracyjnego dla samochodów elektrycznych i hybrydowych.
Islandia
✤
Zwolnienia z podatku VAT do wartości 6.000.000 ISK przy zakupie samochodów niskoemisyjnych.
✤
Bezpłatny parking (do 90 minut) w centrum miasta (dla samochodów emitujących CO2 poniżej 120 g/km i wadze
poniżej 1200 kg).
Irlandia
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
Rząd Irlandii postawił za cel elektryfikacje motoryzacji do 10% udziału tych samochodów w całej populacji aut do
2020 roku. Wprowadzane przywileje to:
✤
Plan budowy 1500 stacji ładowania, raz dodatkowo 30 stacji szybkiego ładowania na drogach międzymiastowych
(co 60 km). Stacje przez pierwsze lata będą zwolnione z opłat.
✤
Dotacje bezpośrednie 5.000 EUR na zakup samochodów elektrycznych.
✤
Zniżka w podatku rejestracyjnym dla samochodów elektrycznych i hybrydowych 2.500 EUR (od 07/2008 do
12/2010).
Włochy
✤
Zwolnienia od rocznego podatku drogowego oraz podatku od własności przez 5 lat od daty rejestracji.
✤
75% redukcji podatku w stosunku do spalinowych odpowiedników (tylko EV).
Luxemburg
✤
Premia dla właścicieli pojazdów niskoemisyjnych (emisja CO2 poniżej 60 g/km) w wysokości 3.000 EUR (przywiej
ważny do do 31 grudnia 2011).
Monaco
✤Dotacje na zakup samochodu niskoemisyjnego 9.000 EUR.
✤Darmowe parkingi publiczne.
Holandia
Rząd holenderski postawił przed sobą cel elektryfikacji motoryzacji z następującymi założeniami: między 15.000,
a 20.000 pojazdów niskoemisyjnych do 2015 roku; 200.000 pojazdów do 2020 roku i 1 mln. do 2025. Pierwszy cel
został osiągnięty już w 2013 roku. Całkowity budżet związany z dotacjami na zakup samochodów plug-in hybrid szacuje
się na 500 mln. EUR.
✤Pierwszy etap ulg (do 1/2014): zwolnienie z podatku rejestracyjnego i podatku drogowego (ulga w przeciągu pierwszych 4 lat – ok. 5.300 EUR dla użytkowników prywatnych i ok. 19.000 EUR dla firm – dotyczy również pojazdów
hybrydowych spełniających wymagania emisji CO2).
✤Ulgi w podatku rejestracyjnym.
✤Ulgi Ministerstwa Infrastruktury i Środowiska na zakup elektrycznych samochodów z przeznaczeniem na taksówki
lub pojazdy dostawcze: 3.000 lub 5.000 EUR (zależnie od regionu).
✤Dodatkowe ulgi przyznawane na przez lokalne samorządy na cel wymieniony wyżej.
12
Norwegia
Celem rządu Norwegii jest osiągnięcie liczby 50.000 pojazdów elektrycznych do 2018 roku. Lista przywilejów poniżej (do czerwca 2013 samochody hybrydowe były wykluczony z opisywanych zniżek):
✤Zwolnienia od podatku od zakupu (w tym VAT).
✤Zwolnienia z rocznego podatku drogowego.
✤Zwolnienia z opłat parkingowych.
✤Zwolnienie z opłat publicznych.
✤Możliwość korzystania z tzw. bus-pasów.
Portugalia
W Portugalii został uruchomiony w 2008 roku Krajowy Program Elektrycznej Motoryzacji (Programme for Electric
Mobility), nazywany w skrócie Mobi. Zadaniem programu była koordynacja wszystkich działań sprzyjających rozwojowi
„czystego” transportu. Od 2011 roku rozpoczęto budowę 350 stacji ładowania (w tym 50 stacji szybkiego ładowania) w
25 największych miastach.
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
✤Amsterdam – dostęp do miejsc parkingowym przeznaczonych dla pojazdów niskoemisyjnych (czas oczekiwania na
przyznanie tradycyjnego miejsca może wynosić aż od 10 lat).
✤Bezpłatny dostęp do stacji ładowania na publicznych parkingach.
✤Rotterdam – bezpłatny parking w centrum miasta przez rok od rejestracji.
✤Subsydia 1.450 EUR na budowę stacji ładowania zasilanej „zieloną energią”.
✤Rotterdam – subsydia 2.500 EUR dla przedsiębiorców przy wymianie samochodu na niskoemisyjny (ograniczona
dla pierwszych 5000 chętnych; oferta do 12/2013).
✤Z uwagi na wysokie koszt paliwa koszty użytkowania samochód niskoemisyjnych są aż do 5 x niższe.
✤Możliwość darmowego wypożyczenia samochodu benzynowego na czas urlopu (ukłon w kierunku posiadaczy
samochodów elektrycznych o małym zasięgu).
✤Zwolnienia od podatku przy zakupie auta.
✤Zwolnienia od podatku rejestracyjnego.
✤Zwolnienia od rocznego podatku drogowego.
✤Subsydia 803 EUR (dotyczy samochodów prywatnych).
✤Od 5% do 10% ulg w podatku dochodowym (dotyczy samochodów służbowych).
✤Subsydia 5.000 EUR dla pierwszych 5000 nowych samochodów elektrycznych.
Rumunia
✤Subsydia na zakup samochodu elektrycznego do 25% ceny (max 5.000 EUR).
✤Rekompensata za złomowanie samochodu i zakup nowego elektrycznego – bony o wartości 5.000 EUR (2011 rok).
Hiszpania
Rząd Hiszpanii planował aż 1 mln. samochodów elektrycznych na swoich drogach do 2014 roku. Przeznaczył na to
budżet w wysokości aż 72 mln EUR. Środki przeznaczone były na poniższe benefity:
✤Subsydia na zakup samochodu elektrycznego w wysokości 25% (netto), ale nie więcej niż 6.000 EUR.
✤Subsydia na zakup samochodów użytkowych (autobusów i aut dostawczych) w wysokości 25% ceny brutto, ale nie
więcej niż 15.000 lub 30.000 EUR w zależności od rodzaju pojazdu.
