Samorząd Gospodarczy w Europie i Polsce

Komentarze

Transkrypt

Samorząd Gospodarczy w Europie i Polsce
Prof. dr hab. stanislaw wyk-rętowicz
wyżsfa szkoła Bankowa w Poznaniu
Powstanie i rozwój samorządu gospodarczego w Europie i w Polsce
l. Początki izb goŚpodarczych
Izby gospodarcze stanowią.iedną z najsta$zych form działania zbiorowego kategorii
społecznej przedsiębiolcóu7.
w
obrębie tej katego i \łystępuje wiele grup interesu' z których
kupcy pierwsi srt.oin działaniom zbiororłym na rzęcz ładu ryn]<owogo nadali formę prawrrą
izb gospodarcz1rch. Pierwsze historycznę wzmianki o tych inst}tucjach pochodzą z
lX w', i
odnoszą się do miast pońowych euopejskiej. części Morza Slódzjemnęgo' Na tym bo\^.ięm
obszarze pojawiły się najwczcśniej oŻnaki ożywienia gospodarczego po twającej wiele
s1uleci lecesji ckono]nicznęj spowodowanej upadkiem imperium rzymskiego (476 r.).
Był to
wyrik transformacji ustrojowej związany z upadkiem systemu niewolniczego i powstanięm
usboju feudalnego.
W tym
historycznym procesie pierwszoplanową rolę odegrało chrześcłaństwo.
Atrakcyjność jego społecznej doktryny sp.awiła' ł"e z' ńelicznej zrazu sekty żydowskiej stało
się ono religią uniwersalną integrującą nouy ferrdalny porządek prawny
W;.tniar społecz-ny c]]rześcijaństlva polegał na uznalriu niewolnika
Z kolei
podlegającą ochlonie prawa'
i
gospodarczy.
za osobę ludzką
wymiar ekonomiczry chrześcijaństwa polegał na
przoksfałceniu niewolnika w chłopa poddanego, ale sa]nodzielnego przedsiębiorcę. By] to
jakościowy przełom \{r odniesieniu do ludzkiego czynnika produkcji. Feudalizm, uznając
doktlynę społeczną chrześcijaństwa za podstawę swego porządku pralvnego, stworrył
ekonomiczne przesłarrki wyzwoJenia w człowieku większej keatyrt,ności i przedsiębiorczości'W rczultacie, wzrosła produkcja społecara dóbl materialnych. W szczególności
poiawiły się nadrłyżkipłodów rolnych ( fboża oliwy, mięsa)
zarówno narzędzi pracy' jaki
i
i
wyrobów rękodzielnictwa
domowego uz}.tku' powodując wzrost wymiany lrandlowej
'
ska]a jednak wymiany towarowo-pieniężnej w okresie wczesrego feudalizmu była niewielka;
dominował rynek lokalny' ajego ośrodkiom b1wały nieliczne miasta. Jedynię większe miasta
poltowę, aazu w północnej części Morza Sródziemrrego stanowiły ośrodki handlowe o
charaLteŹe ponadlokalnym, jak Barceloną Marsylia, Wenecja czy Genual'
Głównymi tedy ośrodkami wyrrriany handlowej w okesie Wczesnego średniowiecza
były miasta poftowe dzisiejszej Hiszpanii, Francji i Włoclr' a póŹ iej (xlII w.), także - miasta
portowe PóInocnej Europy, z niemiecką Hanzą na czele' Wśród ówczesnego mieszczaństwa
wiodącą rolę
Jralrdlowej
' Te
- ze względu na
stafus majątkowy
- od$)avali kupcy
i
armatorzy floty
właśniegrupy przedsiębiorców były pier.wsz1'mi, które swoim działaniem
zbioro\łTm na Źecz ładu rynłowego mdały już we \ł'czesnym fcudalizmie formę organizacyjną stanowiącą pierwowzór dzisiejszych izb gospodarczych. Były to koĘolacje prywatnoplawne opańe na lokalnej więzi ekonomicznej; celem ich była reprezentacja i obrona
intelesów owych najbogatszych warstw ówcfesnego mieszczaństwa. Pierwsza wzmianka o
takiej koęoracji pochodfi z |x w' i dotyczy związku kupieckiego w Barcelonie. Związek ten
nosił nazwę Consulado del Mar
basęnie Morza Śródziemnego2.
i
skupiał kupcó\ł zajmujących się handlem morskim w
Tlwałym śladem{ego zwiąZku jest
Zw)czajow)cIl. kIór) powstaI okoIo X||l w'..1.
w XIII w.
zbióI plaw
''katalońŚki
podobne koĘoracje działaływ innych miastach poftowych ówczesnej
Hiszpanii; nosiły one nazwę kolegiów kupieckich. Wiadomo, żę kolegia tc
miĄ
charakter
szczególny, bowlem oprócz zadań własnych. związanych z rcpręzentacją i obron4 interesów
swoich członków, wyko[ywały rórłnież zadania zlecone im pIzez w|adze miejskie; w
piefwsfym przypadku działały one jato korporacje pl)ĄVatnoprawne'
posiadając
f
mocy plawa miejskiego władztwo administracv'nę
.
w drugim zaś-
działały jako korporacje
publicznoprawne na podobieńst$'o dzisiejszych izb samorządu gospodarczego.
W sfcfególności kolcgia krLpieckie
i
''rozstrzygĄ
['..] sprawy handlowe, wykon}.wały
rzecz)ą plowadziły ręjęstry okrętowe. badały (kwalifikacje - S.w')
stemików[...], zakładĄ szkoły handlowe jplzemysłowo' przedkładaływładzom opinie i
policję pońową
stawiały W nioskj w sprawach Iozwoju handlu' przelnysfu i zeg|ugi..a. szczuplośćzródeł nię
pozq'ala powiędzieć więcej o tych kolporacjach średniowiecznej Hiszpanii'
Z kolei wśród francuskich miast pońowycb wiodącą
.jako ważny ośrodekhandlow1'jrtż w czasach
]
I '
1961, s.247.
f
Marsylia, znana
imperiun rz;nrrskiego. Zapewne i tutaj istniały
Kn|iszcł Po|,szechna Hislorid co'podarcza Ś|edniowiecza i Czaśów Nowołtnych,
J ' Panejko, Po.zą\ek lzb zd$odowy.h i gos?odd|cfy.ł'
aEfuneqo, Pona6 192a, Ś' 2002.
,
Tamże; por. J- Ktiliszer' Povs:echnd
!
I
ro1ę odgrywała
w:
w' L' Jaworski,
Histo|ia'op'cit',Ś'314'
' Parcjko' Począ|ek Izb zModowych i gospodarc4}cł' op. cit.' s. 202'
T '
I, waŚzawa
P/ ajekt kodek'u
inst}'tucje działania zbiorowego kupców
Consulado,
i
i
armatolów współczesne barcelońskiemu
stosorvały podobne przepisy handlowe, które regulowały ład ryrrxortry w
re']
częściFrancji we wczesnym średr1iowieczu' Brak jednak danych Źródłowch na ten temat.
Natomiast wiadomo, że w 1599 r' istniała w Malsylii rada handlu (Conseil de Commercc).
Składała się ona z
nadzorców', wybranych spośród kupców i armatoló\^'.
''czterech
rtspomlialla RJda or,/ymaId na..wc izby handIuś.
w
1650 r.
W miastach niemieckich i północnej częściNiclerlalrdów (Holandii) instytucjami dzia.
łania zbiorowego kupców na ftecz |adlJ Iynkowego
odpowiędnio gildie'
w
w okesie
średlriowiecza były
Antwerpii Zaś,największęgo w owym czasie portu Morfa Pół.
nocnego. działała w 1485 r. izba halrdlu. Podobna izba była w Bruges. Według źródeł bel'
gij skich ta ostatnia powstała
wcześniejniż antwerpska'
Podkeślićnależy, Źe wszystkie znane korporacje działania zbiorowego kupców i
ar-
matolów floty na rzecz ładu ryŃowego w okresie feudalizmu były korporacjami prywatno-
praq,nymi,
o
nistracyjnego,
człon](ostwie dobrowolnym' lnst}tucje te nie posiadały władztwa admi-
nie były izbami samolządu
gospodarczego
w
Znaczer
u
teorii plawa
administracyinegoi były stowarzyszeniami o chalaktęrze lokalnym. Działania ich ograniczały
się do okeślonego miasta, które stalowiło centrum handlowe najbliższego otocfenia. Miasta
te podlegały zwierzchności administracyinęj różnych właścicięli:monarchomJ feudałom, i
kościołowi;były też woine miasta, do któIych między innymi należałyBarce|ona i Marsylia.
w jednym państwie istniało wówczas wiele rynków lokalnych, któIe cfęsto więcej dzieliło'
niż łączyło;istniał konflikt intelesów między miastami w obrębie tego s:unego państwa.
