Office to PDF - soft Xpansion

Komentarze

Transkrypt

Office to PDF - soft Xpansion
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej
Instytut Filologii Polskiej
I
Kosmos
Słownik
stereotypów i
II
Rośliny
symboli ludowych
III
Zwierzęta
IV
Człowiek
Koncepcja całości i redakcja: Jerzy Bartmiński Zastępca
redaktora: Stanisława Niebrzegowska
V
Społeczeństwo
Tom I
VI
Religia, Demonologia
Kosmos
VII
Czas, przestrzeń, miary, kolory
•
niebo
światła niebieskie
ogień
kamienie
UMCS
Lublin 1996 Wydawnictwo
Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej
WYDAWNICTWO
Stały Zespół Redakcyjny
JAN ADAMOWSKI
JERZY BARTMIŃSKI (REDAKTOR)
GRAŻYNA BĄCZKOWSKA (DO ROKU 1990)
MAŁGORZATA BRZOZOWSKA
URSZULA MAJER-BARANOWSKA
STANISŁAWA N1EBRZEGOWSKA (ZASTĘPCA REDAKTORA)
JOANNA SZADURA
Współpracownicy
SPIS TREŚCI
IZABELA BARTMIŃSKA, FELIKS CZYŻEWSKI,
ANNA KOPER, MARIA KOZIOŁ, BOŻENA LISEK,
WOJCIECH ŁYSIAK, JOLANTA MACKIEWICZ,
ANNA MARCISZUK, EWA MASŁOWSKA,
DONAT NIEWIADOMSKI, ANIELA STRZAŁKOWSKA,
ANNA TYRPA, MONIKA ŻUK
Recenzenci zeszytu MARIAN
KUCAŁA ANDRZEJ MARIA
LEWICKI
O „Słowniku stereotypów i symboli ludowych" (Jerzy Bartmiński) ................................................
9
Źródła i opracowania ....................................................................................................................... 35
I. Zródla drukowane (Ewa Lipska, Urszula Majer-Baranowska) ................................................ 35
II. Opracowania (Urszula Majer-Baranowska) ..........................................................................
71
III. Materiały terenowe (Marta Trocka, Monika Zuk)...............................................................
74
Skróty (Artur Drozdowski)................................................................................................................ 82
Projekt okładki
JERZY DURAKIEWICZ
Redakcja techniczna, skład, łamanie
NIEBO I ŚWIATŁA NIEBIESKIE
(Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska)
ARTUR DROZDOWSKI
Korekty
JERZY BARTMIŃSKI, ARTUR DROZDOWSKI, EWA LIPSKA,
BEATA MAKSYMIUK, ANNA MICHALEC,
STANISŁAWA NIEBRZEGOWSKA, MONIKA ŻUK
Praca Finansowana ze środków Centralnego Programu Badań Podstawowych
„Polska Kultura Narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja" (1976-1990) oraz
Komitetu Badań Naukowych (1993-1995)
O COPYRIGHT BY WYDAWNICTWO UMCS. INSTYTUT FILOLOGII POLSKIEJ UMCS, LUBLIN 1996
ISBN 83-227-0901-3
WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ PI.
Marii Curie-Sklodowskiej 5, 20-031 Lublin, lei. (0-81) 37-53-02. 37-53-04
Niebo.................................................................................................................................................. 85
Słońce .............................................................................................................................................
119
Wschód słońca ........................................................................................................................... 144
Zachód słońca ...........................................................................................................................
151
Zaćmienie słońca ......................................................................................................................
156
Księżyc............................................................................................................................................ 158
Nów .......................................................................................................................................... 187
Półpełnia ................................................................................................................................... 193
. Pełnia ...................................................................................................................................... 193
Księżyc po pełni........................................................................................................................ 197
Wiotek ...................................................................................................................................... 198
Puste dni ................................................................................................................................... 200
Zaćmienie księżyca ................................................................................................................... 201
Gwiazdy.......................................................................................................................................... 203
Jutrzenka ................................................................................................................................... 221
Gwiazda Wieczorna .................................................................................................................. 226
Gwiazda Północna .................................................................................................................... 229
Gwiazda Betlejemska................................................................................................................ 230
Gwiazda Kłosu Pszenicznego ................................................................................................... 233
Gwiazda spadająca .................................................................................................................... 234
Kometa..................................................................................................................................... 236
SPIS TREŚCI
6
SPIS TREŚCI
7
Gwiazdozbiory ...............................................................................................................
Wielki Wóz ................................................................................ ...........................
Mały Wóz .................................................................................................................
Kosiarze ....................................................................................................................
Odbieraczki ................................................................................................................
Baby..........................................................................................................................
Krzyż Święty ............................................................................................................
250
Koło Świętej Katarzyny .............................................................................................
Waga..........................................................................................................................
Sznurek z guzami.......................................................................................................
Sito ...........................................................................................................................
Baran ........................................................................................................................
251
Droga Mleczna ................................................................. ........................................
252
Zorza ................................................................................. V .........................................
258
Zorza północna ..........................................................................................................
238
238
241
242
245
24C
250
250
251
251
263
OGIEŃ
(Maria Kozioł, Joanna Szadura)
Ogień ..............................................................................................................................
Ogień sobótkowy ......................................................................................................
Nowy ogień ...............................................................................................................
Ogień piorunowy ......................................................................................................
Ogień niebieski ............................................................................. ........................
Ogień czyśćcowy .......................................................................................................
Ogień piekielny .........................................................................................................
Ogień demoniczny ....................................................................................................
Płomień ..........................................................................................................................
Płomień demoniczny .................................................................................................
Iskra ................................................................................................................................
Dym ................................................................................................................................
Żar ..................................................................................................................................
Węgle ............................................................................................................ ' ...............
Popiół .............................................................................................................................
Pożar ...............................................................................................................................
264
286
289
291
292
294
296
299
304
309
310
314
321
324
329
339
KAMIENIE
(Małgorzata Brzozowska, Joanna Szadura)
Kamień ............................................................................................................................ 349
Kamień piorunowy .................................................................................................... 373
Krzemień ................................................................................................................... 379
Biały kamień .............................................................................................................
381
Zloty kamień .............................................................................................................
384
Diabelski kamień ......................................................................................................
386
Boże stopki ................................................................................................................ 390
Skamieniałość ............................................................................................................ 394
Głaz ........................................................................................................................... 401
Piasek..............................................................................................................................
405
Piaski ........................................................................................................................
416
Węgiel kamienny ............................................................................................................ 418
Drogie kamienie.............................................................................................................. 421
Brylant ....................................................................................................................... 430
Diament ..................................................................................................................... 431
Bursztyn ....................................................................................................................
434
Kryształ ...................................................................................................................... 436
Marmur ..................................................................................................................... 437
Rubin ........................................................................................................................ 438
Szmaragd .................................................................................................................... 439
Alabaster ................................................................................................................... 439
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW I
SYMBOLI LUDOWYCH"
1. Cel „Słownika"
„Słownik stereotypów i symboli ludowych" jest próbą, rekonstrukcji tradycyjnego
obrazu świata i człowieka - dokonaną metodami etnolingwistyki i folklorystyki. Obraz ten utrwalony w języku, folklorze, obrzędach - stanowi klucz do poznania kultury, obecnej w
niej pewnej postawy wobec świata i swoistej mentalności. Ludowe sposoby interpretacji
rzeczywistości łączą realizm z mitologizacją, są antropocentryczne i etnocentryczne.
Człowiek żyjący w tej kulturze nie jest wyobcowany ze środowiska, osamotniony,
przeciwnie, pozostaje w „intymnym związku z całym pozaludzkim światem" [Fawluczuk
1978, s. 85]. Zwraca się do słońca, księżyca, gwiazd, ognia, rozmawia z kosmosem. Także
kosmos przemawia do człowieka, objawia mu poprzez znaki tajemnice rzeczywistości
niewidzialnej i wydarzenia czasu przyszłego. Dlatego wiele składników otaczającego
świata nabiera znaczenia symbolicznego i prognostycznego. Stąd w tytule naszego
„Słownika" dwa kluczowe słowa: „stereotypy" i „symbole".
Przez „stereotyp" rozumiemy tu - najogólniej mówiąc - wyobrażenie przedmiotu
uformowane w pewnej społecznej ramie doświadczeniowej i określające, czym przedmiot
jest, jak wygląda, jak działa, jak jest traktowany przez człowieka itp. [Putnam 1975],
zarazem wyobrażenie utrwalone w języku, dostępne poprzez język i przynależne do
wspólnotowej wiedzy o świecie [SLSJ 1980]. Np. słońce jest darzone sympatią i swego
rodzaju czcią, jest postrzegane nie tylko jako źródło światła i ciepła, ale też zadowolenia,
radości, szczęścia; w jakiś sposób wciąż jest traktowane jako żywe, bo porusza się po
niebie, wschodzi i zachodzi, mówi się o nim, że jest złote, w czym zawiera się nie tylko
charakterystyka koloru, ale i wyraz subiektywnego stosunku człowieka do niego itd.
Podobnie - opisowo i wartościująco - są zbudowane ludowe wyobrażenia księżyca, gwiazd,
nieba, ognia, kamieni, wody, ziemi.
Przez „symbol" rozumiemy takie wyobrażenie przedmiotu, które jest traktowane jako
reprezentant innego wyobrażenia w ramach większego układu znaków: słońce to w kulturze
ludowej twarz lub oko Boga, który z wysoka patrzy na świat, to samo życie, dobro,
doskonałość itp., a z drugiej strony jego emblematami, zastępnikami, są: jajko, wąż, dąb,
gołąb, biedronka i inne, pozostające ze słońcem w mniej lub bardziej wyraźnych
powiązaniach i przejmujące pewne jego cechy i funkcje.
Tradycja ludowa jest oparta na stereotypach i symbolach. Przekazuje obraz świata
będącego - w najgłębszych swoich pokładach - harmonijną jednością rzeczy i ludzi.
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
10
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
11
2. Miejsce ludowości w kulturze narodowej
3. Adresat, „Słownika"
Kultura ludowa, folklor chłopski, regionalne gwary - stanowiły przez wieki pod glebie
kultury narodowej, czynnik inspiracji literackich oraz źródło zasilania języka
ogólnonarodowego zarówno w jego wariancie potocznym, jak artystycznym. W dobie
ekspansji kultury miejskiej - racjonalnej, stechnicyzowanej, - tradycja ludowa nic przestała
być kulturą wciąż dużej części naszego społeczeństwa, pełni w kulturze narodowej rolę
archiwum przechowującego pamięć źródła i ślady historycznej drogi, rolę czynnika
stabilizującego tę kulturę w dobie szybkich zmian, a zarazem coraz wyraźniej przyjmuje na
siebie rolę nową, mianowicie tła porównawczego i narzędzia określania grupowej
tożsamości.
Kultura ludowa - jak każda kultura - jest fenomenem o wartości autonomicznej,
zasługującym na osobne zainteresowanie. Ludowość w sensie typologicznym i historycznym pozostaje w bliskim związku z potocznością.
Potoczne wzorce myślenia i wnioskowania, scenariusze zachowań obejmujące zarówno
wzory, jak bardzo konserwatywne zakazy, archaiczne i zarazem elementarne wyobrażenia
o świecie, obecne m.in. w utartych formułach słownych, tworzą ważny pokład
współczesnego języka i kultury narodowej. Funkcjonują jako arcłietypy wyobraźni
zbiorowej i stanowią wyrazisty układ odniesienia dla koncepcji zracjonalizowanych,
naukowych, wyznaczających elitarny poziom kultury.
Dla wielu współczesnych atrakcyjność tradycyjnej wyobraźni ludowej tkwi właśnie w
jej „naiwności", w połączeniu wiedzy i wiary w sposób bliski myśleniu poetyckiemu i
potocznemu oraz wrażliwości i mentalności dziecka. Z tego punktu widzenia wiele
ludowych wyobrażeń - piętnowanych z pozycji XVIII-wiecznego racjonalizmu jako
„zabobon" - otwiera perspektywę na niejawną, podświadomą sferę naszej psychiki. Przy
takim podejściu do ludowości prostota i „naiwność" połączone z mitologizacją i symboliką
stają się kategorią estetyczną, należącą do dziedziny sztuki.
Założeniem autorów „Słownika" jest pokazanie tradycji ludowej, a nie potocznej,
ogólnonarodowej, jednak tego ograniczenia nie traktujemy dogmatycznie. Granica między
tym, co ludowe, a tym co ogólnonarodowe, nie była i nie jest ostra. Przeciwnie, obie sfery
kultury narodowej od dawna wzajemnie się przenikały. Historycznie biorąc polszczyzna
ogólna uformowała się w okresie XIV-XVI w. na podłożu dialektów ludowych, a w
późniejszym wielowiekowym procesie zapożyczeń i przenikania uczestniczyły zarówno
pojedyncze wyrazy i pojęcia, jak też frazemy, frazeologizmy, przysłowia, oraz motywy,
wątki, a także całe teksty.
Dobrych przykładów przełamywania granicy ludowości w stronę obiegu ogólnospołecznego dostarczają takie gatunki folkloru, jak przysłowie i kolęda. Można wskazać teksty
typowo ludowe (przysłowie Trudno w przetaku wodę nosić, kolęda Z tamtej strony dwom) i
wyraźnie nieludowe (przysłowie Białogłowski trunek - woda lub ta-zbierek, kolęda
Apokaliptyczny Baranku), ale większość utworów - przysłów i kolęd -ma obieg powszechny
i zamykanie opisu w granicach jednego środowiska społecznego byłoby zabiegiem
sztucznym. Znawca literatury i folkloru, Julian Krzyżanowski, redagując „Nową księgę
przysłów polskich" (t. 1-3, Warszawa 1969-1972) przysłowia gwarowe słusznie pomieścił
w jednym szeregu z literackimi. Do tej tradycji badawczej chcemy w naszym opracowaniu
nawiązać.
Słownik jest. adresowany do wszystkich miłośników tradycji, do osób zainteresowanych
językiem i k u l t u r ą w ogóle, zaś polską kulturą - ludową i narodową, polskim językiem i
polskim folklorem - w szczególności.
Adresatem „Słownika" są też językoznawcy, folkloryści i etnolodzy. Chcielibyśmy,
żeby stanowił dla nich pomoc w studiach historyczno-porównawczych, zwłaszcza
slawistycznych, a także wszelkich studiach porównawczo-kontrastywnych. Kierujemy
„Słownik" do badaczy stylistyki, semantyki, tekstologii, gatunków mowy.
Mamy nadzieję, że będzie on interesujący dla nauczycieli podejmujących program
dziedzictwa kulturowego w regionach.
4. Etnolingwistyczny charakter opracowania
„Słownik" oparty jest na zapisach dialektologów, folklorystów i etnografów. Pierwsi
zapisywali słowa i wypowiedzi (doraźne i kliszowane), drudzy zwłaszcza reprodukowane w
społecznym obiegu teksty pieśni, bajek, przysłów, zamówień magicznych itd., trzeci opisywali (w ostatnich latach głównie interpretowali) zachowania, obrzędy, praktyki,
wierzenia. W „Słowniku" wprowadzamy opis zintegrowany, który odpowiada wymogom
etnolingwistyki rozumianej jako lingwistyka antropologiczna.
W „Słowniku" podjęto pewne tradycyjne problemy folklorystyki, zwłaszcza związane z
centralnym problemem tekstu (powtarzalnego, ustabilizowanego, kliszowanego) i jego
wariantywności w procesie komunikacji kulturowej, w udokumentowanych przez zbieraczy
przekazach. Folklorem jest dla nas - najkrócej mówiąc - ustna twórczość słowna uwikłana
w zrytualizowane sytuacje i zachowania, oparta na społecznie ustalonej wiedzy o świecie i
systemie wspólnie wyznawanych wierzeń i wartości. Teksty folkloru są powtarzalne,
kliszowane. Traktujemy je jako jednostki kodu językowo -kulturowego i próbujemy je
grupować wedle klucza tematycznego w granicach ustalonych gatunków.
Zastosowano do analizy tekstów folkloru niektóre pojęcia językoznawcze. Nawiązano
zwłaszcza do koncepcji zdania minimalnego, tj. zdania samodzielnego pod względem
semantycznym i zawierającego tylko pozycje obligatoryjne, konieczne [Karolak 1984, 13;
Polański 1980]. Pojęcie to daje dobry punkt wyjścia przy szukaniu sposobu zapisu
motywów folklorystycznych (szczegółowiej o tym w punkcie 8. Jednostki opisu w
„Słowmku").
Z drugiej strony - grupując pod jednym hasłem leksykalnym różne motywy i teksty,
„Słownik" dostarcza folkloryście narzędzia systematyki przekazu, a także materiału do
badania specyfiki poszczególnych gatunków oraz różnic między folklorem a nie-folklorem
(tekstami doraźnymi, użytkowymi, potocznymi).
Etnolingwistyczny charakter naszego „Słownika" polega jednak przede wszystkim na
ujmowaniu języka w kontekście kultury, a więc w konsekwencji na wyjściu poza dane
czysto językowe (leksyka, semantyka, które oczywiście są podstawą „Słownika"), na
uwzględnieniu użycia języka, na sięgnięciu do utrwalonych społecznie wierzeń i praktyk,
tworzących p r z y j ę z y k o w y (nie: pozajęzykowy) kontekst wypowiedzi słownych, a
nawet na wykorzystaniu (co prawda tylko fragmentarycznym) informacji z zakresu
ludowej sztuki plastycznej (zdobnictwa, malarstwa). Krótko mówiąc -
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
13
12
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW../'
etnolingwistyczny jest sposób rozumienia przedmiotu hasłowego będącego obiektem opisu w naszym
„Słowniku". O gatunkowym zróżnicowaniu obrazu przedmiotów hasłowych szerzej mowa w punkcie
14. Źródła i ich zróżnicowanie gatunkowa.
ocznie hierarchię haseł poprzez ich odpowiednie pogrupowanie. Dodatkowo odpowiednie hasła łączy
się w stosownych miejscach odsyłaczami.
Indeks alfabetyczny (w zamykającym tom zeszycie) ma - poza ułatwieniem w dotarciu do haseł
ułożonych niealfabetycznie - pozwolić czytelnikowi znaleźć ewentualnie dalsze interesujące go
jednostki nie będące hasłami, ale uwzględnione gdzieś w „Słowniku" w funkcji eksplikacyjnej.
5. Plan całości
Przyjmujemy dla „Słownika" układ tematyczny. Cały ludowy obraz świata i człowieka
przedstawimy w „biblijnym" porządku stwarzania, poczynając od przyrody, a kończąc na człowieku,
kulturze i kategoriach porządku jacy cli świat. Ta kolejność zbiega się w dużym stopniu z rosnącą
złożonością semantyczną haseł. Odstępstwem od biblijnego szyku jest tylko umieszczenie religii nie na
początku, lecz przy końcu szeregu.
„Słownik" obejmie następujące działy tematyczne:
I.
Kosmos.
II.
Rośliny.
III. Zwierzęta.
IV. Człowiek.
'
V.
Społeczeństwo.
VI. Religia. Demonologia.
VII. Czas. Przestrzeń. Miary. Kolory.
Taki układ działowy nie przesądza jednak z góry technicznego podziału na zeszyty, gdyż ten
ostatni musi zależeć od jakości i bogactwa zebranego materiału oraz możliwości wykonawczych
zespołu. Niektóre hasła wymagają pracy wielomiesięcznej, a nawet wieloletniej. Część haseł stała się
tematem prac magisterskich i doktorskich.
6. Rodzaje i układ haseł
„Słownik" jest pomyślany jako intensywny, a nie ekstensywny, tzn. przedstawia szczegółowiej
wybrane, ważne hasła, dając ich „portrety" językowo-kulturowe, a nie skrótowo i pobieżnie wszystkie
hasła wyrazowe, pojawiające się w badanych tekstach ludowych.
Wprowadzamy trzy rodzaje haseł: I, II i III stopnia. Różnią się one układem, a przede wszystkim
kompletnością i samodzielnością.
Hasła I stopnia obejmują całe pola semantyczne - „kamienie", „gwiazdy" oraz podstawowe hasła
takie jak „słońce", „księżyc", „ogień". W ich skład wchodzą wszystkie założone dla opracowania
człony (eksplikacja, dokumentacja, bibliografia).
Hasła II stopnia są podporządkowane hasłom dużym i uszczegóławiają je: „wschód słońca",
„zachód słońca", „zaćmienie słońca", fazy księżyca, „zaćmienie księżyca", „drogie kamienie", „biały
kamień" itp.
Hasła III stopnia to hasła małe, poniekąd przyczynkowe; przynoszą one uszczegółowienie haseł
podstawowych: dużych i średnich, np. w polu „gwiazdy" - „Gwiazda Kłosu Pszenicznego", w polu
„drogie kamienie" - „alabaster", „rubin" itp. Wyodrębniamy takie małe hasła dla ich walorów
kulturowych, jako wymowne ilustracje ludowego widzenia świata nie zmierzając bynajmniej do
kompletności zestawu. Ich budowa jest uproszczona w stosunku do przyjętego modelu opisu.
Układ materiału w „Słowniku" wedle pól leksykalno-semantycznych pozwala ima-
7. Budowa hasła
„Słownik" zgodnie z propozycją przedstawioną po raz pierwszy w zeszycie próbnym [SLSJ 1980]
wprowadza specjalny układ materiału, polegający na wyodrębnieniu dwu części - eksplikacyjncj i
dokumentacyjnej w obrębie poszczególnych artykułów hasłowych. Części te są powiązane
odsyłaczami numerycznymi.
Część nazwana „eksplikacja" podaje w postaci zdań definicyjnych ustabilizowane charakterystyki,
jakie otrzymuje przedmiot łiasłowy w tradycji ludowej i jakie pozwalają odtworzyć jego
językowo-kulturowy obraz. Ta część ma układ fasetowy. Jest adresowana do szerszego kręgu
czytelników.
Część dokumentacyjna zawiera przede wszystkim wybrane cytaty z ludowych tekstów (niekiedy streszczenia, omówienia itp.), w których wystąpiło hasło, a nadto zwykle zapisane przez autorów w
postaci syntetycznej nadbudowane nad cytatami „motywy". Motywy te są schematycznie zapisywane
bądź to w metajęzyku badacza, którym jest polszczyzna ogólna (wtedy używamy w nagłówkach tłustej
antykwy), bądź to mają postać przytoczeń (wtedy używamy w nagłówkach tłustej kursywy). Podajemy
w miarę systematycznie warianty tych motywów w badanych źródłach. Przyjęte rozumienie wariantu,
wersji, motywu tekstowego (tekstu), omówiono szerzej gdzie indziej [Bartmiński 1990]. Ta część
artykułu hasłowego jest przeznaczona dla czytelników głębiej zainteresowanych ludową tradycją i
ludową sztuką słowa.
Celem dokonanego podziału hasła na dwie części jest oczywiście także oszczędność miejsca
(jeden zapis w dokumentacji może być kilkakrotnie przywoływany przy eksplikacji bez konieczności
powtarzania go); chodziło przy tym również o otwarcie nowych możliwości oglądu materiału np. pod
kątem wariantywności motywów w ramach wyróżnianych segmentów, ich powtarzalności w obrębie
poszczególnych gatunków, a także pokazanie semantycznego zróżnicowania między wyróżnionymi
gatunkami tekstów.
Zasady podziału na części eksplikacyjną i dokumentacyjną są w pewnym stopniu umowne.
Frazcologizmy (jako jednostki quasi-Ieksykalne o silnie stabilizowanym kształcie językowym)
notujemy tylko w eksplikacji, gdyż powołanie się na nie i tak wymaga każdorazowo ich cytowania w
całości. Z diametralnie przeciwnych względów też tylko w eksplikacji umieszczamy informacje o
wierzeniach i zachowaniach, bo te z kolei - zapisywane przeważnie przez etnografów językiem
ogólnopolskim, a nie w wersji ludowej (dla nas kanonicznej) - poddają się streszczaniu przez
redaktorów hasła bez naruszania istotnych cech.
Dokumentacja zawiera przede wszystkim ludowe teksty kliszowane, tj. stabilizowane pod
względem struktury semantycznej i/lub formalnej i powtarzające się w obiegu społecznym.
Umieszczamy w „Słowniku" takie teksty, które zostały w badanych materiałach zapisane przynajmniej
dwa razy (kryterium statystyczne) i/lub
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
14
O ..SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
L5
takie, które zawierają znaczące kulturowo informację o przedmiocie hasłowym (kry terium ważności
kulturowej).
8. Jednostki opisu w „Słowniku"
1 o r m u I y są ustabilizowanymi połączeniami semantyczno-formalnymi, tj. mającymi przyjętą
formę werbalizacji, jak frazeologizmy czy przysłowia typu: matka ziemni; jasne jak słońce; wyć jak
pies do księżyca; Nie ma dymu bez ognia; Rozstąp się, ziemio; Gaśnie księżyc przed słońcem; Drobne
gwiazdy giną od księżyca; Czym głębsza woda, tym ciszej płynie.
Podstawowymi jednostkami prezentowanymi w SSiSL nie są wyrazy (jak w słownikach
językowych) ani odpowiadające irn realne przedmioty (jak w encyklopediach), lecz semantyczne
korelaty stojące pomiędzy wyrazami i przedmiotami, inaczej mówiąc - społeczne w y o b r a ż e n i a
p r z e d m i o t ó w . Słownik ma charakter idcograliczny. Zakładamy, że owe wyobrażenia są
dostępne poprzez dane zawarte w języku i w tekstach, a także (co wychodzi poza dotychczasowy
wzorzec słownika językowego) poprzez zapisy wierzeń i opisy zachowań. Wyobrażenia te odpowiadające znaczeniu w pewnym rozumieniu tego terminu - mają charakter stereotypowy i zwykle
symboliczny. Razem ze słownictwem, gramatyką i zespołem reguł pragmatycznych składają się na
językowy obraz świata badanej kultury.
„Słownik" reprezentuje zatem podejście onomazjologiczne i ideograficzne (od przedmiotów i
znaczeń do nazw), a nie semazjologiczne (od nazw do icli znaczeń). Nie przeszkadza to wydzielaniu w
obrębie niektórych haseł powiązanych ze sobą relacjami metonimicznymi wariantów hasłowego
wyobrażenia, np. pod hasłem „słońce": 'ciało niebieskie', 'blask, światło', 'miejsce oświetlone', 'pogoda
słoneczna'.
„Słownik" oczywiście podaje także materiał leksykalny, tj. podstawowe nazwy i ich synonimy.
Notowane są także derywaty i użycia przenośne nazwy podstawowej, np. przy słońcu wyrażenia typu
na słońcu (coś położyć), za słońca (pracować), nasłoneczniony 'jasny' itp. - diagnozujące
zróżnicowania semantyczne. Nazwy stanowią tylko jeden z członów pełnej eksplikacji.
Eksponowane w „Słowniku" są połączenia wyrazów i połączenia znaczeń, pokazuje się całą
rozbudowaną wielokierunkowo (i wielopoziomowo) kombinatorykę hasła z uwzględnieniem wielu
pełnionych przez hasło ról semantycznych (o czym niżej). Odpowiada to rozumieniu tytułowego
pojęcia „stereotypu" jako ustabilizowanego połączenia jednostek semantycznych i/lub formalnych
[SLSJ 1980].
Eksponowanymi połączeniami wyrazów - i zarazem minimalnymi tekstami, przeważnie
jednozdaniowymi - są przysłowia.
Podstawowa dla naszego „Słownika" jest płaszczyzna semantyczna, a nie formalna. Jak wiadomo,
między tymi płaszczyznami nie ma adekwatności: w historycznym rozwoju wyrażenia wielowyrazowe
podlegają scalaniu, przyjmują status znaków prostych o zintegrowanej strukturze i globalnej wartości
znaczeniowej [Picrmiakow 1970, Lewicki 1976, Bartmiński 1980a, Chlebda 1991],
Patrząc z punktu widzenia relacji treść - forma, uwzględniamy więc w „Słowniku" zarówno
topikę, jak formuły i idiomy [Bartmiński 1985, s. 51-53].
I d i o m y to połączenia wyrazowe z zatartą podzielnością semantyczną, zuniwerbi-zowane, t a k i e
jak typ spod ciemnej gwiazdy, wieszać psy na kimś, głupi jak but (z lewej nogi).
Topika w następstwie wielokrotnego powtarzania ujednolica swój kształt słowny i przechodzi w
ustabilizowane formuły, przy czym stabilizowanie się formy wewnątrz dwu a tym bardziej
wieloczłonowych motywów przechodzi przez różne etapy i może obejmować w nierównym stopniu
poszczególne składniki. Aby choć w przybliżeniu oddać to ogromne zróżnicowanie przyjęto elastyczną
konwencję zapisu motywów z członami wyróżnianymi kursywą, np. „Bóg postanowił niebo i ziemię",
„Bóg stworzył niebo i ziemię", „Do miesiąca wędruje gwiazda, do chłopca - dziewczyna". Przy
członach wymieniająch się w tym samym kontekście stosujemy zapis ze znakiem alternatywy: „Bóg
postanowił/stworzył niebo i ziemię".
Wielkość jednostek semantycznych nie jest określona z góry. Jednostką taką nie jest tylko wyraz
czy zdanie, jest nią raczej cała wypowiedź, cały tekst, a więc ciąg zdań z obudowującą go ramą
tekstową („kwalifikatorem tekstowym"), która nadaje mu komunikatywną funkcję [Bartmiński,
Tokarski 1986], a nawet tekst wraz z kontekstem sytuacyjnym i tłem wierzeniowym [SLSJ 1980, s.
16].
Nasuwa się uzasadniona wątpliwość, czy jest możliwe zbudowanie słownika obejmującego tak
różnorodne jednostki? Czy wprowadzenie do słownika tekstów nie przekształca go w antologię
utworów ludowych - zagadek, przysłów, pieśni itd?
Otóż - po pierwsze - nasz „Słownik" zawiera tylko wybrane hasła.
Po drugie - ograniczamy materiał do ustabilizowanych segmentów tekstu, do motywów
tematycznych „wędrownych", stanowiących rodzaj luźnych „morfemów", z których wykonawcy
komponują wątki o zmiennej trwałości.
Po trzecie - repertuar tekstów przynależnych do folkloru jest ograniczony: około 1500 zagadek (w
zbiorze Folfasińskiego); około 2500 wątków bajkowych (w zestawieniu Krzyżanowskiego), około 6
tysięcy przysłów zróżnicowanych tematycznie (wg obliczeń S. Świrki, NKPP IV, s. 20), kilkanaście
tysięcy pieśni (choć repertuar pieśniowy jednego regionu, jeśli nie liczyć licznych wariantów, oscyluje
w granicach 1 tysiąca utworów). Podobnie policzalne są i n n e gatunki. Ułożenie „słownika tekstów"
jest zatem całkowicie możliwe i wykonalne. Przewidujemy opracowanie w przyszłości osobnej
antologii tekstów, która będzie stanowić swoiste przedłużenie „Słownika".
T o p i k ę stanowią połączenia czysto semantyczne, którym odpowiada zmienna jeszcze forma
językowa, np. „człowiek po śmierci wraca do łona ziemi", „księżyc jest pośrednikiem między
zakochanymi", „okadzanie dymem z palonych ziół chroni przed złem", „ognia nie należy pożyczać"
itp. Topika wraz ze zrytualizowanymi zachowaniami i praktykami tworzy kontekst kulturowy
relawantny dla komunikacji językowej.
Zastosowana w „Słowniku" metoda definiowania, nazwana „definicją kognitywną", została
zaproponowana przez J. Bartmińskiego w zeszycie próbnym „Słownika" [SLSJ 1980] i rozwinięta w
kilku dalszych artykułach [Bartmiński 1984, 1988, 1990, 1995; Bączkowska 1986, 1988, Czyżewski
1988, Kozioł 1989, Mazurkiewicz 1990, Niebrze-gowska 1990, 1992, Adamowski 1990, 1991, 1992,
Masłowska 1990, Mackiewicz 1990, Majer-Baranowska 1988, 1993, Koper 1993, Szadura 1995).
Nawiązuje ona do kon-
9. Metody definiowania (eksplikowania) haseł
i
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
16
17
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
cepcji definicji „uwikłanej" („aksjomatyczuej", „definicji przez postulaty") [Ajdukic-wicz 1965, s.
79-82] i koncepcji definicji cząstkowych, rozwiniętej pod wpływem prac R. Carnapa i L.
Wittgensteina [Pawłowski 1978, Koj 1964, 1969]. Szczegółowa prezentacja definicji kognitywnej jest
zawarta w osobnym artykule [Bartmiński 1988c].
Podstawową jednostką definicyjną jest zdanie (jego równoważnik), a nie nazwa odnosząca się do
izolowanej cechy. Zdania definicyjne są w eksplikacjach haseł układane w zespoły jednorodne z
jakiegoś punktu widzenia, tworzące swoiste kategorie Wprowadzony w 1980 sposób porządkowania
zdań definicyjnych wedle kategorii semantycznych (aspektów, faset), stanowiący podstawę dla
odtworzenia podmiotowych sposobów profilowania, znalazł oparcie w pracach A. Wierzbickiej
[Wierzbicka 1985] oraz w opracowaniach moskiewskiej szkoły etnolingwistycznej [Nikitina 1992,
Tolstaja 1995 i in.]
Staramy się budować eksplikacje tak, by zarówno w aspekcie formalnym, jak i treściowym
spełniały warunek adekwatności wobec badanego materiału, tj. modelowały sposób widzenia
przedmiotu przez nosiciela kultury ludowej. Przez adekwatność formalną rozumie się odwzorowanie
w samej strukturze eksplikacji tych relacji, które między składnikami treści słowa ustala świadomość
nosiciela języka. Adekwatność treściowa to jakość konkretnych charakterystyk przypisywanych
przedmiotowi przez tegoż nosiciela.
10. Fasety i ich symbole stosowane w „Słowniku"
=
Nazwa z uwzględnieniem jej różnych znaczeń i odniesień; derywaty, synonimy, kohiponimy.
ft Hiperonim: hasło nadrzędne wobec analizowanego, np. dla rozmarynu - ziele, dla konia zwierzę, dla kochać - czuć itd.
■UHiponim: hasło (hasła) podrzędne, np. dla konia - ogier/walach i kobyla.
+ Kolekcja: z jakimi innym przedmiotami przedmiot hasłowy współwystępuje w jednym miejscu i
czasie na zasadzie pełnienia jakiejś wspólnej funkcji. Tworzenie kolekcji - jak pokazali Piaget
i Wygotskij - jest operacją raczej praktyczną niż intelektualną, inną niż proces abstrahowania i
tworzenia pojęć ogólnych [Dej 1978, Bartmiński 1990].
+♦ Opozycje, tj. „antonimy" na poziomie ponadleksykalnym (znaczeń nadda-nych); opozycja może
być ustalana między różnymi jednostkami, m.in. takimi, które w systemie
leksykalno-semantycznym języka pozostają w relacji współrzędności (np. słońce : księżyc :
gwiazdy).
X Pochodzenie: (a) z czego pochodzi przedmiot hasłowy, (b) co pochodzi od przedmiotu
hasłowego.
®
Wygląd.
O
Właściwości nie związane z wyglądem przedmiotu hasłowego.
"A"
Części, z jakich składa się przedmiot hasłowy.
A
Ilość: w jakich ilościach występuje przedmiot hasłowy.
■ Czynności, procesy, stany, jakie wykonuje (jakim podlega, w jakich jest) przedmiot hasłowy.
C3 Działania sprawcze.
V
Q
H
♦
0
Przeżycia: co przeżywa przedmiot hasłowy.
Przyczyna: przedmiot hasłowy jako przyczyna czegoś.
Skutek: przedmiot hasłowy jako rezultat, wynik, skutek czegoś.
Obiekt: przedmiot hasłowy jako obiekt oddziaływania.
Adresat, rozmówca: przedmiot hasłowy jako adresat wypowiedzi i/lub
rozmówca. ł
Zastosowanie, użytek, narzędzie. A
Lokalizacja, lokalizator: (a) lokalizacja
przedmiotu hasłowego, (b) przedmiot
hasłowy jako miejsce lokalizacji czegoś, co Czas: (a) tlo czasowe przedmiotu hasłowego, (b)
przedmiot hasłowy jako tło
czasowe czegoś.
♦ Przepowiednie.
W
Ekwiwalencje kulturowe, wewnątrz- i międzytekstowe przedmiotu hasłowego, np. koń i
samochód w praktykach wróżebnych dzieci, rozmaryn i ruta jako kwiaty do wieńca panny itp. Relacja
ekwiwalencji jest też sygnalizowana przy poszczególnych kategoriach. ■5*
Symbolika: (a) symbole
przedmiotu hasłowego, (b) przedmiot hasłowy jako symbol czegoś. Wyszczególnione fasety mają w
„Słowniku" swoje znaki graficzne, pozwalające na łatwe wynajdywanie odnośnych fragmentów hasła.
Przewidujemy także jeden znak dodatkowy o funkcji ogólnej, dla mniej typowych albo mniej
częstych aspektów, znakiem tym jest zaciemnione kółeczko - • .
Przyjęta siatka rozróżnień semantycznych ma wartość podwójną: (i) daje wgląd w strukturę
poznawczą haseł; (2) pozwala -jak współrzędne geograficzne na mapie -na łatwe operowanie
materiałem, jego analizę i porównywanie.
Propozycja kategoryzacji jest oparta na żywotnej wciąż tradycji istniejącej w logice i
językoznawstwie (zwłaszcza w słowotwórstwie, składni i semantyce) [Fillmore 1968, Apresjan 1980,
Wierzbicka 1985, 1993, Tokarski 1988c, Nikitina 1992]. Tradycja ta sięga Arystotelesa; wyróżnione
przez niego kategorie były wynikiem nie apriorycznej spekulacji, lecz rezultatem obserwacji stosunku
zwykłego śmiertelnika do otaczającego świata. Nawiązuje do nich współczesna semantyka kognitywna.
11. Zakres czasowy „Słownika"
Materiał podawany w „Słowniku" pochodzi zarówno z zapisów współczesnych, przeważnie
dokonywanych w terenie (w latach 1960-1996) przez autorów i współpracowników „Słownika", jak też
z publikacji dawniejszych, dokumentujących stan folkloru i kultury ludowej w wieku XIX i wcześniej.
W związku ze znaczną chronologiczną rozpiętością zapisów wynikł problem wewnętrznej spójności
(czy raczej niespójności) prezentowanego obrazu świata. W zgromadzonych tekstach (zwłaszcza
tekstach sfolk-loryzowanych, przekazywanych z pokolenia na pokolenie) współwystępują elementy
przynależne do różnych stadiów czasowych, do różnych „formacji kulturowych".
Zjawisko „polistadialności" folkloru (by użyć sformułowania E. Mieletinskiego) dobitnie ilustrują
współczesne „Relacje o kosmosie" zebrane w okolicach Biłgoraja w roku 1984 przez zespół lubelski
(opublikowane w „Etnolingwistyce" t. 2, 1988,
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW...-'
18
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW,.,"
s. 95-149). Dobrze zachowany przekaz archaicznego mitu dualistycznego o stwarzaniu
świata przez dwóch kreatorów, Boga i Diabla, z ziaren ziemi wydobytych z dna morza,
wyobrażenie błękitu nieba jako powłoki okrywającej świat, a słońca jako promienia z
wypełnionego światłem nieba, spotyka się tu ze schrystianizowanymi modlitwami do ognia
i księżyca, z objaśnieniami grzmotów jako strzałów oddawanych przez św. Eliasza za
diabłem, z zapożyczonymi z Biblii opowieściami o zatrzymaniu słońca na niebie, by
zwycięska bitwa (Sobieskiego z Turkami, w nowszych przekazach - Piłsudskiego z
„Moskalami") mogła zostać zakończona, i czysto chrześcijańskimi obrazami nieba, piekła i
czyśćca oraz Matki Boskiej jako Jutrzenki, wreszcie wszystkie te tradycyjne elementy
ludowej wizji świata pojawiają się razem z nowoczesnymi tłumaczeniami piorunów i
błyskawic jako wyładowań elektrycznych, z obrazem Ziemi jako kuli oświetlanej przez
słońce itd. Przyjęliśmy w związku z tym jako zasadę datowanie zapisu poszczególnych
informacji oraz szerokiego operowania kwalifikatorami gatunkowymi. Przy źródłach
czasopiśmienniczych wpisujemy w metryczkę rok wydania pisma, w przypadku własnych
materiałów terenowych (TN) podajemy rok zapisu.
12. Zakres geograficzny „Słownika"
Pod względem geograficznym „Słownik" obejmuje cały teren etniczny polski oraz
poniekąd też środowiska Polaków mieszkających poza tym terenem, głównie na wschodzie. Jeśli były wątpliwości z określeniem narodowej atrybucji materiałów rozstrzygaliśmy
je na rzecz włączenia ich do „Słownika". Zgodnie z wymogami dialektologii i folklorystyki
przywiązujemy dużą wagę do lokalizacji danych. Informacje geograficzne wpisujemy też w
skróty źródeł.
Tam, gdzie kwalifikatory geograficzne wprowadzają sami autorzy haseł, ograniczamy
się do informacji uogólnionych, preferując ogólne nazwy regionów „Kaszuby",
„Wielkopolska" „Krakowskie", „Podlasie" itp. kosztem mniej czytelnych nazw szczegółowych (choć i takie informacje wypadało niekiedy zachować). Dane cytowane z czasopism otrzymują informację geograficzną w spisie źródeł. Np. czytelnik znajdujący w
dokumentacji cytat opatrzony metryczką „ZWAK 1885/IS" i zainteresowany tym, skąd zapis
pochodzi, może zajrzeć do Źródeł i opracowań, gdzie podano informację o lokalizacji
materiału (Pińczowskie). Jeśli w tekście zbiega się wiele metryczek, podajemy je w stałej
kolejności: od północnego zachodu ku południowemu wschodowi (za przykładem
„Słownika gwar polskich" PAN).
13. Zasięg etniczny „Słownika"
W „Słowniku" prezentujemy materiał polski. Nie dlatego, że „Słownik" jest dziełem
polonistów, ale głównie dlatego, że przyjęta metoda - intensywna, a nie ekstensywna nadaje się tylko do materiału względnie jednorodnego. Recenzent „Zeszytu próbnego
SLSJ", Anton Hónig [1981], podkreślał jednak, że możliwe -i celowe - byłoby opracowanie
podobną metodą innych tradycji narodowych, co pozwoliłoby na metodyczne analizy
porównawcze i kontrastywne, mające zresztą okazałe tradycje naukowe.
Ograniczenie się do materiału polskiego wynika też z przyjętej przez nas zasady
h i s t o r y z m u . „Słownik" chce respektować historyczne uwarunkowania i specyfikę
tradycji narodowej.
19
Równocześnie zdajemy sobie sprawę z niemożliwości i niebezpieczeństwa izolowania
tego, co polskie, od wspólnego dziedzictwa słowiańskiego, indoeuropejskiego,
chrześcijańskiego; dlatego niektóre (dłuższe) artykuły poprzedzamy wstępami, w których
tło porównawcze dla materiału polskiego jest (skrótowo) przywoływane.
Potwierdza się opinia, że kultura ludowa jest uniwersalna w stopniu znacznie wyższym
niż nasza kultura narodowa.
Najbliższe nam tło kulturowe słowiańskie zakreślamy korzystając z prac polskich zwłaszcza Kazimierza Moszyńskiego, autora monumentalnej „Kultury ludowej Słowian" oraz gruntownych publikacji etnolingwistycznej szkoły moskiewskiej, z prac W. W.
Iwanowa, W. Toporowa, studiów Nikity Iljicza oraz Świetlany Michajłowny Tołstojów i
grupy ich współpracowników, słowników „Slavjanskie drevnosti" pod red. N. I. Tołstoja (t.
1, Moskwa 1995), „Slavjanskaja mifologija" (1995) i innych.
14. Źródła i ich zróżnicowanie gatunkowe
Dokumentacja, na której opiera się „Słownik", pochodzi z zapisów drukowanych
(jednym z nich były „Dzieła wszystkie" Oskara Kolberga zawierające 55 tomów
materiałowych) i własnych badań terenowych zespołu etnolingwistycznego UMCS. Zob.
zestawienie Źródeł i opracowań.
Materiały przytaczane w „Słowniku" są zróżnicowane gatunkowo i to zróżnicowanie
jest metodycznie pokazywane w części dokumentacyjnej. Za podstawę opisu dyferencjacji
gatunkowej przyjęto systematykę zawartą w książce „Folklor, język, poetyka" [Bartmiński
1990, s. 17-23], konieczne okazało się jednak wprowadzenie pewnych uzupełnień i
modyfikacji.
Gatunkiem uwzględnionym najbardziej systematycznie są (i) pieśni ludowe, bowiem
dysponowaliśmy kompletną kartoteką słowoform dla pieśni i ludowych tekstów
wierszowanych, zawartych w „Dziełach wszystkich" Oskara Kolberga (t. 1-55). Teksty te
zostały na potrzeby naszego „Słownika" z całości wpisane do pamięci komputera, skąd
potrzebne dane wydobywano za pomocą klucza leksykalnego. Cały ten zbiór liczy około
dwóch milionów słowoform.
Prozatorskie teksty Kolbergowskie (bajki, gadki, legendy, zapisy praktyk i wierzeń i
in.) ekscerpowano ręcznie.
W „Słowniku" sięgnęliśmy jednak także po niekolbergowskie teksty zarówno
pieśniowe, jak i niepieśniowe. W efekcie uwzględniono poza pieśniami także (2) grupę
źródeł prozatorskich, (3) różnego typu zapiski dialektologiczne, (4) opisy obrzędów,
zwyczajów i praktyk, (5) zapisy wierzeń ludowych.
Lista gatunków uwzględnionych w „Słowniku" obejmuje doraźnie tworzone ludowe
wypowiedzi potoczne, ludowe przekazy „wiedzy społecznie cennej" (wedle sformułowania
Rocha Sulimy), reprodukowane z pamięci stabilizowane teksty artystyczne (folklor w
węższym sensie). Dochodzą do tego relacje badaczy (podawane w języku ogólnym,
literackim) na temat ludowych wierzeń i praktyk. Sięgnęliśmy też do pisanej poezji
chłopskiej, która stanowi prawdziwy skarbiec doniosłych kulturowo motywów, artykułowanych indywidualnie, ale w silnym powiązaniu z tradycją, nierzadko w piękny
sposób.
20
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
2]
15. Z historii „Słownika"
Materiał w przyjętych grupach gatunkowych jest przytaczany i zestawiany wedle motywów i ich
wariantów.
Kolejność gatunków w dokumentacji jest względnie stalą. Na początku umieszczamy „małe
formy", jak zagadka, przysłowie, rymowane przepowiednie pogody (bardzo liczne przepowiednie
nierymowane podajemy skrótowo w eksplikacji); potem formy poezji magicznej: zamawiania,
zamówienia i zaklęcia, formuły witania i żegnania; przekleństwa, złorzeczenia i przysięgi; rymowanki i
wyliczanki dziecięce; modlitwy i modlitewki; testamenty, toasty, proroctwa, instrukcje magiczne,
wiersze nagrobne, tzw. listy z nieba. W kolejności idzie liczna i zróżnicowana grupa pieśni ludowych,
obrzędowych (dorocznych i rodzinnych) i nieobrzędowych, po nich teksty z dialogów i widowisk oraz
przemowy (noworoczne, zapustne, dyngusowe, weselne, pogrzebowe). Dalej zestawiamy motywy
wydobyte z prozy ludowej: baśni magicznych, mitów kosmo-gonicznych i bajek ajtiologicznych,
podań i legend, anegdot, opowieści wierzeniowych i wspomnieniowych. Dwa końcowe bloki to
gwarowe relacje potoczne (są to przeważnie własne zapisy autorów uzyskiwane w toku wywiadów
terenowych) i pisana poezja chłopska.
W nazewnictwie gatunków idziemy generalnie za tradycją. Dokonujemy tylko nieznacznej
normalizacji (rezygnujemy z nazw niejasnych, używanych przygodnie, jak „klechda"). Na ile
dopuszczał to badany materiał, ze względów praktycznych, łączono w dokumentacji zapisy różnych
gatunków.
Stosowana do zapisu kursywa wyróżnia wszystko, co wyszło „z ust ludu", od podawanych inną
czcionką (antykwa, petit) komentarzy, omówień, streszczeń itp., a więc tego, co pochodzi od samych
badaczy i redaktorów.
Zróżnicowanie źródeł pozwoliło pokazać specyfikę poszczególnych gatunków folkloru. Tytułem
przykładu można wskazać, że tylko w zagadkach pojawiły się archaiczne, ważne kulturowo
zestawienia symboliczne konia i słońca czy dębu i słońca; tylko w folklorze dziecięcym funkcjonuje
zestawienie słońca z biedronką (bożą krówką), a z kolei antropomorficzne przedstawienia słońca czy
księżyca są wyróżnikiem baśni. Tylko w opowiadaniach ludowych pojawia się zmora, która dusi
konie, a zestawienia takie jak „święte dęby" pojawiają się głównie w przekazach z drugiej ręki itd., itp.
Może najbardziej kontrowersyjne jest uwzględnienie zapisów etnograficznych, niejednokrotnie
uzyskiwanych z pomocą kwestionariusza; przyjmujemy jednak, że zbiorowe wierzenia jako elementy
społecznej wiedzy o świecie mieszczą się w ramie do-świadczeniowej znaczeń językowych i są
relewantne dla rozumienia przekazów językowych. Wierzenia i praktyki, jeśli nie wchodzą wprost do
znaczenia (jak w przypadku kukułki, bociana, osiki), mogą w nich być obecne jako czynnik
motywujący i interpretujący. Np. to, na ile serio przypisuje się słońcu cechę żywotności, daje się do
końca rozstrzygnąć dopiero na tle obowiązujących zwyczajowo nakazów zachowywania się wobec
słońca z szacunkiem należnym osobom żywym, do czego należało np. niepokazywanie palcem
[Niebrzegowska 1986], Dopiero na tle obowiązujących zachowań widać, że animistyczne pojmowanie
słońca było w tradycji ludowej traktowane mitologicznie, a nie metaforycznie.
■
Pomysł słownika powstał w środowisku lubelskim na początku lat siedemdziesiątych jako rezultat
współpracy dialektologów i folklorystów. Jego realizację rozpoczęto w Instytucie Filologii Polskiej
UMCS w ramach Centralnego Programu Badań Podstawowych (a ściślej tematu „Polska kultura
narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja" koordynowanego przez Uniwersytet Wrocławski i
kierowanego najpierw przez prof. Czesława Hernasa, potem przez prof. Mieczysława Klimowicza), w
latach 1976 1990. Realizacja przechodziła kilka etapów i owocowała nowymi problemami i
inicjatywami, które miały swoje interesujące konsekwencje na gruncie badań folklorystycznych i
językoznawczych [Crzegorczykowa 1995).
Pierwotnie miał to być słownik języka pieśni ludowych, a ściślej mówiąc - formuł pieśniowych.
Potrzebę słownika formuł akcentował Czesław Hernas na konferencji folklorystyki słowiańskiej w
Warszawie w r. 1966 i w „Stówie wstępnym" do zeszytu próbnego [SLSJ 1980, s. 5]; równocześnie
dialektolodzy badający porównawczo gwary i folklor zwracali uwagę na to, że język pieśni jest inny
niż potoczna gwara, zawiera wiele swoistości min. w samym słownictwie (nadobna dziewczyna, wrony
koń, dąbrowa) i w znaczeniach słów. Dało to podstawę do wprowadzenia pojęcia poetyckiego
interdialektu [Bartmiński 1973a, 1973b].
Na potrzeby tak pomyślanego słownika wykonano dwie prace zespołowe.
Po pierwsze - zaczęto gromadzić kartotekę polskich pieśni ludowych (zebrano ponad 60 tys. kart ze
zbiorów drukowanych i ponad 10 tys. z własnych zapisów terenowych) i przygotowano zasady jej
opracowania. Poświęcono temu osobny zeszyt „Literatury Ludowej" (4-6 z roku 1979), w którym o
założeniach systematyki de-skryptorowej tekstów folkloru pisał Jerzy Bartmiński, o sposobie
zapisywania metryk pieśni - Bożena Wachowska, o różnych rozumieniach incipitu - Feliks Czyżewski,
o rejonach folklorystycznych - Jerzy Sierociuk, nazwach gatunków pieśniowych - Jan Adamowski i
Grażyna Żuraw, o sytuacji wykonawczej - Jolanta Ługowska, tematach i ich zapisywaniu - Maria
Woźniakiewicz-Dziadosz, o postaciach pieśniowych - Jadwiga Jagiełło, formach podawczych Krzysztof Stępnik, o strukturze metrycznej -Grażyna Murich, o cechach muzycznych - Zenon Koter, o
możliwościach logicznego opisu funkcji wyrażeń językowych - Leon Koj. Swiatomir Ząbek, kierownik
Zakładu Metod Numerycznych UMCS, przedstawi! możliwości wykorzystania dla celów kartoteki
komputerowych technik wyszukiwania informacji. W porozumieniu z Jerzym Woronczakiem z
Uniwersytetu Wrocławskiego Swiatomir Ząbek opracował system kodowania tekstów w pamięci
komputera (Odra 1204, potem R-32, ostatecznie wszystkie dane przeniesiono na IBM 4381). Całość
pieśni i wierszy z „Ludu" O. Kolberga (około 25 tysięcy jednostek) wedle tegoż systemu zakodowali
Jerzy Bartmiński i Urszula Ma-jer-Baranowska, a na 8-bitową taśmę komputerową wpisała Anna
Marciszuk. Kontroli poprawności zapisu dokonano zespołowo, z udziałem Grażyny
Zuraw(-Bączkowskiej) i Małgorzaty Mazurkiewicz(-13rzozowskiej). Praca ta trwała 7 lat.
Po drugie - rozpoczęto dyskusję nad pojęciem formuły, czego rezultatem był cykl artykułów
opublikowanych na lamach „Literatury Ludowej". Rozpoczął go artykuł Czesława Hernasa, „O
przystosowywaniu formuły poetyckiej" (LL 3/75), kolejno ukazały się: tłumaczenie fragmentu książki
Alberta B. Lorda, „O formule"
22
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW...
(LL 4-5/75) z komentarzami Wiesława Krajki (LL 4-5/75) i Jerzego Bartmińskiego (LL 6/75); potem
artykuły Anny Brzozowskiej-Krajki i Wiesława Krajki, „Z badań nad formułą", (LL 3/76); Jolanty
Ługowskiej, „O formule bajki", (LL 4-5/76); Jerzego Sierociuka, „Z zagadnień formuły w polskiej
pieśni ludowej", (LL 1/77); Jana Adamowskiego, „Archaizmy leksykalne pieśni ludowych a
problematyka formuły" (LL 4-5/77).
Po trzyletnich dyskusjach toczonych we Wrocławiu z badaczami kultury, literatury i folkloru
(uczestniczyli w nich m.in. Czesław Hernas, Jerzy Woronczak, Roch Sulima) rozszerzono pierwotny
projekt badania formuł pieśniowych na inne gatunki folkloru i zdecydowano się na ujęcie szersze,
antropologiczno-językowe. W tym duchu został przygotowany zeszyt próbny, wydany w roku 1980 we
Wrocławiu pt. „Słownik ludowych stereotypów językowych" [SLSJ 1980]. Zeszyt próbny, wydany w
nakładzie 300 egzemplarzy techniką małej poligrafii, zawierał prezentację koncepcji dzieła w artykule
J. Bartmińskiego „Założenia teoretyczne słownika" oraz 11 artykułów hasłowych, napisanych przez
członków zespołu słownikowego („talar" - Jan Ada-mowski, „słońce" i „koń" - Jerzy Bartmiński,
„kochać" - Urszula Majer, „wół" Jerzy Sierociuk, „hej" - Grażyna Żuraw), magistrantów J.
Bartmińskiego („gwiazda" - Jadwiga Chodukiewicz, „rozmaryn" - Jolanta Puch, „kukułka" - Irena
Kosylowa) i zaproszonych do współpracy naukowców („brat" - Ryszard Tokarski, „matka" -Jadwiga
Jagiełło, „kukułka" - Czesław Kosyl, współautor hasła). Na całość złożyły się nadto - instrukcja
redakcyjna, spis źródeł i skrótów, indeks wyrazów kluczowych oraz „Słowo wstępne" Czesława
Hernasa, który wyraził nadzieję, że rozpoczęte opracowanie, „stanie się podstawowym odniesieniem
komparatystycznym, przywołującym pierwotne ((zapisy myśli» zarówno dla badań analitycznych nad
dziejami różnych dawnych nurtów twórczości, jak dla badań nad dzisiejszą potoczną polszczyzną i
dzisiejszą twórczością".
Zeszyt próbny spotkał się z żywym przyjęciem w kraju i za granicą.
Jako pierwszy Anton Hónig dał obszerne omówienie opublikowane w Heidelbergu, kończące się
słowami: „Słownik wird sicher ais Vorbild fur ahnliche Arbeiten in der Folklore anderer
Sprachgemeinschaften dienen" [Hónig 1980]; Andrzej M. Lewicki poddał wnikliwej analizie siatkę
proponowanych kategorii semantycznych i stwierdził ogólnie, że „jest' to próba opracowania słownika
nowego typu", „niezwykle śmiały eksperyment leksykograficzny, nawet zbyt śmiały jak na aktualny
poziom opracowania semantyki" [Lewicki 1984]; przydatność „Słownika" dla celów systematyki
tekstów folkloru podkreślała Helena Kapełuś (w „Roczniku Literackim" 1980, s. 371); omówienie
tomu dała też Ivanka Gugulanova w „Sypostavitelno ezikoznanie" 3/86, s. 92-94 (Sofia); Andrzej
Bogusławski przesłał obszerny list, w którym zgłosił szereg postulatów szczegółowych i stwierdził, że
„zasadnicza idea «Słownika» jest bardzo dobra" [Bogusławski 1988].
Nikita i Swjetłana Tołstojowie wypowiedzieli opinię, że „«Słownik» svidetelstvujet. o
formirovanii novogo sintetićeskogo etnolingvistićesko-folklornogo iii etnokulturnogo źanra v
slavjanskoj leksikografii" [Tolstye 1993, s. 16].
Kilkakrotnie o „Słowniku" - na kolejnych etapach jego realizacji - wypowiada! się Roch Sulima
[1975, 1990, 1992], który komentując zamierzenia autorów trafnie zauważył, że „nie o gwary tu idzie,
ale o humanistyczne intuicje, o symbole kulturowe".
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
2.5
Jego zdaniem w wywodach autorów haseł i równolegle publikowanych rozprawach
etnolingwistycznych „nietrudno dosluchać się żywego pulsu problemów egzystencji; dosłuchać się
jakby zatajonych pytań o formę i sens tej egzystencji, o podstawowe wartości kultury chłopskiej, która
nie jest tu tylko przedmiotem opisu, ale hierarchią ludzkich wartości, problematem humanistycznym."
[Sulima 1990, s. 124]. Trudno by było samym autorom „Słownika" ująć trafniej istotę ich zamierzeń.
Roch Sulima wskazywał też na szerszą przydatność opracowania: „Kiedyś, kiedy tradycja ludowa
będzie już tylko dostępna «w słowie*, zawarte w słowniku jej inskrypcje, mogą służyć za
najdogodniejszy, najbardziej wiarygodny klucz do zrozumienia chłopskiego świata, ale też stać się
mogą niewygasającą szansą «uźródlania» (w Norwidowskim sensie) polszczyzny. Słownik taki może
więc mieć zupełnie praktyczne zastosowania w warsztacie literaturoznawcy, a dziś krytyka
literackiego; potrafi także umożliwić pełniejszy kontakt z odległą tradycją literatury polskiej od Reja i
Kochanowskiego, przez Mickiewicza i Leśmiana, aż po Tadeusza Nowaka, którego wiersze bez
wiedzy o ((symbolizmie* ludowej kultury, wtopionych weń treściach chrześcijańskiego sacrum,
przysparzają sporo pomyłek i kłopotów interpretacyjnych." [Sulima 1990, s. 124]
Koncepcję „Słownika" - po wydaniu zeszytu próbnego - prezentowano i dyskutowano na kilku
zebraniach naukowych, z których najbardziej owocne były:
— 15 I 1980: zebranie Zakładu Języka Polskiego UMCS (wypowiadali się: Teresa Skubalanka,
Maria Wojtak, Anna Pajdzińska, Jan Adamowski, Stanisław Grabias, Józef Kość, Bożena Rejakowa,
Czesław Kosyl, Jerzy Sierociuk, Halina Pelcowa);
— 26 II 1980: dyskusja na posiedzeniu Komitetu Językoznawstwa PAN w Krakowie (głos
zabierali: Hanna Popowska-Taborska, Stanisław Urbańczyk, Władysław Lubaszewski, Maria
Zarębina, Zenon Sobierajski, Janusz Siatkowski, Michał Lesiów, Stanisław Skorupka, Maria
Honowska, Jerzy Reichan, Marian Kucała, Mieczysław Szymczak);
— 27 II 1982: dyskusja w pracowni etnolingwistycznej w Lublinie z udziałem Andrzeja
Bogusławskiego, Andrzeja Lewickiego, Leona Koja, Michała Łesiowa),
— 15 XI 1982: zebranie w Pracowni Poetyki Teoretycznej IBL PAN w Warszawie (z udziałem
Marii Renaty Mayenowej, Rocha Sulimy, Elżbiety Janus, Jadwigi Jagiełło),
— 12 V 1984: zebranie w Komisji Leksykograficznej Komitetu Językoznawstwa PAN w
Warszawie (w dyskusji głos zabrali: Mieczysław Szymczak, Zygmunt Saloni, Henryk Borek, Andrzej
M. Lewicki, Wanda Budziszewska, Józef Wierzchowski, Jerzy Reichan i Marian Kucała).
Wszystkim recenzentom i uczestnikom dyskusji za ich sugestie i uwagi krytyczne, które stanowiły
cenną intelektualną pomoc dla autorów, należą się od autorów „Słownika" słowa serdecznej
wdzięczności.
W latach 1984-1995 tematyka słownika etnolingwistycznego była dyskutowana zwłaszcza na
konferencjach w Karpaczu i Kazimierzu w ramach ogólnopolskiego konwersatorium „Język a kultura",
czego efektem jest seria artykułów analitycznych [Adamowski 1989, 1990, 1991, 1992, 1994, 1995;
Bartmiński, Mazurkiewicz-Brzozow-ska 1993; Bartmiński, Niebrzegowska 1994; Bączkowska 1988,
Koper 1993; Kozioł
24
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..." ______________________25
1989; Mackiewicz 1990a, 1990b; Majer-Baranowska 1988, 1991, 1993, 1995; Masłowska
1990, Mazurkiewicz-Brzozowska 1987, 1988b, 1989a, 1989b, 1990b, 1993;
Niebrzegow-ska 1990a, 1992, 1994a; Szadura 1993, 1995], a także teoretycznych i
metodologicznych [Bartmiński 1984, 1985, 1987, 1988c, 1988d, 1989a, 1989b, 1990,
1993a, 1993b; Bart-miński, Tokarski 1986, 1993; Grzegorczykowa 1988, 1995; Kardela
1988; Mazurkiewicz-Brzozowska 1988a, 1990a; Niebrzegowska 1990b, 1994b, 1995;
Pajdzińska 1990; Tokarski 1988a, 1988b]. Bowiem zgodnie z przewidywaniami
A.M.Lewickiego prac nad „Słownikiem" nie można było prowadzić bez dość gruntownej
zmiany teorii i metodologii semantycznej. Do dyskusji włączyli się także logicy [Muszyński
1988, 1993, 1994] i psychologowie [Brzozowski 1991]. W pracach tych pokazywano różne
warianty i możliwe zastosowania proponowanych pojęć, zwłaszcza takich jak konotacja,
wiedza językowa, stereotyp i prototyp, językowy obraz świata, perspektywa interpretacyjna,
profilowanie pojęć. Prace o profilowaniu zebrano i wydano osobno [Bartmiński 1993c]
Pojęcie profilowania zainicjowane w zeszycie próbnym [SLS.J 1980], a rozwijane w
nawiązaniu do prac Anny Wierzbickiej [Wierzbicka 1985], pozwoliło z kolei rozszerzyć
metodę wypracowaną dla słownika stereotypów ludowych na słownictwo aksjologiczne
polszczyzny ogólnej [Grzegorczykowa 1995]). Tego ostatniego (bardzo interesującego)
wątku tematycznego, wykraczającego jednak poza ramy wstępu do „Słownika", tu
referować nie będziemy.
Równolegle z analizami i pracami teoretycznymi postępowało zbieranie materiałów
terenowych do „Słownika", z udziałem pracowników UMCS i instytucji współpracujących
(Instytut Sztuki PAN, Wojewódzki Dom Kultury w Lublinie, Centrum Kultury i Sztuki w
Siedlcach) oraz studentów. Rozbudowano zaczęte w r. 1960 archiwum etnolingwistyczne
(obecnie obejmuje ono ponad tysiąc taśm magnetofonowych i vi-deokaset, zob. spis
miejscowości, z których nagrano teksty). Na potrzeby „Słownika" została zgromadzona
kilkudziesięciotysięczna kartoteka cytatów wypisanych ręcznie ze źródeł drukowanych,
która uzupełniła dane przygotowane komputerowo. Osobną a ważną część materiałów
„Słownika" stanowią teksty ustnego sennika ludowego, których zbieranie rozpoczęto w
1974 roku (Bartmiński, Bączkowska, Adamowski, Alicja Semczuk; zob. „Etnolingwistyka"
t. 1, s. 147-171). Najbogatszy zbiór ludowych wykładni snów z różnych regionów Polski i
gruntowną analizę semantyczną sennika przygotowała Stanisława Niebrzegowska [1995].
Zbiorową prezentacją dojrzewającej nowej koncepcji „Słownika" był cykl artykułów w
lubelskim „Akcencie" (nr 26 z roku 1986), na który złożyły się następujące szkice: U.
Majer-Baranowska, „Deszcz i jego zapładniająca funkcja"; Stanisława Niebrzegowska,
„«Slońce raduje się» - metafora czy mit?"; Jan Adamowski, „O semantyce góry"; Maria
Kozioł, „Gość w czerwnym płaszczu"; Małgorzata Mazurkiewicz, „Kamień - dzieło Boga
czy diabelska sprawka"; Grażyna Bączkowska, „Ludowy duch wiatru", Donat
Niewiadomski, „Ziemia-materia aktów stwarzania"; Dobrosława Wę-żowicz-Ziółkowska,
„Kochankowie z kalinowego lasu"). Całość została poprzedzona szkicem J. Bartmińskiego
o „Słowniku" i etnolingwistyce.
Z myślą o dyskutowaniu problemów teoretycznych semantyki, gromadzeniu materiałów do słownika i publikowaniu artykułów próbnych zaczęto w roku 1988 wydawać
„Etnolingwistykę" (7 tomów, w latach 1988-1996); publikowane w niej hasła próbne pisane
były nie tylko przez członków zespołu słownikowego (jak Grażyny Bączkowskiej
„korowaj" i „pan miody", Urszuli Majer-Baranowskiej - „płacz", Małgorzaty Mazurkiewicz
„marmur", Jana Adamowskiego „miedza", „gościniec", „ląd", Jerzego Bartmińskiego i
Stanisławy Niebrzegowskicj - „słońce", Stanisławy Niebrzegowskiej „nów", Joanny
Szadury - „popiół"), ale też bliższych i dalszych współpracowników: Feliksa Czyżewskiego
- „zmora", Marii Kozioł - „strzygoń", Donata Niewiadomskiego „jajko" i „ziarno", Jolanty
Mackiewicz - „morze", Marzeny Marczewskiej - „osika", Janusza Anusiewicza - „kot".
Znaczącym momentem w pracach nad „Słownikiem" było uzyskanie grantu KBN (na
lata 1993 1995) i podjęcie w tymże roku 1993 kosztownej decyzji o zmianie układu
materiału w części dokumentacyjnej, mianowicie przyjęcie zasady układu gatunkowego
(zastosowanego po raz pierwszy w artykule J. Bartmińskiego i S. Niebrzegowskiej o
„słońcu" w „Etnolingwistyce" t. G, 1994). Wymagało to przebudowania wielu gotowych
już haseł i opóźniło zakończenie prac nad pierwszym tomem „Słownika". Jednakże praca
nad koncepcją słownika została w tym momencie uznana za zakończoną.
Znaczący udział w pracach słownikowych mieli studenci polonistyki UMCS, uczestniczący w seminarium magisterskim Jerzego Bartmińskiego w latach 1976-1995. Od r.
1985 było ono prowadzone wspólnie z drem Janem Adamowskim i pracownikami zespołu
słownikowego. Wykonano łącznie prawie setkę prac, o których dane zob. punkt 17. Aneks.
Z wyjątkiem J. Adamowskiego i G. Bączkowskiej, wszyscy członkowie zespołu
przeszli przez to seminarium: Urszula Majer-Baranowska (zatrudniona od r. 1978),
Małgorzata Mazurkiewicz-Brzozowska (zatrudniona od r. 1984), Stanisława Niebrzegowska (zatrudniona od r. 1985), Joanna Szadura (zatrudniona od r. 1989), Anna Koper
(zatrudniona od r. 1989, od 1993 jest studentką studium doktoranckiego IFP UMCS),
Monika Zuk (zatrudniona od r. 1995). Z równoległego seminarium bibliote-koznawczego
wywodzą się Artur Drozdowski i Beata Maksymiuk. Muzykologiem po KUL-u jest Anna
Michalec.
W pracy zespołu słownikowego znaczący udział mieli w swoim czasie Anna
Marciszuk, która wpisała teksty Kolbergowskie do pamięci komputera (1979-1985) i
przejściowo Jerzy Sierociuk (1976-1982).
Porad i konsultacji udzielali liczni pracownicy, których nazwiska już wymieniano
wielokrotnie, zwłaszcza poloniści - Czesław Kosyl, Andrzej M. Lewicki, Ryszard Tokarski
i Jerzy Woronczak; logicy Leon Koj i Zbysław Muszyński, neofilologowie Maciej
Abramowicz, Henryk Kardela, Ireneusz Karolak, psycholog Piotr Brzozowski.
Osobne podziękowanie należy się recenzentom tego tomu, prof. Marianowi Kucale i
prof. Andrzejowi M. Lewickiemu, za szereg cennych uwag i sugestii, z których większość
uwzględniliśmy przygotowując ostateczną wersję tekstu.
Prace nad „Słownikiem" w latach 1976-1990 były finansowane ze środków Centralnego Programu Badań Podstawowych, temat „Polska kultura narodowa, jej tendencje
rozwojowe i percepcja", a w latach 1993-1995 ze środków KBN (grant nr 1 P 10204304).
_______ O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..." ____________________________ 27
26
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
16. Bibliografia prac związanych z przygotowaniem „Słownika"
(wybór)
Adamowski Jan, 1977, Archaizmy leksykalne pieśni ludowych a problematyka formuły, LL nr 4-5, s.
56-66.
—, 1978, Zestawienia typu srebro złoto, ojciec matka w polskiej pieśni ludowej, [w:] Z polskich
studiów slawistycznych. Seria V, t. 2, Warszawa, s. 343-350.
1980, Talar, [w:] SLSJ, s. 231-239.
1981, O uogólnianiu znaczeń wyrazów w pieśni ludowej, [w:] Literatura popularna,
język, folklor, pod red. W. Nawrockiego i M. Walińskiego, Katowice 1981, t. 2,
s. 204-212.
1982, Procesy modernizacyjne w języku polskiego folkloru wierszowanego, [roz
prawa doktorska], Lublin 1982, 381 ss.
1986, O semantyce góry (w związku z kategorią lokatywności), „Akcent" nr 4, s. 40-47.
1987a, Archaizmy leksykalne w polskim folklorze wierszowanym, „Annales UMCS", sectio FF,
vol. V, s. 79-97.
1987b, O losach archaizmów w folklorze, „Polska Sztuka Ludowa" nr 4, s. 139-141.
1989a, Z badań nad segmentacją tekstu pieśni ludowej, [w:] Tekst ustny, text orał, red. Maciej
Abramowicz i Jerzy Bartmiński, Wrocław, s. 169-192.
1989b, Gościniec 'droga' w wierszowanym folklorze polskim, „Etnolingwistyka" t. 2, Lublin, s.
71-83.
1988, O nowszym słownictwie w języku polskiego folkloru wierszowanego, „Annales UMCS",
sectio FF, vol. VI, s. 197-211.
1990, Dół w ludowym obrazie świata (pochodzenie i lokatywność), [w:] JOS,
s. 167-196.
1991, Kulturowe funkcje miedzy, „Etnolingwistyka" t. 4, s. 65-82.
1992, Językowy portret „lądu" w polskiej kulturze ludowej, „Etnoligwistyka" t. 5,
s. 83-94.
1994, Gatunek tekstu a znaczenie słowa [ n a materiale folkloru polskiego), „Etno
lingwistyka" t. 6, s. 53-63, 159.
1995, Sakralizacja przestrzeni w polskiej kulturze ludowej, [w:] FSR, s. 20-31.
Bartmiński Jerzy, Niebrzegowska Stanisława 1995, Zwierzęta, ptaki i rośliny
w relacjach ludowych, „Etnolingwistyka" t. 7, s. 135-178.
—, Żuraw Grażyna, 1979, Tradycyjne nazewnictwo gatunkowe folkloru wierszowanego, LL nr 4-6, s.
25-33.
Ajdukiewicz Kazimierz 1965, Logika pragmatyczna, s. 79-82.
Apresjan Ju., 1980, Semantyka leksykalna. Synonimiczne środki języka, przeł. [z ros.] Zofia
Kozłowska i Andrzej Markowski, ZNiO.
—, 1994, Naiwny obraz świata a leksykografia, „Etnolingwistyka" t. 6, s. 5-12.
Bartminscy Izabela i Jerzy, 1967, O słownictwie folkloru w związku z nowym słownikiem gwarowym,
„Język Polski" R. 47, s. 360-373.
Bartmiński Jerzy, 1973a, O procesie formowania się inlerdialektu poetyckiego w języku polskiego
folkloru, [w:] Ludowość dawniej i dziś. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J.
Krzyżanowskiego, Ossolineum, s. 237-257.
1973b, O języku folkloru, Wrocław, 286 ss.
1978, O derywacji stylistycznej. Gwam ludowa w funkcji języka artystycznego, Lublin, 226 ss.
1980a, Założenia teoretyczne słownika, [w:] SLSJ, s. 7-36.
1980b, Koń, [w:] SLSJ, s. 119-144.
1980c, Srorice [w:] SLSJ, s. 205-230.
1981a, Dtctionnaire ethno-linguistiąue polonais, [w:] Literary Studies in Poland, VIII,
Folklore, Ed. Hanna Dziechcińska, Ossolineum 1981, s. 157-172.
1981b, Słowo wstępne, [w:] Pojęcie derywacji w lingwistyce, pod red. J. Bartmiń-skiego,
Lublin, s. 7-11.
1984, Definicja leksykograficzna a opis języka, [w:] Słownictwo w opisie języka, red. K.
Polański, Katowice, s. 9-19.
1985, Stereotyp jako przedmiot lingwistyki, [w:] Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej
III, pod red. M. Basaja i D. Rytel, s. 25-53.
1986, Czym zajmuje się etnolingwistyka? „Akcent" nr 4(26), s. 16-22.
1987, 62, Co się myśli to się przyśni. O interpretacji obrazów w senniku ludowym,
„Polska Sztuka Ludowa" z. 1-4, s. 121-124.
1988a, Słownik ludowych stereotypów językowych. Założenia ogólne, „Etnolingwistyka" t. 1,
Lublin, s. 11-34.
1988b, Stan prac nad „Słownikiem etnolingwistycznym", [w:] Język a kultura t. 1, Wrocław, s.
339-347.
1988c, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji, [w:] Konotacja, Lublin, s.
169-183.
1988d, Niebo się wstydzi. Wokół ludowego pojmowania ładu świata, [w:] Kultura, literatura,
folklor. Prace ofiarowane Czesławowi Hemasowi, red. Marek Graszewicz i Jacek
Kolbuszewski, Warszawa, s. 96-106.
1989a, La collection dans la structure thematiąue du teite orał, [w:] Tekst ustny - teite orał, pod
red. M. Abramowicza i J. Bartmińskiego, Wrocław, s. 77-102, [wersja polska pt. Kolekcja w
strukturze tematycznej tekstu ustnego, [w:] Tekst w kontekście, red. T. Dobrzyńska. Wrocław
1990, ZNiO, s. 155-174].
-, 1989b, Językowe sposoby porządkowania świata. Uwagi na marginesie biłgorajskich relacji o
kosmosie, „Etnolingwistyka" t. 2, Lublin, s. 49-58.
-, 1990, Folklor, język, poetyka, Wrocław, ZNiO, 241 ss.
-, 1993a, O profilowaniu znaczeń w słowniku etnolingwistycznym, [w:] Philologia Slayica. K
70-letiju akademika N. I. Tolstogo, Moskva, s. 12-20.
-, 1993b, O pwfilowantu i profilach raz jeszcze, [w:] ODiD, s. 269-275.
-, 1993c, Profilowanie pojęć. Wybór prac, zestawił J. Bartmiński, Lublin, Wyd. UMCS, 231 ss.
-, 1995, Formy obecności sacrum w folklorze, [w:] FSR, s. 9-19.
30_________________ O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW■■■,,
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
—, 1988b, Kamień piorunowy w polszczyźnie i kulturze ludowej, [w:] Język a kultura, pod red. J.
Anusiewicza i J. Bartmińskiego. t. 1, Wrocław, s. 251-262, [w toinie przedrukowanym bez
zmian w r. 1991 s. 149-155].
—, 1989a, Praca i sacrum w polszczyźnie ludowej, „Etnolingwistyka" t. 2, Lublin, s. 7-28.
—, 1989b, Drogie kamienie w ludowym językowym obrazie świata, [w:] Język a kultura t. 2, pod red.
J. Puzyniny i J. Bartmińskiego, Wrocław, s. 165-183 [w tomie przedrukowanym bez zmian w
r. 1991 s. 115-126],
—, 1990a, Dwa spojrzenia na pracę. Perspektywa interpretacyjna a znaczenie słowa, [w:] JOS
1990, s. 129-146.
—, 1990b, Marmur. Dwie wersje artykułu hasłowego do SLSJ, „Etnolingwistyka" t. 3, s. 71-77.
—, 1993, Praca. Wybrane warianty znaczenia słowa we współczesnej polszczyźnie i ich struktura
kognitywna, [w:] NW, s. 133-146.
Muszyński Zbysław, 1993, O podmiotowym, społecznym i formalnym wymiarze języka, czyli o
trzech aspektach znaczenia komunikacyjnego, [vv:]ODiD, s. 181-194.
—, 1994, Założenia i problemy semantyki obiektywistycznej, „Etnolingwistyka" t. 6, s. 13-27.
Niebrzegowska Stanisława, 1986, Słońce się raduje - metafora czy mit? „Akcent" nr 26, s. 37-39.
—, 1989a, Z badań nad sennikiem ustnym. Sennik ustny a pisany, LL nr 3, s. 61 -69.
—, 1990a, Gwiazdy w ludowym językowym obrazie świata, JOS, s. 147-166.
—, 1990b, Potoczne konotacje słowa a znaczenia symboliczne w senniku ludowym,
„Etnolingwistyka" t. 3, s. 37-48. —, 1992a, Nów polskiej kulturze ludowej i gwarach,
„Etnolingwistyka" t. 5, s. 73-82. —, 1992b, Ludowe wyobrażenia o zaćmieniu księżyca, TL nr 1-2, s.
36-38. —, 1994a, I{osmos w senniku ludowym, „Etnolingwistyka" t. 6, s. 145-163. —, 1994b, Sonmk
kak źanr polskogo folkloru, „Slavjanovedenic", Moskva, s. 67-74. —, 1994c, Każdy człowiek ma swoją
gwiazdę, TL nr 3-4, s. 7-10. —, 1995, Sennik jako gatunek polskiego folkloru. Słownik i semantyka,
[rozprawa doktorska], Lublin 1995, 526 ss.
Niewiadomski Donat, 1986, Ziemia - materia aktów stwarzania, „Akcent" nr 26, s. 59-62.
—, 1989, Semantyka jajka w rytach orki i siewu, „Etnolingwistyka" t. 2, s. 61-72. —, 1991, Semantyka
ziarna w inicjalnych rytach siewnych, „Etnolingwistyka" t. 4, s. 83-103.
—, 1995, Sacrum chrześcijańskie w inicjalnych rytach orki i siewu, [w:] FSR, s. 82-91.
Nikitina Serafima J., 1992, Metajazyki opisanija folklomoj leksiki i naucnoj terminologii, [w:]
Systematyzacja pojęć w stylistyce, pod red. S. Gajdy, Opole, s. 63-68.
—, 1993, Ustnaja nawdnaja kultura i jazykovoe soznanie, Moskva.
NW = Nazwy wartości. Studia leksykalno-semantyczne 1, pod red. J. Bartmińskiego i Małgorzaty
Mazurkiewicz-Brzozowskiej. Lublin 1993, Wyd. UMCS, 276 ss.
S
• i
ODiD = O definicjach i definiowaniu, red. Jerzy Bartmiński, Ryszard Tokarski,
Lublin 1993, UMCS, 400 ss. Pajdzińska Anna, 1990, Antropocentryzm frazeologii potocznej,
„Etnolingwistyka"
t. 3, s. 59-68. Pawluczuk Włodzimierz, 1978, Żywioł i forma,
Warszawa.
Pawłowski Tadeusz, 1978, Tworzenie pojęć i definiowanie w naukach humanistycznych, Warszawa,
PWN, rozdz. 4 i 6. Permiakov G. L., 1970, Ot pogovorki do skazki. Zametki po obścej teorii kliśe,
Moskva. Polański Kazimierz (red.), 1980—, Słownik generatywny czasowników polskich, t. 1-5,
Warszawa. Puch Jolanta, 1980, Rozmaryn, [w:] SLSJ, s.
200-204.
Putnam Hilary, 1975, Mind, Language and Reality, Cambridge Univ. Press. Sierociuk Jerzy, 1977, Z
zagadnień formuły w polskiej pieśni ludowej, LL nr 1, s. 3-15. —, 1980, Wół, [w:] SLSJ, s. 240-253.
SLSJ 1980 = Słownik ludowych stereotypów językowych. Zeszyt próbny, przygotował
zespół pod kier. naukowym Jerzego Bartmińskiego, wstęp Czesław Hernas,
Wrocław 1980, 275 ss. Sulima Roch, 1985, Folklor i literatura, wyd. 2, rozsz., Warszawa. —,
1990, Słowa, sny, słowniki i „wypisy" z Miłosza, „Regiony" nr 3, s. 123-126. —, 1992, Słowo i etos,
Kraków, Zakład Wydawniczy FA ZMW „Galicja". Szadura Joanna, 1993, Kruk w polskiej kulturze
ludowej, TL, nr 1-2, s. 43-46. —, 1995, Popiół. Hasło do SSiSL, „Etnolingwistyka" t. 7, s. 81-96. TL
= „Twórczość Ludowa. Kwartalnik Stowarzyszenia Twórców Ludowych", Lublin,
1986-1996, red. nacz. Stanisław Weremczuk, Józef Styk. Tokarski
Ryszard, 1980, Brat, [w:] SLSJ, s. 55-73.
—, 1988a, Konotacje jako składnik treści słowa, [w:] Konotacja, s. 35-54. —, 1988b, Poziomy
konotacji semantycznej, [w:] Język a kultura t. 2, pod red.
J. Puzyniny i J. Bartmińskiego, Wrocław, s. 61-72 [w przedrukowanym bez
zmian tomie 1991, s. 45-52]. —, 1988c, Element syntaktyczny w analizie semowej,
„Etnolingwistyka" t. 1, s. 47-76. —, 1991, Człowiek w definicji znaczeniowej słowa, „Przegląd
Humanistyczny" nr
3-4, s. 131-140. Tolstaja Svetlana M., 1993, Etnolingyistika v Lublini, [w:] „Slavjanovedenie",
Moskva, RAN, s. 47-59. Tołstoj Nikita Iljić, 1995, Jazyk i nawdnaja kultura. Oćerki po slaujanskoj
mifologii
i etnolingyistike, Moskva. Tołstoj Nikita Iljić (red.), 1995, Slavjanskie drevnosti.
Etnolingyistićeskij slovar', pod
red. N. I. Tolstogo, t. 1, A-G, Moskva. Tolstye Nikita I. i Svetlana M., 1983, O zadaćach
etnolingvistićeskogo izućenija
Polesja, [w:] Polesskij etnolingyistićeskij sbornik, red. N. I. Tołstoj, Moskva,
s. 3-21.
28
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
29
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
—, Mazurkiewicz-Brzozowska Małgorzata, 1993, Lud. Profile pojęcia i ich konteksty
kulturowe, [w:] NW, s. 213-230. —, Niebrzegowska Stanisława, 1994, Stereotyp słońca w
polszczyźnie ludowej, „Etnolingwistyka" t. 6, s. 95-145. —, Panasiuk Jolanta, 1993, Stereotypy językowe, [w:]
Encyklopedia kultury polskie]
XX wieku, t. 2, Współczesny język polski, pod red. .). Bartminskiego, Wrocław,
s. 363-387.
—, Tokarski Ryszard, 1986, Językowy obraz świata a spójność tekstu, [w:] Teoria tekstu. Zbiór
studiów pod red. T. Dobrzyńskiej, ZNiO, s. 65-81.
—, Tokarski Ryszard, 1993, Definicja semantyczna: czego i dla kogo? [w:] ODil), s. 47-61.
Bączkowska Grażyna, 1986, Ludowy duch wiatru, „Akcent" nr 26, s. 56-58. —, 1988,
Korowaj, „Etnolingwistyka" t. 1, s. 79-99.
—, 1995, Role pana młodego w lubelskich obrzędach weselnych, „Etnolingwistyka" t. 7, s. 117-133.
Bogusławski Andrzej, 1988, [Uwagi o zeszycie próbnym SLSJ], „Etnolingwistyka" t. 1, s. 14-15.
Brzozowska Małgorzata, 1993, Motyw białego kamienia w polskiej kulturze ludowej, TL nr 1-2 (23),
s. 31-33.
Brzozowski Piotr, 1991, Problemy analizy prototypowości pojęć (na przykładzie „uczciwości",
„komunizmu" i „nauczyciela"), „Etnolingwistyka" t. 4, s. 51-63.
Chodukiewicz Jadwiga, 1980, Gwiazda, [w:] SLSJ, s. 74-79.
Czyżewski Feliks, 1988, Zmora, „Etnolingwistyka" t. 1, s. 133-143.
—, 1995, Sakramentałta i pseudosakramentalia (na wybranym materiale z zakresu meteorologii
ludowej), [w:] FSR, s. 92-103.
Dej Ołeksij, 1978, Poetyka ukrajinśkoji narodnoji pisni, Kyjiw.
Fillmore Charles, 1968, The Case for Case, [w;] Universals in Linguistic Theory, ed. by E. Bach, R.
T. Harms, New York.
FSR= Folklor, sacrum, religia, praca zbiorowa pod red. Jerzego Bartminskiego i Marii
Jasińskiej-Wojtkowskiej, Lublin 1995, Instytut Europy Srodowo-Wschodniej, 296 ss.
Chlebda Wojciech, 1991, Elementy frazematyki. Wprowadzenie do frazeologii nadawcy, Opole.
Górak-Bartmiriska Izabela, 1966, Osobliwości słownikowe lubelskiej pieśni ludowej,
„Językoznawca" nr 14-15, s. 48-60.
Grzegorczykowa Renata, 1988, Władanie językiem a wiedza o świecie, [w:] Konotacja, s. 121-128.
—, 1995, Die Lubłiner anthropotogisch - kułtui-ełle und kogmtive Sprachwissenschaft der letzten
Jahrzehnte, [w:] Convivium. Germaniscłies Jahrbuch. Polen 1995, Bonn 1995, Deutscher
Akademischer Austauschdienst, s. 153-179.