13
✤Ulgi podatkowe na zakup samochody elektrycznego w wysokości 6.000 EUR lub hybrydowego w wysokości
2.000 EUR oferowane przez niektóre regiony (administrację lokalną).
Szwecja
✤Subsydia za zakup samochodu niskoemisyjnego w wysokości 40.000 SEK.
✤Zwolnienie z rocznego podatku drogowego w ciągu pierwszych pięciu lat od rejestracji.
✤40% ulga w podatku za wykorzystywanie samochodu służbowego do celów prywatnych.
Szwajcaria
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
14
✤Zwolnienia z 4% podatku od importu.
✤Zwolnienie z rocznego podatku drogowego w wybranych kantonach (EV i PHEV).
Wielka Brytania
W 2009 uruchomiony został program Plugged-in Places z budżetem 30 mln. funtów przeznaczanych na budową
stacji ładowania na terenie największych miast. W 2011 roku wprowadzony został program Plug-In Car Grant oferujące
refinansowanie 25% kosztów zakupu nowego samochód niskoemisyjnego.
✤Subsydia bezpośrednie w wysokości 5.000 funtów.
✤100% zwolnienie z podatku congestion charge – opłaty za wjazd do centrum miasta.
2.3. Korzyści dla posiadaczy w Polsce
Korzyści dla posiadaczy samochodów niskoemisyjnych w Polsce wyglądają bardzo skromnie w porównaniu do innych
krajów Wspólnoty Europejskiej i dotyczą jedynie inicjatyw lokalnych. Nie przewidziano na szczeblu rządowym żadnych
udogodnień dla posiadaczy aut z napędem elektrycznym bądź hybrydowym. Wszelkie pojawiające się inicjatywy są pomysłami na poziomie samorządów lub władz miast. Prym w popularyzowaniu ekologicznej motoryzacji wiodą większe
miasta: Katowice, Kraków, Gdańsk, Szczecin, Świnoujście, Toruń, Tarnów, Warszawa, Wrocław. Niestety brak w tych
działaniach spójności. Będąc posiadaczem hybrydy w Warszawie nie przysługują ułatwienia w innym miejscu niż stolica
(brak stosownych oznaczeń – naklejek, które wydawane są na podstawie zameldowania, ew. rejestracji auta). Każde
miasto realizuje własną politykę udogodnień pojazdów niskoemisyjnych. Głównie dotyczą one zmniejszenia lub nie pobierania opłat za parkowanie w strefach oznaczonych jako płatne oraz darmowe korzystanie ze stacji szybkiego ładowania. W rzeczywistości w Warszawie auta niskoemisyjne mogą wjechać na trasę Traktu Królewskiego (zakazane dla ruchu
spalinowego). We Wrocławiu w strefach oznaczonych jako „B” i „C” nie są pobierane opłaty za parkowanie (nie dotyczy
to strefy „A”). W Szczecinie roczne pozwolenie na parkowanie aut elektrycznych i hybrydowych kosztuje symboliczne
10 zł (standardowo 150 zł), w Gdańsku i Toruniu można bezpłatnie naładować auto elektryczne w jednej z trzech stacji
(kolejne w budowie) oraz zaparkować w strefach płatnych. W Krakowie władze oferują 1380 zł zwrotu za parkowanie
w obrębie stref miast, możliwość przejazdu bus-pasami oraz wjazdu do wybranych stref ograniczonego ruchu. Kielce
zapewniają darmowe parkowanie i bezpłatne ładowanie aut.
GDAŃSK
OLSZTYN
TORUŃ
POZNAŃ
WARSZAWA
ŁÓDŹ
KIELCE
KATOWICE
Rys. 6 Mapa Polski z miastami przyjaznymi dla samochodów niskoemisyjnych
W wielu miejscach w Polsce wdrażane są kolejne ułatwienia: budowa stacji ładowania, możliwość
korzystania z buspasów, dostęp do stref wyłączonych z ruchu kołowego oraz włączenie aut elektrycznych
i hybrydowych do flot komunikacji publicznej lub służb komunalnych. Lista benefitów skierowania do właścicieli aut niskoemisyjnych jest wynikiem inicjatyw lokalnych - trzeba to podkreślić raz jeszcze, gdyż z drugiej strony pojawiły się propozycje rządowe, które miały stanowić dodatkowe obciążenia. Mowa tu o propozycji obłożenia akcyzą samochodów elektrycznych czy podatkiem drogowym „prądu tankowanego”. Żadna
z tych inicjatyw nie została jeszcze wdrożona i trzeba mieć nadzieję, że nie wynika to z niskiej sprzedaży aut
niskoemisyjnych.
Miasto
Gdańsk
Katowice
Kielce
Kraków
Szczecin
Tarnów
Toruń
Warszawa
Wrocław
Ulgowe parkowanie
tak
tak
tak
Bezpłatne stacje
ładowania
tak
tak
tak
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
WROCŁAW
Wjazd do stref
zamkniętych dla ruchu*
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
tak
* dotyczy wybranych ulic
Tab. 2 Wykaz przywilejów w polskich miastach
15
2.4. Korzyści czyli o ile mniejsze są koszty eksploatacja (paliwa) na przykładzie modelu Mitsubishi Outlander PHEV
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
Ekologiczna jazda samochodem hybrydowym wymaga pewnej wprawy. W pierwszych tygodniach użytkowania kierowca przesiadający się z samochodu o napędzie spalinowym odkrywa regułę zupełnie odwrotną do swoich doświadczeń. Auto
hybrydowe w mieście pali najmniej – nawet mniej niż na trasie. Wynika to z faktu, że w trakcie jazdy bez wciśniętego pedału
gazu samochód odzyskuje energię i ładuje akumulatory. Energia później oddawana jest w trakcie ruszania i przyśpieszania.
W nowoczesnych autach hybrydowych (na potrzeby raportu wzorujemy się na Oulanderze PHEV) systemy multimedialne
wyświetlają dane dotyczące aktualnie używanych napędów (silniki elektryczne lub spalinowy) oraz przepływy energii. Po
pewnym czasie kierowca odkrywa optymalny styl jazdy i wydłuża dystans możliwy do przejechania jedynie na silnikach elektrycznych lub przy najniższym spalaniu. Testy drogowe PHEV wykazały średnie spalanie odpowiednio na poziome:
✤Jazda miejska 4l/100 km,
✤Jazda pozamiejska 6l/100 km.