Podłożentego konfliktu' lrlóry utudniał swobodę wyniany handlowej między
miastami wewnątlz kaju' a także z załtaricą. były głównie: a) inst)tucja plawa składu i b)
inst}tucja pŹymusu dlogo*"go6. Prawo składu ograniczalo swobodę wyboru przez kupców
mieisca tramŃcji handlowej' a pr4łnus drogowy - egzekwował to plawo w plaktyce'
w
Iezultacie, to co było korzystne dla miejscowych kupców' było niekorzystne dla kupców
obcych, najczęściejzagranicznych' obydwie instytucje ustanawiał władca
w fbrmie przy.
wileju w zamian za określoną cenę' l(óIa stanowiłajego dochód' Doda|my: nie każde miasto
mogło o\!ą cenę zapłacić. Dochodziła jeszcze cena usługi, cfyli koszt Wyjednania takięgo
plz}ał'ileju p.zez stoiącego blisko władcy dygnitarza dworskiego' Inst}tucjo' o których mowa.
' P' Pna;]x' Le' Chdnbreś de con"rcrce e| |nó!sr|ie' Paryz ł988' s.
lvlarsei e,w: Archbre\ Municipaks de Mdlsei e,BB,F 135.
]
5;
La
cl'd
bre.]e Cannerce de
'' I ' KI||iszEr, Po|psfechną H ls|otia. op. cit.' s' 94.96; J- Rutkowski'
go spodarcza Paliki,
Warszawa 1953, s. 59 i63.
''l!/oł'd
mogą uchodfić Za pielwouŹór tego, co współcześnie stanowi istotę lobbingu parlamęntamego: uzyskanie jakiejśkorzyściprzez jedną grupę interesu za okeślonącenę' ze
szkodą dla innych gnrp interesu
Inst}tucją która pozwa]ała ,'obejść,'plawo składu i przymus d.ogov.y były doroczne
jarmarki' organizowałyje niektóre zakony kościelne f okazii świętaich patrona7' PŹykladem
jest JaImaIk Dominikański w Gdańsku, najstarszy na ziemiach polskich, bo sięgający połow1'
XIII W. Gdansk był w owym czasie jednym z największych miast pońowych Europy
Północno-Środkowej; był wielkim centrum handlowym, utrzymującym konta}1y gospodarcze
z
miastami ówczesnych Niderlandów, Szkocji
i
Danii, a pŹędę wszystkim nięmięckięj
Hanzy. Przy'vilej olganizowania ówczes[ych jarmarków nadawał zakonom papież, \ł zamian
za określonącenę, któIą płaciło miasto. Pośrednikiem był zakon; jarmarki' podobnie iak
odpusty' były przedmiotęm kupna.sprzedaży; była to foma sui generis lobbingu' Ę]e że
uprawiana przez zakony na rzecz danego miasta' ściślej:najbardziej zajntelesowanej takim
prz1.wilejem grupy intęresu, cfyli niejscowych kupców.
wszystkie te inst}tucję: prawo składu, przymus drogowy' jarmarki
i
inne były
rłynikiem działania zbiorowego kupców zolganizowanych w fwiązki (koryoracje), które w
jednych niastach nosiły nazrł'ę kolrsulatów lub kolegiów kupieckich' a w innych . rad lub izb
handltr. Dfiałania 1ych koryoracji .
jakjuż wsponniano- miały zasięg lokalny
a ich celem
ich
była obrona interesów kupców danego n asta"' Pańykularyzm interesów iekonomiczny
zasięg oddziaływania owych korporacji \\.rynikał
z ich
podmiotowości prywatnoplalvnej.
Tylko inst1tucje grup interesu działające w systemie prawa publicznego; posiadając $'ładztwo
administmcyjne, mog4 bezpośrednio ksŹałtować ład ryŃowy w skali ponadlokalnej - bez
uciekania się do praktyk określanych współcześnielobbingiem' Takich jednak instytucji
działania zbiorowego' inaczej mówiąc: koryoracji grup interesu działających w systemię pIą-
wa publicznego. stanowiących zdecenlializo\ł'aną formę administracji publicznej' czyli
samorząd gospodarczy
w
znaczeniu teorii prawa administracyjnego, ustroj feudalny nie
wykształcił' PrzesłaŃi takie' w wyniku których izby gospodarcze uzyskały w drodze dele-
gacji ustawowej władztwo admjnishacyinc
i
stały się samorządem gospodarcz1m w
znaczeniu prawa adnrinistracyjnego, powstały dopiero w kapi1aliznrie; stworzyłaje rewolucja
francuska w 1789 r.
1
3
J' Kn|isze|, P ołlzechna H klor ia, op' cit,s. 94-96'
J. Rutkowski' Hrlorż gospoclarcza P olski' w arszawa l953' s' 63'
2. Powstanie izb samorządu goŚpodarczego
Rewolucja francuska była zwlotnym punktem w nowożytnych dziejach lrrdzkości.
obalając feudalną monarchię absolutną i znosząc ustrój stanowy wprowadziła ustrój demo-
kracji ob),r't'atelskięi oparty na wolności i równości wszystkich ob}nvateli wobec prawa:
stworzyła po raz pietwszy w dziejach rrstrojowe przesłanki dla powstania samolządu w
znaczeniu teorii prawa administracyjnego. Innym czynnikiem, który odegmł istotną rolę w
rozwoju samorządu była rewolucja tecblicfna i przewlót przemysło\łY. w wyniku nałożenia
się na siebie tych cz}nników, powstał kapitalistyczny system gospodarczy, który zdpra-
mifował dotychczasowe życie społeczne; rtyzwolił oglomną inwencje twórczą u ludzi;
Wyrwa] ludzkośćz powo]nego dot4d tempa lozwoju gospodalczego, stworzył pżesłanki cko-
nomiczne i techniczne wielkiej skali produkcji, tudzież w}miany dóbr i kapitafu' Kapitalizm -
jego mecha! zm rynkowy
i
konkurencja pchnęły światnaprzód' nadajaś niespotykane w
pfzeszłościprzyspieszenie rozwoju gospodalczego
i
społecznego' Społeczną siłą spfawczą
tego procesu było mieszczaństwo, z plutokacją finansową na czele; byli to przede wszystkim
bankierzy, fabrykanci pżemysłowi' amatorzy floty' kupcy i inni' któfzy - w przeciwieństwie
do zepchniętej na drugi plan szlachty
i
a.ystokracji -
s\Ą,'ój
status społeczny zawdźęczali
własnej pracy i przedsiębiorczości'
W wyniku tego złożonego procesu histolycznego powstaly przesłaŃi pojawienia się
nowej formy samorządu: samorządu gospodarczego iako zdecentralizowanej administracji
publicznej w sferze gospodarczej. Była to nowa jakośćw dziedzinie inst}'tucji działania
zbiorowego przedsiębiorców na rzecz ładu rynkowego w gospodarce kapitalistycznęj. Nastąpiło Lojednal dopiero u polorłie XlX rł'. o cz)m niżej'
Tymczasem w 1789 r. na gruzach obalonej przez zrewolucjonizowane mieszczalistwo
monarchii absolutnej i państwa autory.tamego' któIego symbolem była paryska ,'Bastylia'.'
powsta.la I Republika Flancuskajako państwo demokatyczne; powstat ustrój demokacji oby.
watęlskiej opaltJ' na wolnościi równości wszystkich obywateli wobec prawa, bez względu na
pochodzenie społeczne i religię' Ideowe podstawy ustroju demokracji obywatelsldej stanowiła
Deklaracja Praw
i
Wo]ności Człowieka, uchwalona przez rewolucyjną Kunst}tuantę \ł
grudniu 1789 r. Stanowiła ona' że w nort1m ustroiu źródłem prawa i władzy jest wola narodu'
a nie wola autokatycznego władcy' który .