Hónig Anton, 1980, [Rec. Zeszytu próbnego SLSJ, w:] „Semantische Hefte" IV, 1978/79,
Heidelberg 1979-1980, R. 8-15.
Jagiełło Jadwiga, 1980, Matka, [w:] SLSJ, s. 159-199.
JOS = Językowy obraz świata, praca zbiorowa pod red. Jerzego Bartminskiego, Lublin 1990, Wyd.
UMCS, 316 ss.
Kardela Henryk, 1988, Tak zwana gramatyka kognitywna a problem stereoty] u, „Etnolingwistyka" t.
1, s. 35-46.
Karolak Stanisław 1984, Składnia wyrażeń predykatywnych, [w:] Gramatyka współczesnego języka
polskiego. Składnia, pod red. Zuzanny Topolińskiej, Warszawa, PWN, 1984, s. 11-211.
Koj Leon, 1968, O definiowaniu pojęć wielotreściowych, „Aktualne Problemy Informacji i
Dokumentacji", nr 6, s. 7-10.
—, 1969, On Defining Meaning Familes, „Studia Logica" 25,
Kosylowie Irena i Czesław, 1980, Kukułka, [w:] SLSJ, s. 145-158.
Koper Anna, 1993, Typy informacji i ich układ fasetowy w definicjach haseł z pcla „Meteorologia" w
SLSJ, [w:] ODiD, s. 293-303.
Kozioł Maria, 1986, Gość w czerwonym płaszczu. Pogańskie i chrześcijańskie elementy w ludowym
stereotypie ognia, „Akcent" nr 26, s. 48-51.
—, 1989, Strzygoń, „Etnolingwistyka" t. 2, s. 85-92.
Lewicki Andrzej Maria, 1976, Wprowadzenie do frazeologii syntaktycznej, Katowice.
—, 1984, Rec. Zeszytu próbnego Słownika ludowych stereotypów językowych, „Poradnik
Językowy" nr 9-10, s. 587-592.
Mackiewicz Jolanta, 1990a, Morze, „Etnolingwistyka" t. 3, s. 77-94.
—, 1990b, Wyspa
językowy obraz wycinka rzeczywistości, JOS, s. 207-221.
Majer Urszula, 1978, Znaczenie czasownika „zabić" w polskiej balladzie ludowej, LL nr 3, s. 17-23.
Majer-Baranowska Urszula, 1980, Kochać, [w:] SLSJ, s. 83-118.
—, 1986, Deszcz i jego zapladniająca funkcja, „Akcent" 1986, nr 4, s. 30-36.
—, 1988, Stereotyp językowy płaczu w polszczyźnie ludowej, „Etnolingwistyka" t. 1, Lublin, s.
101-131.
—, 1991, Świętość źródła w polskiej kulturze ludowej, cz. 1 TL 1991, nr 2, s. 17-21; cz. 2 TL 1991, nr
3-4, s. 73-76.
—, 1993, 'Woda' - profile pojęcia w polszczyźnie ludowej, [w:] ODiD, s. 277-293.
—,. 1995, Dualizm religijny w ludowych wierzeniach o pochodzeniu wody, [w:] FSR, s. 115-128.
Marczewska Marzena, 1995, Osika w ludowym językowym obrazie świata, „Etnolingwistyka" t. 7, s.
97-115.
Masłowska Ewa, 1990, Ludowy stereotyp rzeki, [w:] JOS, s. 197-205.
Mazurkiewicz Małgorzata, 1986, Itamień - dzieło Boga czy diabelska sprawka? „Akcent" nr 4, s.
52-55.
—, 1987, Kamień człekokształtny czyli życie ukarane, „Polska Sztuka Ludowa" nr 1-4, s. 74-77.
—, 1988a, Etymologia a konotacja, [w:] Konotacja, pod red. J. Bartminskiego, Lublin, ■ s. 99-112.
O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..." ____________________ 33
32 _______________O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
—, 1995, O slovarie „Slavjanskie drevnosti", [w:] Tołstoj Nikita Iljić (red.), 1995,
Slaujanskie drevnosti. Etnohngvistićeskij slovar\ pod red. N. I. Tolstogo, l. 1, A-G,
Moskva 1995, s. 5-14.
Wierzbicka Anna, 1985, Lexicography and conceptual analysis, Ann Arbor.
Żuraw Grażyna, 1980, Hej, [w:] SLSJ, s. 80-83.
17. Aneks. Prace magisterskie związane ze
wykonane w latach 1977-1995
iMigcnia Pitueha-Wesołowska, Na/wy zawodowe w języku ludowym i polszczyźnie ogólnej (związane
z rzemiosłem). Małgorzata Teterycz, Nazwy zawodowe w języku ludowym i polszczyźnie
ogólnej (związane
7. uprawą roli).
1984: A l i c j a Cap, Stereotyp językowy ojca w
polszczyźnie ludowej. Mirosława Rękas, Stereotyp językowy wody w polskiej prozie ludowej. Zofia
Surmacz, Analiza semantyczna nazw demonów w „Ludzie" O. Kolberga. Anna Zdzicszyńska, Analiza
semantyczna nazw słońce i księżyc w polszczyźnie ludowej.
„Słownikiem"
1977: Marianna
Kończyk, Słownictwo somatyczne w pieśni i bajce ludowej.
1978: Barbara Loch, Struktura semantyczna a składnia
nazw powinowactwa i pokrewieństwa rodzinnego
w folklorze lubelskim. Urszula Majer, Synonimy i hiponimy czasownikowe w polskiej
pieśni ludowej. Emilia Przybyś, Liczebnik w tekstach folkloru. Zofia Wójcikowska, Przyśpiewy
w pieśniach ludowych na tle kategorii wykrzyknika.
1979: Teresa Petruczynik, Konotacja semantyczna nazw
kolorów w języku folkloru. Jolanta Puch, Konotacja semantyczna nazw kwiatów w języku folkloru. Jadwiga
Sadłowska, Semantyka i składnia wyrazów słońce, księżyc, gwiazdy w kulturze ludowej
i wybranych tekstach literackich. Barbara Śpiewak, Konotacja
semantyczna nazw drzew w folklorze.
1985: Danuta Dzik, Nazwy fizjograficzne w
polszczyźnie ludowej - analiza semantyczna. Mirosława Grabias, Pole leksykalno-scmantycznc
„kosmos" w polszczyźnie ludowej. Maria Kamola, Konotacja semantyczna nazw księżyca w
polszczyźnie ludowej. Bożena Lisek, Konotacja semantyczna nazw metali i kamieni w polszczyźnie
ludowej. Stanisława Nicbrzcgowska, Konotacja semantyczna słońca w polszczyźnie ludowej.
Małgorzata Snatska, Konotacja semantyczna nazw gwiazd w polszczyźnie ludowej.
1986: Grażyna Czaplak, Obraz kosmosu w
tekstach folklorystycznych wsi Matiaszówka. Anna Jas/.ak-Żuk, Stereotypy językowe demonów w
okolicach Krasnobrodu. Izabela Kołodziej, Konotacja semantyczna pioruna w polszczyźnie
ludowej. Jadwiga Kuśrnierzak, Stereotyp językowy Matki Boskiej w polszczyźnie ludowej. Zofia
Marciniak, Współczesne opowieści ustne z okolic Lubartowa. Justyna Pawłowska, Semantyka
wyrazu „dom" w języku polskim. Urszula Remiszewska, Konotacja semantyczna ognia w
polszczyźnie ludowej. Bożena Taranowicz, Stereotyp językowy Pana Jezusa w polszczyźnie
ludowej. Jolanta Welniak, Ludowy stereotyp czarownicy. Maria Wianecka, Twórczość Marii
Kozłowej z Tarnobrzega.
1981: Jolanta Kwiecińska-Puchalska, Składnia i
semantyka nazw brata i siostry w polszczyźnie ludowej. Wanda Skorek, Konotacja semantyczna nazw zwierząt:
baran, koń, koza, krowa w tekstach folkloru
i w języku ogólnym. Krystyna Swatek, Konotacja semantyczna nazw syna i córki w języku ludowym i
polszczyźnie
ogólnej. Maria Wojtków, Konotacje semantyczne wybranych nazw rodzinnych (babka,
dziadek, ciotka,
wujek, stryjek, teść, teściowa, szwagier, wnuk, wnuczka) w języku folkloru i w polszczyźnie
ogólnej.
1990: Marta Adolph, Stereotyp miłości we współczesnym
języku polskim. Katarzyna Bartoszcze, Stereotyp śmierci w języku i kulturze ludowej. Małgorzata Być, Stereotyp
językowy domu i rodziny w języku polskim. Marta Czarnocka, Stereotypy językowe Rosjanina, Francuza i
Amerykanina we współczesnym
języku polskim. Agnieszka Gąsek, Stereotypy językowe Żyda, Niemca i Polaka w języku polskim. Ewa
Olechnowicz, Stereotypy językowe żeńskich członków rodziny: matki, teściowej, córki, siostry,
babki we współczesnym języku polskim. Jolanta Panasiuk, Wybrane stereotypy ludzi w środowisku
studentów lubelskich. Lucyna Piech, Stereotypy językowe zawodów we współczesnym języku polskim (chłop,
robotnik,
milicjant).
1982:
Elżbieta Dąbrowska, Semantyczna analiza nazw demonów domowych i wodno-bagiennych w „Ludzie" O.
Kolberga.
Marianna Jarosz, Semantyka i składnia nazw żołnierza w tekstach ludowych.
Bronisława Karaś, Semantyka i składnia nazw diabła w tekstach ludowych i polszczyźnie ogólnej.
Małgorzata Kądziołka, Analiza semantyczna nazw demonów pozadomowych w „Ludzie" O. Kolberga.
Anna Kotyła, Stereotypy językowe nazw narodowości (Żyd, Cygan, Tatar, Szwed, Niemiec, Francuz, Węgier,
Rusin, Czech) w tekstach języka ludowego i materiałach etnograficznych Kolberga.
Irena Kosyl, Konotacja semantyczna nazw ptaków dzikich w języku folkloru.
Bernarda Prażnowska, Stereotyp matki i dziecka w literaturze ludowej.
Anna Szarugiewicz, Ludowe słownictwo meteorologiczne - semantyka i składnia.
Piotr Szarugiewicz, Stereotyp zawodów inteligenckich w języku ludowym i wybranych przykładach z
literatury pięknej.
Grażyna Szostek, Stereotyp językowy panującego i jego rodziny w języku ludowym.
1991: Anna Berbeć-Wypychowska, Stereotypy
rodzinne: ojca, syna, brata, teścia, dziadka w języku
polskim. Małgorzata Byszuk, Stereotyp językowy wilka i wilkołaka w polszczyźnie ludowej. Mirosława
Steckiewicz, Konotacja semantyczna nazw niektórych ziół w polszczyźnie ludowej. Małgorzata Swić-Chlebicj,
Konotacja semantyczna nazw ptaków dzikich w polszczyźnie ludowej. Krystyna Wawręta, Konotacja
semantyczna wybranych nazw drzew liściastych w polszczyźnie
ludowej. Jolanta Zięba, Konotacja semantyczna nazw podstawowych zbóż w polszczyźnie ludowej.
1983: Anna Bochenko, Stereotyp Boga w polszczyźnie
ludowej. Jolanta Grygo, Nazwy mieszkańców pochodne od nazw regionów w języku ludowym i polszczyźnie
ogólnej. Danuta Kowal, Stereotyp językowy Żyda w polszczyźnie ludowej.
Małgorzata Mazurkiewicz, Stereotyp językowy pracy w polszczyźnie ludowej.
1993: Anna Lewandowska, Stereotypy językowe związane z
kręgiem życia rodzinnego we współczesnym
języku polskim. Jolanta Urban, Wybrane stereotypy narodowościowe we współczesnym języku
polskim. Mirosława Zastawny, Szczęście w polszczyźnie ludowej.
34 _______________O „SŁOWNIKU STEREOTYPÓW..."
1994:
Anna Prokopowicz, Folklor Polaków z okolic Wilna.
1995:
Walentyna Adamicka, Obrzęd weselny Polaków z okolic Woronowa (obw. grodzieński, Białoruś).
Robert Brzozowiec, Potoczny a naukowy obraz gryzoni w języku polskim na przykładzie „myszy" i „szczura".
Jadwiga Doda, Narodziny i śmierć w wierzeniach, obrzędach i zwyczajach Polaków % okolic
Woronowa (obw. Grodzieński, Białoruś).
v
Anita Dziegdziarz, Gady w polszczyźnie ludowej - analiza leksykalno-semantyczna.
Irena Kołyszko, Obrzęd weselny na Ziemi Lidzkiej (obwód Grodno, Białoruś).
Justyna Lis, Kwiaty w języku polskim. Analiza leksykalno-semantyczna.
Beata Małkiewicz, Grzyby w polszczyźnie ludowej. Analiza leksykalno-semantyczna.
Halina Mickiewicz, Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami i śmiercią w środowisku Polaków z okolic
Grodna.
Katarzyna Smyk, Drzewa i krzewy iglaste w polszczyźnie ludowej. Analiza leksykalno-semantyczna.
Aneta Winiarczyk, Stereotyp ptaków wieszczących zło w języku polskim. Analiza leksykalno--semantyczna.
Edyta Woroniewicz-Fornal, Pies i kot w języku polskim. Analiza leksykalno-semantyczna.
Monika Zuk, Pszczoła, osa, trzmiel i szerszeń w polszczyźnie ludowej. Analiza leksykalno-semantyczna.
Jerzy Bartmiński
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
I. ŹRÓDŁA DRUKOWANE
Ad Bor - - Adamowski Jan, Tam na Podlasiu. Pieśni ludowe z gminy Borki i ich
wykonawcy, Lublin 1994. Ad Pies Adamowski Jan, Z polskich pieśni
ludowych, „Akcent" 1986, nr A (26),
s. 97-107. Ad Zam — Adamowski Jan, W polu lipejka... Z repertuaru
zamojskich laureatów
festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu n. Wisłą, Zamość
1988. Ad Złote — Złote ziarna. Antologia współczesnej poezji ludowej ziemi
zamojskiej,
zebrał, oprać, i posłowiem opatrzył Jan Adamowski, Lublin 1985. Bar Pil —
Baranowski Bohdan, Zycie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XIX
wieku, Warszawa 1969. Bar SrodP — Baranowski Bohdan, Kultura ludowa
XVII i XVIII w. na ziemiach
Polski Środkowej, Lodź 1971. Bart Lub — Kolędowanie na
Lubelszczyźnie, red. Jerzy Bartmiński i Czesław
Ilernas, Wrocław 1986, „Literatura Ludowa" ogólnego zbioru rocznik 25
za rok 1981. Bart TLub — Bartmiński Jerzy, Mazur Jan, Teksty
gwarowe z Lubelszczyzny,
Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 1978. Baz Tatr — Bazińska Barbara,
Wierzenia i praktyki magiczne pasterzy w Tatrach
Polskich, [w:] Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, red. Włodzimierz Antoniewicz, t. 7 Zycie i folklor pasterzy Tatr Polskich i Podhala, Wrocław 1967,
s. 65-227. Bąk Gręb — Bąk Stanisław, Wesele ludowe w Grębowie.
Sandomierskie, Wrocław
1958.
Bąk Kramsk — Bąk Piotr, Słownictwo gwary okolic Kramska na tle kultury ludowej,
Wrocław 1960.
Bąk Śląsk — Teksty gwarowe z polskiego Śląska. Teksty z 12 wsi w powiatach rybnickim i
pszczyńskim, zebrał i oprać. Stanisław Bąk, Kraków 1939.
Bieg Koleb — Biegeleisen Henryk, U kolebki. Przed ołtarzem. Nad mogiłą, Lwów 1929.
Bieg Lecz — Biegeleisen Henryk, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929.
Biel Kasz — Mioduchowska Aurelia, Bielawski Ludwik, Kaszuby, t. 1 Teksty, [mps
Instytut Sztuki PAN, 625 pieśni z wyborem wariantów i komentarzami].
36
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
Bień WiM — Bień-Dielska Hanna, Słownictwu Warmii i Mazur. Wierzenia i obrzędy, Wrocław 1959.
Bit Śląsk — Bittner-Szewczykowa Halina, Uprawa lnu i wstępna obróbka jego włókna na Dolnym
Śląsku w XV1H-XX wieku, [w:] Wieś dolnośląska, red Adolf Nasz, Wrocław 1970, s.
265-321.
Budź Słów — Budziszewska Wanda, Słowiańskie słownictwo dotyczące przyrody żywej, Wrocław
1965.
Burch Za — Burchard Przemysław, Za ostatnim przystankiem, Warszawa 1985.
Byst Dz — Bystroń Jan Stanisław, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI -XVIII, Warszawa,
t. 1 1960, t. 2 1976.
Byst Etn — Bystroń Jan Stanisław, Etnografia Polski, Warszawa 19-17.
Byst Kul — Bystroń Jan Stanisław, Kultura ludowa, Warszawa 1947.
Cey Kasz — Ceynowa Florian, Skórb kaszebsko-sloijnske móve, Świecie 1866.
Cheł Przas — Chełchowski Stanisław, Powieści, opowiadania ludowe z okolic Przasnysza, t. 1-2,
Warszawa 1889-1890.
Chęt Gad — Chętnik Adam, Gadki kurpiowskie, Olsztyn 1971.
Chęt Kurp — Chętnik Adam, Kurpie, Kraków 1924.
Chm Lub — Lubelska pieśń ludowa, red. Chmara Józef, Lwów 1937.
Chmiel Księż — Chmielińska Aniela, Księzacy (Łowiczante), Kraków 1925.
Chód Sp — Dołęga-Chodakowski Zorian, Śpiewy słowiańskie pod strzechą wiejską zebrane,
opracował z rękopisu, wstępem i komentarzem opatrzył J u l i a n Maślanka, Warszawa
1973.
Cisz Krak — Ciszewski Stanisław, Krakowiacy. Monografja etnograficzna, i. 1 Podania. Powieści
fantastyczne. Powieści anegdotyczno-obyczajowo-momlne. Bajki o zwierzętach. Zagadki i
łamigłówki, Kraków 1894.
Cisz Sławk — Ciszewski Stanisław, Lud okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, Kraków 1887.
Czap Mat — Czaplak Grażyna, Obraz kosmosu w tekstach folklorystycznych wsi Matiaszówka. Praca
magisterska napisana pod kierunkiem prof. Jerzego Bartmińskiego, Lublin 1987, [mps].
Czub Aneg — Czubala Dionizjusz, Czubalina Marianna, Anegdoty, bajki, opowi garncarzy,
•ICSCl
Warszawa 1980.
Dej Kieł — Dejna Karol, Słownictwo ludowe z terenów województwa kieleckm i łódzkiego,
lego
„Rozprawy Komisji Językowej. Wydawnictwo Łódzkiego Towarzystwa Naukowego",
fot. 20 (A-B), 1974, s. 189-277, t. 21 (C-D), 1975, s. 135-290, t. 22 (E-J), 1976, s.
135-268, t. 23 (K), 1977, s. 147-290, t. 24 (L-M), 1978, s. 149-274, t. 25 (N-Ó), 1979, s.
123-276, t. 26 (Pa-Por), 1980, s. 117-257, t. 27 (Pos-R), 1981, s. 129-281, t. 28 (Sa-Sy),
1983, s. 119-261, t. 29 (Sz-U), 1984, s. 83-233, t. 30 (W), 1985, s. 91-213, t. 31 (Z-Ż),
1985, s. 143-265.
Dek Sier — Dekowski Jan Piotr, Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa 1987.
Dob Niem — Dobrzyński Walenty, Gwary powiatu niemodlińskiego, cz. 2 Morfologia, teksty
gwarowe, Wrocław 1967.
Drab Pódl
37
Drabik Wanda, Obrzędy Podlasia. Rozprawa doktorska, Kraków 1992,
[mps].
Dwór Maz
Dworakowski Stanisław, Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, cz. 1 Zwyczaje doroczne i gospodarskie, Białystok 1964.
Dwór WMaz
Dworakowski Stanisław, Zwyczaje rodzinne w powiecie wysokomazowieckim, Warszawa 1935.
Dyg Kat - Dygacz Adolf, Pieśni ludowe miasta Katowic. Zródta i dokumentacja, Katowice 1987.
Dzik Klech
Klechdy polskie. Podania, legendy, baśnie, bajki, opowieści i facecje
na podstawie materiałów ludowych, oprać., wstępem, przypisami i posło-wiem opatrzył
Stanisław Dzikowski, Warszawa 1948.
Etnl — „Etnolingwistyka", red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1988—:
Etnl 1988 Bacz — Bączkowska Grażyna, Korowaj, „Etnolingwistyka" 1, 1988, s. 79-99.
Etnl 1988 Polin — Adamowski Jan, Podlaskie pieśni weselne z Wólki Polinowskiej, „Etnolingwistyka"
l, 1988, s. 173-181.
Etnl 1989 Biłg — Relacje o kosmosie. Teksty gwarowe z okolic Biłgoraja (pod red. Jerzego
Bartmińskiego), „Etnolingwistyka" 2, 1989, s. 95-149.
Etnl 1989 Niew — Niewiadomski Donat, Semantyka jajka w rytach orki i siewu, „Etnolingwistyka" 2,
1989, s. 61-72.
Etnl 1990 Mat ■— Czaplak Grażyna, Relacje o Kosmosie. Teksty gwarowe ze wsi Matiaszówka,
„Etnolingwistyka" 3, 1990, s. 171-183.
Etnl 1991 NBuż — Adamowski Jan, Nadbużańskie sobótki (z przekazu Niny Niko-lajuk),
„Etnolingwistyka" 4, 1991, s. 105-113.
Etnl 1992 Pódl — Szymańska Janina, Podlaskie pieśni wlóczebne, „Etnolingwistyka" 5, 1992, s.
97-134.
Etnl 1994 Czyż — Czyżewski Feliks, Burza w wierzeniach ludowych, „Etnolingwistyka" 6, 1994, s.
169-173, [materiał ze wschodniej Lubelszczyzny].
Etnl 1994 Nieb — Niebrzegowska Stanisława, Kosmos w senniku ludowym, „Etnolingwistyka" 6,
1994, s. 145-161, [materiały ogólnopolskie],
Etnl t.9 Szym — Szymańska Janina, Pieśni „pustych nocy", „Etnolingwistyka" 9, [w druku; Podlasie],
Fed Zar — Federowski Michał, Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy. Jego zwyczaje, sposób życia,
obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości
mowy, Warszawa, t. 1 1888, t. 2 1889.
Fisch Lub — Fischer Adam, Zarys etnograficzny województwa lubelskiego, [w:] Monografia
statystyczno-gospodarcza woj. lubelskiego, t. 1, Lublin 1932, s. 325370.
Fisch Lud — Fischer Adam, Lud polski. Podręcznik etnografii Polski, Lwów 1926.
Fisch Prus — Fischer Adam, Etnografia dawnych Prusów, Gdynia 1937.
Folf Zag — Polskie zagadki ludowe, wybrał i oprać. Sławomir Folfasiński, Warszawa 1975.
39
ŹRÓDŁA 1 OPRACOWANIA
38
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
K 5 Krak
Folk Łodz — Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, red. Bronisława Kop-czyńska-Jaworska,
Jadwiga Kucharska, Jan Piotr Dekowski, Wrocław 1976, „Literatura Ludowa", R. 12-15. Frań Kai —
Frankowski Eugeniusz, Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, Warszawa
'1'. 5 Krakowskie, cz. 1, 1962, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya V...,
1871], K 6 Krak
1'. 6 Krakowskie, cz. 2, 1963, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya
VI...,
1873]. K 7 Krak — T. 7 Krakowskie, cz. 3, 1962, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya VII...,
1928. Fryd Pom — Frydrychowicz Romuald, Podania ludowe na Pomorzu z czasów
1874], K 8 Krak
T. 8 Krakowskie, cz. 4, 1962, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya VIII...,
1875]. K 9 Poz T. 9 W. Ks. Poznańskie, cz. 1, 1963, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya
IX..., 1875]. K 10 Poz — T. 10 W. Ks. Poznańskie, cz. 2, 1963, [wyd. fotoofset. z: Lud...
wojen
napoleońskich, Pelpin 1922. Gaj Rozw — Gaj-Piotrowski Wilhelm, Kultura społeczna
ludu z okolic Rozwadowa,
Serya
Wrocław 1967. Gal Star — Gallus Józef, Starosta weselny, czyli zbiór przemówień,
X..., 1876]. K 11 Poz — T. 11 W. Ks. Poznańskie, cz. 3, 1963, [wyd. fotoofset. z: Lud...
piosnek i wierszy
do użytku starostów, drużbów i gości przy godach weselnych, Bytom 1892. Gaw Lim — Gawron
Walenty, Wesele Lachów limanowskich, [w:] Materiały etnograficzne z powiatu limanowskiego, z. 2,
red. Piotr Kaleciak, Wrocław 1971, s. 79-96. Gąs Mazur — Stoi lipa, lipuleczka. Pieśni mazurskie
przez Józefa Gąsiorowskicgo
w 1884 zebrane, Warszawa 1976. Gład Wiedz — Gładyszowa Maria, Wiedza ludowa o
gwiazdach, Wrocław 1960. Gol Lud — Gołębiowski Łukasz, Lud polski, jego zwyczaje, zabobony,
Warszawa
1983, [wyd. fotooffsetowe z 1830]. Gór Lim — Górszczyk Antoni, Pisarzowa, [w:]
Materiały etnograficzne z powiatu
limanowskiego, z. 2, red. Piotr Kaleciak, Wrocław 1971, s. 53-69. Górn Malb —
Górnowicz Hubert, Dialekt malborskt, Gdańsk 1967. Grodź Łęcz — Legendy łęczyckie, zebrała i
oprać. Jadwiga Grodzka, Łódź 1960. Grzeg Wier — Grzegorczykowie Rozalia i Wojciech, Wiersze,
Warszawa 1972. Hajd Nie — Nie wszystko bajka. Polskie ludowe podania historyczne, wybór, wstęp
i komentarze Janina Hajduk-Nijakowska, Warszawa 1983. Her Kai — Hernas Czesław,
W kalinowym lesie, t. 2, Antologia polskiej pieśni
ludowej ze zbiorów polskich XVIII w., Warszawa 1965. Hoł Wes — Hołyszowa Paulina,
Nasze wesele, Lublin 1966. Jan Śląsk — Jankowska Barbara, Współczesne garncarstwo ludowe
na Dolnym
Śląsku, [w:] Wieś dolnośląska, red. Adolf Nasz, Wrocław 1970, s. 137-195. Jaz Spis —
Jazowski Andrzej, Opowieści ludu spiskiego, Warszawa 1967. Jęcz Śląsk — Jęczalik Ewa, Ikonografia
dolnośląskiego malarstwa ludowego na szkle,
[w:] Wieś dolnośląska, red. Adolf Nasz, Wrocław 1970, s. 321-348. JP — „Język Polski.
Organ Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego", Kraków
1913-. K — Kolberg Oskar, Dzieła wszystkie,
Wrocław:
K 1 Pies — T. 1 Pieśni ludu polskiego, 1961, [wyd. fotoofsetowe z: Lud. Jego
zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gasła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce.
Przedstawił... Serya /..., 1857]. K 2 San — T. 2 Sandomierskie, 1962, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya I
[2]..., 1865]. K 3 Kuj — T. 3 Kujawy, cz. 1, 1962, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya II!..., 1867].
K 4 Kuj
—
T. 4 Kuiawtj. CZ. 2. 1962. fw\'d. fotoofset.. V
Luli
Srr,m
IV
IRK71
Serya
XI..., 1877], K 12 Poz — T. 12 W. Ks. Poznańskie, cz. 4, 1963, [wyd. fotoofset. z: Lud...
Serya
XII..., 1879]. K 13 Poz — T. 13 W. Ks. Poznańskie, cz. 5, 1963, [wyd. fotoofset. z: Lud...
Serya
XIII..., 1880], K 14 Poz
Lud... Serya
- T. 14 W. Ks. Poznańskie, cz. 6, 1962, [wyd. fotoofset. z:
XIV..., 1881]. K 15 Poz — T. 15 W. Ks. Poznańskie, cz. 7, 1962, [wyd. fotoofset. z: Lud...
Serya
XV..., 1882]. K 16 Lub — T. 16 Lubelskie, cz. 1, 1962, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya
XVI...,
1883]. K 17 Lub — T. 17 Lubelskie, cz. 2, 1962, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya XVII...,
1884]. K 18 Kieł — T. 18 Kieleckie, cz. 1, 1963, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya XVIII...,
1885]. K 19 Kieł — T. 19 Kieleckie, cz. 2, 1963, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya XIX...,
1886]. K 20 Rad — T. 20 Radomskie, cz. 1, 1963, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya XX...,
1887], K 21 Rad — T. 21 Radomskie, cz. 2, 1964, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya XXI...,
1888]. K 22 Łęcz — T. 22 Łęczyckie, 1964, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya XXII..., 1889].
K 23 Kai — T. 23 Kaliskie, 1964, [wyd. fotoofset. z: Lud... Serya XXIII..., 1890]. K 24 Maz — T. 24
Mazowsze, cz. 1 , 1963, [wyd. fotoofset. z: Mazowsze. Obraz
etnograficzny skreślił..., t. 1 Mazowsze polne, 1885]. K 25 Maz
T. 25 Mazowsze, cz.
2, 1963, [wyd. fotoofset. z: Mazowsze. Obraz...,
t. 2 Mazowsze polne, 1886]. K 26 Maz — T. 26 Mazowsze, cz. 3, 1963, [wyd. fotoofset. z:
Mazowsze. Obraz..., t. 3 Mazowsze leśne, 1887].
40
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
K 27 Maz — T. 27 Mazowsze, cz. 4, 1964, [wyd. fotoofset. z: Mazowsze. Obraz...,
t. 4 Mazowsze stare. Mazury. Kurpie, 1888]. K 28 Maz — T. 28 Mazowsze, cz. 5, 1964,
[wyd. fotoofset. z: Mazowsze. Obmz...,
t. 5 Mazowsze stare. Mazury. Podlasie, 1890]. K 29 Pok — T. 29 Pokucie, cz. 1, 1962, [wyd.
fotoofset. z: Pokucie. Obraz etnograficzny skreślił..., t. 1, 1882]. K 30 Pok — T. 30 Pokucie, cz. 2,
1963, [wyd. fotoofset. z: Pokucie..., t. 2, 1883]. K 31 Pok — T. 31 Pokucie, cz. 3, 1963, [wyd.
fotoofset. z: Pokucie..., t. 3, 1888]. K 32 Pok — T. 32 Pokucie, cz. 4, 1962, [wyd. fotoofset. z:
Pokucie..., t. 4, 1889]. K 33 Cheł — T. 33 Chełmskie, cz. 1, 1964, [wyd. fotoofset. z: Chełmskie.
Obraz
etnograficzny skreślił..., t. 1, 1890], K 34 Cheł — T. 34 Chełmskie, cz. 2, 1964, [wyd.
fotoofset. z: Chełmskie..., t. 2,
z materiałów pośmiertnych wydał I[zydor] Kopernicki, 1891]. K 35 Przem — T. 35
Przemyskie, 1964, [wyd. fotoofset. z: Przemyskie. Zarys
etnograficzny..., wydał I[zydor] Kopernicki, 1891]. K 36 Woł — T. 36 Wołyń, 1964,
[wyd. fotoofset. z: Wołyń. Obrzędy, melodye,
pieśni... wydał Józef Tretiak, 1907]. K 39 Pom — T. 39 Pomorze oraz Aleksander
Hilferding, Ostatki Słowian na
południowym brzegu Bałtyckiego Morza, przeł. Oskar Kolberg, z rękopisów
oprać. Jerzy Kądzioła, Danuta Pawlakowa, red. Józef Burszta, 1965 K 40 MazP — T. 40
Mazury Pruskie, z rękopisów oprać. Władysław Ogrodziński,
Danuta Pawlak, red. Danuta Pawlak, 1966. K 41 Maz — T. 41 Mazowsze, cz. 6, z
rękopisów oprać. Aleksander Pawlak, Medard
Tarko, Tadeusz Zdancewicz, red. Medard Tarko, 1969. K 42 Maz — T. 42 Mazowsze, cz.
7, z rękopisów oprać. Aleksander Pawlak, Medard
Tarko, Tadeusz Zdancewicz, red. Medard Tarko, 1970. K 43 SI — T. 43 Śląsk, z
rękopisów oprać. Jan Szajbel i Bogusław Linette, red. Agata
Skrukwa, Elżbieta Krzyżaniak, 1965. K 44 Gór — T. 44 Góry i Podgórze, cz. 1, z
rękopisów oprać. Zbigniew Jasiewicz,
Danuta Pawlak, red. Elżbieta Miller, 1968. K 45 Gór — T. 45 Góry i Podgórze, cz. 2, z
rękopisów oprać. Zbigniew Jasiewicz,
Danuta Pawlak, red. Elżbieta Miller, 1968. K 46 Ka-S — T. 46 Kaliskie i Sieradzkie, z
rękopisów oprać. Jarosław Lisakowski,
Walerian Sobisiak, red. Danuta Pawlak, Agata Skrukwa, 1967], K 47 Pod — T. 47 Podole,
z rękopisów i z druków zebr. i oprać. Danuta Pawlakowa,
red. Danuta Pawlakowa, Poznań 1994.
" K 48 Ta-Rz — T. 48 Tarnowskie Rzeszowskie, z rękopisów oprać. Józef Burszta,
Bogusław Linette, red. Józef Burszta, 1967. K 49 Sa-Kr — T. 49 Sanockie - Krośnieńskie,
cz. 1, z rękopisów oprać. Bogusław
Linette, Tadeusz Skulina, red. Agata Skrukwa, 1974. K 50 Sa-Kr — T. 50 Sanockie Krośnieńskie, cz. 2, z rękopisów oprać. Bogusław
Linette, Tadeusz Skulina, red. Agata Skrukwa, 1972.
11
K 51 Sa-Kr T. 51 Sanockie Krośnieńskie, cz. 3, z rękopisów oprać. Tadeusz Skulina, red. Agata
Skrukwa, 1973.
K 52 Br-Pol T. 52 Białoruś - Polesie, z rękopisów oprać'Stanisław Kasperczak, Aleksander Pawlak,
red. Agata Skrukwa, 1968.
K 53 Lit T. 53 Litwa, z rękopisów oprać. Czesław Kudzinowski, Danuta Pawlak, red. Medard Tarko,
1966.
K 54 RuśK -- T. 54 Ruś Karpacka, cz. 1, z rękopisów oprać. Adam Demartin, Bogusław Linette,
Medard Tarko, red. Medard Tarko, 1970.
K 55 RuśK — T. 55 Ruś Karpacka, cz. 2, z rękopisów oprać. Adam Demartin, Bogusław Linette,
Medard Tarko, red. Medard Tarko, 1971.
K 56 RuśC - T. 56 Ruś Czerwona, cz. 1, z rękopisów oprać. Władysław Kurasz-kiewicz, Bogusław
Linette, Medard Tarko, red. Medard Tarko, 1976.
K 57 RuśC -- T. 57 Ruś Czerwona, cz. 2, z rękopisów oprać. Władysław Kuraszkie-wicz, Bogusław
Linette, Medard Tarko, red. Medard Tarko, zeszyt 1 1978, s. 1 768, zeszyt 2 1979, s.
769-1435.
K 59 Łuż - - T. 59 Materiały do etnografii Słowian Zachodnich i Południowych. Cz. 1 Lużyce, z
rękopisów oprać. Bogusław Linette, Agata Skrukwa, Kraków 1985.
K 60 Przysł - T. 60 Przysłowia, z rękopisów oprać, oraz opatrzył wstępem, bibliografią, słowniczkiem,
indeksami Stanisław Swirko, red. Stanisław Swirko, 1967.
Kad Ciesz — Kadłubicc Karol Daniel, Gawędziarz cieszyński - Józef Jezowicz, Ostrawa 1973.
Kai Lim — Kaleciak Piotr, Przemiany w wiedzy i wierzeniach ludowych, dotyczących zjawisk
astronomicznych, dokonane w XIX i XX wieku we wsiach powiatu limanowskiego ze
szczególnym uwzględnieniem Kasiny Wielkiej, [w:] Materiały etnograficzne z powiatu
limanowskiego, z. 2 red. Piotr Kaleciak, Wrocław 1971, s. 14 42.
Kam Pom — Kamieński Lucjan, Pieśni ludu pomorskiego, Toruń 1936.
Kap Baj — Kapełuś Helena, Bajka ludowa w dawnej Polsce, Warszawa 1968.
Kar Rzesz — Powieści ludu rzeszowskiego, wyb. i oprać. Mieczysław Karaś, Kraków 1956.
Karł SGP — Karłowicz Jan, Słownik gwar polskich, t. 1-6, Kraków 1900-1911.
Karw Dobrz — Karwicka Teresa, Kultura ludowa Ziemi Dobrzyńskiej, Warszawa 1979.
Kom Tatr — Zbójnicki dar. Polskie i słowackie opowiadania tatrzańskie, wybrała Teresa
Komorowska, Viera Gaśparfkova, Warszawa 1976 [tylko cz. 1, Opowiadania polskie].
Kon WiM Bajki Warmii i Mazur, red. Halina Koneczna, Wanda Pomianowska, Kraków 1956.
Konop Krak — Konopka Józef, Pieśni ludu krakowskiego, red. Helena Kapełuś, posłowie i oprać.
Elżbieta Jaworska, Wrocław 1974, [wyd. fototypiczne pierwodruku z 1840 r.]
42
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
Kot Las — Kotula Franciszek, Folklor słowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórzan,
Lublin 1969.
Kot Podg — Kotula Franciszek, Po Rzeszowskim Podgórzu błądząc. Reportaż historyczny, Kraków
1974.
Kot Rzesz — Kotula Franciszek, Hej, leluja, czyli o wygasającycli starodawnych pieśniach
kolędniczych w Rzeszowskiem, Warszawa 1970.
Kot San — Kotula Franciszek, Z Sandomierskiej Puszczy. (Gawędy kultumlno--obyczajowe), Kraków
1962.
Kot Urok — Kotula Franciszek, Przeciw urokom. Wierzenia i obrzędy u Podgórzan, Rzeszowiaków,
Lasowiaków, Warszawa 1989.
Kot Zn — Kotula Franciszek, Znaki przeszłości. Odchodzące ślady zatrzymać w pamięci, Warszawa
1976.
Krz PBL — Krzyżanowski Julian, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, wyd. 2
rozszerzone, Wrocław t. 1 1962, t 2. 1963.
Krzyż Kuj 1 — Krzyżaniak Barbara, Pawlak Aleksander, Lisakowski Jarosław, Polska pieśń i muzyka
ludowa. Źródła i materiały. Kujawy, cz. 1 Teksty, Kraków 1974.
Kuc Młp — Kucała Marian, Porównawczy słownik trzech wsi małopolskich, Wrocław 1957.
Kuch Pol — Kuchta Jan, Polskie podania ludowe o człowieku na księżycu, Lwów 1927.
Kuk Kasz — Kukier Ryszard, Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej,
Gdynia 1968. Kuk Krusz — Zarys etnograficzny okolic Kruszwicy, oprać. Ryszard Kukier,
[w:]
Kruszwica - zarys monograficzny, Toruń 1965. Kuk Pow — Kukier Ryszard, Ludowe
zwyczaje, wierzenia i obrzędy pogrzebowe
mieszkańców pogranicza Powiśla Lubelsko-Podlaskiego, „Studia i Materiały
Lubelskie. Etnografia 2", 1967, s. 181-213'. Kul Kosz — Stare i nowe w kulturze wsi
koszalińskiej, red. Józef Burszta, Poznań
1964.
Kul MiW — Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, red. Józef Burszta, Wrocław 1976.
Kul Rop — Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, red. Roman Reinfuss,
Kraków 1965.
Kul Wiel — Kultura ludowa Wielkopolski, red. Józef Burszta, Poznań, t. 1 1960, t. 2 1964, t. 3 1967.
Kup Astr — Kupiszewski Władysław, Ze słownictwa ludowego w zakresie astronomii. Ludowe nazwy
gwiazdozbiorów, „Poradnik Językowy", 1958, z. 5, s. 233-245; Ludowe nazwy gwiazd,
„Poradnik Językowy", 1959, z. 6-7, s. 290-303.
Kup Met — Kupiszewski Władysław, Słownictwo meteorologiczne w gwarach i historii języka
polskiego, Warszawa 1969.
Kup Pol — Kupiszewski Władysław, Polskie słownictwo z zakresu astronomii i miar czasu. Stan
obecny, historia i związki słowiańskie, Warszawa 1974.
43
Kup WiM
Kupiszewski Władysław, Węgiełek-Januszewska Zdzisława, Słownictwo Warmii i Mazur. Astrvnomia ludowa. Miary czasu i meteorologia,
Wrocław 1959.
Kur Opól -- Kurek Czesław, Tradycja i współczesność opolskich starostów wesel
nych, Opole 1978.
Kutrz Kurp Kurpie
Puszcza Zielona, red. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wro
cław, t. 1 1962, t. 2 1964, t. 3 1965.
Lig Górn
Ligęza Józef, Żywirska Maria, Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk,
Zagłębie Dąbrowskie, Katowice 1964. Lig Sbjsk — Ligęza Józef, Podania górnicze z Górnego Śląska,
Bytom 1972. LL — „Literatura Ludowa", Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
Warszawa-Wrocław, R. 1 1957, R. 2 1958, R. 3 1959, R. 4 1960, R. 5 1961, R. 6 1962, R. 7 1963, R. 8
1964, R. 9 1965, R. 10 1966, R. 11 1967/68, R. 12-15 wyd. w 1976 zob. Folk Łodz, R. 16 1972, R. 17
1973, R. 18 1974, II. 19 1975, R. 20 1976, R. 21 1977, R. 22 1978, R. 23 1979, R. 24 1980, R. 25 wyd
w 1986 r. za rok 1981 zob. Bart Lub, R. 26 1982, R. 27 1983, R 28 1984, R. 29 1985, R. 30 1986, R. 31
wyd. w 1988 za rok 1987, R. 32 1988, R. 33 1989, R. 34 1990, R. 35 1991, R. 36 1992, R. 37 1993, R.
38 1994, R. 39 1995:
LL 1957/1/24-40 — Doroszewski Witold, Opowiadania podhalańskie.
LL 1957/1/41-45 — Doroszewski Witold, Śpiewanki góralskie. [Bukowina Tatrzańska].
LL 1957/2/12-23 — Pomianowska Wanda, Pieśnispod Łysicy. (U źródeł poetyckiej twórczości
ludowej).
LL 1957/2/24-39 — Krzyżanowski Julian, Anegdotyczne źródła przysłów (z „Okruchów
Przysłowioznawczych"), [Śląsk, Poznańskie, Kieleckie].
LL 1957/2/41-44 — Mioduchowska Aurelia, Z problematyki społecznej w kieleckiej pieśni ludowej.
LL 1957/2/44-45 — Grzesik Józef, Za dawnych lat, [pow. Starachowice].
LL 1957/2/47-49 — Pluta Feliks, Spiwki z Ostrowic i Wełnina (wybór), [pow. Busko Zdrój].
LL 1957/3/9-14 — Darlak Stanisława, Zwyczaje i obrzędy wesełne we wsi Świlczy koło Rzeszowa.
LL 1957/3/24-30 — Bajki i opowiadania zapisane przez Teresę Sokołowską we wsi Zurawiczki, pow.
Przeworsk, w latach 1953-1957.
LL 1957/3/31-32 — Długosz Władysław, Opowiadania rzeszowskie.
LL 1957/3/35-40 — Długosz Władysław, Zagadki z Rzeszowskiego. (Wybór).
LL 1957/3/40-44 — Kunysz Walenty, Garść przysłów i zwrotów przysłowiowych z ziemi rzeszowskiej.
LL 1957/3/45 — Kotula Franciszek, Do miłego Chryste Pana, [pow. Nisko].
LL 1957/4/33-41 — Bielawski Ludwik, Sadownik Jan, Wybór pieśni, [z repertuaru M. Byrtusowej,
pow. Cieszyn],
LL 1957/4/42-45 — Ondrusz Józef, Pieśni ludowe, ze Śląska Czeskiego.
44______________________ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
45
ŹRÓDŁA 1 OPRACOWANIA
LL 1957/4/51-54 — Broda Jan, Życzenia noworoczne z pow. cieszyńskiego.
LL 1958/1/20—39 — Swirko Stanisław, Ballady Czeczota, ich związki z folklorem i z ludowością
Mickiewicza.
LL 1958/2-3/3-8 — Morcinek Gustaw, Śląsk i jego ludzie.
LL LL 1958/2-3/39-42 — Walłis Stanisław, Pieśni górnośląskie.
LL 1958/2-3/43-51 — Ligęza Józef, Fragmenty epickiej poezji górniczej, [Slask].
LL 1958/2-3/52-70 — Wojtowicz Janina, Stęszewski Jan, Wybór pieśni ludowych z Zędowic, powiat
Strzelce Opolskie.
LL 1958/2-3/71-74 — Pluta Feliks, Oracje, pieśni i opowiadania opolskie.
LL 1958/2—3/74-81 — Opowieści ludowe z Krzyżanowic.
LL 1959/1-2/51-63 — Sychta Bernard, Miasta, miasteczka i wsie. w kaszubskiej literaturze ludowej,
wierzeniach i obrzędach.
LL 1959/1-2/67-93 — Przy łuska-Jaworska Zofia, Bielawski Ludwik, Pieśni i opowiadania z powiatu
bytowskiego.
LL 1959/1—2/128-132 — Basa Michał, Opowiadanie partyzanta, [pow. Bodzcn-tyn].
LL 1959/3-4/62-66 — Lisakowski Jarosław, Rękopis pieśni mazurskich Gizewiu-sza.
LL 1959/3-4/67-75 — Lisakowski Jarosław i in., Pieśni ludowe Warmii i Mazur.
LL 1959/3-4/76-81 — Falińska Barbara, Opowiadania i obrzędy ludowe na Mazurach i Warmii.
LL 1959/5-6/24-31 — Rosiak Elżbieta, Rosiak Roman, Lubelskie zagadki ludowe w
rękopiśmienniczych zbiorach Hieronima Łopacińskiego.
LL 1959/5-6/48-58 — Mioduchowska Aurelia, Stęszewski Jan, Pieśni weselne z Kierzkówki pow.
Lubartów.
LL 1959/5-6/89-98 — Wojciechowski Ryszard, Karczma i gorzałka w polskiej pieśni ludowej.
LL 1960/1/13-18 — Zabłocka Jadwiga, „Mazowsze", [Kurpie],
LL 1960/1/30-35 — Horodyska Halina, Sledziewski Antoni, Ignacy Lenarczyk -zbieracz folkloru i
poeta chłopski znad Pilicy.
LL 1960/1/36—46 — Jaworska Zofia, Stęszewski Jan, Mazowszańskie piosenki z powiatów Piaseczno
i Grodzisk Mazowiecki.
LL 1960/1/47-50 — Śliziński Jerzy, Podania ludowe z Milanówka i okolic.
LL 1960/1/52-53 — Smyl Józef, Opowiadanie z Oświęcimia.
LL 1960/2-3/46-51 — Uziębło Maria, Rok obrzędowy w pow. siedleckim.
LL 1960/2-3/52-57 — Oleszczuk Aleksander, Weselne przyśpiewki na Podlasiu.
LL 1960/2-3/58-64 — Bielawski Ludwik, Sadownik Jan, Wybór pieśni ze wsi Giby pow. Sejny.
LL 1960/2-3/74-80 — Sadownik Jan, Teksty ludowe z Okrzei i Woli Okrzejskiej,
pow. Luków. LL 1960/2-3/81 — Oleszczuk Aleksander, Zagadki z Podlasia. LL
1960/2—3/83-86 — Antoniuk Jakub, Baśnie i podania ludowe na Podlasiu.
LL 1900/2 3/88 91
Podanie, o pięknej .legli, królowej szurpilskich jezior, oprać.
P a t i a Antoni.
LL 19C0/2 3/92 107
Blachowski Aleksander, Sobieski Marian, Widowisko ludowe. „Król Herod" z Ciechanowca pow. Siemiatycze.
LL 1960/4-5/28 33 — Stafiński Aleksander, Podania z ziemi szczecineckiej.
LL 1960/4-5/35
Jaworska Zofia, Historia kamienia znad Jez. GaiyJno.
LL 1960/4 5/36 04
Czarnocki Bohdan i i n . , Pieśni, podania i bajki województwa szczecińskiego. LL 1900/4 5/87- 89
Ondrusz Józef, Wspomnienie z czasów okupacji
niemieckiej, [Czeski Cieszyn]. LL 1901/1 2/38-58 — Świątkowski Henryk, Dawne wesele
łowickie. LL 1901/3/8 23 -- Sobicska Jadwiga, Pieśni z jiowiatu płockiego. LL 1901/3/24-31 —
Lisakowski Jarosław, Pieśni z okolic Przasnysza i Gostynina. LL 1901/4-0/45-71 — Jaworska Zofia,
Stęszewski Jan, Pieśni z Puszczy Zielonej
i z Puszczy Białej. LL 1901/4 6/72-81 — Swirko Dobrosława, Opowiadania ze wsi Kadzidło i Dąbrowy. LL 1901/4-0/82-85 — Skierkowski Władysław, Z materiałów rękopiśmiennych,
[Kurpie].
LL 1901/4 0/80 90 Tworkowski Stanisław, Opowiadania kurpiowskie.
LL 1901/4 0/109
Kielak A., O tym, dlaczego na Kurpiacli nic było pańszczyzny.
LL 1902/1-2/38-58
- Mioduchowska Aurelia, Bielawski Ludwik, Pieśni ludowe
z Sieradzkiego i Łęczyńskiego. LL 1962/1-2/59-02 — Dekowski Jan Piotr, Opowiadania z Klonowej
pow. Sieradz. LL 1902/1-2/63-72 — Krawczyński Mieczysław Apoloniusz, Teksty ludowe z Ziemi
Sieradzkiej. LL 1962/1-2/73-87 — Szymczak Mieczysław, Baśnie i opowiadania z Ziemi Łęczyckiej.
LL 1962/3/27-30 — Nowakowski Tadeusz, Pasyjka w Cisowej. LL 1962/3/41-44 — Dekowski Jan
Piotr, Opowieści ludowe z radomszczańskiego. LL 1962/4-0/73-90 — Czernek Helena, Swirko
Dobrosława, Swirko Stanisław,
Bajki i gawędy z Ziemi Łomżyńskiej. LL 1962/4-0/91-120 — Czernek Helena, Swirko
Dobrosława, Swirko Stanisław,
Pieśni z Ziemi Łomżyńskiej. LL 1962/4-6/121-127 — Przyłucki Jerzy, Pieśni z
Wizny i Miastkowa pow.
Łomża. LL 1962/4-6/128-138 — Czerniakowa Helena, Swirko Dobrosława, Swirko Stanisław, Poeci
ludowi Ziemi Łomżyńskiej. LL 1963/2-3/88-91 — Kudlińska R. i in., Humoreski i przyśpiewki
weselne, [wieś
Skibin - Kujawy], LL 1963/2-3/94-96 — Arszyńska Ewa, Zagadki i przepowiednie pogody
z Kujaw. LL 1963/4/3-12 — Hlawiczka Karol, Przyczynek do muzyki kujawskiej.
46 _____________________ ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
LL 1963/4/21—28 — Skłodowska-Antoniewicz Kalina, Obrzędu doroczne i zwyczaj* na Kujawach.
LL 1963/4/43-59 — Pawlak Aleksander, Lisakowski Jarosław, Andrzejczak Barbara, Pieśni ludowe z
Kujaw.
LL 1964/1-2/45-74 — Lisakowski Jarosław, Pieśni z powiatu kaliskiego i ostrowskiego.
LL 1964/1-2/85—96 — Lisakowski Jarosław, Andrzejczak Barbara, Oracje weselne
z powiatu kaliskiego i ostrowskiego. LL 1964/1—2/96-103 — Błaszczyk Stanisław,
Pamiętnik podróży do Ziemi Świętej
Józefa Wawrzyńczaka, [ziemianin z Kaliskiego]. LL 1964/1-2/138-148 — Grzeszczuk
Stanisław,, Przysłowia w pismach Krzysztofa
Opalińskiego.
LL 1964/3/21-29 — Lisakowski Jarosław, Pieśni z Gącza pow. Żnin.
LL 1964/3/30-54 — Strawińska Zofia, Materiały folkłorystyczne ze wsi Ostatkow-ska Struga w pow.
szubińskim, [Bydgoskie].
LL 1964/4-6/84-92 — Popowska-Taborska Hanna, O „Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury
ludowej" Bernarda Syclily.
LL 1964/4-6/93-100 — Dygacz Adolf, Polska pieśń górniczo-hutnicza, [woj. katowickie, opolskie,
wrocławskie, krakowskie, kieleckie].
LL 1964/4-6/97-108 — Chętnik Adam, Miodobrame na Kurpiach.
LL 1964/4-6/126-139 — Pawłowska Jadwiga, Uwagi nad reliktami tradycyjni] literatury ludowej we
współczesnych wsiach dolnośląskich.
LL 1965/2-3/61-74 — Szulczewski Jerzy Wojciech, Ze zbiorów folklorystycznych.
LL 1965/2—3/53-60 — Andrzejczak Barbara, Teksty ludowe z powiatu gnieźnieńskiego.
LL 1965/4/3-28 — Lisakowski Jarosław, Pieśni ludowe z Wielkopolski. LL 1966/2-3/27-28 —
Orynżyna Janina, Opoczyńscy artyści ludowi. LL 1966/2-3/33-43 — Wojewódzki Bolesław,
Opoczyńskie opowieści ludowe. LL 1966/2-3/64-68 — Wojewódzki Bolesław, Przyśpiewki dożynkowe,
[Opoczyńskie].
LL 1966/2-3/68—69 — Wojewódzki Bolesław, Przysłowia i przepowiednie pogody,
[Opoczyńskie]. LL 1968-1971 —
zob. Folk Łodz.
LL 1972/1/49-57 — Hernas Czesław, Listy miłosne z Łąki, [Rzeszowskie]. LL 1972/2/45-70 —
Wołczek Adam, Piosenki i wiersze w zbiorkach młodocianych
przestępców, [Wojewódzki Areszt Śledczy we Wrocławiu]. LL 1972/3/49-58 — Woronczak
Jerzy, Procesy o czary przed poznańskim sądem
miejskim w XVI w..
LL 1972/4-5/3-20 — Jurkowski Henryk, Od świętej Doroty do Krakowianki, [woj. lubelskie].
LL 1972/4-5/78-100 — Kramarz Aleks, Smutki i zbytki robotników, [Górny Śląsk]. LL 1973/1/44-58
— Oleszczuk Aleksander, Mikołaj Juchnowicz - poeta odpustowy, [Wohyń, pow. radzyński].
LL
47
1973/'2/48 50
Widera Aleksander, Gawędy górnicze, [Wałbrzyskie, Katowicki*'].
LL 1973/3/47 GO
K o t u l a Franciszek, Formuły magiczne z Rzeszowszr.zyzny.
LL 1973/4 5/28 43
Kotula Franciszek. Polityczne pieśni odpustowe z Galicji.
LL 1973/4 5/100 121
Frischbier Hermann, Przysłowia mazurskie.
LL 1973/6/53 60
Zborowski J u l i u s z , Przewodnik do skarbów tatrzańskich.
LL 1974/2/36 46
Kotula Franciszek, Polityczne pieśni odpustowe z Galicji.
LL 1975/1/48 53 Chajcc Władysław, Opowieści z rysunkami, [Kamienica Górna, pow. Jasło],
LL 1975/2/44 48 Chajec Władysław, Opowieści z rysunkami, [Kamienica Górna],
LL 1975/3/32 53 Bąk Stanisław, Wspomnienia Anny Bąkowej, [Grębów, pow. tarnobrzeski].
LL 1975/4-5/44-53 — Pletiniec-Kukuczka Małgorzata, Jan Probosz - ludowy poeta z Istebnej, [Śląsk
Cieszyński].
LL 1976/1/42-47 — Wojewódzki Bolesław, Przesądy opoczyńskie.
LL 1976/3/44-52 — Pawluczuk Włodzimierz, Rady księdza Podbielskiego - inżyniera-elektryka, [brak
informacji o geografii].
LL 1976/4-5/81-90 — Zaczyński Aleksander, Matka i córka z Raciborek, [teksty z Janowa
Lubelskiego].
LL 1978/1/48-54 — Kopeć Jerzy, Gawędy i wspomnienia Józefa Chmielą, [Rzeszowskie].
LL 1978/1/57-69 — Rusinek Antoni, Kwnika z życia Polaków przy polskiej parafii kościoła św. Józefa,
Cite la Chapełle, na terenie w zagłębiu górniczym w Oignies - Ostncourt 1922-1959.
LL 1978/2/58-66 — Koter Zenon, „Stare" i „nowe" w dzisiejszym weselu ludowym, [Lubelskie].
LL 1978/4-6/174-184 — Kolbuszewski Jacek, Listy chłopów polskich w notatnikach Rudolfa Abichta.
LL 1980/1-3/107-119 — Dynak Władysław, O wierszach okopowych Jana Józefa Klicha, chłopa,
legionisty, z czasów pierwszej wojny światowej, [Krakowskie].
LL 1981 — zob. Bart Lub.
Lom Baj — Bajki i podania, zebrał Józef Lompa, Wrocław 1965.
Lom Śląsk — Lompa Józef, Pieśni ludu śląskiego ze zbiorów rękopiśmiennych Józefa Lompy, wydał,
skomentował i zarysem monograficznym poprzedził Bogdan Zakrzewski, Wrocław 1970.
Lor Kasz — Lorentz Fryderyk, Fischer Adam, Lehr-Spławiński Tadeusz, Kaszubi. Kultura ludowa i
język, Toruń 1934.
Lor Pom — Teksty pomorskie (kaszubskie), zebrał Fryderyk Lorentz, Kraków 1924.
Lud — „Lud. Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego", Lwów-Wrocław, t. 1 1895, t. 2 1896,
t. 3 1897, t. 4 1898, t. 5 1899, t. 6 1900, t. 7 1901, t. 8 1902, t. 9 1903, t. 10 1904, t. 11
1905, t. 12 1906, t. 13 1907, t. 14 1908, t. 15 1909, t. 16 1910, t 17 1911, t. 18 1912, t. 19
1913, t. 20 1914-1918, t. 21
ŹRÓDŁA 1 OPRACOWANIA _____________________________ 49
48
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
1922, t. 22 1923, t. 23 1924, t. 24 1925, t. 25 1926, t. 20 1927. t. 27 1928, t. 28 1929, t. 29
1930, t. 30 1931, t. 31 1932, t. 32 1933, t. 33 193] 1935, t. 34 1936, t. 35 1937, t. 36 1946,
t. 37 1947, t. 38 1948, t. 39 1952, (.. 40 (indeks) 1953, t. 41 1954, t. 42 1956, t. 43 1958, t.
44 1959, t. 45 1960, t. 46 1961, t. 47 1962, t. 48 1963, t. 49 1965, t. 50 1966, t. 51 1967, t.
52 1968, t. 53 1969, t. 54 1974, t. 55 1971, t. 56 1972, t. 57 1973, l. 58 1971, t. 59 1975, t.
60 1976, t. 61 1977, t. 62 1978, l. 63 1979, t. 64 1980, I 65 1981, t. 66 1982, t. 67 1983, t.
68 1984, t. 69 1985, L. 70 1986, l. 71 1987, t. 72 1988, t. 73 1989/1990, t. 74 1991, t. 75
1992, t. 76 1993, t. 77 1994, t. 78 1995.
Lud 1895/131-135 — Kalina Antoni, Staroindyjskic obrzędy weselne. (Dokończenie), [zdaniem autora
występujące także u Słowian oraz znane „u naszego ludu"].
Lud 1895/168-178 — Kolbuszewski Edward, Gwiazdy i grzyby w podaniach ludu. (Szkic
etnologiczny), [cz. 1; materiał z różnych regionów Polski oraz Litwy i Rusi],
Lud 1895/197-207 — Kolbuszewski Edward, Gwiazdy i grzyby w podaniach ludu. (Szkic
etnologiczny), [cz. 2; materiał z różnych regionów Polski oraz z Litwy i Rusi],
Lud 1896/157-163 — Kolbuszewski Edward, Materyaly do medycyny i wierzeń ludowych (według
opowiadań Demka Zemały w Zaborzu w pow. rawskim).
Lud 1896/201-210 — Kaindl Rajmund Fryderyk, Pasterstwo i wierzenia pasterskie u Hucułów.
Lud 1896/210-217 — Witort Jan, Przeżytki starożytnego światopoglądu u Białorusinów.
Lud 1896/217-220 — Cercha Stanisław, Dzwonki gliniane i siekierki drewniane z kiermaszów
krakowskich. (Z tablicą litografowaną).
Lud 1896/221—235 — Gonet Szymon, Kilka szczegółów z wierzeń ludu. (Z okolic Andrychowa), [cz.
1].
Lud 1896/277 — Witort Jan, Przyczynek do artykułu: „Gwiazdy i grzyby w wierzeniach ludu",
[Litwa].
Lud 1896/321-329 — Żmigrodzki Michał, Ukraina, [cz. lj.
Lud 1896/335-338 — Pierzchała Ludwik, Wierzenia ludu, [zebr ane nad Wiarernl.
Lud 1897/140-142 — Gonet Szymon, Szczegóły z wierzeń ludu, (okolice Andrychowa).
Lud 1897/142-146 — Magierowski Leon, Przyczynek do wierzeń ludowych, [pow. sanocki].
Lud 1898/184-185 — Koch Aleksander, Ze zwyczajów wielkanocnych. Poświęcanie pól, [Nowy
Sącz].
Lud 1898/186-231 — Krćek Franciszek, Pisanki w Galicyi. Zestawienie materyalu zebranego w r.
1897 staraniem Towarz. ludoznawczego.
Lud 1898/256-274 — Zdziarski Stanisław, Pierwiastek ludowy w poezyi A. Mickiewicza.
Lud 1898/308-322 — Krćek Franciszek, Sobótka w Galicyi.
Lud 1 8 9 8 / 4 1 0 435
Piątkowska Ignacja, Obyczaje ludu ziemi sieradzkiej. Szkic.
etnograficzny.
Lud 1899/53 56
Młynek Ludwik, Zarys pierwotnej religii Lachów na tle podań
ludowych. Lud 1899/120 131
- Zdziarski Stanisław, Przyczynki do etnografii
tatrzańskich
górali.
Lud
1899/164 166
Pobratymiec, Środki lecznicze i ich nazwy aptekarskie
u ludu. ('/, pow. myślenickiego).
Lud 1899/170 176
Magierowski Leon, liajki. (Z Jaćmierza i I'osady jaćmierskiej) . Lud 1899/256-258 — Świętek Jan, Sobótka, [okolice nad Rabą między Gdowem
a Bochnią]. Lud 1899/365-367 — Jakóbiec Jan, Dyabel w pojęciu ludowym. (Kilka
zapisków
z Słotwiny, pow. żywiecki). Lud 1900/36-80 — Gustawicz Bronisław, O ludzie
Podduklańskim w ogólności,
a lwoniczanach w szczególności, [cz. 1, Krośnieńskie]. Lud 1900/126-157 — Gustawicz Bronisław, O
ludzie Podduklańskim w ogólności, a lwoniczanach w szczególności. Część wtóra. Zabawy, pieśni,
gadki, [cz. 2]. Lud 1900/172-193 — Ełjasz-Radzikowski Stanisław, Styl zakopiański. Lud
1900/245-257 — Gustawicz Bronisław, O ludzie Podduklańskim w ogólności, a lwoniczanach w
szczególności. Część wtóra. Zabawy, pieśni, gadki, [cz. 3]. Lud 1901/286-299 — Żmigrodzki Micłiał,
llistorya pierwotnej religii, [symbol słońca w pierwotnych cywilizacjach w Ameryce, Europie, Azji].
Lud 1902/48-56 — Mleczko Teofil, Świat zmarłych. (Zwyczaje i zapatrywanie ludu
polskiego w Galicyi zachodniej). Lud 1902/57-58 — Ketlicz M., Lecznictwo ludowe
[Krotoszyn pow. lwowski]. Lub 1902/354-368 — Świętek Jan, Z nad Wisłoka. (Rysy
etnograficzne ze wsi
Białobrzegi w powiecie łańcuckim). Lud 1903/64-68 — Hradecka Stanisława, Przyczynki
do wierzeń ludu w Wierzbanowy pow. Wieliczka. Lud 1903/209-240 — Swieżawski Ernest, Dyjalog pogrzebowy u tzw.
Kadłubka na cześć Kazimierza Sprawiedliwego, [cz. 2, materiał z różnych regionów Polski]. Lud
1903/368-381 — Goldstein Henryk, Przyczynki do „Księgi przysłów, przypowieści i wyrażeń
przysłowiowych" S. Adalberga. Lud 1903/410 — Badura Wincenty, Chleb św. Agaty, [zabór pruski].
Lud 1905/81 — Łaska Bronisława, Powitanie księżyca na nowiu, [Serafińce, pow.
Horodenki], Lud 1905/130-163 — Czaja Stanisław, Szopka krakowska, [cz. 2]. Lud
1905/194 195 — Gonet Szymon, Wierzenia ludu w okolicy Andrychowa. Lud 1905/199 — Czaja
Stanisław, Pierwszy grzmot, [okolice Szczepanowa, Bochni]. Lud 1905/212-220 -- Tync Bolesław,
Wspomnienie o Słucku, [recenzja]. Lud 1905/316 — Potkański Karol, Dusza po śmierci, [Przecław].
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA ______________________________ 5|
50
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
Lud 1905/371-388 — Świętek Jan, Liczby trzy i dziewięć w mitach, wyobrażeniach, mistycznych
praktykach i w zwyczajach ludowych, [Galicja].
Lud 1905/394-401 — Udziela Maryan, Przyczynki do medycyny ludowej, [Galicja).
Lud 1905/411-413 — Kallas Aniela, Garść zapisków z Dolestraszyc.
Lud 1906/57-81 — Sulisz Józef, Zapiski etnograficzne z Ropczyc, [Sandomierskie].
Lud 1906/138-182 — Maykowski Stanisław, Lud wpoezyi M. Konopnickiej, [cz. 1].
Lud 1906/264-268 — Witowt [Witold Pracki], Leki ludowe {ze wsi Płudy pow. radzyńskiego).
Lud 1907/43-48 — Kosiński Władysław, Listy, [okolice Krakowa].
Lud 1907/87-97 — Matusiak Szymon, Sobótka. (Dokończenie), [Litwa, Galicja, Śląsk, Ruś, Czechy].
Lud 1907/149—160 — Krćek Franciszek, Nowe przyczynki do drugiego wydania „Księgi przysłów"
S. Adalberga.
Lud 1907/202-215 — Schnaider Józef, Lud peczeniżyński. Szkic etnograficzny. (Dokończenie).
Lud 1907/216-232 — Piotrowicz Stanisław, Znachorka i wróżka Jewdokia Boj-czuk. Materiały
folklorystyczne ze wsi Bortnik na Pokuciu.
Lud 1907/324-330 — Czyżewicz Stanisław, Wiązanka wierzeń i przesądów ludu z okolic Buczkowa i
Okulic, tudzież Mokrzysk-Bucza, [powiaty brzeski i bocheński],
Lud 1908/19-89 — Matusiak Szymon, Olimp polski podług Długosza, [materiał z różnych części
Polski oraz Słowiańszczyzny].
Lud 1908/170-178 — Matusiak Szymon, Święty i przeklęty. (Bocian), [Galicja, Pomorze Wschodnie,
Rugia, Śląsk].
Lud 1908/246-253 — Tryszczyła Franciszek J., Muszyna w powiecie Nowo-Sądec-kim.
Lud 1908/300 — Gawełek Franciszek, Dwie legendy z kalwaryi.
Lud 1908/368—370 — Gonet Szymon, Rozmaitości ludoznawcze ze Suchej. (Powiat Żywiec).
Lud 1908/397 — Króliński Kazimierz, Odpowiedzi na zapytania, [pow. mościski],
Lud 1909/91-107 — Kołodziejczyk Edmund, Zwyczaje, obrządki, zagadki i pieśni ludu kaliskiego w
okolicach Wielunia.
Lud 1910/59-61 — Stankiewiczowa Zofia, Święto Matki Boskiej Zielnej na Mazurach.
Lud 1910/79-86 — Kołodziejczyk Edmund, Z Andrychowa. (Luźne notatki).
Lud 1911/60-71 — Koczwara Jan, Wierzenia ludowe w Małych Kończycach, koło Zebrzydowic na
Śląsku.
Lud 1911/77—96 — Smólski Gustaw, Zagadki i łamigłówki górali polskich w Tatrach i Beskidach.
Lud 1911/138-161 — Schnaider Józef, Z życia górali nadłomnickich, [cz. 1].
Lud 1912/92-111 — Bystroń Jan Stanisław, Wymuszanie urodzaju na drzewach owocowych,
[Krakowskie, Lubelskie, Sandomierskie].
Lud 1912/141-217 — Schnaider Józef, Z życia górali nadłomnickich. Dokończenie.
Lud 1913/31 70
Fischer Adam, Polskie widowisku ludowe, [materiał z różnych
regionów Polski], Lud 1913/104-152 — Szyszkowski Władysław, Pierwiastek ludowy w poezji polskiej
XV i XVI w. Lud 1914-1918/246 270 — Gonet Szymon, „Gadki" z Inwaldu, w okolicy Andrychowa.
Lud 1923/82 128 — Frankowski Eugeniusz, Wycinanki i ich przeobrażenia, [Łowickie, Kurpie,
Podlasie]. Lud 1924/50-111 Frankowski Eugeniusz, Zabiegi magiczne przy pożyczaniu,
kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, [materiał z różnych regionów Polski]. Lud 1926/38-51
— Kuchta Jan, Polskie podania ludowe o człowieku na księżycu,
[materiał z różnych regionów Polski].
Lud 1926/78-94 — Fiszer Adam, Opowieści o czarownikach z doliny nowotarskiej.
Lud 1927/1-25 — Koranyi Karol, Czary i gusła przed sądami kościelnymi w Polsce
w XV i w pierwszej połowie XVI wieku, [Wielkopolska, Mazowsze, Gdańsk,
Lwów, Wieluń].
Lud 1927/71-72 — Wawrzeniecki Marian, Jak konstruowano u nas stos do palenia
czarownic? [Łowickie], Lud 1927/114 — Fiszer Adam, St. Barabasz, Sztuka ludowa na
Podhalu, [recenzja], Lud 1929/123-144 — Kuchta Jan, Rodzime wątki lokalne w podaniach o mistrzu
Twardowskim, [Bydgoskie, Poznańskie, Podlasie, Krakowskie, Olkusz]. Lud 1930/99-106
— Czubryński Antoni, Podania domu „Krzysztofory" na Rynku
Krakowskim. Lud 1931/36-75 — Udziela Seweryn, Rośliny w wierzeniach ludu
krakowskiego. Lud 1931/76-144 —- Janów Jan, „Sabałowa bajka" H. Sienkiewicza i
legendy
o „dziwnych sądach bożych", [Podhale; folklor litewski, ukraiński]. Lud 1932/65-120 — Zborowski
Juliusz, Ludoznawcze przyczynki z góralszczyzny, [Podhale, północno-zachodni skrawek Spiszą,
Krościenko, Szczawnica, Żywieckie]. Lud 1933/21-35 — Znamierowska-PriifTerowa Maria,
Rybołówstwo w okolicach
Druskienik. Lud 1933/82-173 — Żyranik Bogdan, Pi-zeciwieństwo bóstwa-drzewa i
bóstwa-kamienia w wyobinżeniach ludowych, [w różnych kulturach]. Lud 1934-1935/38-64 — Brynerówna
Halina, Pieśni łódzkich pracownic. Lud 1937/60-76 — Fischer Adam, Drzewa w wierzeniach i
obrzędach ludu polskiego, [materia! z różnych regionów Polski]. Lud 1947/160-235 — Reinfuss
Roman, Próba charakterystyki etnograficznej Rusi
Szlachtowskiej na podstawie niektórych elementów kultury materialnej. Lud 1947/277-308
— Seweryn Tadeusz, Ikonografia etnograficzna, [cz. 1, materiał
z różnych regionów Polski]. Lud 1948/229-276 — Seweryn Tadeusz, Ikonografia etnograficzna, [cz.
2, materiał z różnych regionów Polski].
52
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
53
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
Lud 1952/291—354 — Seweryn Tadeusz, Ikonogmfia etnograficzna, [cz. 3, materiał z różnych
regionów Polski].
Lud 1952/355-415 — Chętnik Adam, Przemysł i sztuka bursztymarska nad Narwią.
Lud 1952/427—435 — Gotkiewicz Marian, Górna Orawa w pracach słowackiego etnografa.
Lud 1954/647—666 — Seweryn Tadeusz, Ikonografia etnograficzna, [cz. 4, materia! z różnych
regionów Polski],
Lud 1954/699-702 — Reinfuss Roman, Tradycje otwartego ogniska w małopolskim budownictwie
ludowym.
Lud 1956/522—553 — Seweryn Tadeusz, Ikonografia etnograficzna, [cz. 5, materiał z różnych
regionów Polski].
Lud 1965/229-306 — Sliziński Jerzy, Z kaszubskiej i słowińskie] literatury ludowej.
Lud 1970/156-167 — Bukowska-Gorgoni Krystyna, Procesy o czary i powołania przez czarownice w
orzecznictwie Sądu Wyższego Prawa Niemieckiego na zamku krakowskim.
Lud 1975/143—155 — Sielicki Franciszek, Piosenki ludowe śpiewane przez Kościuszkowców. ( W
trzydziestolecie powstania Pierwszej Dywizji LWP), [Krakowskie, Śląsk].
Lud 1976/139—155 — Setkowicz Jan, Naczynia mosorowe w kulturze pasterskiej, [Beskidy],
Lud 1981/91-104 — Lehr Urszula, Urok w asjiekcie działań magiczno -religijnych, [Beskid Sądecki i
Śląski].
Lud 1982/113-149 — Lehr Urszula, Wierzenia demonologiczne we wsi Obidza (region sądecki) w
świetle badań empirycznych.
Łęga Malb — Łęga Władysław, Ziemia Malborska. Kultura ludowa, Toruń 1933.
Łęga Świec — Łęga Władysław, Okolice Świecia. Materiały etnograficzne, Gdańsk 1960.
ŁSE — „Łódzkie Studia Etnograficzne", Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
Łódź-Warszawa, R. 1 1959, R. 2 1960, R. 3 1961, R. 4 1962, R. 5 1963, R. 6 1964, R. 7
1965, R. 8 1966, R. 9 1967, R. 10 1968, R. 11 1969, R. 12 1970, R. 13 1971, R. 14 1972,
R. 15 1973, R. 16 1974, R. 17 1975, R. 18 wyd. w 1977 za r. 1976, R. 19 1977, R, 20
1978, II. 21 1979, R. 22 wyd. w 1983 za r. 1980, R. 23 wyd. w 1984 za r. 1981, R. 24 wyd.
w 1984 za r. 1982, R. 25 wyd. w 1986 za r. 1983, R. 26 wyd. w 1986 za r. 1984, R. 27
1987, R. 28 1988, R. 29 1989, R. 30 1990, R. 31 1991:
ŁSE 1961/5-35 — Szczygielski Wojciech, Ze studiów nad techniką rolną w Wie-luńskiem w
XVI-XVIII w.
ŁSE 1961/53—68 — Śmiałowski Józef, Problematyka społeczna okrvsu pańszczyźnianego w pieśniach
i przysłowiach ludowych okręgu łódzkiego. ŁSE 1961/79-93 — Jastrzębska Mirosława, Wróżby i
zabiegi magiczne związane
z dniem wigilijnym w powiecie brzezińskim. ŁSE 1961/95-101 — Drozdowska Wanda, Magia lecznicza
zwierząt w Klonowej w pow. sieradzkim.
ŁSE 1961/163 175
Grodzka Jadwiga, Rzeźba ludowa w Lęczyckiem.
ŁSE 1961/205 -207
Zarębska Dorota, Niektóre zwyczaje i wierzenia wiosenne
z pow. brzezińskiego.
ŁSE 1962/5 14
Baranowski Bohdan, Wielki proces o czary miłosne w Praszce
w 1665 r.
ŁSE 1962/81 87
Drozdowska Wanda, Podania z Zaleczą Wielkiego, pow. Wieluń.
ŁSE 1962/117 130 — Drozdowska Wanda, Istoty demoniczne w Zalęczu Wielkim, pow. Wieluń.
ŁSE 1962/131-145 — Dekowski Jan Piotr, Obrzędy 1 zwyczaje świętojańskie w Piotrkowskiem.
ŁSE 1962/199 202 — Jastrzębska Mirosława, Chodzenie po scodrokach w niektórych wsiach pow.
brzezińskiego i rawskiego. (Materiały zebrane przez harcerzy z Liceum Pedagogicznego w
Tomaszowie Mazowieckim).
ŁSE 1962/203-214 — Lechowa Irena, Niektóre zagadnienia kultury ludowej z pow.
radomszczańskiego.
ŁSE 1963/5-16 — Adamczewska Genowefa, Magiczna broń 1 jej rola w walce między wsią a dworem
w Sieradzkiem w XVII-XVIII w.
ŁSE 1963/17-42 — Śmiałowski Józef, Zajęcia dodatkowe ludności wiejskiej powiatu wieluńskiego w
latach przcduwlaszczeniowych.
ŁSE 1963/75-99 - Dekowski Jan Piotr, Stan i problematyka badań nad obrzędo-loością ludową
środkowego dorzecza Pilicy.
ŁSE 1963/101-110 — Lechowa Irena, Opowieść o górze Chełmskiej.
ŁSE 1963/111-130 — Drozdowska Wanda, Magiczne normy postępowania w życiu codziennym
Załęcza Wielkiego, pow. Wieluń.
ŁSE 1963/131- 178 — Matczakowa Stanisława, Dziecko w rodzinie wiejskiej. (Materiały z powiatu
radomszczańskiego).
ŁSE 1963/185-188 — Lechowa Irena, Zwyczaj chodzenia po dyngusie w pow. rawskim. ( Wybór
materiałów nadesłanych przez młodzież szkolną).
ŁSE 1965/5 39 — Lipiński Andrzej, Pozostałości kultury tradycyjnej w łódzkich rodzinach
robotniczych.
ŁSE 1965/73-85 — Baranowski Bohdan, Pośmiertna kara „za zlą miarę" w wierzeniach ludowych,
[Łódzkie],
ŁSE 1965/194-200 — Mądrzakówna Daniela, Zwyczaj chodzenia Herodów w łódzkim środowisku
robotniczym.
ŁSE 1966/97-114 — Putyńska Elżbieta, Lecznictwo ludowe w okolicznych wsiach Bełchatowa.
ŁSE 1967/277-302 — Lechowa Irena, Obrzędowe obchodzenie granic pól w Łowickiem w świetle
materiałów porównawczych.
ŁSE 1970/169-173 — Rosiak Tadeusz, 0 niektórych zwyczajach dotyczących młodzieży wiejskiej, pow.
Łask.
ŁSE 1974/5-54 — Dekowski Piotr Jan, Udział 1 rola społeczności wiejskiej w zwyczajach weselnych
Polski środkowej, [Łódzkie],
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
55
54
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
ŁSE 1974/55-69 — Lechowa Irena, Relikty tradycyjnej obrzędowości dorocznej w Łęczyckiem.
ŁSE 1978/27-79 — Świątkowska Anna, Zwyczaje i obrzędy rodzinne regionu łowickiego w procesie
zmian (z dokumentacji terenowej).
ŁSE 1984/139-156 — Niewiadomska Maria, Ludowa wizja kosmosu w gminie Głuchów.
MAAE — „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne wydawane staraniem Komisji
Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie", Kraków t. 1 1896, t. 2 1897, t. 3
1898, t. 4 1900, t. 5 1901, t. 6 1903, t. 7 1904, t. 8 1906, t. 9 1907, t. 10 1908, t. 11 1910, t.
12 1912, t. 13 1914, t. 14 1919:
MAAE 1897/119-379 — Swiętek Jan, Zwyczaje i pojęcia prawne ludu nadrab-skiego.
MAAE 1898/73-166 — Stopka Andrzej, Materyaly do etnografii Podhala {Zakopane, Kościelisko,
Poronin, Czarny Dunajec).
MAAE 1903/187-420 — Saloni Aleksander, Lud łańcucki. Materyaly etnograficzne.
MAAE 1908/44-49 — Gawelek Franciszek, Czarownik w Rząchowy w powiecie brzeskim.
MAAE 1908/50-344 — Saloni Aleksander, Lud rzeszowski. Materyaly etnograficzne.
Mac ChDobrz — Maciejewski Jerzy, Słownik chelmińsko-dobrzyński (Sicmoń, Dulsk), Toruń 1969.
MAGP — Mały atlas gwar polskich, oprać, przez [t. 1-3] Pracownię Dialektolo-giczną Zakładu
Językoznawstwa PAN w Krakowie, [t. 4-13] Pracownię Atlasu i Słownika Gwar Polskich
Zakładu Językoznawstwa PAN w Krakowie, t. 1-2 pod kier. Kazimierza Nitscha, Wrocław
- Kraków 1957-1959, t. 3-8 red. Mieczysław Karaś, Zofia Stamirowska,' Wrocław Warszawa -Kraków 1960-1965, t. 9-13 pod kier. Mieczysława Karasia, Wrocław - Warszawa - Kraków 1966-1970.
Maj Motycz — Maj Czesław, Pieśni ku czci Matki Boskiej Częstochowskiej, śpiewane podczas
nawiedzenia rodzin w 1979 r., Motycz [br].
Maj Śląsk — Majchrzak Józef, Dolnośląskie pióśni ludowe, Wrocław 1970.
Mai Śląsk — Bajki śląskie ze zbiorów Lfucjana] Malinowskiego, red. Helena Kapc-łuś, wybór, wstęp i
oprać. Elżbieta Jaworska, Warszawa 1973.
Mat Krak — Matyas Karol, Podania i baśnie krakowskie, Lwów 1890.
Mat NTarg — Matyas Karol, Świat i przyroda w wyobraźni chłopa (ze wsi Zabrzezie pow. nowotarski i
z Zawody pow. nowosądecki), Lwów 1888.
Mich Trąd — Michalikowa Lidia, Tradycyjne zabawy ludowe, Warszawa 1976.
Mieś Pog — Miesiączek Wawrzyniec, Pogodki spod Lipowskiej, Kraków 1967.
Mika Oraw — Mika Emil, Chybiński Adolf, Pieśni orawskie, Lipnica Wielka 1934.
Miłk Pas — Pastorałki i kolędy, czyli piosnki wesołe ludu w czasie świąt Bożego Narodzenia oraz
Modlitwy i Pieśni kościelne na rozmaite święta zebrane
z różnych dziel, oprać, na nowo i popr. Stanisław Milkowski, Częstochowa 1897.
Miód Pas — Pastorałki i kolędy z melodyjami, czyli piosnki wesołe ludu w czasie Świąt Bożego
Narodzenia po domach śpiewane, zebrał Michał Marcin Mioduszewski, Kraków 1843.
Mosz Atl - Moszyński Kazimierz, Atlas kultury ludowej w Polsce, z. 1-3, oprać. wspólnie z J.
Klimaszewską [z. 1 i 3], z J. Klimaszewską i M. Bytnarowną [z. 2], Kraków 1934 1936.
Mosz Kul
Moszyński Kazimierz, Kultura ludowa Słowian, Kraków, cz. 1 1929,
cz. 2, z. 1 1934, z. 2 1939.
Mosz Prasł -- Moszyński Kazimierz, Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego, Wrocław-K raków
1957.
Nad Kasz — Nadmorski [Józef Łęgowski], Kaszuby i Kociewie. Język, zwyczaje, przesądy, podania,
zagadki i pieśni ludowe w północnej części Prus Zachodnich, Poznań 1892.
Nec Kasz — Necel Augustyn, Demony, purtki i stolemy. Baśnie kaszubskie, Warszawa 1975.
Nitscli Półu — Pólnocnopolskie teksty gwarowe od Kaszub po Mazury (z mapką), red. Kazimierz
Nitsch, Kraków 1955.
Nitsch Tek — Nitsch Kazimierz, Wybór polskich tekstów gwarowych, Warszawa 1960.
NKPP
Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, w oparciu
o dzieło Samuela Adalberga opracował Zespól Redakcyjny pod kierunkiem Juliana
Krzyżanowskiego, Warszawa, t. 1 1969, t. 2 1970, t. 3 1972, t. 4 1978.
Now Raw — Nowak Henryk, Gwary chazackie w powiecie rawickim, Poznań 1970.
Nyr Kar — Kamaiuał dziadowski. Pieśni wędrownych śpiewaków (XIX-XX w.), wybór i oprać.
Stanisław Nyrkowski, wyd. 2, Warszawa 1977, [cytaty pochodzące z wydania pierwszego
(Warszawa 1973) oznaczamy skrótem:
Nyr Kar1].
Obr Diał -- Teksty gwarowe z Białostocczyzny z komentarzem językowym, red. Antonina
Obrębska-Jablońska, „Prace Białostockiego Towarzystwa Nauk", nr 18, 1972, s. 7-94.
Ol Pódl — Oleszczuk Aleksander, Pieśni ludowe z Podlasia, Wrocław 1965.
Oles Lub — Olesiejuk Feliks, Obrzędy weselne w Lubelskiem. Materiały etnograficzne do badań nad
obrzędowością weselną, Wrocław 1971.
Ond Śląsk — Ondrusz Józef, Godki śląskie. Podania i baśnie ze Śląska Cieszyńskiego, Ostrawa 1977.
Or L — „Orli Lot". Organ kół krajoznawczych młodzieży Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego,
Kraków, R. 1 1920, R. 2 1921, R. 3 1922, R. 4 1923, R. 5 1924, R. 6 1925, R. 7 1926, R. 8
1927, R. 9 1928, R. 10 1929, R. 11 1930, R. 12 1931, R. 13 1932, R. 14 1933, R. 15 1934,
R. 16 1935, R. 17 1936, R. 18 1937, R. 19 1938, R. 20 1939, R. 21 1947, R. 22 1948, R. 23
1949, R. 24 1950:
57
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
56
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
Or
Or L 1926/110—111 — Rośliny i ptaki jako księga meteorologii ludowej, [Tomaszów Maz. i pow.
sandomierski].
Or L 1926/135-138 — Kołodziński Wacław, Zwyczaje świąteczne w okresie świąt Bożego Narodzenia
w okolicy Piasków.
Or L 1926/154 — Kamocki Stefan, Znaki na niebie i ziemi, zwiastujące wojnę światową, [Proszenie,
pow. piotrkowski].
Or L 1927/55 — Michalska Jadwiga, Legenda, [Ostrzeszów w Wielkopolsce].
Or L 1927/169—170 — Jedliński Stanisław, Piosnki z okolicy m. Kielc ze wsi Czarnowa.
Or L 1928/11-12 — Sikora Franciszek, O diabelskim młynie, [opowiadanie górala z Istebnej].
Or L 1928/56-60 — Bączek Alojzy, Wierzenia, zwyczaje i praktyki ludu śląskiego.
Or L 1928/74-78 — Udziela Seweryn, Oświetlanie mieszkań, [materiał z różnych regionów Polski].
Or L 1928/154—156 — Tomas St., Obrzędy, zwyczaje i wierzenia na Pałukach.
Or L 1928/160-163 — Widziński A., Podania o Kamieniach, [Pałuki].
Or L 1928/190 — Banaszkiewicz St., Uroczystości wielkanocne w Zalesiu.
Or L 1928/194 — Jendrych Wł., Wieś Wysokie - Koło, gm. Sai~nów, pow. Koże-nice.
Or L 1928/195 — Gregorczyk Wł., Wieś Dobrut, gm. Orońsk, pow. Radom.