W przypadku tego modelu dużą zaletą jest możliwość doładowania akumulatorów z gniazdka. Dla kierowców pokonujących po mieście dystans nie większy niż 50 km dziennie, spalanie może być jeszcze niższe, a przy wprawnym
operowaniu samochodem silnik spalinowy może być prawie wcale nie używany.
Przyjmując średni rozkład jazda miejska / jazda poza miejska w stosunku pół na pół jesteśmy w stanie uzyskać oszczędności na paliwie około 40% - 50% w stosunku do identycznego pojazdu silnikiem benzynowym. Przy przebiegu około
30.000 km rocznie daje to prawie 6.000 zł.
W ciągu 4 lat eksploatacji pojazdu można się zatem spodziewać oszczędności w wysokości prawie 25.000 zł. Dodatkowo umiejętne hamowanie (odzyskiwanie energii) pozwoli wydłużyć życie klocków i tarczy hamulcowych co najmniej
dwukrotnie – co również należy zaliczyć na poczet oszczędności. Ważną pozycją w budżecie kierowcy stawią także
koszty przeglądów. W tym miejscu należy zaznaczyć, że Outlander PHEV ma najniższe koszty przeglądów w porównaniu
do spalinowych braci.
60 000,00 zł
50 000,00 zł
40 000,00 zł
30 000,00 zł
20 000,00 zł
10 000,00 zł
0,00 zł
ROK I
ROK II
2.0 CVT
ROK III
ROK IV
PHEV
Rys. 7 SKoszty paliwa
2.5. Mapa stacji ładowania, darmowych i ulgowych parkingów w Polsce
Wraz z rosnącą popularnością zarówno aut hybrydowych jak i elektrycznych główni interesariusze – dystrybutorzy
prądu i producenci marek samochodów posiadających w swojej ofercie samochody zasilane elektrycznie, rozpoczęli
wspólne kampanie proekologiczne. Dzięki nim pojawia się coraz więcej stacji ładowania samochodów elektrycznych i
16
hybryd plug-in. Dzieje się tak głównie w większych miastach, w miejscach publicznych chętnie odwiedzanych. Dotyczy
to przede wszystkim obiektów komercyjnych, których zarządcy chcą w ten sposób wyróżnić się na tle konkurencji i
przyciągnąć nowych klientów.
✤Unifikacja wtyków i prądów ładowania,
✤Minimalna liczba stacji ładowania,
✤Dostępność stacji ładowania w miastach i przy trasach szybkiego ruchu.
Niebagatelnym efektem dodatkowym strategii unijnej będzie zmniejszenie emisji spalin aż o 60% według prognoz.
Będzie to związanie również z wymogiem wymiany środków transportu miejskiego na niskoemisyjne.
Wracając do niskoemisyjnej mapy Polski – na tle Europy wyglądamy bardzo skromnie. W samym Amsterdamie jest
więcej punktów ładowania niż w całym naszym kraju.
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
W Polsce liczba punktów ładowania jest jeszcze skromna, ale na świecie jest ich ponad 100 tysięcy. Jedocześnie
sprzedaż aut elektrycznych i hybrydowych osiąga poziom ponad 300 tysięcy rocznie. W samej Europie dostępnych jest
ponad 20 tysięcy stacji ładowania. Transport europejski jednak nadal jest w 94% zależny od ropy naftowej i produktów
pochodnych. W strategii 2050 Unia Europejska (Clean Power for Transport) chce wymóc zmniejszenie tej liczby
do 70%. Oznacza to, że pojawią się programy wspierające bardziej ekologiczne rozwiązania, a z punktu widzenia aut
elektrycznych zostaną wprowadzone odpowiednie standaryzacje:
Rys. 8 Stacje ładowania Europa
Dobrym przykładem firmy, która dba o rozwój sieci stacji ładowania jest Tesla. Oczywiście dba w swoim dobrze pojętym
interesie, a budowane stacje są kompatybilne tylko z pojazdami tej marki. W projekcie wykorzystywana jest technologia supercharger umożliwiająca bardzo szybkie ładowanie akumulatorów. W Polsce zawarte zostało porozumienie pomiędzy Teslą
a PKN Orlen mające zaowocować punktami ładowania na stacjach benzynowych tego koncernu.
Dobrą wskazówką dotyczącą planowania budowy sieci ładowania są badania przeprowadzone przez Energę. Wynika z
nich, że klienci najchętniej doładowują auta elektryczne w trakcie krótkich postojów (zakupy, spotkania, lunch, etc.). Wskazuje to na potrzebę budowy takich punktów przy obiektach komercyjnych. Z drugiej strony pojawia się potrzeba stosowania
bardziej wydajnych baterii (CHAdeMO ang. Charge on the move).
Ciekawym rozwiązaniem są systemy ładowania indukcyjnego (bezstykowego) używane do podładowania elektrycznych
lub hybrydowych autobusów miejskich. Stacje te są indukcyjnymi „elementami” ulicy zbudowanymi w miejscach przystanków lub dłuższych postojów. Dzięki temu nie ma potrzeby korzystania z tradycyjnych stacji ładowania w ciągu dnia pracy.
17
GDAŃSK
SZCZECIN
OLSZTYN
GRUDZIĄDZ
BIAŁYSTOK
BYDGOSZCZ
TORUŃ
GORZÓW
WLKP.
POZNAŃ
WARSZAWA
ŁÓDŹ
ZIELONA
GÓRA
LESZNO
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
LUBLIN
WROCŁAW
OPOLE
KIELCE
KATOWICE
KRAKÓW
RZESZÓW
Rys. 9 Stacje ładowania w Polsce
2.6. Dobre praktyki i rady eco-drivingu i jazdy defensywnej.
Eco-driving to styl jazdy samochodem oparty o szereg zasad wypracowanych przez doświadczonych kierowców.
Stosowanie ich skutkuje jazdą ekonomiczną, a co za tym idzie mniejszymi kosztami używania samochodu. Esencją eco-drivingu jest bezpieczeństwo jazdy i rozsądne traktowanie pedałów gazu i hamulca, przy zachowaniu przyjemności z jazdy nawet czasem kosztem pewnych oszczędności. Głównymi elementami mającymi wpływ na ten styl są odpowiednie:
umiejętności kierowcy, sprawne auto, ale również coraz częściej wykorzystywane elektroniczne systemy bezpieczeństwa
aktywnego i pasywnego wspomagające codzienną jazdę samochodem. Tak naprawdę wprowadzeniem do stylu eco jest
technika jazdy defensywnej.