(państwo' to ia)'
jak Ludwik XIV - miał mawiać: ,,l'cta! c,elt mli
I Republika istniała zaledwie 10 lat (1789-1799)' W tym okesie' walka o szcz}4ne
ideaĘ rewolucii mieszczańskiej: ,,Wolność'Równośći Blaterstwo'' przybrata niefwyk]e
kwawy clurakter' Zapanował chaos polityczny i gospodarczy. w ogóln}.m zamęcie politycznym przestało istnieć wiele insłtucji z okeslr ustoju feudalnego' \\, tym wspomruane
wyżei izby handlu, z których najstalsfa. marsylska działałablisko dwieście ]at. w st-eże
organizacji działania zbiorowego kupców. bankierów' przemysłowców i innych grĘ intercsu'
które odęgrały istotną Io1ę w obaleniu stalęgo porządku plawno-rrstroiowego, powstała lŃa
instytucjonalna' Nie stało inst}'tucji, które w nortych warunkach ustrojowych, w warunkach
Wo]ności gospodalczej i konku.encji, tudzież dokonujĘce.j się lównoleglo rcwoluoii tech-
nicarej, mogłyby replezentować
i
skutecznie bronić interesów wspomnianych grup
gospodarczych.
w
polityczny
1799 r' Napoleon Bonapafte, aby położyó kres chaosowi
i
zaprowadzić
ład gospodarczy w
przywrócić spokój
kraju' dokonał zamachu stanu
korł,itą władzę zwierzchni4 w pństwiej I Republika pŹestała istnjeó.
opa.tego na konstytucii
i
i
w
i przejął caŁ
miejsce państwa
organów władzy publicznej wyłanianych w drodze drlmokatycfnych u]yborów. Napoleon wprowadził rzĄdy autorytarne i scentralizowany syslem
administfacji publicznej' opańy na noninacji; jednym z pierwszychjego posunięć była likwidacja samolządu gminnego, który stanowił wielką zdobyoz rewolucji, tudzież legitymifację
ustoju demokracji ob).$'atelskiej.
Ptzejęc|e pfzez Napoleona władzy politycznei fbiegło się z jego zwycjęstwem pod
Marengo (l800 r.). Francja na kilka iat zyskała bezpieczeństrvo zewnętrane9. Na czoło wysunęły się wówczas sprawy gospodarki: pźywrócenie jej stabilizacji i nadanie nowych impul.
sów lozwoju' w polityce gospodarczej priorytet uzyskały: a) uzdrowienie finansów pttb-
icznych, b) przyw.ócenie równowagi budżetowej,
i
c) przyspicszenie rozwoju przemysłu
fabrycmego' Wysoki pdory.tet uzyskały też badania naukowe i postęp technicny.
Polit}.ka gospodarcza Napoleona Zyskała popalcic najbąrdfiei wpł1wowych kół francuskiej brrrżuazji: fabrykantów' baŃierórł' i kupców. Te same grupy interesu były też
zainteresowane w ekspansji rorwoju terltorialnego Francji i jej hegcmonii rv Europje.
Bona_
pańe, jako autokrata,,,otaczając przemysł stalanną opiekrf', stosując na dużą skalę
interwencjolrizm państwowy w postaci ceł ochronnych i kled).tów inweslycyjnych z
państwowego syslęmu bankowego, usitował cały ten proces industrializacji por1porządkować
państ$'tl' jego polityce imperialnej. W tym celu' w miejsce zlikwidowanych w okręsie I
,
M. Żywczyński, His|o|id Powszechna
] 789 ]8, warszawa 1964, s. 114'1 15
Republiki izb
haldlu
powołał on w 1802 r' na nocy dekretu konsularnego - 22 nowe izby
handlu, z izbą paryską l1a czele; ustrój tej ostatniej stał się pófuiej wforęm nowoŹytnych izb
samorf ądu gospodalczego
I
0.
Nowe izby handlu różniły się od starych izb handlu stafusem prawnym. Te ostatnie'
podobnię jak hisfpanskie kolegia kupieckie' były koryoracjami plywatnoprawn}mi' o członkostwie dobrowolnym; Ieprczentowały
i broniĘ
interesów kupcóW jednego miastai pżyś-
wiecały im celę partykulame, osiągane często środkami, które zakłócały ład ry*owy w skali
ponadlokalnej. Natomiast napoleońskie izby harrdlu były po raz pierwszy
inst}.tucji dfiałania zbiorowego kupców
i
w
dziejach
innych grup intcresu korporacjami publiczno.
prawnymi; miały z mocy dekretu charalder powszechny
i
obligatoryjne członkostwo. Izby
handiu stanowiły korporację ogółu społecznościprzedsiębiorców, prowadzących działalność
gospodarczą na obszalze ich jurysdykcji w dziedzinie: pŻemysłu' handlu' bankowości, trans.
pońu morskiego i lądowego oraz Źemiosła; miaĘ zasięg depar1amenfu' czyli województwa.
Napoleon nadając nowym izbom handlu status korporacji publicznoprawnej położył
kes
dotychczasowemu paĄkularyzmowi starych izb handlu, który wynikał
z ich
pod'
miotowości prywatnoprawnej- Jednocześnie pragnął umocnić integralność I)Dku wewnętznego jako pżesłankę pŹyśpieszenia Iozwoju gospodarczego Francji; pogodzić doktrynę
liberalizmu gospodarczego . jego zasadę lęsefęIyzmu z polityką interwencjoniznu państwo-
wego; nowe izby handlu miały opłnalizować cele imperialnej polityki Napolęona z
intelesami fiŻurcuskich kół gospodarczych. W praktyce wyznaczone izbom handlu zadanja
miały służyćdobrze zalówno interęsom rządu' jak i przędsiębiolców' Powirrny umacniać tad
$'ok]resie wczesnego kapitalizmu, zmniejsfać dystans cywilizacyjny dzielący
Francję od Aiglii, największego jęj wroga, zwiększać ściągalnqśćpodatków do budżetu
rynko\^,T
państwa plzez samokontrolę przedsiębiorców oraz zapobiegać patologii gospodarczęj,
zwłaszcza kotĘcji, oszustwom podatkowym i szarej strefie gospodarczej.
Należy podkleślić,że Napoleon jako autokata nie miał zamiaru dfielić się władzą z
jakąkolwiek grupą społeczną w jego ,,cezarystycznej'' doL1rynie politycznej nie było miejsca
d]a samorządu jako zdecentralizowanej administracji publicznej; on
i
państwo stanowili
Jedno. Stąd nowe izby l'tandltL, mimo statusu publicfnoprawnego' nie posiadały atrybutu
władzlwa administracyjnego' Izby te były olganami ŻĄdu, uie pństwa' Według Paneiki,
napoleońskie izby handlu stanowiły swoisty pomost łączący środowisko sPołeczne przed-
'"
253.
B' Kłapko\łski, Rddl łandloue z J8a9 r.',ł: CzaŚopisno P|a|Mo.Hiś|orycf'e' T. xVI' f' l, ] 967'
S'
siębiorców z administracją lządową od której były takżę finansowo zależne. służyłylfądowi,
i rad w zakresie handlu, przemysfu i rzemiosła,'.
'linstrukcji
Napoleońskie izby hand|u, będąc od rządu zale,Ż]ire, nie posiadały aĘóutu zwierzchności'
który cz}1liłby je instytucjami samorządu gospodarczego' lstota faśsamolządu, w tym także
udzielając jego olganom
goŚpodarcfego
prawDej niezawisłościinsĘtucji samorządu, niepodległej hierar',leży...w
chicznie innym olganom''l1'Nowopowstałe izby handlu nie były więc samolządem gospodarcz).rn w znaczeniu
teo i prawa administracyjnego.
Z drugiej jednak strony, izby
te
jako koryoracje publicznoprawne stanowity istotne
ogniwo w pl.ocesie r.ozwoju inst}tucji zbiorowego działania kupcó\ przemysłowców i
innych grup społecfnościprzedsiębiorców; stanowiły ważly krok na drodze powstania samorządu gospodarczego i publicznoprawnego - w g.anicach ustawy - upodmiotowienia przed'
siębiorców; uzyslQnia
pżez nich
realnego wpływu na ksńaltowanie ładu rynkowego.
Podmiotowość publicznoprawna napoleońskich
izb hanllu eliminowała w
plaktyce
stosowanie działań o charaklerze ,.1obbystycz|ym''' które zawsze zmietzają do osiągnięcia
koIzyści ptzę7' jedną gltlpę przedsiębiorców ze szkodą dla imej; stawiała dobro ogófu
społecznościprzedsiębiot.ców pŹed pąrtykulamyni interesanri gnrpy.