Or L 1928/195-196 — Kwieciński A., Nobis W., Nowakowski S., Medycyna ludowa, [brak
informacji o geografii].
Or L 1928/196-197 — Kwieciński A. i in., Wiejska meteorologia, [brak informacji o geografii].
Or L 1929/42-46 — Mach Henryk, Dawne oświetlenie mieszkań w powiecie bocheńskim.
Or L 1931/14-17 — Wiedza astronomiczna ludu i niektóre wierzenia o ciałach niebieskich, [cz. 1].
Or L 1932/39-42 — Mach Henryk, Okazy przyrody w powiecie bocheńskim i okolicy.
Or L 1933/42-45 — Kaliska B., Zwyczaje wielkanocne na Kujawacli.
Or L 1934/90-92 — Plaużanka W., Medycyna ludowa w okolicach Swiru, [Litwa].
Or L 1934/119-120 — Harańczyk Józef, Trzech króli.
Or L 1934/148-149 — Stańco Józef, Wigilja Bożego Narodzenia, [wieś Sól].
Or L 1934/149 — Caputa Józef, Przesądy z okresu świąt Bożego Narodzenia, [wieś Wieprz].
Or L 1934/150-151 — Adamek Antoni, Wieczór wigilijny, [wieś Paweł Mała].
Or L 1935/98-135 — Blajda Czesław, Błażejewski Tadeusz, Dziennik Obozu, [pierwszy męski obóz
krajoznawczy w Jurgowie, pow. nowotarski].
Or Ł 1935/138-158 — Brzegowy F., Cieśla J., Królówka wieś rodzinna Kazimierza Brodzińskiego.
Or L 1936/150-151 — Zacówna Szura, Durska Zofia, Kuskówna Ludberga, Wierzenia ludowe w
Kotuszowie, qm. Kurozweki, pow. Stopnica.
Ł
1038/124
[Strzyrzyc].
Or L 1938/155 158
Żurawska
Romualda,
Wendckier
Helena,
Diabelski kamień,
Kozakówna A., Kalady, [Wileńszczyzna].
Or L 1938/159 162 Jasicka W., Pastcr W., Solarska A., Wiedza astronomiczna ludu.
Orać. Maz
Mądrzejszy Mazur niż diabeł. Zbiór przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich z terenu Warmii i Mazur, oprać. Tadeusz Oracki, Olsztyn
1977
Pach Mow
Pach Adam, Mowy pogrzebowe, „Regiony", 1993, nr '1(71), s. 11-25.
PAE
Polski atlas etnograficzny, red. Józef (jajek, z. 1-4, Wrocław 1964-1974, z. 5,
Warszawa 1974, z. 6, red. Józef Gajek, J. Bogdanowicz, Warszawa 1981.
Pan Gal
Pauli Żegota, Pieśni ludu polskiego w Galicji, red. Helena Kapeluś,
Wrocław 1973, [wyd. fototypiczne z pierwodruku z 1838 r.] Pawi Mer — Pawłowska
Harriet, Merrily We Sing. 105 Polish Folksongs, Detroit
1983. Peł Dem
Pełka Leonard, Polska demonologia ludowa, Warszawa 1987. Pęk
Biłg
Pękalski Michał, Materiały do magii, przesądów i wróżb w Biłgorajskim,
„Studia i Materiały Lubelskie. Etnografia 2", 1967, s. 233-240. Piat Cechy — Piątkowska Krystyna,
Cechy zewnętrzne postaci diabła w wierzeniach i epice ludowej - próba określenia kanonu, Łódź 1982,
„Prace i Mat e r i a ł y Muzeum Archeologicznego w Łodzi. Seria Etnograficzna", nr 23, s. 5 38. Pies Pas
— Polskie pieśni pasyjne. Średniowiecze i wiek XVI, red. Juliusz Nowak--Dłużewski, t. 1 Teksty i
komentarze, zebrał i oprać. Mirosław Korolko, Warszawa 1977. Pies SI 1 — Pieśni ludowe z polskiego
Śląska z rękopisów zebranych przez Ks. Emila Szramka oraz zbiorów dawniejszych A. Cincialy i J.
Rogera, z. 1 Pieśni balladowe, wydał i komentarzem zaopatrzył Jan Stanisław Bystroń, z. 1, Kraków
1927. Pies SI 2 — Pieśni ludowe z polskiego Śląska, wydali i komentarzem zaopatrzyli
Józef Ligęza i Stefan Marian Stoiński, t. 2, Kraków 1938. Pies SI 3 — Ligęza Józef,
Pieśni ludowe ze Śląska, t. 3, z. 2 Pieśni rodzinne,
Katowice 1961. Pig Wyb — Pigoń Stanisław, Wybór pisarzy ludowych, cz. 1 Pamiętnikarze i publicyści, Wrocław 1947, cz. 2 Poeci i gawędziarze, Wrocław 1948. Pis Wyl — Pisarkowa Krystyna,
Wyliczanki polskie, Warszawa 1975. Plesz Miedz — Pleszczyński Adolf, Bojarzy międzyrzeccy.
Studium etnograficzne,
Warszawa 1892. Plut Dzierż — Pluta Feliks, Słownictwo Dzierżyslawic w
powiecie prudnickim,
Wrocław 1973.
Plut Głóg — Pluta Feliks, Dialekt głogówecki, cz. 1-2, Wrocław 1963-1964.
Płat Krak — Albośmy to jacy tacy. Zbiór pieśni Krakowiaków wschodnich i zachodnich, zebrał i
oprać. Piotr Płatek, Kraków 1976.
58
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
Poc Poez — Pocek Jan, Poezje, wybór, wstęp i oprać. Alina Aleksandrowicz, L u b l i n 1980.
Pol Rud — Polaczek Stanisław, Wieś Rudawa. Lud, jego zwyczaje, obyczaje, obrzędy, piosnki,
powiastki i zagadki, Warszawa 1892.
Pon Etn — Poniatowski Stanisław, Etnogmjia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, I. ,'!, Warszawa
1931-1932, s. 191-334.
Pośp Śląsk — Pośpiech Jerzy, Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Opole 1987.
Pr Krzan — II Pracownia Dialektologiczna Zakładu Językoznawstwa PAN w War szawie, Teksty
gwarowe ze wsi Krzanowice w powiecie mciborskim, [w:] Stn-dia z filologii polskiej i
słowiańskiej [ i . ] 2, Warszawa 1957, s. 278-319.
PSL — „Polska Sztuka Ludowa", Warszawa, II. 1 1947, II. 2 1948, 11. 3 1949, II. 4 1950, R. 5 1951,
R. 6 1952, R. 7 1953, II. 8 1954, R. 9 1955, H. 10 1956, R. 11 1957, R. 12 1958, R. 13
1959, R. 14 1960, R. 15 1961, R. 16 1962, R. 17 1963, R. 18 1964, R. 19 1965, R. 20 1966,
R. 21 1967, R. 22 1968, R. 23 1969, R. 24 1970, R. 25 1971, R. 26 1972, R. 27 1973, R. 28
1974, R. 29 1975, R. 30 1976, R. 31 1977, Rv32 1978, R. 33 1979, R. 34 1980, R. 35 1981,
R. 36 1982, R. 37 1983, R.' 38 1984, R. 39 1985, R. 40 1986, R. 41 1987, R. 42 1988, R.
43 1989, R. 44 1990, R. 45 1991, II.. 46 1992, R. 47 1993, R. 48 1994:
PSL 1948/2/6-15 — Chętnik Adam, Sztuka kurpiowska w okresie wielkanocnym.
PSL 1949/6/163-179 — Seweryn Tadeusz, Polskie, zabawki ludowe, [materiał z różnych
regionów Polski].
PSL 1949/9-10/268-285 — Greniuk Piotr, Druki ludowe na płótnie w południowej Lubelszczyźnie.
PSL 1952/1-6/52-54 — Cieśla-Reinfussowa Zofia, Z wystawy wycinanek ludowych w Sieradzu.
PSL 1955/1/52-59 — Dobrowolska Agnieszka, Strój z Jamna pod Koszalinem. PSL 1956/3/131-157 —
Seweryn Tadeusz, Żywot i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry.
PSL 1957/1/3-20 — Seweryn Tadeusz, Zabawki ludowe jako odbicie zwyczajów, obrzędów, magii i
legend, [Krakowskie].
PSL 1957/1/25-32 — Gentil-Tippenhauer Wanda, Józef Bigos, [Bukowina Tatrzańska].
PSL 1957/1/33—36 — Przeździecka Maria, Czerniakiewicz Szymon - podlaski wy-cinankarz ludowy.
PSL 1957/2/67-106 — Zywirska Maria, Rzeźbione formy piernikarskie, [Toruń, Dolny Slask,
Kraków],
PSL 1957/4/216-223 — Mulkiewicz Olga, Ozdoby rysowane piaskiem, [Kieleckie, Opoczyńskie,
Rawskie, Łowickie, Kujawy].
PSL 1957/4/229-249 — Kowalska-Lewicka Anna, Haft biały na Podhalu.
PSL 1958/1/3-36 — Błaszczyk Stanisław, Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski.
PSL 1959/1-2/132-140 — Czajkowski Jerzy, Jedlińskie kusaki, [Radomskie].
_____________ 59
PSL 1959/1 2/149 160
Pękalski Michał, lliłgomjskic budownictwo drewniane.
PSL
1961/1/3 23
Olędzki Jacek, Doroczne pieczywo obrzędowe pólnocno-wsclwdmej Polski. PSL 1961/4/199 214
Olędzki Jacek, Artystyczna twórczość
kowalska na terenie
Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I wojny światowej.
PSL 1961/3/153 165
Czajkowski Jerzy, Zagroda wydłużona typu bielsko-hajnowskiego.
PSL 1962/2/92 97
Olędzki Jacek, Symboliczne ofiary woskowe, ze wsi Kadzidło,
[Kurpiowszczyzna],
PSL 1962/3/131-176
Malicki Longin, Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego na
tle zbioińw Muzeum Pomorskiego w Gdańsku. PSL 1962/4/176 181
- Markowski Feliks, Zabytki
Ziemi Kaszubskiej w litografiach Wiktora Gosiemeckiego. PSL 1962/4/221-234 — Sledzicwski
Antoni, Wycinanki z Powiśla otwocko-garwolińskiego. PSL 1963/2/72-80 — Dydowiczowa Janina, Wielkopolskie zapusty. PSL
1963/2/97 110 — Olędzki Jacek, Tradycyjne poglądy na piękno przyrody
w wypowiedziach chłopów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej.
PSL 1964/3/107 126
Chętnik Adam, Twórczość ludowa Kurpiów w dziedzinie
sztuki. PSL 1964/3/135 158
Olędzki Jacek, Rzeźba w drewnie, z północnej Kurpiowszczyzny.
PSL 1964/4/235-290 — Kunczyńska Anna, Jarnuszkiewiczowa Jadwiga, Wybitni
twómy ludowi XX-lecta, [materiał z różnych regionów Polski]. PSL 1965/2/79-100 —
Kunczyńska-Iracka Anna, Malarze ludowi z Gidel, [Częstochowskie], PSL 1965/2/101-112 —
Przeździecka Maria, Pisanki białostockie. PSL 1965/3/157-166 — Chróścicki Juliusz Antoni, Korale,
sosulka i szczygieł.
(Sztuka gotycka a tradycje i wierzenia ludowe). PSL 1965/4/213-222 -- Gentil-Tippenhauer Wanda,
Fatla Stanisław. Najsłynniejszy krawiec ludowy Podhala. PSL
1966/1/23-48 — Świątkowska
Anna,
Wnętrze chałupy księżackiej XIX
i XX w., [Łowickie]. PSL 1966/2/119-128 — Maciejewska-Pavković Joanna,
Zdobnictwo obrzędowe
wsi białostockiej. PSL 1967/2/67-92 — Olędzki Jacek, Wota srebrne, [Sanktuaria pątnicze: Chełmno
Pomorskie, Częstochowa, Czerwińsk, Miedniewice, Prostyń, Sieradz], PSL 1968/1/35-60 —
Jackowski Aleksander, Pogranicze sztuki naiwnej i ludowej,
[materiał z różnych regionów Polski]. PSL 1971/3/131-154 — Blaszczyk Stanisław,
Drzeworyty wielkopolskie. PSL 1971/4/231-250 — Kroh Magdalena, Przemiany obrzędowości
dorocznej we
wsi Chyzówki. PSL 1973/1/5-29 — Olędzki Jacek,
Wota lwowskie.
60
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
1973/1/53—55 — Jacher-Tyszkowa Aleksandra, Nieznany rękopis Szymona Poprzęckiego o
warsztacie częstochowskiego malarza ludowego z lat 1880-tych.
PSL 1973/4/191-198 — Chętnik Adam, Jantar w sztuce kurpiowskiej.
PSL 1983/1-2/81-87 — Kurek Czesława, Wesele wiejskie jako zjawisko estetyczne, [wieś Starogród w
pobliżu Mińska Mazowieckiego].
PSL 1983/3-4/175-184 — Kubiak Krzysztof, Dzień narodzin głowy. Przyczynek do badań nad
problematyką świętojańską, [Łódzkie, Kaszuby, Polesie, Ilu culszczyzna].
PSL 1985/1/65-67 — Kalinowska-Klosiewicz Danuta, Obrzęd sobótkowy. Taniec
w aspekcie symboliki ruchu obrotowego, [brak informacji o geografii]. Rak Dum — Rak Jan z Husowa,
Dumania i wiersze, Warszawa 1980. Red — Materiały przekazane przez członków i
współpracowników zespołu redakcyjnego Słownika stereotypów i symboli ludowych, pocłiodzące z
mowy żywej, z lat 1963-1995, [w metryczkach podana jest miejscowość i data zapisu], zob. Materiały
terenowe.
Rog Śląsk — Roger Juliusz, Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku, Opole 1976, [wyd.
fototypiczne z 1863 r.]
Rom Śląsk — Romańska Henryka, Śląskie warianty ballady o siostrze - trucicielce brata, [w:] Wieś
dolnośląska, red. Adolf Nasz, Wrocław 1970, s. 349-360.
Romb Lud — Rombowski Aleksander, Ludycje wieśne. Zabytek literatury ludowej z połowy XVI
wieku, Wrocław 1953.
Sad Podh — Pieśni Podhala. Antologia, red. Jan Sadownik, Kraków 1971.
Samp Sab — Samp Jerzy, Droga na sabat, Gdańsk 1981.
Siem Pod — Siemieński Lucjan, Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845.
Sim Bery — Bery śmieszne i ucieszne. Humor śląski, zebrała i oprać. Dorota Simonides, Kraków
1978.
Sim Fol — Simonides Dorota, Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków, Wrocław 1976.
Sim Gad — Gadka za gadką. 300 podań, bajek i anegdot z Górnego Śląska, zebrali i oprać. Dorota
Simonides, Józef Ligęza, wyd. 2 popr. i uzup., Opole 1975.
Sim GŚląsk — Badura-Simonides Dorota, Baśń i podanie górnośląskie, Katowice 1961.
Sim ŚlAntr — Simonides Dorota, Śląski antropokosmos ludowy, „Kwartalnik Opoi-ski" 1989, nr 3-4,
s. 5-19.
Sim ŚlOpol — Kumotry diobła. Opowieści ludowe Śląska Opolskiego, zebrała, opracowała, wstępem
opatrzyła Dorota Simonides, Warszawa 1977.
Sim Wierz — Simonides Dorota, Wierzenia i zachowania przesądne, [w:] Folklor Górnego Śląska,
red. Dorota Simonides, Katowice 1989, s. 225-301.
Siw Błog — Siwik Wiesław, Błogosław wysiane nasiona, daj łąkom i polom urodzajność, „Gość
Niedzielny" 1994, nr 14, s. 18.
Sob Lubus — Szlakiem kozła lubuskiego. Pieśni i muzyka instrumentalna Ziemi Lubuskiej, zebrali i
oprać. Jadwiga i Marian Sobiescy, Kraków 1954.
61
PSL
Sob Wielk
Wielkopolskie śpiewki ludowe, oprać. Jadwiga Sobieska, Kraków 1957.
Sobr Tek
Sobierajski Zenon, Polskie teksty gwarowe z ilustracją dźwiękową,
cz. 1 4, Poznań 1960-1964.
Stasz Śląsk
- Staszczak Zofia, Niektóie nawiązania słowiańskie w tradycyjnej
kulturze ludowej Śląska w świetle danych „Atlas der deutschen Volkskunde",
[w:] Wieś dolnośląska, red. Adolf Nasz, Wrocław 1970, s. 233-264.
Stef Warni
Steffen Augustyn, Język polskiej Warmii, Kraków 1938.
Stef WarmOp
Steflen Augustyn, Opowiadania komiczne i podania z Warmii,
Kraków 1937.
Stef WarmPś
Steflen Augustyn, Zbiór polskich pieśni ludowych z Warmii, t. 1
Poznań 1931, t. 2 Leszno 1934, t. 3 Kraków 1937.
Stel Pom
Stelmachowska Bożena, Rok obrzędowy na I^omorzu, Toruń 1933.
Steuer Bab — Steuer Feliks, Narzecze baborowskie, Kraków 1937. Stoin Zyw
Pieśni żywieckie,
zebrał Stefan M. Stoiński, Kraków 1964. Stop Sab — Stopka Andrzej, Sabała. Portret, życiorys,
bajki, powiastki, piosnki,
melodye, Kraków 1897. Sycb SGKasz — Sychta Bernard, Słownik gwar kaszubskich na tle
kultury ludowej,
t. 1-7, Wrocław 1967-1976. Sych SKoc — Sychta Bernard, Słownictwo kociewskie na tle
kultury ludowej, t. 1-2,
Wrocław 1980, t. 3, Wrocław 1985. Szcz Ant — Szczawiej Jan, Antologia współczesnej
poezji ludowej, wyd. 2 popr.
i uzup., Warszawa 1972. Szczep Pódl — Szczepańczuk Zbigniew, Zabytkowe kamienie z wykuciami na
terenie diecezji siedleckiej, czyli podlaskiej, Świdnica 1990. Szew Niech — Szewera Tadeusz, Niech
wiatr ją poniesie. Antologia pieśni z lat
1939-19/,5, wyd. 2 poszerzone, Łódź 1975. Szyf MiW — Szyfer Anna, Zwyczaje, obrzędy
i wierzenia Mazurów i Warmiaków,
wyd. 2 poszerzone, Olsztyn 1975. Szyf Trąd — Szyfer Anna, Tradycyjna astronomia i meteorologia
ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach i jej współczesne przeobrażenia, Olsztyn 1969. Szym Dom
— Szymczak Mieczysław, Gwara Domaniewka i wsi okolicznych w powiecie łęczyckim, Łódź 1961.
Szym SDom — Szymczak Mieczysław, Słownik gwary Domaniewka w powiecie
łęczyckim, cz. 1-8, Wrocław 1962-1973. Śmieł Opól — Smiełowski Stanisław,
Kleklimanki. Opowieści ludowe ze Śląska 0polskiego, Katowice 1967. Święt Nadr — Świętek Jan, Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz
etnograficzny, Kraków 1893. Świr Pies — Z pieśnią i karabinem. Pieśni partyzanckie i okupacyjne z
lat 1939-1945, wyboru dokonał Stanisław Swirko, Warszawa 1971. Tac Opól — Pieśni ludowe
Śląska Opolskiego, zebrał i oprać. Jan Tacina, Katowice
1963. TN — zob. Materiały terenowe. (Po skrócie TN podano miejscowość i rok
nagrania.)
62
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
Toep Mazur — Toeppen Max I'., Wierzenia mazurskie z dodatkiem zawirnijącym klechdy i baśnie
Mazurów, przeł. na język polski Iv Plitzówna, Warszawa 1894.
Tomasz Łop — Tomaszewski Adam, Gwara Łopienna i okolicy w północnej Wielkopolsce, Kraków
1930.
Tred Kasz — Treder Jerzy, Frazeologia kaszubska a wierzenia i zwyczaje (na ile porównawczym),
Wejherowo 1989.
Tuw Czar — Czary i czarty polskie oraz wypisy czarnoksięskie, napisał, wybrał i przypisami opatrzył
Julian Tuwim a.D. 1923, wyd. 2, Warszawa 1960.
Udz Krak — Udziela Seweryn, Krakowiacy, Kraków 1924.
Udz Rop — Udziela Seweryn, Materiały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy, Kraków 1886.
Udz ŚKrak — Udziela Seweryn, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego, mieszkającego po prawym
brzegu Wisły, [cz. 1] Czart, Warszawa 1900, [cz. 2] Wielkoludy. Czarownice i czarownicy.
Choroby, Warszawa 1901, s. 1-70, [odbitka z t. 12, 13, 14 „Wisły"].
Wal Śląsk — Pieśni górnicze Górnego Śląska, zebrał i oprać. Stanisław Wallis, Kraków 1954.
Was Jag — Wasilewski Zygmunt, Jagodne (wieś w pow. łukowskim gm. Dąbie). Zarys etnograficzny,
Warszawa 1889.
Wer Ojcz — Ojczyzna. Antologia współczesnej poezji ludowej, wybór, oprać, posłowie i indeks
Stanisław Weremczuk, Lublin 1987.
Wes Śląsk — Wesołowska Henryka, Tradycyjne elementy obrzędowości „święta Godów" na Dolnym
Śląsku, [w:] Wieś dolnośląska, red. Adolf Nasz, Wrocław 1970, s. 197-232.
Wisła — „Wisła. Miesięcznik geograficzno-etnograficzny", Warszawa, t. 1 1887, t. 2 1888, t. 3 1889,
t. 4 1890, t. 5 1891, t. 6 1892, t. 7 1893, t. 8 1894, t. 9 1895, t. 10 1896, t. 11 1897, t. 12
1898, t. 13 1899, t. 14 1900, t. 15 1901, t. 16 1902, t. 17 1903, t. 18 1904, t. 19 1905, t. 20
1916-1917:
Wisła 1887/56—62 — Karłowicz Jan, Czary i czarownice w Polsce, [cz. 2, materiał z różnych
regionów Polski].
Wisła 1887/69-73 — Ulanowska Stefania, Wśród ludu krakowskiego, [cz. 2],
Wisła 1887/83-86 — Zawiliński Roman, O sposobie gromadzenia materyałów etnograficznych, [cz. 3,
brak informacji o geografii].
Wisła 1887/99-105 — Ulanowska Stefania, Wśród ludu krakowskiego, [cz. 3].
Wisła 1887/136-143 — Karłowicz Jan, Czary i czarownice w Polsce. II. Za dawnych czasów, [cz. 4,
materiał z różnych części Polski].
Wisła 1887/143-149 — Ulanowska Stefania, Wśród ludu krakowskiego, [cz. 4].
Wisła 1887/172-178 — Karłowicz Jan, Czary i czarownice iv Polsce. II. Za dawnych czasów, [cz. 5,
materiał z różnych części Polski].
Wisła 1887/213-222 — Karłowicz Jan, Czary i czarownice w Polsce. II. Za
dawnych czasów, [cz. 6, materiał z różnych części Polski]. Wisła 1887/283-290 — Ciszewski
Stanisław, Ludowe nazwy skał, jam, pól ilji. w dolinie Prądnika oraz przywiązane do nich podania.
[Dokończeni'1].
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
63
Wisła 1887/303 312
Zawiliński Homan, Z powieści i pieśni górali beskidowych.
Wisła 1888/247' 305
Gloger Zygmunt, Podróż Niemnem. (Dokończenie).
Wisła 1888/7G2 760
Bystroń Jan, Polskie podania ludowe, spokrewnione ze
średniowieczną legendą o świętym Grzegorzu, [Podkarpacie]. Wisła 1889/25-30 — Matyas Karol,
Chłopskie seive. Studjum etnograficzne, [Galicja]. Wisła 1889/72 91
Sembrzycki Jan, O
gwarze Mazurów pruskich. Wisła 1889/102 131 Karłowicz Jan, Podanie o Madeju, [cz. 2],
Wisła 1889/479 530
Piątkowska Ignacja, Z zycia ludu wiejskiego w Ziemi
Sieradzkiej. Wisła 1889/551 591 — Sembrzycki Jan, Przyczynki do chamkterystyki
Mazurów
pruskich. Wisła 1889/606-669 — Ciszewski Stanisław, Wzniecanie ognia za pomocą tarcia,
[brak informacji o geografii]. Wisła 1889/717-754 — Nadmorski [Józef Łęgowski], Urządzenia
społeczne, zwyczaje i gwain na Małborskiem. Wisła 1889/755-775 — Piątkowska Ignacja, Z życia
ludu wiejskiego w Ziemi
Kaliskiej. Wisła 1890/79-112 — Skrzyńska Kazimira, Wieś Krynice w Tomaszowskiem. Wisła
1890/152-155 — Ziemba .1. S., Przyczynek do słownictwa szwargotu złodziejskiego i kilka próbek
poezji złodziejskiej w okolicy Dąbrowy Górniczej. Wisła 1890/244-251 — Rawita Fr., Kievskaja
starina. 1889 sierpień, [recenzja;
Karpaty]. Wisła 1890/861-873 — Kosiński Władysław, Zapiski etnologiczne zebrane w Jurkowie i
okolicy. Wisła 1891/419-424 — Milewska Aniela, Medycyna ludowa, [Konińskie]. Wisła
1891/432-433 — Lubicz Rafał [Hieronim Łopaciński], Niecenie ognia przez
tarcie, [Lubelskie]. Wisła 1891/552-568 — Krzywicka R., Gry i zabawy ludowe w Rościszewie, [Płockie]. Wisła 1891/624-635 — Polaczek Stanisław, Z podań i wierzeń ludowych zapisanych ive wsi
Rudawie pod Krakowem. Wisła 1891/638-646 — Plichta Paweł, Wasilewski Z., Wiśniewski A.,
Lecznictwo ludowe, [Będzin, Zwoleń, Rzeszowskie, Warszawskie, pow. pińczowski, pow. kozienicki].
Wisła 1891/864-871 — Szczęsny Jastrzębowski, Przyczynek do wierzeń ludu o życiu pozagrobowym i
legienda o „Matusinej dusy", [materiał z różnych regionów Polski]. Wisła 1892/145184 — Toeppen
M[ax P.], Wierzenia mazurskie, [cz. 1]. Wisła 1892/184-204 -- Wasilewski Zygmunt, Przyczynek do
etnografii Krakowiaków, [cz. 1]. Wisła 1892/300 317 — Wasilewski Zygmunt, Przyczynek do
etnografii Krakowia-ków. (Dokończenie).
64 _____________________ ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
Wisła 1892/318—371 — Majewski Erazm, Wąż w mowie, pojęciach i praktykach ludu polskiego.
(Dokończenie), [materiał z różnych regionów Polski].
Wisła 1892/391-420 — Toeppen M[ax P.], Wierzenia mazurskie, [cz. 2].
Wisła 1892/501-511 — Gloger Zygmunt, Wycieczka po Wiśle.
Wisła 1892/641-662 — Toeppen M[ax P.], Wierzenia mazurskie, [cz. 3].
Wisła 1892/758-797 — Toeppen M[ax P.], Wierzenia mazurskie, [cz. 4].
Wisła 1892/923-927 — Lissowski Leon, Sobótka, [okolice Radomia].
Wisła 1893/97-155 — Matyas Karol, Nasze sioło. Studjurn etnograficzne, [Krakowskie, okolice
Nowego Sącza, pow. nowotarski].
Wisła 1893/388—389 — Dowojna-Sylwestrowicz Mieczysław, Niecenie ognia za pomocą tarcia.
Wisła 1894/63-69 — HofF Bogumił, Kolęda w Wiśle, wiosce przy źródłach Wisły. Wisła
1894/135—143 — Piątkowska Ignacja, Lecznictwo ludowe w okolicach Sieradza.
Wisła 1894/147-149 — Z. A. K. [Zofia Kowerska], Pamięć o zmarłych, [gubernia lubelska].
Wisła 1894/227-236 — Udziela Seweryn, Opowiadania ludowe ze Starego Sącza.
Wisła 1894/582-583 — Jastrzębowski Szczęsny, Lecznictwo ludowe, [brak informacji o geografii].
Wisła 1894/645-676 — Czerny Adolf, Istoty mityczne Serbów Łużyckich, [cz. 2].
Wisła 1894/719-774 — Knoop Otto, Podania i opowiadania z W. Ks. Poznańskiego, [cz. 1].
Wisła 1894/809-811 — Z. A. K. [Kowerska Zofia], Poglądy ludu na przyrodę, [Józwów pow.
lubelski].
Wisła 1895/11-39 — Knoop Otto, Podania i opowiadania z W. Ks. Poznańskiego, [cz. 2].
Wisła 1895/75-80 — Traczyk Joachim, Z okolic Babiej Góry.
Wisła 1895/118-119 — Jastrzębowski Szczęsny, Przyczynek do „Sabałowej bajki" i „Matusinej
dusy", [tereny u źródeł Sanu i Dniestru].
Wisła 1895/200-201 — Z. A. K. [Zofia Kowerska], „Gazeta Świąteczna". Warszawa, 1894- Nr
679-730, [recenzja; materiał z różnych regionów Polski].
Wisła 1895/305-344 — Knoop Otto, Podania i opowiadania z W. Ks. Poznańskiego, [cz. 3].
Wisła 1895/470-513 — Knoop Otto, Podania i opowiadania z W. Ks. Poznańskiego, [cz. 4].
Wisła 1895/542-557 — Matyas Karol, Przezwiska ludowe w powiatach Tarnobrzeskim, Niskim i
Brzeskim w Galicji, (cz. I).
Wisła 1895/600-601 — Karłowicz Jan, Dr Afarol] Matyas, Zapust. - Popielec Wielkanoc. Kilka
zwyczajów ludu w Tarnobrzeskim, [recenzja].
Wisła 1896/54-97 — Czerny Adolf, Istoty mityczne Serbów Łużyckich, [cz. 3].
Wisła 1896/135-136 — Stecki Jan, Poglądy ludu na przyrodę, [okolice Gródka w pow.
kamienieckim].
65
Wisła 1896/136 137
Zięba .1. S., Poglądy luciu na przyrodę, [materiał z różnych
regionów 1'olski], Wisła 1890/141 142
K. I,. S. Krauss F. S., Uroczystość Św.
Jana u Słowian
południowych, [st reszczenie]. Wisła 189G/349 3G1
(J l o g e r Zygmunt,
Przysłowia ludu z okolic 'Tykocina,
[cz. I],
Wisła 189G/G20 630
( G l o g e r Zygmunt, Przysłowia z okolic 'Tykocina. [Dokońc z en i e] Wisła 1890/695 707
Tołwiński Gabriel, Wystawa higieniczna w
Warszawie
w r. ISOfi. [zabór rosyjski]. Wisła 189G/725 744
Matyas Karol. Przezwiska ludowe w
powiatach Tarnobrzeskim. Niskim i Brzeskim w Galicji. Wisła 1897/118
- Ronisz Wincenty,
Poglądy ludu na pogodę, [pow. radzymiński
i węgrowski].
Wisła 1897/241-260
Łopaciński Hieronim, Zabytki cywilizacji pierwotnej, [mat eri a ! z różnych regionów Polski i zagranicy].
Wisła 1897/343 -351
Estreicher Stanisław. Kilka przyczynków do paremjogmfji
polskiej, [brak informacji o geografii].
Wisła 1897/354
Kowerska Z[ofia] A . , Niecenie ognia za pomocą tarcia, [Huculszczyzna],
Wisła 1897/433 447
Witort J a n , Legenda o Świńskim pośle, upickim, [Litwa].
Wisła 1897/448 451
Lopaciski H[ięronim], Legenda o pustelniku skuszonym
przez djabła do popełnienia trzech grzechów, [motyw z Krakowskiego].
Wisła 1897/802 Piątkowska Ignacja, Niecenie ognia za pomocą tarcia, [Sieradz
kie].
Wisła 1898/47 G4
Saloni Aleksander. Lud wiejski w okolicy Przeworska, [cz. 2).
Wisła 1898/131 187
Udziela Seweryn, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego,
mieszkającego po prawym brzegu Wisły. [cz. 1].
Wisła 1898/188-210 — Czerny Adolf. Istoty mityczne Serbów Łużyckich, [cz. 7].
Wisła 1898/435 443
Udziela Seweryn, Opowiadania ludowe ze Starego Sącza,
[cz. 2], Wisła 1898/555 559
Lew Henryk. Przysłowia żydowskie. (Ze zbioru J. Berns t e i n a ) ,
[brak informacji o geografii]. Wisła 1898/585 G14 ■
Udziela Seweryn. Świat nadzmysłowy
ludu krakowskiego,
mieszkającego po prawej stronie Wisły, [cz. 3]. Wisła 1898/GG7 092 — Czerny Adolf,
Istoty mityczne Serbów Łużyckich, [cz. 9]. Wisła 1898/754 708
Chamska Helena i i n . .
Przysłowia, [cz. 3, brak informacji
o geografii]. Wisła 1899/G5 88
Udziela Seweryn. Świat nadzmysłowy ludu
krakowskiego,
mieszkającego po prawym brzegu Wisły, (cz. 5].
Wisła
1899/97 112
Saloni Aleksander. Lud wiejski w okolicy Przeworska,
[cz. 5].
(u
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
66
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
Wisła 1899/193-222 — Udziela Seweryn, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego, mieszkającego po
prawym brzegu Wisły f [cz. 6].
Wisła 1899/288-292 — Witanowski Michał R., Kr-ytyka i bibliografia, recenzja pracy: Macieja
Wołonczewsktego: Biskupstwo Zmujdzkie, Kraków 1898.
Wisła 1899/312-316 — Lopaciński H[ieronim], Ruski filologiczny wiestnik, wydawany w Warszawie
pod red. pro}. Smirnowa, [recenzja].
Wisła 1899/385-388 — Kucz Marjan, O dziadku, co lazit po Bob rze, żeby mu Pan Bóg dał dobrze.
(Opowiadanie ludowe z Bilczy w potu. Sandomierskim).
Wisła 1899/389-408 — Kibort Józef, Wierzenia ludowe w okolicach Krzywicz, w powiecie Wilejskim,
[cz. 2].
Wisła 1899/518-528 — Zawiliński Roman, Drobiazgi ludoznawcze (z Dieńkounc pod Sieprawiem w
pow. Wielickim w Galicji).
Wisła 1899/528-554 — Burzeński Władysław, Wesele u ludu wiejskiego w Sieradzkiem.
Wisła 1899/668-672 — Magierowski Leon, Zagadki ludowe z Jaćmierza i Posady Jaćmierskiej,
[okolice Sanoka].
Wisła 1899/681 — Zieliński G. J., Poglądy ludu na przyrodę, [Lipnowskie].
Wisła 1900/55-61 — Magiera Jan Franciszek, Wierzenia ludowe w okolicy Sułkowic (powiat
myślenicki).
Wisła 1900/79 — Wawrzeniecki M[arian], Nazwy topograficzne, [gub. kielecka].
Wisła 1900/191-196 — Pracki Witold, Przysłowia ze wsi Turowa (pow. Radzyń-ski).
Wisła 1900/318-322 — Lilientalowa Regina, Przesądy żydowskie, [cz. 2; Litwa, Sandomierskie,
Wołyń].
Wisła 1900/458-461 — Rokossowska Zofja, Zamawiania („zmowlania") we wsi Jurkowszczyżnie w
pow. Zwiahelskim.
Wisła 1900/464-468 — Piątkowska Ignacja, Astronomia, kosmogonia i meteorologia ludowa, [wieś
Smardzew pod Sieradzem].
Wisła 1900/468 — Lopaciński Hieronim, Astronomia, kosmogonia i meteorologia ludowa, [Galicja
wschodnia].
Wisła 1900/639-644 — Lilientalowa Regina, Przesądy żydowskie, [Litwa, Wołyń, Sandomierskie].
Wisła 1900/753—757 — Zieliński G. J., Zwyczaje myśliwskie, [pow. lipnowski, pułtuski].
Wisła 1900/774-778 — Rokossowska Zofia, Pojęcia o przyrodzie, [Jurkowszczyzna
w pow. zwiahelskim].
,.
Wisła 1901/75-76 — Skalski Stanisław, Lecznictwo ludowe, [wsie: Postękalice i Go-mólin - okolice
Piotrkowa].
Wisła 1901/80 — Rumel Aleksandra, Pojęcia ludu o przyrodzie, [brak informacji o geografii].
Wisła 1901/177-183 — Witowt [Pracki Witold], Kilka przesądów ze wsi Turowa. (Powiat Radzyński).
Wisła 1901/206 216
- Milewska Jadwiga, Przysłowia ludowe, zbierane w powie
cie Ciechanowskim w gub. Płockiej, [cz. 1].
Wisła 1901/321.-339 — Smólski Gustaw, O Kaszubach Nadłebiańskich, [cz. 2].
Wisła 1901/358 371 — Milewska Jadwiga, Przysłowia ludowe, zbierane w powie
cie Ciechanowskim w gub. Płockiej, [cz. 2].
Wisła 1901/481 481
- Magiera Jan Franciszek, Papaje a Wilamowicanie, [Wila
mowice, Galicja zachodnia].
Wisła 1901/485 489
Piątkowska Ignacja, Pamięć o zmarłych, [brak informacji
o geografii],
Wisła 1901/514 516
Zdziarski Stanisław, Etnograficznyj zbirnyk wydawany
przez Komisję Etnograficzną Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, [recenzja]. Wisła 1901/750
756 — Stołyhwo Kfazimierz], Kilka środków leczniczych ludowych, [materiał z różnych regionów
Polski]. Wisła 1902/57-68 — Rumlówna Aleksandra, Z mili kwadratowej obszaru nad rzeczką
Kosóuiką w pow. Białostockim. Garść notat krajoznawczych, [cz. 1]. Wisła 1902/126 128 —
Jarecki Wł[adysław], Cztery podania, [Brzozowicą pow.
nowomiński]. Wisła 1902/237-251 — Ohr Jerzy, Przysłowia rabinów, [brak informacji o geogra fii].
Wisła 1902/304 313 — Koźrnian Władysław, Kitka słów o mieszkańcach parafii
Krzczonów w powiecie Lubelskim. Wisła 1902/363-372 — Lopaciński Hieronim, Niektóre
zwyczaje i obchody doroczne ludu lubelskiego, przywiązane do pewnych dni. Wisła 1902/372-377 —
Lopaciński Hieronim, Okazy staropolskiego stylu budowlanego w Goraju i Wrzelowcu, [Lubelskie].
Wisła 1902/380-381 — Lopaciński Hieronim, Zakładziny domów, [Turobin woj.
zamojskie]. Wisła 1902/413 417 — Lopaciński Hieronim, Zabobony, gusła, przesądy, czary i
wierzenia różne, [pow.: krasnostawski, janowski, zamojski, hrubieszowski]. Wisła 1902/417 424
Dąbrowska Stanisława, Zagadki, zabawki wyrazowe i powiastki, zebrane w Żabnie w powiecie
Krasnostawskim. Wisła 1902/441 — Lopaciński Hieronim, Astronomia, kosmogonia i meteorologia
ludowa, [Lubelskie]. Wisła 1902/441 — Skawińska Maria, Świdowa Maria, Astronomia,
kosmogonia
i meteorologia ludowa, [Wierzchowiska pow. janowski]. Wisła 1902/603-634 —
Staniszewska Zofja, Wieś Studzianki. Zarys etnograficzny,
[cz. 4]. Wisła 1902/681-689 — Wawrzeniecki Marian, Ze wsi Lelowiec (powiat miechowski, gubernia
kielecka). Zapiski etnograficzne. Wisła 1902/797-798 — Stołyhwo Kfazimierz], Garść wierzeń i
praktyk z powiatu
Owruckiego i z Berdyczowa. Wisła 1903/95-97 — Dąbrowska Stanisława, Jak sobie lud wyobraża
istoty świata nadprzymdzonego, [Żabno pow. krasnostawski].
68
69
ŹRÓDŁA 1 OPRACOWANIA
Wisła 1903/133-172 — Majewski E[razm], Jarecki Włfadysław], Bydło (p<cus, bos, vacca, nitulus) w
mowie, pojęciach i praktykach ludu polskiigo. [cz I, materiał z różnych regionów Polski],
Wisła 1903/265-280 — Szutkiewicz Wandalin, Wierzenia i praktyki ludowi (zabobony, przesądy,
wróżby i td. ), zebrane w guberni wileńskiej, [<"/,. 1],
Wisła 1903/432-444 — Szutkiewicz Wandalin, Wierzenia i praktyki ludowi (r.u bobony, przesądy,
wróżby itd.), zebrane w guberni wileńskiej, [cz. 2).
Wisła 1903/561-509 — Bugiel W., Podania ludowe, z Poznańskiego.
Wisła 1903/669-687 — Sadkowski Ignacy, Szlachta drobna w powiatach Płońskim i Płockim.
Przydomki osób i wiosek.
Wisła 1903/688-694 ................ Rumelówna Aleksandra, Z mili kwadratowej obszaru nad
rzeczką Kosówką w powiecie Białostockim. Garść notat krajoznawczych, [cz. 2],
Wisła 1904/73-88 — Jaskłowski Wacław Józef, Wieś Mnichów (w powiecie Jędrzejowskim).
Wisła 1904/89-104 — Dąbrowska Stanisława, Wieś Żabno i jej mieszkańcy. (Powiał Krasnostawski,
gub. Lubelska).
Wisła 1904/105-113 — Lilientalowa Regina, Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego.
Wisła 1904/277-281 — Magiera Jan, Wielkanoc w Sądcczyźnic.
Wisła 1904/322-330 — Kibort J[ózef], Istoty mityczne na Żmujdzi, [cz. I],
Wisła 1904/357-377 — Nakonieczny Józef, Pojęcia prawne ludu. [Garbów, Lubelskie].
Wisła 1904/519-525 — Kibort J[ózef], Istoty mityczne na Żmujdzi, [cz. 2).
Wisła 1904/526-530 — Magiera Jan, Wilja w Sądeczyźnic.
Wisła 1904/531-534 — Parczewska Melania, Zwyczaje zachowywane podczas świąt i obchodów śród
ludu polskiego na Górnym Śląsku.
Wisła 1905/148-176 — Lilientalowa Regina, Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego, [brak
informacji o geografii],
Wisła 1916/73-74 — Z., Marian Wawrzeniecki, Nowe naukowe stanowisko pojmowania i wyjaśniania
niektórych przejawów w dziedzinie ludoznawslwa i archeologii przedhistorycznej,
[recenzja],
Wisła 1916/84—86 — Sawicka Stanisława, Z zabobonów i lecznictwa ludowego. [gubernia kielecka,
siedlecka],
Wisła 1916/114-118 — Śląski Bolesław, Z gwary i wierzeń ludu wodnego, [Kaszuby, Mazowsze],
Wit Baj — Witkoś Stanisław, Bajdy i Moderówka, Poznań 1977.
Wojew Opocz — Strachy na smugu. Bajki opoczyńskie, zebrał i oprać. Bolesław
Wojewódzki, Warszawa 1974. Woź Łow — Woźniak Alicja, Wyobrażenia demonologiczne we.
współczesnej wsi łowickiej, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego w Lodzi. Seria
Etnograficzna" 23/1982, nr 23, s. 39-63.
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
Wój Klech
Klechdy, starożytne, podania i powieści luda polskiego i Rusi, zebrał
i spisał Kazimierz W. Wójcicki, wybór i oprać. Ryszard Wojciechowski, Warszawa 1974. Zar
SSioł
Zaręba Alfred, Słownik Starych Siotkowic w powiecie opolskim, Kraków
1960.
Zar Sl;isk
Śląskie teksty gwarowe (z mapką), red. Alfred Zaręba, Kraków 1961.
Zaw Ilcsk
Zawiliński Roman, Z powieści i pieśni górali beskidowych, Warszawa
1889,
Ziemia
„Ziemia", od r. 1920 organ Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego,
Warszawa 1910 1950, od r. 1956 organ Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego [nowa seria], Kraków 1956-1958.
Ziemia 1930/214- 225
Zawistowicz Kazimiera, Jana Kochanowskiego „Pieśń
świętojańska o Sobótce" a obrzędy świętojańskie, [materiał z różnych re
gionów Polski].
Zorza
„Zorza. Pismo tygodniowe z rysunkami z bezpłatnym dodatkiem p.n.
«Poradnik)) dla Handlujących i Gospodarzy", II. 36 (za rok 1901), Warszawa 1902. ZWAK —
„Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej wydawany staraniem Komisji Antropologicznej
Akademii Umiejętności", Kraków, t. 1 1877, t. 2 1878. t. 3 1879, t. 4 1880, t. 5 1881, t. 6 1882, t. 7
1883, t. 8 1884, t. 9 1885, t. 10 1886, t. 11 1887, t. 12 1888, t. 13 1889, t. 14 1890, t. 15 1891, t. 16
1892. 1. 17 1893, t. 18 1895: ZWAK 1878/3 182 — Petrow Aleksander, Lud ziemi Dobrzyńskiej,
jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki itp. ZWAK 1879/3-61 —
Siarkowski Władysław, Materyjały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, [cz. 2]. ZWAK
1879/62-106
Rulikowski Edward, Zapiski etnograficzne z Ukrainy. ZWAK 1880/3-82 —
Podbereski Andrzej, Materyjały do Demonologii ludu ukraińskiego. Z opowiadań ludowych w powiecie
Czehryńskim. ZWAK 1880/83-184 — Siarkowski Władysław, Materyjały do etnografii
ludu
polskiego z okolic Kielc, [cz. 3], ZWAK 1880/185-261 — Grajnert Józef, Zapiski
etnograficzne z okolic Wielunia
i Radomska. ZWAK 1881/3-23 — Dybowski Władysław, Przysłowia Białoruskie z
powiatu
Nowogródzkiego. ZWAK 1881/24 101 — Moszyńska Józefa, Kupajło tudzież zabawy doroczne
i inne z dodatkiem niektórych obrzędów i pieśni weselnych ludu ukraińskiego z okolic Białej Cerkwi.
ZWAK 1881/102 186 — Gustawicz Bronisław, Podania, przesądy, gadki i nazwy
ludowe w dziedzinie przyrody. Część pierwsza, [Galicja]. ZWAK 1881/187-265 —
Kosiński Władysław, Materyjały do etnografii Górali
Bieskidowych. Część pierwsza. I. ZWAK 1882/3-29 — Siarkowski Władysław, Zagadki ludowe z
różnych miejscowości gubermi kieleckiej.
tI
70
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
ZWAK 1882/86-158 — Kolberg Oskar, Właściwości, pieśni i tańce, ludu -inni Dobrzyńskiej.
ZWAK 1882/159-200 — Wierzbicki D., Meteorologia ludowa czyli -danin i przysłowia ludu
naszego, służące do przepowiadania stanu pogody, [Galicja].
ZWAK 1882/201-317 — Gustawicz Bronisław, Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie
przyrody. Część druga, [Galicja].
ZWAK 1883/3-105 — Kosiński Władysław, Materyjały do etnografii Gómli Ilu -skidowych. Część
pierwsza. II.
ZWAK 1883/106-119 — Siarkowski Władysław, Podania i legendy o zwierzętach, drzewach i
roślinach, [okolice Kielc].
ZWAK 1883/135-149 — Gloger Zygmunt, Zagadki ludowe z nad Narwi i fluga na pograniczu
Mazowsza z Podlasiem w latach 1865-1880.
ZWAK 1884/62-114 — Lipiński Józef, Zwyczaje i pieśni ludu Wielkopolskiego.
ZWAK 1884/247-323 — Ulanowska Stefania, Niektóre materyjały etnograficzni we wsi Łukówcu
[mazowieckim) zebrane.
ZWAK 1885/3-72 — Siarkowski Władysław, Materyjały do etnografii ludu polskiego z okolic
Pińczowa. Część I.
ZWAK 1885/173-299 — Cinciała Andrzej, Pieśni ludu Śląskiego z okolic Cieszyna.
ZWAK 1885/300-302 — Kolberg Oskar, Zagadki z Lubelskiego, od Krasnego Stawu i Gorzkowa
(Nowawieś, Jaślików, Krzywice, Pilaszkowiec, Wiclobycz).
ZWAK 1886/75—156 — Udziela Seweryn, Materyjały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i
okolicy.
ZWAK 1886/169-186 — Janasiński Ignacy, Jasełka w mieście Grybowie.
ZWAK 1886/187—336 — Ciszewski Stanisław, Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie
Olkuskim, [cz. 1].
ZWAK 1887/1-129 — Ciszewski Stanisław, Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie
Olkuskim, [cz. 2],
ZWAK 1887/130-228 — Kopernicki I[zydor], Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wołyniu z
materyjałów zebranych przez p. Zofiję Rokossowską we wsi Jurkowszczyźnie w pow.
Zwiahelskim.
ZWAK 1887/229-293 — Karłowicz Jan, Podania i bajki ludowe zebrane na Litwie, [cz. 1].
ZWAK 1888/1-59 — Karłowicz Jan, Podania i bajki ludowe zebrane na Litwie, [cz. 2].
ZWAK 1888/117-226 — Kopernicki Izydor, Pieśni Górali Bieskidzkich z okolic Rabki.
ZWAK 1889/35-37 — Matyas Karol, Podania o Tatrach.
ZWAK 1889/54-83 — Cisek Marceli, Materyjały etnograficzne z miasteczka Zołyni w powiecie Przemyskim. ZWAK 1889/151-162 — Magierowski Leon, Kilka
wiadomości o ludzie polskim ze
wsi Wesołej w pow. Brzozowskim, [Przemyskie].
ZWAK
1889/103
199
Rokossowska Zoftja, 0 śu:iri:ie roślinnym wyobwzema,
wu l z i n i a i podaniu ludu ruskiego nu W nlyniu we wsi Jurkowszczyźnie. pow. Z u i a l u
Isktm
ZWAK 1890/1 130
Udziela Seweryn, Lud polski w powiecie Ropczyckim w Gahcyi, [cz. 1].
ZWAK 1890/145 251
Wierzchowski Zygmunt, Materyjały etnograficzne z powiatu Tarnobrzeskiego i Niskiego w Galicyi.
ZWAK 1 89 1/ 40 52
Kosiński Władysław, Niektóre zabobony i przesądy ludu
polskiego z okolic Makowa i Andrychowa.
ZWAK 1891/53 180
l' d zi e lą Seweryn, Lud polski w powiecie Ropczyckim w Galicyi. [cz, 2]. ZWAK 1891/181 282
Ulanowska Stefanija, Łotysze Inflant Polskich a w szczególności, z gminy Wiclońskiej powiatu Rzezyckicgo. Obraz etnograficzny. ZWAK 1892/1 57
Udziela Seweryn, Lud polski w powiecie Ropczyckim w Galicyi. [cz 3], ZWAK 1892/58 103
Wierzchowski Zygmunt, Baśni i powieści z puszczy Sandomierskiej. ZWAK 1892/252-207 —
Zawiliński Roman, Przesądy i zabobony z ust ludu w różnych okolicach zebrane, [Galicja zachodnia],
Zyw PuszB
Zywirska Maria, Puszcza Biała, jej dzieje i kultura, Warszawa 1973.
II. OPRACOWANIA
Alan
Poct
Afanasev A[leksandr], Poeticeskie vozzremja slavjan na prirodu
v trech tomach, t. 1-3, Moskva 1994, [reprint wyd. 1 z 1865-1869], Bart Fol
Bartrniński Jerzy, O języku folkloru, Wrocław 1973. Bruc Mit
Bruckner Aleksander, Mitologia
słowiańska i polska, wstęp i oprać.
Stanisław Urbańczyk, Warszawa 1980. Bruc SE
Bruckner Aleksander, Słownik
etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970, [przedruk z wyd. 1 Kraków 1927]. Cail Zyw
Caillois Roger, Żywioł i ład, wyboru dokonał Anrzej Osęka, przełożyła
z franc. Anna Tatarkiewicz, Warszawa 1973. Chov Dic — Chevalier Jean, Ghecrbrant Alain,
Dictionnaire des symbołes. Mythes, reiies, couturnes, gestes, formes, Jigures, couleurs, nombres, t.
1-4, Paris
1969. Dc- Vries Dic — de Vries Ad, Dictionary of Symbols and Imagery, wyd. 2,
Amsterdam-London 1976. Duf SNT
- Leon-Dufour Xavier, Słownik Nowego Testamentu, przekład i oprać,
polskie Kazimierz Romaniuk, wyd. 2 [oparte na 2. wyd. franc], Poznań
1986. Duf STB — Słownik teologii biblijnej, red, Xavier Leon-Dufour, wyd. 3, tłum. i
oprać. Kazimierz Romaniuk, Poznań-Warszawa 1985.
72
73
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
ŹRÓDŁA 1 OPRACOWANIA
El His — Eliade Mircea, Historia wierzeń i idei religijnych, pizd. z franc Stanisław
Tokarski, Warszawa, t. 1 Od epoki kamiennej do misteriów ctcuzyńskicli,
1988, t. 2 Od Gautamy Buddy do początków chrześcijaństwa, 1994; przeł.
Agnieszka Kuryś, t. 3 Od Mahometa do wieku Reform, 1995. El Kow — Eliade Mircea,
Kowale i alchemicy, przet. [z franc] Andrzej Leder,
Warszawa 1993. El Sac — Eliade Mircea, Sacrum, mit, historia.
wyboru dokona!
Marcin Czerwiński, wstępem opatrzył Bogdan Moliński, przet
Wybór esejów,
[z franc]
Anna Tatarkiewicz, Warszawa 1970. El Trak — Eliade Mircea, Traktat o historii religii,
prze!, [z f r a n c ] Jan Wierusz Ko
walski, wstęp Leszek Kołakowski, posłowiem o p a t r z y ! S t a n i s ł a w Tokarski,
Łódź 1993 [na podst. wyd. pol. z 196(5]. Etn Pol 2 — Etnografia Polski. Przemiany
kultury ludowe], t. 2, red. Mana Hier
naćka, Maria Frankowska, Wanda Paprocka, Wrocław 1981. For Sym — Forstner
Dorothea, Świat symboliki chrześcijańskiej, p r z e k ł . i oprać.
[z niem. wyd. 5] Wanda Zakrzewska, Paweł Pachciarek, Ryszard Tnrzyński, Warszawa
1990.
Gamlv Ind — Gamkrelidze Tamaz V., Ivanov Vjaćeslav V., Indoeuropejskij jazyk i indoevropejci,
Tbilisi 1984, t. 1 s. 1-432, t. 2 s. 433-1330.
Gąss Mit — Gąssowski Jerzy, Mitologia Celtów, Warszawa 1987.
Giey Mit — Gieysztor Aleksander, Mitologia Słowian, Warszawa 1982.
Grav Mit — Graves Robert, Mity grvckie, prze!, [z ang.] Henryk Krzrczkouski. Warszawa 1992.
Herd Lek — Leksykon symboli, oprać. Mariannę Oesterreiclier-Mollwo, prze!, [z niemieckiego] Jerzy
Prokopiuk, Warszawa 1992, tytuł oryg.: Herder hericon. Symbole.
IvTop Slav — Ivanov Vjaćeslav V., Toporov Vladimir N., Slavjanskie jazykoeye
modelirujuśćie semiotićeskie sistemy, Moskva 1965. IvTop Issl — Ivanov Vjaćeslav V.,
Toporov Vladimir N., Isslcdoyamja r oblasti
slavjanskich drevnostej, Moskva 1974.
Jak Ind — Jakimowicz-Shah Marta, Jakimowicz Andrzej, Mitologia indyjska, Warszawa 1982.
JOS — Językowy obraz świata, pod red. Jerzego Bartmińskiego, L u b l i n 1990. Karł SJP —
Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Słownik
języka polskiego, t. 1-8, Warszawa 1952-1953, wyd. fotoofrset. z 1900 1927 r. Kemp SInd
— Kempiński Andrzej M., Słownik mitologii ludóiu mdoeuropcjskich,
Poznań 1993. Klug EW — Kluge Friedrich, Etymołogisches Wórterbuch der deulschen
Spmche,
oprać. Walther Mitzka, Berlin 1967.
Kop SMit — Kopaliriski Władysław, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1985.
Kop SSym — Kopaliński Władysław, Słownik symboli, Warszawa 1990. Lin SJP — Linde Samuel
Bogumił, Słownik języka polskiego, f. I 6. Warszawa 1951. wyd. 3. fotooffset. wg wyd. 2 z 1854
1860.
LUT Slow
l . u r k e r Manfred, Słownik obrazów i symboli biblijnych, przel. z niem.
Kazimierz Romaniuk, [z, 3. wyd niem. 1987], Poznań 1989.
Ław Hel
Lowmiański Henryk, Religia Słowian i jej uj>a<Uk (w. VI XII), Warszawa 1979.
Mif Mol
Mtfologićcski) slovar\ red. Eleazar M. Meletinskij, Moskva 1990.
Mif Tok
Aft/y narodon mira. Enciklopedija, red. Sergej A. Tokarev, t. 1-2, Moskva
1980, 1982.
Osin Slow
Słownik mitologiczny z przyłączeniem Obrazo-pismu [Iconologia) ukladu x. Aloizego Osińskiego, Warszawa, t. 1 1806, t. 2 1808, t. 3 1812.
Piot Groc
Pietrzykowski Michał, Mitologia starożytnej Grecji, Warszawa 1983.
S SPr
Skorupka S t a n i s ł a w , Słownik fmzeologiczny języka polskiego, t. 1-2, Warszawa 1967 1008.
SFP Krz
Słownik folkloru polskiego, red. J u l i a n Krzyżanowski, Warszawa 1965.
SGP PAN
Slowmk gwar polskich, oprać, przez Zakład Dialektologii Polskiej
I n s t y t u t u Języka Polskiego PAN w Krakowie pod kier. Mieczysława Karasia, [od t. 2] Jerzego
Reichana, Wrocław, t. 1 1982, t. 2 1983, t. 3 1989-1991, t. 4 1992 1993. SJP Dor
Słownik
języka polskiego, t. 1-11, red. Witold Doroszewski, Warszawa
1958 1969. SJP Szym
Slowmk języka polskiego, t. 1 3, red. Mieczysław Szymczak, wyd. 2
popr., Warszawa 1983 1985; Suplement, red. tomu Mirosław Bańko [i in.], Warszawa 1992. SKS1 Lec
Mały słownik kultury dawnych Słowian, red. Lech Leciejewicz, Warszawa 1972. Slav Mif —
Slaujanskaja mifologija. Enciklopediceskij slouar', red. V.J. Petruchin, Tamara A. Agapkina, Ljudrrula
N. Vinogradova, Svetlana M. Tolstaja, Moskva 1995. Slav Tol — Slattjanskic dreunosti.
Etnolinginsticeskij slouar', red. N[ikita] I. Tołstoj,
t. 1 (A-G), Moskva 1995.
SLSJ
Słownik ludowych stcr-eolypów językowych. Zeszyt próbny, red. Jerzy Bartmiński, Wrocław 1980. SI SE — Sławski Franciszek, Słownik etymologiczny języka
polskiego, Kraków, t. 1
1952 -56, t. 2 1958-65, t. 3 1966-1969, t. 4 1970-1974, t. 51982. SPr
Słownik prasłowiański,
oprać, przez zespól Zakładu Słowianoznawstwa PAN, red. Franciszek Sławski, Wrocław, t. 1 1974, t. 2
1976, t. 3 1979, t. 4 1981,
t. 5 1984. SSSł — Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od
czasów najdawniejszych do schyłku w. XII, Wrocław, Zeszyt dyskusyjny, 1958; red. Władysław
Kowalenko, Gerard Labuda, Tadeusz Lehr-Spławiń-ski: t. 1 1961-1962, t. 2 1964-1965, t. 3 cz. 1 red.
Władysław Kowalenko, Gerard Labuda, Zdzisław Stieber 1967; red. Gerard Labuda, Zdzisław Stieber:
t. 3 cz. 2 1968, t. 4 1970 1972, t. 5 1975, t. 6 1977 1980, t. 7 cz. I 1082; t. 7 cz. 2, red. Gerard Labuda,
Antoni Gąsiorowski, 1986; t, 8 ..„ i ...,i ,\„)„„; nnsiomwski Gerard Labuda, 1991.
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA ______________________________ 75
74
___________________ ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
SStp Urb — Słownik staropolski, red. Stanisław Urbańczyk, Wrocław
Warszawa Kraków, t. 1
1953-1955, t. 2 1956-1959, t. 3 1960-1962, t. 4 1963 1965, t. 5 1965-1969, t. 6
1970-1973, t. 7 1973-1977, t. 8 1977-1981, t. 9 1982 1987, t. 10 1988-1993.
Stom Antr — Stomma Ludwik, Antwpologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa 1986.
Stom Słoń — Stomma Ludwik, Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981.
Tom Drz — Tomicka Joanna, Tomicki Ryszard, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka,
Warszawa 1975.
Tom Kos — Tomicki Ryszard, Kosmogonia dualistyczna w Europie i Azji w XIX -XX wieku. Studium
etnoreligioznawcze, praca doktorska napisana pod kierunkiem Marii Frankowskiej,
Warszawa 1978, [mps],
Urb Rei — Urbańczyk Stanisław, Religia pogańskich Słowian, Kraków 1947.
Usp Rus — Uspienski Borys, Kult Św. Mikołaja na Rusi, przeł. [z ros.] E l ż b i e t a Janus, Maria
Renata Mayenowa, Zofia Kozłowska, Lublin 1985.
Vas ES — Vasmer Max, Etimologićeskij slovar' russkogo jazyka, t. 1-4, [ t ł u m . i uzup.
O.N.Trubaćev z niern. wyd. Russisches etymologisches Wórterbuch, Heidelberg
1950-1958], Moskva 1986-1987.
Wórt Hoff — Handwórterbuch des deutschen Abergłaubens, herausgegeben unter besonderer
Mitwirkung von E. IIoffmann-Krayer und Mitarbeit zahlreichcr Fachgenossen von Hanus
Bachtold-Staubli, Berlin und Leipzig, bd. 1 1927, bd. 2 1929-1930, bd. 3 1930-1931, bd. 4,
1931-1932, bd. 5 1932-1933, bd. C 1934-1935, bd. 7 1935-1936, bd. 8 1936-1937, bd. 9
1938-1941, bd. 10 1912
Ewa Lipska, Urszula Majer-Baranowska
III. MATERIAŁY TERENOWE
Taśmoteka nagrań tekstów gwarowych, zebranych w archiwum etnolingwistycz-nym Zakładu
Tekstologii i Gramatyki Współczesnego Języka Polskiego UMCS. W spisie, po nazwie miejscowości
podano rok nagrania i po dwukropku numery taśm, przy zapisach rękopiśmiennych - imię i nazwisko
lub inicjały zbieracza. Informacja w nawiasie oznacza, że taśma jest kopią nagrania pochodzącego z
archiwum Muzeum Wsi Lubelskiej (MWL) lub Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk (IS PAN).
Abramowice Kościelne gm. Głusk, woj. lubelskie 1974: 159.
Adamów gm. Adamów, woj. siedleckie 1977-1978: 353; 1979: 359.
Aleksandrów gm. Józefów, woj. zamojskie 1978: 240, 241, 242, 243; 1990: 650, 659
Babczyzna gm. Ostrówek, woj. lubelskie 1978: 300.
Babin gm. Bełżyce, woj. lubelskie 1988: 614.
Banachy gm. Harasiuki, woj. tarnobrzeskie 1984: 412, 416, 421.
Baraki gm. Zakrzew, woj. zamojskie 1974: 165.
Baranów gm. Puławy, woj. lubelskie 1962: 35.
Bołcząc: gm. Czemierniki, woj. bialskopodlaskie 1953: 409 (IS PAN).
Bełżyce woj. lubelskie 1968: 130
Bęczyn gm. Urzędów, woj. lubelskie 1962: 109; 1974: 146; 1977: 476.
Białobrzegi gm. Kock, woj. lubelskie 1988: 614.
Białowoła gin. Zamość, woj. zamojskie 1964: 17.
Błedowo gin. Baranowo, woj. o s t r o ł ę c k i e 1987: 482, 483.
Bochotnicn gm Kazimierz Dolny. woj. l u b e l s k i e 1066: 96; 1988: 615.
Bodaczów gin. Szczebrzeszyn, woj. zamojskie 1966: 112; 1907: 126.
Borki gm. Krasnobród, woj zamojskie 1979: 350.
Borsuk gm. Gorzków, woj. zamojskie 1965: 75.
Brodowe Łąki gm. Baranowo, woj. ostrołęckie 1987: 481, 482.
Bródki gm. Adamów, woj. zamojskie 1979: 358; 1980: 356.
Bukowa Wielka gm. Sawin, woj. chełmskie 1967: 124-126.
Bychawa gm. Bychawa, woj. lubelskie 1978-1979: 326.
Bychawka gm. Bychawa, woj. lubelskie 1962: 21-29; 1977: 212; 1978: 26, 236, 251; 1979:
381, 382. Chełm woj. chełmskie 1978: 289. Chmielek gm. Łukowa, woj. zamojskie 1960: 3,
4. Chmielów gm. Dębowa Kłoda, woj. bialskopodlaskie 1967: 117. Chołowice gm. Krasiczyn, woj.
przemyskie 1985: 440, 441. Chróścina Opolska gm. Chróścina Opolska, woj. opolskie 1990: 674, 675.
Chrząchów gm. Końskowola, woj. lubelskie 1978: 234. Ciechomin gm. Wola Mysławska, woj.
siedleckie 1976: 206. Cyców gm. Cyców, woj. chełmskie 1979: 310, 311, 312, 316, 317.
Częstoborowice gm. Rybczewice, woj. lubelskie 1980: 370, 371. Czułczyce gm. Sawin, woj. chełmskie
1953: 408 (IS PAN). Dąbrowa gm. Baranowo, woj. ostrołęckie 1987: 485. Dąbrówka gm. Potok Górny,
woj. zamojskie 1967: 112, 113. Dereźnia gm. Biłgoraj, woj. zamojskie 1967: 105, 106; 1984: 412, 421,
zapis Małgorzaty
Snarskiej; 1990: 647, 650, 654, 658. Doszkowice gm. Sułów, woj. zamojskie 1978: 238.
Dęba gm. Kurów, woj. lubelskie 1964: 57, 58. Dębowiec gm. Skierbieszów, woj. zamojskie 1967: 137.
Długi Kąt gm. Józefów, woj. zamojskie 1980: 347. Dobre gm. Wilków, woj. lubelskie 1977: 218, 219,
225. Dolina Chochołowska gm. Tatrzańska, woj. nowosądeckie 1988: 602. Dominikanówka gm.
Krasnobród, woj. zamojskie 1977: 352; 1978: 354, 358. Dorohucza gm Trawniki, woj. lubelskie 1960:
8 10 Dubienka gm. Dubienka, woj. chełmskie 1967: 116; 1978: 252-254, 256. Dzierążnia gm. Krynice,
woj. zamojskie 1975: 496 (IS PAN); 1979: 384; 1980: 386; 1990:
683. Dzięrzkowice-Zastawie gm. Dzierzkowice, woj. lubelskie 1982:
399.
Ii
76
__________________ ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
7 , U O I > l . A 1 OPRACOWANIA
Fajsławice gm. Fajsławice, woj. lubelskie 1966: 85. Giełczew gm.
Piaski, woj. lubelskie 1953: 408 (IS PAN).
Giełczew gm. Wysokie, woj. zamojskie 1972: MO, 145; 1977: 209, 210, 224, 225; l')7«: 233.
Glinnik gm. Abramów, woj. lubelskie 1978 -235.
Głębokie gm. Cyców, woj. chełmskie 1979: 340.
Głusk gm. Głusk, woj. lubelskie 1974: 159.
Głusko gm. Karczmiska, woj. lubelskie 1980: 367, 368.
Godziszów gm. Godziszów, woj. tarnobrzeskie 1980: 369.
Golęcin gm. Oborniki, woj. poznańskie 1993: zapis J.S.
Gołąb gm. Puławy, woj. lubelskie 1988: 614.
Gorajec gm. Radecznica, woj. zamojskie 1972: zapis Haliny Malinowskiej; 1975: 164; 1984: 410,
zapis Marii Kamoli.
Gorajec-Zastawie gm. Radecznica, woj. zamojskie 1970: 222, 223; 1978: 243, 244, zapis Haliny
Malinowskiej; 1983: 407; 1984: 410; 1985: 464.
Góra Puławska gm. Puławy, woj. lubelskie 1979: 322.
Górki gm. Sosnowica, woj. chełmskie 1967: 116, 117; 1977: 214.
Grabniak gm. Urszulin, woj. chełmskie 1953: 408 (IS PAN).
Grabowica gm. Susiec, woj. zamojskie 1979: 282-284.
Gruszka Mała gm. Nielisz, woj. zamojskie 1980: 365.
Guzowatka gm. Baranowo, woj. ostrołęckie 1987: 486.
Harasiuki gm. Harasiuki, woj. tarnobrzeskie 1990: 652, 653, 661, 663, 664.
Husiny gm. Krasnobród, woj. zamojskie 1978: 355; 1979: 356.
Huta gm. Wojsławice, woj. chełmskie 1966: 92-94.
Hutki gm. Krasnobród, woj. zamojskie 1986: 477, 479.
Hutki-Namule gm. Krasnobród, woj. zamojskie 1978: 354.
Hutków gm. Krasnobród, woj. zamojskie 1977: 360; 1978: 352, 353, 355.
Jacnia gm. Adamów, woj. zamojskie 1964: 51-53; 1965: 59-61, 70; 1966: 71 73; 1977:
352; 1978: 353; 1979: 358; 1980: 356. Janowiec gm. Janowiec, woj.
lubelskie 1979: 318, 319. Janów Podlaski gm. Janów Podlaski, woj. bialskopodlaskie
1979: 361. Jarczów gm. Jarczów, woj. zamojskie 1967: 118.
Jasiennik Stary gm. Potok Górny, woj. zamojskie 1977-1978: 292; 1978: 293. Jelna gm. Nowa
Sarzyna, woj. rzeszowskie 1984, 1985: zapis Małgorzaty Snarskicj. Józefówka gm. Rachanie, woj.
zamojskie 1967: 119, 120. Kaczurki gm. Krasnobród, woj. zamojskie 1987: 479. Kamień gm. Wola
Mysławska, woj. siedleckie 1976: 206. Kamionka gm. Stoczek Łukowski, woj. siedleckie 1976: 206;
1977: 207. Karczmiska gm. Karczmiska, woj. lubelskie 1974: 146; 1979: 335; 1980: 367; 1982: 399.
Karmanowice gm. Wąwolnica, woj. lubelskie 1959: 493 (IS PAN); 1960: 194 (IS PAN);
1977: 226, 227; 1980: 367. Kawęczyn gm.
Szczebrzeszyn, woj. zamojskie 1964: 48.
Kazimierz Dolny wuj lubelski'' 1986: 168 471.
Kielce wuj kielecki'' 1991: zapis Marzeny Marczewskiej.
Kiołcz.ow ico Górne gm. Strzyżewice, woj. l u b e l s k i e 1977 1978: 326.
Kierzkówka gm. Kamionka, woj. l u b e l s k i e 1953: 408 (IS PAN).
Klocówka gm Krynice, woj zamojskie 1977: 352: 1978: 353, 354: 1979: 358.
Kock gm. Kock, woj lubelskie 1986: 453
Kocml/a gm Susiec, woj. zamojski'' IOW: 75 77
Kolonia Adamów gm. Adamów, woj. z a m o j s k i e 1979: 359.
Kolonia Byc.hawka gm. Bychawa, woj. lu b e ls k i e 1977: 211.
Kolonia Celejów gin. Wąwolnica, woj. l u b e l s k i e 1959: 493 (IS PAN).
Kolonia Gałęzów gm. Bychawa, woj. lubelskie 1979: 326.
Kolonia Góra Puławska gm. Puławy, woj. lubelskie 1979: 314, 315.
Kolonia Partyzanty gm. Krynice, woj. zamojskie 1978: 354.
Kolonia Podstary Zamość gm. S t a r y Zamość, woj. zamojskie 1968: 140.
Kolonia Podzamcze gm. Łęczna, w o j . lu b e ls k i e 1976: 280; 1978: 269, 270; 1979: 313.
Kolonia Potoczek gm. Adamów, woj. zamojskie 1979: 358.
Kolonia Stara Wieś gm. Łęczna, woj. lubelskie 1976: 280; 1978: 249.
Kolonia Stasiu gm. Łączna, woj. lubelskie 1978: 270.
Kolonia Zawinprzyce e,m. Spiczyn, woj. lubelskie 1979: 340.
Komarów gm Komarów-Osada. woj. zamojskie 1978: 239.
Konopnica gm. Konopnica, woj. lubels k i e 1978: 274, 275; 1979: 332.
Kopaczyska gm. Baranowo, woj. ostrołęckie 1987: 486.
Kopina gm. Cyców, woj. chełmskie 1967: 114, 115.
Korczów gm. Biłgoraj, woj. zamojskie 1984: 110. 411.
Korytniki gm. Krasiczyn, woj. przemyskie 1985: 431, 439.
Kosarzew gin. Bychawa, woj. lubelskie 1954: 494 (IS PAN), 495 (IS PAN).
Kowala gm. Puławy, woj, lubelskie 1979: 323.
Krasew gm. Borki, woj. lu b els k i e 1980: 368; 1982: 399; 1988: 614.
Krasiczyn gm. Krasiczyn, woj. przemyskie 1984: 407; 1985: 434, 436, 437, 442.
Krasne gm. S i a r y Zamość, woj. zamojskie 1960: 87, 88.
Krasnobród gm. Krasnobród, woj. zamojskie 1977: 352; 1978: 278, 279, 353, 358; 1979:
281, 331, 332. 351, 357; 1980: 356; 1987: 479. Kraśnik Fabryczny gm. Kraśnik, woj.
lubelskie 1982: 397. Krężnica Okrągła gm. Bełżyce, woj. lubelskie 1967: 99. Kruhel Mały gm.
Przemyśl, woj. przemyskie 1984: 407; 1990, 1992: zapis J.B. Krynice, gm. Krynice, woj. zamojskie
1979: 384; 1980: 383. Krzczonów gm. Krzczonów, woj. lu b els k i e 1966: 80 82; 1976: 203, 204;
1953: 408 (IS
PAN). Krzywe gm. Łopiennik Górny, woj. chełmskie 1993: zapis
J.S. Księżomierz gm. Gościeradów, woj. tarnobrzeskie 1984: 425. Księżpol
gm. Księżpol, woj. zamojskie 1984: 1 1 1 . Latyczyn gm Hadecznica.
woj. zamojskie 1979: 337. 338,
78
79
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
Lipa gin. Zaklików, woj. tarnobrzeskie 1962: 109.
Lipsko gm. Zamość, woj. zamojskie 1966: 110.
Lubartów gm. Lubartów, woj. lubelskie 1995: zapis J.S.
Lubień gm. Wyryki, woj. chełmskie 1978: 221, 245, 247, 248.
Lublin woj. lubelskie 1981: 140 (wywiad z prof. M. Łesiowem), 478; 1988: 614 (MWL),
615 (MWL). Łabunie gm. Łabunie, woj. zamojskie
1962: 18-20. Łaziska gm. Łaziska, woj. lubelskie 1960: 47.
Łazory gm. Harasiuki, woj. tarnobrzeskie 1984: 412; 1990: GOO, 649, 656, 659, 662, 665, 666.
Łążek Ordynacki gm. Janów Lubelski, woj. tarnobrzeskie 1967: 104, 105.
Łęka gm. Puławy, woj. lubelskie 1979: 323.
Łopiennik Górny gm. Łopiennik Górny, woj. chełmskie 1966: 86.
Łopoczno gm. Józefów, woj. lubelskie 1960: 47.
Łowcza gm. Sawin, woj. chełmskie 1967: 124.
Łubcze gm. Jarczów, woj. zamojskie 1978: 296, 400, 401; 1983: 406, 423, 424.
Łubki gm. Wojciechów, woj. lubelskie 1965: 67, 68.
Łucka gm. Lubartów, woj. lubelskie 1961: 11-13.
Łukowa gm. Łukowa, woj. zamojskie 1980: 368; 1984: 411.
Łuszczacz gm. Susiec, woj. zamojskie 1975: 495 (IS PAN); 1977: 352; 1978: 351; 1979: 357
Łuszczów gm. Wólka, woj. lubelskie 1961: 16, 17.
Majdan Mały gm. Krasnobród, woj. zamojskie 1977: 353, 1978: 354, 1979: 357. Majdan
Nepryski gm. Józefów, woj. zamojskie 1979: 281, 282. Majdan Wielki gm. Krasnobród, woj.
zamojskie 1977: 352; 1978: 354; 1979: 357. Małaszewicze gm. Terespol, woj. bialskopodlaskie
1967: 121. Marylin gm. Wisznice, woj. bialskopodlaskie 1967: 115. Michałówka gm. Abramów,
woj. lubelskie 1980: 363, 364; 1981: 393, 391. Miłosław gm. Ruda Huta, woj. chełmskie 1981: 392.
Minkowice gm. Mełgiew, woj. lubelskie 1953: 408 (IS PAN). Mircze gm. Mircze, woj. zamojskie
1964: 58. Moniatycze gm. Hrubieszów, woj. zamojskie 1979: 309, 310. Motycz gm. Konopnica,
woj. lubelskie 1981: 389-391; 1985: 447-451. Munina gm. Jarosław, woj. przemyskie 1988: 618.
Nasutów gm. Niemce, woj. lubelskie 1978: 271, 273; 1979: 272. Nedeżów gm. Jarczów, woj.
zamojskie 1977: 306-308; 1979: 308.
Niedrzwica Kościelna gm. Niedrzwica Duża, woj. lubelskie 1980: 366; 1983: [transkrypcja z taśmy
MWL 35A]. Niedzieliska gm. Szczebrzeszyn, woj. zamojskie 1967: 128, 129. Nielisz gm. Nielisz, woj.
zamojskie 1964: 49. Niemirówek gm. Krynice, woj. zamojskie 1978: 3'54; 1979: 358; 1980: 356.
Niezdów gm Opole Lubelskie, woj. lu b els k i e 1960: 47; L966: 95; 1967: 102, 103; 1977:
212, 213. 226, 230, 231; 1969: 456. Nowa Wieś gtn. Krasnobród,
woj. zamojskie 1977: 352, 1978: 358. Noworąblów gin. Karczmiska, woj.
lubelskie 1988: 615. O kale gm. Kazimierz Dolny, woj. lubelskie 1986: 457.
Okuninkii gm. Włodawa, woj. chełmskie 1975: 166. Ołbięcin gin. Trzydnik Duży,
woj. tarnobrzeskie 1966: 89. Opatkowice gm. Puławy, woj. lubelskie 1979: 314.
Orchówek gm. Włodawa, woj. chełmskie 1960: 10; 1962: 2, 4, 31, 33, 36-38; 1968: 33. Orzechów
Stary gm. Sosnowica, woj. chełmskie 1977: 229. Osowa gm. Hańsk, woj. chełmskie 1977: 323, 324;
1978: 221, 245, 246. Osowno gm. Borki, woj. lubelskie 1980: 369.
Ossówka gm. Leśna Podlaska, woj. bialskopodlaskie 1967: 122, 123. Ostrówki gm. Wohyń, woj.
bialskopodlaskie 1953: 409 (IS PAN). Pieszowola gm. Sosonowica, woj. chełmskie 1977: 214, 216.
Piotrków gin. Jabłonna, woj. lubelskie 1953: 408 (IS PAN); 1973: 142; 1974: 146; 1977:
210. Płudy gm. Radzyń Podlaski, woj. bialskopodlaskie 1967: 107, 108, 114.
Podklasztor gm. Krasnobród, woj. zamojskie 1977: 352; 1978: 353; 1979: 357. Podstary
Zamość gm. Stary Zamość, woj. zamojskie 1964: 78. Podzamcze gm. Łęczna, woj. lubelskie
1979: 313. Podzamcze Mcłgiewskie gm. Mełgiew, woj. lubelskie 1981: 388. Podzamek gin.
Krasnobród, woj. zamojskie 1977: 353. Polanówka gm. Krynice, woj. zamojskie 1980: 383.
Polichna gm. Szastarka, woj. tarnobrzeskie 1974: 146.
Poniatowa gm. Poniatowa, woj. lubelskie 1987: 490.
Potoczek gm. Adamów, woj. zamojskie 1977: 352; 1978: 354; 1979: 358.
Powały gm. Wola Mysłowska, woj. siedleckie 1976: 206; 1977: 207.
Prawiedniki gm. Glusk, woj. lubelskie 1981: 478; 1986: 457.
Przejma gm. Krasnobród, woj. zamojskie 1979: 356.
Przemyśl woj. przemyskie 1956: zapis J.B.
Przypisówka gtn. Firlej, woj. lubelskie 1976: 201, 202.
Puławy woj. lubelskie 1988: 615.
Puszno Godowskie gm. Opole Lubelskie, woj. lubelskie 1982: 399; 1983: 423.
Rachanie gm. Rachanie, woj. zamojskie 1978: 297-299, 401.
Radecznica gm. Radecznica, woj. zamojskie 1964: 49, 50.
Rakówka gm. Księżopol, woj. zamojskie 1984: 411, zapis Małgorzaty Snarskiej.
Ratajewicze gm. Wisznice, woj. bialskopodlaskie 1967: 115.
Rawa gm. Michów, woj. lubelskie 1966: 97, 98.
Rawki gm. Chorzele, woj. ostrołęckie 1987: 484.
Rechta gm. Strzyżewice, woj. lubelskie 1978-1979: 327.
Rogatka gm. Dubienka, woj. chełmskie 1978: 254, 255, 257-259.
80
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA ______________________________ 81_
ŹRÓDŁA I OPRACOWANIA
Rogoźniczka gm. Międzyrzec Podlaski, woj. bialskopodlaskie 19G7: 122.
Romanów gm. Janów Podlaski, woj. bialskopodlaskie 1979: 3G1.
Rozkopaczew grn. Ostrów Lubelski, woj. lubelskie L953: 408 (IS PAN); 19X2: .199.
Rozkoszówka gm. Uchanie, woj. zamojskie 1962: 30, 31; 1968: 140.
Równe gm. Dukla, woj. krośnieńskie 1953: 408 (IS PAN).
Róża gm. Susiec, woj. zamojskie 1979: 357.
Różanka gm. Włodawa, woj. chełmskie 1978: 221.
Ruda-Huta gm. Ruda-Huta, woj. chełmskie 1978: 288.
Ruda Solska gm. Biłgoraj, woj. zamojskie 1990: G00, 646, 658.
Rudka Kozłowiecka gm. Niemce, woj. lubelskie 1978: 264-266.
Rudnik Szlachecki gm. Wilkołaz, woj. lubelskie 1966: 83.
Rudzienko gm. Michów, woj. lubelskie 1953: 409 (IS PAN).
Rury Bonifraterskie gm. Lublin, woj. lubelskie 1960: 11.
Sarzyna gm. Nowa Sarzyna, woj. rzeszowskie 1984: zapis Małgorzaty Snarskiej.
Sąsiadka gm. Sułów, woj. zamojskie 1966: 1 1 1 .
Siedliszcze gm. Dubienka, woj. chełmskie 1978: 255.
Siemień gm. Siemień, woj. bialskopodlaskie 1963: 43.
Siennica Różana gm. Siennica Różana, woj. chełmskie 1966: 86.
Skierbieszów gm. Skierbieszów, woj. zamojskie 1982: 414.
Smólsko Duże gm. Biłgoraj, woj. zamojskie 1984: 4 19.
Sosnowica gm. Sosnowica, woj. chełmskie 1977: 216, 229.
Sosnówka gm. Abramów, woj. lubelskie 1979-1980: 364.
Sól gm. Biłgoraj, woj. zamojskie 1990: 600, 659.
Stanin gm. Stanin, woj. siedleckie 1967: 114.
Stara Wieś gm. Końskowola, woj. lubelskie 1979: 332, 333.
Stara Wieś gm. Łęczna, woj. lubelskie 1978: 250.
Staw Noakowski gin. Nielisz, woj. zamojskie 1974: 166.
Stawki gm. Włodawa, woj. chełmskie 1978: 246, 247.
Strupin Duży gm. Chełm, woj. chełmskie 1966: 90-91.
Sułów gm. Sułów, woj. zamojskie 1978: 237, 238. 294; 1978-1979: 295.
Susiec gm. Susiec, woj. zamojskie 1975: 134; 1979: 320, 321.
Szczebrzeszyn woj. zamojskie 1978: 238, 239.
Szczuczki gm. Wojciechów, woj. lubelskie 1965: 68.
Szuminka gm. Włodawa, woj. chełmskie 1990: 680, 681.
Szur gm. Krasnobród, woj. zamojskie 1978: 354; 1979: 356.
Szypliszki gm. Szypliszki, woj. suwalskie 1988: 616.
Szyszki gm. Stoczek Łukowski, woj. siedleckie 1978: 302. 303.
Swieciechów gin. Annopol, woj. tarnobrzeskie 1967: 99. 100.
Świerże gm. Dorohusk, woj. chełmskie 1967: 126, 127; 1976: 280.
Tarnawa gm. Turobin, woj. zamojskie 1980: 386.
Tomaszowice gm. Jastków, woj. lubelskie 1967: 101.
Tomaszów Lubelski woj. zamojskie 1960-1966: zapis J.B., 1975: 496 (IS PAN); 1987:
479. Trzeciaków gm. Mełgiew, woj. lubelskie 1980: 395. Tuchanie gm. Dubienka, woj.
chełmskie 1978: 255, 256. Turzyniec gm. Krasnobród, woj. zamojskie 1979: 357. Tuszów gm.
Jabłonna, woj. lubelskie 1988: 614. Tyszowce gm. Tyszowce, woj. zamojskie 1985: 448, 452, 459. Ulan
Majorat gm. Ulan Majorat, woj. bialskopodlaskie 1984: 445, 446, zapis S.N.;
1987: 488, 489; 1992: zapis S.N.. Ulhówek gm.
Ulhówek, woj. zamojskie 1978: 297.
Ułów gm. Tomaszów Lubelski, woj. zamojskie 1967: 118, 119; 1979: 331. Urszulin gm. Urszulin, woj.
chełmskie 1953: 408 (IS PAN). Wąwolnica gm. Wąwolnica, woj. lubelskie 1965: 64. Wiązownica gm.
Wiązownica, woj. przemyskie 1988: 619. Wielkolas gm. Abramów, woj. lubelskie 1978: 267-269;
1980: 365, 366, 373. Wierzchowiska gm. Modliborzyce, woj. tarnobrzeskie 1960: 1, 2; 1966: 84.
Wierzchowizna gm. Chorzele, woj. ostrołęckie 1987: 486. Wiszniów gm. Mircze, woj. zamojskie 1964:
54-56. Wojciechów gm. Wojciechów, woj. lubelskie 1965: 66, 67, 69. Wola Błędowska gm. Baranowo,
woj. ostrołęckie 1987: 482. Wola Chomejowa gm. Borki, woj. lubelskie 1988: 614. Wola Krasienińska
gm. Niemce, woj. lubelskie 1979: 332; 1980: 365. Wola Osowińska gm. Borki, woj. lubelskie 1980:
368, 369. Wola Przybysławska gm. Garbów, woj. lubelskie 1980: 367, 369. Wólka Husińska gm.
Krasnobród, woj. zamojskie 1977: 353, 360; 1978: 354, 355; 1979:
356; 1980: 348. Wólka Kątna gm. Markuszów, woj. lubelskie 1980:
625; 1981: 395.
Wólka k. Serokomli gm. Serokomla, woj. siedleckie 1979: 380.
Wólka Łabuńska gm. Łabunie, woj. zamojskie 1978: 239, 240.
Wronowice gm. Werbkowice, woj. zamojskie 1979: 385.
Wygoda gm. Kurów, woj. lubelskie 1978: 234.
Wymysłów gm. Karczmiska, woj. lubelskie 1980: 367, 368.
Wyryki gm. Wyryki, woj. chełmskie 1978: 220.
Wzgórze gin. Bełżyce, woj. lubelskie 1968: 131.