Jazda defensywna, z kolei to aktywne unikanie zagrożeń na drodze wynikających z zachowania innych kierowców,
warunków pogodowych, infrastruktury oraz ukształtowania terenu. Najważniejsze przykazania jazdy defensywnej można
zebrać w kilku puntach.
Zachowaj odstęp – ostrzeżenie często widywane na zderzakach i klapach samochodów. Jaki odstęp przyjąć za
bezpieczny? 3, 10, a może 20 metrów? To zależy – czasem dopiero 120 metrów gwarantuje bezpieczeństwo. Odległość
zależy wprost od prędkości. Przyjmuje się, że bezpieczny odstęp to 3 sekundy od samochodu poprzedzającego. Wynika
to z czasu reakcji i czynności, które kierowca musi podjąć w sytuacji awaryjnej. Przeliczając wprost na metry:
✤Jazda miejska 30 km/h w ciągu sekundy pokonujemy ponad 8 metrów,
✤50 km/h to już prawie 14 metrów w ciągu sekundy,
✤140 km/h przejeżdżamy prawie 40 metrów.
18
Jak to sprawdzić na drodze? Za punkt odniesienia należy przyjąć punkt mijany przez samochód z przodu i odliczyć czas
minięcia poróżowanym autem. Dlaczego 3 sekundy? Średni czas reakcji dorosłego człowieka mierzony w warunkach
„laboratoryjnych” (w pracowni psychotechnicznej) to czas od około 0,5 do 1 sekundy. Na drodze dodatkowe bodźce
to nie rzadkość. Dzisiejsze czasy i wszechobecna technologia (np. system Mobileye) pomaga w tego typu sytuacjach i
sygnalizuje zagrożenia np. sygnałem dźwiękowym.
Lusterka – rzut oka, co dzieje się za samochodem, niejednokrotnie pomaga uniknąć kosztownych napraw. Nawyk oceny sytuacji z tyłu – w przypadku niektórych manewrów – powinien wejść na stałe do dobrych praktyk. Każde
hamowanie powinno być poprzedzone weryfikacją sytuacji w lusterku wstecznym. Zwłaszcza, kiedy następuje hamownie przed przejściem dla pieszych na wielopasmowej drodze. Dodatkowo lusterka powinny być zawsze czyste
i co najważniejsze dobrze ustawione. Tylko takie spełniają swoją rolę poprawnie. Zewnętrzne lusterka powinny być
ustawione tak, aby widzieć tylko kontury własnego samochodu i jak najwięcej drogi. Lusterko wsteczne powinno być
dostrojone do zewnętrznych pod kątem martwej strefy.
Czytelna sygnalizacja zamierzonych manewrów - jedna z ważniejszych cech dobrego kierowcy. To nie
wstyd używać kierunkowskazów, nawet z kilkusekundowym wyprzedzeniem. Zwłaszcza, że czasem sygnalizacja manewru może uchronić od przykrej stłuczki.
Zasada ograniczonego zaufania na drodze - czerwone, brak kierunkowskazów, wymuszenia pierwszeństwa, czy wyprzedzanie poboczem to codzienność w naszym kraju. Uważna obserwacja drogi i zachowania innych
kierowców często pomaga wychwycić ryzykowny manewr współużytkownika drogi.
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
Analiza otoczenia kierowcy – czyli aktywne odczytywanie sygnałów na drodze i podejmowanie właściwych
decyzji. Dzięki temu jazda stanie się bardziej płynna i ekonomiczna. Sytuacji wartych analizy można wymienić kilka.
Jedna z prostszych, a zarazem wpływających na poprawę bezpieczeństwa to obserwacja skrzyżowania do którego się
zbliżamy. Pierwszym sygnałem, że zapali się czerwone to migający zielony sygnalizator na równoległym przejściu dla
pieszych.
Kultura jazdy – czasem drobne gesty, poprawiają humor na cały dzień. Są takie zachowania, które nic nie kosztują kierującego, a ułatwiają manewry innym kierowcom. Przykładem niech będzie włączanie się do ruchu przy wjeździe
na autostradę. Płynna zmiana pasa na lewy kierowcy już podróżującego autostradą umożliwi bezpieczny wjazd innemu
użytownikowi.
Wszystkie powyższe zasady skutkują zwiększeniem płynności jazdy, a ta z kolei skutkuje zmniejszeniem zużycia
paliwa. Szacuje się, że eco-driving pozwala nawet zaoszczędzić do 15%.
W przypadku aut hybrydowych należy uzupełnić powyższe informacje o kilka ważnych wskazówek (na podstawie
charakterystyki Outlandera PHEV):
✤
Istotnym elementem zmniejszającym zasięg jest klimatyzacja i ogrzewanie, które zasilane są z baterii
trakcyjnej,a przez to zmniejszają zasięg pojazdu. Zasada jest prosta: im bardziej temperatura w samochodzie odbiega od zewnętrznej tym układ intensywniej zużywa energię.
✤
Wykorzystanie energii elektrycznej z baterii i cykle pracy silnika spalinowego. Im wolniej porusza
się samochód, tym mniej zużywa energii (prądu lub paliwa). Bardzo istotna jest zatem obserwacja otoczenia
i „oszczędzanie” prędkości – nie ma sensu przyspieszać, kiedy na skrzyżowaniu 500 metrów przez nami
świeci się czerwone światło.
19
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
20
✤
Proces doładowywania jest wykonywany jest zawsze w warunkach średniego lub dużego obciążenia
silnika spalinowego. Bateria trakcyjna może dać 60kW mocy na napęd (granica zielonego pola ECO na
wskaźniku mocy). Z tego powodu podczas przyspieszania lub ruszania warto unikać przekraczania pola
ECO, gdyż powyżej tej granicy zostanie uruchomiony silnik spalinowy w celu dostarczenia brakującej mocy
do napędu (120kW w trybie szeregowym) pojazdu.