Upłynęłojednak pół wieku' zanim francuskie izby handlu przeksaałciły się z
korporaoji zależnych' w korporacje niezależne od ądministracji rządowej; stały się podmjotami zdecentralizowanej administracji państwa' i jako takie zdolnymi do wykonywania
funkcii administracji publicznej, czyli stanowienia aktów właclczychl2'
Przełomowe znaczenie dla transformacji izb handlu w inst]tucje samorządu gospodarczego, w korporacje publicznoprawne, ale niezawisłe od administracj i lządowej, w
podmioty zdecenfualizowanęj administracji publicznej, czyli pństwa' miała lewolucja, któIa
wybuchła w 1848 f. i przesfła do historii Eulopy jako Wiosna Ludów. Celem tei rewolucji,
która objęła większośćkajów kontynentu' było obalenie ostatnich monarchii absolutnych i
W praktyce oznaczało to dokończcnrc przemran
zapocz4tkowanych f górą pół wieku wcześniej przez Wielką
zwycięstwo denrokaoji obywatelskiej.
społecznych
i
gospodarczych
Rewolucię Francuską PodłoŻem ekonomicznym wiosny Ludó{' był przewlót plzemys'owy
związany z rewolucją techniczną Szybki rozwój gospodarki kapitalistycznej pozoslawal
''w
coraz większej niezgodności z formami politycznymi i spo|ecznyrni dncien regime'u. Forrna-
cja kapitalistyczna wszędzie rozsadzała ramy dotychczasowego ustroju' Burżuazja musiała
'',
J
' Pane1ko, Geneza
i
padstNy sanoĘądu Euapejskiego,wi|no
1934, s, 63'
', Z. Leoński. Uslrój i fdddnia sanorządu rcryatialiego, w| Sanatząd || Polsce,
.ddd'l.l' pod red s' wykrętowicza. Poznań
1998, s' 136'
Istota,
Fo,ny'
dążyć do usunięcia ograniczeń gospodalczych, pozostałych po ustoju feudaln}n, do zniesienia korporacji zawodowych (m.in. starych izb handlu _ s.w)
i
cechów. do zniesienia
pozostałościfeudalnych na wsi, by łatwiej zdobyć siłę roboczą
i
powiększyć rynek
\Ącwnqr,/ny. do o!ranicZeI)ia \ł|ad,/y feudalów..|]'
W okresie Wioslry Ludów siłą wiodącą w lewo]ucji pżeciwko absolutyzmowi i
pżeż}'tkom feudalizmu było mieszczalistwo. Rewolucja ta zaczęła się w lut}m 1848 I. od
powstania
w
Paryi.Ll, gdzie doszło do upadku monarchii
i
ustąnowienia drugiej w historii
Francji republiki z plezydeltem na czele. Miesiąc później ( marzec) Iewolucją wybuchła w
Berlinie. stolicy Prus. i w innych
wiedniu
miastach nięmieckich. Do zbrojnych wystffień doszlo w
stolicy Austrii' i na Węgrzech, a także na ziemiach polskich, głównie w zabotze
pruskim (Wielkopolska)'
W
Niemczech, podzięlonych wówczas na wiele podmiotów
państwowych: kólestw' księstw, wolnych miast' na czele rcwolucji, któIa pżybrała tu
największy rozmachj stały najbardziej wpł}'wowe koła gospodarcze ( bankierzy. fabrykanci,
kupcy)
i
pŹedstawicie|e wolrrych zawodów (adwokaci, lękaŹe' litęraci' uczeni). Była to
najbardziej liberalna i wykształcona częśó mieszczaństlva, wspierana plzez rcbotników pŹe-
mysłowych
i
częśćcl]łopstwa. Ostrze rewolucji niemieckiej było wymierzone przcciwko
autoł.tarnym rzĄdom nonarchii absolutnej PrLLs
i
Austrii, głównych ostoi
-
obok Rosji
-
Świętego Przymierza.
Nięmieckiemu miesfczaństwu, jego najbardzicj liberalnej i postępowej części,przyświecałydwa podstawowe cele a) zjednoczenie polityczne Niemiec
i
powstanie ogólno-
niemieckiego rynku, wo|nego od wszelkich barier wewnętrznych dla przyspieszcnla rozwo1u
gospodarcrego oraz b) obalenie w tym celu monarchii absolutnej i nprowadzenie demokacji
ob)nvatelskiej - ustroju liberalnego opańego na wolności i równości wszystkich ob}'waleli
wobec prawa. Pierwszy ce] nie został wówczas osiągnięty, za to w drugiej kwestii niemieckie
mieszczańslwo odniosło zwycięstwo. Monarchie absolutnejako lelikty feudalizmu w Prusach
i Austrii - największych państwach obszaru niemieckiego. zostały obalone, a na ich gnrzach
powstał ustój demokracji obywatelskiej w lbtmie monarchii konst)'tucyjnej.
Zwycięstwo nięmieckich liberałów było zatem niepełne' Niemieckie mieszczŃstwo w
okresie Wiosny Ludów było politycznie niejednolite, ekonomiczDie słabsze od francuskiego
czy be]gijskiego' stąd bardziei uległe junkrom' czyli feudalnym właścicielomziemskim'
społecznej i politycznej ostoi absolutyzmu; ci ostat i dominowali w administracji rządowej i
w wojsku' W tej s1tuacji burżuafja niemiecka stanęła przed alternatywą:
'' M. Zy\,lcryt\ski.Histor
ia powzechnd. op. cit.,s. 305.
',demokacja
i
ziednoczenie Niemięc za cenę rewolucji (i przelewu krwi - S'W.)' czy wprowadzenie pewnych swobód liberalrrych za ccnę kompromisu. Wybrała to drugie'''*. Jednąz takich
',swobód
liberalnych',, zdobyczą owego historyczncgo kompromisu' było uzyskanie przez niemieckie
Był to duży sukces niemieckiego
sl.ery gospodarcze samorządu gospodarczego.
czaństwa' zwłaszcza jego kół gospodarczych związanych
hundlern. I(oła te
z
miesz-
plfemysłem' bankowością i
pżez sanorząd gospodarczy zyskały władztwo administracyjne' i realny
wpb''w na poliq/kę gospodarczą rządu, zdominowancgo dotąd prfef junlrów, zoriento\łanych
głównie na lolnictwo.
Innyni słowy: upodmiotowienie publicznopńwne społecznościpżedsiębiorców
oznaczało pojawienie się nowej wspólnoty samorfądowej opartei na więzi ekonomicznej
obok wcześniej powstałych wspólnot samorządourych opańych na więzi terytolialnej. Wzro-
sła skala samożądnościjako $'yraz
i
legitymizacja ustroju dcnrokracji ob1vatclskięj.
i
Upodnriotowienie publicznoprartłre ofnaofa'ło wyodrębnienie
usamodzielnienie ustrojowe
samolządowej wspólnoty przedsiębiorców jako podmiotu władzy i administracji pubticznejl5.
Samożąd gospodarczy
w
istotny sposób zmięnił s}tuację ekonomiczną
i
polityczną
przedsiębiorców, siłę wiodąca W lozwoju cy;vilizac1.jn1.m społeczeństwa ob}'watelskięgo.
W Austrii
- podobnie
jak we Francji - izbom samorządu gospodalczęgo nadano miano
izb handlu, później zmieniając tę nazwę na izby handlu i przemysłu' natomiast w Prusach
izbom ty]] Iównież nadano nazwę izb lrandlu, ale w języku polocznym nazywano je izbami
puemysłowo-hand1or,v1nri'"' lzby austriackie
i
pruskie' podobnie jak izby napoleoriskie'
posiadały ustroj korporacji publiczno-plawnej, ale niemieckie różniły się od tych ostatnich
tym' że były picrwsz)łni w dziejaclr korporacjami samożądu gospodalczego w mcczeniu
tęorii prawa administracyjnego; były powołane u'' drodzę ustawy do wykonywania zadań
publioznych i stanowienia aktów władczych; były instytucjami panstwa, nie lządu' Niemcy są
tedy ojczyzną samorfądu gospodafczego, jak Francja
z
czasów
w
instytucje samorządu gospo'
I
tepubliki ojczyzną
somorządu teqtorialnego.
P.zekształcenię niemieckich
darczego
w znaczeniu teo i prawa
izb
gospodarczJrclr
administracyjnego, czyli
w
zdecentralizowanĄ formę
admilristracji publicznej' nie było przypadkowe. Było ono uwarunkowanę z}ożonym splotęm
.' TamŹe,
S' 329'
', Por. W' Panko'
kohunalną afunkcie sanatządu teryto a|nego,
terytorialny'' nr
''samorząd
''łas'ość
l-2, 1991 s. l6 i.n.