Zabielę gm. Radzyń Podlaski, woj. bialskopodlaskie 1980: 369.
Zaboreczne gm. Krynice, woj. zamojskie 1979: 356.
Zakopane woj. nowosądeckie 1988: 602, 611.
Zaleś gm. Korczew, woj. siedleckie 1991: 696.
Zamch gm. Łukowa, woj. zamojskie 1980: 368, 1984: 420, zapis S.N.
Zaniżę gm. Białopole, woj. chełmskie 1978: 289.
Zarzecze gm. Chełm, woj. chełmskie 1953: 408 (IS PAN), 409 (IS PAN).
Zawada gm. Zamość, woj. zamojskie 1963: 39-42; 1965: 63.
82 ______________________ SKRÓTY - eksplikacja
eksplikacja ________________________ °»
SKRÓTY
Zawady gm. Baranowo, woj. ostrołęckie 1987: 483-185, 187.
Zawałów gm. Miączyn, woj. zamojskie 1966: 73, 74.
Zawieprzyce gm. Spiczyn, woj. lubelskie 1974: 164; 1978: 248, 249, 275, 276
Zemborzyce gm. Konopnica, woj. lubelskie 1978: 261, 262.
Zielone gm. Krasnobród, woj. zamojskie 1977: 352; 1978: 354; 1979: 356.
Zabików gm. Radzyń Podlaski, woj. bialskopodlaskie 1963: 43-45.
Żabno gm. Turobin, woj. zamojskie 1966: 79, 80.
Żarska Wieś gm. Zgorzelec, woj. jeleniogórskie 1988: 617.
Żerdź gm. Żyrzyn, woj. lubelskie 1978: 235, 236; 1982: 399.
Żmijowiska gm. Wilków, woj. lubelskie 1988: 614.
Żuków gm. Krzczonów, woj. lubelskie 1959: 33.
Żurawnica gm. Zwierzyniec, woj. zamojskie 1981: 372.
oprać. Marta Trocka, M(
SKRÓTY
alb. — albański
anegd. — anegdota
awest. — awestycki
dziad. — dziadowskie
błrus. — białoruski
bulg. — bułgarski
chorw. — chorwacki
csłow. — cerkiewnoslowiański
czes. — czeski
dłuż. — dolnołużycki
etnogr. — etnograficzny
etymol. — etymologia
ewent. — ewentualnie fran.
— francuski fraz. —
frazeologizm gat. — gatunek
głuż. — górnołużycki górn.
— górniczy grec. — grecki
gwar. — gwarowe het. —
hetycki
ie. — indoeuropcjski iron.
— ironicznie kasz. —
kaszubski koc. —kociewskie kość. —
kościelny leg. — legenda
liter. — literacki litew. —
litewski lud. — ludowy
łac. — łaciński małop. —
małopolski inaz. —
mazowiecki mazur. —
mazurski metaf. —
metaforyczny módl. —
modlitwa morfol. —
morfologiczny niem. —
niemiecki ogpol. —
ogólnopolski ok. —
okolica opow. —
opowiadanie oset. —
osctyński
partyz.
partyzancki
pd. — południowy
pn. — północny
podob.
podobnie
podli. — podhalański
poet. — poetycki
pol. — polski
por. — porównaj
porów.
porównanie
porzek. — porzekadło
pot. potoczny
powst.
powstańczy
powsz. — powszechnie
presup.
presupozycja
przem.
przemowa
przen.
przenośnie
przepow. przepowiednia
przysł. — przysłowie psł.
— prasłowiański robot.
robotniczy ros. — rosyjski
rym. — rymowanka rząd.
rzadki serb. — serbski slow.
— słowiański słowac. —
słowacki słoweń.
słoweński sporad. —
sporadycznie
st csłow.
staro-cerkiewno-słowiański
stczes.
staroczeski
stdniem. — staro-dolno-niemiecki
stind. — staroindyjski
stisl. — staroislandzki
stnicm. — staroniemiecki
stpol. — staropolski
stprus. — staropruski
struś. — staroruski
symb. — symbolicznie
śrdniem. — średnio-dolno-niemiecki
śrgrniem. — średnio-górno-niemiecki
ukr. — ukraiński
war. — wariant
wes. — weselny
wielkopol. — wielkopolski
wierz. — wierzenie
wsch. — wschodni
wyl. — wyliczanka
zach. — zachodni
zag. — zagadka
zam. — zamówienie
złodz. — złodziejski
zob. — zobacz
zwł. — zwłaszcza
żarg. — żargon
żart. — żartobliwy
żołn. — żołnierski
zestawił Artur Drozdowski
NIEBO
Wstęp. Eksplikaejn: Nazwy Kolekcje. Opozycje. Lokalizacja Cechy. Budowa i wygląd. Niebiescy mieszkańcy.
Niebo celem dążeń człowieka i nagrodą. Droga do nieba, droga z nieba. Zachowania. Działania sprawcze Przeżycia.
Niebo odbiorcą i adresatem aktów człowieka. Co i kto pochodzi z nieba. Przepowiednie. Symbolika. Ekwiwalencja.
Dokumentacja: Zagadki. Przysłowia. Przysięgi i zaklęcia. Modlitwy i modlitewki. Kolędy, przemowy i
widowiska bożonarodzeniowe. Powinszowania noworoczne. Pieśni wielkopostne i wielkanocne. Przemowy weselne.
Pieśni weselne. Przemowy pogrzebowe. Pieśni pogrzebowe. Pieśni i przyśpiewki zalotne i miłosne. Pieśni sieroce.
Pieśni i przyśpiewki żartobliwe. Pieśni i wiersze religijne. Pieśni dziadowskie. Pieśni żołnierskie i partyzanckie.
Ballady. Bajki i opowieści o nieprawdopodobnych zdarzeniach. Opowieści wierzeniowe. Anegdoty. I^egendy.
Relacje potoczne i zapisy wierzeń. Pisana poezja chłopska. Bibliografia.
Niebo ma w polskiej tradycji ludowej wymiar podwójny: fizyczny i religijny. Jest nie tylko
sklepieniem, kopulą wznoszącą się nad ziemią, po której poruszają się światła niebieskie, ale też
domeną Boga, aniołów, świętych i zbawionych dusz. Jest celem dążeń człowieka i nagrodą za dobre
życie na ziemi. Towarzyszy człowiekowi, pomaga mu, wspiera zakochanych, nagradza i karze.
Wartościowanie nieba jest zawsze najwyższe, symbolizuje ono - nie tylko w tradycji polskiej nieskończoność, świętość, sprawiedliwość, najwyższą radość i szczęście, a także wzniosłość,
duchowość, wieczność.
Obraz nieba w języku i kulturze ludowej jest silnie zróżnicowany gatunkowo, co pokazuje
dokumentacyjna część tego artykułu. Równocześnie ludowy obraz nieba pozostaje w bliskim związku
z jego obrazem w polszczyźnie ogólnej potocznej, która w swojej warstwie frazeologicznej
przechowuje wyjątkowo silne ślady tradycyjnych wierzeń: być w siódmym niebie; coś jest jak
grom/piorun z jasnego nieba; wołać o pomstę do nieba; psie glosy nie idą w niebiosy; krzyczeć
wniebogłosy; dziury w niebie nie będzie; komuś niebo się otwiera; komuś coś spada jak z nieba, ale i
nic nie spadnie z nieba, niebo a ziemia, niebo w gębie itp.
Niebo w n a j s t a r s z y c h kulturach było ujmowane jako przestrzeń materialna
- sklepiona kopuła nad kręgiem ziemi, górna połowa całego świata - i zarazem
przestrzeń uduchowiona: miejsce przebywania bogów i dusz ludzi zmarłych Herd Lek
103; szeroko znane jest wyróżnianie kilku (7, 9) sfer nieba, rozciągających się jedna nad
drugą. Powszechnie (poza Egiptem, gdzie Niebo było kobietą, boginią Nut, rozpiętą
nad męską Ziemią w kształcie sklepienia) niebo jest traktowane jak żywioł męski, zaś
ziemia jako żywioł żeński Herd Lek 103.
Do uniwersalnych koncepcji budowy świata należy jego podział na trzy poziomy
- górny, środkowy i dolny: niebo, ziemię i podziemia El Sac 73. Łączność między nimi
jest możliwa za pośrednictwem wszechświatowej kolumny, axis mundi, przechodzącej
przez wszystkie trzy poziomy, przyjmującej postaci słupa, drabiny, góry, drzewa, liny
itp. i wyznaczającej ..środek świata" El Sac 74.
87
NIEDO
eksplikncja
86 __________________________ NIEBO - eksplikacja
W b i b l i j n y m przekazie starotestamentowym „niebo i ziemia" znaczą tyle co „wszechświat".
Niebo, nazywane „królestwem Bożym", jest niedostępnym miejscem zamieszkania Boga Lur STB 538.
Nowy Testament i c h r z e ś c i j a ń s t w o głoszą, że z Jezusem Chrystusem niebo staje się obecne
na ziemi, bo Chrystus łączy niebo z ziemią, otwiera ludziom niebo Lur STB 540. Przeciwieństwo nieba
i ziemi, świata duchowego i widzialnego, może zostać scalone w człowieku; grzech niszczy niebo
W człowieku For Sym 79.
W językach i n d o e u r o p e j s k i c h nazwy nieba łączą się z nazwami dnia i bóstwa, cechą
wspólną jest 'jasność, światło'. Najczęstsza nazwa - niebo ma etymologiczny związek z nazwami
chmury G amlv Ind 791-792.
W tradycji s t a r o s ł o w i a ń s k i e j od najstarszych czasów znana jest opozycja niebo : ziemia
(i druga nakładająca się - ziemia : podziemie), funkcjonująca w systemie opozycji góra : dół. Obiektem
kultu było i niebo, i ziemia (święta ziemia), w przeciwieństwie do podziemia IvTop siav 100-107. O
przechodzeniu między niebem, ziemią i podziemiami traktują liczne słowiańskie motywy bajkowe
ivTop siav 104-105.
=
Nazwy niebo i niebiosa/niebiosy - odpowiadają dwóm sposobom widzenia (profilom) przedmiotu
- pierwsza uwydatnia aspekty f i z y c z n e , druga -r e l i g i j ne.
Etymologicznie polski wyraz niebo jest wiązany z nazwami dnia i bóstwa (zestawia się stind.
dyau- 'niebo', z łac. deus 'bóg', należy tu też grec. Zeus i pol. dzień siaw SE 1/195), także z nazwami
chmur i mgły, m.in. z wyrazami grec. nefos 'obłok', niem. Nebel 'mgła' Briic si 359, podobnie Gamlv
ind 791. Warto dodać, że wyrazy obłok, obloką są w gwarach używane także w odniesieniu do 'błękitu
nieba', który „obleka" ziemię ze wszystkich stron Etnl 1989 Bilg 99, jednak wyrazy pochodne od nieba
utrwalają cechę koloru: niebieski 'mający kolor jasnego nieba' i 'wypukłości': podniebienie 'górna,
wysklepiona część jamy ustnej'. Kulturowe, zwłaszcza wierzeniowe cechy wyobrażenia nieba są
uwydatniane w derywatach: niebiański 'należący do nieba; zachwycający, rozkoszny', niebianin,
niebianka 'mieszkaniec, mieszkanka nieba'; wniebowzięty 'przejęty radością i uniesieniem', (krzyczeć)
wniebogłosy 'bardzo głośno' oraz wniebowzięcie i wniebowstąpienie, które mają podstawowe
odniesienia religijne (dotyczą Matki Boskiej i Jezusa) i wtórnie funkcjonują jako nazwy odnośnych
świąt chrześcijańskich oraz sytuacji ludzkich.
Synonimami N. są: błękit powsz.; raj w swoim znaczeniu szerszym 9, 33, 44b, 7ic, (w znaczeniu
węższym raj to część N. przeznaczona dla zbawionych), Bóg 14.
Nazwy opisowe N. to: firmament niebieski 36b, 123; niebieska kraina 35a,
mnie, ziemio, pochłoń mnie i.3a, Bodaj się ziemia rozstąpiła, niebo otworzyło I3b; N. i ziemia
współdziałają w karaniu występków 106. Z polecenia Boga to, co jest przez Jego namiestników
związane na ziemi będzie związane i w niebie 37. W kolędach, razem nic mogą ogarnąć Stwórcy K 2.3
Kai 55, pieśniach wielkopostnych N. reaguje na śmierć Jezusa razem ze słońcem, ziemią, skałami 32.
W zagadkach N. i ziemia tworzą parę jak ojciec i matka 1, czego echo wraca w chłopskiej poezji 135.
N., z i e m i a i p i e k ł o (podziemia) to miejsca zamieszkiwane odpowiednio: przez Boga,
aniołów i świętych, ludzi - grzeszników, istoty demoniczne i diabły LSE 1984/148, trzy poziomy
ś w i a t a . N. i piekło to podstawowe elementy tamtego świata LSE 1984/HI, zaświatów. N., czyściec,
piekło są postrzegane jako miejsca, w które udaje
się dusza po śmierci powsz.
N., p i e k ł o , c z y ś c i e c i r a j - razem tworzą ludowe „ z a ś w i a t y " . Tam w pieśni
żartobliwej kawalerskiej wysyła się odpowiednio: panny, babki, wdowy i mężatki 65A. Podobny
motyw znany w folklorze dziecięcym, w rymowance z użyciem papierowej, czteroczęściowej zabawki
- „Piekło - niebo - czyściec - raj, swoją duszę tuta) daj" Red. Przemyli 1956. Do N. droga prowadzi
przez czyściec 107.
<-► N. stoi w opozycji z z ie m i ą na zasadzie daleki : bliski lOd, 27, wysoki : niski 23a, c, e;
niekiedy ziemię zastępuje w tym przeciwstawieniu p o p i ó ł ioc, b arł óg 23e, co wprowadza
dodatkowy kontrast majestatu i nędzy.
N. i ziemia kontrastują też na zasadzie dusza : ciało 46, wieczność : doczesność 47, radość :
cierpienie 47. Różnica kierunku do nieba : do ziemi jest znacząca przy układaniu ciała zmarłego w
trumnie 70. Fraz. coś podobne jak niebo do ziemi 'niepodobne do siebie', niebo a ziemia 'jedno zupełnie
inne od drugiego i znacznie lepsze'. N. i ziemia są przeciwstawiane sobie także na zasadzie boski :
ludzki (mieszkanie Boga wobec mieszkania ludzi); zamiast ziemi pojawia się też chleb 10.
N. i ś w i a t na zasadzie wieczność : doczesność - fraz. Świata zażyć, potem w niebie
być. NKPP użyć 10.
N. i m o r z e przeciwstawiane jako miejsca wysokie : głębokie K 8 Krak 103.
N. i p i e k ł o są kontrastowane na zasadzie przeciwieństwa dobra : zła powsz., np. 101,
127, 133b, LSE 1984/148, nagrody : kary 6Ae, 7, l i , 33, 62A, 86A, B, 88, 89, 90B, 95, 107, 113B, 134,
nadto: Pig Wyb 32, Stef WarmPś 2/86; we fraz. od piekła oderwał się, do nieba nie dostał się. NKPP
piekło 13; położenia wysoko : nisko 100, TN Zaleś 1991, drogi trudnej : wygodnej 127; mieszkania
dobrych duchów : siedliska duchów złych 101; N. i piekło (czasem także czyściec) są częste w
rymowankach dziecięcych K 9 Poz 256, 257, 258, Wisła 1891/562, K 42
Maz 609, MAAE 1908/151, 337, K 5 Krak 319, 320.
niebieskie
Strony 35c,
niebieski
dwór Bart Lub 164, 165, Kot Rzesz 157, K
23 Kai 238;
k r ó l e s t w o n i e b i e s k ie powsz., np.: K 10 Poz 221, Bart Lub 282, Stoin Żyw 3 6, królestwo
wieczne K 49 Sa-Kr 126, niebieska cicha dolina 45c, e; niebieski szczyt 45b; niebieskie
szczęśliwości Kot Zn 481.
W zagadkach N. to ojciec (matką - ziemia) 1, a także szeroka ziemia 2, niewymie-rzone pole 2,
wielga łąka 2, kościół ze słupem 3.
+ N. współwystępuje z z i e m i ą; są to dwie podstawowe części świata wymieniane w opisach
stworzenia 36 i w epitetach Boga jako stwórcy/pana/króla nieba 1 ziemi powsz.; N. i ziemia są razem
przywoływane w przysięgach i zaklęciach: Niebo, przykryj
N. i c z y ś c i e c - szczęście : cierpienie 35c.
N. i w i ę z i e n i e - wolność : niewola 35c.
A (a) Jest wysoko: fraz. wysoki do nieba, a głupi jak trzeba; aż do samego nieba 'wysoko' K 40
MazP 462, Kot Las 78. N. funkcjonuje w zaświatach 45, ale zawsze w górze: fraz. ku niebu 'do góry';
fraz. wynosić kogo pod niebiosa 'wysoko oceniać, chwalić' NKPP niebo 60. Jest oddalone od ziemi
daleko: fraz. jak niebo od ziemi 'daleko'.
(u) Na N. są światła niebieskie powsz.: ->słońce, ->księżyc (zwany w formułach powitalnych
niebieskim dziedzicem), -+gwiazdy (które są ozdobami nieba K 39 Pom 113, K 11 Poz 91. K 7 Krak
31); ->chmury. W pieśniach pod niebem / pod niebiosa / do nieba
88
89
NIEBO
eksplikacj a
NIEUO
eksplikacja
latają ptaki, Zwłaszcza skowronki K 23 Kai 192, TN Wyryki 1978, Lom Śląsk 386, Chód Śp 197,
Rog śląsk 223, K 5 Krak 241; w rymowankach dziecięcych - biedronka: Biedroneczko (na Śląsku
niekiedy też: słoneczko), leć do nieba / do Pana Jezusa (po sionko, pogodę,
deszcz) K 42 Maz 349, Sim Wiera 235, podob. ZWAK 1884/293.
(c) Fraz. między ziemią a niebem 'w miejscu nieokreślonym'; w złorzeczeniu: A bodaj cię choroby
świgaly [= rzucały] od ziemi do nieba! K 9 Poz 50.
O Cechy: w y s o k i e i, 4, 23a, 4la; fraz. wysokiego nieba nie dostać, twardej ziemi nie przebić
niebo 47; niebo Wysockie ZWAK 1886/270 pieśń; fraz. skakać pod niebiosy 'wysoko'LL
1959/3-4/78; g ó r n e 23e, o k r ą g ł e 119,122, okrąglutkie, bez żadnego kanta TN Nasutów 1978,
okrąg nieba K 10 Poz 226; s z e r o k i e 2; j a s n e 24e; Wedle przekazów wierzeniowych jest tak
jasne, że wzrok oślepia wisia 1900/465, podob. LL 1960/4-5/57; strojne: Wiecorem niebo
najstrojniejse, wtedy są na niebie ołtarze, a inno to słońce jesce śpi, to ołtarzów ni ma PSL 1963/2/100;
b ł ę k i t n e 58, błękit Pig Wyb 98, namiot nieba błękitny Szcz Ant 629, niebieskie błękity Pig Wyb
97, błękit niebios K 7 Krak 58; modre (oczy modre jak niebo) Sim Gad 182, Pies śl 1/486; sine Szcz
Ant 631; pogodne 106 lub zabandziurzone 'zachmurzone' K 17 Lub 210; gołe tylko we fraz. pod gołym
niebem 'nie pod dachem' powsz.; s z c z e r e Pies śl 2/347, Nitsch Tek 41 Cieszyńskie, we fraz. Ja bym
mógł na to pod szczerym niebem przysięgać, NKPP przysięgać 1; p i ę k n e 24c,
NKPP
Śliczne
pełno okien na cały świat I32b. N. ma bramę/wrota/drzwi: br-ama 109, i25a, 130, brama złocista 126,
brama niebios/niebieska 2ic, noa, brama rajska 109, fraz. wwta niebieskie (= wrota do nieba) święt
Nadr 321, Stef Pies 1/202, Kot Zn 126-127; rajskie wrota 33b, 86Ac, 9la; drzwi 116, 117, K 7 Krak
15, dźwierze 109A, B; dywany 126; progi nieba K 7 Krak 11, niebios Pig Wyb 12. Bramą kamienną
wchodzą do raju dusze z czyśćca I32b.
K l u c z n i k n i e b i e s k i 96A: Bramy N. strzeże Archanioł Gabryel ze złotym mieczem 126
lub św. P i o t r Pieterpawcł sob, Paweł Pieter, który ma (złote) klucze 125, K 14 Poz 285 i wpuszcza do
N. dusze so, 1 1 1 , l u b nie 96, 111; w anegdocie - przyjmuje wędrującego chłopa P4A^, 109, 110, \\r,.
117, otwiera niebo 92b, otwiem bramę 125, zamyka N. po burzy Wi s ia 1900/466.
Zbawiony jest w N. sadzany na tronie, na Abiahamowym łonie 86B. W bajkach N. przedstawiane jak
c h ł o p s k i e g o s p o d a r s t w o , gdzie młóci się zboże, przędzie len 94: Bóg jeździ wozem
ZWAK 1878/125, święci lub aniołowie grają w niebie w kręgle NKPP święty 27, Kul wiei 3/521,
strzelają do siebie 131; św. Piotr bawi się kulami Kul wiel 3/521; Pan Bóg toczy beczki po N. Wista
1895/506 i dlatego powstaje grzmot; śnieg pada, bo aniołowie łopatami odgarniają w N. drogi ze
śniegu K 34 Che! 256 lub święci/płanetnicy zamiatają niebo zrzucając śnieg na ziemię ZWAK 1878/125,
Baz
K 17 Lub 4, TN Stara Wieś 1978, Lom Śląsk 382; boże Pig Wyb 156.
Tatr 85.
® Budowa i wy gl ąd. Wyróżniane bywają d w a N.: poza widzialnym niebem, znajduje się inne,
ś w i e t l i s t e Mosz Ku! 2/17. W wierszach współczesnych poetów chłopskich owo pierwsze N. to
p o d n i e b i e szcz Ant słownik lub p r z e d n i e b i e . W żartobliwym wierszu z Radomskiego:
Całe niebo tańcowało, przedmcbic mu przygrywało. Tańcowali Boski z Boską; i Syn Boski z Matką
Boską. I wnuczęta sami boscy, klucznik Piotr i Paweł boscy. W kuchni boska Magda, o co prosić, tak
da. K 20 Rad 246.
N i e b o ś w i e t l i s t e jest przedstawiane jako budowla (pałac, wiejski dom) i ogród.
S k l e p i e n i e niebieskie. N. to kopuła 120, 139, 144, parasol nad ziemią 120; namiot nieba 143;
stąd fraz. dziura w niebie i żart. przyśpiewka nie podskakuj, bo wybijesz w niebie dziurę 73; przez
dziury w N. widać światło, są to gwiazdy 12113, u poety chłopskiego - N. podziurawione gwiazdami
Hi; (i odwrotnie - w N. nie ma dziur, co oddają przysł. Na święty Jury, jak będą w niebie dziury,
ZWAK 1878/176; Nic zrobi się przez to dziura w niebie (o czymś, co uznaje się za wypadek
małoznaczący) Wisła
1896/354.
Wg przekazów wierzeniowych N. to kula, która kręci/obraca się 119, wisi w powietrzu 119. N.
stoi/opiera się na słupie/osi/gwoździu, który jest tam, gdzie Gwiazda Północna 121A; sporad. też - na
słoniu 121A. N. ma siedem pięter, Bóg mieszka najwyżej 124; najwyższe niebo empirejskie jest
gwiaździste 124, niżej kryształowe sklepienia po których poruszają się słońce i księżyc 124, najniżej
obłoki 123,124. W bajce bohater zostaje zachwycony do trzeciego nieba Kap Baj 124. Ziemia jest
schodami do nieba 129.
P a ł a c niebieski (niebieski dwór K 23 Kai 238) - wedle najbogatszego przekazu krakowskiego
132 - stoi na najwyższym piętrze N., zbudowany z drogich kamieni, tam na tronie zasiada Bóg Ojciec
124, 132, K 8 Krak 100; (por. fraz. niebieski twn MAAE 1908/113), z nim Matka Boska I32b, u stóp święci I25b, chóry anielskie 124. W N. jest
N. bywa postrzegane jako rajski o g r ó d 133, ogród spokoju 1 zorzy 92b, niebieskie ogrody 87,
niebiański ogrojec, gdzie rosną drzewa 133, są pachnące sady I33b, owoce 126, kwiaty 45c, 47c, 126,
134, lilie K 22 Łęcz 171, wonne zioła i33a.
N. pośrednio jest kojarzone z m o r z e m : chmura płynie po niebie Kam Pom 125; Plińc puo
ńebje szibkosc.'o strzali Kam Pom 125.
Ś w i a t ł o n i e b i e s k i e . N. jest pełne światła, jasności 126; fraz. niebieskie światłości K 44
Gór 184. Kiedy się błyska, N. otwiera się i widać światło niebieskie 128, gdy otwarte jest okno lub
brama w pałacu niebieskim K 8 Krak 126. Jasność przechodząca z nieba przez furtę niebieską pada na
słońce, księżyc i gwiazdy K 7 Krak 28, 29, 31, gdy furta do nieba jest zamknięta, księżyc nie świeci
(-tpuste dni) K 7 Krak 30; otwarte N. jest jasne 128C, -+zorza.
Raj (niekiedy utożsamiany z N. ) jest częściej przedstawiany jako ta część N., gdzie trafiają
zbawieni i32b, c; raj niebieski święt Nadr 258, niebieski raj Her Kai 2/174; raj nieba Kur oPoi 102.
Ogród rajski rozciąga się obok pałacu niebieskiego, aby anieli, którym ciasno w pałacu niebieskim,
mogli „mieć dla siebie przyjemną wycieczkę" K 7
Krak 4.
Atmosfera
n ie b a. W N. panuje r a d o ś ć i w e s e l e 22AB, 31, 51, 7ib, 82, Her
Kai 2/180, ZWAK 1880/103, NKPP wesoły 1, K 20 Rad 102; niebieskie radości K 8 Krak 100, Her Kai 2/173;
niebieska radość Nyr Kar 120, 311; fraz. (czuć się) jak w niebie 'dobrze, szczęśliwie, radośnie' 53;
Wesoły, jak gdyby królestwa niebieskiego dostąpił NKPP wesoły 10; szczęście K 7 Krak 22; m i ł o ś ć
(serca niebieską przejęte miłością) K 48 Ta-Rz 211, ś p i e w 46b,
52b, 77B, K 3 Kuj 177, K 7 Krak 22, K 6 Krak 241J
muzyka
45f, 71b, 133b, K 7 Krak 22, K 8 Krak
100; t a n i e c 7ib, Cisz Krak 162; rajska z a b a w a K8 Krak 101; w pieśniach kościelnych:
niebieska słodkość K 28 Maz 91, K 46 Ka-s 340; słodycze K 6 Krak 423; wiosna 45c; rozkosz
91
NIElłO
eksplikacja
90
NIEDO
eksplikacja
K 26 Maz 341; rozkosze niebieskie K 24 Maz 97; c h w a ł a 47a; niebieska chwalą K 15 Poz 44,
święt Nadr 95; wieczna chwała K 24 Maz 107; niebieskie tryumfy K 26 Maz 343, K 43 śl 64.
N. jest pełne s k a r b ó w n i e b i e s k i c h K 2 6 Maz 339: drogich pereł i kamieni K 27 Maz
283; także niebieskich migdałów NKPP migdal.
W N. jest c i e p ł o : fraz. ciepło jak w niebie powsz. i p o r z ą d e k - fraz. porządek jak w
niebie.
żartobliwych - w N. znalazł się chłopak, który jednak woli wrócić do dziewczyny Piat Krak 631.
W N. u Pana Jezusa i Matki Boskiej bywał korowaj 44.
Z N. (podmebiem) jako miejscem przebywania kojarzone są p t a k i : fraz. niebieskie ptaki NKPP
ptak 37; skowronek NKPP bujać 2; rajski kogut 103; sporad. też owce 45c.
• N i e b o celem d ą ż e ń c z ł o w i e k a i n ag r od ą. Niebem płaci/ nagradza Bóg za dobre,
piekłem za złe 7, 48b. We fraz. niech mu Bóg da niebo 'zbawi go' K 50 Sa-Kr
319, NKPP Bóg 378, podob. Wisła 1901/207, K 48 Ta Hz 42, ller Kai 2/155; Bóg Zapłaci (i zbogaci)
• N i e b i e s c y m i e s z kań cy, niebianie K 43ŚI 63 to: Bóg (Jezus, Trójca Św.), Matka Boska,
aniołowie, święci, także ludzie zbawieni: sierota, matka, trafiają tu żołnierze. Np. w formule
oczywistości Jak Bóg na niebie i wyrażeniach: Bóg z (wysokiego) nieba, Pan Bóg z nieba wysokości
Bart Lub 60, 61, (Pan) Bóg z nieba, (Pan) Bóg w niebie.
Opisowe nazwy Boga eksponują związek z N.: Ojciec niebieski, Król niebieski; podh. gazda nieba
Pach Mow 15, 12; niebieski dziedzic (o Panu Jezusie) K 22 Lecz 171, K 46
Ka-S 342, K 24 Maz 94, TN Krasnobród 1979, Rog Śląsk 217; krół nieba Nyr Kar 347; król Z nieba K 24 Maz 101;
niebieski pan K 24 Maz 189, K 18 Kieł 53, Bart Lub 322, TN Góra Puławska 1979; Pan nieba TN Nasutów 1979,
TN Ułów 1979, TN Róża 1979, Bart Lub 149; Pan Z nieba K 9 Poz 120, K 24 Maz 107, TN Łuszczacz 1979, TN
Nasutów 1979, Bart Lub 158, Kot Rzesz 302, 372, K 49 Sa-Kr 164, 168,
K 50 Sa-Kr 95, K 44 Gór 67; pan niebiosów K 20 Rad 76; Pan Bóg, co panuje w niebie Lom śląsk
389; Bóg z nieba K 20 Rad 77; Stwórca nieba (i ziemi) Wisła 1895/201, K 22 Łęcz 26, K 19 Kieł 115;
ojciec na niebiosach K 23 Kai 229; ojciec z nieba K 44 Gór 345, K 6 Krak 239, Kot Zn 467. W
kolędach Jezus to: niebieskie dzieciątko TN Nasutów 1979, K 35 Przem 17, K 49 Sa-Kr 125; niebieskie
pacholę K 28 Maz 74, Bart Lub 147; niebieskie pacholątko K 23 Kał 55, K 35 Prz 22; niebieskie
ptaszątko K 24 Maz 98-99, niebieski poseł Bart Lub 182; perła z nieba K 24
Maz 100, K 3 Kuj 210, K 48 Ta-Rz 65.
W pieśniach miłosnych chłopak odjeżdżający na wojnę zostawia dziewczynę temu, co jest w/na
niebie Pies śl 2/29, 30, podob. Pies śl 1/300, 315, stoin Żyw 78, Bogu, wysoko na niebie K 2 San 157,
temu, co świeci na niebie K 12 Poz 259.
Ś w i ę t a T r ó j c a K 26 Maz 56.
Maryja, która w pieśniach religijnych bywa nazywana: niebieska pani K 8 Krak 128; pani dworu
niebieskiego Nyr Kar 59; Krółowa nieba TN Kraśnik Fabryczny 1982; Matka z wysokiego nieba Krzyż
Kuj 1/88; Matka Boska z nieba Nyr Kar 150; pani nieba (i ziemi) TN Kraśnik Fabryczny 1982, TN
Wólka Kątna 1980, niebieska królowa (królowa niebieska), niebios królowa, księżniczka niebieska;
królowa wladnąca niebem K 23 Kai 240; niebieska lilija, niebieska kotwica K 23 Kai 244; pani w
niebie K 17 Lub 13.
A n i o ł o w i e - 31; fraz. aniolipwie) z nieba (wysokiego) Stef WarmPś 2/90, K 34 chei 44-45, K
7 Krak 15; Archanioł Gabryjel 45a.
Ś w i ę c i - 30, 71,73, 74, z imienia wymienia się m.in. takich świętych jak: Św. Dorota 86A, św.
Piotr 75, 80, Łazarz 86B, św. Michał 7lb, 101, Stanisław 81, 82; św. Antoni, obywatel niebieski Etnl
1989 Bilg 146, K 30 Pok 276; św. Mikołaj, który przychodzi z nieba po drabinie K 5 Krak 313; św.
Eliasz Pei Dem 60.
A pos to ł o w ie Wisła 1891/866; niebiescy duchowie K 24 Maz 101; niebiescy posłowie
Nyr Kar 119.
Szczególne miejsce w N. ma sierota 62 - i jej rodzice 40, zmarła matka pani młodej 63; wg pieśni
żołnierskich w N. mieszka Kościuszko świr Pies 151. W opowiadaniu nieprawdopodobnym - w N.
ojciec dziedzica pasie świnie Cisz Krak 246; w przyśpiewkach
niebem K 20 Rad 86, 87, 88; wyjednać niebo MAAF, 1897/163; fraz. chcieć przychylić komu nieba
'dobrze komu życzyć', w wersji żartobliwej: Nieba bym przychylił, ale pieniędzy nie pożyczę ci. wit Baj
306.
W powinszowaniach noworocznych (rzadziej przemowach weselnych) życzy się ludziom nieba po
śmierci 30a, żeby ich dusza do nieba się dostała MAAE 1908/117; korony w niebie 30b, K 10 Poz 323;
w pieśniach pogrzebowych - niebieskiej korony TN Rachanie 1978, odpoczywania w niebie; w
przyśpiewkach niebo obiecuje się muzyce za dobre granie 64A, B, a piekło - za złe 64C. We fraz.
królować w niebie 'uzyskać zbawienie' K 1
Pieś 135, K 22 Le.cz 323, K 12 Poz 311, K 6 Krak 234, K 50 Sa-Kr 341-342, Nyr Kar 85, 86, Bart Lub 166, Kot Las
140; podob. dostać się do nieba Ster WarmPś 3/118, LSE 1963/5/185, Kur Opól 116, po Śmiei-Cl być
W niebie Bart Lub 67, 69, 73, Kot Rzesz 490.
Wedle przysłów ten dostanie się do nieba /pójdzie do nieba / będzie do nieba wzięty / skarbi sobie
niebo / gotuje sobie niebo /dostanie N. w nagrodę / ..., kto: cierpi, żyje cnotliwie, daje ubogiemu
jałmużnę, dochowuje starego, opiekuje się sierotami, ginie na wojnie 6Aa i, zmówi modlitwę Kot Zn
78, 79, 128. 484, 485, żart. także: pije, tańcuje, na muzycki daje 6Ah; żart. przysł. Łysy do nieba, cielę
do obory 6Aj; Lezie jak Zyd do nieba. Wisła 1900/193; war.: Napira sie, jak ... Wisła 1901/360.
Nie puszczą do nieba - smutnego 6Cc; Nie każdy w niebie, kto w Piśmie grzebie NKPP pismo 4,
raczej nawet Kto się zna na piśmie, najprzód się do piekła waśnie NKPP pismo 3; duszy do raju grzechy
nie puszczają 9, Droga do nieba trawo nie zarośnie, tyło jo ludzifi grzychami zawało wisla 1901/210,
/ za złe myślę me pusco do nieba Wisła 1901/360; wg pieśni duszę zmarłego biorą/prowadzą/niosą do
N. aniołowie I6c, d, 85, 86, 88b lub idzie ona sama 78, przy biciu dzwonów ie, 78, graniu organów i6c,
blasku świec 78. Dusza puka/kołace do nieba 33b; partyzantowi otwiera N. sam św. Piotr 92b; sierocie
meto otwiera się samo 61, sierotę (z ciałem i duszą) biorą do nieba aniołowie (czarty - macochę do
piekła) 62A, 89. W przyśpiewkach kawalerskich do N. wysyła się panny (babki, wdowy i mężatki
odpowiednio do: piekła, czyśćca, raju; sporad. też do N. - mężatki i wdowy, nigdy - babki) 65; pójdą
do nieba chłopcy, którzy kochają dziewczyny 68, ale nie pijacy i ułani, bo w N. nie ma wódki 69. Wg
przyśpiewek biesiadnych na pogrzebie pije się, by pomóc duszy znaleźć się w niebie 67.
Do nieba pomaga duszom dostać się Chrystus przez swoją mękę i zmartwychwstanie LL
1964/4-6/136 oraz Matka Boska 17, 35, 86C, Nyr Kar 58, K 23 Kał 234, TN Wola Chomejowa
1988, K 19 Kieł 136, K 43 śl 61, która jest kluczem do nieba 35c; Pan Bóg czasem zabiera kogoś
żywcem do nieba K 46 Ka-s 493.
Chłopiec woli dziewczynę niż N. 51, 53, 72.
Do N. dostają się dusze pokutujące oczyszczone przez ogień K 51 Sa-Kr 38 lub
\)2
NIEBO - eksplikac.ja
93
NIEBO
-^piorun K 19 Kieł 198, Wisła 1894/147 Lubelskie,
dusze katolików
K 39 Poz 525,
eksplikacja
Żołnierzy
W pieśni zalotnej kawaler chce dostać się do nieba za dziewczyną po jedwabnym
zabitych na wojnie Ad Zam 32; wybielałe i wybawione z pieklą Wisła 1895/322. Duszo dzieci
zmarłych bez chrztu, dostają sią do N. dopiero po siedmiu latach pokuty i ochrzczeniu K 17 Lub 77 i
nadaniu imienia K 42 Maz 393, K 34 Chel 155, Kon WiM 64. Dusze dzieci nie ochrzczonych za życia,
a cisnące się do N., aniołowie odstraszają piorunami K 17 [,ub 77. W n i e b o w s t ą p i e n i e i
w n i e b o w z i ę c i e są motywami pojawiającymi się powszechnie w tekstach o charakterze
religijnym: do N. wstępuje Jezus po męce IHA, w niebo / do nieba wzięta / wprowadzana (przez
aniołów) jest Maryja, np. mit, K 28 Maz 99; wtórnie: cnotliwa Krakowianka 93.
• D r o g a do n i e b a jest stroma 1 ciernista 127. .Jest to mała ścieżka 9lb, drózecka 9ia,
gościniec nad morzami K 7 Krak 39, prosta dróżeczka K 2 San 134, Pies Śl 2/248; w przeciwieństwie
do wygodnej 9ib, gładkiej 1 aksamitem wymoszczonej 127 drogi do piekła. We fraz. ciasna furtka do
nieba NKPP niebo 6. Tor prosty do N. wskazuje Matka
Boska K 22 Lecz 173, K 26 Maz 340.
Wedle wierzeń do N. wiedzie -+Droga Mleczna, -Kecza.
Dusze do nieba idą powsz. rzadziej ulatują 45d,iw postaci gołębi us; ludzie jeżdżą do nieba
śmiertelną drogą przysł. 6Ai; dusza rozłączona z ciałem idzie do N. przez zieloną łąckę 34. Zmarłemu
należy włożyć świecę w rękę Wisła 1901/332, otworzyć drzwi, okna, a w kurnych chatach dziurę w
suficie Wisła 1899/405, aby dusza mogła znaleźć drogę do N. lub miała drogę wolną.
W baśni wielkopolskiej - bohater idzie do N. przez ogromny bór na krańcu świata 130; na
niebieski scyt prowadzi skalista perć 45b.
Mostem do nieba jest: j a ł m u ż n a 6Aa: w przysł. Kto biednemu daje skoro, da mu niebo w
dziesięcioro, NKPP biedny 23, w i a r a Nyr Kar 314, k o ś c i ó ł : Przez karczmę wchodzi się do
szpitala, przez kościół do nieba, LL 1959/5-6/93; m o d l i t w a - fraz. modlitwa mostem do nieba
NKPP modlitwa 4; Klenczyncy bliży do nieba NKPP klęczeć 1; d o b r e u c z y n k i K 19 Kieł 139 Chto żyje jak trzeba, to trafi do nieba, wisia 1901/371, Kto bliźniego uciska, drzwi do nieba sobie
zaciska. NKPP bliźni 4.
Do N. zabiera ludzi anioł 99a, śmierć 99b, św. Andrzej 99c. Aniołowie prowadzą duszę zmarłego
do nieba drogą ku kierchowie — cmentarzowi 49. Św. Barbara wskazuje ścieżkę do nieba, jest furtą do
nieba Kot Zn 437, TN Łubcze 1978. Matka Boska prowadzi do N. św. Jacka K 5 Krak 14, wędrowca
Krz PBL nr 470, w pieśni - Maryja z nieba do was zstąpiła, by grzesznym niebo tam otworzyła TN
Krasnobród 1978.
W żart. przyśpiewce: wysoka dziewczyna - do nieba drabina 66. W anegdocie matka św. Piotra chce
wydostać się z piekła do N. po nitce 113B; dusza z czyśćca idzie do N. przez duże złote drzwi 107, a wg
przekazu krakowskiego -bramą kamienną przez most i32c.
W legendzie chełmskiej stanowiącej echo biblijnego przekazu o wieży Babel Rodź 11, 1-9
Salomon buduje wysoki horab, by dostać się do N. 100.
W bajkach częsty motyw dostania się do N. po drabinie 94B, K 5 Krak 313, por. fraz. Wysoka
drabka do nieba. Wisła 1901/210; Mo o jedyn sztebel bliży do nieba, NKPP szczebel i, podob. 128D, po
łodydze rośliny, która wyrasta z ziarnka: bobu, grochu, konopi, krupy, owsa, jęczmienia 94A, c; w
anegdocie dewotka chce być żywcem wzięta do N. wozem albo koszem H3A.
sznurze K 21 Rad 28, war
K 46 Ka-S 81, ZWAK 1880/104.
Droga do N. z piekła wiedzie po kładce ognistej 95b.
• D r o g a z nie b a. Zmarła matka chce spuścić się z nieba drobnym deszczem j promykiem
światła na wesele córki 63. Chłopiec skacze z N. do dziewczyny 72. W anegdocie
chłop twierdzi,
że zszedł z N. po powróśle ukręconym z plew 94Ac, c.
Wedle wierzeń krakowskich Najświętsza Panienka zstępuje z nieba gościńcem przez raj idąc w
każdą sobotę i środę do czyśćca K 7 Krak 23, a bracia i siostry słońca idą do niego po wąskim moście K
7 Krak 2R. W Chełmskiem twierdzi się, że aniołowie zstępują z nieba do wody po -Uęczy.
■
Z a c h o w a n i a.
(a) Ruch. N. k r ę c i się 1 1 9 , 1 2 3 , o b r a c a się 119, Kai Lim 26, obraca się na sierdzieniu
'gwoździu' Mosz Kul 2/18 (-^Gwiazda Północna); chodzi koło ziemi 123, przewraca się do do dołu,
gdy jest noc Wisła 1903/96.
(b) P r z e c z y s z c z a się, a na N. widoczna jest jasność Wisła 1901/486. N. rozjaśnia się K
51 Sa Kr 51; goreje; ciemnieje przed burzą K 51 Sa-Kr 52.
(c) C h m u r z y się (= znak gniewu Boga) 105; bałwani się 'obłoki zbijają się w chmury' K 17
Lub 209.
(d) O t w i e r a się. Pęknięte niebo - Droga Mleczna 137; N. otwiera się, gdy się błyska 128,
ZWAK 1887/4, ZWAK 1878/125, przed pobożną panną K 49 Sa-Kr 158.
N. otwiera się w dni świąteczne i pogodne noce 128B, sprawiedliwy może wtedy zobaczyć w N.
Boga 128B lub przyjście Michała Archanioła PSL 1968/1/45. N. o północy otwiera się i pieje rajski
kogut 103.
n (a)N. p o m a g a (daje, błogosławi) ludziom: zsyła ł a s k i / p o m o c 39, 79, łaska nieba K 46
Ka-s 500, łaska niebios K 24 Maz 92, Wisła 1887/288; pomoc z nieba Kur Opol 172; Kto pracuje, tyn
w potrzebie zawsze znajdzie pomoc w niebie, NKPP pracować 22; Łaskawe nieba pracującym dają
chleba, NKPP pracować 26; błogosławieństwo z nieba Kur Opol 132; błogosławieństwo niebios K 14
Poz 137, Kai Lim 19; opieka niebios/niebieska K 14 Poz 151, Lom Piel 436; dary niebieskie K 16 Lub
123; daje szczęście gospodarzom Wisła 1899/313, sprzyja komuś świr Pies 113; wysłuchuje próśb sim
śl Opol 28; l i t u j e s i ę nad niedolą narodu i oswobadza go od głodu K 46 Ka-s 499; czyni żonę
dozorcy sułtańskiego ogrodu niepłodną Kap Daj 236.
Jako znak ł a s k i i o p i e k i B o g a z N. zsyłane są: rosa niebieska Pig Wyb 75; Kot Zn 76,
rosa z nieba K 9 Poz 274, LL 1959/3-4/78, która wedle przysłowia jest przez słońce schowana w N.
(-+rosa) LL 1957/3/37; manna z nieba K 7 Krak 15 (ale także: Manna nikomu z nieba nie spada, NKPP
manna 4); promień słońca K 11 Poz 90; chleb z nieba K 11 Poz 99, K 49 sa-Kr 109, K 8 Krak 169 (ale
też: Kawałek chleba nie spadnie z nieba, pracować trzeba, wit Baj 299); dukat, co z nieba upad K 23
Kał 173; szczęście - w pieśniach pasterskich i rolniczych jako życzenie dla gospodarza: Niechaj z nieba
samo szczęście Na niego leci Rog Śiąsk*i8. Chleb z nieba spuszcza sierocie Matka Boska / Pan Jezus
62C.
N. w s p i e r a z a k o c h a n y c h , sankcjonuje miłość chłopca i dziewczyny: wg pieśni
miłosnej tu nie6te wyrok/dekret zapisany, kto komu przeznaczony 50; N. przeznacza dziewczynę
chłopcu 55; dlatego młodzi spoglądają na/w niebo w chwilach miło-
%
94
___________________________ NIEBO - eksplikacja
NIEHO
eksplikacja
K 42 Maz 232. K 40 MazP 572, K 2.1 Kai 218, LL 1964/1 -2/95, Kur Opól 160, K 57 RuśC 605, 1268;
snej rozterki 59. N. jest świadkiem miłości 54; poziuala chłopakowi kochać dziewczynę K 6 Krak 433
N. przykrywa się obłokami, gdy młoda - łzami 43; byłoby smutne, gdyby młodzi pogardzili sobą 38;
N. chmurzy/mroczy się, gdy dziewczyna zdradza chłopca 56; N. spadłoby, gdyby chłopiec opuścił
dziewczynę 57. W przekleństwie: Dodaj ciebie niebo ciemnością przykryło K 42 Maz 225. Chłopiec
ma tyle miłości, ile jest promieni na błękitnym niebie 58.
(b) N. n a g r a d z a : ubogaca swą koroną w,, niebie K 20 Rad 87; płaci tym, którzy
nawiedzają obraz Najświętszej Panny w Częstochowie K 22 Łęcz 169; fraz. zaplata z nieba
K 26 Maz 61, MAAE 1908/H9, Bart Lub 157, K 49 Sa-Kr 167, K 50 Sa-Kr 378, Lom Śląsk 141;
(c) N.
k a r z e 79B: fraz. Boża kara z nieba Nyr Kar 346; kara niebios K 10 Poz 23,
spojrzeć ku niebu Pies śi 1/530, iiog śląsk 61; w niebo wzbijać spojrzenie TN Kol. Galezów
1979, wznosić ręce ku niebu K 23 Kai 232, K 46 Ka-S 498, K 8 Krak 57, Nyr Kar 318, Świr Pies 105, 109, 110;
zlozyć ręce do nieba K 20 Maz 286; wzdychać ku niebu Nyr Kar 130, K 23 Kai 217; wzywać niebo i
ziemię na świadectwo Kap Baj 182; yiolać o pomstę do nieba Kul Wiel 3/520; dziękować niebu za
opiekę K 14 Poz 208. Fraz. glosy (idą, biją) pod niebiosy, wykrzykiwać / wyśpiewywać pod niebiosy
'głośno'.
* Co i kto p o c h o d z i z n i e b a. Szczególnym atrybutem N. jest z ł o t o . Z N. spadają złote
narzędzia 98, złote siodło I O R ; zlotc jabłka NKPP spać 14, orzechy
złocone K 5 Krak 313, złota korona Wisła 1887/310.
369, K 14 Poz 156, K 24 Maz 302, K 20 Rad 291, LL 1960/1/35;
Wyrok nieba Nyr Kar 70; We fraz.
woła o pomstę do nieba (do Boga) NKPP niebo 59; wymierza s p r a w i e d 1 i w ość: fraz. wołać o
pomstę do nieba; w przekleństwach: Zęby cię piorun z wysokiego nieba na miejscu zabił! Nyr Kar
168.
Narzędziami
Z jasnego nieba)
kary, którą Bóg wymierza z N., są: piorun/grom (fraz. piorun
106, Pig Wyb 174, K 20 Rad 270, K 7 Krak 243, Wisla 1897/439, LL 1962/4-6/78;
strzała z nieba pies śl 1/452-153, LL 1958/2-3/68; ogień z nieba K 7 Krak 11, 228, Wisła 1895/482
pow. żniński; grady i pioruny K e Krak 147; deszcz kamienny (na Turków) świr Pies 134,
LL 1962/4-6/94, Krzyż Kuj 1/188, TN Bochotnica 1988, TN Rachanie 1978, Kot Zn 447, Stoin Żyw 16;
kamienie 8B, 15, Wista 1891/627, Kot Podg 86 -»kamień. W dniu końca świata z N. padać będą:
deszcz ognisty/krwawy i pioruny 84 lub grad kamienny i ogień Czap Mat 122.
▼ N. g n i e w a się zsyłając burzę, deszcz, grad. Aby je ubłagać, w czasie gwałtownej burzy
wyrzucano w pole łopaty i miotły K 48 Ta-Rz 281. Podobnie w celu odpędzenia chmur deszczowych i
gradowych, należało wystawić przed dom łopaty od chleba, a siekiery skierować ostrzem w niebo Pei
Dem 58. Podczas burzy na morzu, gdy rybacy włoscy wzywają pomocy św. Barbary, rybak który jest
synem pierworodnym, powinien spuścić spodnie i wypiąć tyłek ku niebu Lud 1954/661.
N. p ł a c z e , l i t u j e się nad nami 83; płacze deszczem 140; ziemia pije łzy nieba 136.
N. uczestniczy w chwale Boga: N. drży 15; N. goreje/jaśnieje/otwiera się, gdy rodzi się Jezus 24;
weseli się K 33 Chel 155; N. plącze, gdy Pan Jezus umiera 32; niebiosa się otwierają, by przyjąć
umęczonego Jezusa 18, krew Jezusa 29, dusze zbawionych 16; całe niebo śpiewa / oddaje pokłon Bogu
77B, służy Maryi 77A; N. nie chce przyjąć grzesznych dusz, bo słucha zakazu Boga 90A.
Jest g ł u c h e na czyjeś prośby K 8 Krak 91. N. wyznacza kres życia ludzkiego: dokąd ci życia
nieba pozwolą Kap Baj 228.
Fraz. wola nieba K 5 Krak 83, Bart Lub 365 oraz formuły z pieśni żołnierskich: / chciały niebiosa,
by krew nam na wrzosach Ścieliła kobierzec wolności świr Pies 335, podob. świr Pie« 333.
0 N. o d b i o r c ą i a d r e s a t e m a k t ó w c z ł o w i e k a . N. - utożsamiane z Bogiem - jest
odbiorcą aktów modlitewnych i błagalnych. Znajduje to wyraz w licznych fraz.: do nieba wznosić
błaganie K 43 śl 62-63; wznosić modły do nieba Nyr Kar 315, Folk Łodz 213; młoda przy oczepinach
ma spojrzeć do nieba, żeby jej dzieciom Bóg dał chleba 42; wznosić oczy ku niebu / do nieba 'modlić
się' Her Kai 170, Kul Wiel 3/151,
Z N. przybywa/zstępuje/schodzi M e s j a s z / J e z u s 23; bije jasność z nieba, gdy się rodzi
Jezus 241., głos / wesoła nowina z nieba o narodzeniu Jezusa 22B; w pieśni żałobnej Pan Jezus zsyła
dwóch aniołów z nieba na pomoc duszy 49b; 2 nieba Bóg/aniołowie / zmarła matka błogosławią ślub
sieroty 40; Maryja opiekuje się ludźmi 79A; opiekę nad ludźmi sprawują święci 81.
W anegdocie - rzekome p i s m a z nieba pisane czerwonym atramentem przez oszusta H5b; listy
z nieba, które Pan Bóg złotymi literami własną ręką spisał (wysłał) K 40 MazP 14, wisla 1889/558, Kot
Zn 215, karta z nieba K 40 MazP 384. Znaczki z nieba zostały przyniesione przez anioła Św. Rundzie,
która miała być przez swego męża zgładzona Hajd Nie 7i. Ostrzeżenie w postaci pisma z nieba
otrzymał także król Popiel Hajd Nie 43. Na rozkaz/pisanie z nieba czeka śpiące wojsko św. Jadwigi
Hajd Nie 154, 277.
Z N. pochodzi również głos: we fraz. glos z nieba K 23 Kai 205, K 22 Lecz 18, Kur Opól 61, 64, K
5 Krak 17, Krzyż PBL nr 933, który informuje np. w śnie o niezwykłym lekarstwie 102, o karze, która
nastąpi za sto lat wisla 1894/744. Głos z nieba nakazuje także wybranie pustelnika na papieża wisla
1888/764, zaprzestania bitwy wisla 1900/79, podob. cisz Krak 15, 16, jest natchnieniem dla króla
Sobieskiego Nyr Kar 62.
Dziewczynę, choćby była z nieba, kochać/ruszać trzeba 60.
♦ W przepowiedniach związnych z N. bierze się przede wszystkim pod uwagę fakt, czy jest ono
jasne i czyste, czy też mgliste i pokryte chmurami. N. czyste zapowiada p o g o d ę Etni 1989 Bilg 116,
ZWAK 1886/107, mgliste - n i e p o g o d ę Etnl 1989 Bilg 120. Gdy przed wschodem i po zachodzie
słońca N. czerwone, na drugi dzień lub nawet tej samej nocy, burze i wiatry nadzwyczajne, ZWAK
1882/194, podob. Wisla 1889/502.
Szczególnie ważną jest przepowiednia na podstawie obserwacji N. w wigilię Bożego Narodzenia.
Jeśli w wieczór wigilijny N. jest jasne, zapowiada to o b f i t e z b i o r y w przyszłym roku: Jak na
niebie jasno, to w stodole ciasno. Bart Lub 26. Jeśli N. jest wygwieżdżone, kury będą się dobrze niosły
(-^gwiazdy). N. pochmurne jest znakiem, że krowy będą dawały dużo mleka Bart Lub 26-27, Wes
śląsk 217, będzie rok słotny ZWAK
1879/19.
W podobny sposób N. jest obserwowane w inne dni roku. N. jasne 25.VII oznacza tęgi mróz w grudniu
K 31 Pok 223, pochmurne w tym dniu - śnieżną zimę, pogodne zaś jest znakiem, że w zimie śniegu nie
będzie wisla 1887/147; pochmurne w styczniu oznacza słotną wiosnę ZWAK 1882/185. Pochmurne, ale bez
deszczu w dniu 29 września, jest przepowiednią suchej wiosny K 31 Pok 224. Jasne N. i pogoda w dniu 2
lutego to 1
znak, że zima długo jeszcze potrwa K 31 Pok 221.
\)b
NIEBO - dokumentacja
NIEBO
N. jasne 21 stycznia jest zapowiedzią nieurodzaju lnu, pochmurne
ZWAK 1882/269.
dokumentacja ____________________________________ 9^7
przeciwnie
Gdy N. jest czerwone (zwłaszcza na wschodzie w Nowy Rok), będzie w oj n a Hajd Nie 258, wisia 1900/464,
ZWAK 1882/161. W dniu św. Sebastiana (20.1) czerwone pożogi na N. zapowiadają śmiertelność i mór ZWAK
1882/162; Jeżeli dzień św. Sebastyjana jest pogodny, to cały rok będzie zdrowy dla ludzi, jeżeli zaś niebo pochmurne,
to będą ludzie chorować, a jeżeli deszcz, to będą wymiemć ZWAK 1886/89. Śmierć wśród ludzi oznacza również
trumna widoczna na N. MAAE 1908/132. Z kolei, jasny krzyż na N. będzie znakiem końca świata K 7 Krak 27.
W Rzeszowskiem twierdzi się, że na N. można wszystko zobaczyć, jeśli Fan Bóg
na to pozwoli MAAE 1908/132.
b. Kto starego dochowuje, ten sobie niebo gotuje. Red. Gorajec-Zastawie 1978. C. Kto się
sierotami opiekuje, t e n sobie niebo gotuje. NKPP sierota 7.
d. Kto się chce dostać do nieba, żyć cnotliwie trzeba. NKPP niebo 28; war.: Kto chce
niebu, cierpieć trzeba, a kto chce chleba, pracować trzeba. NKPP niebo 24.
e. Kto na ciebie kamieniem, ty na mego chlebem, on przypłaci piekłem, a ty w nagrodę
niebem
Wit Baj 301.
\i. Do nieba żywcem będzie wzięty, k t o pozna wszystkie kobiet wykręty. NKPP niewiasta 56.
li. Kto pije, tańcuje, na muzycki daje, ten s i ę ze świętymi do nieba dostaje. NKPP
pić 39.
■i1 (a) N. to ś w i ę t o ś ć , B ó g 42, r a d o ś ć i sz c z ę ś ć ie 21, 25, 3Sa, 47, 51, 53, 61, 87, zaklinać się na
świętości nieba K 36 Wol 196, w o l n o ś ć 35c, w z n i o s ! o ś ć, m a j e s t a t 10, 23e, d u c h o w o ś ć 46, w i e c
z n o ś ć 47, s p r a w i e d l i w o ś ć 84, 90A, 106, p r z e z n a c z e n i e 50,59. Fraz. przychylić komuś nieba
'życzyć dobrze' powsz, np. NKPP niebo 39. Podob. w przysł. Nieba bym ci uchylił, ale woni nie pożyczę LL
1957/3/42.
(b) Symbole N.: oczy Maryi są żywym niebem, które daje ożywczy deszcz 79B.
W N. bywa używane zamiennie ze s ł o ń c e m - piorun z jasnego nieba/słońca i< 57 RUŚC 1119 i B o g i e m :
Jak Bóg/słońce na niebie NKPP Bóg 213, NKPP pewne 11; Niech się dzieje wola nieba/Boga NKPP Bóg 380; Nic dać
bez prace nie chcą nieba, NKPP praca 5; niebo/Bóg mi świadkiem NKPP Bóg 76, obraza nieba/Boga Nyr Kar 173.
i. Aro na wojnie zginie, ten nieba nic minie. NKPP wojna 21.
j. Łysy do nieba, cielę do obory. NKPP łysy 10.
k. Lekkim być trzeba, kto do nieba biczy. NKPP niebo 30.
1. Śmiertelną drogą jeżdżą do nieba. NKPP niebo 55.
1. Nicwicla potrzeba, zęby iść do nieba. NKPP niebo 48. G B
Nie
każdy w niebie, kto ...
Nic każdy w niebie, co w piśmie grzebie. NKPP pismo 4; Nie każdy się do nieba dostanie z tych, co wołają: lianie,
Panie. NKPP niebo 35. G C
Nie dostanie się do nieba, kto ...
a. Ubogiego kto unika, drzwi do nieba sobie, przymyka. NKPP ubogi 58.
b. / za złe myślę pokutować trzeba, i za zle myślę nie pusco do nieba. NKPP myśl 8.
c. Smutnego cleka Pan Bóg do nieba nie przyjmie, boby mu tamok humor popsuł.
DOKUMENTACJA
ZAGADKI
1
- Niebo i ziemia to ojciec i matka.
Wysoki tatka, niziutka matka, syn sowizdrzał, córka ślepotka. (Niebo, ziemia, wiatr i noc). Folf Zagnr 586;
tamże war.: Ociec wysoki, matka seroka, dziewka krzywa, sen [= syn] bez rozumu. (Niebo, ziemia, woda, wiatr).
Skawica; Wysoka chatka ... (Niebo...). Maniowy.
2 — Niebo to pole gospodarskie, szeroka ziemia / wielka łąka.
Ziemia szyroko, "owcy daleko, a pastyrz rugaty. (A to - niebo, gwiazdy i księżyc. Księżyc rugały to je pastuch.)
TN Jacnia 1964; war..- Pole niewymierzone, bydło niezliczone, parobek rogaty, a gospodarz bogaty. (Niebo, gwiazdy,
księżyc i słońce). Folf Zag nr 863; Na wielgiej łące owieczek tysiące, a pośród łąki rozstajne drogi, a pasterz łysy,
czasem ma rogi. Folf Zag nr 678, podob. Na wielgiej łące owieczek tysiące. (Gwiazdy na niebie). Folf Zag nr 114.
3 - Niebo to kościół.
Co to za kościół ze słupem, na którym stoi dwanaście miast, mających po trzydzieści domów, a w każdym po
mężu i żonie? (Niebo, rok, miesiąc, dzień i noc). Folf Zag nr 880.
4 - Dze niebo je nóweższe? (Ono je wszędze równo wesok). Folf Zag nr 1249.
PRZYSŁOWIA
5 - Niebo bez słońca - nic nie warte.
Igła przez końca, niebo przez słońca ... - nie warte spomnienia. ZWAK 1883/102, war : NKPP igła 5.
6 A - Dostanie się do nieba, kto ...
a. Kto ubogiemu daje jałmużnę - temu niebo bywa dłużne. NKPP jałmużna 9; tamże war.. Jałmużna - klucz
do nieba; Jałużną niebo sobie skarbisz, nadto war.: Wit Baj 302; Ubogiemu kawał chleba, to most do nieba. NKPP
niebo 4, nadto war.: Wit Baj 314; Chcesz się dostać do nieba, nie żałuj biednym kęsa chleba. NKPP niebo 4.
NKPP smutny 4.
d. Kogo wilk zje, ten do nieba nie pójdzie. NKPP wilk 42.
7 - Za dobre Bóg niebem płaci, a za złe piekłem karze. NKPP Bóg 83.
BA- Prośba niebiosa przebija. NKPP prośba 8, war.: LL 1973/4-5/101; Płacz ... NKPP płacz 8; Pokora ...
NKPP pokora 8.
8 B
Psie glosy
nie idą pod niebiosy. NKPP pies 301, nadto war.: Wit Baj 311; Kiej be psi głose śle w
niebiose, to be kamienie padałe z nieba. LL 1964/4-6/90.
9 - Grzecliy - przeszkodą do nieba.
a. Rada by dusza do nieba, ale jej grzechy ni e puszczają. NKPP dusza 51; tamże war.: ...
do raju ...
b. Droga do nieba trawo nie zarośnie, tylko jo ludzie grzychami zawało. NKPP niebo 12.
10 - Niebo jest celem wzniosłym i dalekim, a ziernia/chleb/popiół bliskie
i nieodzowne.
a. Ja mówię o niebie, ona o chlebie. NKPP niebo 15; war.: Dziad o chlebie, baba o niebie.
Wit Baj 294, LL 1957/3/40.
b. - Żywy dąży do chleba, a umarły do nieba. NKPP żywy 13.
C. - Myśl w niebie, a rzyć w popiele. NKPP niebo 32.
d. - Lepszy grosz na ziemi w potrzebie, nizli s t o dukatów w niebie. NKPP grosz 51.
11 - Niebo a piekło.
a. Chto wó niebo nie stoi, ten sę pieklą nie boi. NKPP laska 22.
b. Pycha się w niebie rodziła, a w piekle mieszka. NKPP pycha 18.
PRZYSIĘGI I ZAKLĘCIA
12 - Człowiek wzywa na świadectwo / zaklina się na niebo i ziemię (piekło,
ogień, wodę).
a. Jeżeli nie mówię prawdy, niech mnie nie przyjmie po śmierci ani ogień, ani woda,
ani ziemia, ani piekło, ani niebo. K 45 Gór 555.
b. Jen padł mu do nóg i wzywał płacząc niebo i ziemię na świadectwo i rękojmię
nieśmiertelnej wieczności. Kap Baj 182.
13 - Niecb niebo przykryje/otworzy się, ziemia pochłonie.
a. Czi gestapowcy jich strasznie ... bili. Tak strasznie jich bili, żie kiryśszi ś nich wolał:
przikryj mie! Ziymio, pochłoń mie!" LL 1960/4-5/88.
- „Niebo,
99
NIEBO
98
NIEBO
dokumentacja
dokumentacja
b. Bodaj sie tu pod nami rozstąpiła ziemia. Ziemia rozstąpiła, niebo roztworzyło, a bodaj takie
kochanie na świecie nie było. TN Podzamcze 1979, war.: Gaj Rozw 75.
14 - Niebo mi świadkiem. NKPP Bóg 76; tamże war : Bóg mi świadkiem.
19 B
Do nieba wprowadzają aniołowie Matkę Boską.
Bo te modlitcwke [do Jezusa] Anieli śpiewali, Gdy Matkę Bosko W niebo wprowadzały.
Kot Zn 314.
20
MODLITWY I MODLITEWKI
15 — W niedzielę rano słoneczko wschodzi, Maryja/,., po niebie chodzi.
W niedzielę rano słonicko wschodzi, Najświętsza Panienka po niebie chodzi, Swego Synaczka za
rękę wodzi. ZWAK 1879/60, war.: ZWAK 1885/50, Kot Zn 61, 118-120, 133, Świet Nadr 255; W
niedzielę rano słonie ..., ... Panna ... ZWAK 1880/87, Kot Zn 414; ... Maryja ... Kot Zn 114, 250; ...
Wiedzie Go na jutrznią, A z jutrzni na nieszpory. Co tam słychać na nieszporach? Niebo drżało,
Kamienie padały, Boskie się groby same otwierały. Kot Zn 490; zob. ta sama formuła jako incipit
pieśni weselnych.
b. Stoi Matka w Ogrójcu, Modli się Bogu. Ojcu. Tak sie długo modliła, Aż się Jej święto
dróżka zjawiła. Święto dróżką biegała, Po niebie Synaczka szukała. Kot Zn 4.19.
16 — Niebieskie dzwony dzwonią, niebiosa się otwierają, gdy dusza wstępuje
do nieba.
a. Niebieskie dzwony zadzwoniły, Niebiosy się otworzyły. Otworzył się Boży grób,
Obejrzał się miły Bóg na mizernego człowieka. Kot Zn 119; war.: Ranne dzwony ..., niebiosa
..., Odezwał się sam Pan Jezus. Kot Zn 480-481; Wszystkie ... Kot Zn 476, podob. Kot Zn 249.
b. Niebiosa sie otworzyły, Wszystkie duse rade były. Kot Zn 269.
c. Jak się [grzeszna] panna spowiadała, Wszystka ziemia pod nią drżała, Wszystkie
organy zagrały, Do nieba ją wprowadzały. Kot Zn 136; war.: ... Wszystkie dzwony dzwoniły, Do
nieba ją wprowadziły. Kot Zn 136, 471; ... Jaż pod nią ziemia zadrżała. Organy jej same grały,
Dzwony jej same dzwoniły, Do nieba ją prowadziły. Kot Zn 482; Same dzwony jej dzwoniły,
Do nieba jej drogę prowadziły. Same organy jej grały, Do nieba jej drogę siały. Kot Zn 451.
d. Anieli dzwonili, Duszyczkę do nieba nieśli. Pan Jezus siedział na morskim kamie
niu. Kot Zn 421.
17 — Duszy nie wpuszczonej do nieba pomaga Matka Boska.
a. Matka Boska się jej [grzesznej duszy] pyta: skąd idziesz? Idę, Matuclmo, od Boga,
Nie zasłużyłam se nieba. Kot Zn 416; war.: Duszo, duszo, skąd ty idziesz I czemu tak rzewnie
płaczesz? Idę, Mateńko, ... Kot Zn 141.
b. Grzysno dusko, cego płaces? Bo mnie nie chco w niebo puścić. Chodź, bede prosić
Syna mego, By cie puściuł do nieba swego. Kot Zn 139.
18 - Niebiosa się otwierają przed umęczonym Jezusem / krwią Jezusa.
a. Przyśniło mi się, o Synaczku drogi, Ze Cię na męki brali, W powrozy i łańcuchy
krępowali, Z ratusza na niebiosa Cię wynosili. Niebiosa się otwierały, Wszystkie duszecki
rade były. Kot Zn 90; war.: O mój drogi Synaczku! Dopirom ci zasnyła, mnie sie przyśniło.
Ze Ciebie na mynki brali, Krympowałi, Na rotusz Cie wynosili, A z rotusza pod niebiosy. ...
otworzyły, ... sie radowały. Kot Zn 82; Leżała Paninka pod Kalwaryjskom Górom, A przyśniło
się Jej o drugiem Synie, Ze Go w powrozy, w łańcuchy krępowali, Pod rotusz Go wynosili ...
Spod rotusza na niebiosy. ... Kot Zn 80; Matko Najmilsza! Prawdziwy syn [sic!] Twój był. Ale
ci Go Żydzi wzieni ... Na niebiosy wynieśli. ... Kot Zn 72; Jednygo Synacka miałam, Jednygo
mi wzieny na niebiosy. Kot Zn 269.
b. Mnie się o Tobie sen ześnił: Ze Ci przenajświętszy bok przebito, Z tego boku krew
kapała. Spuściło się trzech aniołów I tę krewkę pozbierali; Zanieśli ją do niebiosów. Kot Zn
62, 121.
19 A - Do nieba wstępuje Pan Jezus.
a. A gdy miły Pan Jezus do nieba wstępował I ze swą milą Matką żałośnie się żegnał.
Kot Zn 255.
b. Raduj się, duszyczko moja, Jak się Pan Jezus radował, Kiej do nieba wstępował.
Kot Zn 417.
Anieli m/po niebie chodzą/spieniają przebywając razem z duszami świę
tych.
Święta Dorotka rano wstawała I do książeczek swych zaglądała. Święta Dorotko, coś tam
widziała? Widziałam, jak anieli po niebie chodzą I swoje duszyczki za rączki wodzą. Kot Zn 472; war :
... Widziałam, jak świeczki goreją, Anieli w niebie śpiewają, Dusze w czyścu się radują. Kot Zn 386.
KOLĘDY, PRZEMOWY I WIDOWISKA DOŻONARODZENIOWE
21
Adam/Ewa przez grzech pozbawili ludzi nieba / stracili niebo.
a. Słyszeliście kiedyś, co Ewa zrobiła, wszakże to ona nas nieba pozbawiła, gdy jabłko
zerwała, potem skosztowała wraz i z Adamem. Bart Lub 161, war.: TN Dominikanówka 1978.
b. Gdy Ewa jabłko zerwała czerwone z zielonego gaju, była wygnana z Adamem do
ziemskiego kraju, a stary Adam grzechem niebo stracił, to wszystko Pan Jezus swo męko
zapłacił. LL 1960/2-3/93.
c. Przez lat cztery tysiące od grzechu Adama zamknięta była ludziom niebios brama.
Bart Lub 263.
22 A - Anieli w niebie śpiewają/cieszą się, chwalą Boga / świat rozweselają.
a. /lnie/i w niebie śpiewają, Wszystek świat rozweselają, Wesele opowiadają, Wszemu
światu znać dawają. Kot Rzesz 86; war.: ... Bogu cześć chwalę oddają. Bart Lub 344; ... wdzięcznie
śpiewają, Boga nowinę nam ogłaszają. TN Róża 1979; ... wdzięcznie śpiewajo, dobro nowinę
nam ogłaszajo. Bart Lub 177; ... Bogu cześć, chwałę "oddajo. Wesele opowiadajo, wszemu
światu znać dawajo, kolęda. TN Dominikanówka 1978; ... znak ... Bart Lub 355.
b. Anieli się w niebie cieszą, pasterze do szopy śpieszą. K 24 Maz 102.
c. Slysze z nieba muzykę i anielskie pieśni, chwale Boga, iże nam do stajenki wnieśli.
Stoin Żyw 40; war.: ... stawią Boga że sie nam do stajenki mieści. TN Luszczacz 1979; ... pienie.
Sławiąc Boga, że się nam do stajenki mieści. Bart Lub 351; ... już ci to na jawie, wyśpiewują
o takiej dziwnej Boskiej sprawie. Bart Lub 351, TN Luszczacz 1979; ... już ci to na jawie,
wyśpiewują w taki czas Twej niebieskiej chwale. Stoin Żyw 40.
22 B - Głos / krzyk aniołów / nowina z nieba o narodzeniu Jezusa.
a. Kuba choć olśniony zgoła, słyszy glos z niebios anioła: Gloryja, gloryja, gloryja!
K 27 Maz 118.
b. - Anioł na nas woła z nieba, do Betlejem iść nam trzeba, A gdy na miejsce
przyjdziecie, tam ujrzycie Boskie Dziecię. TN Niemirówek 1979.
c. Krzyk po niebie, po obłokach, słychać przy wysolych skokach. Aniołowie święci,
radośćio przejęci wyśpiewujo, wykrzykujo. TN Ułów 1979.
d. Przyszła z nieba wesoła nowina, Matka Boża, porodziła Syna. K 52 Br-Pol 82.
23 - Mesjasz/Jezus/Dziectę Jezus z nieba zstępuje/zesłany/schodzi/zjawia się
/ opuszcza górne niebo.
a. Z nieba wysokiego Bóg zstąpił na ziemie, ażeby do nieba wywiódł ludzkie plemię.
TN Klocówka 1979, war.: TN Ułów 1979, TN Niemirówek 1979.
b. Jezus Dziecię to Betlejemie, gdy się zrodziło, które na świat dla grzeszników z nieba
zstąpiło. Bart Lub 354; war.: ... w Betlehemie, gdy się rodziło, ... dla grzesznika ... K 35 Przem 24.
c. Wiwat, wiwat Boskiej istotności, gdy [Jezus] zstępuje z niebios w niskości. K 46
Ka-S 4, war.: K 23 Kai 57.
d. To Dziecię, to Dziecię jest obiecane, Mesyjasz, Mesyjasz, z nieba zesłane. Bart Lub
143, war,: TN Majdan Mały 1979.
e. Zbawicielu drogi, czemuś tak ubogi, opuściłeś górne niebo, obrałeś barłogi. TN
Krasnobród 1979 („Ach ubogi żłobie"], podob. TN Niemirówek 1979, TN Adamów 1979.
f. Cóż masz niebo nad ziemiany, Bóg porzucił szczęście twoje. K 20 Rad 76.
100
NIEBO - dokumentacja
101
NIEBO
dokumentacja
24 - Niebo goreje/jaśnieje/otwiera się / jest czerwone, gdy Jezus się rodzi.
a. Bracia patrzcie jeno, jak niebo goreje, znać, że coś dziwnego w Betlejem się dzieje.
POWINSZOWANIA NOWOROCZNE
TN Jacnia 1979, war.: TN Podklasztor 1979.
b. Nic nie widzę, nic nie słyszę, że sie gdzieś dzwon kołysze, że sic gwiazdy migocą
i że lilie wonieją, że niebiosa goreją, bo dzień idzie za nocą. Bart Lub 304; war: ... tylko slysze,
gdzieś sie jakiś dzwon kołysze. Niebiosa goreją, lilie wonieją, gwiazdy sic tocą. TN Puszno
Godowskie 1983.
c. - A dla Boga, co się dzieje? czy piękne niebo goreje? czy na nas lecą obłoki? Wisła
1894/65.
d. Dlaczego dzisiaj wśród nocy dnieje i jako słońce niebo jaśnieje. TN Ułów 1979, war.:
TN Niemirówek 1979.
e. Niebo zaś cale jasne stało, wielkim płomieniem znać dawało, że z góry ...do bydlęcej
obory wszystka jasność się ściągała, serca ludzkie przerażała swem światłem. K 23 Kai 64.
f. Oj, widziałeś ty, Banku, co za dziwo było, gdy się o północy niebo otworzyło. K 5
Krak 24.
g. Szymonie kochany! Strach to niewidziany że całe niebo czerwone. K 20 Ilad 78, war:
K 26 Maz 60, podob. K 27 Maz 116.
h. A gdy północ nastąpiła, jasność z nieba uderzyła. TN Ułów 1979, war.: TN Dominika-< nówka 1978, Bart
Lub 155, TN Jacnia 1979.
25 — Jezus otwiera ludziom niebo.
a. Dzieciutko sie narodziyło niebo ludziom otworzyło. Kul Wiel 3/27, war.: K 5 Krak 251.
b. Ten nas z Ojcem pojedna, ten nas z pieklą wybawi, ten nam niebo otworzy i wiecznie
nasz zbawi. Bart Lub 263.
c. A tak nie mógł z ludzi nikt nieba otworzyć, aż się syn boski raczył upokorzyć. TN
Domin ikanówka 1978.
d. Spieszcie się do tej Dzieciny, ona wam wszystkim odpuści winy, życiem ojcu na
krzyżu złoży i śmiercią swoją niebo otworzy. TN Majdan Mały 1979.
e. Przez narodzenie Chrystusa będzie w niebie wasza dusza królowała. Bart Lub 74,
war.: Kot Las 138, Kot Rzesz 454.
26 - v4 cemuześ nie siedział u tatusia w niebie, a twój tatuś kochany nie wyganiał ciebie.
K 44 Gór 71; war.: Czy nie lepiej tobie by, tobie by, tobie by siedzieć było w niebie, wszak ...
TN Potoczek 1979.
27 - Herod chce, by Jezus pozostał panem na niebie, a on panem na ziemi.
[Herod:] Pozostań więc na niebie, królu niebios, bracie mój, ... I będziem dwaj nad nimi
o ludzkich sądzić losach: ja -jeden pan na ziemi, ty - drugi pan w niebiosach. Bart Lub 305.
28 A - Choć paląc ubogi, ale klejnot drogi; niebo, ziemia i morze ogarnąć go [Jezusa] nie
może. K 23 Kał 55.
28 B - Niebo, ziemia, świat i morze, i co tylko w was być może, jak najgłębiej upadajcie pokłon Panu z nami
dajcie. K 28 Maz 90.
28 C - Jedynowładny Rządco nad rządcami, któremu niebo swemi obrotami, słońce,
miesiąc, gwiazdy czynią pokłon zawżdy jako Panu swojemu. K 39 Pora 234.
29 - Niebiosa otwierają się, by przyjąć krew Chrystusa / zbawionych.
a. "Otwórzcie sie niebiosa, niesiemy krew Chrystusa. Niebiosa sie otworzyły, dusecki
Sie pokłuniły. Bart Lub 51; war.: ... niesiem krewkę ... Bart Lub 57-58; Pozbierali, pozmiatali, Aż
się pod niebiosa z nią udali, Jak się te niebiosa otworzyły Wszystkie te duszyczki rade były.
LL 1962/3/28-29, war.: Ad Pies 100.
b. Niebiosa się otworzyły, wsystkie duse rade były; tylko jedna smętna była, co sie na
matkę zamierzyła. K 24 Maz 144; war.: Przyleciało dwóch janiolów z nieba, Wzięni to dzieciątko
na rącki do nieba. Zanieśli je pod niebiesy: Niebiesy sie otwierały, Dusycki sie radowały; Ino
jedna nie rada była, Co ojca i matkę bila. święt Nadr 255.
30 - Życzenia pójścia/dostania sie do nieba / korony w niebie.
a. Za kolędę dziękujemy, Zdrowia, szczęścia wam życzymy. Ażebyście długo żyli, a po
śmierci w niebie byli. Kot Rzesz 423, war.: Bart Lub 293; ... winszujemy. Żebyście tu ... Kot San
56; ... Ze świętymi. LL 1964/3/34; ... winszujemy, 1 wszystkiego, czego trzeba, By po śmierci
pość do nieba. MAAE 1908/114; ... Żebyście s i ę do nieba dostali. LSE 1962/4/199; ... a po śmierci
fik do nieba. LL 1957/ 4/54; ... fity sie dusyckd wąsa do nieba dostała. K 40 MazP 88; ... Wasza
desza mdze sę dobrze w niebje pasła. Biel Kasz nr 1; podob. w przemowie wielkanocnej: Dajcie nam
..., Aby się wasza dusza ... Szyi MiW 60; w kolędach: Dajcie mi też, gospoś, świńskiego ciała,
Zęby się wasza duszyczka do nieba dostała. Kot Las 139; Ja będę tam za progiem słał I waszą
duszyczkę laseczką Do nieba popychał. Kot Las 139.
b. Winszuję państwu doczekanego Nowego Roku, zdrowia, szczęścia, fortuny i w niebie
korony. K 23 Kai 65; ... po śmierci niebieskiej koruny. Gaj Rozw 30.
31 - Bądźcie weseli, jak tu niebie anieli.
Bądźcie weseli, jak vi niebie anieli. K 16 Lub 105, war.: K 10 Poz 284, Wit Baj 142, Kot San 59, LL
1957/4/51, 52, 53, 54, K 24 Maz 140; ... Byście byli zdrowi, ... Kot San 44, Bart Lub 25; I żebyście byli tacy weseli,
jak w niebie anieli. Kot Las 129, war.: TN Lubcze 1978, Bart Lub 53, 54, 58, 69; Żebyście się mieli, jak w niebie
anieli. Bart Lub 70; Będą się dobrze mieli, Jako w niebie anieli. Rog Śląsk 212, war : Lom Śląsk 143; Bądźmy
wszyscy weseli, jako ... K 24 Maz 140; ... przez ten cały rok. Wes Śląsk 211; podob. w przemowie weselnej: K 9 Poz 229, K 11
Poz 69, 99, K Poz 13 201, Krzyi Kuj 1/86, K 3 Kuj 283, K 16 Lub 176.
PIEŚNI WIELKOPOSTNE I WIELKANOCNE
32 — Niebo płacze, gdy Pan Jezus umiera.
a. Słończe świecić przestało, Niebo zapłakało, Ziemnia sie trzęsie barzo, Skały
rozpada\j$], Gdy Pan Jezus umierał. Her Kai 157, podob. K 20 Rad 102, K 23 Kai 81, TN Lubcze
1978.
b. Plączcie nieba mieszkańcy! Wzrusz się ziemio, krusz twe skały, pokryj ciemnością
świat cały, Plączcie ziemi wygnańcy. K 20 Rad 101.
33 - Dusza trizte do nieba/raju / chce do nieba, puka/kołacze.
a. Niebójze się, duso, piekła gorącego, a pojdzies, ty pojdzies do raju wiecnego. Piekło
zasklepione, niebo oztworzone, dla tych to dusycków, co idą zbawione. K 26 Maz 79.
b. Kto tam puka i kolące? Pewnie dusza do nieba chce. Spytaj ji się, Pawle Piętrze,
cy się spowiedała na łymta świecie? K 22 Lecz 162; war.: Wyleciała w rajskie wrota, pod niebiosa
uderzyły. „Piętrze, Pawle, weź te kluce, wyńdź, wyńdź, kto ta kolące?" K 19 Kieł 147.
34 - Maryja w niebie słyszy plącz duszy.
Niescęsna, niescęsna godzinecka była, kiedy sie dusycka z ciałem rozłącyla. Wzięła se dzbanusek; posła z nim na
łąckę po zdrojową wódeckę. Wody nie nabrała, rzewnie zapłakała, az jej się Maryja w niebie odezwała. K 24 Maz
142; war.: Godzina, godzina, godzinecka była, kiedy się dusycka z ciałem rozłącyla. A idź ze ty duso, na zieloną łąckę,
nabierz se zdrojowej wódecki w rąckę. Wódki nie nabrała, rzewnie zapłakała, jaze Panna Maryja w niebie usłysała. K
26 Maz 79; A cegoz ty płaces, ty duso niewinna? - Jakże ni mum płakać, Panienko Maryja? Piekło roztworzone, niebo
zasklepione. - Nie bój ty się, nie bój pieklą gorącego, pojdzies ty se, pojdzies do raju wiecnego. K 24 Maz 142.
35 - Maryja prowadzi dusze do nieba / do niebieskiej krainy / w niebieskie
strony.
a. Twe zasługi, Twe przyczyny popłaciwszy grzechów winy, Maryju, niech prowadzó
łiudzkie syny z mąk do niebieskiej krainy. TN Lubcze 1978.
b. K Tobie umarli wzdychajo, w Tobie ufność pokładają, Maryjo! Niechaj twarz
macier?yńską znają, mech przez Cię nieba dostają, o Maryjo! TN Lubcze 1978.
c. Kliuczu do nieba rządzony, więzień w czyśćcu utrapiony, Maryjo! Pragnie przez
Cię być j)uszczony z więzienia w niebieskie strony. TN Lubcze 1978.
103
NIEUO
102
dokumentacja
NIEBO - dokumentacja
PRZEMOWY WESELNE
36 — Bóg stworzył/postanowił niebo i ziemię i ozdobił je gwiazdami i kwiatami.
a. Stworzył Bóg niebo, stworzy! Bóg ziemię; przyozdobił różnemy dzielamy, trik i wos
państwo-młodzi z waszemi pierścionkamy. K 3 Kuj 280; war.: [Także człowieka na obraz
i podobieństwo swoje.] Kur Opól 106, 114; Pan Bóg stworzył ..., a potem na nicbic pięknych
gwiazd nasadziół. Krzyż Kuj 1/87.
b. Postanowił On [Chrystus] firmament niebieski niebo i ziemię; niebo ozdobił
gwiazdami, a ziemię kwiatkami. K 10 Poz 306; war: [Bóg] ... ozdobił niebo i ziemię słońcem
i gwiazdami, i różnemi affektami. K 39 Pom 113; A ten Syn Boży, cały świat stworzył. Niebo
i ziemię, a na tej ziemi każde stworzenie. K 19 Kieł 184; Jak wam wiadomo. Pan Bóg stworzył
świat i niebo. Kur Opól 149.
37- Jako Jezus Krystus mówił, ... co zwióżesz na ziemi, będzie zwiózane i w nicbic, co rozwiożesz
na ziemi, będzie rozwiózane i w niebie. K 10 Poz 100, podob. K 16 Lub 181.
38- Niebo byłoby smutne, gdyby młodzi pogardzili sobą.
Więc zauważcie sobie, państwo młodzi, ... cóż byście dobrego zrobili, gdybyście sobom
pogardzili? Oto niebo zasmucili, a piekło pocieszyli. Krzyż Kuj 1/86, podob K 3 Kuj 280
39 - Niebo zsyła łaski/pomoc.
a. Zycze szczyńścia, powodzenia, wszelkich pomyślności, niech wam niebo laski zsyła
do samy starości. LL 1965/2-3/56.
b. Bo gdzie zgoda, w takim domu, w takim rodzie jest tam laska boska i pomoc z nieba.
Kul Wiel 3/151.
PIEŚNI WESELNE
40 — Matka/Bóg/anieli (zstępują) z nieba (i) błogosławią ślub sieroty.
a. Przyjdź, matulu, z nieba, bo cię tu potrzeba, wesele nam wyprawis i nas pobłogosławis. K 20 Rad 213; war.: Wychodź, mateńko, z nieba, ... teraz ... Niedługo się zabawisz,
ino sierotę pobłogosławisz. K 49 Sa-Kr 457; Zstąpcie mamusieńku z nieba, Na chwileczkę was
potrzeba! Niedługo tu zabawicie, Tylko pobłogosławicie. Kot Las 34, podob K 26 Maz 181.
b. Stąpże, Boże, z nieba, bo nam cie dziś potrzeba. Abyś nam wianki zawił, ji nas
pobłogosławił. TN Piotrków 1953; war.: Zawitaj ... żebyś nam rózgę wił, żebyś nam rózgę zawi!
i nas pobłogosławił. TN Księżomierz 1984.
c. A jak już ludzie nie będą chcieli, pobłogosławią z nieba anieli. Folk Łodz 71; war.:
A jak ludzie ..., to pobłogosławiom ... Krzyż Kuj 1/84; A gdyby czasem ludzie nie chcieli, niech
pobłogosławią ... Folk Łodz 44; A jakby dobrzy ludzie nie kcieli, pobłogosławcie ... Stoin Żyw 336;
A gdyby w razie ludzie nie chcieli, niech ... TN Grabówka 1979.