✤
Jadąc nie należy gwałtownie naciskać na pedał hamulca, ponieważ wtedy priorytet mają hamulce
konwencjonalne. Jeżeli natomiast naciskamy hamulec stopniowo, to w pierwszej kolejności uruchamiany
jest odzysk energii kinetycznej. Umiejętnie hamując np. przed terenem zabudowanym można odzyskać tyle
energii, że średniej długości wieś można „przejechać” dzięki odzyskanej energii.
✤
Użycie klawisza ECO spowoduje, że:
o Układ klimatyzacji będzie sterować temperaturą wyłącznie poprzez regulację wydajności kompresora
klimatyzacji.
o Obniży się nieco charakterystyka pedału gazu w zakresie od 0% do około 30%-40% naciśnięcia pedału
przyspieszenia.
o Używanie tylnego napędu będzie zminimalizowane.
3. SYTUACJA RYNKOWA
Oferta aut niskoemisyjnych na polskim rynku jest tak samo szeroka jak oferta w pozostałych państwa Unii Europejskiej.
Poniżej zamieszczono zestawienie prezentujące dostępne samochody: markę, model oraz typ napędu (zestawienie jest
aktualne na dzień wydania niniejszego raportu).
Model
Marka
Typ
Aston Martin
Aston Martin V8 Vantage
Hybrydowy
Aston Martin
Rapid S
Hybrydowy
Audi
A3 e-tron
Hybrydowy
BMW
I3
Elektryczny
BMW
I8
Hybrydowy
Citroen
Ds5 Hybrid
Hybrydowy
Ferrari
LaFerrari
Hybrydowy
Ford
Mondeo Hybrid
Hybrydowy
Infiniti
Q70 3.5L V6 HYBRID RWD 7AT
Hybrydowy
Q50 Hybrid / Hybrid AWD
Hybrydowy
Land Rover
Range Rover Hybrid
Hybrydowy
Land Rover
Range Rover Sport Hybrid
Hybrydowy
Lexus
CT200h
Hybrydowy
Lexus
GS450h
Hybrydowy
Lexus
LS600h / LS600h L
Hybrydowy
Lexus
RX450h
Hybrydowy
Lotus
IS300h
Hybrydowy
Mercedes
C 300 BlueTEC HYBRID, C 350 e
Hybrydowy
Mercedes
E 300 BlueTEC HYBRID
Hybrydowy
Mercedes
S300, 300h, 300h L, S400h, S400h L, S500 e L
Hybrydowy
Mitsubishi
iMiEV
Elektryczny
Mitsubishi
Outlander PHEV
Hybrydowy (Plug-in)
Nissan
Leaf
Elektryczny
Opel
Ampera
Hybrydowy
Porsche
Cayene S E-Hybrid
Hybrydowy
Porsche
Panamera S E-Hybrid
Hybrydowy
Porsche
918 Spyder Hybrid
Hybrydowy
Renault
Zoe
Elektryczny
Renault
Fluence Z.E.
Elektryczny
Renault
Kangoo Z.E.
Elektryczny
Smart
Smart Fortwo Electric drive
Elektryczny
Toyota
Prius, Prius+, Prius Plug-in
Hybrydowy (Plug-in)
Toyota
Auris Hybrid, Auris Hybrid Sports
Hybrydowy
Toyota
Yaris Hybrid
Hybrydowy
Volvo
V-40, V-50, V-60 Drive-E
Hybrydowy
Volvo
V-40, V-50, V-60 Drive-E
Hybrydowy
Volvo
XC-60, XC-70 Drive-E
Hybrydowy
Volvo
XC-90 T8
Hybrydowy
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
3.1. Przegląd oferty samochodów niskoemisyjnych na polskim rynku
Tab. 3 Przegląd oferty samochodów niskoemisyjnych na polskim rynku
21
3.2. Przykłady firm wykorzystujących auta ekologiczne w swoich flotach
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
Pomimo braku jakichkolwiek zachęt ze strony rządu do zakupu pojazdów niskoemisyjnych, na drogach pojawia się
coraz więcej takich samochodów również oznakowanych logo firm i korporacji. Znamienne wydaję się być, coraz bardzie powszechne wykorzystanie aut hybrydowych przez korporacje taksówkowe. Nikt inny nie docenia tak zalet niskich
kosztów eksploatacji jak właśnie właściciele TAXI. Jak przyznają taksówkarze, hybrydy zyskują tam, gdzie inne auta tracą,
czyli w ruchu miejskim i korkach. Należy wspomnieć w tym miejscu o nagrodzie Jakość Roku 2015, która przyznana
została firmie EcoCar S.A., za działanie podejmowane na rzecz ochrony środowiska naturalnego. Część floty EcoCar to
auta hybrydowe. Jednocześnie Prezes EcoCar – pani Aneta Ogrodniczek – deklaruje wymianę całej floty do roku 2017
na samochody niskoemisyjne. Kolejnym dobrym przykładem jest flota aut zastępczych PZU Pomoc złożona w 100% z
samochodów hybrydowych. Działanie to ma na celu obniżenie kosztów eksploatacji samochodów w niej używanych. Z
firm i instytucji, które wykorzystają hybrydy we swoich flotach należy jeszcze wymienić:
✤AXA,
✤Miasto Stołeczne Warszawa,
✤Mitsubishi Electric,
✤Orange,
✤Panasonic,
✤Provident,
✤T-Mobile,
✤oraz floty Importerów oferujących samochody tego typu.
Dla każdej z tych firmy oprócz oczywistych korzyści związanych z optymalizacją kosztów użytkowania samochodów
ważny jest także aspekt wizerunkowy. W najbliższej przyszłości spodziewać się można dużej popularyzacji aut typu Plug-In Hybrid jako tzw. korporacyjnych pool car’ów, dedykowanych głównie do tras miejskich. Do tego powstaną stacje
szybkiego ładowania na terenie firm użytkujących tego typu auta.
Na uwagę zasługują również plany związane z uruchomieniem miejskich wypożyczalni samochodów elektrycznych
w kilku polskich aglomeracjach. Idea przedsięwzięcia zbliżona jest do wypożyczalni rowerów miejskich, które zyskały
dużą popularność. Car-sharing, bo o nim mowa, odnosi sporo sukcesy w miastach europejskich, ale zawsze związany
jest z dodatkowymi przywilejami (jak choćby bezpłatne parkowanie i wjazd do stref zamkniętych). Najbliżej realizacji tego
pomysłu jest Wrocław. Flota blisko 400 aut i infrastruktura ładowania ma się pojawić w tym mieście na przełomie 2016
i 2017 roku.