16Dzicnnik Rządowy
m' Icako\ła' Nr 62.65 z t0 marca 1849 ( Archiwum Panstwowe w Krakowie); V
Va|€ntin' GeJĆ'ł'.lrlĆ de| .Ieu|schen Reyohtian 1848-]819, Berlin 1939, s' 340; Preuss' Gesetzessammling,
1848, s. 63.
l0
czylxików obiektywnych
i
subiektywnych, a rt'szczególności: a) opóźnieniem rozwoju
gospodarczego Niemiec w stosuŃu do Anglii
i Flancji
oraz b) .'umysłowościąniemieck{,
ukształtowaną pod wpływem zarówno rodzimej filozofii społecznej z przełomu XVIII i
XIX
w' (Fichte, Hegęl, Schelling i imi), jak i myśliekonomicznej pielwszęj połowy xlx w', tzw.
historl/mu rF.List. \\. Roschcr- K. Kries iinni.l.l-
W związku z tym pżypomDieć należy, że w połowie XIX w'' mimo widocznego
postępu w dziedzinie rewolucji technicaej, Europa ko[tynentalna pozostawała nadal ob.szalem mocno zróżnicowanym gospodarczo; znajdowała
pod przemożna dominacją potęgi ekonomicznęi
kurencyjnej jej pŹemysłu fabrycznego
XIX w.
na obszarzę nicmieckitn
i
się
z \Ą,yiątkien Francji i Belgii
technologicznej Arrglii, przewagi kon-
i skali obrotów w handlu zaglanicznym. W połowie
przewaza|) nirda| manu|akrura i rfemioslol3'
W tym okresie panowała w Anglii niepodfielnię ]ibelalna dokt}na ekonomiczna;
głosiła ona swobodę gospodarczą i wolną koŃurencję, czyli tzw. leseferyzm' Na konĘnencie
jednak, z powodu wspomnianej asymetrii w rozwoju gospodarczymj owa wolnośćgospo-
dalcza była pojmowana niejednozrracznie; postŹegano ją pftez ptyzmat interesów poszczególnych państw, a te były rozbieżne i w końcu górę brał interes narcdowy. W tej s}tuacji,
gdy silniejsza ekonomicznie i bardziej zaawansowana technologicznie Anglia głosiła klasycz-
ny leseferyzn. czyli fasadę, że ,' kazdy czlowick dopóki nie narusza obowiązujących praw'
powinien mieć [.''] zupełną swobodę w plowadzeniu własnego interesu według własnego
lznania ofiz w ufytkowaniu swojej pracy
i
kapitału' wolnęj koŃurencji
z innym
czło.
wiekiem lub grupą ludzi''l9, to kraje ekonomicznie słabsze jak, Prusy czy AusLna, sto';ące na
niższym poziomie zaawansowania lewolucji technicznej i przewlotu pżemysłowego głosiły
pŻęciwnie| w waruŃach nierównej konkulencji państwo ma obowiązęk wspiennia lodzi.
nlego pŹenysłu i handlu' tudzież ochrony
stosując cła. premie eksportowe'
ryŃu wewnętrznego przed obcą konku|encją
plefelencyjne kled}'ty f państwowego systemu baŃowego i
inne f_ormy interwencj oniz-nru.
Pogląd taki rcplczeltowały w owyn cfasie niemieckie koła gospodaloze, zwaszcza
plzemysłowę' PodzieJali go takŹe niemieccy liberałowie' świadomi skali zacofania gospo.
darczego i tecbnologicznego Niemiec do Anglii; przekonani też byli' że libelaliŻrn klasyczny,
który był korzystny dla Anglii' byłby niękorzystny dla Niemiec, bo oznaczał zb1't wolne do
17
Por' E.Taylor' fl'Jloll:a rŁwoju ekono iki,t.|'Poznań' l967, s.2o4 i nast'
iva|unki indusżializacii do 19l8 |.,\,',
Up|zehryŚłowienie zien Pokkichv xN i XY l,' Studia i nate|iab, ossolijeun' wrocław l970 5'68'
' A.smith' Bfu1anid nad ndtu]'a i przlczynani basact|ft narcdóv.t'||
l954. s'394'
" I'Pietrzak Pawłowska' PEe||ró! prze]n,słot|y
'wrczawą
ll
ich oczekiwań tempo rozwojf'' Z tego powodu niemieccy liberałowie odrzucali klasyczną
Ęyślekonomiczną (A. smith'a)' któń stanowiła podstawę polityki gospodarczej Anglii.
odrz,ucali też fiIozofię angielskiego klasycyzmu - filozofię indywidualistyczną któfa w
egoizmie jed-nostki, w jej dązeniu do maksymalizacji zysku widziała główną siłę notoryczną
Iozwoju gospodarczego i społecznego.
Natomjast liemiecka filozofia - w przeciwieństwie clo angielskiej - stawiała intęres
społeczeństwa plzed intelesem jęduostki. Z toj filozofii q'aazającej dązenia niemieckiego
mieszczaństwa do przyśpieszenia lozwojtl gospodajczego obszarlr niemieckiego
i
zjedno-
czenia go w jednonarodowe państwo, wyrosła dohryna ekonomiczna' tzw' historyzm' Ten
nowy kierunek myśliekonomicznej' powstały na gruncie niemieckim przeciwstawial
dowy punkt widzenja kosmopolityzmor'r i klasycznemu..2l, czyJi
przed interesem
j
sta\Ą
',naro-
ia] inłeles społeczeństwa
edno stki.
Według F' Lista (1789-1846), jednego z twórców tego kierunku myśli ekonomicznej,
,,intęresy narcdu determinują interesy jednostek, a od stanu gospoda$twa nalodowego zależy
pom) jInL'ścidobruby Lażdego ob}\aleIa..
Podlo.eślićnaleŹy, że historyzm uznawał fundamentalne zasady liberalnej gospodarki
rynkowej, a mianowicie| wolnośćgospodarczą i kontulencje. a także wolnośćhandlu. ale rv
sytuacii nięróu'lego poziomLr lofwoju gospodarcuego, jak w przypadku Njemjęc pozostających
w tyle za Anglią
dopuszczal interwencjonizn państwowy.
w
protckcjonizmie
paristwa, głownie $' postaci taryf celnych, historyzm widział czynnik pŹyspieszenia tempa
rozwoju przemysłu fabrycznego' zwłaszcza gałęz,| o specjalnym znaczeniu dla danego kaju.
Dodaó należy, żę List' zgodnie ze swoją koncepcją stadiów lozwojowych, cła protekcyjnę
taktował jako przęjściowyi11stument polityki gospodarczej' który winięn byó stosowany do
cza.u kied) ..przem1.l nie rozrł inic \ię dosta|ec,/nie..'.j
Ekonomiczna doldryna histolyzmu wychodziła tedy naprzeciw najgłębszym
pragnieniom
i
aspiracjom Niemców' zwłaszcza liberalnych
kół intclektualnych
mięsz-
czaństwa' Ilistoryzn bowiem w iktywnej rolipaństwa. w jęgo protekcjot,ifmie - widział za-
sadniczy czynnik przyśpieszenia na obszarze nięmięckim pŹewrolu przen]ysłowego:
przcjściaod manufaktury do fabryki opatej na systemie maszyq likwidację opóŹnienia
cywilizacyjnego Niemiec w stosunku do Anglii' a takŹe Francii
'o E.Taylor, op.c,t.,
":'Ż tsta"-.
s.:os
lbidem, s.212
:' Ibidem, s. 212
12
i Belgii' W
świadomości
Politycmej niemięckiego mieszczaństwa, głównej siły społęcznej rewolucji w okresie Wiosny
Ludów' zjędnoczenie obszaru niemieckiego w jedno państwo narcdou'e było wańością
nadlzędną
Ten właśnieczytnik pŹesadził w 1848 r' o publicznoprawnym i obligatoryjnym cha.
rakterze izb pruskich
i
austriackich' o ich ustroju plawnym, który wiązał iDteresy ogófu
pŹedsiębiolców z intelesami państwa; czynił te izby zdecenhalizowaną formą administracji
publicznej' czyli organami państ\ła' nie rządu' lzby niemieckie jako korporacje prtblicznoprawne o członkostwie obligatoryjnym i władztwie administracyjnym stały się samo'
rządem gospodarczym w zĘczenir'r teorii prawa administracyjnego; byĘ pierwszymi w
dziejach instytucji działania zbiorowego przedsiębiorców podmiotami lównoplawnymr - w
zakresio zadań pŹypisalych im w
ustawie
administracji rządowej, jej pańnerami w two-
rzeniu ładu rynkowego i polityki gospodarczej państwa'
W drugiej połowie XIX w' w Europie wykształcity się ostatecznie dwa modele izb
gospodalczych2a: a) izby gospodarcze samolządu gospodarczego' czyli korporac1e publicznoprawue o członkostwie obligatoĘjnym
i
władztwie administracyjnJm oraz b) izby
gospodalcze stowarfyszeniowe' czyli korporacje prywatnoprawlle
o członkoslwie dobro-
wolnym bez władztwa administracyjnęgo. Pierwsfe izby zaliczale są do tzw. modelrr fran.
cuskiego' który - oprócz Niemiec - przyjął się w większościpans{w Europy kontynentalnej,
m'in' we Francj i, lliszpanii, Włoszech, Holandii i Aust i, a w okesie międzywojennym także
w Polsce. Drugie izby należą do tzw. modelu anglosaksońskiego; przyjqł się on w Arrglii i w
Skandynawii oraz w Pońugalii i Belgii' lzby te nię 5Ę inst}'tucjami samorządu gospodarczego
w znaczeniu prawa administracyjnego25. repręzentują one wąskie grupy interesu, któIę często
więcej dzjoli niż łączy.