41 - Ojciec/matka młodej wzięci/poszli do nieba.
a. A ty, Maniuchna, spojrzyj dookoła, a czy jest wszystka rodzineczka twoja. Oj,
wszyska, wszyska, co my je potrzeba, tylko ni ma "ojca, bo poszed do nieba. Krzyż Kuj 1/84;
Su ci tu wszyscy co trzeba, tylko my mamusia wziani do nieba. TN Dęba 1964; A jest-ci ona
[rodzina] co jej tu potrzeba, matuli ni ma bo posła do nieba. K 20 Rad 213; Zjechała mi sie
[rodzina], co mi potrzeba, ni mam mamusi, ni mam tatusia, pośii do nieba. LL 1960/1/42;
war.: Zjechali wszyscy co mi potrzeba, tylko mi ojca wzięli do nieba ... Wzięli do nieba, do
wysokiego, nie będzie widział ślubu mojego. Folk Łodz 70.
b. Wykryńc się, Maryś, dokoła, cy twa rodzina wesoło. Oj nie wesoło jak trzeba,
Wzini ci matkę (ojca) do nieba. LL 1961/1/44.
42 — Młoda ma spojrzeć do nieba.
Jak będą cię czepić, to spójrz do nieba, Ażeby twoje dzieci nie pragnęły chleba. Oles Lub 130;
war.: ... czepiać ... Żeby ... Oles Lub 415; Jak cie będo ..., to spojrzyj ..., żeby ... TN Tuchanie 1978;
war.: spogludaj ... nie pragnęli ... TN Godziszów 1980; ... pozieraj ... nie żądały ... ZWAK 1888/189;
Gdy ..., spojrzyj wprzód ..., ty dal Bóg twym dzieciom łaskawego chleba. Gaj Rozw 223; Kie cie bedom
cepić, poźryj se do nieba, Coby ... nie pytały ... LL 1957/1/37; A nasa Marysiu, spojrzyj se ... nie
łaknęły chleba. Piat Krak 393; Oj, jedziecie do ślubu, oj, spojrzyjcie do nieba, Oj żeby wasze ... TN
Sułów 1978.
43 - Niebo przykrywa się obłokami, młoda - łzami/rrjbfcamt/niferifcamt.
Przykryło się niebo białemi obłokami, zapłakała Marysia drobniusieńkiemi Izami. K 16
Lub 209; war: ... przykryła się Marysia rąbkami. K 16 Lub 151; ... Oj okryło się ... jasnemi
gwiazdeńkami, oj i Marysi głoweńka białemi niteńkami. K 16 Lub 225.
44 - Korowaj był tu niebie / iv raju.
a. Oj, cóżesz widział, Pyszny korowaju? Oj, widział ci ja Pana Jezusa w niebie, Jak
błogosławił, nadobny Jasiu, ciebie. Hol Wes 138; war: Oj, widział ci ja [korowaj] Matkę Boską
w nicbic, Jak błogosławiła Nadobna Kasiu, ciebie. Hol Wes 138.
b. Byłem w raju, byłem w nicbic, byłem Kasińku u ciebie. K 17 Lub 26.
PRZEMOWY POGRZEDOWE
45 - W niebie / w zaświatach / w niebieskich obłokach / w niebieskiej dolinie
I na niebieskim szczycie przebywa Bóg / niebieski gazda / sędzia / aniołowie,
dusze zmarłych.
a. Kajsi w niebieskik obłokach siedzi Archanioł Gabryjel i pisze zlotom księgę żywotów
ludzkik. Pach Mow 23.
b. [O zmarłym:] Poseł od nos skalistom perciom na niebieski scyt, kany na stolicy
sprawiedliwości zasiod nowicksy sędzia tego świata. Pach Mow 19-20.
c. Poseł od nos w mroźny dzień do niebieskiej cichej doliny w zaświatak kany wiesna
jarzy. Pach Mow 16; podob. ... do niebieskiej doliny i tam niebieski gazda doi mu kierdel owiecek
wtóre w życiu swojim tak umilowol. Dolina piekniejso od J\ościeliskiej trowy bujne i kwieciste.
Pach Mow 22.
d. Uleciała dusza artysty malarza ... w zaświaty, i poniesla sie nieznanymi perciami
w mksy światy kany przeczyste duchy malują niebieskie sosręby, i pisom na nich żywoty
syćkich ludzi co bez ten ziem prześli. Pach Mow 14.
e. Oddajemy schorzałe prochy Św. Wojciecha Wawrylki ziemi, ale legenda o jego życiu
ostanie z nami. Kie dusa jego opuściła zbolałe ciało, uniesła sic do niebieskiej doliny, kany
zcśti sic jego starzy towarzysio. Pach Mow 24.
f. Trzeba w nicbic poprawić sprzęt muzyczny, wyzdajać lutnie, I powołał niebieski
gazda swojego lutnika, coby świętym pomógł w tej robocie. Pach Mow 12.
PIEŚNI POGRZEDOWE
46 - Ciało człowieka w ziemi - dusza w niebie.
a. Schowają mnie przy kościele, Będą płakać przyjaciele. Ciało w ziemi przy kościele,
Dusza będzie wiecznie w niebie. Rog Śląsk 235.
b. Teraz sie uod was wybieram, krótki mój żywot zabieram, ciało w ziemi odpoczywa,
dusza wiernie w niebie śpiewa. TN Aleksandrów 1978.
47 - Na ziemi płacz, w niebie - chwała / życie wieczne / kwiaty, radość.
a. Płacz na ziemie, bo tam w niebie, nie ma bólu, nie ma lez, tam Pan Jezus weźnie
ciebie, tam gdzie wieczna chwalą brzmi. TN Nedeżów 1977.
b. Niech za me cierpienia życia doczesnego, Zażyję w niebiosach żywota wiecznego.
TN Aleksandrów 1978.
c. Tam [w niebie] kwitno róże z lelije, tam niezmienne wianki wijo, z barankami sie
cieszyć majo, bo bez grzechu umierajo. TN Aleksandrów 1978.
48 - Bóg nagradza niebem swoje sługi / dobrych.
a. Bóg nas kiedyś połączy, w niebiesiech społecznie, służcie mu wiernie, służcie, na
grodzi was wiecznie. Amen, racz to dać Chryste królujący w niebie, kończę życia pielgrzymkę,
przyjmij mnie do siebie. TN Szyszki 1978.
b. Dobri do nieba, zli na uodzin wjeczni. Biel Kasz nr 69.
49 — Aniołowie prowadzą zmarłego do nieba.
a. W niebie aniołowie będą mi drużbowie, ci mie odprowadzą drogą ku kierchowie. Stoin Żyw
233; war.: ... Toć moi ..., Toć oni mnie poprowadzą Dróżką po kierchowie. Rog Śląsk 236, Lom Śląsk
162.
105
104
NIEBO - dokumentacja
NIEBO - dokumentacja
b. A zesłał Pan Jezus dwóch aniołów z nieba, podać tej dusecce co jej tam potrzeba. K 23 Kai
126, war.: K 19 Kieł 145.
PIEŚNI I PRZYŚPIEWKI ZALOTNE I MIŁOSNE
50 - W niebie dekret/wyrok {na/za)pisany kto komu pisany.
W niebie dekret napisany, który ma być mój kochany. K 40 MazP 225; war: ... jest pisany,
... twój kochany. K 40 MazP 225; ... kto jest komu obiecany. K 28 Maz 247, K 48 Ta-Hz 127; ...
napisano, co komu jest obiecano. K 40 MazP 577; ... zapisany, kto jest komu obiecany. Stoin Żyw 139;
Dekret w niebie zapisany, kto jest komu obiecany. K 13 Poz 107; ... wypisany, kto jest komu obiecany.
LL 1972/1/54; Jest w niebie dekret pisany, kto dla kogo obiecany. K 27 Maz 274; ... wyrok zapisany,
kto dla kogo jest znaczony. TN Wólka Husińska 1980; ..., ... komu naznaczony. Lom Śląsk 247, 248; ...
kto komu ma być nadany. K 40 MazP 226; ... ze 16 masz bec moj kochóni. K 39 Pom 448.
51 — Wesoło w niebie - weselej z dziewczyną.
Wesoło na ziemi, wesoło na niebie, Lecz mnie najweselej, kochanko, u ciebie. Lom Śląsk 386;
war.: Wesoło na niebie, wesoło na ziemi, a jeszcze weselej z dziewką przy niedzieli. Sob Szlak 49; ... u
my mamy w siyni. LL 1964/1-2/65; ... je mi najweselej u matusi w sieni. K 6 Krak 489.
52 — Kochanek byłby już świętym w niebie, gdyby kochał Boga jak kochankę.
a. Gdybym Boga kochał, Jak kochanko, ciebie, Jużbym ja był święty, Śpiewał Bogu
W niebie. Rog Śląsk 143, Pies Śl 1/386; war.: ... zbawiony i już bym był w niebie. Pies Śl 2/543;
Żebym ja tak Boga kochał, jak dziewucho ciebie, da bym był ja dawno świyntym, byłbym sobie
w niebie. LL 1965/4/20.
b. Kiebych sie był Bogu kłanioł, nie kochanko, tobie, Już bych se był downo śpiewoł
z aniołami w niebie. Pies śl 2/544.
53 A - Przy kochance - jak w niebie.
Jak ja siądę koło ciebie, myślę sobie, zem jest w niebie. K 48 Ta-Ilz 116, war.: Pies Śl 2/447; ...
zdaje mi się że ja ... K 27 Maz 279; Jak usiędę wedle ciebie, tak mi stę zda, żem ... K 46 Ka-S 85; Gdy
ja przy tobie siedę, ... Święt Nadr 185; Jak ja przejdę kole ciebie, To ja myślę, że ja w niebie. ZWAK
1878/47.
53 B - Bez kochanka/ko chan ki - źle i w niebie.
Źle ludziom na ziemi, lepij będzie w niebie, mnie i tam źle będzie, Janicku, bez ciebie. Sad Podh
150; war.: ... Zosieńko bez ciebie. Piat Krak 159.
54 - Niebo świadkiem miłości.
a. Niechaj nieba będą moimi świadkami, Wszakżem ich poruszył moimi jękami. Lom
Śląsk 401.
b. Świadczę się niebiosy, że cię kocham stale, Jezeliś wzajemna, ukoisz me żale. Lom
Śląsk 408.
c. Czyja cię kocham, zapytaj o to nieba i ziemi, słońca i fal, czy ja cię kocham droga
istoto, zapytaj Boga, co zna mój żal. Piat Krak 204.
d. Nikt nie widział, nie szydził, niebo świadkiem jedyny, jam się nieba nie wstydził,
miłość była bez winy. K 36 Wol 195.
55 - Niebo przeznacza dziewczynę chłopcu.
a. Czy mi cię, dziewczyno, niebo przeznaczyło, I mówić i śpiewać o tobie mi milo.
Lom Śląsk 385; war.: Jeźli mnie dla ciebie przeznaczyły nieba, To się tylko o mnie ściśle starać
tr[z]eba. Lom Śląsk 409.
b. Jak pozwolą nieba, że ciebie posiędę, To sobie wesoło piosnkę śpiewać będę. Pies Śl
2/491-492, podob. Lom Śląsk 295, 389, 412, 414, 415.
56 - Niebo się chmurzy/mroczy, dziewczyna zdradza chłopca.
a. Zachmurza się niebo, deszcz zaczyna rosić, nieczulość dziewczyny jakże ciężko
Znosić. Piat Krak 49, war.: K 6 Krak 399.
b. Oj nad górą nad górą, da już się niebo mroczy, oj twoje mnie zdradziły da Basiu
czarne oczy. K l Pies 347.
57 - Niebo spadłoby, gdyby chłopiec opuścił dziewczynę.
Gdybym ja cię opuścić miał, musiałoby niebo spaść i gwiazdy by się łyskały, miesiąc by się zaćmił.
K 40 MazP 245, war.: K 40 MazP 246.
58 - Ile promieni na błękitnym niebie, tyle miłości.
Wiele jest promieni na błękitnym niebie, Tyle ja mam kochaneczko, Miłości do ciebie. Pies Śl
2/123, war.: Pies Śl 2/319.
59 - Chłopiec/dziewczyna spoglądają na niebo w chwilach miłosnej rozterki.
a. Oj sporziol na słonecko, da sporziol i na niebo, oj sporziol na dziewcyne, da chlóra
będzie jego. K 25 Maz 187.
b. Spojrzyj, panno w niebo, spojrzyj tak wysoko, jak sie gwiazdy smucóm i ksiyżyc
nad (obom. Krzyż Kuj 1/111.
c. Kiedy będziesz wyganiała, wyganiaj w opłotki, Spojrzyj w niebo, a pamiętaj, że
życia czas krótki. Her Kai 2/107, war.: Jak-ci ..., wspomnij sobie jaki to wiek krótki. K 18 Kieł
158; [ts. jako pieśń pastorska:] Wyganiajze w pole, Wcjźrzyj ..., wspomnij sobie: Zrobię krzyż
na czole. Lom Śląsk 361.
d. Ji wyszła od niego, ji spojrzała w niebo, ji tak sobie mówjiła: «Ach, Boże, ach Boże
jedyny, nie opuszczaj mnie, biydny dziewczyny)). LL 1961/3/22.
60 - Dziewczyna choćby z nieba, kochać/poruszyć ją trzeba.
Marysiu kochana, żebyś była z nieba, ukochać cię trzeba. TN Krzczonów 1976; war.: Oj żebyś
była z nieba, kochać by cię trzeba. K 46 Ka-S 275; Ładnaś ty, dziewczyno, choćby malowana, choćbyś
była z nieba, to cie ... Piat Krak 379; ... jeszcześ nie ruszana, ... poruszyć cie trzeba. TN Krzczonów 1976.
PIEŚNI SIEROCE
61 - Dodaj się sierocie niebo otworzyło/uchyliło.
Oj sierota ja była cięzsa kamienia, kamienia, a bodaj się pod sierotą da i ziemia rozstąpiła. Oj
ziemia rozstąpiła, da i niebo roztworzyło, a bodaj to sieroctwo da na świecie nie było. K 25 Maz 223;
war.: A bodejsie sirotom ziemia uolworzyua. A ziemia "otworzy"a, niebo uchyliło, Ażeby tych sirotek na
świecie nie 6y"o. ZWAK 1891/83 Ropczyckie; Sierota ja była, sierocie wierzyła, bodaj sie sierocie
ziemia rozstąpiła. Ziemia rozstąpiła, niebo otworzyło, bodaj to na świecie sierotów nie było. TN Sułów
1978; Ziemia się otwarła, niebo otworzyło, a bodej tych sierot ... ZWAK 1880/220 Wieluńskie.
62 A - Aniołowie biorą sierotę do nieba (czarty macochę do piekła).
a. Zesłał ci Pan Jezus dwa anioły z nieba, wzięli te sierotkę prościutko do nieba. TN Górki
1977; war.: ... dwóch aniołków ..., / wzieni sirotke, zanieśli do nieba. Kot Las 209; ... trzech janiolów ...
Wzieni sieroteckę na rącki do nieba. Zestal ci Ponjezus ciorta przeklętego: Wzieni macosysko do pieklą
swojego. Święt Nadr 258; Przystoi ... aniołki ... siroteńkę Za rącki ... Kot Las 208; Oj, poslol ... dwóch
aniołków ..., Oj prowadzą sirotkę ze sobą ... Kot Zn 278; ... dwók aniołków ..., wzieni sieroteckę na
skrzydlak do nieba. Zeslot ci Lucyper trzek rogocy z piekła, porwali macosysko na rogi do pieklą. K 45
Gór 311; Oj przyszło, przyszło dwóch aniołków ..., wzięli sieroteczkę na rączkach ... Oj przyszło,
przyszło dwóch czartów z piekła, porwali w pazury macochę do pieklą. K 22 Łęcz 167; I przyszli anieli,
wzieni sierotkę do nieba, przylecieli czorci, wzięli macochę do pieklą. Stoin Żyw 384; Ipsysed janiolek z
bieluchną loktusą [prześcieradłem], wzion w niebo sierotkę i z ciałem, i z dusą. Psylecieli carci ze
smolną loktusą, porwali macochę i z ciałem, i z dusą. K 44 Gór 431; / przysed janiolek z bieluchną
loktusą, wzion w niebo sierotkę i z ciałem, i z dusą. Stoin Żyw 386; ... Pan Bóg dwóch aniołów ...
dzieciąteczko do nieba. Zeslal Pan Bóg dwóch czartów z pieklą, wzięli macochę do piekła.
K 48 Ta-Rz 156.
b. Nie wyszedł ci roczek, sierotka umarła. O, wzięlić ją wzięli anieli do nieba. Lom
Śląsk 240.
62 B - Pan Jezus bierze sierotę do nieba.
Szła sieroca przez wieś, napotkały jo psy, ... Pan Jezus sie objawił, to sierotkę "ognal, przytulił do
siebie: będziesz prędko w niebie. TN Rachanie 1978, podob. K 22 Lecz 166.
106
NIEBO - dokumentacja
NIEBO
62 C - Pan Jezus / Matka Boska z nieba spuszczają sierocie chleb.
a. Ja chudobna sieroteczka - ni torbeczki, ni woreczka, mnie Pan Jezus nie opuści,
torebeczkę mi z nieba spuści. K 44 Gór 429.
b. Więc Matka Boska glos [sierot] usłyszała, bulki im chleba z nieba spuściła, którego
nigdy nie używały, ali patrzajunc dosyć gu miały. TN Lubcze 1978.
63 - Zmarła matka chce spuścić się z nieba na ziemię drobnym deszczem /
światła promykiem na wesele córki.
[Matka sieroty prosi Boga, by spuścił ją drobnym deszczem, światła promykiem na ziemię, aby
mogła zobaczyć swojej córki wesele. Pan Bóg mówi:] - Pozostaniesz w niebie, jać tam jestem za
ciebie. K 16 Lub 240.
PIEŚNI I PRZYŚPIEWKI ŻARTOBLIWE
64 A - Graj, muzyko/skrzypeczku/..., będzjes w niebie.
Graj muzyczka, będziesz w niebie, a basista, a basista koło ciebie. TN Minkowice 1953; war.: ...,
skrzypecku, ... wele ... Bąk Gręb 68; ... skrzypasiu, ... a dudaszek ... K 12 Poz 321; Grajże skrzypku ...,
klarnecista ... Piat Krak 734; Skrzypicielu bandzies ... kole ... K 26 Maz 330; Hej grajczyku ... wedle ...
K 4 Kuj 203; Ty graczyku, ..., basanista ... K 46 Ka-S 255, K 13 Poz 98; A grej, groczyku, ... Krzyż Kuj
1/163; Groj, braciszku, ... A skrzypeczki kicie ciebzie. Stef WarmPś 1/234; Groj, basisto, ..., kontralista
... tobie. Sad Podh 79. 64 B - Bodaj się muzyka dostała do nieba.
a. Zagraj mi, muzyczko, dam ci glonek chleba, żebyś sie, muzycko, dostała do nieba.
Nie do tego nieba, gdzie są święte Anny, tylko do takiego, gdzie bywają panny. TN 1'rzypisówka
1976; war.: Graj lepiej ... TN Przypisówka 1976. u
b. Muzycka mi grała, muz.icka śpiewała, B odaj sie muz.icka do nieba dostała. LL
1957/1/43.
64 C - Myśleli muzycy, ze juz bedóm w niebie, przyseł diabół z workiem, zabrol ik do
siebie. Sad Podh 79.
65 A — Do nieba panny, do raju mężatki, do czyśćca wdowy, a do piekła babki.
Do nieba panny, Do raju mężatki, Do oczyśca wdowułinki, Do piekła babki. Rog Pies
253; war.: ... pannom, ... mężatkom, a do czyśca wdowuleńkom, ... babkom. K 26 Maz 305; ... panienki,
... wdowuleńki, a ... LL 1962/4-6/136; Do raju panienki, do nieba mężatki, a do czysca wdowuleńki, a
do piekła babki. TN Jacnia 1964; Do piekła z panienką, - do czyśca z mężatką, - a do nieba z
wdowuleńką, - a do raju z babką. Piat Krak 758; Pannom świat, A mężatkom niebo, A wdowusiom raj,
raj, raj, A babkom piekło. Her Ka] 67.
65 B - Baby stare, baby, nic ta po was w niebie, bydziecie skrobały zimnioki dlo siebie. Stoin Żyw
433.
66 - Wysoka dziewczyna - do nieba drabina.
Maluśkie dziewce mom, maluśkie mi trzeba, coz mi po drabinie, nie pode do nieba. Piat Krak 98;
war.: ... dużej mi nie ... po grabinie, nie pode ... Sad Podh 94; Mato jo se pojmę, bo mi mały trzeba, ...
Piat Krak 737; Molom se jo pojon, bo mi mały trzeba, cóz ... Piat Krak 287.
67 — Wódkę/gorzałkę piją na pogrzebie, żeby dusza była w niebie.
Wódeczka bardzo fajna jest, bo ją piją na pogrzebie, żeby dusza była w niebie, wódeczka bardzo
fajna jest. TN Wymysłów 1980; war.: Gorzolinka dobry trunek. Pije jóm sie na frasunek. Pije jóm sie
..., By duszycka ... śmiel Opól 103.
68 — Chłopcy, którzy kochają dziewczyny, pójdą do nieba.
Pijcie chłopcy wódkę, zakasujcie chleba, kochajcie dziewczyny, pójdziecie do nieba. TN Jasiennik
Stary 1978, war.: TN Łukowa 1980, TN Glusko 1980, TN Rogatka 1978, TN Zawieprzyce 1978; Chłopcynta,
chłopcynta, kochojcie dziywcynta, kochojcie jak trzeba ... Stoin Żyw 451
69 — Dla pijaków/ułanów nie ma miejsca w niebie, bo w niebie nie ma wódki/'gorzałki.
a. Po co się pijaki do nieba ciśniecie, tam nie ma gorzały, co tam pić będziecie? Piat Krak 160;
war.: ... pijacy ... garniecie? ..., CO pijać ... TN Danachy 1984, TN Jasiennik Stary 1978, TN Rogatka 1978; ...
pijacy ... Nie ma tam gorzałki, cóż ... Święt Nadr 226; ... ni ma tam gorzolki, cóz ... Piat Krak 688;
Pijacy, pijacy, Po co sie do nieba ciógniecie? Tern gorzałki ni ma, !'ijać
dokumentacja __________________________ 107
nie będziecie. Bąk Gręb 83; Ptjoku, pijaku, co po ciebie w niebie, kiedy tam nie warzą gorzolki dla
ciebie. Stoin Żyw 402.
b. Pijaku, pijoku nie pójdziesz do nieba, "oj bo tam Panu Bogu pijoków nie trzeba.
TN Dochotnica 1966.
c. Oj ułany ulany, czy pójdziecie do nieba? Oj tam gorzałki nie ma to i was nie
potrzeba. K 1 Pies 330.
70 Umarłego trzeba pochować oczami/fujarą/kuroskiem/ ... do nieba plecami/ ... dn ziemi.
a. Umar Maciek, umar, pochować go trzeba, plecami do ziemi, fujarą do nieba. K 22
Łęcz 136; war : ... stary ..., ... hrzuszyszkicm ... K 46 Ka-S 302; A jak Maciek umrze, ..., ... buziulką
... K 46 Ka S 302; Pochowali Maćka, juz ci go nie trzeba; ... gańdziarą [albo: kuroskiem] ... K 50
Sa-Kr 319; Pochowali Maćka keni nie potrzeba, buziulą ..., zadulem ... K 28 Maz 285.
b. A jak ci ja umrę, pochować mic trzeba: Warkockem do ziemie, ockami do nieba.
Święt Nadr 2R5.
71 - Dylem tu niebie/raju, po pogrzebie, wróciłem do dziewczyny.
a. Byłem w niebie na pogrzebie, Jodłem tam jagły, Kazali mi iść do dzieuchy, Ale do
ładny. LL 1964/4-6/133.
b. Byłem w niebie po pogrzebie, święty Michał grał, wszyscy święci tańcowali, Pan
Jezus się śmiał. K 46 Ka-S 299.
c. Bytem w raju, bytem w niebie, bytem Kasinka u ciebie. K 17 Lub 26.
72 - Chłopiec byl po kolana w niebie, ale powrócił do dziewczyny.
Juzem był, juzem byl Pod kolana w niebie, Jakem cię zobaczył, Skoczyłem do ciebie. Rog Pies 164,
Pies Śl 2/125; war.: ... po kolana ..., jescem sie powrócił dziewczyno do ciebie. Piat Krak 381; A
juzem-ci ja ... Her Kai 72 ... uwidzial, ... Piat Krak 772; Oj juzem ja był po ... Da jakem cię ... K i Pies
366; Juzek bel, ... Alek śe nauróćyl, Jańelću, po ćeb'e. MAAE 1898/88; Betem juz ..., Jesce nie
wr"ócielem, Dziewcyno, do ciebie. Bąk Gręb 10.
73 - Nie podskakuj/wylatuj, bo wybijesz w niebie dziurę.
Nie wyskakuj do góry, byś nie wybiul w niebie dziury, zęby św[ięci] tak robiali, to by z nieba
wyspodali. K 45 Gór 85; war.: Nie wylatuj, ptaszku, w górę, Bo wybijesz w niebie dziurę. Choć wybiję,
to się wrócę; Ciebie, dziewczę, nie opuszczę. Kot Zn 369; Nie p"odskakuj, chłopce, w górę, bo wybijes
... dziurę, jakby święci tańcowali, to by dziurom pospadali. Sad Podh 78.
74 - Pospycham świętych z nieba, jeśli nie dostanę dziewczyny.
Jak ja nie dostanę, do czego ja wzdycham, zgniewam sie na świętych, z nieba ich pospycham. K 45
Gór 137; war : Jak cię nie dostanę, co do ciebie wzdycham, na świętych się zemszczę, z nieba ich
pospycham. Chód Śp 262; Oj, i jak tej ..., da, i do której .... da, i gniewam się ..., da i ... K 46 Ka-S 299.
75 - Święty Piotr kupczy u niebieskich bram.
Święty Piotr u niebios bram Założył kupiecki kram I sprzedawał, co się dało, Jednym dużo, drugim
mało. LL 1965/2-3/68; war.: Swjąti Pjoter z ńebjos ..., hulaj, duszo, hulaj, ha, zalożet ... Kam Pies 228;
Śwanty Psiotrz tu ... Stef WarmPś 2/117.
76 - Nie lej, deszczu, powróć do nieba.
Nie tyj, dyscu, nie tyj, buo cie tu nie trzeba, uObyjdż góry, lasy i puowróć duo nieba. Mika Oraw 69;
war.: ... Obyńdź poza hale i wróć śe ... MAAE 1898/114. PIEŚNI I WIERSZE RELIGIJNE
77 A - Całe niebo służy Maryi.
a. Najświantsa Panna Maryja, ... ślicna'ś piankna jak kwiat róży, tobie cale niebo
śluzy. Śluzą tobie j-aniolowie, wsyscy świańci postołowie. Służą tobie słońce, gwiazdy,
miesiąc śluzy za cas każdy. K 26 Maz 95.
b. Slicnaś, piękna jak kwiat róży, tobie cale niebo śluzy, stuzą tobie aniołowie i wsyscy
świąńci apostołowie. K 26 Maz 117.
77 B - {Całe) niebo oddaje pokłon / śpiewa Bogu.
a. [Na Boże Ciało] Niebo, ziemia, świat i morze, i co tylko w was być może, jak najgłębiej
upadajcie, pokłon Panu z nami dajcie. K 28 Maz 90.
108 _______________________ NIEBO - dokumentacja
109
NIEBO - dokumentacja
b. Trzykroć święte serce Boga, tobie śpiewa niebo całe, ciebie wielbi Matka droga, tobie
lud twój składa chwale. TN Nedeżów 1977.
'
78 - Dusza pokutnicy idzie do nieba.
Jak uznała [grzeszna dziewczyna] że z nieba Bóg, upadła mu krzyżem do nóg, Wstoń
dziwko, nie lękaj sie, bież do kościoła, spowiadaj sie. Tak sie długo spowiadała, ze j-aż sie w proch
ozsypała. Same zwóny zazwónily, i świce sie zaświciły, obrazy sie ukłoniły. Radość wielka sie zrobiła,
do nieba dusza ji poszła. K 4 Kuj 68; ... dzwoniły, Do nieba ją prowadziły ... Same jej świece świeciły
... Do nieba ją prowadziły ... Kot Zn 159.
79 A - Maryja z nieba opiekuje się ludźmi.
O, Najświętsza Panienko, spojrzyj na nas z nieba, Uproś u Syna laskę, bo jej nam potrzeba. Nyr
Kar 344, podob. LL 1976/4-5/85 Janów Lub.
79 B - Oczy Maryi są żywym niebem, które daje ożywczy deszcz.
Często, oraz z deszczami, pioruny spadaią oraz łaski, y karę ludzie z nieba maią. Żywe Niebo są
oczy Maryi, acz z niego nie piorunu, lecz deszczu czekay obfitego. K 21 Rad 232 [wiersz pod
wizerunkiem Matki Boskiej z Dzieciątkiem w Piekoszowie].
80- Św. Piotr ma klucze i wpuszcza dusze do nieba.
a. Szwenty Pszotrze, wesz kluczyki, Wpuszcz do neba te duszyczki! Stef WarmPś 1/206.
b. Przyszli pod niebieskie wrota, zapukali: puścież nas tam. Pietrzepawle, weź klucze,
idź zobacz, kto tam kołacze. Panie - Panie, Matka Twoja i ta grzeszna dusza jedna. Matkę
milą mi tu puście, a tę grzeszną duszę nazad wróćcie. Pokażcież jej drogę szeroką, gdzie do
pieklą jest daleko. LL 1957/3/45 [wiersz].
81 - Pomoc z nieba.
a. Wzywajże ich [świętych] w swej potrzebie. Znajdziesz pomoc pewną w niebie. Lom
Śląsk 433.
b. Stanisławie! biskupie krakowski! Wejźrzyj z nieba na twój naród polski. Lom
Śląsk 434.
82 - Wesołe niebo, wszystko się raduje, Gdy Kostka Boga na ręku piastuje. Lom Śląsk 430,
war.: K 27 Maz 382.
PIEŚNI DZIADOWSKIE
83 - Niebo płacze, lituje się nad nami.
Posłuchajcie, proszę, pilnie, jak niebo płacze usilnie; miesiąc, słońce i z gwiazdami płacze, lituje
nad nami. K 19 Kieł 141; war.: ... pilno jak plącze niebo usilno. Słońce, miesiąc ... płaczą nad nami. K
48 Ta-Rz 209, war.: zob. Biel Kasz nr 68 jako pieśń pogrzebowa.
84 — Z nieba: deszcz ognisty i pioruny - w dniu końca świata.
a. Proszę ja was, posłuchajcie o straszliwym sądzie, że Pan Jezus złym i dobrym razem
płacić będzie. Ze przed skończonym światem wielgi cuda będą, że wognisty deszczy z nieba na
cały świat będą. I pirony z nieba będą na cały świat bili. K 50 Sa-Kr 341-342; war.: Proszu ...
wisluchajcie ..., gdzie ... dobrzym płacić razem ... Wtenczas przed skończeniem świata wielka
ufność będzie, jak iz nieba wognistyj deszcz na cały świat pójdzie. Wtenczas z nieba i pieruny
będą bardzo bili, i mniasteczka i klasztorze będą si palili. K 30 Pok 285.
b. Gdy z Antychrystem człek się zbrata, Nastąpi wkrótce koniec świata ... Na ludność
złą i już bezradną z nieba okropne ognie spadną, Wioski popalą się i miasta ...Z nieba deszcz
krwawy padać będzie, Ciemności wnet zalegną wszędzie: Pogasną gwiazdy, słońce zgaśnie. Nyr
Kar 355.
85 — Anieli biorą zmarłego do nieba.
Przyszli anjeli, Zanieszli do nieba [starego ojca, który skonał u syna pod progiem], W niebie już
mu teroz Niczegój nie trzeba. Stef WarmPś 2/84; war.: / przyszli anieli, wzięli go ... A już mu tam w
niebie nieczego nie trzeba. TN Nedeżów 1979.
86 A - Święta Dorota do nieba wzięta przez aniołów, przed rajskie wrota.
a. Jeszcze Dorotka nie ścięła, A już do nieba jest wzięta. Kot Zn 149; war.: Jesce Dorota
..., juz przez aniołów do nieba wzięta. K 22 Łęcz 171; Jesce Dorota ..., a juz w niebiosy wzięta. K 26 Maz
342.
b. Kata, ścinać ją wywiodą, chmury z nieba wychodzą. Jak się kat miecem zamierzył,
zaraz piorun w króla uderzył. A juz widzę ześ świanta, moja dusa przeklęta. Dorotkę do nieba
wzięni, króla w piekło wcpchnęni. K 26 Maz 343.
c. Zjawiła się nam Dorotka, co z niebieskiego zywotka. Kot Zn 150; war.: Była tu ... Od
... Kot Zn 150, 151; O hylaz-ci to ... żywota wyszła przed rajskie wrota. K 19 Kieł 139; Czy żyje
... Kot Zn 152.
86 B - Łazarz w niebo wzięty przez aniołów.
a. Wielka radość, śpiewanie, Gdy Łazarz miał konanie, W niebie tryumfowanie.
Z tak mizernej pościeli, Łazarza w niebo wzięli, Święci pańscy anieli. Posadzili na tronie,
na Abraamowem łonie, W szczęśliwości koronie. K 9 Poz 270; war.: ... skonanie, ... Osadzili ...
Abramowym ... Nyr Kar 56.
b. O Łazarzu, bracie moj, jak my daleko od siebie, ja [= bogacz] w piekle, a ty
w niebie. K 50 Sa-Kr 378, podob.: Nyr Kar 57; war.: Skoro przeszła pirsza godzina, bogacz już
umiera, a porwali dusze sławną, zagrzebali w piekło na dno. ... Łazarz już umiera, zlecieli
się anieli, duszę i z ciałem wzięli. Nieśli ją wysoko, do nieba głęboko [lub szeroko]. Witaj,
Łazarzu święty, tyś do Boga jest przyjęty, a twój brat będzie przeklęty. K 50 Sa-Kr 378.
86 C - Murarz (Wojciech) do nieba wzięty przez Matkę Boską.
Nie turbuj się, mularzu, dodam, co potrzeba; jak mi klastór sfundujes, weznę cię do nieba. K 21
Rad 90; war.: ..., murarzu, dodam co potrzeba, ... weznem ... K 45 Gór 305; ... dam ja ci, co trzeba, ...
wezmę ... K 50 Sa-Kr 371; Nie staraj sie, murazu, dodam ci, co trzeba, ... klasztor ..., weznym ... Stoin
Żyw 26; Oj, mularzu, mularzeńku, dam ci, ..., na, jak klasztor wyfundujesz, ... K 57 RuśC 1117; A nie
bój sie, ..., dodom, czego trzeba, ... klasztor sjundujesz, wezmę ... K 46 Ka-S 341, K 22 Lecz 170; iVie
frasuj sia ... Dom ci, ...; Jek my klosztór wyjóndujesz, Wezna cia ... Stef WarmPś 1/216; podob.
Przenajświętsa Panna sama uzdrowiła, boć mularza Wojciecha do nieba przyjęła. K 21 Rad 91.
87 - Człowieka czekają niebieskie gody w niebieskich ogrodach.
Rozważ to, człowiecze, sobie, żyj tak, jeśli chczesz być w niebie. Dać Pan Bóg po tern żywocie, po
krzyżu i po kłopocie pójdziesz na niebieskie gody, gdzie Jezusz, w niebieskie ogrody. K 40 MazP 389.
88 - W dniu sądu ostatecznego jedni do piekła, drudzy do nieba / na zbawienie.
a. [Dzień ostateczny] Ojciec ze synem weźmie rozłączenie; jeden do piekła, drugi na
zbawienie. ... I matce z córką rozłączyć sie trzeba; córka do pieklą, a matka do nte&a. ...
I babie z wnuka rozłączyć sie trzeba, wnuka do piekła, a baba do nieba. K 4 Kuj 68; war.: Matce
od córki odłączyć się trzeba, ... Albo t e z córka pójdzie ze świętemi, nieszczęsna matka wraz
z potępionemi. Brat z bratem, ojciec z synem się rozstanie, jedno do nieba, drugie w piekle
Stanie. K 22 Lecz 165.
b. Ojciec umiera, janieli się ciesą, Bo jego dusę do nieba poniesą. Syn ci umiera,
satani sie ciesą, Bo jego dusę do pieklą poniesą. ZWAK 1880/86.
89 - Do nieba trafia sierota, do piekła - macocha.
Przyleciało siedmiu czartów z pieklą, porwali macochę na rożnach do pieklą. ... Przyszło trzech
anieli z nieba, oj, wzięli sierotkę na skrzydłach do nieba. K 46 Ka-S 330; war.: Zesłau ci Pan Jezus
trzech janiołów z nieba. Wzięli sirotecke na skrzydłach do nieba. Zaslau ci Pan Jezus trzech satanów z
piekła. Wzięli macosysko na rogach do pieklą. K 45 Gór 303.
90 A - Niebo/... nie chce przyjąć grzesznych dusz.
Idą, idą duse plakające, Swemi rękami łdmające. Niebo, niebo, przyjmijze nas, Bo się Jezus zaparł
się nas. A kiedy was nie przyjmiemy, Bo od Boga przykaż mamy. [Dalej wymienia się: słońce, miesiąc,
gwiazdy, wodę, obłoki, góry, lasy.] ZWAK 1880/88, war.: Biel Kasz nr 35.
90 B - Niebo zamknięte, piekło otwarte przed grzeszną duszą.
Spojrzę na niebo zamknione, Piekło widzę otworzone. O dusycko, drogi kwiecie, Nie mas
nic milsego w świecie, Ześ się złym oddawała, Ześ się źle zachowywała. ZWAK 1880/94.
91 — Ścieżka/drtizeczka do nieba mała.
a. Jest drózecka udeptana do Jezusa Chrystusa Pana. Udeptało ją dziewięć dus,
a dziesiąta grzesną była, za niemi stalą. Wyleciały w rajskie wrota, pod niebiosa uderzyły. K 19 Kieł
147.
1 1 0 ___________________________ N IE D O
d o k u m e n ta c ja
111
N IE IH )
d o k u m e n ta c ja
b . A d o n ie b a m a ła śc ie żk a ja k u ig ły szy te (sic u szk a ). A d o p ie k lą ru szto w a n ia
c zterd zie ści fu r to ro w a n ia . K 2 2 Ł ę cz 1 7 6 .
i sp u śc iu u sic n a d ó y . A ir to p o rw ó su o s i c ze rw a u o i ch u o p w p d d n a p ó u d o zio m ie . N itsc h Tek
P IE Ś N I Ż O Ł N IE R S K IE I P A R T Y Z A N C K IE
9 2 - O b r o ń c a o jc z y z n y /p a rty za n t n ie d o sta n ie w n ie b ie b u ry / św . P io tr
o tw o rz y m u n ie b o .
a . A g d y k a żą w y ro k i p o n u re Z a O jc zy zn ę c i zg in ą ć i lu d , N ie d o sta n iesz ty w n ie b ie ,
ta m , b u ry, N ie n a m a rn e tw ó j zg o n i tw ó j tru d . Ś w ir P ie s 3 1 3 ; w a r.: A k ied y ju z ... Z a k a żą ci
ju ż n a św iecie żyć, ... i ty w n ieb ie b u ry, N ie n a p ró żn o ... Ś w ir P ies 3 1 4 ; ... i lo s ... R ed . G o rajec
1 9 7 2 ; ... sk a żą ... i za lu d ... ta m w n iebie b u ry, ... T N K o lo n ia G alęzó w 1 9 7 9 .
b. Ś w ięty P io tr o tw o rzy p a rty za n to w i n ie b o - o g ró d sp o k o ju i zo rzy .
Ś w ięty P iete r ci n ie b o o tw o rzy , S p y ta : sk ą d ? Z p a rty zn a tk i ja m je st! W e jd zie sz w o g ró d
sp o k o ju i zo rzy , B o ś je st P o la k i w a lc zyłe ś fe st! Ś w ir P ie s 3 1 3 .
B ALLA D Y
9 3 - A n io ło w ie b io rą d o n ie b a c n o tliw ą k ra k o w ia n k ę .
K a t m ie c zy k iem w y w ija , a n io ło w ie śp ie w a ją : O j n ie lę k a j się , ślic zn a K ra k o w ia n a , ju ż d o
nieba w stępujesz! K 16 L ub 293; w ar.; B iałó m szyje ścinajo m , anio ło w ie śpiew ajo m , n ic lynkaj sie ,
..., b o ... K rz y ż K u j 1 /1 8 3 .
106-107 Inwald pow. wadowicki.
b . [C h ło p o p o w iad a p a n u n iep ra w d o p o d o b n ą b a jk ę .] ... ja g e m za czo n p o w ró sło kręc ić z
tych jęczm iennych p ló w i tak spuszczałem s i c z nieb a na ziem ie. A le jak m i ju ż p ló w zabrakło ,
u ry w a łe m o d n ie b a , a n a d sta w ia łe m d o zie m ie. A le ja k m i sic ju ż u p rzyk rzyło z d o łu d o g ó ry
chodzić, zęby u nieba urywać i » dołu nadstaw iać, skoczniem ... M A A E 1908/288, podob. K 14 P o z
3 5 0 ; o lin ie u k rę co n e j z p ia sk u C isz K ra k 2 4 7 p o w ie ść .
9 5 - P ie lg rz y m /ż o łn ie rz /k o w a l w p ie k ło i w n io b ie .
a . P ie lg rz y m , p rz y jrz a w sz y się śm ie rc i g rz e sz n ik a i n ie w in n e g o , id z ie d o p iek ła , g d z ie
w trz e c h stu d n ia ch p rz ec h o d z i m ę c z a rn ie , p o te m d o sta je się d o n ie b a , w y p ę d z o n y sta m tą d
w ra c a n a z ie m ię , b y p o że g n a ć się z ro d z in ą i u m rz e ć . K rz P B L n r 4 7 0 A .
b . Ż o łn ie rz p o sz u k u je w p ie k le o fic e ra -zd ra jc y , w id z i c ie rp ien ia p o tę p ie ń có w , p o
k ład c e n ad rz e k ą o g n istą p rz e ch o d z i d o n ie b a . K rz P B 1 n r 4 7 2 .
c. [Ż o łn ie rz w y c h o d z i n a w y so k ą g ó rę i p u k a d o n ie b a . W y c h o d z ą d o n ie g o k o le jn o :
św . P a w e ł, św . P io tr i P a n Je z u s. Ż o łn ie rz c h c e ic h sc h w y c ić d o w o ra i za k a rę z o sta je
B A JK I I O P O W IE Ś C I O N IE P R A W D O P O D O B N Y C H Z D A R Z E N IA C H
9 4 A - C h ło p d o sta je się d o n ie b a p o ro ślin ie , k tó ra w y ra sta z zia rn k a : a . b o b u ;
b . g ro c h u ; c . k o n o p i; d . k ru p y ; e . o w sa ; f. ję cz m ie n ia .
a . [D z ia d e k sa d z i b ó b , k tó ry w y ra sta w y so k o i się g a n ieb a . P o n im w sp in a się i stu k a
d o b ra m y n ie b ie sk ie j, k tó rą o tw ie ra św . P io tr; p ro si P a n a B o g a o c h a łu p ę i in w e n ta rz (in n y m
ra ze m , b y B ó g u cz y n ił g o d z ie d z ic e m /k ró le m , b a b k ę - d z ied z ic z k ą /k ró lo w ą ). G d y p o raz
czw arty d ziad ek p rzy ch o d zi d o n ieb a i p ro si, b y św ięci an ieli w zięli g o z b ab k ą d o n ieb a i w e
w sz y stk im d o g a d za li, św . P io tr z a m y k a b ra m ę, a d z ia d e k sp a d a n a z ie m ię] W isła 1 8 9 9 /3 8 5 -3 8 7
po w . sand o m ierski, p od o b. W isła 1 9 01 /5 1 5. W ątek: B ied ak do staje się p o łod yd ze ro śliny do nieb a
i d o w ia d u je się , że trz y je g o ż y c z e n ia b ę d ą sp e łn io n e. K rz P B L n r 5 5 5 .
b . [G ro c h ro śn ie d o sa m e g o n ie b a , c h ło p w c h o d zi p o n im d o n ieb a i ta m g o m łó c i.]
P lu t G lo g 2 /1 4 5 , 1 4 9 , p o d o b . C isz K ra k 2 4 6 .
c . [Z z ia rn k a k o n o p i w y ra sta ro ślin a d o sa m e g o n ie b a . P o je j listk a c h ch ło p d o sta je
się d o n ie b a .] W n ie b ie tra fiłe m ś w . P io tra i te n m n ie za p ro w a d ził d o la k ij k u p y p le w
jęczm ien n ych , z tych u kręciłe m p o w ró z (i u kra d e m P iętro w i zło tą cza p k ę) i u m yka łe m n a
zie m ię p o ty m p o w ro zie . K 4 6 K a -S 5 2 6 , p o d o b . T N Ł u b k i 1 9 6 5 .
d . [C h ło p w y rz u c a d o o g ro d u k ru p ę , z k tó re j w y ra sta ro ślin a d o sa m e g o n ie b a . P o
n ie j ch ło p w sp in a się d o n ieb a , w id zi b ra m ę n ie b iesk ą, c h w y ta z a b rz e g n ie b a i w id z i an io łó w ,
k tó rz y śp ie w a ją „ H o sa n n a " P a n u B o g u .] S im Ś IO p o l 1 0 7 .
e . [C h ło p d o sta je się d o n ie b a p o o w sie , k tó ry w y ra sta w c ią g u je d n e j d o b y ] ... i sie
d ra p ię p o tym o w sie i tra fiłe c h a k u ra t n a ta sa m a d ziu ra c o się d o n ie b a w ła zi. K u r O p ó l 2 0 2 .
f. [C h ło p d o sta je się d o n ie b a p o jęc z m ie n iu .] K ie d y m ju ż b y ł w o n e m n ie b ie , za czą łe m
się o g lą d a ć n a w szy stk ie stro n y : b a rd zo m i się ta m p o d o b a ło , b o się w szy stk o je n o ta k św ie c iło
o d zło ta , sre b ra i d y ja m e n tó w , n a w e t p o d ło g a i śc ia n y ... a le m stą p a ł b a rd zo o stro żn ie , b o ją c
się, a b y c za se m n ie b o n ie za rw a ło się p o d m o je m i n o g a m i. K 1 4 P o z 3 5 0 .
9 4 B - [C h ło p o p o w ia d a p a n u , ż e p o d ra b in ie u d a ł się d o n ie b a . T a m M a tk a B o sk a le n
p rzę d ła , P an Je z u s m łó c ił ję c z m ie ń w sto d o le , a św ię c i m u p o m a g a li. N a stę p n ie z sz e d ł z n ieb a
n a z ie m ię .] W isła 1 8 9 7 /4 5 2 -4 5 3 p o w . lu b e lsk i.
9 4 C - C h ło p w n ie b ie .
a . R a z c h o d ziu ł ch u o p ze św io ty m P ię tre m p o k o lo d zie w n ieb ie . Ju z y o b e śli p o c a lo m
n ie b ie i p rzy śli n a k o n ie c n ie b a . N a śli ta m c h u o p ó w m ó c o n c y k zb o że . C h u o p u , k tó ry c h o d ziu ł
p o k o lo d zie, ze c n ylo sie , a le n ie m ó g n ija k śle ź, b o b y ł k o n iec n ie b a . T a k p ro siu l ty k c h u o p ó w ,
a b y m u p o ra d zili, ja k m d śle ź z n ie b a . O n i m u p o ra d zili, c o b y u k ro c iu u d u g ie p o rw ó sy o z p le w
o d rz u c o n y i u k a ra n y .] C isz K ra k 1 6 5 .
d . (a ) P o d łu g o le tn im ż y c iu ż o łn ie rz w y ru sz a d o n ie b a , g d z ie n ie p rzy jm u ją g o ,
n ieg d y ś b o w ie m p o g a rd z ił k ró le stw e m n ie b ie sk im ; (b ) g d y d o b ija się d o p ie k ła , p rz e ra ż e n i
d iab li z a m y k a ją p rz e d n im d rz w i; (c ) w ó w c z a s ż o łn ie rz w ra c a d o n ie b a , w rz u c a p o d stęp e m
w ó r i k a ż e m u się sc h w y c ić a lb o (d ) sch w y ta w sz y d ło ń św . P io tra w y m u sz a , b y g o w p u śc ił
za b ram ę ... K rz P B L n r 3 30 B .
e . (a ) Z m ę c z o n y ż y c ie m k o w a l id z ie d o n ie b a , g d z ie g o n ie w p u sz c za ją , n a stę p n ie
d o p ie k ła , g d z ie d ia b li u c ie k a ją p rz e d n im , o n z a ś (b ) w y ła w ia k o ż u c h e m d u sz e z k o tłó w ,
(c ) w p o sta c i o w ie c , p a sie je n a łą c e i w ra z z n im i id z ie d o n ie b a , alb o te ż (d ) w rz u c a za
b ra m ę n ieb ie sk ą w ó r sa m o c h w y t i k aż e m u się c h w y c ić , lu b w re sz c ie (e ) w rz u c a fa rtu c h , sia d a
n a n im i o św ia d c z a , ż e za ją ł w ła sn e m ie jsc e . K rz P B L n r 3 3 0 A .
9 6 A - Ś w . P io tr w p u sz c z a d u sz e d o n ie b a .
[G d y S o b k o w i o m ie rzło ż y c ie n a z ie m i, w y b ra ł się d o n ie b a . P rz y sze d ł p o d n ie b ie sk ą
b ra m ę , p u k a d o d rz w i, k tó re o tw ie ra św . P io tr - k lu c zn ik n ieb ie sk i. Ś w . P io tr o d sy ła S o b k a z
p o w ro te m n a z ie m ię , b o je sz c z e n ie u m a rł.] Jaz S p is 1 8 2 .
96 B - Ś w . P io tr w p u sz c z a ją cy d u sz e d o n ie b a n ie je st sp ra w ie d liw y .
[C h ło p sz u k a sp ra w ied liw y c h ro d z icó w ch rze stn y c h d la sw o je g o d ziec k a. S p o ty k a św . P io tra
i m ó w i, ż e o n n ie m o ż e b y ć c h rz estn y m , b o je st n iesp ra w ie d liw y : je d n e g o w p u sz c z a d o n ie b a , a
d ru g ie g o n ie ] B art T L u b 4 9 , war.: K 55 RuśK 445.
97 - Z n ie b a n a z ie m ię p o p ro m ie n ia c h sło ń c a .
Ś w ię c i sp u sz c za ją się p o p ro m ie n iac h sło ń c a n a z ie m ię , b y p o w ła śc iw y c h m ie jsc a c h
p o ro z m ie sz c z a ć d u sz e p o k u tu ją ce , p o cz y m p o w ra c a ją d o n ie b a; B ó g u sta n a w ia n a ic h p a m ią tk ę
św ię to [d z ie ń W sz y stk ic h Ś w ię ty c h ]. K rz P B L n r 2 4 7 7 .
9 8 - Z ło te n arz ę d z ia sp a d a ją z n ieb a .
W c z a sa c h , g d y z ie m ia b y ła je szc z e p u sta , sp ad ły z n ieb a zło te p rz e d m io ty : p łu g , ja rz m o ,
siek ie ra i d z b a n ; n a jm ło d sz y z lu d z i p o d ją ł je i z o sta ł k ró le m . K rz P B L n r 2 4 7 0 .
9 9 - I. B ó g k aż e a n io ło m / śm ie rc i / Ś w . A n d rz e jo w i z a b ra ć d o n ie b a m a tk ę
k ilk o rg a d z ie ci. II.
M a tk a w n ie b ie jest szc z ę śliw a / tę sk n i za o sie ro c o n y m i
dziećmi.
a . [B ó g p o sy ła p o d u sz ę m a tk i sie d m io rg a d z iec i a n io łó w , k tó rz y sły sz ą c p ła c z d z ie c i,
n ie z a b ie ra ją d u sz y d o n ie b a . D o p ie ro , g d y B ó g w y sy ła a n io łó w g łu ch y c h i śle p y ch , n ie
sły sz ąc y ch i n ie w id z ąc y cli siero t, c i z ab ie rają d u szę m atk i d o n ie b a , g d zie c zy sta i szczęśliw a
n a w ie k i z B o g ie m zo sta ła .] W isła 1 8 9 5 /1 1 8 -1 1 9 .
b . [P an B ó g p o sy ła śm ie rć , b y z a b ra ła d u sz ę m a tk i p ię c io rg a d z ie c i d o n ie b a . Ś m ie rć
u ża liła się n a d m a tk ą i d z ie ć m i i z a b rała d u szę d o p iero z a trz e c im ra z e m . W n ie b ie m a tk a
tę sk n iła z a sw o im i d z ie ć m i, P a n B ó g k a z a ł w ię c a n io ło w i w z ią ć d u sz ę n a sk rz y d ła i z a n ie ść
ją p o w ie trze m n a d c h a łu p ę . G d y z o b ac z y ła , że d z iec io m je st d o b rze i c h c ia ła p o w ró c ić d o
112
NIEBO - dokumentacja
113
NIEBO
nieba, Bóg rzeki, że skoro już raz byia w niebie i nie była z jego laski zadowolona, teraz ma siedzieć
na listeczku, aż jej czas się skończy. Wisła 1891/867-868.
c. [Bóg posyła św. Andrzeja po duszę matki dwojga niemowląt. Sw. Andrzej lituje się nad
dziećmi, mimo polecenia Boga i nie zabiera duszy do nieba. Zostaje ukarany za to trzyletnią pracą.] K
34 Chel 85-87 opow., podob. Wisła 1891/870-871 gadka, Wisła 1891/869.
OPOWIEŚCI WIERZENIOWE
100 - Salomon buduje wieżę, by dostać się do nieba.
[Salomon chciał się dostać do nieba, by się dowiedzieć, jak w niebie jest.] Tak stal budować
ogromnie wysoki horab; coby po nim wliźć do Nieba, bo taki chciał jeszcze koniecznie i tam zaznać.
Tak budował cy murował już tak wysoko, co już było słychać hlos z Nieba; ale. że już wtedy ni móg
dali budować, bo tam z góry nie było nic słychać na ziemie i me wiedzieli, co podawać z dołu ... wtedy
Pam-Bóg zesłał wielki potop ... i ten horab zwalili! [Po ś m i e r c i został świętym i poszedł do nieba.] /
stanoł przed Panem Bogiem wszechmogoncym, a Pam Bóg do niego mówi: «No i cóż? Widzisz!
Chciałeś sie dostać do Nieba po wysokości i nic dostałeś sie, chciałeś morę zgruntować i nie
zgruntowałeś, teraz - że jeszcze trzeba, cobyś poszet do piekła, jeszcze pobaczył, jak to tam je w
piekle)). [Ponieważ w piekle jest bardzo źle, wydobywa się z niego z pomocą diabłów, przestraszonych
zapowiedzią zbudowania klasztoru, i wraca do nieba.] K 34 Chel 84, war.: ZWAK 1883/38
Rychwaldek.
101 - Wojnę w niebie między aniołami i diabłami kończy św. Michał wygna
niem złych duchów do piekła.
a. Uozgniewdł się djeboł i kopnon jednego [tj. glinianą figurkę wyobrażającą czło
wieka]; a ze ten był z gliny i usknon juz na słońcu, więc mu noga odpadła. Akurat na ten
cas wypadła wojna w niebie między djeblami a janiołami; djebły przegrały i św. Michał ich
wegnał do piekła. Musiał ci nieboracek i ten djeboł rusać do samego piekła, a ci ludzie, co
ich narobił, dostali [zostali] na słońcu. Wisła 1895/75-76, podob K 7 Krak 5.
b. Bóg miał niebo, a diabeł piekło. Ale aniołowie sie zbuntowali przeciwko Bogu i Pan
Bóg ich Strącił do piekła. TN Krasiczyn 1985, podob. K 48 Ta-Rz 266.
c. Jak w szternastym roku była wojna, to ... była wojna na ziymi ji na niebie. Ze
święty Michoł wojował sie z tymi złymi duchami, zegnol jich do pieklą, żeby po ziymi nie
chodziły ji ludzi nie kusiły. Etnl 1989 Biłg 148.
102 - Głos z nieba informuje w śnie o niezwykłym lekarstwie.
Siostra usnęła i słyszała we śnie glos z nieba, który jej mówił: ((Teraz padać będzie rosa; ktoby jej
uzbierał do flaszeczki i schował, wszystkie słabości ludzkie - nawet śmiertelne - od razu wyleczy za
potarciem kroplą tej rosyll. K 8 Krak 27, podob. o rosie z nieba, która leczy ślepotę ZWAK 1881/212.
103 - O północy niebo otwiera się i pieje rajski kogut.
W raju znajduje się ze złotemi piórami rajski kogut; skoro nadchodzi północ, niebo się wnetki
otwiera, iskry spadają, a kogut rajski zaczyna piać. Koguty ziemskie, usłyszawszy to pianie, budzą się,
mając obsypane skrzydła iskrami, zaczynają je otrzepywać i jeden na drugiego wołając, pyta się w te
słowa: ((Czy byłeś w raju)). ZWAK 1883/111 od Małogoszczy.
104 - Król mierzy odległość z ziemi do nieba.
[Król Łokietek chciał zmierzyć, jak daleko z ziemi do nieba. Wziął więc orła, który uniósł go pod
niebo.] Ziemia to taka malutka sie mu wydala jak kępka trawy, a dookoła morze i morze przez końca.
Wtedy odzywa się głos z nieba: - Człowiecze, co robisz, zejdź nazad na ziemię! Król zaś na to: - Panie,
jakże zejdę, kiej nie widzę dobrze ziemi? - Spuść, pikę na dół, a orzeł nazod z tobą zleci. Hajd Nie 131.
105 - Niebo chmurzy się [= znak gniewu Boga].
[Elżbieta modliła się, by nie być zmuszoną przez ojca poślubić księcia rozbójnika] Pan Bóg
widocznie wysłuchał modlitwy. Kiedy bowiem nadszedł dzień ślubu, niebo się zachmurzy-ło. Rozpętała
się straszna burza, powodując zamieszanie na zamku. Stef WarmOp 73.
dokumentacja
106
Piorun/grom z pogodnego nieba karze występek.
a. [Pobożna dziewczyna rzuciła się rzeki, gdyż możny rycerz usiłował nakłonić ją
do złych rzynów] Po tym wypadku pioruny z pogodnego nieba biły w zamek, tak że wkrótce
z zaniku mc zostało śladu. Stef WarmOp 67.
b. Wracał i [okrutny] Sicińskt do domu, a byl to pierwszy dzień Bożego Narodzenia,
około południa. Juz był w miasteczku ... a było pogodno i mroźno, gdy z pogodnego nieba
uderzył piorun i zabił go na miejscu. W tej chwili też pękła ze strasznym hukiem ziemia
i połknęła zamek razem z jego zoną, czeladzią i całym dobytkiem. Hajd Nie 243.
107 - Dusza z czyśćca idzie do nieba przez złote drzwi.
Jak kto był grzeczny, no to idzie do nieba. Najpierw, jak tam człowiek umar, to na trzeci dzień
dusza miała zmartwychstać, ... ji to me tak, ze prosto ktoś szed do nieba. Najpierw szed do czyjśca.
Czyściec to było coś takiego jak przedpokój teraz. Tam dusza czekała, no tam nie wiem ile? Dobę, pół
doby? Ji z tego czyśca, tam ważyli te grzechy, miała być okropnie duża waga, po jednej stronie miała
być ta dusza, a po drugiej stronie wszystkie grzechy. No ji jak ta waga przeważyła, na stróne tych
grzechów, to tam ta dusza szła do piekła. Jak ta waga sie przechyliła na drugo stronę, to do nieba. No
ji jak z tego czyśca szła ta dusza do nieba, to były takie - okropnie duże złote drzwi. Etnl 1989 Biłg
99-100.
ANEGDOTY
108 - Chłop zdobywa złote siodło z nieba.
Raz przejeżdżał przez wieś konno św. Piotr do nieba za różnemi interesami, i aby konia popaść,
zatrzymał się przed karczmą. [Na tę wiadomość zbiegli się ludzie.] Przyszedł też biedny chłop i prosił
św. Piotra, aby się zapytał w niebie, dlaczego on taki biedny, pomimo pilnej pracy i przykładnego
życia. [Sw. Piotr, by nie zapomnieć o przekazaniu prośby chłopa, zostawia mu złote siodło. Bóg
odpowiada, że chłop jest biedny, bo nie oszukuje. Usłyszawszy tę odpowiedź chłop idzie po rozum do
głowy i wypiera się, jakoby święty zostawił mu złote siodło.] Wisła 1894/229.
109 - Górnik/szewc/Ślązak/... w niebie.
109 A - Górnik poszoł prosto do barmy rajskiej i klupie w te ciężkie drzwierze, a św. Piotr mu
olwiero i pyto sie go: - A w czyścu już, bracie, byłeś? Odsiedziałeś tam już swoje? A górnik mu na to: Po lekku, panie święty. Po pierwsze jo jest górnik, a po drugie jo był 50 lot żonaty! - Ach, to co innego
- pado św. Piotr i otworzył mu ta brama bardzo szeroko. Sim Bery 157.
109 B - Jeden szewc, co wszystkim trzewiki żelował, umarł i poszedł do nieba. Klupie w te
dźwierze niebieskie i otwiero mu Św. Pieter. Pado mu: - Wiesz, św. Maryje i Pana Jezusa nie ma, bo se
poszli trochę pospacerować, ale tu mosz ryczkę, siednij se i odpocznij trochę. ... [Gdy szewc widzi, że
na ziemi złodziej kradnie pranie, rzuca w niego meblem.] a tu mu naroz Pon Jezus rękę trzymają, bo
prawie przyszli i padają mu: - Jakby jo miot być taki nogły, to by tu już w niebie nie było ani jednego
mebla! Sim Bery 143, war.: Krz PBL nr 800.
109 C - [Francek długo czekał przed bramą rajska, aż zaczął przeklinać.] Naroz brama się otwarła
i wyskoczył z niej Antek ... i wolo na całe gardło: - Sluchejcie anieli! To jest dlo mnie prawdziwo
niebiańsko muzyka, to jest balsam dlo moich uszu. Czy słyszycie te dzowny ojczyzny? To są (głosy)
mojego (Śląska). Wpuście kamrata do nieba. - No i tak Francek się tam dostol. Sim Bery 94.
109 D - [Opowiadanie o śnie] Pudchodzi [dusza] du bramy [nieba], święty Piotr udmyka mu bramy
... No, mówi, proszę wchodzić ... Kiedyś to ... wszystko szło, te grzeszniki, du czyśca, du piekła. 1 było
silne przypełnienie tamoj. I zmienili ustawę. Ze teraz do nieba tylko nie pójdzie morderca i
cudzołożnik. A to wszystko idzie - du nieba! Tylko tyn morderca i cudzołożnik pódzie du piekła, a to
wszystko idzie du nieba. ... Przyszed du nieba, ale Pan Bóg poszed na sjmeer, święci ... Tak sie patrzy
na ziemie, myśli: „Jak do nieba to ja tu jeszcze i późni przyjdę!" Myśli: „Trza pójść z powrotem na
tantyn świat, na ziemnie!" No i poszła ta dusza. Etnl 1989 Biłg 149.
109 E - Roz jeden chory umarł i dostol si ę do nieba. Święty Pieter go wpuścił i widzi, że ten
nieboszczyk się śmieje i śmieje, a w niebie to tam tyla śmiechu nie ma. - Powiedz
115
114________________________ NIEDO
dokumentacja
NIEUO
mi duszo - pado Piotr - po jakiemu ty się tak śmiejesz? - A dyć z tego, żech juz blisko od godziny tu w
niebie, a oni tnie łam na dole jeszcze operują. Sim Dery 99.
110 - Człowiek przechodzi z ziemi do nieba i z powrotem.
a. Kie sie zestarzał [Sobek] i omierzło go życie na ziemi, wybrał się do nieba.
Przychodzi pod niebieską bramę i puka ... wychodzi święty Pieter z kluczami. ... - Rad byś do
nieba? - A jakże ... Aleś przecie nie umar, musisz iść najpierwej na ziemi umrzyć, a potem
tu przyjdziesz, ... Jaz Spis 182, podob. [Jezus odsyła kowala.] Cisz Krak 163.
b. I wlazech do tego nieba: - Pado cygan - ale nie było długo uciechy, bo mię a n i o ł y
złapały i mówią: Te, kolega, skądżeś ty, jakożeś ty przyszedł? ... - z powrotem na dół. No,
pado - nie przystało nic, ino z powrotem zaś na ta ziemia. Kur Opól 202, podob 121.
c. Na ambonie roz w kościele jeden ksiądz zaczli kozanic o tym naszym życiu. ...
Zycie nasze na tym tu padole jest tylko takim okresem przejściowym w drodze do nieba! ...
[Gospodarz wioząc księdza chce go wypróbować i pogania konie.] A księżoszek wystraszeni
... — Ale księżoszku! Nie boją się tak. Nojwyżej skrócimy ten okres przejściowy tu na ziemi.
Sim Bery 243-244.
111 — Niebo nagrodą dla nieszczęśnika, męża zlej żony (ale nie dla d u r n i a ) .
a. Mąż złej żony dostaje się do nieba, diabeł wymawia to Panu Bogu, ten obiecuje
mu niebo, jeśli czas jakiś wytrzyma przy żonie zmarłego. Krz PBL nr 1164.
b. Święty Piotr wpuszcza do nieba wdowca, skarżącego się na żonę sekutnicę.
Kandydat następny oświadcza, iż był żonaty dwukrotnie i że druga żona gorsza była od
pierwszej. Klucznik niebieski odpowiada mu, że niebo jest dla nieszczęśliwych, nic dla
durniów, i zatrzaskuje mu drzwi przed nosem. Krz PBL nr 1516.
112 - Bogacz witany w niebie z owacjami.
Biedak widząc owacyjne powitanie bogacza (pana, mnicha) w niebie oburza się; św. Piotr
wyjaśnia mu, że biedacy przybywają do nieba codziennie, bogacze zaś bardzo rzadko Krz PBL nr 802.
113 A - Dewotka chce być żywcem wzięta do nieba wozem lub koszem.
[Kobieta, która latała po odpustach, doszła do wniosku, że już jest tak święta, że Pan
Bóg po nią wóz z nieba przyśle. Gdy zdrzemnęła się w kościele, zobaczyła duży kosz. Nie wiedząc, że
zrobili to rabusie, pomyślała, że to po nią aniołowie z nieba koszyk przysłali. LL 1961/4-6/86, podob.
Wisła 1895/330, K 8 Krak 233, nadto war.: Krz PDL nr 1482
113 B - Matka św. Piotra - może po nitce wydostać się z piekła do nieba.
Pan Jezus dozwolił św. Piotrowi spuścić nitkę do piekła, której się uczepiła matka jego,
i zaczęto ją wyciągać. A duszyczki pobliskie uczepiły się jej ze wszystkich stron, ażeby się z nią także
razem dostać do nieba. K 17 Lub 208, war.: Krz PBL nr 804.
114 - W niebie i w piekle chleb niepotrzebny.
Trzej podróżni mają tylko jeden bochenek chleba, idą więc spać o głodzie, postanawiając chleb
oddać temu, kto będzie miał najpiękniejszy sen. Nazajutrz jeden opowiada sen o niebie, drugi o piekle,
trzeci zaś mówi, że wobec tego chleb im niepotrzebny i zjada go. Krz PDL nr 1626.
115 — Spryciarz rzekomo przybyły z nieba wyłudza ubranie i konia / pieniądze
dla zmarłych w niebie.
a. [r£obieta myśląc, że wędrowiec przychodzi z nieba, pyta o swoich dwóch mężów.
Gdy przybysz opowiada, że powodzi im się bardzo źle, kobieta daje ubranie dla jednego
i konia dla drugiego.] Sim ŚIOpol 89, podob. Cisz Krak 278.
b. Pisol on [chłop] czerwonym atramentem pisma na okrągło, niby że są pisane, z nieba
do starych bab, które były bardzo pobożne. Pisoł, że dusza zmarłego brata, czy chłopa, czy
tam innego zmarłego krewnego nie pódzie prędzej do nieba, aż sie na jego grobie nic położy
tako to a tako kupka pieniędzy. Sim ŚIOpol 112.
116 - Św. Piotr ma klucze do drzwi niebieskich.
[Pachołek Matys, któremu mierzlo sie żyć, obchodzi świat szukając nieba.] Szoł Matys dalej i
zaszoł do nieba i klupie, Pan Jezus godo: - Piotrze, weź klucze i iobejrzyj co tam po drzwiach tłucze.
Sim Gad 188.
dokumentacja
117
Św. Piotr wpuszcza do nieba kowala.
[Kowal rozprawi! się z diabłami; ci wyrzucili go z p i e k l ą ] Zaś poszed do nieba i stuka do drzwi.
Święty Piotr go sic pyta: chtó tam j c s ( t ) ? A ón po niemiecku odpowiada: ich (ja). A święty Piotr
rozumiał, że ón mówi: mnich. I otworzył drzwi, a ten prędko postawił w niebie przy drzwiach kowadło i
usiad na niem. K 14 Poz 250.
LEGENDY
118
Dusze ulatują do nieba w postaci gołębi.
118 A Janek otworzył pierwszy piec i ojciec mu serdecznie podziękował, że go wybawił i
przemienił sir. w białego jak śnieg gołębia i poszedł do nieba. Następnie otworzył drugi piec, matka
wyszła i podziękowała mu, że. ją wybawił, przemieniła sie w białą jak śnieg gołębicę i poszła do nieba.
Sim Gad 193.
118 B [Ksiądz nakazuje złoczyńcy pójść do lasu, wetknąć palkę, którą zabijał ludzi,
w ziemię i tam odbywać pokutę.] Pałka puściła korzenie i rozkrzewiła się jako jabłoń.
Zbrodniarz zmarł pod nią, i mech go pokrył. W kilka lat po tym ksiądz przejeżdżał przez
las, ujrzał jabłoń, a na niej dwa gołębie. Zatrzymał się i kazał woźnicy zerwać jabłko. ...
Jabłka za dotknięciem zamieniły się w gołębie i wzbiły się w niebiosa. Ksiądz domyślił się,
Że zbrodniarz tu pokutował. Wisła 1895/313 opowiadanie, podob. motyw w powieściach: K 8 Krak 124,
Cisz Krak 68, 70.
RELACJE POTOCZNE I ZAPISY WIERZEŃ
119 - Niebo to kula, która się obraca.
Niebo to jena kula, ziamia to jena kula. Kup Pol 10 pow, Bydgoszcz; Niebo to je kula taka jak
ziemia, sie uobraca i niebo tyź, a między ziemia je powietrze. Kup Pol 13 pow. Chełmno; niebo to jes
uokrungle jak zimia, jak japko, uune sie krynci i tak wisi w powietrzu. Kup Pol 10 pow Mława.
120
Ziemia jest okrągła, a nad n i ą parasol/kopuła nieba.
Dziś mówio, ze ziemia wiśsi, ziamia je okrągua ale nad ziamiom to jes parasol, w tym parasolu, to
gwiazdy som, ozdoby różne, ten parasol z tami wszystkiami ozdobami, z książy-cem, ze suoniem sta
skraca, ukazujo gwiazdy ze wszystkiam. Kup Pol 10 pow. Lubartów; nie6o to jest taka kopulo i sic na
cymś uopiera. Kup Pol 10 pow. Ostrzeszów.
121 A - Niebo stoi/opiera się na słupie/osi/gwoździu.
Niebo to na słupsie sie trzimo, to ten słup jest gdzie gziazda północna. Szyf MiW 152, podob. Kul
Wiel 3/508; Downi to mówili, ze [niebo opiera się] na suupic, późni na suoniu, a teroz to na uosi. Kup
Pol 10 pow. Kazimierza Wlk.; podob. na środku świata stoi taki wielgi słup i koło niego się obraca
niebo. Mosz Kul 2/18 od Płocka; mówili, ze [niebo] tyckom podparte, kuniec nieba popodpirany
tychami. Kup Pol 10 pow. Końskie; niebo to się na jednym drągu obraca, a ten ma taki gwóźdź, takie
śtepno ['kij'], żeby nie spadło. Kul MiW 435, podob. Kul Wiel 3/508, Mosz Kul 2/19.
121 B
Niebo jest zawieszone na drucie.
Niebo to jest zawieszone nad Ziemią na drucie i ma takie dury, co światło zidać, to są gwiazdy. Kul
MiW 1/435, war.: Szyf MiW 148.
122 - Niebo stoi na ziemi ... niebo sie uopira na kuli ziemski. Kup Pol 11 pow. Rawa Maz.;
podob. niebo jes uuokrungue, uopiro sie uo ziemie. Kup Pol 11 pow. Brzesko.
123
Niebo się kręci.
Niebo sie na obłokach spiero, bo niebo jest za uobłokamy, śjal cały sie na kuli ziymski uopiero i
uobraca sie. Kup Pol 11 pow. Grodzisk Maz.; A niebo nad ubloko jest. Etnl 1989 Biłg 100; nie6o sie
krenczi, toć ziemna sie ne mozie krenczicz. Kup Pol 12 pow. Olsztyn; zimia nie śmi sie uobracać, tylko
słonko i cały firmament chodzi kolo zimi. Kup Pol 12 pow. Nowy Targ, pow. Rypin.
124 - Niebo ma siedem pięter.
Niebo to je siedem piętrów, dzie majestat boży to siódme piętro, nizy obłoki, poza uubło-kami
niebo, nieba nicht me dojrzy. Kup Pol 11 pow. Rypin; Widzialne sklepienie niebieskie nie było jednak
uważane za jedyne. Niebo gwiaździste, jako najwyższe, uważane było za tak zwane Kniebo
empirejskien, a tej nazwy uczono się z kolęd. [,,W żłobie leży" - J.B., S.N.]
116
NIEOO - dokumentacja ______________________________ 117
NIEDO - dokumentacja
Poniżej tego nieba miało być sześć innych, kryształowycli sklepień niebieskich, po których biegły
drogi Słońca i Księżyca. Kai Lim 16; Niebo najpierw jest złożone z chmur, za chmurami jest dziewięć
chórów, na każdym z chórów są inni anieli, każdy z innego kraju; jak się czasem pogniewają, to
zaczynają się bić skrzydełkami, ale to tylko tak delikatnie, jakby jakie gołąbki. Nad wszystkiemi
chórami aniołów jest tron, i na nim siedzi Pan Bóg w trzech Osobach. Wisła 1900/465; W astronomii
ludowej ... Każda planeta ma swoje kryształowe niebo, po którym odbywa swoje wędrówki. Kai Lim
31.
125- Św. Piotr ma klucze do nieba/bramy niebieskiej.
a. Mówio, ie tam przy tej bramie [do nieba] Św. Piotr siedzi i rzudzi tam, gdzie kogo
wprowadzić. Ze on ma te klucze i otwiera tą bramę jak sie wchodzi, dopiero tam decyduje.
TN Zaleś 1991.
b. U stóp Trójcy Przenajświętszej są rozpostarte w kształcie gradusów siedem chórów,
na których umieszczeni są sami Święci Pańscy. Piotr święty, najstarszy apostoł, trzyma złote
klucze od nieba, za nim na pierwszym chórze czterech ewangielistów z księgami, dopieroż
apostołowie, każdy ze swym godłem. K 7 Krak 22.
126 - Za złocistą bramą nieba jest raj.
[Do nieba] jest piękna złocista brama, stoi ten anioł, Archanioł Gabryjel tam ze złotym mieczem,
otwiera tymi złotymi kluczami i jak sie już wejdzie za tą bramę, to jest pięknie, tak jak niegdyś sobie
wyobrażali pierwsi rodzice na przykład ten raj. Ze piękne kwiaty, owoce, wszystko jest. Tam sie
wchodzi ... po dywanach, to tam pięknie wyścielone jest. Ze nic człowiekowi nie potrzeba tam, jasność
wielka jest, kwiaty piękne ... pięknie tam jest. TN Krasiczyn 1985.
127 - Stroma droga do nieba, gładka do piekła.
Zło jest bardzo wygodne, natomiast dobro jest uciążliwe, dawniej mówiono, ze do nieba prowadzi
bardzo stroma i ciernista droga, natomiast do piekła jest gładka i aksamitem wymoszczona,
wyścielona. TN Cholowice 1985.
128 A - Niebo się otwiera, kiedy się błyska.
W nocy jasność wielgd, jak sie niebo otworzyło,' to tak skrzyplo mocno ... Mozę było tak otwarte ze 3
kwadranse, a potem tak trzaslo. ... I wteneds, hdyby chto Boga o co prosiuł, to dostanie. MAAE 1908/132,
podob. TN Krasiczyn 1985; Jak jest burza, to się niebo otwiera, jak się łyska; a jak trzaśnie, ta zawsze
anioł jednego diabła zabija. Grodź Łęcz 43; Starzy ludzie mówili, że błyskawica to już otwiera sie niebo.
TN Cholowice 1985, podob. ZWAK 1886/107, Wisła 1891/628; To ludzi mówio, że jakaś kara, o, niebo sie
otwiera. TN Krasiczyn 1985; Błyskawica raz jak błyśnie, to znak na suszę, a dwa razy na powódź, i wtedy
niebo się otwiera, a Bóg patrzy na świat z wysokości. Wisła 1900/464; Gdzieniegdzie spotyka się jeszcze
na tym terenie (Ostródzkie, Szczycieńskie) archaiczne wierzenia o otwieraniu się nieba - błyskawica ma
więc być światłem z nieba wiedzianym przez ludzi. Szyf MiW 156; Błyskawica to moment, kiedy otwiera
się niebo. Zarazem istniało wierzenie, że w momencie tym można w niebie zobaczyć aniołów; ale udaje
się to tylko temu, kto urodził się w niedzielę w samo południe, i tylko wtedy, gdy pioruny błyskają o tejże
samej porze. Kul Wiel 3/520; W błękitnym niebie, gdzieś za chmurami, mieszka Bóg. W niebie panuje
nadzwyczajna jasność: dowodem tego błyskawice, pochodzące od blasku, jaki rzuca niebo, otwierające się
podczas burzy. Wisła 1904/79; Kiedy się błyska, skowronkowi wolno zaglądać do otwartego nieba. K 17
Lub 143. 128 B - Niebo otwiera się w dni świąteczne i w pogodne noce. Niebo otwiera się w dzień św.
Trójcy. MAAE 1908/132; W noc świętojańską niebo trzykroć otwiera się i z wielką szybkością się
zamyka. Wisła 1896/142; w pogodne noce. ZWAK 1889/161; Pan Bóg jest bardzo sprawiedliwy i gdy jaki
człowiek dobrze i uczciwie żyje, to w pogodne noce widzi niebo otwarte, Pana Boga na tronie, przy nim
obraz i dwie świece zapalone. Wisła 1890/105.
128 C - a. Każdego razu, co jaka dusza uświęcona wchodzi do nieba, niebo się otwiera i jest w cząstce
widziane z ziemi. K 7 Krak 22.
b. Jeżeli kto idąc wieczorem, ujrzy w jasnych obłokach otwarte niebo (zorza północna), niech
nikaj nie idzie dopokąd to widzenie będzie, tylko trza klęknąć gdziebądź i mo-
dhć się, bo w tej właśnie chwili nowy święty, został przyjęty do jednego ze 7 wspomnionych chórów,
dobrze więc oddać mu się w opiekę. K 7 Krak 22.
128 D - [Ody się na niebie wieczorem w dzień pogodny pojawia jasność, to aniołowie
wylatują z mieszkania Pana Boga i patrzą na świat. Wówczas można wyprosić różne laski
od Pana Boga. Po wysokiej drabinie można dostać się do nieba za pomocą kija z odroślą,
zahaczając nim o drzwi do niebios.] Wit Baj 79.
129
Ziemia - schodami do nieba.
Kiedy ziemia stworzona dorosła przed próg nieba, Bóg światła rzekł do niej: „Ziemio, świecie
ziemski, ty będziesz dla duchów schodami do nieba'. K 7 Krak 4.
130
Na krańcu ziemi jest brama do nieba / wrota do piekła.
Bohater baśni [wielkopolskiej] idzie na kraniec ziemi przez daleki, ogromny, tajemniczy czarny
bór. Dopiero za tym borem dochodzi do miejsca, gdzie znaleźć można bądź bramę do nieba, bądź
wrota do piekła. Kul Wiel 3/508, nadto: K 14 Poz 195, 197 i in.
131 - Orzmoty i pioruny oznaczają w niebie wojnę, czyli że aniołowie strzelają do siebie.
Wisła 1900/464.
132 - Niebo to pałac.
a. Niebo jest to ogromny pałac, zbudowany z samych djamentów i drogich kamieni.
Wisła 1893/112.
b. Pałac niebieski, do którego wstąpił napowrót Pan Jezus, jest zbudowany z pereł,
dyjamentów, rubinów i najszacowniejszych kosztowności. Blask tego pałacu przewyższa
słońce, księżyc i gwiazdy wszelkie, z niego biorące światło. W niebie jest pełno okien
na cały świat, ale ponieważ nie wolno ludziom widzieć, i nawet nie mogliby znieść jego
jasności przedwiecznej, chmury, obłoki są dane, które blask nieba zakrywają. W środku
niebieskiego pałacu, w górze, zasiada Bóg Ojciec na przepysznym tronie, otoczonym zewsząd
i podnoszonym przez zastępy anielskie, Bóg Ojciec trzyma na kolanach Najświętszą Panienkę
niepokalaną Bożą Rodzicielkę, a w ręku ma berło i kulę świata. ... Mało kto ze śmiertelnych
jest godnym być nawet od razu w raju, bo już z raju widać paląc niebieski, i są do niego
bramy, dróżki, gościńce szerokie, którymi z nieba wstępują w raj święci lub aniołowie. K 7
Krak 21-22.
c. Pałac niebieski. Jego zabudowania jest 600 000 mil długi i szeroki, jest do niego
7 bram; najważniejsza Abrachamska, której św. Piotr i Paweł pilnują. Kamienna, którą do
raju wstępują dusze z czyśca, znajduje się przed rzeką z mostem, i jest tam także bardzo
wąska droga trudna do przebycia. K 7 Krak 21.
133 - Niebo to ogród.
a. Niebo wyobraża sobie lud jako ogromny ogród, obsadzony najcudowniejszymi
drzewami i najwonniejszemi zasiany zioly. Wisła 1891/627.
b. Tam [w niebie] jest raj, piękne sady pachnące i cudowna muzyka. Pan Bóg
siedzi na tronie, otoczony aniołami, którzy grając na trąbach, wzywają dusze na sąd. Dusze
sprawiedliwe stawia Pan Bóg po prawej stronie, zostają one już w niebie i żyją w wiecznej
szczęśliwości, dusze potępione odpędza Bóg od siebie i natychmiast wpadają w czeluście
piekielne. Wisła 1890/105.
134 - Niebo to łąka.
a. Dusze w niebie „kwiatki zbierajo i śpiwajo", a w piekle poprzywiązywane są do
słupków ognistych za te części ciała, któremi najwięcej grzeszyły. MAAE 1908/124.
b. O stałych, niezmieniających się gromadach gwiazd mówią, że kosiarze koszą
niebieską łąkę, baby idą za niemi, aby zbierać siano, furman zajeżdża z wozem po nie i zwozi
je na posłanie maleńkiemu Panu Jezusowi na Boże Narodzenie. Udz Krak 91-92.
PISANA POEZJA CHŁOPSKA
135 - Na rozstaju dróg, gdzie Chrystus kona, / niebo przygarnia ziemię w ramiona i dary składa
Chlebarodzicy / ogromnym wieńcem z ziół i pszenicy. [W. Sitkowski] Ad Złote 238.
136 - Ziemia pije łzy nieba, chwyta promienie słońca.
Gdy niebo płacze - / pijesz Izy, / gdy słońce grzeje - / chwytasz promienie, / żeby napoić / i ciepło
dać / temu, co wrosło / w ciebie korzeniem. [M. Karczmarczyk] Ad Złote 91.
118
NIEBO - dokumentacja
137 - lubię chodzić na łąki złote / w wieczory jasne / ... gdzie z mlecznej drogi - /
szczeliny pękniętego nieba - / wieczność kapie Poc Poez 197.
138 - kiedy po śmierci do bram nieba zakołaczę, / i Bóg stwórca kim jesteś cicho mnie
zapyta / ... i będą aniołowie przy blasku swych mieczy / w małych na głowach wiankach
z niebieskiego ziela / oglądać moją radość - radość małych dzieci / i wielkie moje grzechy grzechy lucyfera Poc Poez 154.
139 - młode topole biegną rzędem / razem ź' szerokim gościńcem w dal / na błękitnej
kopule nieba / kościelna wieża błyszczy jak stal [A. Magdziak] Wer Ojcz 140.
140 - z ziarnami żyta w oczach / z jasnym słońcem u ramion / chodzi wśród pól
siewnoczas / całując ziemię zoraną / niekiedy idzie miedzą ostrzega cicho siewcę / że
zachmurzone niebo / rychło zapłacze deszczem [J. Pocek] Wer Ojcz 124.
141 - Jesteś matką wielką, ogromną. / Obecna jesteś. / W podziurawionym gwiazdami
niebie, / Na rozłożystym talerzu widnokręgu, / Pod i nad nami. [K. Maurer] Wer Ojcz 230.
142 - Rozświeciły się srebrem gwiazdy / na slupach ulicznych / z nieboskłonu / z czarnego sklepienia nieba /
zeszły do naszych mieszkań / odlegle mrugające światy / i rozbłysły księżycami. / Zbladła Kasjopeja / zakurzył się
Wielki Wóz / stary Mars przyćmił / czerwoną lampę swej twarzy. [S. Chojnowski] Szcz Ant 249.
143 - Lubię zdrożony usiąść na Rysów kolumnie, / Wzrok swój nareszcie poić przestrzenią szeroką. / Nad głową
namiot nieba błękitny wysoko, / Przede mną - stado turnic rozbiega się tłumnie. [W. Piwowarczyk] Szcz Ant 629.
144 - Sufit - / to nieba kopuła, / ściany - / to cztery strony świata. [M S. Karczmarczyk] Szcz Ant 401.
145 - Ledwo brzask ranny / Świtem się zaróżowił / I wytoczył na rolę nieba / Ognistą kulę słońca. [W. Kuchta]
Szcz Ant 450.
146 - Deszcz jak perły / Leci z nieboskłonu / Milczący cichy / Nie / Słychać słowa / Co w szelest zakute /
Błyskawica rozdarła / Niebo na dwie polowy / Usłyszałem pólnutę / Trzasku pioruna / ... Znów trzasnął piorun / Niebo
związał łańcuchem / I myśli odeszły / Jak cienie głuche. [F. Chramęga] Szcz Ant 260.
147 - Dzień marcowy tak ponury, /jakby były w niebie dziury, / - sieją tylko śniegi, deszcze ... / O czym pisać
dalej jeszcze? / Może święty Piotr się myli, / inne dzwiery nam uchyli, / rzuci promyk światła, słońca, / by nie było tak
do końca. [S Barański] Ad Z ł o t e 7.
148 - Gdy śmierć mi rzeknie: ({Zbieraj się. Iść trzeba!)) / Zabiorę duszę i pójdę - do nieba. / Niecałą godzinę
postoję u bramy / I święty Piotr wyjdzie, i: « Czego, u mamy?!)) «Ja chciałem do nieba / - zawołam - o panie!)) / Piotr
spojrzy ponuro i warknie: ((Podanie!)). [J. Małek] Szcz Ant 524.