22
4. PLANY NA PRZYSZŁOŚĆ
Przyszłość aut elektrycznych jeszcze kilka lat temu mogła wydawać się niejasna. Pierwsze seryjne modele elektryczne
lub hybrydowe były bardziej zapewnieniem (że koncerny motoryzacyjna potrafią takie samochody budować) niż docelową użytecznością. Niedoskonałość baterii, ich ciężar, wymagany czas ładowania i praktycznie całkowity brak punktów
ładowania powodował, że nikt za wyjątkiem pasjonatów nie myślał o autach elektrycznych czy hybrydowych poważnie.
✤Wsparcia promującego zakup aut zasilanych alternatywnie, ale również i wymogów ze strony poszczególnych
Państw i Komisji Europejskiej zmniejszających barierę cenową.
✤Użytecznej opłacalności ekonomicznej – możliwości tańszej jazdy autem przy jednoczesnej dostępności miejsc
gdzie można je naładować.
✤Odpowiedniej technologii gwarantującej użyteczność i poczucie zadowolenia z jej użytkowania.
Przełomowym momentem wyznaczającym kierunek i wychodzącym naprzeciw powyższym potrzebom było stworzenie aut prawdziwie użytkowych i to w kilku segmentach: Toyota Prius, Mitsubishi Outlander PHEV czy Tesla są tego
żywymi dowodami. Dodatkowym faktem potwierdzającym 100% samochodu w aucie zasilanym elektrycznie było uruchomienie wyścigów FIA Formula E – elektrycznej Formuły 1. Silniki elektryczne pojawiły się również w super samochodach: McLaren P1, Porsche 918, Porsche Panamera czy Lamborgini Asterion. W wielu z nich właściciele obok ekologii
doceniają dodatkową moc dzięki silnikom elektrycznym i możliwość przy tym wjazdu do centrów miast, zamkniętych dla
aut z silnikami spalinowymi.
Efekt kuli śnieżnej został osiągnięty – praktycznie wszystkie marki posiadają w swej ofercie auta hybrydowe lub wyłącznie elektryczne. Duże korporacje coraz częściej zmieniając flotę aut decydują się na rozwiązania hybrydowe. Programy
rozwoju miast przywidują całkowita wymiany środków komunikacji miejskiej na ekologiczne i to w perspektywie nie
dłuższej niż kilkanaście lat.
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
Brakowało trzech elementów:
Dodatkowo budowa aut hybrydowych pokazuje, że można wykorzystać to, co dobre zarówno w zasilaniu elektrycznym jak i benzynowym.
Jak zatem będzie wyglądać przyszłość aut spalinowych, hybrydowych i elektrycznych? Jakie czynniki spowodują ich
rozwój?
23
4.1. Prezentacja planów i nowych inicjatyw dotyczących przywilejów dla kierowców i właścicieli samochodów niskoemisyjnych
Niebagatelną rolą rozwoju ekologicznej motoryzacji jest wsparcie państwa i instytucji rządowych zachęcających do
korzystania z alternatywnych, bardziej ekologicznych rozwiązań. Po części jest to obowiązek każdego członka UE, wynikający z rozporządzeń Komisji Europejskiej. Dyrektywa Unijna 2014/94/EU „Clear Power for Transport” z dnia
28/10/2014 określa obowiązki wobec państw w obszarach związanych z emisją dwutlenku węgla i wskazuje rekomendacje dotyczące transportu i aut zasilanych energią elektryczną. Dyrektywa wskazuje jako główne obowiązki:
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
24
✤Określenia ram czasowych w ramach polityki krajowej w obszarze wdrażania.
✤Stworzenia „minimalnej” infrastruktury pozwalającej na ładowanie aut elektrycznych, z czego 10% tej infrastruktury
powinna być dostępna publicznie – maksymalnie do roku 2020.
✤Ujednolicenia wtyczki ładowania dla aut na obszarze Europy.
Należy się spodziewać, że również w Polsce w wyniku wyżej opisanych działań powstaną konkretne propozycje i
zachęty do wymiany samochodów na niskoemisyjne. Niewątpliwie polski rynek potrzebuje takich bodźców. Bardzo często, zwłaszcza na naszym rynku, do decyzji o zakupie samochodu niskoemisyjnego potrzebne są bezpośrednie korzyści
skierowane do przyszłych właścicieli. Najskuteczniejszym sposobem, co udowodnione jest na przykładach rynków unijnych, są subsydia przybliżające (zmniejszającą) ceną samochodu do poziomu spalinowego odpowiednika. Takie działania
wymagają sporych nakładów po stronie państwa, a nie wszystkie kraje są gotowe ponieść takie koszty. Prostszym i coraz
częstszym sposobem są inne benefity oferowane przez władze lokalne. Zaliczyć do nich trzeba: bezpłatne parkowanie,
stacje ładowania czy wjazd do stref ograniczonego ruchu. Tych na szczęście jest w Polsce coraz więcej.
5. EMOCJE
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
Sport od zawsze był polem eksperymentów dotyczących nowych technologii w motoryzacji. Dodatkowo sukcesy
poszczególnych marek były i są doskonała dźwignią marketingową i reklamowa dla nowych technologii. Jedną z pierwszych głośnych innowacji, która bliska jest dzisiejszym samochodom elektrycznym i hybrydowym było wykorzystanie
KERS (kinetic energy recovery system) w wyścigach Formuły 1. KERS to system służący do odzyskiwania traconej
podczas hamowania energii kinetycznej i zamiany jej na energię elektryczną zamiast cieplnej (która w tym przypadku jest
nieużyteczna). System poprawia sprawność energetyczną pojazdu (dodaje mocy) oraz obniża poziom spalania. KERS jest
stosowany w zawodach F1 od 2009 roku. KERS jest jedynie przykładem zastosowania jednego komponentu, natomiast
od pewnego czasu na trasach rajdów i wyścigów pojawiają się samochody elektryczne i hybrydowe. Swoistym znakiem
czasu jest Formula E.