3.
Samorząd gospodarczy łv niepodległej PolŚce
Na ziemiach polskich samorząd gospodalczy powstał w okresie niervoli. Pielwszymi
izbami samorządowyli były izby handlu i pżemysfu w zaboŹe austriackim (1850 r') i ifby
przenrysłowo-hindlowe w zaborze pruskim (1851 I). Natomiast w zabolfe rosyjskim samorząd nie występował w żadnej folmie; nie nieściłsię on w dolr1rynie samodzieżawia
carskrego.
,a
.
s'wykrętowicz.
s'42
'r''c't
Po|- TJ ędrzeje\\sk|'
Sanorząd gosPoddrczy a wsPółczesne ustfuod..istwo patskie w:
.
Ustalrodaws lwa Gos?oddt czeso " , n/8, t994, s.2j
'
1l
,'
Ptegląd
Po odzyskaniu niepodległościprzez Polskę w 1918 r' izby
samorzą<lowe firnk-
cJonowały pocfątkowo w opalciu o znowelizowane prawo z okresu niewoli. Jednocześnie. od
samego początku ttwał spór o ustrój prawny izb gospodarczych rv njepodległej Polsce; spór o
wybór mode]u izb: francuski, czyli samorządortry, publiczno-prawny
o
obligatoryjnym
członkostwie' czy anglosatsotiski, prywat1opra\Ą,ny, o członkostwie dobrowoln}łn'
w
t}m
sporze nie brakło głosu ludzi nauki' Głos ten \ł dużym stopniu zawaŹył na wyborze modęlu
francuskiego26.
Co zdecydowało o takim wyborze'l
Po pierwsze' o wyborze izb gospodarczych modęlu francuskiego przesądziły skutki
niewoli. Przez z góIą 100 lat gospodarka polska była organizmem wewnętrznie niespójnym.
Poszczególne zabory były peryferyjnymi częściamigospodarek mocarstw zaborczych' GIanice ce]ne' systemy podatkowe' pieniądz _ wszystko to dzieliło, a nie łączyłogospodarkę
ziem polskich wjednącałośó.Utworzenie jednolitego rynku wewnętrznego stanowiło jedno z
najwazrriejszych zadan' jakie stanęły przed odrodzonym pństwem polskimi było wielkim
wyzwaniem zarówno dla klasy politycznej' jak
wówcfas'
iż w
i
całego środowiska przedsiębiorców. Uznarro
plocesie tworzenia jednolitego olganizmu gospodalczego
kaju
naj.
skuteczniejszą fonnąwł{czenia w tęn proces wszystkich grup przedsiębiorców mogą być izby
samolządowę' a zaten instytucję publiczno.pralr'ne zvńązanę
z
pąńst{'em jako naczęlnq
waltością nalodu' oznaczało to uznanie samorządu gospodarczego za podmiot administracji
p blicznej, równorzędny . w glanicach ustawy - administracji rządowej i samolządu
tery-
torialnego.
Po drugie, za Iiancuskim modelem izb gospodarczych przemawiała lównież
tra-
lzby werlług modclu francuskiego funkcjonowały na ziemiach polskich pod zaborem
austriackim j pruskim już od połowy XIX w. Były sprawdzoną formą fbiorowego działania
c|ycja27.
pżedsiębiorców na żecz ładu ryŃowego' były pomosleń między gnrpą społeczną której
intelesy ręplezento.wały, a rządem; płaszczyzlą kojarzenia intelesów między prywatnymi sfe-
Iami gospodarczymi
a
patistwem \'warunkach gospodarki ryŃowej
Pamiętano też' że w Niemczęch dfięki samorządowi gosPodarczęmu
i
koŃurencji.
i włączeniu popżez
izby czynnika obywatclskiego w ploces władfwa administracji publicznej w
,' s'
sferze
wykrętowicz, Sano|żąd ja|{,o ||y|d. denabacji ohwdtetskiej, \\: Sano|ząd w Polsce' Istota,
pod red' s. wykratowicza' Pomań 2004, s' 55; por' s. wykrętowicz, R' Kmi€ciak. UJ'l"ól
prawn)} izb Eo'podarc"lch \| Polsce v p|ześzlaścii obecnie' w: Działanid fbiotołe |ea|ią i
Draklyka'Ted' A'
Mart.iak, Wrocld$ '000J,.. 105.
,l J' Kucniski, Kldsyrtkccje i dertnicJe Ml,]otąCtu g.)spadarczega
w Palsce (]9]8 ]939)' w: snldia
Pruwno-Ekonaniczne, r.x. 1973 r.' s' 17] i dalsze; B. Klapkowski, Raą Hdndlai,e z t809 t' aruz lzby
Jotfiy' zać]ania,
Handlowe i Ręko.lzjelnicze
z
18]7
|
'' ,,Cz.'sopisnl) PrąWo'Histo|ycżhe''
l,l
'T.XVL
z 1. 1964. s'253'
gospodarki' nięmięcki obszar gospodarczy, podzielony jeszcze w 1848 r' między kilkadziesiąt
niezależnych od siebie podmiotów politycznych i ekonomicznycl! w dwadzieścia lat póŹniej
został pŹekształcony w jednolity olganizm gospodarczy
i
największy rynek wewnętrzny
Europy; stał się ekonomiczn)'m fundamentem politycznego zjednoczenia Niemiec w 1871 r.
w
ciągu następnych dwudziestu lat, dzięki polityce gospodarczej, k1óra zyskała miano
społecfnej gospodalki rynkowej (Soziaie Marktwirtschaft), a samorząd gospodarczy był
jedltym z głównych jej fiIarów' niemiecki potencjał ekonomiczny i techniczny zdystansował
potencjał angielski; stał się największy w Euopie, a drugi w świecie, po LjsA'
Po trzecie' za francuskim modelem izb puemawiały lównięż powiązania gospodarcze
Polski z zagranicą Największyrn rynkiem zbytu dla polskich towarów były Nięmcy; traktat
wersalski obligował republikę weimarską do dopuszczania na jej rynek określonych ilości
polskiego węgla' stali, surówki Źelaza
i
crrkn23. Właścicielamizaświększościzakładów
produkującyclr owe dobra np. na Górnym Sląsku cz5 w Łodzi byli Niemcy; jch obligatotyjna
przyna]ężnośó do
ifb
samolządo\łych' zdominowanycl,t przez polskich przedsiębiorców'
mtała zabezpieczać stfategiczne interesy Rfeczypospo|itej'
Rórłnolegle do prowadzonych sporów trwały prace legisiacyjne nad
ostateczn1'.m
ksztahem ustroju prawnego izb gospodarczych w Polsce. Uwieńczeniem owych prac były
Iozporfądzęnia Piezydenta
kP z
harrdlowych oraz rozporządzenie
192,]
z
r. o izbach rzemieślniczych i izbach pżemysłowo-
1928 t.
o izbach rolniczych29. W wyniku tych
alr1ów
prawnych powstały izby gospodarcze modelu francuskiego czyli samorządowe; powstał
w
samorząd gospodarcfy
znaczeniu plawa administracyjnego jak podmiot administacji
publicznej czyli państrtowej. obligatoryjny charaktęr człoŃostwa nowopowstałych izb
. jak
podkeśiono u,yżej upodmiotowienie ustrojowę społecznościprzedsjębiorców, wyodrębnienie ich i - w granicach ustawy . usamodfielnienie polityczne jako
ozndczal
wspólnoty samorządowej opańej na więzi gospodarczej; prz)znanie owęj wspólnocie statusu
podmiotu władzy i administlacji pub|icznej.]0
i
administracji rządowej
iw
granicach ustaw} niezawisłego od
samorządu teq4orialnego. Upodmio1owienie ustrojowe samolządu
gospodarczego w II Rfecz pospolitej znalazło wyraz prawny w ustawie konstyttlcyjnej z dnia
]3
?or' A. Jezierskj'
n!s! \| Polsce ]9]8 1939,'ł!| Uprzenlstawienie ziem polskich \) XLY i XY
Pietrzak.Pawłowskie.j, ossoiineum, wrocław 1970, s' 335; J' Jams'
Przeńy,
hltniczy 19 ] 8- 19 39, Talnże, s 346'
^górnjczo
.,
M'Grzelak' R'Kmieciak, Us!ój i żddanid śanoĘądlgospodarĆ'ega , w. samorząd w Polsce' s'257
'. Por' v' PaŃo' op'cit., s'16
ńeku sludia i
fidteria|y,
PJ':e
pod red' J'
l5
23 kwietnia 1935 r'i w Afi.72. ust.2 stanowi ona: ,' administrację państwową sprawuje: a) ad-
ministracja Iządov'a' b) samoż4d telyto.ialny' c) samorząd gospodarczy.']l.