BIBLIOGRAFIA: B a r t m i ń s k i Jerzy, Niebo się wstydzi. Wokół ludowego pojmowania lodu świata, [w:]
Kultura, literatura, folklor. Prace ofiarowane Czesławowi Hernasowi w sześćdziesieciolecie urodzin i
czterdziestolecie pracy naukowej, pod red. Marka Graszewicza i Jacka Kolbuszewskiego, Warszawa 1988, 8. 96-106;
Chev Dic 2/31-37; De Vries Dic 245; Duf SNT 422-423; Duf STB 536-541; Gamlv Ind 667-668; Giey Mit 44-76;
Herd Lek 103; IvTop Slav 100-109; Kop SMit 747-748; Kop SSym 251-253, 747-748; Kup Pol 10-17; Kup WiM 8;
Łow Rei 31-56; Mosz Kul 2/433-454; N i e w i a d o m s k a Maria, Ludowa wizja kosmosu w gminie Głuchów,
LSE 1984/139-156; S u l i m a Roch, Ludowe zaświaty, „Regiony", 1993, nr 4, 8. 26-44; Wort HofT 4/3-16, 21-35.
-►CHMURA, GWIAZDY, KSIĘŻYC, SŁOŃCE, ŚWIAT, TĘCZA, ZORZA
Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska
SŁOŃCE
Wstęp. Eksplikncja: 1. 'największe światło na niebie': Nazwy. Kategoryzacje. Kolekcje. Opozycje.
Pochodzenie. Wygląd Właściwości. Ruch; ruch słońca wzorem dla działań ludzi. Gra słońca. Świecenie. Działania
sprawcze. Słońce jako postać żywa. Przeżycia. Słońce a wąż. Rozmowy ze słońcem. Słońce jako obiekt czci
Charakterystyka czasoprzestrzenna. Przepowiednie. Ekwiwalencje. Słońce jako symbol. Symbole słońca, sennik. 2.
'jasność i ciepło': Derywaty. Kategorie pokrewne. Opozycje. Pochodzenie. Właściwości Czas 3. 'miejsce
nasłonecznione': Derywaty. Kolekcje. Opozycje. Miejsce akcji. Kolo słoneczne. 4. 'pogoda słoneczna': Derywaty.
Synonimy. Kolekcje. Opozycje. Przepowiednie.
Dokumentacja: Zagadki. Przysłowia. Modlitwy i modlitewki. Zamówienia, zaklęcia i rymowanki dziecięce.
Kolędy bożonarodzeniowe i noworoczne. Pieśni wielkopostne i wielkanocne. Pieśni żniwne i dożynkowe Przemowy
weselne. Pieśni weselne. Pieśni miłosne. Pieśni historyczne. Przyśpiewki żartobliwe. Pieśni zawodowe. Pieśni
maryjne. Pieśni dziadowskie. Pieśni zaduszkowe. Pieśni sieroce. Pieśni żartobliwe. Baśnie. Bajki. Relacje potoczne i
zapisy wierzeń. Pisana poezja chłopska. Bibliografia.
W polskiej kulturze ludowej słońce jest przede wszystkim źródłem światła i samym
światłem oraz źródłem ciepła; jest równocześnie czynnikiem organizującym czas i
przestrzeń oraz regulatorem zachowań: jego ruch po niebie wyznacza pory dnia, a położenie
- strony świata i pory roku. Tworzy wzorzec dla działań obrzędowych (ruch za słońcem).
Charakter solarny ma ludowo-chrześcijański kalendarz, tzn. główne święta doroczne, Boże
Narodzenie, Wielkanoc, św. Jana, Wszystkich Świętych, przypadają na okresy przesileń
słońca Stom sioń 77-78. Jest przede wszystkim jasne (fraz. jasne jak słońce; jaśnieć jak
słońce); grzeje i pali jak ogień. Jest żywe: wstaje i zachodzi, chodzi kołem, górą, gra i tańczy
w wielkie święta; przeżywa radość i smutek. Jako centralny punkt nieba staje się jego
symbolem (przysł. Wic nowego pod słońcem), znakiem pełni (fraz. słońce wolności). Daje
życie przyrodzie i szczęście człowiekowi, jest mu miłe; licznie zachowane są ślady
religijnego kultu słońca. Jest wiązane z męskością, choć (w folklorze wschodniej Polski)
bywa też symbolem panny młodej.
We w c z e s n y c h kulturach słońce było czczone jako kosmiczna moc dająca światło
ForSym 92-93 i życiodajne ciepło Herd Lek 146, ściśle łączona z ogniem, uznawana za boga
czy raczej tylko za zewnętrzny objaw ponadziemskiej mocy Lur Slow 217. W religii
solarnej słońce było uznawane za „rozum świata", herosa El Sac 163. Kult słońca był
zwłaszcza żywy w religii egipskiej, gdzie czczono je pod postacią boga Ra (jego symbolami
były: barka, tarcza z wężem, oko, sokół i skarabeusz), znany był też w Babilonii (bóg słońca
Szamasz), Persji (bóg słońca Mitra, pogromca byka), Grecji (Helios jeżdżący po niebie w
rydwanie zaprzężonym w białe rumaki). W Indiach od czasów wedyjskich słońce i światło
uznawano za epifanie bytu, ducha, nieśmiertelności, mocy rozrodczej El His 1/172. Kulty
solarne znane są też z Meksyku, Peru Kop SSym 387-388. Ulegali kultowi Słońca Izraelici
por 2 Kri 23, 5-11 mimo oficjalnych zakazów por. Pwt 1,19. Do Rzymu kult słońca
przyniesiony został ze wschodu, z perskiej religii Mitry, przez legiony około I wieku po
Chr., choć Rzymianie mieli i wcześniej boga słońca
12U
SŁOŃCE
cksplikacja
121
SŁOŃCE - cksplikacja
(Sol Indiges) w swoim panteonie; świętowano dzień 25 grudnia jako Dir.s natifitatis Solis tnvicłi dzień narodzin niezwyciężonego Słońca.
Wczesny Kościół c h r z e ś c i j a ń s k i zasymilował ten kult i nadał mu nowy własny sens,
ustanawiając na ten właśnie dzień święto Bożego Narodzenia. W B i b l i i określa się bowiem
Chrystusa jako „Słońce sprawiedliwości" Mt 3, 20, i,k 1, 78. Dlatego podobnie jak poganie, pierwsi
chrześcijanie modląc się zwracali się w kierunku słońca, podobnie czynili katechumeni w praktykach
staroliturgicznych składając przyrzeczenie przy chrzcie For Sym 95. Na wschód, ku słońcu, były
orientowane świątynie i groby chrześcijańskie.
W tradycji s t a r o s ł o w i a ń s k i e j ze słońcem był związany Swarog, bóg nieba i ognia (stąd
dalej Swarożyc - nazwa ognia rytualnego) oraz Dadźbóg Mosz Kul 2/507, IvTop siav 133-137, Giey Mit
127-137. W folklorze słowiańskim słońce tworzy szereg 'mitologiczny z dniem, niebem, wschodem,
ogniem i życiem, podczas gdy księżyc z nocą, ziemią, zachodem, wodą i śmiercią lvTop siav 137, co
odpowiada tradycji indoeuropejskiej, dla której charakterystyczne jest łączenie znaczeń 'słońca', 'światła'
i 'nieba' Gamlv Ind 684.
W języku polskim przypisuje się wyrazowi słońce kilka znaczeń blisko z sobą powiązanych: obok
podstawowego (i ) 'największe światło niebieskie' także pochodne: (2) 'jasność i ciepło pochodzące od
największego światła na niebie', (3) miejsce nasłonecznione' oraz (4) 'pogoda słoneczna'. Respektujemy
w naszej prezentacji stereotypu słońca te rozróżnienia, bo nają one wyraźne utrwalenie językowe w
postaci wyspecjalizowanych wyrażeń przyimkowych: chodzić za słońcem 'zgodnie z ruchem światła na
niebie'; robić coś o słońcu 'przy świetle dziennym'; położyć coś w słońcu albo na słońcu 'na miejscu
nasłonecznionym'; czwarte wyróżnione przez nas znaczenie ma status ogólniejszy, opiera się na
znaczeniach szczegółowszych.
1. 'największe światło na niebie'
=
Nazwa sionce (na Kaszubach i pograniczu polsko-czeskim i słowackim także slońco) pojawia się
w gwarach również w wariancie bez przyrostka: słonic (północny Śląsk, pogranicze Kieleckiego i
Lubelszczyzny) i słonio (sporad. Końskie i Tomaszów Lub.), a także w postaci zwykle już
zneutralizowanego zdrobnienia słonko. Licznie występują żywe zdrobnienia, wyrażające pozytywne
nastawienie emocjonalne wobec słońca: słoneczko, słoneńko, słoneszko, słoniczko, słoniszko,
słonuszko, słoniuszczko, słonychno, słonyszko, a nawet słoniątko; zwarty i ograniczony geograficznie
zasięg ma słonyszko (Kaszuby, zachodnia Wielkopolska) oraz słoneńko (Lubelszczyzna, używane
tylko w poezji Bart jęz 160-162); zob. Kup Pol 17-24 i mapa 2. Stpol. deminutiwum słończę 'młode
słońce' ma przedłużenie w śląskiej nazwie pieczywa świętojańskiego - słończęta z materiałów SGP
PAN.
Etymologicznie wyraz polski słońce (z sufiksem -cejak w serce i poprzedzającym go
sufiksalnym -n - jak w okno) ściśle odpowiada wyrazom łac. sol, grec. helios, litew. sdule, a poprzez
stind. svar i awest. sńvar 'blask, niebo, słońce' niekiedy bywa (Rozwadowski i in.) wiązany ze
starosłowiańską nazwą boga słońca, Suiaroga i bóstwa
ft S. jest ujmowane (kategoryzowane) jako światło powsz , światłość 132 - podobnie jak księżyc,
gwiazdy; rzadziej jako ogień l u b ognisko K 34 chel 254. Lud 1896/326, kula ognista 1.0,1 1"R;I niig
100, Lud 1901/288; iskra niebieska 142, nadto na tle obrazu nieba jako pałacu Boga jako: otwór w
niebie (gwiazdy są otworami mniejszymi) Mosz Kul 2/17, okno nieba Lud 1896/326; promień od nieba
Etnl 1989 Bilg 100; oko Boga, które widzi
Wszystko Lud 1896/326; blljła złota Wisła 1893/113.
+ S. tworzy kolekcje z ciałami niebieskimi. S. i k s i ę ż y c traktuje się jako parę ludzi: męża i żonę
[-om Baj 73, war.: Lud 1896/327; dwóch braci 141, Wisła 1916/137, których siostrami we
współczesnej poezji chłopskiej są gwiazdy 141. W pieśniach i przemowach obrzędowych na wschodzie
Polski do S. porównuje się pannę młodą, do księżyca pana młodego Drab Pódl 38; w kolędach S. z
księżycem służą Dzieciątku 43, zdobią Matkę Bożą 42. S., księżyc i deszcz to Trzej Królowie 45. W
zamówieniach choroby odsyła się w miejsca, gdzie nie świeci S. i nie dochodzi księżyc 34. W pieśni
weselnej u S. i księżyca bywał święty kowwaj 67.
Jeśli na niebie są równocześnie dxva światła (S. i księżyc) nie należy siać pszenicy, lnu i tatarki
'gryki' 130.
Wedle nawiązujących do Bib lii przemów weselnych S., księżycem i g w i a z d a m i ozdobił
Bóg niebo 60, świat 111 oraz Matkę Boską 106. S. i ciała niebieskie przywoływano na pomoc przy
zamawianiu chorób 38, 39, w pieśniach są przedstawiane jako rodzina żołnierza 105; w pieśniach
religijnych świecą Matce Boskiej 108B, witają Jezusa 42, chwalą Boga, czynią pokłon, dziwują się
piękności Jezusa, chcą uczcić święto wielkanocne 47. W bajce poznańskiej demoniczny starzec chce je
(przypisane do trzech panien) uwięzić w podziemiu 115.
«-* S. wchodzi w opozycję ogólną życie : śmierć, zob. zamówienia 32-34, oraz opozycje
szczegółowe: Bóg : diabeł - wedle wierzenia kosmogonicznego z Ziemi Dobrzyńskiej S. stworzył Bóg,
a księżyc czart (z kawałka ukradzionego S.) K 42 Maz 362, ZWAK 1878/126; jasność : ciemność
(dzień : noc) - S. : k s i ę ż y c 2, 17, 24-29, 98, g w i a z d y 2; S. : sowa, n i e t o p e r z 18; S. :
c h m u r y , plamy - Dalej ku słońcu, Przez chmur tumany, Jako kamienie rzucane z proc! Szew Niech
93; Tobie świeci słońce, mnie [sierocie] go chmura słoni K 6 Krak 450; w przysl. / na słońcu są plamy
16; ciepło : zimno - S. : r o s a 2, 15, 40, 78; podob. 54; S. : z i m n a w o d a 92; w pieśni S. : lódChoćbyś serce miała 1 z lodu zimnego, jak słońce zagrzeje, płynie woda z niego K 44 Gór 380, war.: K
6 Krak 145; S. : mróz, mgła - Komuś słonko piyknie świeci, dla mnie tylko mgła
i mróz Stoin Żyw 365.
x
S. pochodzi od Boga- podobnie jak cały oświat: S. to podarek boży 102; światłość od Boga dana
131, podob. 139 - dla ozdoby nieba i ziemi 60. Wg przekazu z Krakowskiego S. i księżyc postanowiła
dla chwały Pana Jezusa Matka Boska K 7 Krak 29 i jest ona władna przedłużać jego świecenie 69, 101.
® B a r w a . Podstawowa cecha: jasność np 39, 67, 138. Powszechnie używane porównanie sfraz.,
że coś jest j a s n e jak słońce 'oczywiste'; w sensie wartościującym jasne jak słońce czyli 'dobre' są:
chłeb powszedni Ad Złote 248; chłeb weselny K 39 Pom 79;
korowaj TN Strupin Duży 1966, Hol Wes 20 i 80, anioł Kot Zn 152; Pan Jezus TN Rachanie 1978;
Ognia Swarożyca Vas ES 3/570, Giey Mit 131.
Matka Boska jaśniejsza niż S. ZWAK 1879/60; powszechnie używane epitety: b i a ł e np. Sad Podh
42; ż ó ł t e np wisia 1891/628; z ł o t e 135; jest r ó ż a n e o --wschodzie;
123
122
SŁOŃCE
- eksplikacja
SŁOŃCE - oksplikacja
c z e r w o n e (gdy ćmi się i choruje) ZWAK 1892/254 o -^zachodzie, k r w a w e Kot Rzesz
358. W określone święta S. przybiera wedle wierzeń różne barwy: niebieską, zieloną i żółtą
na św. Jana (24.VI), Lud 1896/160, Red. Sarzyna 1984; czerwoną, zieloną i żółtą przed św.
Trójcą K 48 Ta-Rz 258.
Plamy. W przysł. Plamy są i na słońcu 16. W poznańskich opowieściach
wierzeniowych występujące na słońcu i księżycu plamy to kobieta i mężczyzna, którzy w
święto podczas nabożeństwa rozrzucali gnój i zostali ukarani przeniesieniem przez Pana
Jezusa na S. i księżyc K 14 POZ 146. Na Wielkanoc o --wschodzie można na S. zobaczyć
baranka [Bożego] Szyf Miw 58, Wisła 1892/650, K 43 śi 24.
S. ma k s z t a ł t koła, kuli. W zagadce: Maluśkie, okrągluśkte, całemu światu mile 6;
w wierszu współczesnego poety ludowego: brzask wytoczył na rolę nieba ognistą kulę
słońca Szcz Ant 450. S. ma promienie gorące 142, po których święci schodzą na ziemię
125, por. 123, nazywane w zagadce warkoczami 9. Słońce w koronie: Niezmierne wesele
Narodził się Jezus W przenajświętszym ciele ZWAK 1878/18.
Do wyglądu S. nawiązują jego dwa archaiczne symbole, j a j k o (podobieństwo barwy
i kształtu, funkcja symbolizowania życia) oraz wąż (który przypomina promień), zob. dalej
symbole S.
W baśniach i opowiadaniach wierzeniowych - kaszubskich Sych SGKasz 5/85, poznańskich K 15 Poz 222, mazowieckich 120B, lubelskich 121, krakowskich lis, 120A - wygląda
(i zachowuje) się jak człowiek, jest antropomorfizowane. Jest mężczyzną, który na świat
patrzy z wysoka Wisła 1900/467; ma rodziców ZWAK 1887/3 - wyróżniana jest matka
słońcowa Dzik Klech 63 - ma siostrę 110, żonę Lom Daj 73. W pieśniach: Spuszcza głowę
świr Pies 421, twarz wychyla z chmury Pig wyb 66 itp.
O Podstawowe właściwości S., poza wskazanymi wyżej ( j a s n e , c i e p l e ) mają w
dużym stopniu charakter jawnie wartościujący: ś w i ę t e , np. w przem. pogrzebowej:
Dziękuję ci ziemio święta, któraś go nosiła; dziękuje ci słońce święte, któreś go ogrzewało,
dziękuję ci wodo święta, któraś mu ducha w pragnieniu wskrzeszała K 10 Poz 220; boże:
Zapłakojcie, złote zorze, I ty, jasne słonko boże 138; w i e c z n e : Ziemia po naszetn
pokoleniu będzie sie palić, bo je wszyćko grzyszne po nas. A słonko zawdy będzie Wisła
1904/104, podob. 98; p o w r a c a j ą c e 85; c z y s t e : gwiazdy są czyste jak słońce K 17 Lub
71, Maryja czystsza nad słońce K 28 Maz 350; p i ę k n e - panna młoda piękna jak S. LL
1975/4-5/45, Kur Opól 119, śliczna jak słońce Kur Opól 119; suknia jak słońce K 3 Kuj 130,
K 8 Krak 57, 59-60; podobnie o ubraniu K 42 Maz 494, szatach Sim Gślask 17; m i / e - w
zagadce 6; k o c h a n e 57; zboże dorodne jak słońce TN Wyryki 1978. Jest ozdobą całego
świata 13.
■ Ruch. S. w s c h o d z i , za c h ó d zi powsz.; każdego ranka słońce wschodząc
wynurza się z morza, a co wieczór zanurza w nim Wisła 1893/114, podob. Mosz Kul 2/21,
przechodząc na drugi świat Wisła 1893/113; wytacza się z morza Nec Kasz 131; ws t aje i
zbiera rosę, w zagadce (i przysłowiu) 2; słońce nie ma początku ani końca. Bieży ze
wschodu na zachód Etnl 1989 Bilg 100. W zagadce: i d z i e bezszelestnie 3; b i e g n i e i
zarazem stoi 7; leży 14. W pieśni S. f a l u j e : To moje serduszko za tobą bonuje, jak to
słoneczko po niebie faluje K 44 Gór 278, war.: MAAE 1898/87. W bajkach S. jeździ po
niebie i po morzach wozem zaprzężonym w chmury, w wodach pływa HR.
S. c h o d z i s pa ć za górę, za las Szew Niech 335 albo odpoczywa w morzu - dlatego
w nocy nie świeci ZWAK 1878/126. W morzu S. k ą p i e się i na drugi dzień jest czyste
Sych SGKasz 5/85; k ą p i e się w rosie stoin żyw 449, we Izach dziewczyny jadącej do
ślubu C4. Według wierzeń kaszubskich, o zachodzie S. jest ściągane z nieba za pomocą
bosaków, drągów i motyk przez sąsiadów Kaszubów - Pomorzan Sych SGKasz 5/86; por.
porzekadło W Pomorsce chowają )u ślinko do skrzeni NKPP Pomorze 4. Znane jest też
wierzenie, że w momencie wschodu dusze zmarłych dźwigają S., zaś o zachodzie hamują
jego bieg Lud 1905/316. Miejsca, za które zachodzi S.: w morzu ZWAK 1878/126, Wisła
1893/114, Ncc Kasz 131, za rzekę, za ziemię, za chmurę 74b, za modry obłocek 52, u
złotych zórz, za las 50, za gaj, za bór 52, za górę, za wysoką wieżą 52. W pieśni S.
stada 78, 95B.
S. obraca się cztery razy w roku, dlatego mamy cztery pory roku Wisła 1901/80. S.
s t a j e co rok, gdy następuje przełom z większego dnia na mniejszy. To jest w tym czasie
rozerwą. Dziyń czy dwa dni. TN Łazory 1984. Ze świętym Mikołajem słońce na zachodzie
staje Stom sioń 79.
Każdego dnia na pół godziny przed zachodem słońce s p o c z y w a - wtedy należy
zakończyć pracę Red. Ułan Majorat 1984, podob. K 17 Lub 217.
Ruch s ł o ń c a w z o r e m d l a d z i a ł a n i a ludzi. Droga S. po niebie, określana
jako ruch górą, k o ł e m , k r ę g i e m , stanowi wyjściowy człon paraleli w pieśniach
obrzędowych: Kołem, kołem slonecko idzie, nasa młoda do ślubu jadzie 61, Ej kołem, kołem
słoneczko chodzi, a na tym polu zbożyczko rodzi 51, oraz miłosnych 77. Wedle S. są
orientowane działania weselników 68, 70. Sama obecność słońca jest wzorem
i gwarantem miłości 100.
Ruch S. ku górze jest naśladowany w wiosennych praktykach ochronnych, np. przy
poświęcaniu bydła i koni, wykonywanych rano, aby „wszystko tak jak słońce szło do
góry" K 51 Sa-Kr 73.
Kierunek za s ł o ń c e m należy zachować przy niektórych pracach gospodarskich, a
także obrzędowych i magicznych. Np. wesele idzie lub jedzie za słońcem, w krąg, tak jak
słońce chodzi, żeby młodym sie wszystko dobrze wiodło tak jak tymu słońcu po niebie Etnl
1989 Bilg 101, por. w pieśni 70. Orkę i siew zaczyna się o wschodzie słońca w kierunku na
zachód LSE 1963/122; inaczej mogło dojść do „sprzeciwienia się" zboża, jego zmiany w
kostrzebę, mietlę Gaj Rozw 98. Kierunku za słońcem przestrzegają też w trakcie
magicznego okadzania ziołami osób, zwierząt i przedmiotów Baz Tatr 84, obsypywania
płonącego budynku solą św. Agaty Etnl 1989 Bilg 133, kupowania bydła K 49 Sa-Kr 100;
wedle słonka, tj. od wschodu na zachód - na Podhalu w Boże Narodzenie kropiono bydło,
aby się mnożyło Baz Tatr 89 i 134. Podział majątku na Podlasiu odbywał się zgodnie z
ruchem S. - najstarszemu synowi dawano działkę położoną najbardziej na wschód, kolejnym
dzieciom jak słońce szło Red. Ulan Majorat 1992. Budynki mieszkalne lokalizowano tak, aby
ściana frontowa biegła od wschodu na zachód Kai Lim 18.
Kierunek na opak, tj. przeciwny ruchowi S., zachowują w momencie czyjejś śmierci:
ziele lebiody zanoszą do najbliższej chałupy na opak od S. Wisła 1902/361. Kierunek na
opak zachowywany jest również przy zamawaniu róży Kot Zn 187, K 51 Sa-Kr 17, płaczek
Kot Zn 190, uroków K 51 Sa-Kr 23, robaków u bydląt K 17 Lub 157, magicznym okadzaniu
koszary na Podhalu Baz Tatr 170 i 179.
■ Gra s ł o ń c a. W niektóre dni w roku - według rozpowszechnionych wierzeń
124 ________________________ SŁOŃCE - eksplikacja
125
SŁOŃCE - cksplikncja
- S. zachowuje się w sposób specjalny: g r a o wschodzie na W i e l k a n o c czap Mat 65; igra na
Zwiastowanie Drab Pódl 98 grą na Św. Piotra i Pawia Wisła 1901/80, Wisła 1903/692; igra na różne
kolory, jak tęcza, chodzi jak przepiórka na Św. Jana Drab Pódl 98. Z Górnego Śląska pochodzi
informacja o obrzędzie odbywanym po nocy świętojańskiej, w czasie którego dwadzieścia cztery
dziewczęta rozkładały o świcie na białym obrusie specjalne pieczywo, tańczyły i śpiewały: Graj,
słońce, graj, otóż tu
masz twoje słończęta Ziemia 1930/214 [dane z Pracowni SGP PAN w Krakowie);
Bożego
Wielkanoc
skaka
ska C Z e W dzień
N a r o d z e n i a Szyf Miw 81, Mosz Kul 2/450, na Zwiastowanie Drab Pódl P», na
Szyf MiW 58, Wisła 1892/650, ZWAK
1878/126, Grodź L^cz 74, Drab Pódl
98;
w kółko o wschodzie w dniu św. Trójcy Wisła 1904/104. Wg danych z Lubelszczyzny i Pomorza w dzień
Bożego Narodzenia S. kuca z radości ciesząc się z narodzenia Pana Jezusa Bart Lub 34, t a ń c z y
Mosz Kul 2/450; na Wielkanoc tańczy Drab Podi 98 i wschodzi podskakując, bo baranek cieszy się ze
zmartwychwstania Chrystusa Wisła 1892/650. W dniu św. Trójcy, gdy trzykrotnie chowa się za góry,
tańczy i kła n 1 a się Stwórcy Swięt Nadr 113, Wit Baj 145, ZWAK 1887/3; tańcuje nad zachodem na
św. Jana Drab Pódl 98, na św. Piotra i Pawła Wisła 1903/692; kłania się w sobotę przed dniem Św.
Trójcy rano i wieczorem przybierając żółtą, czerwoną i zieloną barwę i< 48 Ta-Rz 258. W Poznańskiem
znane jest też wierzenie odnoszące się do codziennego zachodzenia S.: zanim zajdzie, zatrzymuje się i
pochyla, jakby kłaniało się ziemi na dobranoc K 15 Poz 4; k ą p i e siew Boże Narodzenie Bart Lub
34, w niedzielę 63, w czasie wesela 64. ■
Ś w i e c e n i e . Słonecko świyciło, dobrze ludziom było,
rosła w polu gleba, ni mioł kto jeść chleba stoin żyw 287; porównywane do kosmicznej żarówki 136; w
przysł. Wszędzie słońce jednako świeci NKPP słońce 36; Chociaż ja uboga z ubogiego domu tak mi
słonko świeci, jak i bogatemu, stoin żyw 452, war.: Sad Podh 37; w sensie uogólnionym: 'komuś jest
dobrze, można żyć szczęśliwie', świeci komuś s zew Niech 449, także 74. W przysł. Me wszystkim
jednako słońce świeci NKPP słońce 18; świeci na kogoś, nad
kimś Sad Podh 37. Kole V OĆe Sych SGKasz 5/84.
S. lśni własnym blaskiem - w przysł. 27; jaśnieje 44B; Słońce, miesiąc są jaśniejsze, uczcić święto
chcą dzisiejsze [Zmartwychwstania] 48d; migoce 89.
S. z ł o c i , ozłaca ziemię 137, pszeniczkę Pig Wyb 154, gaj TN Jacnia 1964; zbiera perły/korale [=
wysusza rosę] 2, 40, 45; zbiera gwiazdy 2.
W sobotę, która jest uważana za dzień Matki Boskiej i tzw. siewcki dzień, słońce zwykle świeci
chociaż przez chwilę, ponieważ w tym dniu „sieroty suszą swoje
koszulki" K 45 Gór 495, podob. K 51 Sa-Kr 2, TN Krasiczyn 1985, Wisła 1889/508; dzieje się tak
od czasu, gdy Matka Boska prała pieluszki Chrystusa TN Motycz 1986. Wedle innych wierzeń, w
sobotę musi być trochę słońca, aby wysuszyć płaszcz Matki Boskiej, mokry od łez dusz pozostających
w czyśćcu Kul wiei 3/509; przysł. W sobotę musi być zawsze choć trochę słońca NKPP sobota 4.
S. przyświeca trzy godziny dłużej na prośbę Matki Boskiej w czasie bitwy Sobieskiego z Tirkami
(lub Piłsudskiego z Moskalami) 101.
Przekleństwa i złorzeczenia (głównie kierowane pod adresem niewiernych kochanków) Zęby tobie
było słońce nie świeciło! 74c; A bodajś już słońca nic ogląd&ł K 22 Łeez u; Żebyś nie ujrzał promienia
od słońca Pies śi 2/596. Miejsca, których słońce n i e oś w i e c a i nie ogrzewa (grób, kamień, góra,
las, woda) są martwe 11.1, tam się wypę-
dza choroby 34 i „odwraca wiatr" Pel Dem 56. W leczeniu (ukąszenia pszczoły lub osy, bolaków
pojawiających się za uszami oraz wymion krów chorych na żółwia ) używa się ziemi, gliny i kamienia,
które nie widziały słońca Bieg Lecz 111 i 184, K 7 Krak 166. Dziewczynę zmarłą, za życia
nieszczęśliwie zakochaną, grzebie się w grobie, gdzie deszcz nie doleje 1 słońce me doświeci
(dogrzeje) 93.
S. g a ś n i e przy końcu świata 109; S. ć m i s i ę , c h o r u j e ZWAK 1892/254, Wisła 1898/135,
w bajce nie świeci trzy dni przekłute przez czarnoksiężnicę H8a; wedle wierzeń ćmi się (lub zachodzi
krwawo), gdy patrzy na zabitą żmiję K 19 Kieł 202, K 34 chel 175; w pieśni: S. cmi się i ziemia
zapada, kiedy dziewczyna żegna się z panieństwem K 18 Kiei 98. Wedle relacji z 1828 roku w
Żywieckiem, gdy słońce zaczynało ćmić się, wynoszono cebrzyki z wodą obawiając się paskudy Pig
Wyb 268. Utrata światła przez S. przeżywana jest jako zapowiedź końca świata, -^zaćmienie słońca.
n S. g r z e j e 80, ogrzewa ziemię, świat 131, 142, starca 20; wygrzewa gąsionki z jajek muszych
Mosz Kul 2/438; przygrzewa 21; p 1 e c z e TN Jacnia 1964, Nyr Kar 97; przypieka Kuc Mlp 35, praży
Bąk Kramsk 74, parzy K 6 Krak 100; p a l i : przysł. Choć pali słońce, bierz z sobą opończę Wit Baj
290, bije NKPP opończa i; w zag. pali bez płomieni, bez ognia 4; w złorzeczeniu: Bodaj cię słońce
spaliło 74c; Na święty Bartłomień [24.VIII] srorice żywy płomień NKPP Bartłomiej św. 20. Przysł.
Kiedy w kwietniu słonko grzeje, tedy chłop nie zubożeje Wit Baj 300; topi, liże lód i śnieg 8.
W pieśni S. goiące, gorejące, jarzące, rażące symbolizuje żywioł m ę s k i , zapład-niający: A w
lecie w lecie słońce gorące, pasła dziewczyna wołki na łące 81, podob. 84; od S. dziewczyna może
ogorzeć 83, jej wianek zwiędnąć 59 albo zblednąć tak, jak dziewczyna od kochanka 84. Towarzyszy
zakochanym: pomaga w wyborze ukochanej 79, potwierdza uczucia 86, jest orędownikiem kochanka
94.
Jest ź r ó d ł e m ż y c i a : Bez słońca nie ma życia TN Krasiczyn 1985; w poezji chłopskiej S.
jest wiązane ze zbożem i chlebem, np. u Sitkowskiego 133, jest jarzące 142.
S. o c z y s z c z a i u z d r a w i a : wypala wszystko, co złe siedzi na drogach Baz Tatr 182; S.
wyciąga zimnicę K 7 Krak 16.1, S. zabija wszelkie choroby TN Gorajec 1984, wygrzewa choroby i
wraca zdrowie Sych SGKasz 5/86, K 15 Poz 142. W przysł. Gdzie słońce nie chodzi, tam chodzi
dochtór NKPP doktor 18. S. jest przywoływane w formułach zamówień przeciw chorobom .12, 33.
■ S. jako p o s t a ć żywa w bajkach z Krakowskiego jest przedstawiane jako m ę ż c z y z n a ,
posiada dom i gospodarstwo, gdzie gospodaruje słoneczkowa siostra. S. żywi się miodem 1 is; w
bajkach z Poznańskiego mieszka wraz ze swoją matką w cudownym pałacu na wysokiej górze K 14
Poz 367, K 15 Poz 222; w opowiadaniach występuje jako świadek zbrodni 124; w bajce lubelskiej S.
wymierza sprawiedliwość krzywdzicielowi ubogiego chłopa 121.
" S. przeżywa jak człowiek: r a d u j e s i ę Wisła 1900/468; weseli się na Zwiastowanie Drab
Pódl 98; raduje się w dniu Wielkiej Nocy Mosz Kul 2/451; cieszy z narodzenia Jezusa Bart Lub 34;
c h w a l i Boga 48a; p ł a c z e nad grobem Jezusa 47, nob i niedolą ludzi noa, w Dzień Zaduszny
Etnl 1989 B i l g 107; d z i w u j e się piękności Jezusa 48c i urodzie Maryi IOR, w pieśni: obziera się
(n a ogródeczek) panny K 48 Ta-Rz 328, K 44 Gór 385 i ogląda się na pannę ZWAK 1886/307; przed
zachodem (najczęściej w sobotę) pochyla się jakby kłaniało się ziemi na dobrą noc Kul Wiel 3/509, K
15 Poz 4. W pew-
127
126
SŁOŃCE
SŁOŃCE
eksplikacja
eksplikacja
nych sytuacjach s m u c i się, płacze i g n i e w a : jest smutne, gdy chłopak nie śpi z ukochaną albo
dziewczyna z ukochanym 73; płacze po śmierci Chrystusa 47.
• S ł o ń c e a wąż ( ż m i j a ) . S. i wąż (żmija) pozostają w bezpośrednim związku, którego istota
jest ujmowana różnie.
W Małopolsce (i innych stronach Polski) rozpowszechniona jest wiara w picie słońca przez żmiję.
Mówi się, że gdy żmija patrzy na S., może wypić jego blask Mosz Kul 2/453, jego siłę Dzik Klech
127, dlatego ciało zabitej żmiji należy zagrzebać w ziemi, inaczej S. będzie chorowało, ćmiło się ZWAK
I881/152, K 34 Chel 175, zachodziło krwawo K 19 Kieł 202, rozgniewa się Mosz Kul 2/453, zajdzie
krwawo, wystąpią grady i deszcze Baz Tatr 99 i 189. S. kłania się temu, kto pochowa nieżywego węża
Sim Wierz 261. Wedle wierzeń wąż (także żmija i jaszczurka) nie zakopany w ciągu dnia kończy życie
po
Zachodzie S. K 17 Lub 147, Szyf MiW 137, Baz Tatr 101, ZWAK 1881/132, 152, 172, Sych SGKasz 5/84
- wedle niektórych - o tej porze właśnie odżywa K 42 Maz 316.
Wg podania z Kieleckiego „wąż, którego przez siedrń lat nie widział żaden człowiek ani żadne
zwierzę, przemienia się w żmiję (jazie) oskrzydloną z siedmiu głowami. Taka żmija pojawiła się razu
pewnego i latała w powietrzu, nareszcie opaliło jej słońce skrzydła, upadła i zginęła, bo Pan Bóg nie
dopuścił, by nadal ludzi kąsała" ZWAK
1881/181 (przedruk: K 19 Kieł 201).
0 Rozmowy ze s ł o ń c e m . W pieśniach do S. zwracają się pasterze lub żniwiarze z prośbą, by
szybciej zachodziło za las, bór, zielone dęby 50, 52, 53, rozmawia z nim zakochana dziewczyna 76 i
młoda mężatka żegnająca dom rodzinny K 28 Maz 229. W pieśni zaduszkowej, do S. (także do nieba,
miesiąca, gwiazd, wody, obłoków, gór, lasów) zwracają się dusze zmarłych, których Pan Jezus nie chce
przyjąć 112. W pieśni dziadowskiej umierający żegna słońce, kwiaty i świat szeroki Nyr Kar 277.
P r z y s i ę g i na s ł o ń c e w Wielkopolsce wschodniej przy transakcji kupna--sprzedaży
polegały na obracaniu się sprzedawcy do S. na dowód potwierdzonej umowy Kul wiel 3/224. Zaklęcie:
Niech nigdy jasności nie oglądam słońca K 6 Krak 418 jest odmianką przytoczonych złorzeczeń 74c.
Zaklęcie na S. w pieśni miłosnej 100.
Formuła odpędzenia chmur i deszczu: Pokaz-ze się słonecko, Dam ci białe ja-jecko! 32.
M o d l i t w y powitalne do wschodzącego słońca. Gdy słońce zaczynało wychodzić, klękali na
wschód słońca i robili znak krzyża świętego na sobie TN Dereźnia 1984, odmawiając przy tym pacierz
lub inną modlitwę TN Krasiczyn 1985, por i< 48 Ta-Rz 43; kto miał wiarę, kład sie na krzyż przed
Panem Jezusem, kłaniali sie i pokłony bili TN Krasiczyn 1985, por. Mosz Kul 2/440, 516. W
Wielkopolsce i Małopolsce zachowały się ślady specjalnych powitań wschodzącego słońca: Zawitaj,
powitaj, jasność boska, która cały świat oświecasz i mnie człowieka grzesznego Mosz Kul 2/441
[Małopolska]; Witam cię, słońce, na dzień dzisiejszy, żebym mógł ten dzień szczęśliwie przepracować
Kul wiei 3/507 lub Witaj nam, witaj, słonecko różane, witaj, skarbie niebieski, co przyświeeds nam,
biednym ludziom na ziemi. Jakześ ty piękne 1 blyscące, prosto od Boga posiane. Pokwdlony niek
bydzie za ciebie Jezus Chrystus Mosz Kul 2/441 [żywieckiej. Motyw ten wprowadza kielecka poetka
ludowa 142, podob. 134. Modlitwa pożegnalna na Kaszubach brzmi: Słuneśko, pąkują ce, żesme tak
śćąsleóe skuńćele ten jeń - po jej wypowiedzeniu znakiem krzyża żegnano S., siebie, pola i zagrodę
Sych SGKasz 5/84.
4 Ślady kultu S. (szczególnie wyraźne wobec S. wschodzącego i zachodzącego) są też widoczne w
zakazach wskazywania na słońce palcem (60 to grzech; by nie wykłuć mu oczu) ZWAK 1878/16, ZWAK
1892/253, K 34 chel 157, przeklinania w jego obecności, stawania tylem, oddawania moczu,
wyrzucania śmieci w jego stronę, a nawet patrzenia Mosz Kul 2/440. Uważa się, że od S. dziecko może
oślepnąć i dostać piegów K 15 Poz 124; tylko czarownica, ciota, może bezkarnie patrzeć na słońce Kul
wiel 3/449 i 508. Ślady kultu S. widoczne są też w nazywaniu go okiem Boga oraz w symbolice S.
(zob.
symbolika).
Pozostałością pogańskiego święta ku czci S. (oraz wody i miłości) jest znana do dziś (obecnie już
tylko w funkcji zabawowej) sobótka (na Podlasiu kupalnocka), zwyczaj palenia ognia w wigilię
przesilenia słonecznego, tj. 23 czerwca, tańczenia i puszczania wianków Kul Wiel 3/320, Etn Pol
2/H3-H6, ->ogień sobótkowy.
00 A Fraz. jak słońce na niebie 'rzecz oczywista' NKPP jasny 4 oraz przysł. Igła przez końca, niebo
przez słońca nie warte spomnienid ZWAK 1883/102, war.: NKPP igła 5 - utrwalają językowo związek S.
z ->niebem. W bajkach i wierszach lokalizowane w pałacu niebieskim 118, niebieskim dworze 142, w
odległej chałupie 128.
Wedle położenia S. na niebie wyznacza się czas w cyklu dobowym i rocznym, por. przyst.
Gwiazdy i słońce to najlepszy zegar NKPP gwiazda6. S. dzieli dobę, wyznaczaczas pracy i odpoczynku
136; por. przysl. Spij o miesiącu, a rób o słońcu 17. Wyróżniane miejsca graniczne drogi S. po niebie
to wschód, południe i zachód. Wschód i zachód jako odcinki czasu mają moc magiczną, -►wschód
słońca, ->zachód słońca.
Kalendarz ludowo-chrześcijański jest nie tyle agrarny, co solarny, bo daty głównych świąt w roku,
z Bożym Narodzeniem i Wielkanocą na czele, wyznaczone w nim zostały według przesileń
słonecznych stom sioń 77-78.
Formuły lokalizujące S. mają równocześnie znaczenie czasowe: S. wysoko znaczy tyle co 'już/jeszcze
dzień, czas pracy' 66, 71, a S. nisko - 'zbliża się wieczór, czas odpoczynku' 66, 72; podobnie: S. na
chłopa, na człowieka Etnl 1989 Biłg 109, Bąk Kramsk 74, na setme /łopóv nesok Sych SGKasz 5/86,
na topól, na dwa topole Bąk Kramsk 74. Od momentu, gdy S. skłoniło się nisko nad ziemią, liczono
początek wieczoru Gaj Rozw 64. S. jest powsz. traktowane jako niedostępne dla człowieka: Seroko,
daleko słonecko na niebie, a ja jesce dalej, Jasieńku, od ciebie K 27 Maz 276. Tylko w tekstach
żartobliwych przedstawia się sytuacje nierealne: jak w satyrycznej rymowance W Biłgoraju słońce
kijem popychają Pęk Bilg 233, w bajce - umaczanie pędzla w S. 127; w anegdocie zmęczony robotą
Żyd macha czapką, żeby S. zachodziło prędzej Etnl 1989 Bilg 108; podob. w zwrocie frazeologicznym
porwać się z motyką na słońce NKPP motyka 3, nadto war.: Wit Baj 310, ZWAK 1878/177. Formuła
przy wsadzaniu chleba: Rośnij chlebie jak słonko na niebie znaczy 'wysoko' 37.
♦ Na podstawie wyglądu S. przepowiada się przyszłe zdarzenia. Czerwono świecące S. (przez trzy
dni) K 48 Ta-Rz 258 (lub w Nowy Rok) Sim Wierz 235 jest zapowiedzią w o j e n , śmierci lub głodu
K 48 Ta-Rz 258. Brak Ś. w dniu ślubu oznacza smutne życie małżonków Sim wierz 235.
Pomyślność w gospodarstwie określa się na podstawie wyglądu S. i jego obecności (lub braku) w
określone dni roku.
Urodzajny
rok będzie, jeżeli S. świeci w Boże Narodzenie: Godnie święta
128
SŁOŃCE - eksplikacja
129
SŁOŃCE
jasne, to stodoły ciasne, a jak ciemne, to stodoły przestrzenne Gaj Rozw 37. Podobnie sądzi się o dniu
Nowego Roku ZWAK 1882/161; Gdy w Palmową Niedzielę słońce świeci, będą pełne stodoły, beczki i
sieci NKPP Niedziela Palmowa 3; Kiedy w kwietniu słonko
grzeje,
rolnik
nie Zubożeje NKPP kwiecień 8, nadto war.: Wit Baj 300, ZWAK
1882/168.
Zyto
lub len urodzą się jeżeli S. ukaże się w dzień Nowego Roku Wisła 1892/648, świeci (wczesnym
rankiem lub jasno) w dniu Matki Boskiej Gromnicznej (2.II) LSE 1963/126, ZWAK 1882/164. Wino
obficie zrodzi się, kiedy słońce świeci w dniu św. Urbana (16.IV i 25.V) NKPP Urban św. 2, nadto
war.: ZWAK 1882/171 lub w dniu Wniebowzięcia Panny Maryi (15.VIII); ze świeceniem S. w tym
dniu wiązana jest także przepowiednia przeciwna: W Wniebowzięcie Panny Marii słońce jasne,
będzie wino godnie kwaśne
NKPP Matka Boska Zielna 2, nadto war.: ZWAK 1882/175.
Z a r a z ę na owce zapowiada S. świecące w dniu Matki Boskiej Gromnicznej, por. przysł.:
Owczarz w owczarni woli widzieć wilka, jak słońce w dzień gromnicy, chociażby chwil kilka 19. Zarazę
na zasiewy zapowiada deszcz padający wtedy, gdy świeci S. ZWAK
1878/135.
D e s z c z będzie jeżeli (na wiosnę lub w lecie) obok S. ukaże się słonecznica K 48 Ta-Rz 259, LL
1961/4-6/84, laurka Etnl 1989 Bilg 116, promienny krąg Kul wiel 3/523, lub gdy S. jest blade LL
1963/2-3/95; ulewa: Na Marka (25.IV) gdy słońce dogrzewa, zwykle potem ulewa NKPP Marek św. io;
b u r z a : Słońce mocno przypieka na burzę NKPP sionce u, war.: ZWAK 1882/195; n i e p o g o d a :
Gdy święty Piotr.z Pawłem (29.VI) płaczą, ludzie przez tydzień słońca nie zobaczą, NKPP Piotra i Pawia
#w i, war.: ZWAK 1882/173; zima potrwa dłużej: Gdy jasne słońce w dzień Gromnicy (2.II) będzie,
więcej niż przedtem śniegu
spadnie Wszędzie NKPP Matka Boska Gromniczna 6 i 7, nadto war.: ZWAK 1882/164.
W S. postrzegane w ścisłym związku z n i e b e m (jest jasne i święte) bywa w przysł. 20 i w
pieśni używane zamiennie z nim: Nie chodź we wianecku, kiedyś nie dziewecka, Skarze cie Pan Jezus z
jasnego słonecka ZWAK 1888/141 (por. fraz. jak grom z jasnego nieba). S. występuje w ekwiwalencji z
księżycem 112 oraz Bart Lub 188, K 7 Krak 17; ze z ł o t e m (symbole boskości, królewskości) 119,
por. formuły: S. ze złota Wista 1891/628, S. ozłaca ziemię 137 - oraz z o g n i e m (grzeje, pali, piecze)
4, 74c. W bajce wymiennie mówi się o S. i C h r y s t u s i e H8b.
•i1 S. jest symbolem ż y c i a , d o b r o b y t u : w przysł. 23; p r a w d y - w przysł. Słońca
workiem nie zasłonisz NKPP słońce 19, war.: LL 1957/3/43; Nie mów przeciw słońcu NKPP słońce 17;
s z c z ę ś c i a: życie pełne słońca, nieraz burz Kur Opól 159, zob. też 21; w o l n o ś c i : Ojczyźnie
zaświeci słońce świr Pies 277; d o s k o n a ł o ś c i : fraz. widzieć plamy na słońcu 'szukać wady w
czymś, co jest dobre' oraz przysł. Kto bliźniego nienawidzi, ten i w słońcu plamy widzi 16.
S. jako symbol C h r y s t u s a : w kolędach 46 i pieśni wielkopostnej 49. Biblijny motyw
niewiasty ubranej w S. (Ap 12,1) czyli Matki Boskiej (ewent. Kościoła) noszącej w sobie Chrystusa,
znany jest w pieśniach religijnych 106 (niektóre z nich funkcjonują wtórnie jako kolędy życzące
śpiewane pannom). W gadce lubelskiej trzy słońca to „trzy osoby boskie": Maryja, Józef, Jezus Bart
Lub 188. Metaforycznie słońce, słoneczko mówi się o człowieku: w pieśniach żołnierskich S.
utożsamiane jest z m a t k ą ; w kołysance — z d z i e c k i e m : Uśnij mi córeczko. Ty moje słoneczko
Kot Las 194; w pieśniach miłosnych jest zestawiane z u k o c h a n ą / u k o c h a n y m 62, 84.
duplikacja
W ludowym zdobnictwie jako symbol S. pojawia się kolo, także rozwinięte w r o z e t ę , np. na
podlaskim korowaju K 28 Maz 142, Etnl 1988 Bacz 82, Etnl 1988 Polin 180, białostockich pisankach
PSL 1965/2/107, pomorskich i podhalańskich przedmiotach drewnianych PSL 1956/3/173, toruńskich
piernikach PSL 1957/2/98, biłgorajskich i kurpiowskich szczytach domów PSL 1959/1 -2/159, PSL
1901/4/207, na stragarzach izb Wisła 1902/376, deskach drukarskich z Lubelszczyzny PSL
1949/9-10/273 itp; por. podane wyżej pieśniowe formuły o chodzeniu S. kołem.
Najważniejsze życiodajne funkcje S. znajdują symboliczny wyraz w jajku i wężu. J aj ko
symbolizuje S. jako zarodek i źródło życia, podobne kształtem i barwą do S.; częste w zamówieniach
32 zaklinających deszcz i przyzywających S.; w krakowskiej bajce chłop wypytuje S., gdzie kura znosi
jajka 120A; związek S. z jajkiem jest utrwalony w zdobieniu pisanek wielkanocnych motywem
promienistego S. Etnl 1989 Niew 64 65. W ą ż przypominający kształtem promień S. (promień S. jest
rysowany linią falistą), wiąże się ze S. poprzez swoje znaczenie elementu męskiego,
falliczno--zapładniającego, zob. wyżej S. a wąż (żmija).
Symbolami słońca są też: dąb — w zag. 1; sporad. inne drzewa; koń - zag. 12; do konia porównuje
się S. w wierszach 135; p i e s e k - zag. 8c; b i e d r o n k a -w wierzeniach, praktykach i
towarzyszących im rymowankach typu Biedronko, biedronko, pójdź do Pana Jezusa po sionko,
nazywana na Śląsku słoneczkiem 35; w kolędzie lubelskiej dzik (wieprz), który spod jodły wykopuje
złotą bryłę (słońce) 41; ptak - zag. Jest tam ranny ptak biały, Co obudzą świat cały MAAE 1903/286;
g o ł ą b - w pieśni żniwnej 53; gospodarz - zag. 10; p a n i - zag. SA; p a n n a - zag. 9. Zestawienie
S. z panną, wtórnie z N a j ś w i ę t s z ą P a n i e n k ą , jest popularne w pieśniach obrzędowych
(weselnych) r>i, 02 oraz modlitewkach :n. W pieśni miłosnej S. i księżyc to d z i e w c z y n a
i
c h ł o p i e c 80B.
Rośliną związaną ze S. jest s ł o n e c z n i k HO, przysł. Obraca się jak słonecznik
za słońcem NKPP słonecznik.
Słońce w s e n n i k u ludowym oznacza ogólnie coś d o b r e g o , z konkretyzacjami:
p o g o d n y dzień, z d r o w i e , r a d o ś ć ; S. wysoko na niebie - coś bardzo dobrego. S.
wschodzące zapowiada długie życie, S. nad zachodem - krótkie życie lub śmierć w rodzinie. S. oznacza
też o g i e ń
i b u r z ę , zaś jasno świecące S. na odwrót deSZCZ
Etnl 1994 Nieb 154.
2. 'jasność
na niebie'
i
ciepło
pochodzące
od
największego
światła
Względna odrębność tego znaczenia w stosunku do znaczenia podstawowego jest potwierdzona
przez wyrażenia przyimkowe za słońca / do słońca / o słońcu (coś zrobić) oraz sposób rozumienia
wyrażeń pochodnych: słoneczny 'wypełniony blaskiem słońca', słonecznic się - 'lśnić', rozsłonecznić 'rozjaśnić', rozsłonecznić się - 'rozpromienić się', a także słonecznica - 'promień słoneczny', 'choroba
oczu, światłowstręt'; utrwalają one podstawowy związek S. ze światłem, podobnie jak wyrażenie
nasłonecznić - 'nagrzać, naświetlić' utrwala związek S. z ciepłem.
Wyrazy bliskoznaczne krzyżujące się znaczeniowo to widok 122 i żar Bieg Lecz 359.
131
130 ________________________ SŁOŃCE - eksplikacja
SŁOŃCE - dokumentacja
** S. wchodzi w opozycje na podstawie cechy jasny : ciemny (dzień : noc) z k s i ę ż y c e m - w
przysł. Spij o miesiącu - rób o słońcu n.
* Światło S. pochodzi z nieba, w którym uchylona jest furtka, skąd blask pada na słońce K 7 Krak
21 i 28. S. bierze początek z Baranka [=Clirystusa] 107.
O Właściwością S. jest to, że przemieszcza się b e z s z e l e s t n i e 3, nie daje się uchwycić 5; w
anegdocie o głupcu chłop macha kapeluszem, żeby nagnać widok do chałupy 122, w opowieści o
nieprawdopodobnym zdarzeniu baba chwyta słońce przetakiem i przykrywa zapaską MAAE 1908/297.
Jest najszybsze 11.
00 Za słońca / do słońca coś zrobić znaczy 'póki jest dzień', 55, 56, 96.
3. 'miejsce nasłonecznione'
„
Znaczenie 'miejsce nasłonecznione'jest utrwalone w potocznych zwrotach takich, jak: na słońcu
(suszyć coś, grzać się, usiąść); po słońcu (chodzić), na słotice (coś/kogoś wynieść) w słońcu (bielić
płótno).
Współwystępowanie S. i deszczu sprzyja praktykom czarownic, w popularnej rymowance:
Deszczyk kropi, słońce świeci, czarownica masło kleci 21, O sytuacji, kiedy jednocześnie deszcz pada i
słońce świeci, mówi się, że wilk się śmieje K 15 Poz 126.
W popularnej bajce S., mróz i wiatr spierają się o to, kto mocniejszy 117; w bajce podlubelskiej
wspomagają biednego chłopa 121; z centralnej Polski pochodzi bajka o S., miesiącu, mrozie, wietrze i
deszczu, które mieszkają w odległej chacie 128,
podob. 116.
«-* S. wchodzi w opozycje na podstawie cechy ciepły : zimny z m r o z e m 116; na podstawie
cechy suchy : mokry z d e s z c z e m 104, 116.
♦ W przepowiedniach bywa zapowiedzią m r o z u : Jak Anioły (2.X) w słońcu ciepłym chadzają,
to potem w zimie mrozy się trzymają NKPP Aniołów św.; pięknej, ciepłej p o g o d y : Wawrzyniec
(10.VIII) i Bartłomiej(24. VIII) kiedy w słońcu trwają, piękną jesień nam przepowiadają NKPP
Wawrzyniec św. 24; Ile słońca na Makarego (2.1), tyle ciepła wrześniowego NKPP Makary Sw. 1. S.
jest zapowiadane przez niepogodę: Jeśli w Nawiedzenie (2.VII) nie ma pogody, przez dni czterdzieści
więcej słońca niż wody
NKPP Matka Boska Jagodna 7.
T Kolekcje tworzy z wodą: ^Ozmarynie mój zielony, cożeś taki rozkrzewiony, na słońcem cie
wystawiła, zimnom wodom podlywała, abyś wyrós w kierz Krzyż Kuj 1/110.
<■* S. wchodzi w opozycje na podstawie cechy jasny : ciemny z c i e n i e m 91; ciepły : zimny
z c h ł o d e m 103.
A Na słońcu / w słońcu bieli się płótno, suszy owoce, rośliny itp. powsz., nadto: wedle dawnych
przekazów - suszy się pszeniczkę na koinwaj K 49 Sa-K 507, uzyskuje się balsam przeciw czarom K 7
Krak 341, maść z węża skuteczną na porost wąsów K 45 Gór 498, lekarstwo na bóle K 7 Krak 172 i
przeciw morowemu powietrzu K 42 Maz 340, liście dębowe potrzebne do czarów K 15 Poz 253.
Chodzenie po słońcu z odkrytą głową miało sprowadzać ciężki poród Wisła 1894/583; dziecko
wyniesione na słońce mogło oślepnąć lub pokryć się piegami K 15 Poz 124.
W a r t o ś c i o w a n i e pozytywne jest utrwalone w wyrażeniu koło słoneczne 'miejsce pod
słońcem, bezpieczne, radosne': w pieśni z „Herodów": Zażyj wesela w słonecznym kołe, Bóg sie
narodził na tym padole Bart Lub 248, war.: Bart Lub 225, 27i, K 24 Maz 88; w pieśni miłosnej:
Rozszerzyło się słoneczne koło, czemuś mi smętna, a me
(wesołą) ? K 40 MazP 259.
4. 'pogoda słoneczna'
Znaczenie to potwierdzone jest przez derywat słonecznie- 'jasno, pogodnie' i daje podstawę do
użycia wyrazu słońce w szeregowym zestawieniu z pogodą: Kiedy będzie słońce i pogoda 87. Nazwy
synonimiczne: upał powsz.; słoneczna spiekota 104.
+ S. tworzy kolekcje z innymi zjawiskami atmosferycznymi. S. i w i a t r sprzyjają miłości: Cichy
wietrzyk wieje, ciepłe słonko grzeje, A Kasieńka do Jasieńka przez okno się śmieje Kot Rzesz 452,
podob. Pies śl 2/215. S. i d e s z c z: Deszczyk pada, słońce grzeje, do kochanki serce mgleje K I Pies
217; S. wraz z bujnym wiatrem występują w czasie wesela sieroty 65; por. wierzenia o zapładniającej
funkcji ->deszczu i -wiatru. W bajkach S. i wiatr funkcjonują jako bracia Lom Baj 73.
DOKUMENTACJA
ZAGADKI
1 - Drzewo (dąb/topola/jabłoń/lipa/...)/slup w środku wsi/pola [= słońce].
Stoi dąb na środku wsi, nad każdu chalupu gałązka wiśsi. (Słońce). TN Bychawka 1962, war.:
MAAE 1908/326; Pośród świata dąb stoi, a do każdej chałupy gałązki wiszą. Folf Zag nr 655; także:
W środku pola stoi tompola ... Wisła 1891/567; ... jabłoń ..., ... lipa ..., ... wierzba ... Folf Zag nr 655;
Stoi słup na środku wsi ... Cisz Krak 351.
2 - Slońce/zorza zbiera perły/kolczyki/fciucze [= rosę/gwiazdy].
a. Sed Roch, ozsypal groch, miesiąc wiedział, nie powiedział, słońce wstało, pozbiralo.
(Gwiazdy). Folf Zag nr 1234; tamże war.: Roch zasoł groch. (Grad); Święty Roch zasiał groch,
księżyc ... (Rosa). ZWAK 1878/181 Ziemia Dobrzyńska; Święty Roch rozsuł groch ... (Rosa). ZWAK
1885/300 Lubelskie.
b. Święta Urszula klucze osula; miesiączek wiedział, a nie powiedział, słońce zaś
wstało, klucze zebrało, świętej Urszuli do garści podało. (Rosa). Folf Zag nr 1234; war.: ... perły
rozsula, ... pozbierało. NKPP Urszula św. 7; ... perły rozsula, księżyc ..., słonko ... i w niebie
schowało. (Rosa). LL 1957/3/37, Mich Trąd 125, TN Niezdów 1967, Konop Krak 164; Święta Herełka
rosnula perełka, księżyc widział, ..., słońce wstało, pozbierało. MAAE 1908/325; Chodziła po
rowie, Zgubiła korale, ... LL 1963/2-3/94; por. także wyliczanki dziecięce.
c. Piękna dziewczyna na polu się bawiła, Jak się bawiła, kolczyki zgubiła; Księżyc
wiedział, nie powiedział, Słońce wzeszło, pozbierało. (Zorza, rosa). ZWAK 1878/182.
d. Wyłazi dziadek na skrzynatke I wylał babce serwatkę. Księżyc wiedział, Nie
powiedział, Słońce wstało, Wyzbierało. (Rosa). LL 1957/3/37, war.: Folf Zag nr 1235.
3 A - Idzie, nic suśnie; bez wodę idzie, nie pluśnie. (Słońce). Folf Zag nr 1052, war.: tamże.
3 D - a. Zawdy chodzi, cały las obeńdzie, ani listkiem, ani niczym nie ruszy. (Słońce).
Folf Zag nr 1026.
b. Zawdy idzie, a niesporo mu. (Słońce. Zegar). Folf Zag nr 1051.
c. Chodzi po lesie, nie smyrze się. Folf Zag nr 1027.
4 - Co się pali bez ognia? (Słońce). Folf Zag nr 1097. Rośnie bez korzeni, pali bez płomieni, a
huczy bez wichru. (Kamień, słońce i woda). Folf Zag nr 1221, podob. w pieśni - K 28 Maz 154.
5 - Co to jest: wymiata, nie wymiata, wynosi, nie wyniesie, jak czas przyńdzie, samo wyńdzie.
(Słońce w chałupie). Folf Zag nr 1181, nadto war.: Miecie, miecie, nie wymiecie, niosę,
133
SŁOŃCE
dokumentacja
132
SŁOŃCE - dokumentacja
MODLITWY I MODLITEWKI
niosę, nie wyniosę, a ... TN Orchówek 1962; Cego z chałupy nie wymiecie? Cisz Krak 365; zob. też bajki nr 73.
6 - Maluśkie, okrągluśkie, całemu światu miłe. (Słońce). Foif Zag nr 911.
7 — Wiedno biegnie, wiedno goni, nie dopędzysz go w sto koni. Chcesz czy me chcesz, swoje broji, a wiedno na
miejscu stoji. (Słuńce). Folf Zag nr 1013.
8 A - Leciał ptak bez pierza na drzewo, będące bez liścia, przyszła pani bez ust i zjadła tego ptaka. {Śnieg i
słońce). Folf Zag nr 145.
8 B - Chto może nóbarżyj lizać, choć ni mó jęzeka? (Sluńce, bo zliżc nówtksze zwale śniegu i lodu). Folf Zag nr
295.
8 C — Mój dziadek za drzwiami, piesek zaszczeknie, dziadek ucieknie. (Sopel lodu. Słońce zaświeci i sopel
upadnie). Folf Zag nr 563.
9 - Stoi panna we dworze, a jej warkocz w komorze. (Słońce). Folf Zag nr 516.
10 - Pole niewymierzone, bydło niezliczone, parobek rogaty, a gospodarz bogaty. (Niebo, gwiazdy, księżyc i
słońce). Folf Zag nr 863, war.: -+księżyc.
11 - [W pomorskiej wersji bajki o mądrej dziewczynie dwaj chłopi muszą powiedzieć sędziemu, co jest
najsłodsze, najtłuściejsze i najszybsze. Jeden z nich za radą córki odpowiada, że najsłodsze - spanie, najtłuściejsza ziemia, najszybsze - słońce.] Krz PDL nr 875.
12 - Ślepy koń, ale wrotami patrzy. Folf Zag nr 93; tamże war.: Łysy kóń bez wrota ...
13 - Co wyżej lasu, ozdoba całego świata. Folf Zag nr 642.
14 - Jedno peda: „Leżmy", drugi peda: „Bieżmy", trzecie peda: „ Chrabąszczajmy"'. (Słońce, wiatr i gałęzie).
Folf Zag nr 886.
PRZYSŁOWIA
15 - Nim sionko wzejdzie, rosa oczy wyje. NKPP rosa 1, nadto war.: Wit ISaj 308, Wisła 1891/247, ZWAK
1892/185, ->TOSa.
16 - I na słońcu są plamy (skazy). NKPP słońce 5, nadto war.: Sych SGKasz 5/84; Kto bliźniego nienawidzi, ten
i w słońcu plamy widzi. NKPP bliźni 3, nadto war.: Wit Daj 300; Plamy są i na słońcu. K 8 Krak 264; por. też fraz
Plamy w słońcu szukać 'szukać dziury w całym'. NKPP słońce 21.
17 - Spij o miesiącu, - rób o słońcu. NKPP dzień 11, nadto war.: Wit Baj 313.
18 - Stroni jak nietoperz od słońca. Wisła 1899/4, war.: Nietoperz w słońce nie patrzy. NKPP nietoperz 3, por.
też Słońca nie doleci nigdy z cienia sowa. NKPP słońce 27; Sowa nie lubi słońca (dnia, światła). NKPP sowa 12.
19 - Owczarz w owczarni woli widzieć wilka, jak słońce w dzień gromnicy, chociażby chwil kilka. NKPP Matka
Boska Gromniczna 36, nadto war.: K 39 Pom 270, ZWAK 1882/164; podob. Kul Wiel 2/207.
20 - Od dnia dwudziestego marca słońce zagrzewa nawet starca. NKPP marzec 36; tamże war.: ... niebo ...
21 - / kapłon zapieje, kiedy słońce przygrzeje. NKPP kapłon 1; tamże war.: ... szczęście dogrzeje.
22 - Nic nowego pod słońcem. NKPP nowe 10; tamże war.: ... na świecie; nadto war : Nie ma nic na świecie pod
słońcem stałego. K 6 Krak 425; Dziewica tak piękna, jakiej dziś nie masz pod słońcem. K 14 Poz 38; Najgłupsze
stworzenie pod słońcem. K 24 Maz 195.
23 - Będzie i przed naszymi wrotami słońce. NKPP słońce 1, war.: Za mojo stodoło słońce wzejdzie. TN Gorajec
1984.
24 - Gaśnie księżyc przed słońcem. NKPP księżyc 2.
25 - Zachodzące słońce zazdrości wschodzącemu księżycowi. NKPP słońce 37.
26 - Nie widzała sowa słońca, ogorzała od miesiąca. NKPP widzieć 21; war. tamże: ... dupa ...; ... oczy ...; ...
sroka ...; ... baba ...; ... gęba ...
27 - Słoniszko je jak żęci: lśni blaskę własnym, ksężec zds jak kunszt: zewi sę póżćczonym. NKPP słońce 24,
podob. Etnl 1989 Biłg 111, TN Banachy 1984.
28 - Tęskna nocka bez miesiączka, dzionek bez słoneczka. NKPP noc 16.
29 - Żartować sobie z miesiąca, kiedy słońce świeci. NKPP słońce 39.
30 - „Litania o błogosławieństwo Boże dla urodzajów polnych" odmawiana w czasie
konnej procesji wielkanocnej w Pietrowicach Wielkich w diec. opolskiej: Boże, za którego
rozkazem grzejące słońce wschodzi i zachodzi, który pragnącą ziemię rosą i deszczem posilasz,
który łąki trawą przyodziewasz, który zbożu na polu róść dajesz, który ptactwo powietrzne
karmisz, który kwiaty polne przyozdabiasz - zmiłuj się nad nami. Miłosierny Boże, od wszego
złego, od głodu, moru, ognia i wojny, od piorunów i gradu, od zniewagi darów i dobrodziejstw
Twoich - zachowaj nas, Panic. Udziel nam deszczu i pogody, błogosław wysiane nasiona, daj
łąkom i polom urodzajność, zachowaj nas i domy nasze od błyskawicy i nie dopuść, by ktoś
od niej zginął, daj ufność dziecięcą w opatrzność Twoją, ratuj nas od doczesnej i wiecznej
zguby
Ciebie prosimy, wysłuchaj nas, Panie. Siw Blog 18.
31
Modlitewka odmawiana przy rannym pacierzu: W niedzielę rano słoneczko wschodzi,
Najświętsza Panienka swojego Synka za rączkę wodzi. Kot Zn 61, 118, 120; war.: ... gdy ... po
ziemi chodzi ... Kot Zn 119; ... po niebie chodzi ... Święt Nadr 255, ZWAK 1885/50; ... słonie ... po
niebie chodzi ... ZWAK 1880/87, ta sama formuła jako incipit pieśni weselnych, zob. nr 61, 63.
ZAMÓWIENIA, ZAKLĘCIA I RYMOWANKI DZIECIĘCE
32 - Pokaż się słoneczko, dam ci białe jajeczko.
Formuła odpędzenia chmur i deszczu: Pokaz-ze się slonecko, Dam ci białe jajecko! Położę cię na dębie, Roztocą
cię gołębie. Położę cię na grusce, Roztocą cię chrabąsce. Położę cię na śliwie, Roztocą cię scęśliwie. ZWAK 1879/57,
podob. Mosz Kul 2/444; war.: Świeć się, świeć słoneczko! Dam ci jajeczko, Jak kureczka zniesie Na dębowym lesie.
Weźmij jajo do raju. Niech się dusze radują. Bieg Koleb 173; Zaświeć-ze mi slonecko, dam ci białe jajecko, Położę ci
na skrzyni, wezmą ci Węgrzyni, Położę ci na łące, wezmą ci zające, Położę ci na dębie, wezmą ci je gołębie, Polozę ci
na grusce, wezmą ci je chrabósce. Położę ci na śliwie, dadzą ci je scęśliwie. K 19 Kieł 197.
33 - Wychodzi slonecko zza góry, Wychodźcie suchoty zza skóry. Udz Krak 102, Wisła 1896/706, ZWAK
1879/55; war.: Słoneczko za górę - a ty gurdzielu marsz w dziurę! K 35 Przem 240.
34 - W miejsce, gcizie nie świeci słońce ani księżyc, wysyła się choroby.
a. [Zamawianie róży:] Oj, różyczko, różyczko! ... Wychodź! Idź na góry, Na lasy!
Gdzie słoneczko nie doświeci, Ptaszek nie doleci. Zgiń! Przepadnij na wieczne niewczasy! LL
1973/3/59.
b. [Zamówienie od ukąszenia węża:] W imię Ojca i Syna itd. Wąż, wąż, wąż!
Szkaradne imię, Szkaradne plemię, [któreś wypuścił! Idź pod kamień, Idź do wody, Idź gdzie
słońce nie świeci I miesiąc nie dochodzi, W imię Ojca itd. Bieg Lecz 110, podob. Bieg Lecz 45
[zam. reumatyzmu], podob. w praktykach przy bólu zębów K 31 Pok 237 i przy zamawianiu brodawek Bieg
Lecz 123.
c. [Zamawianie gośćca:] Uciekaj, ty bólu przeklęty! Tam gdzie słońce nie dogrzeje,
Gdzie wiatr nie dowieje, Gdzie kogut nie dopieje, Gdzie pies nie doszczeka, ... Na bory, na
lasy, Na suche korzenie, Zęby cię nie znało żadne ludzkie plemię! Kot Zn 239.
35 - Biedronka ma iść do Pana Jezusa po sionko.
Biedronko, biedronko, pójdź do Pana Jezusa po słonko. ZWAK 1881/107 Krakowskie, war.: K 42 Maz 349;
Biedronko! Uproś u Boga dla mnie o słoneczko. K 45 Gór 499; na Śląsku też o biedronce: Slonecko, slonecko,
Leć do nieba, Przynieś nam jutro pogodę albo desc. Sim
Wierz 235.
36 - Deszczyk kropi, słońce świeci, czarownica masło kleci. NKPP czarownica 1, war.: Sych SGKasz 1/158, K
8 Krak 252, K 48 Ta-Rz 275, Wit Baj 292; Deszczyk pada, słońce świeci, Baba Jaga łapie dzieci. Red. Tomaszów
Lub. 1960-1966; Zaszło słońce, ksiyżyc świeci, ... Krzyż Kuj 1/269, podob. Wisła 1897/118.
37 - [Formuła wypowiadana przez kobiety przy wsadzaniu chleba do pieca:] Rośnij, chlebie, jak sionko na
niebie, bo dzieci jeść chcą. Dwór Maz 225, war.: Wisła 1889/495.
38 - [Z zamówienia choroby świętego Walentego:] Niech mie już nie szarpią wszelkie natury, Niech mnie nie
ciskają z ziemie do góry. Niech będzie słońce świeciło my wesoło,
135
134
SŁOŃCE
dokumentacja
SŁOŃCE - dokumentacja
A niech księżyc mnie oświeca także. Gwiazdy niech my pomagają, A ziemia święto niech rnie nie tyro. Kot Zn 324.
48 Księżyc, słońce, gwiazdy a. chwalą Boga, b. czynią pokłon, c. dziwują się
piękności Jezusa, d. chcą uczcić święto wielkanocne.
39 - Niebo, słońce, miesiąc, gwiazdy, Święta Trójca i Matka Boża - wzywane
na pomoc przy zamawianiu chorób.
a. [Zamówienie od róży:] Jasna nieba, jasna słońca, jasień miesiąc i jasne gwiazdy,
i święta Trójca, i Matka Boża, stań do pomocy, jak we dnie, tak i w nocy. Or L 1934/91.
b. Zaklinam cię gościu na słońce i księżyc, na Przemienienie Pańskie - na sąd
ostateczny. Bieg Lecz 48.
40 - Szedł chłop przez pole i zgubił korale. Słońce wstało, pozbierało, Księżyc wiedział,
nie powiedział: raz dwa trzy, wychodź ty! Pis Wyl 116, por. zagadki nr 2.
a. Słońce, miesiąc, wszystkie gwiazdy, rok, godziny, moment każdy; dzień i noc niechaj
Cię [Boże] chwalą, serce miłością zapalą. K 22 Łęcz 34.
b. Jcdynowtadny Rządco nad rządcami, któremu niebo swemi obrotami, słońce,
miesiąc, gwiazdy czynią pokłon zawzdy jako Panu swojemu. K 39 Pom 234.
C. Nieskończona, najśliczniejsza, Jezu miłości, niepojętej i prawdziwej, źródło słodkości. Słońce, miesiąc
i z gwiazdami, ... piękności się twej dziwują, lecz nie pojmują. K 28
Maz 90.
KOLĘDY BOŻONARODZENIOWE I NOWOROCZNE
41 - Dzik wykopuje złotą bryłę [= słońce?] spod jedliny.
Cóz te wieprzocki robić będo? Tam pod jedlino ryły będo. Ryły, ryły i wyryły, i wyryły złote bryły. Dzież my to
złoto podziejamy? Do złotnika zaniesiemy. Uleją nam złoty kielich, złoty kielich, złotą flaszkę. Któż tam kielichom
pijał będzie? Sam Pan Jezus po kolandzie. Bart Lub 86; war.: ... Ji napotkał dzikie świnie, co to mu ryły pod jedlinu.
Ji wyryły złote bryły ... Bart Lub 87, war.: tamże.
d. Gdy Chrystus zmartwychwstaje, wszystkim radość wielką daje. Alleluja. Słońce, miesiąc są
jaśniejsze, uczcić święto chcą dzisiejsze. K 22 Lecz 30.
49 - [Chrystus mówi do Matki:] Twarz mojo widzisz słońcu podobną, zobaczysz pięściami
zbito ji niepodobną. TN Wola Chomejowa 1988.
PIEŚNI ŻNIWNE I DOŻYNKOWE
50 - Za las słonko, za las, za zielony borek, hej, panie uokunomie daj nam podwieczorek.
42 - Księżyc, gwiazdy, słońce, zorza, planety, ... witają małego Jezusa.
TN Piotrków 1953, war.: TN Rachanie 1978.
Hej nam hej! Witają go [małego Jezusa] i bydlęta ... Gwiazda go wita i słońce, planety, miesiąc i gońce, ...
Witają go narodowie ze wschodu słońca królowie. K 5 Krak 251; podob. Idzie panna ozdobiona, ... W miesiąc, słońce
ustrojona, ... Witają go i bydlęta!... Witają go narodowie, ... Ze wschodu słońca królowie. ZWAK 1880/104.
43 - Słońce i miesiąc służą Jezusowi.
Ju pochwalme króla teho, Dziś w Betleem narodzoneho, ... Jemu służi słońce, miesąc, We dnie, w noci nie
przestając. K 39 Pom 371.
44 A - Pasterzom wydaje się, że słońce świeci, gdy Jezus się rodzi.
Dnia jednego o północy, gdym zasnął w ciężkiej niemocy, nie wim czy na jawie, czy mi sie śniło, że wedle mej
budy słońce świeciło. TN Niemirówek 1979.
44 B - Niebo jaśnieje jako słońce.
Dlaczego dzisiaj wśród nocy dnieje ji jako słońce niebo jaśnieje? TN Wola Husińska 1978, war.: TN Ułów
1979, TN Niemirówek 1979.
45 — Słońce, księżyc, deszcz - jako Trzej Królowie.
Tam u wody u studzianej, szczodry wieczór, dobry wieczór! Trzej Królowie przyjechali, ... I tak sobie imia dali ...
Jednemu było jasne slunejko ... drugiemu było cichy dyszczeńko ... a trzeciemu jasny księżyczeńko ... Słuneńko mówi:
wstanę jo w lecie rano ... i obsuszc ludziom siano. ... Dyszczeńko mówi: wstanę jo w lecie rano ... i obrosze ludzion
siano. ... Miesiunczek mówi: wstanę jo o północy, ... oświecę jo góry, lasy. ... I jurmany, powoziany, ... Co przewożą
srybro, złoto ... Na ołtarzyki, na złote kielichy. ... A chto niemi będzie pijoł? ... Sum Pan Jezus z aniołami... i Maryja z
dziewicami, szczodry wieczór, dobry wieczór. EtnI 1989 Bilg 131.
46 A - Lulajże przyjemna oczom gwiazdeczko, Lulaj najśliczniejsze świata słoneczko.
Miód Pas 93.
46 B - Królowie biegną do ciemnej szopy, ... czołem biją jasnemu, pod ciała cieniem
słońcu utajonemu. Słońce przedwieczne, przez Twe zjawienie, które się żarzysz nam na
zbawienie, zapal, zapal, zapal, zapal zmrożone i w cieniu zimnej nocy serca zgaszone. K 5
Krak 250.
PIEŚNI WIELKOPOSTNE I WIELKANOCNE
51 - Ej kołem, kołem słoneczko chodzi, a na tym polu zbożyczko rodzi. Plon niesiem, plon, ze wszystkich stron.
Ol Pódl 129.
52 - Zachodź, słońce, zachodź, Żeli masz zachodzić, Bo mię nóżki bolą Za bydełkiem chodzić. ZWAK 1886/308,
war.: ZWAK 1880/229, Stoin Żyw 47, Święt Nadr 263; ... po tem polu chodzić. LL 1960/1/17; ... za modry oblocek, a
boć mnie od psenicki mocno {juz) boli bocek. K 26 Maz 323; ... po pokoju chodzić. K 57 RuśC 320; ... za wysoko
wieżo, bo moja matusia gotujom wiecerzo. Stoin Żyw 47; ... ku boru, ... chodzić po tym polu. MAAE 1898/92.
53 - Słonko pływa po niebie jak siwy/biały gołąbek.
Żebyś ty, słunejku, na wyrobku bylu, tu byś ty, slonejku, prędku zachodziło. Ali ty, słunejku, nie wis, co wyrobyk,
pływas sy po niebi jak siwyj gołąbyk. TN Lubcze 1983; war,: ... kiej b i a ł y gołąbccek. K 19 Kieł 18.
54 - Słoneczko zachodzi, zimna rosa pada, a nas nastawnicek na konika siada. Ol Pódl 119; war.: Już słonko ...,
a nasz młody nastawońka ... Ol Pódl 120.
55 - Za jasnego słoneczka dożęła żyta dzieweczka.
Dozynaj żytka, dozynaj, Pana Jezusa wspominaj. Dozynala go dziwecka, tak za jasnego slunecka. K 24 Maz 204;
war.: ... do ... K 16 Lub 127; Pótyl my się krążyli, jas my owies skońcyli. Dożena go dziewecka za jasnygo slonecka.
Gaj Rozw 114; Krążyliśmy, krążyli, już my żytka dożęli. Dożęła ... K 24 Maz 203; ... w upale . . . K 40 MazP 97, war.: K 16
Lub 126 i 128, TN Niezdów 1977, Chód Śp 219; Oj, będziemy się krążyli, krążyli, kiedyśmy żytka dożęli, dożęli. Oj,
dożęła go ..., oj za ... TN Tuszów 1988; Będziemy się krążyli, bośmy żytko wyżnyłi, ej, wyżnyła go ..., za ... TN Rechta
1978; Dopóly'śmy się krążyli, aze'śmy psenickę skońcyli. Dozęna jeji ... K 20 Rad 129; Hej będziemy się cieszyli,
cieszyli, bośmy już pszeniczhe wyżęli, wyżęli. Oj wyżęła jo ..., ej za ... TN Wólka Husińska 1980; Oj takeś-my się
nakrążyli oj da j-aześmy - oziminki dozęni. Oj dozęna ... K 20 Rad 127.
56 - Do/za słońca wyrżnął żyto dozorca.
A nasz paneńko dobry był, wyrżnął zyteńko, nas nie bił. A nasz paneńko dozorca, wyrżnął żyteńko do słońca. K
16 Lub 127; war.: A pan ókomon dobry dozorca, dozeniśmy żytka jesce za ... K 26 Maz 89; Dobregośmy mieli dozorcę
dozaliśmy żytka za ... K 26 Maz 91; Nasz jegomość dozorca wyżął żytko za słońca. K 33 Chel 168; Pótyśmy się
krążyli, aześmy pszenicki dożęli. Dobry pisarz, dozorca, zząn(l) pszenickę za słońca. K 2 San 168.
57 - Rolnik-żniwiarz wygląda kochanego słoneczka.
47 - Słońce, księżyc, gwiazdy, ... płaczą nad grobem Jezusa.
Płacz jasne słońce, płacz koło miesięczne, zalejcie gwiazdy światła swoje wdzięczne ... nad grobem króla
niebieskiej stolice. [Także: promienie z nieba, obłoki, chmury dżdżyste, pioruny, błyskawice.] K 20 Rad 102, war.: TN
Łubcze 1978.
Tu rolnik bezradny, patrzy wciąż po niebie: Słoneczko kochane, kiedy ujrzę ciebie? TN Wólka Husińska 1980.
136
137
SŁOŃCE - dokumentacja
SŁOŃCE
PRZEMOWY WESELNE
58 - Noc bez księżyca, dzień bez słońca, miody bez przyjaciółki - smutne.
Jak smutna noc bez księżyca, a dzień bez słońca, tak tćż i ty, wielebny mtody-panie,
smutny jesteś bez przyjaciółki. K 10 Poz 285.
59 - Bo wianek ci zwiędnie prędko od wiatru i słońca, a mąż ci będzie życzliwy bez miary i końca. Gaj Rozw
189.
60 - Słońcem, księżycem i gwiazdami Bóg przyozdobił świat.
Kiedy to Pan Bóg stworzył świat, tak przioźdobil fiyrmament: słońcem, miesiącem i gwiazdami. Kur
Opól 49, podob. K 39 Pom 113, Kup Pol 10, Lud 1906/167.
PIEŚNI WESELNE
61 - Kręgiem/kołem/górą słoneczko idzie/wschodzi/... panna młoda do ślubu
jedzie / za stół idzie.
a. Kręgiem słoneczko Zza gór idzie, Z ukłonem Kasię Za stół wiedzie. Hol Wes 104.
b. Kołem, kołem słoneczko jidzie, nasza Maniusia do ślubu jidzie. TN Karmanowice
1977, war.: Krzyż Kuj 1/85; ... Młoda do ślubu jadzie. K 27 Maz 200, war : LL 1961/4-6/65, TN
Krasew 1988; Górą, górą ... Krzyż Kuj 1/85, war.: K 28 Maz 171, K 26 Maz 181, K 16 Lub 222, TN
Bychawka 1977, TN Karczmiska 1977, TN Gołąb 1988; ... chodzi, ... dziewcyna, nasa nadobna, ...
odchodzi. K 26 Maz 105.
C Kołam słonajko chodzi, ji Kasia sie przechodzi. TN Piotrków 1953; podob. W niedzieli rano słonejko
wschodzi, młoda Kasiunia po chałupi chodzi. TN Łubcze 1983.
62 - Wychodzi słoneczko z wysokiej góry, Wygląda ma miła z nowej komory. Pici Ś! 2/347.
63 — W niedziele raniusiejko, kąpało sie słonejko. Marysia go łapała, sama w morzejko wpadała. Prosiła
ratunejku: - Ratuj mie tatusieńku! - Już ja cie nie zratujc, bo mama nie zgrontuje, bo morze szeroczeńkie, do tego
głęboczeńkie. TN Nedeżów 1977.
64 - A u Chmełki na góreńce, Oj, kąpało sie tam słońce, Oj, kąpało sie, kąpało, Dwa dołeńki wody miało,
Wichtusia ich napłakała, Bo sie do ślubu zbierała. MAAE 1908/95.
65 - Można bo to poznać siroteńki wesele, słonecko przygrzewa, bujny wiaterek wieje. TN Górki 1977.
66 - W konie, drużyna, w konie, bo już miziutko słonie. TN Bychawka 1962, war.: TN Piotrków 1953; W konie
swatkowie ... bo wysoczeńko słonie. K 16 Lub 164; podob. Oj zaprzągajcie konie ... TN Stara Wieś 1978; W konie,
karbowniku, w konie, bo już wysoko jest słonie. Gaj Rozw 117.
67 - Korowaj był u słońca i księżyca.
Oj gdzieżeś bywał święty korowaju? ... Oj bywał ci ja U kręgu miesiąca, Oj bywał ci ja U jasnego słońca. Hol
Wes 138.
68 - "O juz slunecko, juz muzyka, zabiroj sie Mantu do cepyka, juz słunecko w rogu stola, siadoj, siadoj Maniu
moja. TN Dobre 1977.
69 - Najświętsza Panienka jest proszona przez pannę młodą o podwyższenie słońca.
Marysiu moja, spójrz w okienecko cyli wysoko na niebie słonecko. Najświętsa Panienko, podwyz-ze go jesce, bo
mi się jesce - od matule pójść nie chce. K 20 Rad 217.
70 - Upadaj [Marysiu], upadaj w stronę za słońcem, niech cię błogosławi mamusia z ojcem.
TN Krasew 1988.
PIEŚNI MIŁOSNE
71 - Dziewczyna spogląda na słoneczko, czy wysoko jeszcze.
Wyszła na poleczko, Robić jej się nie chce, I wejrzała na słoneczko, Wysoko jest jeszcze. Rog Śląsk 81, war.:
Pies Śl 2/458; Na poleczko zaszła ... Sob Wielk 175; Na poleczko poszła ... Sob Lubus 56, Krzyż Kuj 1/226; Na
poleczko zaszła, ..., Jeno zagląda ... Wysoko jeszcze. Picś .Śl 1/14, Rog Śląsk 80; Przyjdę na poleczko, Robić mi...,
spojzdrzę ... li jeszcze. Rog Śląsk 226; Wyjdziem na półeczko, robić nam ..., popatrzym ... cy wysoko jbsce. K 40 Mazp
405; Wyjdę na polerko, robić sie mi nie chce, spojrzę na słonecko, cy wysoko jesce. K 40 MazP 405; Jida na
półeczko. Spojrzą na słoneczko: Słoneczko wysoczko, Do matki daleczko. Stef WarmPś 1/29; Posła na
dokumentacja
policko, ..., Poglódd ... Jag wysoko jesce. Dąk Gręb 63; Posła na polecko, ... ci jesce. Pies Śl 2/14; Zaszła na poleczko
... PicS Śl 2/635; Wyńdę na poliszko, , zaśpiwam se jeszcze; spojrzę na slonyszko, wysoko my jeszcze. K 3 Kuj 261;
Wys^a na górecke, robić sie ji nie kce, pozird na sionko, wysoko jes jesce. 7.WAK IR R6 /1 30 ; Szła dziewczyna koło
młyna ... Gaj Rozw 88, war.: Stoin Żyw 208-210; Szła dziewczyna koło młyna, ... ji spogląda ..., jak wysoko jeszcze.
TN Żmijowiska 1988; Szła dziewczyna kolo młyna ..., spoglądała ... czy wysoko jeszcze. TN Kielczewice Górne 1977;
Idzie do ogrodu ... Święt Nadr 215. 72 - Słońce nisko, wieczór blisko.
a. Puść mie, waspan, puść mic, bo juz słońce nisko, a do domu nie jest blisko. K 39
Pom 162; war ... niziuśko; słońce nisko, a do domu i mamy daleczko. K 12 Poz 157; Niech mie
wospon puści, Niech mi rąk nie ściska, Słońce nisko, wiecór blisko, Do dóm mi sie mięsko.
Lom Śląsk 172.
b. Już wieczorek blisko, juz słoneczko nisko, Już się rozejdziemy moje towarzysko. Gaj
Rozw 112.
c. Poszła Marysia - do ogródeczka, jako koralik stalą. Sloneńko nisko ~ wieczorek
blisko, gdzie ja będę nocowała? K 33 Chel 330.
d. Oj Janku, Janku, Janku dla Boga, słoneczko nisko, daleka droga. Gaj Rozw 80, war.:
Krzyż Kuj 1/228, 229; Nie "oddam jag"ód na litość Buoga ... LL 1964/1-2/52.
e. Możesz sie mi przydać, Słońce nisko, nocka blisko, Mogymy społu spać. Pies Śl 2/451.
73 - Słońce smutno wschodzi i zachodzi, smutna jest dziewczyna/chłopiec.