5.1. Samochody elektryczne i hybrydowe w sporcie
Formuła E
Formuła E to „elektryczny” odpowiednik
wyścigów Formuły 1. Oficjalnie klasa Formuła E została powołana pod patronatem FIA w
2012 roku, a pierwszym sezonem była seria
2014/2015. Jednomiejscowe bolidy zbliżone są wyglądem do tych, startujących w zawodach Formuły 1. Samochody zamawiane
przez poszczególne zespoły są identyczne, a
ich producentem jest McLaren. Opony dostarcza Michelin. Baterie zaś Whilliams.
Zawody Formuły E rozgrywane są na torach ulicznych (również na tych, na których
jeździ Formuła 1). Jednak, aby ograniczyć
Rys. 10 Formuła E, [mat. prasowe FIA Formula E]
koszty i utrudnienia dla mieszkańców każdy
wyścig ograniczony jest do jednego dnia (wliczając trening, kwalifikacje i wyścig właściwy). Takie rozwiązanie dopełnia ekologiczności całego przedsięwzięcia.
Pikes Peak
Rys. 11 MiEV, [mat. prasowe Mitsubishi]
Każdy fan motoryzacji pamięta słynny film
z przejazdu Ari Vatanen’a w wyścigu górskim
Pikes Peak. Dziś, obok spalinowych bolidów
startują tam elektryczne konstrukcje. Przykładem jest Mitsubishi MiEV Evolution III. Pojazd
wykorzystuje szereg rozwiązań technologicznych dedykowanych dla elektrycznych aut
sportowych, jak choćby: pojemne akumulatory, wydajny silniki elektryczne czy sterowany elektrycznie układ napędu na cztery koła
z czterema silnikami. W celu obniżenia masy
25
własnej pojazdu zoptymalizowano podwozie oparte na ramie rurowej. Łączna moc czterech silników elektrycznych
wynosił 450 kW. Auto startowało na oponach w rozmiarze 260/650-18. Dla poprawy własności aerodynamicznych
nadwozia zastosowano nowe elementy wykonane z włókna węglowego i zoptymalizowany spoiler, którego ostateczny
kształt uformowano na podstawie testów w tunelu aerodynamicznym. Ponadto, modyfikacje zintegrowanego systemu
kontroli dynamiki pojazdu (S-AWC) zaowocowały lepszą trakcją i mniejszym uślizgiem kół poprzez precyzyjne sterowanie
zachowaniem auta podczas jazdy na granicy przyczepności. Wszystkie zmiany i doświadczenie zespołu zaowocowało 2 i
3 miejscem w 91 edycji tego wyścigu.
Długość x szerokość x wysokość (mm)
4,870 x 1,900 x 1,390
Układ napędowy
4WD z czterema silnikami elektrycznymi
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
Silniki elektryczne
Konfiguracja
4 (2 z przodu, 2 z tyłu)
(Wykonane przez Meidensha)
Moc maksymalna (kW)
450 (112,5 kW x 4 silniki)
Akumulator (LEJ)
Maksymalna pojemność (kWh)
50
Podwozie
Stalowa rama rurowa
Nadwozie
Włókno węglowe
Zawieszenie
Hamulce
Przód
Podwójne wahacze
Tył
Podwójne wahacze
Przód
ø380 mm tarcze z 6-tłoczkowymi zaciskami
Tył
ø330 mm tarcze z 4- tłoczkowymi zaciskami
Opony (Dunlop)
330 / 680-18
Koła (Enkei)
13J-18
Układ sterowania (dSPACE)
Seryjna jednostka ECU i-MiEV z układem MicroAutoBox
Tab. 4 Mitsubishi MiEV Evolution III – dane techniczne
Off Road
Jak widać z powyższych przykładów
elektryczna motoryzacja dobrze sobie radzi
zarówno na torach wyjściowych jak w wymagających wyścigach górskich. Mitsubishi zachęcone sukcesami MiEV oraz dziedzictwem
wielokrotnych triumfów w najtrudniejszym
rajdzie terenowym - popularnym Dakarze,
przygotowało rajdową edycję SUV’a Plug-In
Hybrid – Outlandera PHEV.
W ubiegłym roku modele PHEV kilkukrotnie startowały w długodystansowych rajdach
terenowych. Do udanych należy zaliczyć start
w Australasian Safari 2014, gdzie załoga
26
Rys. 12 PHEV [mat. prasowe Mitsubishi]
W kolejnych startach Mitsubishi wystawi
już nowy model PHEV. Premiera odbędzie
się podczas rajdu Baja Portalegre 500.
Rys. 14 Audi R18 e-tron [mat. prasowe Audi]
Niewątpliwie ważnym wydarzenie dla hybrydowego sportu jest coroczny 24 godzinny wyścig Le Mans. Coraz więcej zespołów
wystawia do zawodów swoje hybrydowe
konstrukcje. Należą do nich między innymi:
Audi, Porsche i Toyota. Dodatkowo Audi R18
e-tron jako pierwszy samochód tego typu
wygrał te zawody w 2012 roku.
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
Mitsubishi wygrała w swojej klasie, jednocześnie zajmując wysoką 19 lokatę w klasyfikacji
generalnej rajdu. Mitsubishi Outlander PHEV
został przygotowany zgodnie z przepisami dla
klasy A1.6 obejmującej produkcyjne samochody hybrydowe. Specyfikacje FIA zezwalają tylko na drobne modyfikacje zwiększające wytrzymałość i poziom bezpieczeństwa.
Obejmują one instalację klatki bezpieczeństwa, zbiornik paliwa wzmocniony dla poprawy bezpieczeństwa, użycie sportowego
zawieszenia, opon, klocków hamulcowych
oraz instalację osłon podwozia. W samochoRys. 13 PHEV 2016 [mat. prasowe Mitsubishi]
dzie użyto seryjnie produkowanego systemu
elektrycznego napędu hybrydowego z zewnętrznym ładowaniem (plug-in hybrid EV) oraz aktywnej kontroli napędu czterech kół S-AWC. Innym udanym rajdem
z udziałem PHEV był start w Asia Cross Country Rally 2014. Załoga jadąca Mitsubishi zwyciężyła w swojej klasie,
zajmując wysokie 14 miejsce w klasyfikacji generalnej. Trzeba podkreślić, że samochód nie
miał żadnej usterki na trasie rajdu.