W Il
Rzeczypospolitej samorząd gospodarczy stal się tedy fufecim
- obok
ad-
ministracji rządowej i sąmolfądu tery'torialnego - podmiotem administracji publicznej32. Izby
samoŻądu gospodarczego, znane dotąd
w
wojewódftwach byłego zaboru pruskiego i
austriackiego' Zostały wprowadfoue takżę w pozostałych województwach' nal€żących w
przeszłoścido zaboru r.osyjskiego. Poptzez tzby samorządu gospoclar.czcgtl w proces
tlvolzenia.ladu r}Tkowego został włączony w sferoldm zakresie czynnik obywatelski, czyli
sami przedsiębiolcy. Instrumentem befpośIedniego oddział1.r'valria przedsiębiorców na ład i
przejżystośćstosuŃów rykowych było przyznanie izbom n.in. prawa opiniowania rządowych projektów ustaw gospodarczych. Samorz4d gospodarczy stał się płaszczyzną
kojarzcnia interesów pr.zedsiębiorców z interesem państwa' jako wańością nadrzędna narodu'
Dzięki samorządowi gospodalczemu dobro samorz4dowej wspólnoty pŹedsiębiolców brało
gó.ę nad egoizmem wąskich grup intercsu, zainteresowanych głównie
''swoimi
doraźnymi
Wybuch II rvoiny światowej przerwał działalnośćsamorządu gospodarczego
w Polsce
korzyściami''.
dziesięcioleci'
na wie1e
4.
Spór o ustrój prawny izb gospodarczych w III
RI
Przesłanli odrodzenia samorz4du gospodatczego stworzyła ponownie transfomacja
ustroju politycznego i gospodarczego w 1989 r' Ale jak dotąd odbudowany został jedynie
samorząd terytorialny
i
samorząd zawodowy. Natomiast nie został odbudowany samolząd
gospodarczy' Nie są rv pełni samorządęm gospodarczym izby rolnicze' mimo ich ustroju
publiczno-prarurego, ponieważ delegowane na nie zadania nie posiadają żeczyw$tego
władztwa adminis1racyjnego. wszystkię pozostałe izby gospodarcze' działające w tlparoru
ustawę
z naja
rr
1989 r., są iedynie stoważyszeniami plywatnoplawnymi, bez władztwa
administlacyjnego.
W
przeciwieństwie do [I Rfecz}pospoliĘ' izby gospodarcze
w
III
Rzęczypospolitej naleŻą do n]odelu anglosaksońskiego, który jest pżeciwieństwem modę]u
francuskiego i obcy tradycji polskiej' o czym wyżej.
rL
'.
Dz. U. RP. m 30, po2.227.
ust.2 Ustawy Konstytucyjn€j
^rt'72,
z 23 kwi€tnia
l6
1935 r. ( Dz.U. RP' nr 30, poz' 227)'
Po raz pielwszy inicjatywę opmcowania nowej ustauy o samorządzie goŚpodaIczyn
podjęto
w Sejmie RP w 199l r., ale bez pozyt}avnego skutku' w następnych latach po-
dejnrowano kolejne inicjatywy poselskie i senatorskie, ró\łnięż bez powodzenia. wśród tych
inicjatyw na rrwagę zasługuje plojękt grupy posłów. zgłoszony
w
listopadzie 1993 13.
Wyróżnia się on od wcześniejszych i późniejszych projektó1v tym' że [email protected] do pŹęd.
wojennyclr samorządowych izb polskich
i
współcfesnych izb niemieckich; optuje
on
za
izbami samorządu gospodalczego w znaczeniu prawa administlacyjnego; za izbami o ustroju
kolporacji publicznoprawnej
i
obligatoryjnym człoŃostwię. za modelem francuskim. Ale i
ten projekt ustawy nie został przyjęty.
Problemu nie rozwiązała KoDst}'lucja z 1997 r'' w któĄ sygnalifuje 5ię jed}nie, że'' w
drodze ustawy moŹna tworzyć .ównieŹ inne rodzaje samorządu''' ale jednocześnie zastrzega.
żę samolządy te nie mogą naluszać wolności wykony\ł'ania zawodu ani oglaniczać wolności
' Ten fragment zapisu konst}'tucji jest
imię interesrr określonej grupy interesu
podejmowania dzia.łalnościgospodarczei |afij1 '2'f4
klasyczrym przykładem lobbingu, gdzie
ponieszano _ jak traliie fauważyłR.
siębiorców
i
w
.Iupil]
materie: wolnośó zrzeszania się przed',dwie
samorząd gospodalczy' tlo którego przyna]ożnośćjest obligatoryjna z mocy
ustaty"3t. W pierwszlm przypadku mamy do cz-vnienia z organizacjami i klubami biznesu o
chamkterze pry.vvatnych stowarzyszeń, któtych oddział1'rvanic na ład rynko\łT jest pośrednie'
głównie za pomocą lobbingu; natomiast w drugim przypadku mogą występować tylko izby
samorządu gospodarczego jako korporacje publicznoprartne; ich wpływ na kształtowanie
ładu ryŃowego jest bezpośredni, gdyż z mocy ustawy uczestniczą w twolzeniu plawa
gospodarczego.
Pfzedsiębiorcy zorganizowani w samo.ząd gospodarczy' \łyposażony we władztwo
administracyine' nie muszą uciekać się do lobbingu, który dzieli tylko krok od korupcji,
psucia prawa gospodarczego i innych działań zak]łócających ład rynkowy'
. pisze
',Dopiero
M. Kulesza - gdy kapitał jest zorganizowany w samorządy' możęny mówić o prawidłolvej
napie interesów',r6' Z tym poglądcm' który podzielam' koresponduje pogląd A. Matysiaka:
,,w przeciwieństwie do korporacji pr}.watnych sanorzącly mają upravrrienia władcze
'' Prcjekt usląwr
sanolządzie [email protected]' druk nr ]32 sejnu RP (z ]6 lisLopada 1993)
z dnia 2 kwietnia 1997 r. ( Dz'U. nr 78' poz' 483).
.' k'.I.|Ę|n, Ttecia sfe|a sanotądności'
,,Rzeczpospo1it'' z 24 marca l999 r'
]6 M' Kulesza, Sanotządność
Eospo.Larcza ,) sha|egii |ofwaju rcgionatnelo, ,'Nowe Życie
Cospoddrcze", 1998 nr I l/147. s. 4.
..
o
Konstytucja Rzeczypospolitej Polski€j
1',7
niezbędne do samoregulacji życia gospodarczego',]7. Podobny poglĄd' opańy na badaniu za'
chowań prywatnoprawnych grup interesu działających w systemie anglosaksońskim, wyraża
już M. olson; stwierdza on: ,,państwo i twolzone plzez nie insĘ'tucje (izby
samorządowe -S.W-) są wystarczające dla uporządkowanego funkcjonorvania ryŃu, interes
wspomniany
zbiolowy wysuwany jako roszczenie grupy wobec sfery życia publicznego może być tylko
destrukcyjny''r3. Z koiei C. Kosikowski39 i E.L' Zieliński1o wskazują na rolę izb samorządu
gospodalczego w sferze ctyki biznesu, w podnoszeniu kultury zachowań przedsiębiorców,
obniżeniu ryzyka wchodzenia w stosunki umowne z niesolidnymi paftnerami itd'
l.ej roli - jak świadczą liczne paykłady z państw, w których występuje model izb
anglosaksońskich . nje mogą pełnić organizację bez władztua administracyjnęgo, czyli sto.
warzyszenia działające jako podmioty plawa pl}.watnego' Każda z tych organizacji, jak np' w
Polsce: Klajowa Izba Gospodarcza. Polska Rada Biznesu' Konfederacja Pracodąwcó\ł. Prywatnych czy Business Centre club - Ieprezentde tylko okeślonągrupę intelesu; żadna z nich
nie ma chalakteru powszcchnego, nie jest też fepręzęntaty1,n,ta dla całego środowiska
przedsiębiorców, a tylko jego części:nie może być replezentatywn'vm paltnelem środowiska
przeclsiębiorców wobec adninistfacji lządowej
i
samolządu terytorialnego' Ma .ację A.