Smutno słoneczko wschodziło i smutno zachodziło. Smutna i jeszcze smutniejsza Ta nocka
dzisiejsza, Którą spędziłam z kochankiem swym. Kot Zn 410; war.: ... która ja nie spałem Z kochanko
SWO. TN Dąbrówka 1967, podob. TN Księżomierz 1984.
74 A - Słońce jednemu świeci, drugiemu zachodzi za chmurę.
a. Komu słońce świeci, dla mnie zawsze smutne, komu losy stałe, a mnie są okrutne.
K 6 Krak 128.
b. Jednym słońce świeci i zapada w góry, a mnie nieszczęśliwej zachodzi za chmu
ry. K 44 Gór 341; war. ... wschodzi i wybija w górę - a mnie nieszczęsnemu ... K 6 Krak 427;
Wschodzi słońce, wschodzi 1 wzbija si ę w górę. Dla mnie tylko jednej Chowa się za chmurę.
Her Kai 2/148; Komu słońce świeci, zbija się i w górę, mmc tylko jednemu kryje się za chmurę.
Lom Śląsk 409.
74 B
Dodaj ci słońce nie świeciło!
Zęby t o b i e było Słońce nie świeciło! Kiedyś mnie ty wziąść nie chciała. Rog Śląsk 204; war.: Oj bodaj ci hultaju
... K 25 Maz 169, TN Poniatowa 1987; da ... Bogdaj ci, chlopcyno, ... K 48 Ta-Rz 92, Lom Śląsk 387, ZWAK
1878/108; Bogdoj ci jasne słoneczko ... K 48 Ta-Rz 317; Bodaj ci, Jasicku, ... Stoin Żyw 289; Zęby lobie było słońce
nie świeciło! Pies Śl 1/270; Zęby ciebie Janku nie nosiła ziemia. Ziemia TUP nosiła, słonko nie świeciło, żeby ciebie
Janku na świecie nie było. TN Białobrzegi 1988; podob. Bodajże cię Jasiu słoneczko spaliło! Pici Śl 1/428; Bodej
ciebie, Jasiu, Słoneczko spaliło. Pies Śl 2/755.
75 - O moje słonecko, świećże mi wysoczko. Oj, bo ja jeszcze mam do matki daleczko.
K 40 MazP 428.
76 I - Słoneczko nie zachodź jeszcze, bo mój kochanek daleko.
Słonecko, słonecko, Nie zachodź mi jesce, Bo ten mój kochanek Daleko we świecie. Pies Śl 1/521; war Ty, jasne
słoneczko ... a ho mój Janeczek, a bo mój kochany na jynnej wsi jeszcze. Krzyż Kuj 1/231; ... Jest w .dalekiej drodze.
Pies Śl 2/737; Nie zach^ódź czerw"one słoneczko ..., a bo mój ..., a bo mój jedyny daleko ode wsi. LL 1965/4 /22.
7G II
Słoneczko, możesz zachodzić, bo mój kochanek przyszedł.
Słonecko. słonecko, Juz mozes zachodzić, Bo ten mój kochanek, Juz do wsi przychodzi. Pies Śl 1/521, war : Pies
Śl 2/737; Już możesz zachodzić, czerwone słoneczko, a bo mój ..., a bo mój jedyny ... dochodzi. LL 1965/4/22.
77
Kołem, kolein sloniuscko chodzi, juz jest nad zachodem, piele Marysia drobną
ruteckę tam za nowym ogrodem. K 2fi Maz 240.
139
138
SŁOŃCE - dokumentacja
SŁOŃCE
92
78 - Słońce siada, rosa pada.
Słońce siada, rosa pada, po drobnej leszczynie, kochajże mnie, mój Jasui[ku], szczerze, [nie zdradliwie]. K 41
Maz 192; war.: ... a nie zdradzaj, kochaj dworzaninie. K 22 Lccz lor,; ... po białej drzewinie ... ZWAK 1886/291,
podob. MAAB 1908/170.
79 — / spojrzał ci po słoneczku, ujrzał pannę w okicneczku. Ach, mój Boże, dajźe mi ją,
tę dziewczynę, tę jedyną. K 40 MazP 320; Oj spor-zioł na słonecko, da spor-ziol i na niebo ...
K 25 Maz 187.
80 A - Miesiąc świeci, słońce grzeje, do dziewczyny/kochania serce mdleje.
Miesiąc świeci, słońce grzeje, do dziewczyny serce mdleje. K 39 Pom 117, K 48 Ta liz 162;
war.: ... do kochania ... K 39 Pom 117, K 26 Maz 232, K 41 Maz 78, Pies Śl 1/490, ZWAK 1882/114; ... do kochania
serce śnieje. Stef WarmPś 3/28; Słońce świeci a nie grzeje, Do kochania serce mdleje. Rog Śląsk 152; Słońce świeci
a nie grzeje, serce mi od żalu mgleje. K 12 Poz 105; Słońce świeci a nie grzeje, moje serce roztopnieje. K 40 MazP
241; Księżyc świeci, ...do kochania serce mdleje. Piat Krak 190; Świeci miesiąc, ... do kochania ... K 39 Pom 448,
por. Biel Kasz nr 325C, D; Słonko świeci, wiater wieje, do kochania ... Biel Kasz nr 377B.
80 B - Słoneczko mi zaszło, miesiącka nie widać, Wyszyłam chusteczkę, nie mam komu jej dać. Pies Śl 2/657,
war.: Pies Śl 1/484, podob. Pies Śl 1/425, Stoin Żyw 220.
81 - W lecie słońce gorące/jarzące/rażące, dziewczyna pasie wołki/byśki/gęsi na łące.
a. A w lecie w lecie słońce gorące, pasła dziewczyna wołki na łące [powtarzający się
incipit pieśni miłosnej, który zapowiada sytuację spotkania]. K 6 Krak 106, war: K 16 Lub 258,
K 6 Krak 107, K 44 Gór 146, K 45 Gór 231, Święt Nadr 165; Oj lalo lalo ... pasterka ... K 25 Maz 11;
Ej lecie, lecie ... K 26 Maz 215; A słońce słońce bardzo ... K 18 Kieł 132; Oj lecie lecie ... K 21
Rad 4; Oj słońce słońce słońce ... K 2 San 135; ... Ło śwantam Jonie ... pasła Karlinka bylki na
łonce. Stef WarmPś 1/174-175; ... byśki ... K 41 Maz 49, K 40 MazP 564; ... Oj lato lato gorące, ...
gąski ... K 12 Poz 176; Świeci, świeci ..., pasta Kasia gęsi ... K 12 Poz 176, TN Karczmiska 1980.
b. W niedzielę rano słońce jarzące ... Kot Zn 297, war.: ZWAK 1891/148; Ach! sionce,
słońce, słońce rażące ... ZWAK 1886/258.
82 - Poczekaj, Jasiu, w gęstej krzewinie, jaż nas gorące słońce ominie. K 12 Poz 199; war.: Siądźmy sobie
Stasiu przy tej dolinie, niechaj ... K 26 Maz 261; Siądźmyż Józieńku ...niech ... K 27 Maz 303; Usiądziem Józiu ...
niech ... K 28 Maz 269, war.: K 16 Lub 284, Chód Śp 193.
83 - A moja Marysia w nocy przyjechała, bala się słonecka, by nie ogorzała. Bała sie słonecka, bała się
chmurecki, by jej nie omokly na głowie wstązecki. K 18 Kieł 120, war ZWAK 1886/125.
84 - Zblod mi wionek, zblod mi, jo sobie tyz zbladła, wionek uod słonecka, jo "od k"ocha-necka. Sad Podh 143,
podob. K 16 Lub 213.
85 - Dzisioj słonce zojdzie, jutro rano wejdzie: Już ci moja matuchna do mnie nie przydzie. Stef WarmPś 1/82,
war.: LL 1959/3-4/73.
86 - Bóg dał ci, dał zdrowie, żebyś moją była, słonko ci to powie, ześ ty moja miła. K 44 Gór 236.
87 - Kiedy będzie słońce i pogoda, przyjdź Jasiu do mego ogroda.
Kiej będzie słońce, pogoda, Pójdzie, Jasiu, do mego ogroda. Rog Śląsk 168, war.: K 16 Lub 259, Konop Krak
127, Pies Śl 1/227; A jak ..., przyjdź ... TN Gielczew 1978; O jeno będzie słońce i pogoda, przyjdziesz Jasiu do mnie
do ... K 12 Poz 4.
88 - Przez zielony dąb przeleciał gołąb. Usiadł na ganeczku na złotym słoneczku, roztoczył ogon. Kot Rzesz
264, war.: Stoin Żyw 133.
89 - W komórecce wysoce tam si ę słońce migoce, tam Marysia siadała, zloty warkoc cesała. K 20 Rad 213.
90 — Czy cię [dziewczyno] słońce pali/piecze, czy się wiatru/ deszczu boisz?
Czego ty dziewczyno pod jaworem stoisz? Czy cię słońce piecze, czy się deszczu boisz?
Oles Lub 11; war.: Dlaczego ... pali ... wiatru ... K 48 Ta-Rz 150; Oj cemuz ..., oj cy cię słońce pali, da cy się
wiatru bois. K 2 San 216, TN Rogatka 1978.
91 - Ciesyło mie słonko, ciesyła mie ziemia, ale mie dziewcina zawiedła do cienia. Sad
Podh 147.
dokumentacja
Stary tak jak kłoda, a zimny jak woda. młody jak piórecko, grzeje jak słonecko. K 27
Maz 318, podob Rog Śląsk 190, ZWAK 1R85/264.
93
Słońce, nie dogrzeje złożonego w grobie.
a. A gdy mie już złożą w tym głębokim grobie, deszcz mie nie doleje, słońce nie
dogrzeje w tym głębokim dole. Stoin Żyw 233, podob Stoin Żyw 323-324, PieS Śl 1/359, podob.
motyw w opow. K 51 Sa-Kr 198.
b. Schowali ją pod ziemię, słońce jej nie przygrzeje. K 28 Maz 295.
94
Ach widzisz, kochanie, to słońce na niebie, tak mi jest niemiłe, me życie bez ciebie.
K 12 Maz 1.19. war : K 13 Poz 175, Rog Śląsk 127, Pies Śl 1/381.
95 A
Gdzie słońce, tain kochanie.
W której stronic słonie, tam kochanie moje. TN Gielczew 1977, war.: TN Łubcze 1983, podob. Pies Śl 1/318; W
tej stronie gdzie słonic, t a m sporzieć muszę, o nic nie dbam kiedy ja mam, co kocham nad duszę. K 2 San 234.
95 D
Miła ta strona, gdzie słońce, milsza ta, gdzie Jasieńko/luba.
Mila mi ta strona, dzic sloneńko schodzi, jeszcze mie ta milsza, dzie Jasieńko chodzi. Mila mie ta strona, dzic
stoneńko siada, jeszcze mie ta milsza, dzie Jasieńko gada. TN Zawałów 1966; Mila mi ta strona, w której słońce
wschodzi, jeszcze mi ta milsza gdzie ma luba chodzi. K 6
Krak 418.
95 C
W tej stronic gdzie słonie kryje jasność swoją, tam kochankę zostawiłem, tam
i miłość moją. K 2 San 234.
96 - Dziewczyna żałuje, że nie chodziła za słoneczka do dom.
Ach Boże, mój Boże, na mój głupi rozum, Iżech nie chodziła za słoneczka do dom. Jenoch jo chodziła po
miesiączku w nocy, Ej, odwodzilić mnie smolarscy parobcy. Pies Śl 2/657, podob. Piel Śl 1/483, 501 i 535, Pies Śl
2/656.
97 - Jak ty pójdziesz do ołtarza, Zgaśnie tobie twoja zarza; Zgaśnie zarza i słoneczko,
Płakać będziesz, kochaneczko. Rog Śląsk 92, podob. Pies Śl 1/425, 447, Pies Śl 2/671.
98
- Co dzień słońce świeci, co noc miesiąc wschodzi, a mej szczęśliwości chwila nie
nadchodzi. K 6 Krak 427, war.: Piat Krak 325.
99 - Zeszedł księżyc, przyszła chwila, Słońce zza gór wyszło. Nic opuszczę cię, dziewczyno,
Choćbyś zginąć przyszło. Kot Rzesz 333; war : Księżyc zeszedł, wysła chmura, ... Kot Rzesz 373;
... zeszła chwila, ... Kot Rzesz 372.
100 - Tak jak jest słońce, miesiąc, gwiazdy - tak jest miłość chłopca i dziew
czyny.
a. Jasne gwiazdy, jasny miesiąc, najjaśniejsze słońce, - pójdęć ja z tobą Walusia,
choć na świata końce. K 22 Lecz 64.
b. Chybaby nic uy"o słońca i miesiąca, Żebym se nie wybraudziewcyny z tysiąca.
ZWAK 1891/77, 105 Ropczyckie; war.: Musiałoby nie być na świecie ... K 6 Krak 388-389, Piat Krak
14, Kot Rzesz 473, Pies Śl 1/127.
PIEŚNI HISTORYCZNE
101
-
Słońce
świeci
bołiaterowi
dłużej trzy godziny z
woli
Najświętszej
Panienki.
O, Najświętsza Panienko, jakże mam wojować, Kiedy już słońce zachodzi, późno się szykować. A mówiłam ja do
ciebie, że z mojej przyczyny Będzie ci słońce świeciło dłużej trzy godziny. Świr Pies 133, liczne war.: Krzyż Kuj 1/188,
TN Sąsiadka 1966, TN Kol. Stara Wieś 1976, TN Konopnica 1979, TN Bochotnica 1988, TN Rachanie 1978, Stoin
Żyw 15, LL 1962/4-6/94, Kot Zn 446, Nyr Kar 62. Wersje prozą: Czap Mat 66, Cisz Krak 15, Red. Jelna 1984, Hajd
Nie 208, z: Wisła 1887/145 z Krakowskiego, TN Gorajec 1984 [o Piłsudskim i Moskalach, „cudzie nad Wisłą"].
PRZYŚPIEWKI ŻARTODLIWE
102 - Słońce
podarkiem bożym, który żywi.
Słonecko, karcemka, dwa podarki Boże, bez tych zyć krakowiak na świecie nie może. Słoneczko go żywi,
karcemka go bawi, niech za to, cię Boże! cłowiek błogosławi. K 5 Krak 167, war
Wit Baj 220, LI, 1959/5-6/97.
140 __________________ SŁOŃCE - dokumentacja
141
SŁOŃCE
PIEŚNI ZAWODOWE
103 — Młynarz nie wyłazi na słońce, siedzi w chłodzie.
Nimasz-ci to jak młynarzom, bo na słońce nie wyłażą; tylko siedzą sobie w chłodzie, każą na się robić wodzie. K
13 Poz 125, war,: Kam Pom 30, Stef WarmPś 3/97, K 40 MazP 558; A komóż tak ..., na słoneczko ... jeno leżą sobie
w kłodzie rozkazują ... K 18 Kici 187, LSK ine i/ 6 1.
104 - Piechota maszeruje i w deszcz i w słoneczną spiekotę.
a. Błoto, deszcz, czy słoneczna spiekota, Zawsze słychać miarowy, równy krok. To
maszeruje szara piechota. Na ustach śpiew, pogodna twarz, wesoły wzrok. Szew Niech -i!), war.:
Szew Niech 317; Słota, ... wszędzie ... ta polska piechota, ... śmiech, rumiana ... TN Rcchta 1978.
b. Czy to deszcz, czy słoneczna spiekota, my do szkoły ciągle musimy iść, maszerując
jako ta piechota, na ustach śmiech, w sercu ból wciąż nieść. TN Kol Galęzów 1978.
105 - Miesiąc - ojcem, słońce - matką, gwiazdy - braćmi, zorze siostrami
żołnierza.
Jak na niebie miesiąc jasny wzejdzie, żołnierzowi rodnym ojcem będzie ... Jak na niebie jasne słońce wzejdzie,
żołnierzowi rodna matka będzie ... Jak na niebie jasne gwiazdy wzejdą, żołnierzowi rodni bracia będą ... Jak na
niebie jasne żarzy wzejdą, żołnierzowi rodne siostry będą. K 18 Kieł 182.
PIEŚNI MARYJNE
106 — Maryja ozdobiona słońcem, księżycem, gwiazdami.
[O Matce Boskiej] Z dwunostu gżozdów Koruna na gloże, Łodżano też w słońce, Kszćnzyc pod nogamy. Stef
WarmPś 89.
107 - Góry Syońskie, domie wiecznej chwały, gminy Aniołów, czyliście widziały, jak nowa gwiazda biegła,
gdzie baranek, z którego słońce bierze swój zaranek. K 33 Che! 114.
108 A - Służą Tobie [Maryi] Aniołowie, Świecia t Apostołowie; dziwują się Twej ślicz-ności, Twej urodzie,
spaniałości. Samo się słońce dziwuje, swej jasności ustępuje, boś Ty Panną nad pannami, klejnot nieoszacowany. K
10 Poz 217.
108 B - O Maryja, Matko Boża, niech Ci świeci w maju zorza, Słońce, miesioc, wszystkie
gwiazdy, Niech zobaczy cłowiek każdy. LL 1957/2/20.
..., ... słońce. .... .. księżyc ..., ... gwiazdy ..., ... wodę ..., ... obłoki ..., ... góry ..,, ... lasy ...
ZWAK 1R80/S8.
PIEŚNI SIEROCE
113
Na zelon im smętarzeczku będę spala, jak w łóżeczku, mój Boże. Gdze mie słonko
nic dogrzeje, ani wiaterek nie dowjeje, mój Buoże. Miel Kasz nr 171A, war.: tamże.
PIEŚNI ŻARTOBLIWE
114 - Babować słońcu złoto ji gwiazdki niebu kraść, pardon, trza być jidiotą, pardon, trza
z byka spaść, to robi sic jmaczej. TN Szyszki 1978.
DAŚNIE
115 - Siłacz wydobywa słońce, księżyc i gwiazdę razem z trzema pannami
z podziemnego świata.
[„Starzec z mosiężną brodą" więzi w podziemnych pokojach trzy panny, z których jedna ma „na ścianie" słońce,
druga księżyc, trzecia gwiazdę. Siłacz Dydak, który moc zawdzięcza temu, że ssał mleko matki przez 7 lat spuszcza
się jamą w podziemia, zabija starca i wyciąga panny na świat, wydaje je za mąż, oddaje im ich światła.] K 14 Poz
94-99.
DA.1KI
116 - [Mężczyzna wybrał się na poszukiwanie ognia.] Wyszedłszy ón mąż na śnieg, ujrzał
blisko w lesie jakieś ognisko i skierował się ku niemu. Tu ujrzał kolo ognia trzech ludzi (a byli
to: Bóg najwyższy, św. Piotr i św. Paweł) i prosi ich o trochę węgli żarzących. ... a oni pytają:
«A lubicie ta mróz?)) - (tJużcić, jak P. Bóg da - mówi chłop - to trza przyjąć, wszystko to
łaska Boża)). - «A deszcz?)) - nJużcie i to dobre, bo orzeźwia ziemię i czyści ją.)) - {(A wiatr?))
- «//fi, i to sic przyda, bo osusza ziemię i czyści powietrze, i młyny obraca)). - «A słońce?))
- <(//a, sionecko wszystko naju daje, wszystko dojrzewa, ciesy s i ę ) ) . K 42 Maz 492.
117
PIEŚNI DZIADOWSKIE
109 - Gdy z Antychrystem człek się zbrata, Nastąpi wkrótce koniec świata - ... Z nieba deszcz krwawy padać
będzie, Ciemności wnet zalegną wszędzie: Pogasną gwiazdy, słońce zgaśnie. Nyr Kar 354.
110 - Miesiąc, słońce, gwiazdy, niebo a. płaczą nad niedolą ludzi, b. boleją z Chrystusem.
a. Posłuchajcie, proszę, pilnie, jak niebo plącze usilnie; miesiąc, słońce i z gwiazdami
płacze, lituje nad nami. K 19 Kieł 141; war.: ... pilno, jak plącze niebo usilno. Słońce, miesiąc
... usilnie płaczą nad nami. K 48 Ta-Ftz 209.
b. Wysławiajmy Chrysta Pana, który starł śmierć i szatana, Alleluja, alleluja! Z tym
bolały, słońce, miesiąc, i stworzenia z Stwórcą cierpiąc. K 22 Lecz 30.
111 - Bóg sposobi świat i zdobi go słońcem, księżycem, gwiazdami i planetami.
W tej wieży dał [poganin, Diaskorus, ojciec św. Barbary] wymalować, Bogi swoje wyrysować, Słońce, księżyc z
planetami, Rozmaitymi gwiazdami. Od tych [Św. Barbara] oczy odwróciła, Ku niebu okiem patrzyła, Jako ten świat
oświecają, Jasnością swą napełniają. Myśli, kto ten świat sposobił, I gwiazdami przyozdobi, Kto nim rządzi i
sprawuje, I kto nad nimi panuje. Nyr Kar 128.
PIEŚNI ZADUSZKOWE
112 - Księżyc, słońce, gwiazdy, woda, obłoki, góry, lasy nie chcą przyjąć
grzesznych dusz.
Dusze wstali, zapłakał i, na slu]ńce [w cd.: ... na miesiąc ..., do Matki Boski ...] zawołali: Słuńce, słu3ńce prszimni
t i nas, bo Pan Jezus nie chce mjec nas. Biel Kasz nr 35; war.: ... niebo
dokumentacja
Wiatr jest najmocniejszy, bo mróz bez wiatru nie umrozi, a słońce nie
spali, kiedy jest wiatr.
Zbiegli się w jedno miejsce w polu, gdzie spotkali dziewkę: mróz, słońce i wiatr. Dziewka powiedziała, ze wiatr
najładniejszy. Mróz się gniewał, i rzekł do dziewki: u ja cię przemrożę)). Wiatr odpowiedział: «nie bój się dzieweczko,
ja ta nie będę)). Słońce powiada: <ija cię spałę)). Wiatr powiada: anie bój się dzieweczko, bo ja tam będę)). Mróz bez
wiatru nie umrozi; słońce nic spali, kiedy jest wiatr. K 19 Kie] 219, por. Krz PBL nr 276, nadto war.: K 42 Maz
416-417, Etnl 1989 Bilg 131, Etnl 1994 Hart 164, zol) też zagadki nr 5.
118 - Słońce mieszkające w niebieskim pałacu jeździ powozem po niebie.
a. Jeden król (są słowa podżylego wieśniaka), miał wojować, a tu naraz - cosik się trefiło (zdarzyło), ze
słońca bez trzy dni nic było. Król zawołał swego najstarszego od wojska i peda mu: „Idźże mi ano, jak kieby poseł ode
mnie do słońca, spytaj się, za co ono nie świeci trzeci dzień?'1 l}oseł królewski wsiadł na orła co duchu (prędko)
poleciał do słońca, ale go nie zastał w doma, ino jego siostrę. Jak przybył poseł, siedziała słoneczkowa siostra sama i
kiej opedzial wszyćko, ona rzekła do niego: „Zaczkaj królewski posłańcze, jak słoneczko przyjdzie, bo jeszcze dzisiak
(dzisiaj) nie śniadał, to ci da odprawę; tylko się schowaj i wleź za piec, a nie wyglądaj, nie patrz mu się w gębę, bo ci
oczy wypali." Wlazł poseł za piec i widział jak ona przygotowała bratu ceber miodu praśnego i kopyść do jedzenia
(zamiast (yifct) położyła. Wkrótce, przyszedł słoneczko i peda do niej: „Hę, siostro! kto tu jest?" - Ona na to:
„pierwej śniadaj bracie." Dopieroż wziął kopyść i na stojączku (stojąc) zjadł słoneczko ceber miodu, co aż nic nic
ostało. Poseł, co mu było duszno na zapiecku, ruszać się począł. Więc słoneczko raz jeszcze pytał się: „Siostro, hę
gadaj, kto tu jest?" Ona mówi: „Słuchaj, braciszku, taką rzecz: przyleciał do ciebie poseł królewski na orle,
dowiedzieć się, czemu już trzeci dzień nie świecisz." Słoneczko odrzekło: „powiedz mu siostro, ze jakem jechał przez
morza, jedna złośliwa carnoksiężnica, przebiła mnie dyjamentową spilką, wpadłem w morze, i dopokądem się nie
wydobył na wierzch z uwziątku przeszkodnicy, nie mogłem świecić." Poczem zaprząglo
143
142
S Ł O Ń C E - d o k u m e n ta cja
SŁO Ń C E
m ó w i:]
sło n e czk o c h m u ry d o w o zu i p o je c h a ło d a le j, a p o se ł w ró c ił z tą o d p o w ie d zią n a o rle d o kró la .
K 7 K ra k 2 8 .
b . S ło ń c e [= C h ry stu s] m a p a łac ze zło ta . S ło ń ce m a p a ła c ze zło ta , stą d C h rystu s w y jeżd ża
co d zien n ie , trzy sreb rn e ko n ie cią g n ą zło ty i d y a m e n to w y p o w ó z, o b jeżd ża n im i p o n ie b io sa ch
ca ły św ia t i z g ó ry sp o g lą d a n a zie m ię , n o c ą k ą p ie się z A n io ła m i w k się życ u . L u d 1 8 9 8 /1 1 4 .
1 1 9 - K ró le w n a c h c e sz at ze sło ń c a .
[K ró le w n ie o jc ie c n arz u c a się z m iło śc ią, o n a za ś d la z y sk an ia n a c z asie w y su w a ż ąd an ia]
N iec h m i o jcie c u b ra n ie , k o n ie, p o w ó z i w szystko ze sło ń c a sp ra w i. C zeg o [k ró le w n a ] za d n ia , to i
od króla otrzym ała. ... D ąb się o tw o rzył, o na u bra ła się w sukn ię ze słoń ca, w zięta po w ó z i konie ze
sło ńca i p ojecha ła do kościo ła ... Z W A K 18 78 /H 9-1S1 , zob . w ar.: K rz P U L nr 5 101 ).
1 2 0 A — [C h ło p id z ie sp y tać sło n e cz k o , g d z ie m u się k u ra n ie sie .] O n id zie , a sló n rck o
w o ła n a n ie g o : ((N ie c h o d ź h a w (tu ), b o ju z n ie d o ń d zie s, b o h a w g o rą co , b o b y ś sir sp a ly ł.
A le ja w iem p o co ty id zies. K u ra co no si n a ka len icy, ta m o k m d ju z d w ie ko p y ja j, to sc id ź
zb ierz.1 i ... C isz K ra k 1 5 2 .
1 2 0 B - [S y n ry b ak a szu k a Z ło te j D o lin y .] O n so b ie p o m y śla ł, ja k b u ty zo b a c zy ł że la zn e , ze
to co sik źle w ypa dło , w ięc po szedł do sło neczka , jeżeli on o nie w id ziało, g dzie Złota D olina .
S ło n e czk o p o w ie d zia ło , że n ie w ie, ka j Z ło ta D o lin a . P o sze d ł d o w ia tra ... K -1 2 M az 4 5 4 .
1 2 0 C - [B o h ate r p y ta sło ń ce i k się ży c , g d zie m o ż e z n a leź ć ż o n ę .] K rz P B L n r 4 0 0 .
1 2 1 - [W iatr, m ró z i sło ń c e p o m a g a ją b ie d n e m u c h ło p u , k tó ry p o ż y cz a k o lejn o o d b o g a teg o
b ra ta : m ą k ę, k a rto fle i p o ży w ie n ie d la d z iec i. M ą k ę ro z w ie w a m u w ia tr, za c o w y n a g rad za g o
je d n a k o b ru sik ie m - słu g u sikie m k rad zio n y m n a stęp n ie p rz e z b o g a cz a. P o d o b n y lo s sp o ty k a ko zę
zło to d ó jkę , o trz y m an ą o d m ro z u z a z m ro że n ie k a rto fli. O state cz n ie k rz y w d ę b ie d n eg o
w y ró w n u je sło ń c e, k tó re p o u szk o d ze n iu p o ży w ie n ia o b d aro w u je b ied a k a k ija m i, a te b iją
ch ciw e g o b ra ta , k tó ry m u si o d d a ć p rzy w ła sz cz o n e so b ie cu d o w n e p rze d m io ty .] E tn I 1 9 9 4 B a rt
1 6 4 -1 6 6 .
1 2 2 - G łu p ie c n ag an ia k ap elu sz e m sło ń ce d o c h ału p y .
C h ło p p o sta w ił ch a łu p ę . A n i o k n a , n ic eg o . I m a ch a k a p e lu sze m , i m a c h a , n a g a n ia w id o k d o
ch a łu p y , sło ń c e. T e n g a d a : C o w y ro b icie? N o , p o sta w iłe m ch a łu p ę i c ie m n o , i slu ń c c na gan ia m .
Tu w ziu n m u okna po w yrzyna l, to i g ada tak będzie dop iruś w id no . T N Jacnia 19 64 , podob. TN R ury
Bonifraterskie 1960, EtnI 1994 B art 167, K 8 K rak 221, K rz PB L nr 1245.
1 2 3 - P ro m ie ń sło ń c a p o d a rk ie m , z a k tó ry o jc ie c b ez w ie d n ie z ap rze d a ł c ó rk ę . K rz P B L n r
425C .
1 2 4 - S ło ń ce /k się ż y c /d rze w o św ia d k ie m i m śc ic iele m zb ro d n i.
Z b ro d n iarz za b ija p o d ró ż n e g o , k tó ry p rz e d śm ierc ią za p o w ia d a m o rd erc y , że sło ń c e
(k się ży c , d rze w o e tc .) ja k o je d y n y św ia d ek zb ro d n i k ied y ś g o p o m ści. K rz PBL nr 960, nadto w a r.:
L o m B a j 1 2 3 -1 2 6 .
1 2 5 - W szy scy św ię c i sp u szc za ją się p o p ro m ien ia c h sło ń ca n a z ie m ię , b y p o w ła śc iw y ch
m iejsca ch p o ro z m iesz cz ać d u sz e p o k u tu ją c e, p o cz y m p o w rac a ją d o n ieb a; B ó g u sta n a w ia n a
ic h p a m ią tk ę św ięto . K rz P B L n r 2 4 7 7 .
1 2 6 - S y n w y sła n y w św ia t d o w iad u je się o d k sięż y ca , d lac ze g o sło ń c e
w sch o d z i i za ch o d z i.
[W d o w a w y sy ła sy n a , b y d o w ied zia ł się o p rzy cz y n a ch w sc h o d u i z ac h o d u sło ń c a . S y n
o d n a jd u je w le sie c h ału p ę , g d z ie m ieszk a „ p an m iesiąc ze k " z m a tk ą .] M iesią c ek ... w zescy : „ D yć
n a to w sc h o d zi slo n e ck o , c o b y te lu d ziska w sta ja li d o ro b o ty , a n a to za c h o d zi, co b y m ia rc y li,
kie j lig a ć n a sp o c yn ek ". Z W A K 1 8 9 2 /8 4 .
1 2 7 - M a la rz, z g an io n y za o b ra z sło ń ca , p ro si, b y g an iąc y g o k ró l u m ac za ł p ęd ze l W
sło ń c u . K rz P B L n r 1 7 1 2 .
1 2 8 - P o k o rn a sie ro ta ch w a li sło ń c e, m iesiąc , m ró z , w ia tr i d esz cz i d o staje n a g r o d ę ;
p y sz n a có rk a m a co ch y - g a n i i z o staje u k a ran a .
[P a sie rb ic a w y g n a n a z d o m u p rze z m a c o c h ę , p rzy ch o d z i d o ch a łu p k i, w k tó re j są : sło ń ce ,
m iesiąc , m ró z , w ia tr i d eszc z . Z a p y ta n a p rz ez n ich , k tó ry je st n a jład n ie jsz y , o d p o w ia d a , ż e
w szy sc y są ła d n i. N astęp n y m raz e m m a co ch a w y sy ła sw o ją c ó rk ę, k tó ra n a to sa m o p y ta n ie
Eh,
w sy sc y-ście b rzy d ki
d o k u m en tac ja
m ró z n a zw a la siw y ,
ló rn y ,
w ic h e r n a zw a la św ista k,
d esc
m iesiąc krzyw y i blady i tylko słońce jesce dosyć ładne. K 21 R ad 190, zob. w ar.: K rz PB L nr 480B .
R E L A C JE P O T O C Z N E 1 Z A P IS Y W IE R Z E Ń
129
K się ż y c sy n e m sło ń ca .
A k się życ , ślic zn y m ie sią czek , to syn sło ń ca , k tó re , g d y śp i i o d p o c zy w a p o c ię żk ie j
ca ło d zien n ej p ra cy, zo sta w ia g o na m , a b y czło w iek n ie był n a pa sto w a nym o d stra chó w n o cn y ch .
W i s ł a 1 8 9 0 /1 1 0 .
130
N ie n ależ y siać p rz y d w ó c h św ia tła ch (sło ń c u i k sięż y c u ): a. zb o ż a ;
b . p sz en ic y ; c . p sz e n ic y i ta tark i; d . ln u .
a. N ic sia n o z b o ża , g d y n a n ie b ie b y ły d w a św ia tła: sło ń c e i k sięż y c , b o się zb o że
„ześllici" (zaśnicci). Wit Baj 154, podob. Lud 1897/141, Or L 1936/150, Szyf Trąd 43, Gaj Rozw 97;
p o d o b . J a k je st n a p rzy kła d jesicn io , je st d w a św ia te ł m y n a zy w a m y , c zyli księżyc i sło ń c e
w d zień , n o to sie n ic sia ło p sze n ic y , ze b ęd zie sic za śn ic a ć , że n ie b ęd zie d o ro d n a , to ju ż ta k ,
że b y sia ć , zeb y n ic ła p a ło św ia tło je d n o d ru g ie g o . E tn I 1 9 8 9 B ilg 1 1 1 .
b . N ie siać p szen ic y k ied y d w a św iatła są n a n ie b ie, to jest sło ń ce i k się ży c , żeb y n ie
m u rzy ła czyli śn ied zią się n ie pok ry w ała. K 3 K u j 93, K 51 Sa-K r 7 3, O r L 193 5/1 58 ; p odo b. N ie
n a le ż y sia ć p sze n ic y p rz y d w ó ch św iatłac h ra ze m ( t j . g d y k się ży c w d z ie ń św ie c i), b o się n ie
u ro d z i. W ięc sia ć trze b a alb o p rz y k sięż y c u (w n o c y ), alb o g d y te n z asze d ł ró w n o z e d n ie m .
K 3 K u j 9 3 ; G o sp o d arz n ie sie je p sz en icy , g d y św iec i sło ń ce i k sięż y c, b o się b ęd z ie p szen ic a
św ie c iła (b ęd z ie rz ad k a ). Z W A K 1 8 8 6 /1 0 6 .
c. P rzy sie w ie p sz e n ic y i ta tark i n a leż ało z w ró c ić u w a g ę , a b y n a n ie b ie n ie b y ło d w ó ch
św ia teł ró w n o cz eśn ie (tz n . sło ń c a i k sięż y c a , c zy li w o k re sie n o w iu ), „ b o w ted y p sz e n icę
p rzyp a d a ła b a rd z o śn ić , a ta tark ę p rzy p a la ło '. G a j R o z w 9 7 .
d . Ja k ln y sia li, to ja k b yło sło n ce ji m ie sią c n a n ieb ie w d zie ń , to ju ż n ie sia li, b o
m ó w io , że sie w y śn ic i ... p sze n ic a , ... b o ta kie c za rn e k io sk i b y ły . N i b y ło zia rn a ... T o to
m ó w io, ze jak d w a św iateł było na n iebie, słon ce ^o, ji m iesiąc, to ju ż lud zie to u w aża li. E tnI
1989 Bilg 111.
131
S ło ń c e - w ielk a św ia tło ść o d D o g a d a n a .
Sło ńce to w iad o m o , ze to jest św iatłość w ielga , od B og a n a m dan a, że u o na na s u grzew a, ji
ziem ia rodzi pod sło ńcem ji do brze jest. E tn I 1 989 B i l g 10 0, po dob . C zap M at 54 , T N K rasiczyn
1985, Baz Tatr 138.
13 2 Ja k P a n B ó g stw o rzy ł zie m ie i p o w ied zia ł: Z ro b im y św ia tło ść . P ierw sza św ia tło ść
b yła n a jw ię ksza , b y ło sło n k o . D ru g a św ia tło ść b y ła m n iejsza , b ył księżyc . A trzec ia św ia tło ść ,
p o w ie d zia ł B ó g , g w ia zd y. I n a zw a ł w szy stk ie g w ia zd a m i. N i b y ło a n i jim io n ó w , że ta b y ła ta k a ,
to ta k a , n o w szystki jid n a k o w y im ia - g w ia zd y. C z ap M a t 9 6 .
P IS A N A P O E Z JA C H Ł O P S K A
1 3 3 - W śró d zb ó ż lip c o w y ch / zło co n y ch / d źw ię k ie m ko sy / p ieśii o ży w a . / S ło ń ce to c zy /
o g ro m n y b o ch en ch leb a , / św ię to ść tru d zi, / p o te m sp ły w a . / ... / w ra c a ją że ń c y / z kło se m
w ło żo n y m w se rc e . / - C h ło p n ie sie sło ń c e / n a ra m ie n iu . [W , S itk o w sk i] A d Z ło te 2 3 2 .
1 3 4 - T w o ją m a tkę sp o tyk a m la te m , / O św ic ie ch o d zi m ie d za m i / w k o ro n ie z sie rp n io w e j
ro sy / p o śró d p szen ic zło ty ch . / ... / P rzed o łta rze m p ó l / u k lęk n ie w stro n ę sło ń c a / m o d lą c się
p o ko rn ie / n a ró ża ń cu z k ło só w . / Z k ro m k ą ra zo w e g o c h le b a / w u m ę czo n e j d ło n i / o c ze ku je
n a jd ro ższe g o syn a . [W . K o c zo t] A d Z ło te 1 0 9 .
1 3 5 - A p o la tw o je / J a k k ło s p sze n ic y: / Z ło te, / D zw o n ią ce , / T a rza się p o n ic h , / J a k ko ń n a
łą c e, / W lip c o w e p o łu d n ie / O g ro m n e sło ń c e ... [J. P o c e k ] S z cz A n t 6 3 1 .
13 6 - S u fit - / n ieb a k o p u la , / śc ia n y - / to czte ry stro n y św ia ta . / W n o cy księ życ , / a w d zień
sło ń ce / jest m i ża ró w k ą / i ta ka jest / m o ja ch a ta . [M . S . K arc zm arczy k ] S zcz A n t 4 0 1 .
13 7 - Id ę - p rzed e m n ą w id zę sło ń ce / p o ra n n e , ja k w sta je / i p n ie się w yże j p o n ieb ie , / w id zę
ra d o ść , ja k sercu d a je . / P o lsk ie sło ń ce , n a sze o jc zy ste / o zla c a zie m ię , k tó ra je szc ze d y m i, / a ja
się g a m p o n ie , / id ą c z ży w y m i. [S . C y b u lsk i] S zc z A n t 2 2 6 .
1 3 8 - Z a p la k a jc ie zło te zo rze , / I ty , ja sn e sło n ko b o że , / B ło n ia , g ro n ia , łą k k o b ie rc e , - / J u ż
p rzesta ło b ić J ej [M . K o n o p n ic k ie j] se rc e . P ig W y b 1 5 5 .
144 ___________________ WSCHÓD SŁOŃCA
cksplikacjn
145
WSCHÓD SŁOŃCA
139 - Nikt mnie nic skasuje, chyba Ten na niebie, / Co mi daje sionko i deszczyk
w potrzebie. / Tylko jego stonko każe mi wstać z rana, / Oprócz mego nie znam ja innego
1. 'czas,
dnia'
gdy
robi
się jasno
i
słońce
cksplikacja
pokazuje
się
na
niebie; początek
pana. Pig Wyb 77.
140 - Hej, we węglu iskra złota / słonecznika spoza plota, / co za słonkiem aktem wodzi,
/ kiedy ono światem chodzi. [E. Michalska] Szcz Ant 536.
141 - Słońce - księżyc - dwaj świetlani bracia, Gwiazdy promienne siostrzyczki. [A.
Zachara-Wnękowa] Szcz Ant 836.
142 - Witam cię, słonko, słonko jarzące / Od ciebie biją promienie gorące / Witam cię słonko, tyś
jest skarb trwały / Ty nam ogrzewasz góry i skały / Witam cię słonko w niebieskim dworze / Ty nam
ogrzewasz ziemie i morze. / Witam cię słonko, iskro niebieska / Ty ogrzewasz całą kulę ziemską Grzeg
Wier 7, podob. Mosz Kul '2/-1 -11, Kul Wid 3/507.
=
Powszechnie używana nazwa: wschód, podobnie jak rzadka wychód, oparta jest na obserwacji
ruchu S.; mówi się też słońce wstaje, wytacza się z morza, -♦stonce 1; moment poprzedzający W.S. jest
nazywany od jasności, blasku: świt (związany etymologią z wyrazami świat, światło), brzask; w
powszechnym użyciu są wyrażenia bezpodmiotowe: świta, rozjaśnia się, rozwidnia się, lokalnie też
rozbryżdża się i bryzga, np. w pieśni Skoro zaświtało i na dzień bryznęło K 16
Lub 302,
BIBLIOGRAFIA: B artm ińs k i Jerzy, Stonce, [w:] SLSJ, 1980, s. 205-230; Chev Dic 1/2M 223; De
VriesDic369, 447-448, Duf SNT 569-570; Duf STB 315-317, 958-963; For Sym 92-97; Gamlv Ind 684; Giey
Mit 127-137; H e c k o w a K. W., Pod znakiem świętego słońca. Dawne wierzenia śląskie, Wrocław 196 1; HerdLek
146-147; IvTop Slav 133-137; Kop SMit 1076-1077; KopSSym 387-390; Kup Pol 17-24; Kup WiM 9; Lur Slow
217-219; Łow Rei 92-99; Ł u k a Leon Jan, Wierzenia pogańskie na Pomorzu Wschodnim w starożytności i we
wczesnym średniowieczu, Gdańsk 1973, s. 20-29; Mif Tok 1/461- 462; Mosz Kul 2/21-22, 433-454;
N i e b r z e g o w s k a Stanisława, Konotacja semantyczna słońca w polszczyźnie ludowej, praca magisterska
napisana w ZJP UMCS, Lublin 1985; N i e b r z e g o w s k a Stanisława, Słońce raduje się - metafora czy mit?
„Akcent" 1986 nr 4, s. 37-39; P i 1 i c h J., Po słuńca wschodzie czyli o porach dnia w pewnej gwarze, „Poradnik
Językowy" 1951 z. 3, s. 22-24; Sad l o w s k a Jadwiga, Semantyka i składnia wyrazów słońce, księżyc, gwiazdy w
kulturze ludowej i wybranych utworach literackich, praca magisterska napisana w ZJP UMCS, Lublin 1979; SKS1
Lec 358; SSSł 462-463; S t o m m a Ludwik, Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981; T o 1 s t a j a Svetlana
Michajlovna, Solnce igraet, [w:] Slavjan$kij i balkanskij folklor, Moskva 1986, s. 8-11; Wórt IIofT 8/31-74, 87-88;
Z d z i e s z y ń s k a Anna, Analiza semantyczna nazw słońce i księżyc w polszczyźnie ludowej, praca magisterska
napisana w ZJP UMCS, Lublin 1984.
-►GWIAZDY, KSIĘŻYC, NIEBO, ŚWIAT, WSCHÓD SŁOŃCA, ZACHÓD SŁOŃCA,
SŁOŃCA.
ZAĆMIENIE
Jerzy Bart miński, Stanisława Niebrzegowska
WSCHÓD SŁOŃCA
Wstęp. Eksplikacja: 1. 'czas, gdy robi się jasno': Nazwy. Emocje. Przepowiednie. D z i a ł a n i a o wschodzie
słońca. Symbole. 2. 'miejsce, gdzie słońce pokazuje się rano': Rodzaje wschodu. Wschód jako kierunek orientujący
działania.
Dokumentacja: Kolędy bożonarodzeniowe i noworoczne. Pieśni sobótkowe. Przemowy weselne. Pieśni
miłosne i weselne. Pieśni żołnierskie i rekruckie. Relacje potoczne. Bibliografia.
W ludowej wizji świata czas i przestrzeń są ze sobą ściśle związane: wyrażenia wschód, zachód,
północ, południe nazywają zarówno momenty czasu, jak miejsca (strony świata). To integralne
ujmowanie rzeczywistości ma odbicie w charakteryzowaniu jednostek czasu i przestrzeni za pomocą
tych samych przymiotników: krótki wschód, mały wschód; słońce wysoko, słońce nisko itp. W naszym
opisie odróżnimy jednak znaczenia czasowe i przestrzenne zarówno wschodu i zachodu.
W obu wyróżnionych znaczeniach wschód i zachód tworzą opozycję w ramach zamkniętego
modelu czterech stron -oświata i momentów granicznych dnia i nocy.
i
rozbrzyzgllje Karl SCI' 5/38 z Wielkopolski.
• W.S. budzi emocje p o z y t y w n e , rozpoczyna czas działania 4-6, 9. Typowy początek pieśni
ludowej: W niedzielę rano słoneczko wschodzi przyporządkowuje początek akcji przedstawionej w
utworze początkowi tygodnia (niedziela) i dnia (rano)
4, 5.
*► Na podstawie charakterystyki W.S. przepowiada się p o g o d ę na najbliższy dzień, a w
szczególne dni roku - także u r o d z a j e i przyszłe z d a r z e n i a .
Jeśli W.S. jest czerwony będzie w i a t r Wisła 1900/464, podob. ZWAK 1882/194, wojna
TN Gorajec 1984, TN Smólsko Duże 1984, Sim Wierz 235, bitwa 7.
P o g o d a będzie, gdy ładne kolo słońca zza góry wychodzi TN Krasiczyn 1985 lub gdy podczas
W.S. z lasów idzie mgła ZWAK 1882/199. D e s z c z będzie, jeśli słońce wschodzi blade lub bardzo
jasne ZWAK 1882/195, małe kółko słońca wschodzi wysoko TN Krasiczyn 1985, S. o6ziern się K 48
Ta-Rz 259, nad wschodzącym słońcem jest chmura ZWAK 1889/77. U r o d z a j n y rok będzie, jeżeli
we wtorek mięsopustny słońce pięknie wschodzi albo w dzień Zwiastowania przed W.S. jest pięknie,
jasno ZWAK 1882/165, 167.
■ oo Czas W.S., a szczególnie przed wschodem - jako graniczny - uważano za sprzyjający
działaniom m a g i c z n y m i czarodziejskim.
(a) Czas przed W.S. jest porą d z i a ł a n i a r u s ał ek Peł Dem 95, zmór GrodzLęcz
69, a przede wszystkim c z a r o w n i c . Czarownice wyprawiają się wtedy na pastwiska,
łąki i miedze, w miejsca, gdzie pasie się bydło, zbierają ślady krów, łajna, rosę
i zioła, w ten sposób odbierają krowom mleko i powodują ich choroby 13. Najbardziej
typowymi dniami ich działania są: wigilia św. Wojciecha wit Baj 280, dzień Zielonych
Świątek K 15 POZ 112, Kul Wiel 3/450, Bożego Ciała K 34 chel 153, ZWAK 1886/89, Jana
Chrzciciela ZWAK 1879/33, Wniebowstąpienia Pańskiego K 34 Cheł 153.
(b) Równocześnie przed W.S. można o d p ę d z i ć lub unieszkodliwić (np. spalić
K 15 Poz 299) czarownicę ZWAK 1881/120, MAAE 1908/46, odczynić zadane przez nią uroki
LSE 1961/98, zapobiec odbieraniu mleka krowom ŁSE 1961/98, Dek sier 161. Najskuteczniej
można przeciwdziałać czarownicom przed W.S. w wigilię św. Jana. Zebrane w tym
czasie zioła sprawiają, iż czarownica traci swoją moc K 18 Kieł 51. W czasie tym można
też uniemożliwić czyjeś złe działania, np. odzyskać stratę ZWAK 1887/33, podob. Etnl 1989
Biłg 105-106, odpędzić chmury K 51 Sa-Kr 56.
(c) O wschodzie, a zwłaszcza przed W.S. l e c z y się i z a m a w i a c h o r o b y ,
które pozostają w mitologicznym związku z charakterystykami słońca. Są to przede
wszystkim c h o r o b y oczu K 51 Sa-Kr 54, wit Baj 274 (min. kurza ślepota i zapalenie
oczu K 7 Krak 152, 153) oraz choroby s k ó r n e: kurzajki Kul wiel 3/418, bwdawki MAAE
146
WSCHÓD SŁOŃCA - eksplikacja
147
WSCHÓD SŁOŃCA
1908/48, Wrzody K 51 Sa-Kr 54, liszaje K 42 Maz 333, K 7 Krak 154, ZWAK 1878/138, ZWAK 1889/70, łuszczkę
Kot Zn 197.
W tym czasie leczy się i zamawia inne choroby, takie jak róża 11, ognipiór K 42 Maz
331, Żółtaczka K 39 Pom 265, K 34 Chel 211, krwotok
ZWAK
1879/47,
potrzask
TN Krasiczyn
1985, reumatyzm Kul wid 3/419, kłucie wewnętrzne ZWAK 1879/48, kaszel K 15 Poz 153,
wycieńczenie K 42 Maz 337, koklusz LL 1976/1/45, ia6A:a K 7 Krak 154, choroba św. Wita Kot
Zn 322, płacznice U dzieci LL 1976/1/46, TN Niezdów 1966, febra K 42 Maz 325, K 51 Sa-Kr 15, Fed Żar 266,
ZWAK 1879/48, przeziębienie TN Łukowa 1984, kołtun TN Znmch 1984,
ból Zębów
Pęk Bilg 236, wytycz (tj. wywichnięcia stawów) K 34 chel 111, 205.
Leczenie bądź zamawianie chorób jest najbardziej skuteczne o W.S. w określone dni roku,
zwłaszcza w Wielki Piątek i Wielką Sobotę. Przed W.S. w W i e l k i Piątek (lub dowolny piątek)
skutecznie można leczyć febrę K 3 Kuj 96, kołtun Kul wiel 2/393, Kul Wiel 3/427, krosty ZWAK
1879/16, ZWAK 1886/96, ŁSE 1961/205, bolaki oraz wszelkiego rodzaju guzy ZWAK 1879/46, ZWAK
1885/24. Czas przed W.S. w Wielki Piątek sprzyja zabezpieczaniu przed chorobami skóry,
zapewnieniu urody i zdrowia na caty rok. Aby uchronić ciało przed chorobami skóry, dobrze jest w
tym dniu odbyć k ą p i e l w wodzie w rzece, potoku, sadzawce, rowie, studni l2a lub w wodzie
zaczerpniętej w tym czasie i przyniesionej do domu K 42 Maz 331, ZWAK 1879/46, Gaj Rozw 54.
Woda zaczerpnięta w tym czasie ze źródła i wniesiona do nowego domu (wraz z chlebem i solą)
zapewnia dobrobyt ŁSE 1963/113.
Zdrowie na cały rok zapewnia również mycie w rzece przed W.S. (lub woda przyniesiona do
domu) w Wielki Piątek i2a, podob. Kul Wiel 3/57, Baz Tatr 93, Wielką
eksplikacja
przed zniszczeniem. Gospodarze robią to najczęściej w Poniedziałek Wielkanocny, w drugi dzień
Zielonych Świątek, w dniu Św. Agaty skraplając miedze swoich gruntów wodą święconą K 48 Ta-Rz
79, Or L 1928/190. Aby na polach nie powstawały szkody czynione przez ptactwo, robaki i inną
gadzinę, należy zaklinać je przed W.S. ZWAK
1881/15H 1 178,
Uprawy zabezpieczane są zwykle przed W.S.: przed gradem, ulewą i zarazą - w tydzień po Bożym
Ciele K 15 Poz 128, Wielki Piątek ZWAK 1879/M, W piątek oktabny i dniu św. Jana Chrzciciela K 48
Ta-Rz 81, ZWAK 1882/221. Przed W.S. można spowodować, iż na polu nie będzie zielska, zwłaszcza
ostu ZWAK 1879/7; można tego dokonać w Wigilię Bożego Narodzenia, św. Szczepana ŁSE 1963/97,
ZWAK 1879/14 oraz w wigilię ścięcia św. Jana Chrzciciela ZWAK 1879/9.
Niektóre czynności wykonane przed W.S. mogą przynieść u r o d z a j . Aby ozimi-nowe żyto było
dorodne, przed W.S. w dniu ścięcia Jana Chrzciciela, należy rzucić w rolę chociaż kilka jego ziarenek
ZWAK 1879/8. Proso dobrze rośnie, jeśli będzie zasiane przed W.S. LL 1976/1/45, pszenica - gdy jest
siana przed W.S. w dniu św. Walentego K 42 Maz 105. Kapusty nie nawiedza żadne robactwo, jeśli
zostanie dotknięta miotłą przed W.S. ZWAK 1882/231, a zrodzi się obficie po okopaniu w tym czasie w
wigilię św. Jana ZWAK 1879/11. Marchew dobrze się urodzi, jeśli w Zielone Świątki przed W.S.
tarzano się na zagonie Kul Wiel 3/526. Drzewa będą dobrze owocowały po obwiązaniu ich słomą
przed W.S. w Wigilię Bart Lub 30, ŁSE 1961/90, w Boże Narodzenie ZWAK 1886/221, w dniu św.
Szczepana ZWAK 1882/209 albo w Nowy Rok ŁSE 1961/90. Aby konie nie były nawiedzane przez
zmory o W.S. w wigilię św. Jana pławi się je w bieżącej wodzie ŁSE
1962/110.
Sobotę 12b, także K 42 Maz 411, W Wielką Niedzielę K 39 Pom 384, Sych SGKasz 2/86, Szyf MiW
56, Or L 1933/44 lub w dniu św. Jana K 23 Kai 97, Karw Dobrz 204. Sądzi się także, że kąpiele przed
W.S. zapewniały nie tylko zdrowie, lecz urodę - pod warunkiem, że uczyniono to w Niedzielę
Palmową Kul Wiel 3/85, w Wielki Piątek Kot Podg 82, Gaj Rozw 54 albo w dniu św. Trójcy Wit Baj
145.
Na likwidację p i e g ó w skuteczny wpływ ma mieć kąpiel przed W.S. TN Banachy 1984,
zwłaszcza w noc świętojańską K 15 Poz 154. Równie skuteczne na piegi są jaja czajki znalezione przed
W.S. w wigilię św. Wojciecha MAAE 1908/48. Niektórzy są przekonani, że mycie w wodzie źródlanej
czerpanej przed W.S. zapewnia długie i piękne włosy K 7 Krak 143. Efekt podobny daje skropienie
włosów o W.S. wodą, w której mokła skóra żmii Fed żar 272. Siłę zapewnia zabicie kruka i zjedzenie
jego serca przed W.S. w Wielki Piątek MAAE 1908/49. Ochronę przed żmijami zapewnia nacieranie
słoniną nóg przed W.S. w Wielką Niedzielę Dek sier 47.
(d) Przed W.S. (i w czasie wschodu) można l e c z y ć (zamawiać) c h o r o b y
zwierząt:
Żółwia ZWAK 1879/30, ZWAK 1885/48, ŁSE 1961/99,
Żabę Baz Tatr 185,
robaki
K 3 Kuj 97, K 17 Lub 156, K 21 nad 171, choroby oczu K 34 Chel 207, czarniankę u owiec Fed Żar
240. Przed W.S. w środy i/lub w soboty można wyleczyć też kurdziel K 35 Przem 238, K 51 Sa-Kr 24,
Baz Tatr 185-186, a W Wielki Piątek przed W.S. paskudnika Święt Nadr 107.
Wykonuje się też wtedy praktyki p ł o d n o ś c i o w e i o c h r o n n e : można spowodować, iż
krowy będą płodne ZWAK 1881/H7 i nie będą padały LL 1975/2/45. Jeśli przed W.S. w dniu św.
Wojciecha okadzi się krowy, będą one mleczne i mleko się nie psuje Wit Baj 146, a krów nie będzie
odymało ZWAK 1882/300.
(e) Przed W.S. w konkretne dni roku można z a b e z p i e c z y ć uprawy i zbiory
(f) Czas W.S. sprzyja zapewnieniu sobie s z c z ę ś c i a w p o l o w a n i u . Można je
zdobyć przelewając przed W.S. rurki strzelby źródlaną wodą lub przepłukując strzelbę
w Wielki Piątek w krzyżowych wodach Kot San 172 i 186.
(g) W.S. w dniu św. Jana (24.VI) wyznacza czas m i ł o ś c i 2. Przed W.S.
uprawiana jest magia miłosna - pozyskiwanie konkurentów K 57 RUŚC 1263 i miłości
dziewczyny K 19 Kieł 201, wisla 1902/798.
(h) Przed W.S. z b i e r a się z i o ł a czarodziejskie i lecznicze, takie jak: kozłki, koszyczki, ziele
św. Jana, Panny Maryi włoski, rutę, nasięźrał i inne. Zebrane o tej porze zachowują swoją moc K 7
Krak 126, 193 i 315. Zioła pomagające w leczeniu zbierane są w pierwszy piątek światła Baz Tatr 156,
zapewniające szczęście w handlu ziele targownika powinno być zerwane przed W.S. w wigilię św.
Jana Fed żar 273.
(i) Przed W.S. nie n a l e ż y wykonywać pewnych czynności: wylewać wody po kąpieli dziecka
Kul Wiel 3/413, K 7 Krak 136, ZWAK 1887/30, przynosić pieluch, które zostały na dworze z
poprzedniego dnia K 12 Maz 393, pożyczać ognia K 23 Kai 66.
(j) Przed W.S. można zobaczyć złotą kaczkę Jaz Spis 361, a przed W.S. na Wielkanoc i przed
dniem św. Marka po ugotowaniu węża białego i potarciu nim oczu wychodzące z ziemi skarby K 45
Gór 498, Sim Gad 21.
(k) Przed W.S. można wyprosić łaski u Najświętszej Panny Plut Glog 134.
*&
W.S. jest symbolem p o c z ą t k u , m 1 od oś ci 6a, c.
148
W S C H Ó D S Ł O Ń C A - d o k u m e n ta c ja
149
W SCH Ó D SŁO ŃC A
d o k u m e n tac ja
2 . 'm ie jsc e, g d z ie sło ń c e p o k a z u je się ra n o n a n ie b ie ; stro n a św ia ta p rz e c iw sta w n a d o z ac h o d u '
P IE Ś N I S O B Ó T K O W E
• W m ie jsc u , g d zie w sc h o d z i sło ń c e św ia t się za c zy n a : sta rzy , to n a zy w a li śro d e k zie m i tu ,
g d zie m ie szk a ją . A ta m sie ś w ia t za c zy n a , g d zie w sc h o d zi sło n k o , a lx i sie św ia t k o ń c zy , g d zie
za ch o d zi sło n k o . A ta m d a le j, to sie n ic m e w id zi, ta m ju z ś w ia ta n ie m a . T N K ra sic z y n 1 9 8 5 .
W p ie śn iac h w sc h ó d (i za c h ó d ) tra k tu je się jak o m ie jsc e b a rd z o o d le g łe 8 .
■ U M a ły , k ró tk i, zim o w y w sc h ó d : C ze m k ró tsze d n ie , to so m n ie jsze w sc h o d y ,
a m y ta k n a zy w a m y m a ły W sc h ó d T N G o ra je c 1 9 8 4 , p o d o b . B ą k K ra m sk 7 4 , M o sz K u l 2 /2 1 ;
W .S . p rz y z im o w y m p rz e sile n iu n a stro n ie p o łu d n io w o -w sc h o d n ie j n a z y w a n o m a ły m w sc h o d e m
K a i L im 1 8 . Ś re d n i w sc h ó d - m ie jsce , g d z ie S . w sc h o d z i w c z a sie w io se n n e g o i je sie n n e g o
z ró w n a n ia d n ia z n o c ą , K a i L im 1 8 ; śre d n i w sc h ó d to jest m ie sią c "o d k w ie tn ia d o c ze rw c a T N
G o ra je c 1 9 8 4 . D u ży (w ie lk i) lu b le tn i w sc h ó d w ie lk i w sc h ó d to ju ż ra c ze j c ze rw ie c lu b lip ie c ,
sie rp ie ń , b o to so n o c e b a rd zo m a łe ; jim d zie ń je st k ró tszy to sie m ó w i k ró tsze w sc h o d y , a jim
d zień je st d łu ższy , to d łu g ie w sc h o d y T N
G orajec 1984, podob. B ąk K ram sk 74, O r L 1938/160, Stom Słoń 88 z C hełm skiego i Lubelszczyny.
• K i e r u n e k o r i e n t u j ą c y d z i a ł a n i a . W y ra że n ie w sc h o d m o w a ć 'k ie ro w a ć się ,
o rie n to w a ć się w e d łu g w sc h o d u sło ń c a', n o to w a n e w S ło w n ik u W ile ń sk im , w sk a z u je n a
u trw a le n ie i ra n g ę p rz e strz e n n e g o ro zu m ie n ia W .S . W c z a sie sp o ży w a n ia p o k a rm ó w z w ra c a n o
się w k ie ru n k u w sc h o d n im , a p o z ak o ń c z en iu p o siłk u , ż e g n a n o się z n a k ie m k rz y ż a św .
K
48
T a-R z 4 8 . K ło sa m i w k ie ru n k u ja k w sc h o d zi sło n ko k ła d z ie się p ie rw sz ą g arść zż ę te g o z b o ż a
D ra b P ó d l 6 0 , lo k a liz u je o k n a b u d y n k ó w g o sp o d a rc z y c h M A A E 1 9 0 8 /5 7 . Z m a rły c h g rz eb a n o
n o g a m i d o za c h o d u , a tw a rz ą d o sło ń c a , ab y m o g li o n i p a trz e ć n a św ia tło sło n e c z n e . K ie ru n e k
k u W .S . je st te ż za c h o w y w a n y p rz y sta w ia n iu o łta rz y w k o śc io ła ch K u l w ie i 3 /1 8 9 , w ie sz a n iu
o b ra z k a M a tk i B o sk iej n a d m ło d y m i w c z a sie u cz ty w e se ln e j
PSL
1 9 8 3 /1 -2 /8 5 . W k ie ru n k u
w sc h o d u (i z a c h o d u ) k ła d zie się o g ie ń w w ie c z ó r św . Ja n a K 2 4 M a z 3 5 0 ; p o c h o d y z o g n ie m w
w ig ilię św . Ja n a id ą o d w sc h o d u Ł S E 1 9 6 2 /1 3 9 . K u W .S . w y c h o d z i się p rz y z aż e g n y w a n iu
u ro k ó w K 5 1 S a-K r 2 0 , g o ść ca K 4 8 T a-R z 2 9 2 , jak ró w n ie ż p o to , b y sp ra w ić , a b y o w c e
d a w a ły d u ż o m le k a B a z
Tatr 130.
F o rm u ła T rze j K ró lo w ie ze w sc h o d u sło ń c a w y stę p u je c zę sto w k o lę d a ch 1 , n a d to : Z W A K
1880/104, Z W A K 1884/65, L ud 1913/42 oraz w przem ow ach w eselnych 3, podob. K 1 0 Poz 3 2 2 ; n a
W .S . [tz n . d a le k o ] R u sin i za g n a li P o lak ó w 8 , p o d o b B ą k G rę b 4 7 ,
LL
1 9 6 1 /4 -6 /e i.
DOKUMENTACJA
2 - Ś w ię te g o Ja n a ra n iu sie ń k o zesło slu n eń k o ja śn iu sie ń k o , u o j to to . I n a d "o g ro d e m
sto ja ło , n a su M a ry sie d w ó c h c h c ia ło , "o j to to . T N P u ła w y 1 9 8 8 .
PRZEM O W Y W ESELN E
3 - Ja id a ja k n ie g d y ś T rze c h K ró lo w ie p rzy je c h a li ze sc h o d u sło ń c a , a g w ia zd a ic h
p ro w a d ziła a ż n a to m ie jsc e , g d zie się P a n J e zu s n a ro d ził. K u r O p ó l 5 2 .
P IE Ś N I M IŁ O S N E I W E S E L N E
4 - W n ie d zie lą ra n o / z ta m te j stro n y b o ru / za C ie szy n e m sło ń c e w sc h o d zi,
m iły / J a sie ń ko /k o c h a n e c e k /żo łn ie rzy k /k a p ra l/o fic e r p o k o sza ra c h f d o d zie w c zy n y
c h o d zi.
a . H e j, w n ie d zie le ra n o slo n e c k o w sc h o d zi, ju z c i m ó j m iły p o d p ió rk ie m c h o d zi.
K -1 4 G ó r 2 9 0 ; w ar.: W n ied zielę ra n o , g d y sło n ecko w sch o d zi, o d n iej J a sień ko z p ió reckie m
w ychodzi. T N K arczm iska 1980; ... Ten m ój kochanccck W ędrow ać m usi. Pies Śl 1/289; ... m łody
żo lnierzyczek po ko sza ra ch ch o dzi. S to in Ż y w 7 1; R a no , ra no , ra neczko, sko ro w ejd zie sło neczko.
Ju ż sło n e czko w y ch o d zi, g d y m ó j lu b y p rzy ch o d zi. B ie l K a sz n r 2 9 5 , w a r.: ta m że .
b . Z ta m te j stro n y b o ru ta m slo n e ck o w sc h o d zi, n a u cy ł sie m ło d y k a p ra l d o d zie w c yn y
ch o d zić K 4 4 G ó r 3 6 9 , Z a C ieszy n e m sło ń c e w sch o d zi, O fice r ko n ia w y w o d zi. P iei Ś l 2 /7 5 7 .
5 - (R a n o /z d w o ra ) sło ń c e w sc h o d z i/u n /c /io d z i, d zie w c zy n a c h o d zi/p rze c h o
d zi/w y c h o d zi/w o d zi k o n ia .
a . S ło n e czko w sch o d zi, d zie w c zy n a ch o d zi ja k ró żo w y k w ia t, o czki za p ła k a ła , rą czki
za ła m a ła , zm ie n ił je j się św ia t. K 4 2 M a z 4 1 , w a r.: K 1 P ie s 8 .
b . R a n o , ra n o , ra n iu śk o , k ie d y w sc h o d zi sło n e c zk o . R e j, k ie sło n e c zko w y c h o d zi, m a
m ila se p rze ch o d zi. K 4 5 G ó r 2 6 .
c . W n ie d zie lę ra n o , ra n o slo n e jk o w sc h o d zi, o j je szc ze ra n i, m ło d a K a siu n ia c h o d zi.
T N W ólka R usińska 1980 w eselna; ... już slonejko w schodzi, m łoda K asiunia już po chalupi chodzi.
T N Ja rc z ó w 1 9 7 8 .
d . W czas raniuśko słońce w schodzi, M a m iluśka konie w odzi. R og Śląsk 100, podob. Pies
Ś l 2 /4 0 8 , 6 6 1 , 7 3 5 i 7 5 2 .
e . A w n ied zielę ra n o, N iż słon eczko w sch od zi, Ju ż ta tw o ja koch an eczka P o o g ro dzie
chodzi. R og Śląsk 230, war.: Ster W arm Pś 41, Piel Śl 1/470, 503, Pies Śl 2/634, nadto B iel Kasz nr 365D .
f. J a sn e slo n e ck o z d w o ra w y c h o d zi, m a k o le ża n ka n a ślu b w y c h o d zi. S to in Ż y w 3 3 6 .
6 - S ło ń c e w sc h o d z i k o m u ś, n ie m n ie .
a. Jed n ym sło ń ce w sch o d zi i w yb ija w g ó rę, a m n ie n ieszczęsn e m u za ch o d zi za ch m u rę.
K 6 K ra k 4 2 7 .
b . S ło ń c e w sc h o d zi, a ja p ła c zę , M o m e n t k a żd y c zy n i trw o g ę . P ie s Ś l 1 /3 7 1 .
c. S ło ń c e w sch o d zi ró żo w iu tko , m ien i s i ę ko lo re m , m n ie m ło d e m u ży cie m iłe , p ó kim
k a w a le re m . P ia t K ra k 9 9 .
K O L Ę D Y B O Ż O N A R O D Z E N IO W E I N O W O R O C Z N E 1
P IE Ś N I Ż O Ł N IE R S K IE I R E K R U C K IE
- G w ia z d a p ro w a d z i T rze c h K ró li o d w sc fio d u sło ń c a .
a . K ró lo w ie ja d ą , k o ro n y k ła d ą , a sk ą d , a sk ą d ? O d w sc h o d u sło ń c a szu k a ją k o ń c a
zbaw ienie sw oje. B iel K asz nr 15B ; tam że w ar.: ... z w jelgo parado, a dokąd? O d w schodu słcP nca,
szu ka ją k ó ^n c a zb a w je n ia . p o d o b . M ió d P a s 1 1 0 .
b . O d w sch o d u sło ń c a T rze j K ró lo w ie ja d ą , n a sze m u P a n u n a ro d zo n e m u d a ru n ki
k ła d ą . T N K ra sic z y n 1 9 8 4 .
c. W itają go [Jezusa] na rodo w ie ze w schodu słońca kró lo w ie. K 5 K rak 252, w ar.: M iód
Pa»74.
7 - H ej, za W isłą p o d K ra śn iekie m zeszło sło n ce krw a w o . O fice ry krzyczą n a n a s: d a lej
c h ło p c y , żw a w o ! L L 1 9 7 3 /4 -5 /3 4 , p o d o b . S to in Ż y w 1 8 , M A A E 1 9 0 8 /1 9 9 .
8 - J u ż za b ra li c h ło p c ó w z P o lsk i A c h , ja k ró żo w e k w ia tk i Ja k za b ra li, ta k p o g n a li H e n , ta m
n a w sc h ó d sło n e c zk a . K o t L a s 1 7 1 .
9 - O d w sc h o d u /w y c h o d u sło ń c a z a c z y n a się w o jn a .
a . M i trzeji, m i b ra c'a , w e sw ja t w ędro w a li, od w sch o du "o d słoń ca, w o jin a za kład a li.
K am Pom 220.
b . D ra h ó n y, w o ja cy, to są h erscy ch ło p cy; O d w ych o d u sło ń ca w o jn ę za c zy n a ją . P iei
Ś l 2 /3 8 2 .
150 _________________ WSCHÓD SŁOŃCA - dokumentacja
ZACHÓD SŁOŃCA
RELACJE POTOCZNE
10 — Przed wschodem słońca leczy się przestrach.
a. Wodę po umyciu przestraszonego wylewa się przed wschodem słońca
na rozstajne drogi.
[Jeżeli dziecko przestraszyło się] to matka brała - koszulkę z tego dziecka, ji to dziecko umyta tam
wodo, ji później brała w naczynie te wodę, ji wynosiła przed wschodem słońca na drogi krzyżowe.
Później brała wodę ze źródełka, przynosiła piasek, ostry taki, ziarnisty ji to grzała na blasze, ji tem
okłady, parowanie robili, ji to było skuteczne. TN Smółsko Duże 1984. Podobnie o odczynianiu
uroków nad przestraszonym dzieckiem: To trzeba było robić przed wschodem słońca. Ji jeszcze tą
wodę z dzbana to wynosi [ojciec] na takie tak jak mówio rozstajne drogi. I też te wodę trzeba było
wylewać przed wschodem słońca, ji raczej żeby nikt tego nie zobaczył. TN Dereźnia 1984.
b. Wosk odlewa się przed wschodem słońca / po zachodzie słońca sześć
lub dziewięć razy.
Tam jak dziecko jest przestraszone, to zaleca tam ta, że przed wschodem słońca żeby łam czy sześć
razy czy dziewińć razy, żeby nieparzyście ten wosk odlewa. A innym znótu po zachodzie słońca. Ze
przecież jak słońce jest to nie wolno. TN Dereźnia 1984.
11 - Przed wschodem i zachodem słońca pali się różę.
Palenie róży dokonuje się przed wschodem i zachodem słońca. Spalanie należy powtarzać S-S razy
jeśli choroba jest zaawansowano. Etn] 1989 Bilg 105, podob. K 39 Pom 390, Mac ChDobrz 36, Red.
Zamch 1984, K 46 Ka-S 469.
12 - Obmycie ciała wodą z rzeki przed wschodem słońca w Wielki riątok /
Wielką Sobotę pomaga zdrowiu.
a. [W Wielki Piątek przed wschodem słońca] po wodę sie chodzi do rzeki. Tak zęby
nikt nie widział, a późnij już kiedy, o której porze dnia każdy wstanie, to już sie wtedy myje
Po prostu ona utrzymuje czystość ciała, mówio, że czyraków nie wyrzuca, kto sie w takiej
Wodzie Umyje. TN Łukowa 1984, podob. Kul Wiel 3/413, Red. Sarzyna 1984, K 43 Śl 23, Baz Tatr 140,
ZWAK 1886/96, ŁSE 1961/205.
b. Przed wschodem słońca, to zawsze w Wielko Sobotę, leciało sie do rzeki. ...
nabierało sie wodę, obmywało sie to wodo wszystkich. Dziadzio to zawsze przynosił do domu,
a nawet nie do rzeki, bo jak dzie rzeki nie ma to ze studni brali wodę, ji że to miało być
pomocne. Dla zdrowia. TN Krasiczyn 1985, podob. TN Smólsko Duże 1984.
13 - Przed wschodem słońca czarownica zbiera „pożytek".
U nas to kobiety najwięcy kiedyś mówili, że jim sie mleko psuje. To taka kobieta co jo nazywali
czarownicom, to "ona przed wschodem słońca wychodziła, zbierała tam jakieś ślady krów ... Tam
jakieś kwiatki zbierała na łąkach, to'mówili, że "ona czaruje, przed schodem słońca jidzie zbira, a teraz
już "o tem sie nie mówi, nawet sie nie wierzy w takie cuda. Etnl 1989 Bilg 103, podob. K 46 Ka-S 483, K
17 Lub 110, Pęk Bilg 236, K 34 Chel 153, TN Cholowice 1985, K 48 Ta-Rz 273, ŁSE 1962/139, MAAE
1908/138, ZWAK 1886/90.
eksplikacja ________________________ 151.
ZACHÓD SŁOŃCA
Eknplłkneja: 1. 'czas, gdy robi się ciemno': Nazwy Emocje. Przepowiednie. Działania o zachodzie słońca. Zakazy
Symbolika. 2. 'miejsce, gdzie słońce z n i k a wieczorem z nieba': Rodzaje zachodu. Zachód jako kierunek orientujący
d z i a ł a n i a Przepowiednie.
Dokumentacja Pieśni żniwne i dożynkowe. Pieśni weselne Pieśni miłosne. Przyśpiewki żartobliwe. Pieśni
powstańcze i rekruckie Kołysanki Bibliografia
1. 'czas, gdy słońce znika z nieba i robi się ciemno; koniec dnia'
=
Nazwy Z.S.: zachód, słońce zachodzi, rzadziej zapadu/e, zapada Dej Kieł 1983/185 (w
staropolszczyźnie był i zapad 'zachód' w znaczeniu zarówno czasowym, jak przestrzennym) oparte są
na obserwacji ruchu S.
Nazwy czasu przed Z.S.: zmierzch, zmierzchać się - i momentu następującego po Z.S.: zrnrok,
mroczyć się, ściemniać się, szara godzina, szarówka - nawiązują znaczeniowo do ciemności, ubywania
światła.
• Z.S. budzi emocje n e g a t y w n e : Zachodzi słoneczko poza lasy, już mnie tu na
Gródku nic me cieszy 71.
♦ Na podstawie wyglądu zachodzącego S. przepowiada się p r z y s z ł e z d a r z e
nia i p o g o d ę . Pewne znaki (np. przelot wron, gawronów lub kawek, wycie psów)
po zachodzie S. zapowiadają ś m i e r ć ludzi K 17 Lub 130 i 145.
Jeśli S. zachodzi czerwono i/lub za chmurę TN Krasiczyn 1985, ZWAK 1882/194, TN Wiązownica
1988, Czap Mat 76 - będzie d es z c z; to samo zapowiada pianie pawia po Z.S. OrL 1926/m.
Czerwono zachodzące słońce jest też zapowiedzią w i a t r u
K 17 Lub 74,
Czap Mat 65, TN Wiązownica 1988, Gaj Rozw 136, ZWAK 1882/195, LL 1964/3/41, LL 1961/4-6/84, ZWAK
1878/135,
Wisła
1901/80
-
lub
U pał Ó W
(w
lecie)
TN
Krasiczyn
1985
i
mTOZU
BIBLIOGRAFIA: Kup WiM 10-11; Wort HofT 8/76-87.
-►SŁOŃCE, ŚWIAT, ŚWIATŁO, ZACHÓD SŁOŃCA.
Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska
(w zimie) Red Ulan Majorat 1984. Na mróz wskazują też słupy koło S. K 17 Lub 74, ZWAK 1882/194,
195. S ł o t a będzie jeżeli słońce zachodzi żółto ZWAK 1882/194, dłuższa słota, gdy przy Z.S. jest
wielka zorza ZWAK 1882/195; grzmoty wystąpią, jeśli przy zachodzącym słońcu jest tęcza ZWAK
1882/196; ciepłe burze - jeśli przy Z.S. powstaną czerwone pasmugi przed i poza słońcem ZWAK
1882/195. Dobra p o g o d a będzie, gdy
słońce czysto Zachodzi (bez chmur) TN Cholowice 1985, podob. Czap Mat 65, ZWAK 1878/135,
1882/194, zachodzi bystro LL 1961/4-6/84, różowo K 48 Ta-Rz 259, gdy kury długo chodzą
po Z.S. Lud 1897/83.
■ oo Moment Z.S. jest sygnałem k o ń c z e n i a pr acy Bart Lub 19, K 49 Sa-Kr 93, także i-5.
Stanowi też tło zdarzeń miłosnych 7-8, także K 42 Maz 52, Pirf śl 2/705 i o b r z ę d o w y c h 6,
->ogień sobótkowy.
Moment zachodu i po Z.S. jest uważany - podobnie jak moment wschodu (i przed wschodem)
zagraniczny, wiązano z nim liczne działania m a g i c z n e .
(a) Czas po Z.S. jest porą działania d i a b ł a K 17 Lub 102, Grodź Łęcz 26, 49, Baz Tatr 105 i
demonów
wodny c h: panny wodnej Lud 1965/253, rusałek K 52 Br-Poi 120, boginek
152
ZACHÓD SŁOŃCA - cksplikacja
ZACHÓD SŁOŃCA
cksplikacja
153
piorących bieliznę w rzece Wisla 1887/71, Pel Dem 95, mamun K 51 Sa-Kr 30, topielmka (topielca) stąd zakaz kąpieli po Z.S. wisia 1897/118. Po zachodzie (i o zachodzie) słońca pokazują się d u s z e
z m a r ł y c h K 15 Poz 211. W związku z tym, istnieje przekonanie, że podczas Z.S. nie należy spać,
gdyż dusze zmarłych, chętnie zabierają ze sobą napotkane dusze żywych, które opuściły ciało
pogrążonego we śnie. Mówi się wtedy, że dusze zachodzą wraz ze słońcem Mosz Kul 2/446. Czas po
Z.S. jest przede wszystkim porą działania c z a r o w n i c ZWAK 1882/202, które zabierają wtedy
mleko krowom i robią masło TN Krasiczyn 1985, a po Z.S. w wigilię św. Jana zbierają kwiat z żyta
Wisła 1887/58. Czarownica odbierze mleko krowom lub krowy mniej go będą dawały, jeśli zostaną na
pastwisku ZWAK 1881/119, będą dojone po Z.S. lub mloko zostanie przeniesione przez rzekę ZWAK
1881/119, Baz Tatr 188.
Po Z.S. można s z k o d z i ć innym: powodować stratę wzroku Bieg Lecz 13, uśpiewać swego
wroga Sych SGKasz 5/109. O zachodzie słońca można przekazać komuś tajemną
śmietany ZWAK 1881/119, jajek, sera, nabiału w ogóle Kul Wiel 2/175, Baz Tatr 188, ZWAK
1889/161.
Po Z.S. nie należy p o ż y c z a ć też: o g n i a wisla 1890/100, bo konie nie będą się darzyć
ZWAK 1885/40, grozi to nieszczęściem dla pożyczającego, dla szałasu i stada Baz Tatr 84 i 188, dzieci
w nocy nie będą mogły zasnąć K 31 Pok 150. Po urodzeniu dziecka do dziewięciu tygodni matka z
domu po Z.S. ognia nie wydaje, chroniąc w ten sposób niemowlę przed płaczem K 57 Rusc 1266.
Ognia nie pożycza po Z.S. przede wszystkim ten, kto ma pasiekę K 57 RUŚC 1270, ->ogień. Inne
zakazy związane z czasem po Z.S. to zakaz pożyczania j e d z e n i a , zwłaszcza s o l i , c h l e b a
lub sitka wisla 1890/100, bo oślepną konie, a nawet cały dobytek ZWAK 1879/26, Lud 1924/59,
k a p u s t y kiszonej, bo się zepsuje ZWAK 1892/256, kwasku na rozczyn chleba, bo chleb z
pozostałego w domu nie uda się K 51 Sa- Kr 69. O tej porze browarnicy nie pożyczają też drożdży, bo
piwo się psuje K 42 Maz 399. Nie należy też oddawać pożyczonego wcześniej mięsa, bo świnie
wiedzę Bieg Lecz 360.
wyzdychają TN Łukowa 1984.
(b) Po Z.S. można p r z e c i w d z i a ł a ć praktykom czarownic Baz Tatr 150, zabezpieczyć się
przed złymi duchami K 9 Poz 142.
(c) Po Z.S. w wigilię św. Jana Chrzciciela kobiety z b i e r a j ą z i o ł a : czarcie żebro, odczynę,
czyściec, laseczki Pana Jezusa K 9 Poz 143. Na Kaszubach istnieje w tym czasie zakaz zbierania ziół,
aby nie spotkać kreśniąt, które w tym czasie zbierają zioła dla siebie Sych SGKasz 2/80.
(d) W momencie Z.S. można wedle wierzeń skutecznie l e c z y ć (zamawiać) c h o r o b y ludzi
K 42 Maz 314: placznice u dzieci Wisła 1889/5U, LL 1976/1/44, uraz 'zapalenie oczu' K 3 Kuj 95, a po
zachodzie - takie, jak: kurzą ślepotę K 7 Krak 153,
Po Z.S. nie należy wykonywać czynności związanych z utrzymywaniem c z y s t o ś ci: zamiatać
izby ZWAK 1889/69 i w y r z u c a ć ś m i e c i K 33 Chel 111, Baz Tatr 188, ŁSE 1970/173, bo się
szczęście lub dostatek z domu wymiecie wisla 1889/494. Po Z.S. nie należy też w y l e w a ć z
garnków wody ZWAK 1879/27, pomyj, bo się szczęście wyleje K 42 Maz 398, prać bielizny K 33 Chel
111. Po Z.S. na szczególne niebezpieczeństwo miały być narażone d z i e c i , stąd liczne zakazy.
Sądzono, że aby zabezpieczyć dziecko przed zamianą, porwaniem, nocnicamt, morzyskiem, płaczem
po Z.S. nie należy prać
jęczmień na oku Bieg Lecz 146, łuszczkę Kot Zn 186 i 197, różę MAAE 1908/142, K 46 Ka-S 469, ognipiór K 42
Nie należy też s u s z y ć odzieży dziecka ŁSE 1963/137, przynosić suszących się pieluch jeśli zostały
na sznurku po Z.S. - należy je przynieść do domu dopiero po wschodzie słońca następnego dnia,
inaczej dziecko będzie płakało K 42 Maz 393. Nie należy też: zdejmować bielizny z plota, bo bieda
przeniesie się do domu Wisla 1902/414, n o s i ć wody na kąpiel dziecka, a po kąpieli dziecka wylewać
wody K 42 Maz 393, K 21 Rad 147, K 7 Krak 136, ŁSE 1963/144, bo do dziecka może się coś
przyplątać ŁSE 1963/138, bo dziecko nie będzie spało ZWAK 1892/259. Niemowlę należy kąpać przed
Z.S., aby zabezpieczyć je od strzygi K 15 Poz 24. Po Z.S. słońca nie należy również opuszczać
pomieszczenia, w którym znajduje się dziecko Pel Dem 150.
Po Z.S. nie należy jeść święconki K 35 Przem 44, 60 to źle działa na wzrok TN Ulan
Maz 331, siekiernicę Kot Zn 189, liszaje K 42 Maz 333, przestracll TN Dereźnia 1984, Suchoty Or L 1935/157,
febrę K 42 Maz 325, bóle głowy K 46 Ka-S 473.
(e) Po Z.S. leczy się i zamawia c h o r o b y
z w i e r z ą t K 5 i Sa-Kr 24: robaki u bydła
K 42 Maz 346, K 17 Lub 156, Bieg Lecz 51, ZWAK 1879/57, Żółwia ZWAK 1885/48, a także zapobiega Chorobom
owiec Baz Tatr 136.
Zakazy.
Po Z.S. nie należy wykonywać pewnych czynności, bo mogą mieć
negatywne skutki, m.in.
robić
W
p o l u TN Ulan Majorat 1984, siać zboża Red. Ulan
Majorat 1984, siać marchwi, bo będzie rapciasta Gaj Rozw 100, siać grochu i fasoli Kul Wiel 3/526,
zabierać jajek od kur, bo przestaną się one nieść ZWAK 1881/146.
Po Z.S. nie należy niczego zaczynać i niczego p o ż y c z a ć , bo umniejsza to dobytek
właścicielowi Kul Wiel 3/215, Sim Wierz 270. Nie należy pożyczać ani s p r z e d a w a ć :
mleka, bo krowy (owce) mleko stracą K 15 Poz 125, K 34 Chel 168, K 48 Ta-Rz 285, TN Krasiczyn 1985, K 51
Sa-Kr 68, Baz Tatr 188, będą go miały mniej ZWAK 1886/99, mleko będzie się psuło ZWAK 1881/119, krowa się
zeschnie ZWAK 1879/26, kupujący lub pożyczający mleko może je krowie zabrać ŁSE 1963/H7,
czarownica zaczaruje krowę ZWAK 1892/256, odbierze krowie mleko TN Krasiczyn 1985. Powszechne
wśród górali jest przekonanie, że czarownice przemieniają się w obce osoby i szkodzą pożyczającym
im mleko ludziom oraz ich zwierzętom Baz Tatr 84. Po Z.S. z tych samych przyczyn nie pożycza się i
nie sprzedaje innych wyrobów z mleka: żentycy BaaTatr 188, masła K 15 Poz 125, Baz Tatr 188,
i SUSZyĆ pieluszek Kul MiW 419, Szyf MiW 83, TN Krasiczyn 1985, K 7 Krak 141, Pel Dem 150.
Majorat 1984.
Po Z.S. nie należy też: otwierać okien, szczuć psami K 33 Chel 111, dawać jałmużny ZWAK
1889/161. Nie należy też hopać, bo może to sprowadzić jakieś licho ZWAK 1885/65, hałasować zwłaszcza od Z.S. w Wigilię Bożego Narodzenia do Nowego Roku - bo wtedy Pan Jezus po kolędzie
chodzi ŁSE 1961/8O. Od Z.S. w Boże Narodzenie do Nowego Roku w tzw. młodziankowe (święte)
wieczory nie należy pracować. Jest to czas, kiedy należy Panu Jezusowi dziękować K 28 Maz 74, Red.
Ulan Majorat 1984.
Po Z.S. nie należy zaglądać do pasieki K 48 Ta-Rz 55, bo się robaki zakocą Kot San 225. W tym
czasie nie należy nawet mówić o pszczołach, bo jest to grzechem K 48 Ta-Rz 289. Nie należy też
mówić o ptakach lub o znalezionym gnieździe, ani też zaglądać do gniazd, gdzie znajdują się jaja lub
pisklęta, bo zjedzą je mrówki K 42 Maz 405, ZWAK
1878/130, ZWAK 1887/40.