27
ZAKOŃCZENIE
Jeszcze kilka lat temu można było mieć wątpliwości, czy kiedykolwiek elektryczne samochody zyskają popularność.
Powodem było kilka bardzo istotnych wad, między innymi cena, bardzo krótki zasięg i brak stacji ładowana. Również
pierwsze samochody hybrydowe nie powalały wynikami średniego spalania. Jednak postęp technologiczny, kampanie
marketingowe i wsparcie rządów niektórych państw spowodowały popularyzację tego typu aut. Dla kierowców nieprzekonanych pozostaje jeszcze ostateczny argument – jazda próbna.
Dziękujemy Mitsubishi Motors Polska za pomoc przy przygotowaniu raportu.
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
28
PIERWSZA NA ŚWIECIE
HYBRYDA Z NAPĘDEM 4×4
www.elektrycznahybryda.pl
Tym samochodem wjedziesz na ulicę Nowy Świat.
Poznaj korzyści z posiadania Mitsubishi Outlander PHEV – pierwszej
na świecie elektrycznej hybrydy z napędem 4×4.
Wejdź na www.elektrycznahybryda.pl i umów się na jazdę próbną!
BIBLIOGRAFIA
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
30
[1] D
RIVING ELECTRIFICATION, A GLOBAL COMPARISON OF FISCAL INCENTIVE POLICY FOR ELECTRIC VEHICLES, Peter Mock
and Zifei Yang, Maj 2014
[2] Portal internetowy ElektrycznaHybryda.pl (http://elektrycznahybryda.pl)
[3] Portal internetowy hybridCARS (http://www.hybridcars.com/history-of-hybrid-vehicles/)
[4] Portal internetowy EV Sales (http://www.ev-sales.blogspot.ch/)
[5] Portal internetowy ecomoto (http://www.ecomoto.info)
[6] Portal internetowy samochodyelektryczne.org (http://samochodyelektryczne.org/)
[7] ACEA
(2014). 2013 Passenger car registrations. European Automobile Manufacturers’
Association. January. Pozyskany ze strony internetowej http://www.acea.be/press-releases/article/passenger-car-registrations-1.7-in-2013-13.3-in-december.
Rys. 1 Rys. 2 Rys. 3 Rys. 4 Rys. 5 Rys. 6 Rys. 7 Rys. 8 Rys. 9 Rys. 10 Rys. 11 Rys. 12 Rys. 13 Rys. 14
Bolid La Jamais Contente......................................................................................................................... 5
Henney Kilowatt [wikipedia.org]............................................................................................................. 6
Mitsubishi i-MiEV [mat. prasowe Mitsubishi]......................................................................................... 6
Lohner-Porsche Mixte Hybrid [mat. prasowe Porsche]........................................................................... 7
Outlander PHEV [mat. prasowe Mitsubishi]............................................................................................ 7
Mapa Polski z miastami przyjaznymi dla samochodów niskoemisyjnych.............................................. 15
Koszty paliwa......................................................................................................................................... 16
Stacje ładowania Europa....................................................................................................................... 18
Stacje ładowania w Polsce..................................................................................................................... 18
Formuła E, [mat. prasowe FIA Formula E]............................................................................................. 25
MiEV [mat. prasowe Mitsubishi]........................................................................................................... 25
PHEV [mat. prasowe Mitsubishi]........................................................................................................... 26
PHEV 2016 [mat. prasowe Mitsubishi].................................................................................................. 27
Audi R18 e-tron [mat. prasowe Audi].................................................................................................... 27
WYKAZ TABEL
Tab. 1 Wykaz przywilejów w krajach europejskich .............................................................................................. 10
Tab. 2 Wykaz przywilejów w polskich miastach................................................................................................... 15
Tab. 3 Przegląd oferty samochodów niskoemisyjnych na polskim rynku............................................................. 21
Tab. 4 Mitsubishi MiEV Evolution III – dane techniczne....................................................................................... 26
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
SPIS ILUSTRACJI
31
WYKAZ SKRÓTOW
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
32
SKRÓT
ROZWINIĘCIE
BEV
CARB
EV
HEV
PHEV
ZEV
Battery Electric Vehicle
California Air Resources Board
Electric Vehicle
Hybrid Electric Vehicle
Plug-In Hybrid Electric Vehicle
Zero Emission Vehicle
ZAŁĄCZNIK 1
Austria
Belgia
Bułgaria
Czechy
Dania
Estonia
Finlanda
Francja
Grecja
Hiszpania
Holadnia
Irlandia
Łotwa
Litwa
Niemcy
Norwegia
Polska
Portugalia
Rumunia
Słowacja
Szwajcaria
Szwecja
Węgry
Wielka Brytania
Włochy
Q2
Q2
%
Q1-Q2
Q1-Q2
%
2015
2014
Zmiana
2015
2014
Zmiana
434
1 133
10
116
616
0
190
6 690
13
382
3 479
82
6
12
5 111
8 914
67
246
10
43
1 756
2 160
15
6 164
596
410
528
0
27
326
79
114
3 115
13
269
5 218
32
3
2
3 523
4 456
47
78
2
59
702
1 425
10
2 332
412
5,9
114,6
0
329,6
89,0
-100,0
66,7
114,8
0,0
42,0
-33,3
156,3
100,0
500,0
45,1
100,0
42,6
215,4
400,0
-27,1
150,1
51,6
50,0
164,3
44,7
889
2 077
20
202
1 240
26
339
10 427
19
639
6 730
365
9
22
9 653
16 990
134
401
11
81
2 862
3 368
35
14 838
1 364
719
1 064
2
50
629
132
206
4 968
21
374
8 273
134
5
3
5 807
10 231
66
138
2
86
1 240
2 156
19
4 096
690
23,6
95,2
900,0
304,0
97,1
-80,3
64,6
109,9
-9,5
70,9
-18,7
172,4
80,0
633,3
66,2
66,1
103,0
190,6
450,0
-5,8
130,8
56,2
84,2
262,3
97,7
KOMPENDIUM WIEDZY KIEROWCY
Rejestracja samochodów niskoemisyjnych (EV, HEV, PHEV) na rynkach europejskich (źródło [7])
33

Podobne dokumenty