Szejofeld, który pisze| .,nie ulega wątpliwości. że stan po.wszecbnego lozdlobnienia Ieprezentacji plzedsiębiorców jest szkodliwy dia nich samych, jak i dla gospodarki w ogóle,'. I
konkludlrje:
zadari administracyjnych mogłaby ulcc decenbalizacji, ale nie tna konu
',część
ich powierzyć,'"''
Podobne głosy słyszy się ostatnio i w Anglii. Mówi się o potrzebie zdecentralizowania
częścizadań publicznych związanyclr z ksztahowaniem ładu ryŃowego i przejęcia ich plfez
izby handlowe z rąk administmcji rządowej. Z punttu widzenia plawa adminisbacyjnego jest
to
jednak niemożliwe, bowiem brytyiskie izby są korporacjanri prawa prywatnego ijako 1alde
nie mogą wykonywać funkcji administacji pr-rblicznej; nie mogą stanowić aktów władczych'
Podobnie jest w III Rfęcz)pospolitej.
]' A.
Malysiak' &inorząd gaspa.]łc,y w świettekancepcji społecźe]isfłaah}vatekkielo, \,,,:
powstawanja ładu rynkow€go w Polsce' pod red' B' Klimcfak'
samorząd gospodarczy i zawodowy M,proc€si€
wrocław 200]. s. 78.
'" M.o]son,,l,he l'osic af Collltiye Aclion: Public Goo^ an.l |he Thea|y af Gr'@, Canbridg€' mass'
]965.' (c},t. Za B'Klimczak. Teoretyczne podsta$y badania działan grup interesu na.zecz ładu rynkowego, w
:samorząd gospodarczy I zawodowy
Wrocław 2001'
!Y
procesie powstawania ładu rynkowego w Polsce
r,
'
po. Red' B.Klimczak,
c'Kosikowski' I'Ilol,o.ić sospodarcfa $jprowie poht'n' warszawa' l995' s. 146
E'L.Zie|iński, Ro|a izb p/fehyslowo hahdlowchw l.óztałtowaniu śr.x\.).'| isk.| śpołeczfre4o
pżedsiębiorców' w. sunorząd w Polsce, s' 217
- Cy1fa: s'cygan€k' źól ptzenystovo handlowe w Polsce iw Nienczech, PoaBn2004' s. 149
'
.',
18
W reztritacie, trwający w Polscejui piętnaście lat ploces transfomacji ustlojowej do-
konuje się bez udziafu samorządowyclr izb gospodarczych' Tak doniosłę reformy gospodarcze, jak pr1watyzacja
i Iestruktruyfacja gospodarki przeprowadzane są przez urzędlików
administracji rz4dowej, bez udziału najbardziej zainteresowanego
i
kompetentnego
w
tęj
dziedzinic czynnika obywatelskięgo' czyli przedsiębiorców. Brak samorządu gospoda.rczego
przesadził tęż' o nicpowodzeniu, a ściślejodstą)ieniu od polityki społęcznej gospodarki
rynkowej' ploklamowanej przez rząd T- Mazowieckiego w expose sejmowym we wrześniu
1989 r', przyjętej wówczas jako opt}malny typ gospodarki rynkowej w okresie tansformacji
ustroju.
Nieobecność inst}tucji samorządu gospodarczego pozbawia działania zbiorowe
polskioh pŹedsiębiorców podmiotowości publicfnoprawnej i władzt\ła administracyjnego, a
pŹez to realnego wpływu na twożenie ładu rynl(owego. Nieobecność izb samorządu
gospodarczego
w historycznlm
procesie transformacji gospodarki polskiej stwarza od
początku przesłanki do działań palologicznego lobbingu; prowadzi do korupcji' niejasnych
powiązań na linii środowiska biznesowe - grttpy mafijrre,
i
inrrych działan przestępczych
zakłócających ład rynkowy' Świadczą o t)m liczne przykłady a1.er gospodarczych, łamania
plawa! psucia plawa w sfelze legislat}avy' zanik dobrych zwyczajów i etyki w biznesie.
Natomjast doświadczenie państw'
w
któr.ych urystępuję samolząd gospodalczy'
głóvmie Niemiec, Fralrcji, Hiszpanii Holandii czy Austrii dowodzi,
ie fe lvszystkich insty-
tucji zbiorowego działania przedsiębiorców na żecf ładu ry.nkowego najbadziej skuteczne są
prrbliczloprawne korporacje zwięale z działaniem państwa' czyli izby samorządowe. Stąd
,,mądreńu państwu . iak pisze L. Łuczak - powinno zależeć na silnym samoŹądzie gospodarczym, gdyż właśnieonjest najleps4tn shażnikiem z&owia gospodarki..42.
Sarrrorząd gospodarczy to
plawna w
granicach
foma fdecentralizowanej administracji państwoweJ, równo-
ustawy administracji
gospodarczy finstytucionalizowany jęst
rządowej i samorządu ter}-toria1rrego. Samorząd
w izbach gospodalczych' któIę powslają z woli
państwa \Ą'dlodze ustavy, w przeciwieństwie do izb gospodarczych prawa plyrvatnego' które
powstają z tvoli plzedsiębiorców. Istotna tedy różnica między tymi dwoma typami izb polega
a'ż
Cyt- za: S. C),ganek, op..t. s.208
1.9
na tym, żę t,vlko izby sanorządu gospodalczego są powoły\rvane pŹez państwo do wykon}'wania zadań publicznych
iw
związku
z
t}1n wyposażone przezeń we władztwo
administacyine' czyli zdolnośćdo stanowienia aktów lvładczych w obszaŹe wspomnianych
zadań, i w tym obszarze s4 niezawisłe od administracji rządowej i samolządu ter}'tońa1nego.
Ustawodawca przenosfąc na izby samorządu goŚpodarcfego okeślone zadania publiczne
uszczuplając
w ten sposób
i
do{ychczasowe kompetencje administracji lządowej, czyni to
świadomiew przekonaniu' że izby samorząclowę zadania 1e dfięki faangażowaniu w ich
realizację czynnika obywatelskiego, czyli samych przędsiębiorców, wykonają kompetęntniej i
sprawniej niż czynnik uzęddczy' stąd powiedzęnie: im więcej samorządu, tym lrlrliej
biurokracii.
Samorząd gospodarczy oznacza rozszerzenj:e skali samorządności społecmej; jego
istota'podobnie jak innych form samorządu (ter}to alnego i zawodowego) polega na
,,samodzieln;ml rłykonywaniu za|ząd! ptzez bezpośrednio zaintelęsowanych'' (G. JellineĘ;
w przypadku samorządu gospodarczego t}rrri bezpośrcdnio zaintelesowanymi i najbardziej
kompeteDtnFni w sprav.ach gospodarki i ładu ryŃowego są przedsiębiorcy: przemysłowcy,
kupcy. bankowcy, rzemieślnicy, rolnicy
i
.,samodzielnego rłykonywania zarządu''
w skali makoekonomicznej mają jedynie
inrre grupy intęresu. Ale w praktyce' możliwośó
przed-
siębiorcy zorganizowani w izbach samorządu gospodarczego, czyli kolponcjach o ustroju
publiczno _ prawnym i obligatoryjny'm członkostwie, inaozej W samorządzie powszechnym.
obligatolyjność i powszechrrośćto synorrimy, znacząto samo.
Prfedsiębiolcy zrzeszeni obligatoryjnie w izbach samolządu gospodarcfego tworzą z
mocy uslawy wspólnotę samorządową któIa uzyskuje podmiotowość publiczno _ prawną i
staje się częścjąadministracji
pńlicznej, czyli państwowej,
na
podobieństwo w prz1padku
samorządu tęĄ'torjalnego wspólnot samorządowych gmin, powiatów
i
regionów. W ten
sposób" przedsiębiorcy jako wspólnota samorządowa stają się podmiotem władzy publicznej,
Zdolnym to sar,nodzielnego stanowienia aktów władczych w obszaŹe zadań, którc zaróWno
dla społecznościprzedsiębiorców jak i państwa demokacji ob1.watelskiej, są najwaŻniejsze.
Natomiast boz izb samorządtr gospodarczego przcdsiębiorcy są icdynio z}iorowościąind)ĄI,idualnych jędnostek są zbiorowością prywatDq bez władztwa administracyjnego'
w
re-
lacjach z administracją rządową i samorządem terytorialnym są petentem, nie pafinelem'
oto
isto1a samorządu gospodarczego
i
sens sporu o ustroj prawny izb gospodarczych
w III Rzeczpospolitei.
f0

Podobne dokumenty