155
1 5 4 ____________________ Z A C H Ó D S Ł O Ń C A - d o k u m en ta cja
ZA CH Ó D SŁO Ń CA
•i 1
d o k u m en tacja
S y m b o lizu je k o n i e c : sp o tk an ia 7 0 , p an ień stw a 6 , u czu ć k o ch an k ó w 7 L .
b . Za szło sło n ko w rog u p ieca,
2. 'miejsce, gdzie słońce znika z nieba wieczorem; strona świata
przeciwstawna do wschodu'
Sia da j Zo siu niu d o czepca . T N Z aw iep rzy ce 1 9 74 , w ar.:
K 2 4 M az 2 5 8 , K 2 0 Ilad 1 8 7 i 1 9 3 .
c. S ło n eczko za ch o d zi, m iesią c zek zia je, M a ry sia p ła cze, za stó ł stą p a je. C h ó d Sp 9 9 .
P IE Ś N I M IŁ O S N E
•
Z .S. (p o d o b n ie jak i w sch ó d ) jest trak to w an y jak o m iejsc e b ard zo o d le g le -
p o ło żo n e ta m , g d zie św ia t się ko ń czy T N K ra siczy n 1 9 8 5 . Fo rm u ły p ieśn io w e n a za c h ó d
sło n ec zk a , n a za ch o d zie sło ń c a zn a czą ty le co 'd alek o ' 1 3 . S ło ń ce n a d za ch o d e m , n a
za ch o d zie jest sy g n ałe m k o ń ca d n ia i p rac y , p o czątk u w iec zo ru 7 0 , tak ż e Piat K rak 6 5 4 .
W ty m cz asie sp o ty k ają się k o ch an k o w ie 7 E ,
H,
8 , tak ż e K 4 2 M az 5 1 , Pie s śl 2 /7 0 5 .
■ U - M a ły za ch ó d - m iejsce, g d zie sło ń ce z ach o d zi w zim ie K ai L im 2 1 , p o d o b . B ą k K ra m sk
7 4 . Ś red n i za ch ó d - m iejsce, g d zie sło ń ce z ach o d zi w c zasie w io sen n e g o i jesien n eg o z ró w n an ia
d n ia z n o cą K ai L im 1 8 . D u ży, w ielki, letn i za ch ó d - ta m , g d zie sło ń ce z ach o d zi late m , o d
czerw ca d o sie rp n ia, k ied y n o ce są k ró tk ie Bąk Kramsk 7 4 , K ai L im 2 2 .
•
K i e r u n e k o r i e n t u j ą c y d z i ał an i a. C iało z m arłeg o k ład zie się g ło w ą
w k ieru n k u z ach o d n im K 4 9 S a-K r 5 3 7 [też o d w ro tn ie, -» w sch ó d sło ń c a].
N a za ch ó d sło n e czka p atrzy d zie w c zy n a o czek u jąc sw o je g o ko c h a n eczka 7 C , siad a g o łą b lu b
g a w ro n , k tó ry in fo rm u je d zie w czy n ę, że ch ło p a k ju ż d o n iej jed zie 9 ; n a Z .S. u d aje się ch ło p a k ,
b o ta m jest jeg o d zie w e czk a Pies śl 1 /1 1 .
•
G d y sala m an d ra p ełza k u za ch o d o w i, b lisk a slo ta Z W A K I8 8 i/i6 3 . Ś m i e r ć
k ró ló w i w ielk ich p an ó w n astąp i, g d y w n o cy B o ż eg o N a ro d z en ia w ieje w iatr o d
zach o d u Z W A K 1 8 8 2 /1 8 4 .
DOKUMENTACJA
PIEŚNI ŻNIWNE I DOŻYNKOWE
1 - Sło ń ce za ch o d zi, żn iw iarze ch c ą k o ń czy ć p racę.
O j za sło sło ń ce za slo Za la s, za "o b rę ce, O j p u sca j n a s ka rb o w y, B o n a s b o lo m rę ce. L L
1 9 5 7 /2 /4 1 ; w a r.: D a i za szło sło ń c e za szło d a i jeszcze tro ch ę św ici d a i p u ść że n a s d o d o m u d a i
ły k a rb o w y łysy. K 1 Pies 4 2 0 ; A sló ń ce ju ż za szło , ju ż n a d ch m u ro m w isi, a p u ście n a s d o d o m ,
n a sz w ło d a rzu łysy. K rzy ż K u j 1 /1 9 4 , w a r.: Stef W a rm P ś 1 /1 8 2 ; Z a ch o d zi sło n ec zko za la s
k a lin o w y, p u szcza j n a s d o d o m u , n a sz ka rb o w y n o w y. T N O stró w k i 1 9 5 3 .
2 — S ło n eck o sie ch o w a , ju z jest za c m e n ta rze m , ro z u ą c -ze n a s B o że z n a sy m g o sp o d a rze m
... ju z jest za so śn in ą , ro z u ą c ze n a s B o że z n a są g o sp o d yn ią . Z W A K 1 8 8 6 /1 2 9 .
Z - A ju ż slo n u szko kryje sia za la s, a m n ie m lo d ziu ch n ej d o d o m u ju ż cza s. A ju ż sło n u szk o
za la s sk ryło sia , a ja m lo d ziu ch n a n a ro b iła sia . O l Pó d l 1 2 2 .
4 - Słóneck"o zach u odzi, za w iyrch zapaduje, Ta m °oja m a m icka w iecerzo g u otuje. M ika O ra w
6 0 , w a r.: M A A E 1 8 9 8 /9 2 .
5 - Ju z słon ecko d ow n o za sło, trzeb a będzie spać, a bo jutro raniu sin ko trzeba b ęd zie w stać.
Sto in Ż y w 1 7 6 .
P IE Ś N I W E SE L N E
6 - S ło ń ce za ch o d zi (w ro g u p ieca ), p a n n a m ło d a w d zie w a cz ep iec / sia d a d o
czep ca I za stó ł stą p a .
a . J u ż sło n ec zko za ch o d zi, a zd yjm że w ia n e cze k, w d ziejże czep e cze k, b o ci się ta k g o d zi.
Chód Śp 83.
7 - S ło ń ce za c h o d zi (k sięży c w sch o d zi) - d ziew czy n a/ch ło p ie c tęsk n ią / szu k ają m iło ści /
zalecają się.
7 A - Sło n eczko za szło i się za ćm iło , Za g ó ry, la sy się skryło. B ęd ę ja szu ka ć koch a n ka m e g o ,
C zy g o ta m k ęd y n ie b yło . Pies Śl 2 /6 6 2 , w a r.: Pies Śl 1 /4 8 5 .
7 B - S ło n eczko za szło , m iesią c ze k św iyci, P ó d ź m ie, m a m iła , p ó d ź o d p ro w a d zić. Pies Śl
2/750, w ar : Pies Śl 2/663, 753; M iesiączek zaszel, słoneczko św eci, Stań, m ie m a m iła, odprowadzić!.
ZWAK 1885/270 Śląsk Cieszyński, podob Pies Śl 1/425, Pies Śl 2/663, 750, 753.
7 C S p o g lą d a ły o cka n a za ch ó d sło n ec ka , B o sie sp o d zie w a ły sta m tą d k o ch a n ec ka .
S p o g lą d a ły o cka , ską d sło n e cko sc h o d zi, B o sie z ta m ty stro n y ko ch a n e cek, g o d zi. Ś w ięt N ad r
268, war.: Lom Śląsk 408.
7 D - S ło n e czk o za c h o d zi, m ie sią cze k w y ch o d zi, to b ie się, fra jerko , za le ca ć n ie g o d zi. K 4 4
Gór 280.
7 E - Z a szło sło ń ce, w zeszed m iesią c, ja k m łyń skie ko lo ; w yjd zi d ziew c zyn o , w yjd zi jed yn a ,
przem ó w do m nie słow o. K 28 M az 223; w ar.: Zańdzij słońce, w zeńdzi m iesiąc, i gw iozdy w około;
w y ń d zi w yń d zi ko ch a n ec zko ... K 4 K u j 2 3 .
7 F - N a zielo n ej łą ce Za k w ita ją p ą cze, Ta m m o je ko ch a n ie, G d zie za c h o d zi sło ń c e. Z W A K
1886/323.
7 G - Za o n ą g ó re czką za szło ta m sło n ec zko , g d zie ja się ro zsta w o m ze sw ą ko c h a n e czk a .
K 40 M azP 231.
7 H - Za slo sło n k o , za sło za o b ło k (n a jw y zsy ), za d u n a j n a jg lęb sy. M ó j n a jm iłsy w d ro d ze,
seść p a r ko n i w ied zie, a n a sió d m y m jed zie. K 4 0 M a z P 1 9 4 .
7 I - Za ch od zi słon eczko po za la sy, Już m n e tu na G ród ku nic nie cieszy. Pies Śl 2/5 26, war.: Pies
Śl 1/420, Piel Śl 2/525, Rog Śląsk 108, Lom Śląsk 328; Zachodzi słoneczko w góry, lasy. B a rd zo sm u tn e
p rzy szły n a m n ie c za sy. Pie s Śl 2 /2 7 2 .
7 3 - Sło n ecko za cho d zi, m iesią cek w ycho d zi, p o w ied z m i, d ziew cyn o, kto ku to bie ch o d zi? Stoin
Ż y w 2 20, w ar : Pies Śl 2/71 5; ... m ój synaczek inn ą w o dzi. Pies Śl 1/4 25.
7 K - Zachodzi słonecko ku lasowi, nie dajze gębusi dw orakowi. K 6 K rak 123, w ar.: K 6 K rak
1 7 9 , Pie s Śl 2 /6 7 5 .
7 L - E j, ja k sło n e czk o za c h o d ziło , D zie w czę w o łki p o tra ciło , W o lszy n ie. Pies Śl 1 /2 0 6 .
7 Ł - D a rem n e tw e ża ło w a n ie, m iły m ło d zie ń cze. M iło ść w a sza u szła ja k d zień , g d y Zajdzie
słońce. Pies Śl 1/183, war.: Pies Śl 1/186, Rog Śląsk 107.
7 M - Zacho dzi słon ecko za las kalino w y, zim na ro sa p ad a na sa dek w iśnio w y. K 6 K rak 123,
war.: TN Puławy 1988, Pies Śl 1/111 i 507, Konop Krak 4, Gaj Rozw 86, Święt Nadr 261, ZWAK 1891/140, K 57
RuSC 938.
7 N - Z a g ó ra m i, za la sa m i. Ta m sło n eczko sc h o d zi, N a u czu ł sie m ło d y u ła n D o d zie w c zyn y
ch o d zić. M A A E 1 9 0 8 /1 8 1 .
7 O - A p u ść m e pa n , p u ść m e, niech m y (m i) rą k nie ściska ; ju ż sło neczko n a d zach o d em , d o
d o m u n te b lisko . K 4 K u j 3 3 , w a r.: T N Ja cn ia 1 9 6 5 .
8 - (W lecie/w w ieczó r) sło ń ce (p iecze/k o łem ch o d zi) n a d za ch o d e m , d ziew czyn a p a sie
w o łk i/b yszk i / w ije w ia n k i / p iele ru teczkę/len e k / sto i w p o lu za o g ro d e m / ...
a . O j leci, leci sło ń ce za za ch o d em , p a sła d ziew czyn a w ołki za o g ro d em . K 1 6 L u b 2 6 1,
w ar.: TN K aw ęczyn 1964; ... a m oja najm ilsza wije wianki na w ągrodzie - ogrodzie. K 40 M azP 209.
b . O j, w ieczó r, w ieczó r, sło ń ce n a d za ch o d e m , p iele K a sień ka len ek za o g ro d e m . O l
P ó d l 3 1 , ... sto ja la d ze w c zy n a w p o lu za o g ro d e m . L L 1 9 5 8 /1 -2 /7 7 ; O j, p siecze, p siecze S ło n ko
nad zachodam , Zbzierała tam dziiw cza Ziele nad logrodam . Stef W arm Pś 2/5, w ar.: K 26 M az
2 4 0 , K 4 0 M az P 2 1 0 , B iel K asz n r 5 8 (ta m że d alsze w aria n ty ).
c. O j, sło ń ce, sło ń ce b a rd zo n a d za ch o d e m ; p a sła d zie w c zyn a b yszki n a d jezio re m .
K 4 0 M az P 2 1 0 ; w a r: Stu ie ci sło ń ce , św ieci n izko n a d za ch o d e m , P lą cze d zie w czyn a n a d sw o im
156 _________________ ZAĆMIENIE SŁOŃCA - eksplikacja
157
ZAĆMIENIE SŁOŃCA
zawodem. ZWAK 1878/50; Kołem, kołem słoniuscko chodzi, juz jest nad zachodem, piele
Marysia drobną rutecke tam za nowym ogrodem. K 26 Mai 240, nadto war: Hiel Ka»z nr 343.
9 — Gołąb/gawron siada/rozkłada skrzydła na zachód słoneczka.
Przeleciał gołąb przez wysoki dąb, na wprost okiencczka, na zachód słoneczka, roztożyl skrzydła.
Piat Krak 184; war.: Przeleciał gawron przez wysoki dom. Na zachód slonrcka, prosto okienecka,
roztocył ogon. K 6 Krak 113.
PRZYŚPIEWKI ŻARTOBLIWE
10 - Słonecko zachodzi za wysokie wierzby, tym starym panicom wyleciały zęby. K 13 Kieł
48; war.: ... za wysokie dęby, Zaleskim dziewczętom wyleciały zęby. MAMO 1908/105, war.: K 22
Łęcz 191, K 25 Maz 203.
PIEŚNI POWSTAŃCZE I REKRUCKIE
11 - Już zachodzi czerwone słoneczko za zielonym borem, ubodzy wojacy, śląscy wojownicy, idą
na bój krv>awy. Lud 1975/153.
12 - Turek pan, Turek pan, te tureckie pany, Od zachodu słońca wojnę ozpoceny. Święt Nadr 228.
13 - Na zachód słoneczka wyglądają rekruci/Polacy...
a. Wyglądali rekruciki na zachód slonecka: cy nie ujrzą, nie obacą, choć z Płońska
ptasecka. K 27 Maz 339, war.: TN Kawęczyn 1964; Wygnali rekrutów ... ni uwidzisz, ni usłyszysz
polskiego "ptasecka. TN Noworablów 1988.
b. Zagnali Polacenki za to Carne Morze, stamtąd żaden Polaceniek powrócić nie
może. I staneni Polacenki na zachód slonecka, obacyli, jak leciała z Polski kukawecka. K 41
Maz 484.
KOŁYSANKI
14 - Oj, lulaj, lulaj, zachodzi słoneczko, zamknij już oczka i zaśnij córeczko. Ol Pódl 93.
BIBLIOGRAFIA: K a m o c k i
Stefan, Znaki na niebie i ziemi, zwiastujące wojnę światową,
Or L 1926/154; Kup WiM 10-11; Wórt Hoff 8/76-87.
eksplikacja
pomierzchnionic, spor. też zmierz ciniienie Kup WiM 12 oraz zatarcie słońca Kup
Pol 26.
B Przyczyną Z.S. wedle najstarszych wierzeń miała być walka smoka ze S. Wisła 1916/129;
zabicie węża lub innego płaza i pozostawienie go na S. ZWAK 1892/253; pożarcie S. Mosz Kul 2/463,
np. przez wilkołaka Lud 1896/327; czary wiedźm i czarowników Kup WiM 11, podob. Mosz Ku!
2/463; wedle przekonań nowszych: zderzenie S. z górą Or L 1938/160, zajście księżyca na S. TN
Gorajcc 1984, gniew Boga K 17 Lub 70, Kup Pol 24.
B W czasie Z.S. z nieba na ziemię spada trucizna albo zaraza, która jest czarna jak smolą i czuć ją
strasznie Kul Wiel 3/509, sim wierz 235, Wisła 1900/464, Kup Pol 24. Skutkiem Z.S. jest zatrucie
wody Wisi a 1900/464, straszne choroby (zwłaszcza u ludzi Or L 1938/160), także bydła i trzody Wisła
1900/464.
• Aby zabezpieczyć się przed skutkami Z.S. i uchronić wodę od zatrucia należy:
Zakryć albo zamknąć Studnię Kul Wiel 3/509, Wisła 1900/464, TN Ulan Majorat 1984, Or L 1931/15,
Wisła 1889/502.
♦ Z.S. jest traktowane jako zapowiedź w oj n y Kup Pol 24, g ł o d u , c h o r ó b ,
klęsk żywiołowych (np. pożaru, powodzi) Kup WiM 11, k o ń c a ś w i a t a : Jak
zaćmienie było takie nachodzi słonko coraz ciemniej, to wszystki ucikajo dó domu. Bo
to był wielki stwch, że to uono najdzie i zyjdzie, a to już się zdawało, że już o! Koniec
świata! Sondnyj dzień. I każden już sie modlił, "o, że to już Pan Bóg ma zejść na ten
świat i już będzie sądzić wszystkich. Czap Mat 64, podob. Kup Pol 24, sądu ostatecznego:
„Wierzono, że trzydniowe zaćmienie słońca poprzedzi koniec świata. Zaraz potem
pojawi się «Lucyper» na piekielnym wozie i zacznie swój objazd dookoła ziemi" Kul
Wiel 3/509.
-►SŁOŃCE, WSCHÓD SŁOŃCA.
Jerzy Bartmiriski, Stanisława Niebrzegowska
BIBLIOGRAFIA: Chev Dic 2/244-245; De Vries Dic 157, Herd Lek 181-182; Kop SMit 1077;
K a m o c k i Stefan, Znaki na niebie i ziemi, zwiastujące wojnę światową, Or L 1926/154; Kup Pol
24-26; Kup WiM 11-12; Mosz Kul 2/460-463; Wórt Hoff 2/1509-1526.
-+SŁOŃCE, ZAĆMIENIE KSIĘŻYCA.
Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska
ZAĆMIENIE SŁOŃCA
W polskiej kulturze ludowej zaćmienie słońca wiązano głównie z czarami wiedźm, działaniami
smoków, pozostawianiem na słońcu zabitego węża oraz walką słońca z księżycem. Często było ono
uważane za oznakę gniewu Boga i zapowiedź końca świata.
W s t a r o ż y t n o ś c i zaćmienie słońca (podobnie jak księżyca) traktowano jako wynik czarów
czarownic, atak ze strony demonów i potworów Kop SMit 1077.
W kulturze s ł o w i a ń s k i e j bardziej rozbudowane i obrosłe mitologią były wierzenia na temat
-►zaćmienia księżyca.
=
Nazwy uwydatniają skutki Z.S., tj. utratę światła: zaćmienie, zaciemnienie, słonko się zaciemnia,
zaciemnienie dnia, na Warmii i Mazurach: pomierzch,
159
KSIĘŻYC
KSIĘŻYC
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy. Kategoryzacje. Fazy księżyca. Kolekcje. Opozycje. Pochodzenie Wygląd i
właściwości. Części. Ilość. Przemiany księżyca, zakazy i zalecenia. Czynności: świecenie, ruch. Księżyc jako postać
żywa, przeżywająca. Rozmowy z księżycem. Działania sprawcze i praktyki ochronne. Obiekt szacunku i kultu.
Księżyc a pies. Lokalizacja. Co jest na księżycu? Co się dzieje, kiedy księżyc świeci? Przepowiednie. Ekwiwalencje.
Symbolika, sennik.
Dokumentacja: Zagadki. Przysłowia. Przepowiednie pogody (rymowane). Zamówienia i zaklęcia. Rymowanki
i wyliczanki dziecięce. Kolędy bożonarodzeniowe i noworoczne. Widowiska herodowe. Pieśni wielkopostne i
wielkanocne. Pieśni żniwne i dożynkowe. Przemowy weselne. Pieśni i przyśpiewki weselne. Pieśni i przyśpiewki
zalotne i miłosne. Pieśni zbójnickie,1 żołnierskie i partyzanckie. Pieśni żartobliwe i refleksyjne. Ballady. Pieśni
maryjne. Pieśni sieroce. Pieśni dziadowskie. Pieśni zaduszkowe. Listy miłosne. Baśnie. Bajki. Podania. Opowieści
wierzeniowe. Anegdoty. Relacje potoczne i zapisy wierzeń. Pisana poezja chłopska. Bibliografia.
Obraz księżyca jest w polskiej tradycji ludowej zdominowany przez cechę cyklicznej
zmienności; księżyc symbolizuje ideę wiecznego powrotu, nieśmiertelnego trwania. Rytm zmian
księżyca jest wiązany z rytmem życia całej przyrody (dało to podstawę dla rozbudowanych
przepowiedni pogody oraz zakazów i zaleceń wykonywania określonych czynności przy
poszczególnych fazach księżyca) oraz z rytmem życia człowieka (w obu razach mówi się o młodości,
pełni i starości). W polskiej kulturze i języku ogólnym jest postrzegany głównie jako odległy od
ziemi i jej spraw, por. fraz. księżycowy facet 'marzycielski, bujający w obłokach'; niedostępny (Ma
majątek, ale na księżycu), wiązany z miłością i kobietą (miesiączka), zaś w kulturze i języku
ludowym - jako bliski człowiekowi składnik „globalnej wioski", współczujący z zakochanymi i
przywoływany na świadka w różnych etapach obrzędu weselnego. W folklorze wschodniopol-skim
(pieśni weselne i powinszowania noworoczne) jest wiązany z mężczyzną, podczas gdy młoda
dziewczyna - ze słońcem (choć częściej jest na odwrót, por. słońce)
We wczesnych kulturach księżyc był czczony jako bóg lub - częściej — bogini, np. u Greków
jako Selene, matka życia, opiekunka porodów, siostra słońca, Heliosa; u Rzymian jako Luna Herd
Lek 78.
W tradycji b i b l i j n e j księżyc przedstawiano rzeczowo, jako światło stworzone przez Boga
do odmierzania czasu Rdz i, 14 i władania nocą Ps 136, 9. Dzień nowiu był dla Izraelitów okazją
składania ofiar Lb 28, 11-15. Wedle przepowiedni zaćmienie księżyca (podobnie jak słońca) będzie
zapowiedzią końca świata Mk 13, 24.
W pierwotnym c h r z e ś c i j a ń s t w i e walczono z kultem księżyca jako pozostałością
pogańską, ale od Orygenesa asymilowano też obraz księżyca jako symbol zmar-twychwstawania
człowieka i Kościoła oraz przykład świecenia blaskiem odbitym od światła słońca-Chrystusa For
Sym 99. Od średniowiecza symbolika księżyca jest wiązana z kultem maryjnym, Matkę Boską
przedstawia się jako niewiastę apokaliptyczną z księżycem pod stopami Lur Slow 104.
eksplikacja
W tradycji językowej i n d o e u r o p e j s k i e j księżyc jest postrzegany (nazywany) w aspekcie
dwóch podstawowych funkcji: mierzenia i świecenia Gamlv Ind 684-685.
W kulturze d a w n y c h S ł o w i a n wykonywanie określonych prac wiązano z fazami
księżyca sssi 2/554. Księżyc funkcjonował w parze ze słońcem, tworząc zespół elementów
przeciwstawnych i zarazem dopełniających się: księżyc wiązany z nocą, ziemią, wodą i śmiercią,
słońce z dniem, niebem, ogniem i życiem IvTop siav 137. W folklorze słowiańskim słońce i księżyc są
ukazywane jako bracia, brat i siostra lub mąż i żona. Księżyc jest wiązany ze światem pozagrobowym.
Słowiański system liczenia czasu opierał się na cyklach księżyca (miesiące, tygodnie), a w cyklu
dziennym i rocznym na ruchu słońca Slav Mir 245-248.
= Dwie podstawowe nazwy: miesiąc (ogólnosłowiańska i indoeuropejska) i .księżyc (specyficznie
polska), które w polszczyźnie ogólnej dzielą między siebie znaczenia 'okresu czasu liczącego około 30
dni' i 'światła niebieskiego zmieniającego swój wygląd w okresie około 29 dni', w gwarach i folklorze
polskim są - w odniesieniu do 'światła niebieskiego' - synonimami, zróżnicowanymi stylistycznie na
skali starszy / nowszy, książkowy / potoczny.
Starsza, wciąż żywotna w gwarach na oznaczenie satelity Ziemi nazwa miesiąc, jest związana z
wyrazami miara, mierzyć- „bo wedle księżyca czas mierzyły ludy" Briic SB 334 - i wyprowadzana z
ie. 'mes ('mens), 'me- „mierzyć" Vas ES 2/609. Miesięcznik to ludowa nazwa choroby wywołanej przez
K. oraz lunatyka Kul wiel 3/413.
Innowacyjna polska nazwa księżyc dosłownie znaczy „młody ksiądz, syn księcia". Według
Brucknera księdzem w relacji do księżyca było słońce jako światło większe (w średniowiecznych
tekstach magnus dominus „wielki pan") Briic SE 277, Kup Pol 27, podob. SkSi Lec 201; Moszyński
zwrócił uwagę, że wyraz księżyc stosowano u nas pierwotnie tylko do nowiu, co dobrze tłumaczy
użycie przyrostka -ic oznaczającego cechę 'młodości' Mosz Kul 2/458, Si SE 3/277, podob.
Budziszewska 1990/223. Warianty morfologiczne nazwy: na Kaszubach (w pieśni) ksawiec 90, w
Łowickiem sporad. księżak Kup Pol 29 (prawdopodobnie przeniesienie z nazwy mieszkańca regionu).
Nazwa księżyc zachowuje też na Warmii i Mazurach oraz na Kaszubach stpol. znaczenie 'okresu
czasu', np. dwa kstężtce temu biło Szyr MiW 143, Kup wiM 39. W niektórych okolicach odróżnia się
znaczeniowo wyrazy miesiąc (w znaczeniu czasowym) i miesiączek ('światło niebieskie') Kup Poi 29.
Formy zdrobniałe używane głównie w pieśniach (choć nie tylko): miesiączek powsz.,
miesiączeńko 43, 45b, miesiączyczek 55a; księżyczek 4ia, 45a, 50c, 7id, 96a; księżyczeńko 42.
W formułach powitalnych nazywany niebieskim dziedzicem, niebieskim królewiczem, synem
Dawida, -mów. Synonimy ekspresywne K. uwydatniają cechy
Wyglądu: rogacz Piat Krak 582 (w pieśni); łysy K 48 Ta-Rz 317 (za: Wisła 1890/152 z żargonu
złodziejskiego); trzyszcz-b/yszcz Dzik Klech 41, błyszczaty Mosz Kul 2/649; Klara Kup Pol 31 (z łac.
clara 'jasna'), gómol 'bezrogi księżyc' Maj śląsk 128.
Żartobliwe nazwy opisowe: nocne słońce 112; kawalerskie słońce Kup Pol 31 od
Zgorzelca, Ostrołęki, Kazimierzy Wlk , Niska, kawalerskie sionko, słońce kawalerów Kup Pol, 31, Płat Krak 582;
zdrajca miłości, ZWodziciel Kup Pol 31; podglądacz TN Gorajec
1984; słomiany wróżbita Piat Krak 581; Twardowski Kup Pol 31; werdebus (z pieśni,
160
IGI
KSIĘŻYC - eksplikacja
KSIĘŻYC
z niem.) Piat Krak 580; rzadko oko Boga oświecające świat w nocy K 34 Chel 254, tak jak słońce w
dzień.
■fr Nazwy nadrzędne: powsz. świat/o np. K 3 Kuj 93, Etnl 1989 Bil* 111; nowsze: planeta K 15
Poz 5 i planeta Kup Pol 29, Czap Mat 102. W bajkach przedstawiany jako postać żywa 93-96, 103,
106.
■U Nazwy podrzędne odnoszą się do wyróżnianych faz k s i ę ż y c a, nazywanych w gwarach
małopolskich i sieradzko-łęczyckićh zapożyczonym z języka naukowego wyrazem kwadra Kup Pol
35, bądź jego repliką rodzimą ćwierć Kup Pol 35. K. ma cztery kwadry Dej Kieł 1977/285. W
zasadzie jednak podział na fazy K. jest w tradycji ludowej
- podobnie jak w ogólnej polszczyźnie potocznej - inny niż w języku naukowym. W zbadanym
przez nas materiale wyróżniane są trzy podstawowe fazy K.: początkowa
- kiedy K. pojawia się i rośnie: -mów, środkowa - kiedy K. osiąga ksztal koła i świeci najjaśniej:
-ypełnia, i końcowa - kiedy K. zanika: -^wiotek, oraz trzy fazy pośrednie: -*półpełnia, -^księżyc po
pełni i -tpuste dni. Na Warmii i Mazurach (i nie tylko) cały okres dzieli się ogólnie na dwie części:
okres wzrostu, gdy K. jest na młodzie, i okres ubywania, gdy K. jest na starze Szyf Miw 142.
eksplikacja
K. i jasne zorze świecą chłopakowi, gdy się żeni K 28 Maz 151. K. i chłodny wiatr towarzyszą
rozłączeniu się młodej pary 56h.
Pewne kolekcje z K. są szkodliwe l u b niepożądane. Przy dwóch światłach, K. i słońcu, nie należy
siać zboża, pszenicy, gryki (tatarki), lnu 107. W zamówieniach magicznych jako bmci, którzy nigdy się
nie zejdą (ich spotkanie przyniosłoby chorobę) wymienia się: K. na niebie, rybę w wodzie, robaka w
drzewie, dąb w boru I na niwie, kamień na morzu 29.
*-* K jest stawiany w opozycjach ze słońcem, gwiazdami i ziemią: ze s ł o ń c e m na zasadzie
kontrastu dzień : noc 18, 53, 7ie, iooa, i ogólniejszego jasny : ciemny (jaśniejszy : ciemniejszy; światło
własne : światło odbite) 13, 17; fraz. żartować sobie z miesiąca, kiedy słońce świeci NKPP słońce 39; w
baśni uroda córki macochy gaśnie przy Kasmej jak światło miesięczne przy słońcu K 14 Poz 30; a także
opozycji pochodnych: wschód : zachód 63, praca : odpoczynek 14; ciepły : zimny (grzeje i wysusza/
nie grzeje, nie wysusza) 12, 3c; z g w i a z d a m i - na zasadzie stopniowalności przeciwieństwa jasny
: ciemny 19, por. też przysł. Nie dbam o gwiazdy, kiedy księżyc świeci 19 - główną podstawą
kontrastowania K. i gwiazd jest jednak liczba, opozycja jeden : wiele 67A, D; z z i e m i ą - na
zasadzie cech: daleko : blisko 24, 47 oraz martwy : żywy Czap Mat 102.
x
+ Podstawową kolekcję tworzy K. ze s ł o ń c e m i g w i a z d a m i ; zwykle wymienia się je w
stałej, znaczącej kolejności: słońce, K., gwiazdy. Do tych trzech, a często tylko dwóch rodzajów
świateł niebieskich, w różnych gatunkach folkloru przyłącza się różne dalsze elementy, tworząc
niekiedy rozbudowane zespoły.
W bajkach kojarzy się K. i słońce traktowane jako para ludzi: żona i m ą ż Lom Baj 73, war.: Lud
1896/327; dwaj b r a c i a Wisła 1916/137, których siostrami są gwiazdy 109; wyjątkowo jako
o j c i e c i s y n 106. W pieśniach i przemowach weselnych na wschodzie Polski K. jest panem
młodym, słońce panną młodą Drab Pódl 38. Na słońce i K. powołują się zakochani 6ia, 62F; w
kolędach K. razem ze słońcem służy nowonarodzonemu Jezusowi 40. W zamówieniach choroby
wysyła się w miejsce, gdzie nie świeci słońce i nie dochodzi K. 30. Jako elementy współtworzące
pogodę słońce i K. bywają też dalej łączone z d e s z c z e m 42, 94, m r o z e m i w i a t r e m
94, 95A.
W pieśniach: słońcem, K. i gwiazdami (ewent. też planetami) ozdobił Bóg niebo i świat 52, 87,
podob. Lud 1906/167, Kup Pol io, przyozdobił też nimi postać Matki Boskiej 83, której służą i świecą
razem z zorzą 84, podob.: K 26 Maz 95, Maj Motycz 27; chwalą one Boga razem z niebem, dniem i
nocą 49, witają nowonarodzonego Jezusa razem z narodami i bydlętami 39, płaczą nad grobem Jezusa
razem z obłokami, piorunami, niebem 48, z całym stworzeniem 86b, płaczą nad niedolą ludzi razem z
niebem 86a. Słońce (zorza), K. i gwiazdy są rodziną dla żołnierza 76 i sieroty 85. Przywołuje się je na
pomoc przy zamawianiu chorób 28, 31. W baśni poznańskiej demoniczny starzec chce je, przypisane
do trzech panien, uwięzić w podziemiu 92. Na Podlasiu obrazami słońca, K. i gwiazd
(a) Podobnie jak słońce, gwiazdy i cały świat K. jest nazywany dziełem Boga, np. Baz Tatr 138,
Kur Opól 49, ale niedokończonym, pozostającym pod wpływem „złego" Kai Lim 19. Legenda z Ziemi
Dobrzyńskiej łączy powstanie K. z diabłem, który chcąc zrobić słońce skradł Bogu kawałek słońca i z
niego utworzył się księżyc K 42 Maz 362, ZWAK 1878/126, por Fisch Lud 155. Wedle opowieści
krakowskiej to „Matka Boska dla chwały Pana Jezusa postanowiła słońce i księżyc" l< 7 Krak 29,
odstępuje K. Św. Jerzemu l04Cb.
(b) W bajkach: suknia z miesiąca; powóz z miesiąca ZWAK 1878/150; ubranie z miesiącem (bije od
niego luna) K 42 Maz 493.
® O Wygląd K. związany jest z jego p r z e mi an a mi. Np. w żartobliwej współczesnej pieśni
ludowej (noszącej cechy autorskiej kompilacji) dziewczyna-zniwiarka rozmawiająca z K., mówi do
niego, że raz jesteś jak człowiek, drugi raz jak kiszka Piat Krak 581. Najwyraźniej postrzegane i
charakteryzowane są trzy fazy, ->nów, -spełnia i ->wiotek.
K. jest j a s n y 31a, 41, 42, 43, 61d, 76, też we fraz. jasny jak miesiąc/księżyc na niebie NKPP
jasny fi; K. jest jaśniejszy w dniu Zmartwychwstania, bo wtedy czci święto wielkanocne 49d; w
pieśniach: gołębica jasna jak promyk księżyca K 57 RUŚC 603, 605, jaśniejsza nad blask księżyca K 42
Maz 61; Maryja jaśniejsza niż miesiąc ZWAK 1879/60; błyszczący 9713; blady - fraz. blady jak księżyc
NKPP blady 7; jest blady, bo w nocy nie śpi 9, 97A; ma blade promienie 64. W bajce córka macochy
nazywa K. krzywym i bladym 94, daje białe światło, wygląda jak ser 105; s r e b r n y LL
1961/4-6/87; jagbi ze śrybra Nitsch Tek 253 pow. gniewski; w gadce coś jak księżyc daje srebrny
odblask K 8
Zdobi się korowaj PSL 1966/2/127-128, Etnl 1988 Bacz 82, Etnl 1988 Polin 180.
Krak 59; złoty 56h, 73.
Częściej K. występuje razem z gwiazdami 61, 67, 71, 78 i między gwiazdami 1, 3, 45, 55, 65, 90;
K. i gwiazda to chłopiec i dziewczyna 58, K. i gwiazdy są świadkami ich miłości 70, 91. Chłopiec
przysięga na K. i gwiazdy 66. K. z gwiazdami jest wyprawką dla nowonarodzonego Dzieciątka TN
Tuszów 1988; K., gwiazdy i cały świat służą dziewczynie 44, kochankom Nyr Kar 250, ZWAK
1880/174; K. i Gwiazda Wieczorna razem wschodzą
i Zachodzą Glad Wiedz 73, 134.
Wedle wierzeń krakowskich K. utworzony jest ze srebra, dlatego ma połysk białawy wisla
1891/628; albo z materiału podobnego do próchna świecącego w nocy Kai Lim 20.
Uwydatnia się o k r ą g ł o ś ć K.: koło miesięczne 48, krąg miesiąca 54, toczy się jak koło 8,
wschodzi jak młyńskie koło 63Aa; por. fraz. ktoś mo gzycht ['twarz', z niem. Gesicht] jak miesiónczek w
kole NKPP księżyc 4d; K. jest jak placek iosc. W zagadkach
163
KSIĘŻYC - eksplikacja
162 _____________________ KSIĘŻYC - eksplikacja
porównywany jest do bochna chleba, główki kapusty i, w przysłowiu do rybiego oka:
Księżyc patrzy jak rybie oko NKPP księżyc 10 (to porównanie wyraża dodatkowo cechę
'martwoty', 'bezduszności'). W pieśniach weselnych - korowaj jak miesiąc szyroki Hol Wes
20, 81; w poezji chłopskiej olbrzymi m.
W sposób wartościujący K. jest określany jako ś l i c z n y lub p i ę k n y . W pieśniach
maryjnych M a t k a B o s k a jest śliczna jak księżyc K 23 Kai 253, K 19 Kieł 134, nad księżyc
piękniejsza K 23 Kai 252, 253, świetniejsza K 23 Kai 244, stoi w piękności księżyca K 11 Poz
72, K 10 Poz 226. W przysł. o d z i e w c z y n i e : Choćbyś była jako miesiąc, bez posagu za
mąż nie chodź NKPP posag 3; w tekstach obrzędowych do K. porówuje się pannę młodą: jak
miesiąc piękna Kur Opól 123; także szaty K 3 Kuj 130, Sim GŚląsk 16, suknia świetna jak
miesiąc wój Klech 169; ozdoby oraz atrybuty władzy: komna kieby miesiąc z gwiazdami K
8 Krak 108.
Inne cechy K. to: czysty 32; wesoły I05a; cichy 97A; martwy Etnl 1989 Bilg 111.
Wygląd K. jest najszczegółowiej uwzględniany w przepowiedniach pogody: K. w kole,
w lisiej czapie, w uszach, w chmurkach itp. - zob. przepowiednie.
K. w różnych gatunkach jest przedstawiany jako istota żywa, zob. dalej K. jako postać
żywa.
~fc Części K. to: tarcza 104G; promień (promienie) TN Zamch 1984, K 2 Kuj 109, K 31
Pok 210, Wój Klech 81, K 15 Poz 14; promyk 82a, rogi 3, 97B; w pieśni A u miesiąca dwa rogi,
a U Jasieńka dwa braci K 28 Maz 152, war.: Lud 1903/226. Metaf. K. ma twarz K 14 Poz 238,
Wój Klech 81; w żart. rymowance dupę 38; w bajkach ma ciało ludzkie 95.
A Zanotowano wierzenie, że są dwa księżyce - jeden świeci na jednej polowie ziemi,
drugi - na drugiej Lud 1896/162; trzy księżyce ujrzał zbójca, który chciał zabić Jezusa,
Maryję i Józefa uciekających do Egiptu 88, 102. W bajkach krakowskich mowa o
dwunastu braciach miesiącach (każdego miesiąca przyświeca inny) 103.
• Najsilniej postrzegana i językowo utrwalona jest cecha zmienności K.: fraz. ktoś
odmienia się jak miesiąc NKPP odmienić się i, podob. NKPP pan isi. W poznańskiej bajce
matka K. wciąż musi mu od nowa szyć ubranie, bo K. stale zmienia wymiary i wygląd 96.
W przekazach wierzeniowych tłumaczy się, że K. zmienia się co miesiąc, bo od czasu
zabicia Abla przez Kaina „Bóg każe K. co miesiąc iść do piekła i tam się przetapiać na
nowo" Lud 1896/327, a siły piekielne próbują rozdrapać K. i zagrzebać w ziemi Kai Lim
19. W ciągu roku K. odmienia się dwanaście razy Or L 1938/160, por. 103. W ciągu roku K.
robi po niebie taką samą drogę jak słońce, przesuwając się z małego wschodu i małego
zachodu na wielki wschód i wielki zachód Kai Lim 21. W zimie księżyc jest wyżej na niebie,
w lecie - słońce wyżej TN Banachy 1984.
O ros nący m K. mówi się, że księżyc j księżyca przybywa Mac chDobrz 35, Kup Pol 54,
przybiera, dobiera Kup WiM 17, Kup Pol 54; powiększa się, zwiększa się, większy się robi Kup
Pol 54; rośnie 33, 96, Kup Pol 54, Sych SGKasz 2/281; rośnie do pełni Baz Tatr 84, narasta Kup
Pol 55; przyjmuje, przyima, do pełni / pod pełnię idzie, podchodzi, przychodzi Kup Pol 55, Kup
WiM 17, 18, Or L 1938/160; dopełnia się Kup WiM 18, Kup Pol 55.
O u b y w a n i u K. mówi się, że księżyc / księżyca ubywa 96b, Kup roi 55, Or L
1938/160; odima, odejmuje, ujmuje Kup Pol 56, Kup WiM is; księżyc uchodzi, K. schodzi
Kup WiM 18; schodzi z pełni Kup Pol 50. O tej fazie mówi się też, że K. malutki jest Kup
Pol 50; K. maleje, upada, ucieka, niknie, zostaje (się) Kup Pol 50, 55, 56; kończy się 96b,
Kup Pol 50; zmniejsza się, pomniejsza się, umniejsza się, zummejsza się Kup Pol 56; jest na
wychynowiu KuP Pol 50; z pełnego idzie Kup WiM 18, Kup Pol 55; odbywa, odbiera, ubiera Kup
WiM 17, is, Kup Pol 55; cofa się, ginie Kup Pol 50, 51, 56, Kup WiM 18; już je po pole Kup Pol
46, z pełni, z pełna Kup Pol 46, po pełni Kup Pol 46, Szyf Trąd 41. Inne określenia tej fazy to:
księżyc zachodzi Kup Pol 50; K. na zachodzie Kup Pol 50; K. na schodzie Kup Pol 51, Mac
ChDobrz 35; schód K. Kup Pol 51, 56; K. na starze Kup Pol 56; K. no starych dniach Kup Poi
50; K. jidze na emą Sych SGKasz 2/281; miesiącek sie będzie ćmił Kuc Mlp 40.
Z a k a z y i z a l e c e n i a . Z przybywaniem i ubywaniem K. ma związek w potocznym rozumieniu w z r o s t i z a n i k wszystkiego w całej przyrodzie Fisch Lud 162. Z
tego względu dobrze jest wykonywać pewne czynności przy rosnącym lub malejącym
świetle K., innych zaś należy wtedy zaniechać.
Sądzi się, że gdy K. przybywa wszystko dobrze rośnie i będzie rodzić się obficie Kul
MiW 435. Z tego względu należy wtedy siać i sadzić - zwłaszcza groch Or L 1935/158, zboże
Kup Pol 39, Kul MiW 435, pszenicę Or L 1935/158 - gdyż rośliny będą rosły wraz z
przybywającym K. Szyf Trąd 43, Szyf MiW 144. Gdy się K. dopełnia, dobrze jest także
ścinać drzewa Lud 1976/145 i strzyc włosy Or L 1935/158.
Gdy K. ubywa dobrze jest: czyścić domy z robactwa i kurzu K 23 Kai 79, sim wierz 235,
niszczyć chwasty, owady Sim wierz 235, ścierać plamy Szyf Trąd 43, Kul MiW 435. Wtedy
najlepiej rozpoczynać leczenie sim wierz 235, zamawiać choroby Bieg Lecz 37, Kul MiW
435, np. pozbywać się kurzajek Bieg Lecz 127 i wypędzać tzw. zimnych ludzi [choroby]
Bieg Lecz 185, nacierać lub nagrzewać guzy, wole Or L 1928/60. W tym czasie dobrze jest
także leczyć bydło Kul Miw 435. W godzinach zostających pod rządem K. nie szczęści się
w małżeństwie, w pożyczaniu pieniędzy i w sprawach, które wymagają trwałości K3l Pok
31; nie należy zawierać małżeństw po pełni, bo razem z ubywającym K. może ubyć miłość
i szczęście sim wierz 235.
■ Ś w i e c e n i e K. jest inne niż słońca, stąd mówi się nie tylko o ś w i e t l e 81 i
blasku K. 81A, 82b, ale i p o ś w i a c i e 82a; charakterystyczne wyrażenia to blady księżyc
9, blady promień 64, mdławy promyk K. 82a. Dobitnie tę różnice są oddawane przez
przysłowia: Gaśnie księżyc przed słońcem 13, Słoniszko je jak żece [życie]: łsni blaskę
własnym, ksężec zas jak kunszt: żewi sę pózeczonym 17, Od promieni księżyca nie dojrzeje
grono winne 20 - oraz formuły potoczne Etnl 1989 Bilg 111 i pieśniowe księżyc świeci, a nie
grzeje 62F. O świetle K. mówi się, że jest pożyczane od słońca Piat Krak 579, Etnl 1989
Bilg 111, że księżyc świeci blaskiem słonecznym TN Łazory 1984, odbitym Kai Lim 20.
W pieśniach K. ś w i e c i jasno, pięknie, szeroko; wysoko, z nieba, prosto przez obłoki;
po drodze, przez pole, przez ciemny las; prosto w okno, przez okno, do komory ... - łącząc
zwykle swoim światłem n i e b o z d o m e m d z i e w c z y n y 55-57, 62A-H, 67C, D,
69B, 71, 91; w pieśniach lirycznych przeważnie świeci/przyświeca m ł o d y m i
z a k o c h a n y m 56i, 62A-H, 64, 67A, B, 69A, 72, 95, 77,79,80, 82c; przy świetle K. zbliżają
się do siebie zakochani 62; w pieśniach oddających realia czasów pańszczyźnianych, świeci
idącym do żniwa dziewczętom-imunan;czfcom 50; w zam. - oświeca chorego 28; świeci
jakby "oczami patrzył TN Zamch 1984; K. świeci się 7id.
Brak światła, ^zaćmienie K., jest nieszczęściem. W zamówieniach tam, gdzie nie świeci
słońce ani K., wypędza się choroby 30, 3ic.
164 ________________________ KSIĘŻYC - eksplikacja
KSIĘŻYC - eksplikacja ______________________________ 165
Co się dzieje przy świetle księżyca zob. czas.
Ruch. K.
WS eh O dzi
15, 59, 62Gc, 63Ad, 63D,
wy c h o d z i 63Ab, 1\1,
tOCZlJ
Się
po niebie s, 111, w ę d r u j e 73, o d p ł y w a 74, c h o w a się 10,75, z a c h o d z i 75. Wg
tradycyjnego przekonania Ziemia jest okrągła, lecz stoi w miejscu, a dookoła niej krąży cały świat,
który też jest okrągły, gwiazdy, Słońce, Księżyc LSE 1984/143; notowano jednak i przekonanie
przeciwne, że to „Ziemia wykonuje obroty wokół własnej osi, a Słońce lub Księżyc stoją w miejscu"
ŁSE 1984/142.
■ K s i ę ż y c jako p o s t a ć ż y w a . W bajkach śląskich, poznańskich i małopolskich K. ma
m a t k ę , która prowadzi mu gospodarstwo i rozmawia z odwiedzającymi jego mieszkanie ludźmi 94,
95. W bajce lubelskiej spiera się / swarzy się ze słońcem, kto daje lepsze światło Etnl 1989 Bilg 111,
podob. Piat Krak 579. W krakowskich opowieściach wierzeniowych mowa o dwunastu bmciacli
miesiączkach, którzy mieszkają w dalekiej chacie 103. Podobnie jak słońce, K. ma rodziców ZWAK
1887/3 Olkusz. W bajce chłop przedstawia diabłu K. jako swego brata 93. W biłgorajskiej kolędzie
życzącej słońce, K. i deszcz to Trzej Królowie 42.
Obrazem piętnowanego kulturowo zachowania jest szczekanie (psa, wtórnie człowieka) na księżyc
/ na słońce / na Pana Boga. ogpol. fraz. szczeka na księżyc znaczy 'obmawia, mówi oszczerstwa' 21.
D Działania sprawcze K. są w wierzeniach i tekstach folkloru bogato udokumentowane.
Uważa się, że K. ma wpływ na pobudzanie uczuć m i ł o s n y c h (o czym była mowa wyżej),
por. LSE 1962/7; przy świetle K. wszyscy chcą się żenić Piat Krak 579, przy czym wyrażenie fraz.
kawaler księżyca znaczy 'niewierny kochanek' Nyr Kar 239.
Wedle wierzeń światło K. budzi i ożywia z m a r ł y c h K 15 Poz 14, Szyf Miw 1/44,
Kul MiW 435-436, demony Sim Wierz 237, Upiory Lud 1956/553, wiedźmy K 31 Pok 210, ożywia
istoty wodne [wodników, wodnice, topielice i topielców) K 15 Poz 14, Kul Wiel 3/442; nie należy
zbliżać się, a zwłaszcza dotykać wody w rzece lub stawie, bo „oświetlona przez K. ciągnie ku sobie" K
15 Poz 5.
Światło K. ma wpływ na ludzi dorosłych i dzieci Szyf Trąd 43, Etnl 1989 Bilg 116, 117, Czap Mat
107, TN Krasiczyn 1985. Jeśli przejdzie przez człowieka, zwłaszcza dziecko, może
Wywołać: 1 U n a t y Z III K 17 Kub 69, Etnl 1989 B i l g 117, TN Banachy 1984, Wit Baj 68, TN Krasiczyn 1985,
V W pieśniach K. wraz innymi światłami niebieskimi czuje i przeżywa: uczestniczy z cały
światem w chwale Boga: wita małego Jezusa 39, służy Jezusowi 40, a w kolędzie życzącej - także
dziewczynie i chłopcu 44; chwali Boga 49a, b, dziwuje się piękności Jezusa 49c, płacze/boleje wraz ze
słońcem, gwiazdami i in. nad grobem Jezusa 48, 86b i nad niedolą ludzi 86a; czci święto wielkanocne
49d, nie chce przyjąć grzesznych dusz potępionych przez Jezusa 89.
K. widzi/zna cierpnienia zakochanych 64, 70b, i partyzantów 73; wie o zakochanych 70b, 77 i
pomaga im 64; smuci się nad panną Krzyż Kuj 1/111 i wychodzi smutny zza chmury, gdy dziewczyna
umiera LL 1972/2/60 - ale też (w nowszych pieśniach) zazdmści kochankom, gdy się do siebie zalecają
Piat Krak 580, 582, gdy jest cienki kocha panienki, a gdy grubszy, drwi z nich i śmieje się Piat Krak
581. K. patrzy spoza chmury Nyr Kar 199; w zagadce i rymowance księżyc wiedział - nie powiedział o
rosie (nie wysuszył rosy) 12, 36.
0 Rozmowy z ks i ę ż y c e m . W pieśniach miłosnych i weselnych K. jest rozmówcą zakochanych
i weselników, zwłaszcza jest adresatem wypowiedzi zawierających prośby o pomoc. Do K. zwracają
się i przywołują go - prosząc, by im przyświecał - z a k o c h a n i , którzy idą do siebie i chcą być
razem 62A, B, 77. Dziewczyna prosi, by K. nie świecił niewiernemu kochankowi Rog śląsk 103,
chłopak - by nie świecił niewiernej kochance stoin żyw 258. Do K. zwracają się w różnych momentach
obrzędu u c z e s t n i c y w e s e l a , dla którego K. jest wzorem, miernikiem czasu i świadkiem
56f, g, i, 1.
K. jest proszony, by świecił idącym w nocy do żniwa dziewczętom-iniwiareM-kom 50. Przywołują
go zbójnicy jadący na zbój 11. Do K. (także gwiazd, żywiołów przyrody) zwraca się chory lub
zamawiacz o zabranie choroby 31, 32. Dusze zmarłych proszą K., aby je przyjął, bo Pan Jezus ich nie
chce 89. W bajkach z personifikowanym K. rozmawia sierota 94, 95, podob. 103; K. Jest świadkiem i
mścicielem zbrodni 99.
Rozbudowane formuły powitalne kierowane do K. nowego, ślad archaicznego kultu K., podane
pod hasłem ->nów, funkcjonują do dziś w pisanej poezji chłopskiej 110.
ZWAK 1889/67;
C ll O r O b y Wisla 1916/85, K 48 Ta-Rz 302, Szyf MiW 83J chorobę
miesięcznika (tj. niechęć do jedzenia i picia, wymioty, otwarte oczy podczas snu) Kul
Wiel 3/413; tzw.
łunnika Czap Mat 107; płacz K 34 Che! 162; konwulsje Szyf Trąd 44, Szyf MiW
144; rozwolnienie K 48 Ta-Rz 302 i zielone odchody ZWAK 1892/258; kalectwo K 45 Gór 495.
P r a k t y k i o c h r o n n e . Aby zabezpieczyć dzieci przed szkodliwym światłem miesiąca należy:
zasłonić okno K 34 che! 162, Etnl 1989 Bilg 117, wisla 1916/85; zasłonić łóżko TN Banachy 1984;
zawinąć dziecko w chusteczkę, żeby K. nie naświetlał jego twarzy Etnl 1989 Bilg 117; nie kłaść
dziecka koło okna, bo K. może wyciągnąć dziecko przez okno TN Krasiczyn 1985; spać w miejscu, do
którego nie dochodzą promienie K. K 17 Lub 69,
K 45 Gór 495.
Dobrą ochroną przed światłem K. jest postawienie na oknie naczynia z wodą
Kul Wiel 3/413, Szyf Trąd 44, Szyf MiW 144, Wit Baj 68, Wisla 1902/414 lub położenie na oknie
skórki chleba wisla 1902/414, rozsypanie prosa i zrobienie śladów, po których musiałby przejść K.
Czap Mat 108. Kobieta ciężarna nie powinna chodzić po księżycu z odkrytą głową, gdyż to sprowadza
ciężki poród Wisla 1894/583. Należy także zakryć wodę, na którą świeci K., gdyż kto ją wypije, staje
się lunatykiem sim Wierz 237. Jeśli promienie K. „dotknęły dziecko", należy przenieść je nad studnią
wisla 1916/85 Kieleckie. Chory powinien chronić się przed światłem K., aby choroba się nie
wkorzeniała Czap Mat 109. ♦ K. był i poniekąd jeszcze dziś jest otaczany s z a c u n k i e m Kot Podg
87. Szczególnie zwracało uwagę pojawienie się na niebie nowego K., do którego zwracano się ze
specjalnymi formułami powitalnymi, -mów. Ślady kultu K. zachowały się w zakazach przeklinania w
jego obecności oraz wskazywania nań palcem K 34 chel 157,
Sim Wierz 237, Wisla 1900/55 Myślenice. Uważano to Za grzech ZWAK 1892/254; Wskazywanie
palcem na K. mogłoby spowodować śmierć rodziców K 42 Maz 402, sztywność palców sssi 2/554,
moczenie nocne Sim wierz 237, wypadanie z rąk i tłuczenie się różnych
przedmiotów, jak garnki, miski, szklanki, jajka Wisla 1897/118 Radzymin, Sim Wierz 237, Or L
1928/58. Wedle wierzeń opolskich, jeśli dziewczyna chce wyjść za mąż, musi ukłonić się K.
trzykrotnie i wymówić imię tego, którego kocha sim wierz 236. W lubelskiej pieśni
166
____________________ KSIĘŻYC - eksplikacja
167
KSIĘŻYC - eksplikacja
weselnej młoda ma patrzeć oczkiem do miesiączka, by otrzymać błogosławieństwo od Matki Boskiej
oies Lub 40.
Pozostałościami kultu K. są p r z y s i ę g i na K., por. fraz. przysięgać na księżyc, na gwiazdy Kot
Rzesz 318, 372; złorzeczenia, np. żebyś nie widział księżyca, zaklęcia typu jak pragnę księżyc oglądać
Szyf Trąd 44. Chłopiec przysięga dziewczynie na miesiąc i gwiazdy 66, zapewnia, że kocha
dziewczynę nad gwiazdy, nad księżyc, nad słońce Folk
Łodz 65.
• K s i ę ż y c a p i es. W specjalnym stosunku dystansu wobec K. stawiany jest pies, jak świadczy
fraz. ktoś szczęko jak pies na miesiónczek NKPP szczekać 7c, podob. NKPP pies 25ib, por. ogpol.
Wolno psu i na Pana Doga szczekać (nikt nie uniknie obmowy) s SFr pies 76, ewent. Wyje jak pies na
miesiónczek NKPP wyć i, pot. raczej wyje jak pies do księżyca 'głośno, przeraźliwie' ogpol. przysłowie
Psy wyją, a księżyc świeci s SFr pies 72 oraz bliskie mu przysł. Wolno psu na miesiąc szczekać 21,
oznaczają sytuację obmowy nieskutecznej ze względu na dystans dzielący obie strony. Wycie psów do
K. jest tłumaczone jako zapowiedź: n i e s z c z ę ś c i a Etnl 1989 Dilg 115; śmierci TN Krasiczyn
1985; pożaru TN Zamch 1984; wojny K 17 Lub 130. Jeśli psy wyją gromadnie, będzie kataklizm Etnl
1989 Biig 115.
A (a) K. na n i e b i e powsz., ale i w n i e b i e 45c, 93a; w raju ser; toczy się po niebie 8; w
zagadce metaf. jest na wielgiej łące 3a, na polu i2c, na środku wsi 4 [tj. na niebie]; ponad chmurejką
43. W formule niemożliwości: Musiało by nie być na niebie miesiąca, żebym se nie wziena chłopaka z
tysiąca 6ia.
W pieśniowych porównaniach: jak K. m i ę d z y g w i a z d a m i - tak gospodarz /gazda między
kopami 45a, żniwiarze (kolędnicy) pomiędzy snopami 45b, ukochana między dziewczętami 65, panna
między kawalerami 45c, panna młoda / dziewczyna między druhnami/pannami 55, panna z
dzieciątkami 45d, Jezus między bydlętami 45e, dusza w raju między braćmi i siostrami 90.
K. jest w y s o k o 56c, 62D, 72: wysoko na niebie miesiącek przybity Sad Podh 129, K 6 Krak
144, K 28 Maz 250, Lom śląsk 274; w górze LL 1960/2-3/49. K. jest d a l e k o , w miejscu
niedostępnym dla człowieka, do czego nawiązują frazeologizmy: porwoł sie z kopaczkom na
miesiónczek NKPP motyka 3f; głupi jak stąd na księżyc NKPP głupi 64; Czy spadłeś z księżyca? NKPP
padać 3 oraz zagadki u.
W pieśniach miłosnych i weselnych K. lokalizowany jest nad miejscem akcji i oświetla je 56, 62A,
B, E, G, H, 72. W pieśniach religijnych K. jest pod nogami Maryi 83.
Jako postać bajkowa K. mieszka w domu 95, w chałupie 94, a dwunastu braci miesiączków - w odległej
chacie i03a na ziemi io3t>. W poznańskiej baśni słońce, K. i gwiazda, uwięzione w podziemnych
pokojach zostają przez bohatera wydobyte na świat 92. W anegdocie głupcy widzą K. w studni i05a, b,
d, a zwierzęta - w rzece l05c. Co jest na k s i ę ż y c u ? W wierzeniach i opowieściach wierzeniowych
K. jest miejscem p o k u t y lub n a g r o d y Kuch Pol 9, 10, Fisch Lud 162. Powszechnie opowiada
się, że na K. znajdują się l u d z i e u k a r a n i za pracę w święto lub za kradzież 104B: chłop
rozrzucający gnój 97B, chłop pańszczyźniak 97A, dwaj skłóceni bracia / Kain i Abel 104D,
Twardowski lub jego synowie 104E. Wedle wierzenia opolskiego na K. stare panny po śmierci palą
ogień śmiel Opól 76; w Sieradzkiem wierzy się, że tęcza może „uchwycić i unieść do jasnego księżyca
dziewczynę, co swawolnie i bezmyślnie
przeigrała kilkanaście wiosen" Kuch Pol 10, podob Lud 1926/45. Zapisano wierzenie, że
czarownice (czarnoksiężnicy) zawieszają na K. i gwiazdach człowieka zamienionego
W kozła Wisła 1900/465.
W bajkach mówi się o mieszkającym na K. kowalu niebieskim 93b, w opowieściach
wierzeniowych - o s k r z y p k u lub Św. J e r z y m grającym na lutni lub skrzypcach 104C, a
także o prządce, która przędzie nici babiego lata lub Sybilli szyjącej koszulę (gdy skończy szycie,
nastąpi koniec świata) 104F, o obliczu króla Władysława Warneńczyka 104G, bliżej nieokreślonych
postaciach ludzkich 104A, górze 104H. Sporad. wymienia się: Adama i Ewę, Judasza Fisch Lud 162.
Przysłowie Organista widzi organy na księżycu 25 wyraża krytyczną myśl, że każdy dostrzega tam
to, co mu najbliższe.
00 K. wyznacza porę s n u, słońce - pracy: w przysł. Spij o miesiącu, a rób o słońcu 14; fraz. ktoś
pracuje za słońca 1 za miesiąca NKPP pracować 52, Wisła 1896/624, znaczy 'pracuje bez umiaru, bez
ustanku', ale kiedyś sie duo miesiącka zęno na tłukę przy muzyce Nitsch Tek 120. Świecenie K. w nocy
jest podstawą zagadki: W dzeń sę chowó i spi, a kiede sę cemno robi, to se pokazeje 10; w przysł.
Tęskna nocka bez miesiączka, dzionek bez słoneczka NKPP noc 16.
W pieśniach weselnych Polski środkowej i wschodniej w stałej relacji do K. toczy się akcja
w e s e l n a : dzielenie korowaja, oczepiny, wianowanie i in. 56. W pieśniach miłosnych i balladach K.
i jego światło stanowią tło zdarzeń m i ł o s n y c h : kochankowie przywołują się, spotykają, zalecają i
rozstają 62, 63, 7lc, 81, umierają 8iB. Fraz. nałowić ryb o miesiącu znaczy 'romansować' NKPP ryba
48, war.: Wit Baj 305.
Wtedy, gdy K. świeci, pokazują się w postaci widm d u s z e z m a r ł y c h : kochanków 82a, c;
samobójczyni 82b; ludzi pokutujących ioia, m.in. króla Sobieskiego, który wyjeżdża na koniu z toni
jeziora loic, rycerzy polskich i szwedzkich, którzy wstają z grobu i walczą do północy ioib. Ma
wtedy miejsce „procesja dusz" Lud
1982/144, podob. LL 1958/1/33, K 15 Poz 211, 317-318, Grodź Łęcz 41, Kuk Pow 188, 207, K 55 RuśK 439.
Przy świetle K. działają siły n i e c z y s t e : diabły K 14 Poz 143, Grodź Łęcz 107, Kot Podg48,
Mosz Kul 2/648; czarownice Wój Klech 163, upiory i wiedźmy K 31 Pok 213; czarownice tańczą z
diabłami K 7 Krak 98, zbierają zioła Etnl 1989 Biig 103, masło klecą 35; diabeł przeczyszcza pieniądze
Szyf Miw 102. W tym czasie borowy Palma próbuje zabić diabła na porębie Dek sier 104; chłopiec
widzi w lusterku piekło z czarownicami K 8 Krak 131.
Gdy K. świeci pojawiają się d e m o n y wodne - utopiec 100, także: Pel Dem 87, sim
Gad 65, 82, 83, Sim Wierz 243, 244, Sim ŚlOpol
125,
138, Kot Podg 52, Baz Tatr 91, Lud
1982/123,
1885/62, ZWAK 1886/112; topielnik K 35 Przem 233, topielec (który zaspokaja głód bladym
promieniem K.) K 15 Poz 14, Pel Dem 83; wilije czyli „dziewice z m a r ł e " (wiły)
ZWAK
K 15 Poz 64, Mosz Ku 1 2/649,
rusałki K 15 Poz 195, Mosz Kul 2/649,
boginki Pel Dem 95, bogunki
K 42 Maz 388, dziwożony przędące len Mosz Kul 2/648; zraoraPel Dem 155, gnieciuch Kot Podg 45,
strzygoń K 7 Krak 63, strach podobny do kota zwany hurbósz (hurboź), który dusi człowieka K 51
Sa-Kr 31; śmierć Kon WiM 59; zwodzijos Dek sier 35; tajemnicze postaci
Dek Sier 106, K 45 Gór 520, K 7 Krak 58, LL 1959/1-2/91; ptak Ze złotą koroną na głowie Dek Sier 120, kaczor Dek
Sier 134.
Gdy K. świeci, mają miejsce - wedle opowieści wierzeniowych - niezwykłe zdarzenia. Żabka
przemienia się w prześliczną kobietę i< 42 Maz 483, sadzi się lub zbiera
169
168
KSIĘŻYC
eksplikacja
KSIĘŻYC
diabelskie grzyby śmiei opól 18, 21, odbywa się wyprawę po tajemnicze skarby Dek sier 55, 283.
Można wtedy także pozyskać wzajemność uczuć K 31 i'ok 218; nauczyć sztuki czarowania Baz Tatr
126, unieszkodliwić czarownicę sim Wier?. 27i i czarowników zwanych ślepotnikami Baz Tatr 113; na
Kurpiach myśliwi zabezpieczają strzelby przed czarownicami K 42 Maz 374.
W kolędach, gdy miesiąc oświeca dolinę, pasterze otrzymują nowinę o narodzeniu Jezusa Bart Lub
152; a kiedy miesiąc świeci gdy ['jak'] biała lelija, Najświętsza Panna Jezusa powija K 49 Sa-Kr 181.
W okolicach Pińczowa w Wielki Czwartek z pojawieniem się K. na niebie rozpoczynano procesję
pasyjną K 19 Kieł 188.
♦
P o g o d a będzie dobra, jeżeli K. ma rogi ku górze TN Zamch 1984, podob. Szyf MiW
143, Szyf Trąd 43, Etnl 1989 Bilg 116, Kup Pol 39, ZWAK 1882/196, Or L 1938/160, LL 1966/2 3/69, LL
1976/1/46; jeżeli jest jasny, cały Etnl 1989 Bilg 116, bez korony Or L 1928/196; sporad. też na pogodę
to pochylony, mówio z roga to pogoda Kup Pol 39; także: jest w kok, w lisiej
CZapie ZWAK 1878/134, 135, ZWAK 1882/196.
Będzie n i e p o g o d a , jeśli rogi K. są zwrócone ku dołowi Szyf Mi w 143, LL 1966/2-3/69, LL
1976/1/46; nad K. lub wokół niego jest korona Wisła 1900/464.
Będzie d e s z c z , jeżeli K. jest okolony koroną Or L 1928/196, obwódką TN Munina
dokumentacja
męski i żeński, jest niebieskim hermafrodytą" Tom Drz 127, Lud 1896/327, to w pieśniach i bajkach z
Polski wschodniej K. jest obrazem k a w a l e r a 58, 59, mężczyzny 95. W obrzędzie weselnym na
Podlasiu słonko to młoda, a księżyc to młody Drab Pódl 38. Trzy K. - obrazem Św. R o d z i n y
102.
W zdobnictwie ludowym umownym znakiem K. jest n i e p e ł n e koło, półk s i ę ż y c PSL
1957/1/28 Podhale, Lud 1927/114, PSL 1957/1/8 Kraków; Żelazne półksiężyce
w ludowym kowalstwie znane są też jako znak wiary mahometańskiej LL 1961/4-6/108 Kurpie.
Wycinanki sieradzkie i opoczyńskie zdobiono k ó ł e c z k a m i nazywanymi księżycami PSL
1952/1-6/54.
Zastępniki K. funkcjonujące w zagadkach to: dąb 4, koło 8, 48, łysy/siwy w ó ł / k o ń 2,
łysy/rogaty p a s t e r z / p a r o b e k 3, łysy d z i a d 5, p a n n a 6, ś w i e c a 7, bochen
chleba / kapusta].
S e n n i k . K. w snach zapowiada coś niedobrego; młodym - korzystne spotkanie, pannie przybycie k a w a l e r a , kobiecie - c i ą ż ę Etnl 1994 Nieb 152.
DOKUMENTACJA
1988, Kup WiM 19; laurką Etnl 1989 Bilg 116; mgiełką TN Krasiczyn 1985, Wisła 1889/502; kołem
LL 1964/3/41, Kup WiM 18, 19, K. jest w czepku Or L 1928/196; koło jest nad księżycem Bąk Kramsk
75. Wedle przysl. Miesiączek w kole za trzy dni woda w dole 26, podob. Etnl 1989 Bilg 116, ZWAK
1882/196; Księżyc w lisiej czapie - będzie deszcz NKPP księżyc 15, podob Szyf
Trąd 43, Bąk Kramsk 75, Kup WiM 19, Kul Wiel 3/523, LL 1963/2-3/96, Mac ChDobrz 35. Podobnie
mówi się o wyglądzie K. na słotę,
wiatr
i
b u r z ę ZWAK 1878/134, ZWAK 1882/195,
196, Kup WiM 19, Szyf MiW 155, Czap Mat 104, mrÓZ Czap Mat 104, Or L 1928/197 oraz Śnieg Kup
WiM 18, Etnl 1989 Bilg 116. W przysł. Odął się jak księżyc na słotę NKPP nadąć się 26; ubrał się w
czapkę na słotę ZWAK 1882/196. Deszcz będzie także, gdy rogi K. są ku dołowi, bo
Z nich dece TN Zamch 1984, Szyf Trąd 43, Szyf MiW 143, Or L 1938/160, Kul MiW 435. W przysł.
Gdy księżyc w Pannie, a grzmoty, pięćdziesiąt dni pluszcza sloty 27.
W zimie będzie mróz, jeśli K. ma rogi do góry, Kup Pol 39, ś n i e g - jeżeli rogiem w dół Kup
Pol 39.
Zmianę pogody zapowiadają koła i słupy przy K. (zwłaszcza jasne) LL 1964/3/41,
Szyf MiW 144, K 34 Chel 255, Szyf Trąd 43, K. zaćmiony Etnl 1989 Bilg 116, podob. TN Zamch 1984, kudłaty TN
Munina 1988.
W K. wymienia się ze s ł o ń c e m we fraz. porwać się z motyką na słońce/księżyc NKPP motyka3,
w zag. 4, w przysł. 21; w pieśni 89; z Panem B o g i e m w przysł. Wolno psu na miesiąc szczekać21; z
g w i a z d a m i i innymi elementami kosmosu (które nie chcą przyjąć grzesznych dusz) 89. K. i
k o g u t wymieniają się w wycinankach PSL 1957/1/33 Hajnówka i krzyżach zdobiących szczyty
domów PSL 1961/4/207.
•J* K. w kulturze ludowej polskiej zachowuje uniwersalną symbolikę opartą na jego cyklicznej
zmienności od fazy „młodości" do „starości", obrazuje rytm ż y c i a , narodziny, dojrzewanie i śmierć,
która jednak nie jest nigdy ostatecznym kresem, jest zapowiedzią nowego początku. Ostatecznie K.
symbolizuje ideę „ w i e c z n e g o p o w r o t u " i n i e ś m i e r t e l n o ś c i Tom Drz 125.
Jakkolwiek w najgłębszej warstwie wierzeniowej K. „zawiera oba elementy -
ZAGADKI
1 — Księżyc między gwiazdami jak chleb/kapusta między grochem.
Między polnym grochem leży chleba bochen. (Księżyc między gwiazdami). TN Jacnia 1964, war.:
Folf Zag nr 837, nadto: ZWAK 1886/140, ZWAK 1837/128, MAAE 1908/320, LL 1959/5-6/30, LL 1960/2-3/81,
TN Łuszczów 1961, TN Gorajec 1984; Pomiędzy grochem główka kapusty. ZWAK 1882/14.
2 - Księżyc - jak (łysy/siwy) wół / (łysy) koń.
Łysy wól przez wrota patrzy. (Księżyc). Folf Zag nr 135; tamże war.: Siwy wól ..., Łysy koń ...; nadto
war : ZWAK 1885/300, ZWAK 1887/128.
3 - Księżyc pasterzem/parobkiem, gwiazdy/chmury - owcami/bydłem.
a. Na wielgiej łące owieczek tysiące, a pośród łąki rozstajne drogi, a pasterz łysy,
czasem ma rogi. (Gwiazdy i księżyc). Folf Zag nr 678, podob. Folf Zag nr 114, tamże war.
b. Jaki pasterz mó nówicyj owców? (Miesąc - pasterz, owce - gwiózde). Folf Zag nr 390.
c. Ziemia szyroko, "owcy daleko, a pastyrz rogaty. (A to - niebo, gwiazdy i księżyc.
Księżyc rugaty to je pastuch.) TN Jacnia 1964; war.: Pole niewymierzone, bydło niezliczone,
parobek rogaty, a gospodarz bogaty. (Niebo, gwiazdy, księżyc i słońce). Folf Zag nr 863.
d. Chto mó nówiksze baranki? (Miesąc z chmurama). Folf Zag nr 77.
4 - Stoi dąb na środku wsi, do każdy chałupy konar wisi. (Księżyc). Folf Zag nr 655; częściej o
słońcu.
5 - Łysy dziad, ślepa babka, szalony zięć i plaska matka. (Księżyc, noc, wiatr i ziemia).
ZWAK 1885/300.
6 - Stoi panna w ciemnicy, szyje bez igły bez nici, A uszyła taki kwiat, co na cały świat. (Księżyc).
Folf Zag nr 512.
7 - Co to za świeca: nikt jej nie zapala, całą noc przyświeca? (Księżyc). Folf Zag nr 840; war.:
zagadki w pieśni: Co świeci bez jasnej świecy? ... Miesiąc świeci bez jasnej świecy. K 28 Maz 154.
8 - Jakie kolo w nocy po niebie się toczy? (Księżyc). Sim Fol 151.
9 - Czemu miesąc je wiedno blady? (Bo on nigde w noce nie spi). Folf Zag nr 15.
10 - W dzen się chowó i spi, a kiede sę cemno robi, to sę pokazeje. (Miesąc). Folf Zag nr 1032.
11 - Wielo powrozów be trzeba belo, żebe to do miesąca i gwiózdów sygło? (Jeden powróz, ale on
be muszół hec dosc długi.) Folf Zag nr 1273.
170 ___________________ KSIĘŻYC
dokumentacja
171
KSIĘŻYC
12 - Księżyc/mtesśfjc wiedział, nie powiedział ... = księżyc nio zbiera pe
reł/korali/kolczyków/kluczy [= rosy/gwiazd].
a. Sed Roch, ozsypał groch, miesiąc wiedział, nie powiedział, słońce wstało, pozbirało.
(Gwiazdy). Folf Zag nr 1234; tamże war.: ... a rechlij nie zebról, jaz belo widno. (Gwiozde); Roch
zasoł groch. (Grad); Święty Roch, zasiał groch, księżyc ... (Rosa). ZWAK 1878/181; Swęty Roch,
- rozsuł groch ... (Rosa). ZWAK 1885/300.
b. Święta Urszula klucze osuła; miesiączek wiedział, a nie powiedział, słońce zaś
wstało, klucze zebrało, świętej Urszuli do garści podało. (Rosa). Folf Zag nr 1234; war.: ... perły
rozsuła, ... pozbierało. NKPP Urszula św. 7a; ... perły rozsula, księżyc ..., słonko ... i w niebie
schowało. (Rosa). LL 1957/3/37; ... perły ..., miesiąc, ... pozbierało. (Rosa). Mich Trąd 125, TN
Niezdów 1967, nadto war.: Konop Krak 164; Święta Herelka rosnula perełka, księżyc widział, ...,
słońce wstało, pozbierało. MAAE 1908/325; Chodziła po rowie, Zgubiła korole, ... LL 1963/2-3/94;
por. także wyliczanki dziecięce.
c. Piękna dziewczyna na polu się bawiła, Jak się bawiła, kolczyki zgubiła; Księżyc
wiedział, nie powiedział, Słońce wzeszło, pozbierało. (Zorza, rosa). ZWAK 1878/182.
d. Wylazł dziadek na skrzynatke I wylał babce serwatkę. Księżyc wiedział, Nie
powiedział, Słońce wstało, Wyzbierało. (Rosa). LL 1957/3/37, war.: Folf Zag nr 1235.
PRZYSŁOWIA
13 - Gaśnie księżyc przed słońcem. NKPP księżyc 2.
14 - Spij O miesiącu, - rób o słońcu. NKPP dzień l i c , nadto war.: Wit Daj 313.
15 - Zachodzące słońce zazdrości wschodzącemu księżycowi. NKPP słońce 37.
16 - Me widziała sowa słońca, ogorzała od miesiąca. NKPP widzieć 21; tamże war.: ... dupa
...; ... oczy ...; ... sroka ...; ... baba ...; ... gęba ...
17 - Słoniszko je jak żece: lśni blaskę własnym, ksężec zas jak kunszt: żewi sę pózeczonym.
NKPP słońce 24, podob. Etnl 1989 Bilg 111, TN Banachy 1984.
18 - Tęskna nocka bez miesiączka, dzionek bez słoneczka. NKPP noc 16.
19 - a. Drobne gwiazdy giną od księżyca. NKPP gwiazdy 5.
b. Nie dbam o gwiazdy, kiedy księżyc świeci. NKPP gwiazda 11.
c. Żartować sobie z miesiąca, kiedy słońce świeci. NKPP słońce 39.
20 - Od promieni księżyca nie dojrzeje grono winne. NKPP księżyc 16.
21 - Wolno psu na miesiąc szczekać. NKPP pies 251b; war.: Toć i pies na miesiąc szczeka. NKPP pies 251; ... i
na słońce ... na Pana Boga. Red. Kruhel Mały 1990.
22 - Mosz gładki lica, wzdychej do ksiynżyca. NKPP lice 4.
23 - Księżyca zębami nie ukąsisz. NKPP księżyc 11.
24 - Cóż jo bydym pytać łaski na miesiónczku, kiedy jo móm prawo na ziymi. NKPP laska 2.
25 - Organista widzi organy na księżycu. NKPP organista 7.
PRZEPOWIEDNIE POGODY (RYMOWANE)
26 - Miesiączek w kole, za trzy dni woda w dole. NKPP księżyc 15.
27 - Gdy księżyc w Pannie a grzmoty, pięćdziesiąt dni pluszcza sloty. NKPP Panna (gwiazdozbiór).
ZAMÓWIENIA I ZAKLĘCIA
28 - [Z zamówienia choroby świętego Walentego:] Niech mie już nie szarpią wszelkie natury, Niech mnie nie
ciskają z ziemie do góry. Niech będzie słońce świcilo my wesoło, A niech księżyc mnie oświeca także. Gwiazdy niech
my pomagajo, A ziemia święto niech mie nie tyro. Kot Zn 324.
29 - Braćmi księżyca są: a. ryba, robak; b. dąb, kamień.
a. Z „pacierza do św. Mikołaja": Ryba w wodzie, Robak w drzewie, Miesiączek na niebie ... Jak mi się zejdą
tych czterech [tak, SN] braciszków na moim obejściu, Panic Jezusie!
dokumentacja
Raczże mnie bronić od wilka leśnego, od psa wściekłego, od człowieka złego. Kot Zn 86, podob. w zaklęciu od bólu
zębów —►nów.
b. Mazurzy w Prusiech tak zamawiają ból zębów: Bożą mocą, Pana Jezusa pomocą! Dąb w boru, kamień w
morzu, księżyc na niebie, ze póki ci trzej bracia mocni się pospołu nie zejdą, lak długo mię zęby niccłl nic bolą. Bieg
Lecz 162; war. z Jurkowszczyzny pow, zwiahelski: Lekarka wyprowadza chorą lub chorego na podwórze, gdy jest
księżyc, stają naprzeciw, żegnają się, i tak znachorka przemawia: Księżycu, księżycu, jaki ty mi miły i luby, Bolą
Marusię (imię chorej) chrzczoną zęby. Na głuchej niwie stoi suchy dąb, Jak on rozwinie się, z księżycem zejdzie się na
obiad. Zaczną jeść, pić, zaczną o Marusi rozmawiać, Niech wtedy i zęby ją zaczną boleć. Wisła 1900/459.
30 - W miejsce, gdzie nie świeci słońce ani księżyc, wysyła się choroby.
[Zamówienie od ukąszenia węża:] IV imię Ojca i Syna itd. Wąz, wąż, wąż! Szkaradne
imię, Szkaradne plemię, Któreś wypuścił ... Idź pod kamień, Idź do wody, Idź gdzie słońce nie świeci I miesiąc me
dochodzi, W imię Ojca itd. Bieg Lecz 109-110, war.: Bieg Lecz 45 [zam. reumatyzmu], 123 [zam. brodawek], K 31
Pok 237 [przy bólu zębów],
31 - Niebo, słońce, miesiąc, gwiazdy, święta Trójca i Matka Boża - wzywane
na pomoc przy zamawianiu chorób.
a. [Zamówienie od róży:] Jasna nieba, jasna słońca, jasień miesiąc i jasne gwiazdy,
i święta Trójca, i Matka Boża, stań do pomocy, jak we dnie, tak i w nocy. Or L 1934/91.
b. Zaklinam cię gośćcu na słońce i księżyc, na Przemienienie Pańskie - na sąd
ostateczny itd. Bieg Lecz 48.
c. [Zamówienie łuszczki:] Jesteś, miesiączku, na niebie, Zbirasz trzy z dziewięciu
łuszczek do siebie. Weźże z tego chrzczonego Miłowanego Franka. Bo to jest Najświętszej
Panny gołeczka, Najświętszej Panny krewka. Jeśliś księżycowa, idź do księżyca! Kot Zn 186,
war.: LL 1973/3/50.
32 - [Pozbywanie się brodawek:] Zaznaczają pomiotła w pomyjach w wigilię Bożego Narodzenia, posmarują
niem rękę natrą popiołem, wyjdą na dwór i do miesiąca (księżyca) wystawiwszy rękę, mówią: Zęby moja ręka była
taka czysta, jak ty miesiącu czysty! Bieg Lecz 126.
33 - Rośniesz księżycu, niech i ja rosnę. Szyf Trąd 44.
34 - Siadam na oknie do księżyca, Zęby mi masła nie odebrała czarownica. Kot Las 105.
RYMOWANKI I WYLICZANKI DZIECIĘCE
35 - Zaszło słońce, ksiyżyc świeci, czarownica masło klyci. Krzyż Kuj 1/269; war.: Deszczyk kropi, słońce
Świeci, ... NKPP czarownica 1, podob. Sych SGKasz 1/158, K 8 Krak 252, K 48 Ta-Rz 275, Wit Baj 292, podob. w
wierzeniach zob. Wisła 1897/118.
36 - Szedł chłop przez pole i zgubił korale. Słońce wstało, pozbierało, Księżyc wiedział, nie powiedział, raz dwa
trzy, wychodź ty! Pis Wył 108 (por. zagadki nr 12).
37 - Bielka, Strielka, sobaka, pies, Gotowa rakieta na księżyc jest. Kto chce jechać Iunochodem, Musi zabrać
chleba z miodem. Tibi, tibi, ajka, Powiedziała Łajka. Sim Fol 55; war.: ... Kto chce jechać, niech nie pcha się, Niech
wykupi bilet w kasie. Sim Fol 54; ... Łajka pies, ... Rosja ją tam wystała, By sygnały nadała. ... Mówi do was Łajka.
Sim Fol 55.
38 - Dudek siedział na dachu, Liczył gwiazdy przez lupę, Wtem się księżyc obrócił I pokazał mu dupę. Sim Fol
65.
KOLĘDY BOŻONARODZENIOWE I NOWOROCZNE
39 - Księżyc, gwiazdy, słońce, zorza, planety/... witają małego Jezusa.
Hej nam hej! Witają go [małego Jezusa] i bydlęta, ... Gwiazda go wita i słońce, planety, miesiąc i gońce, ...
Witają go narodowie ze wschodu słońca królowie. K 5 Krak 251-252; podob. Idzie panna ozdobiona, ... W miesiąc,
słońce ustrojona, ... Witają go [Jezusa] słońce, gwiazdy, ... Witają go zorza, ..., Witają go miesiąc, słońce, ... Witają
go i bydlęta! ... Witają go narodowie, ... Ze wschodu słońca królowie. ZWAK 1880/104.
40 - Słońce i miesiąc, służą Jezusowi.
172
KSIĘŻYC - dokumentacja
173
KSIĘŻYC - dokumentacja
Ju pochwalme króla teho, Dziś w Betleem narodzonelw, ... Jemu slużi stonce, micsąc, We dnie, w
noci nie przestając. K 39 Pom 371.
41 - Księżyc jest podgłówniczkiem/powijaczkiem dla małego Jezusa.
a. Stalą nam się dnia dzisiejszego nowina, że Panna Czysta porodziła Syna, ach lelija.
... A z czegu żeś podgłówniczek miała, Maryja? Miałam podgłówniczck, ten jasny księzyczek,
ach lelija. TN Tuszów 1988.
b. Jest na niebie miesiąc jasny, będzie powijaczck krasny, Panno Maryja. K 49
Sa-Kr 151.
42 — Księżyc, słonce, deszcz - jako Trzej Królowie.
Tam u wody u studzianej, szczodry wieczór, dobry wieczór! Trzej Królowie przyjechali, ... I tak
sobie imia dali ... Jednemu było jasne słunejko ... drugiemu było cichy dyszczeńko ... a trzeciemu jasny
księżyczeńko ... Słuneńko mówi: wstanę jo w lecie rano ... i obsuszc ludziom siano. ... Dyszczeńko
mówi: wstanę jo w lecie rano ... i obrosze ludziom siano. ... Miesiunczek mówi: wstanę jo o północy, ...
oświce jo góry, lasy. ... I furmany, powodziany, ... Co przewożą srybro, złoto. ... Na ołtarzyki, na złote
kielichy. . . . A chto niemi będzie pijoł? ... Sum Pan Jezus z aniołami... i Maryja z dziewicami, szczodry
wieczór, dobry wieczór. Btnl 1989 Dilg 131.
43 - To nie jasny miesiączejko ponad chmurejką, to kawaler - wojowniczek.
Ponad lasejkiem czarna chmurejką, ponad to chmurejko jasny miesiączejko. Nie byi
to miesiączek - Jasio wojowniczek, wywojował sobie sto złotych jabłuszek. TN
Gorajec--Zastawie 1984.
44 - Księżyc, gwiazdy, cały świat świecą/służą a. dziewczynie b. chłopcu.
a. Chodzi Jadziunia po pokojiku, róży kwiat, ... służy (świeci) jej księżyc, slużo (świeco)
jej gwiazdy, cały świat. Bart Lub 114.
b. Chodzi Stasiunio ..., świeci mu księżyc, służo mu panny, cały świat. Bart Lub 134.
45 —Jak księżyc/mtesitje między/pomiędzy/ z gwiazdami, tak: a. gospodarz/ga
zda między kopami; b. żniwiarze (kolędnicy) pomiędzy snopami; c. panna mię
dzy/z kawalerami; d. panna z dzieciątkami; e. Jezus między bydlętami.
a. Żebyście gospodarzu stali między kopami, jak miesiąc między gwiazdami. Kot Las
136; war.: ... chodzili pomiędzy snopami, kopami, ... Kot Las 130, podob.: Bart Lub 91, Kot Las
123, 129, 135, 137, Lud 1905/161, K 5 Krak 236, Święt Nadr 71; ... a w polu żeby stół snop przy
snopie, kopa przy kopie, a gazda ... LL 1957/4/53; Zęby stal snop przy snopie, kopa przy kopie,
a gospodarz ..., jak księżyc ... Bart Lub 69; ... jakby księzycek ... ZWAK 1885/12.
b. Będziem sie krążyli pomiędzy snopami, jak ten miesiączejko pomiędzy gwiazdami.
Bart Lub 90, war.: Ad Zam 54; Będziemy siadali między pólkopkami. Jak księżyc na niebie między
gwiazdeczkami. Kot Rzesz 295.
c. Ty sie zabaw z nami, Jak księżyc z gwiazdami, ... Jak księżyc w niebie z gwiazdami.
Kot Rzesz 137-138; war.: Będzie się bawiła - dziś z nami, jak ... między ... Kot Rzesz 152; Byś
... tańczyła dziś z nami, Jako miesiączek z gwiazdkami. Kot Rzesz 220; ... zaśpiewaj ładnie ...
dziś z nami, Jak księżyc między ... Kot Rzesz 157; Zatańcujemy wokoło, Ty dziś z nami, jak ...
między ... Kot Rzesz 160; Byś się weseliła Iz nami Jako ... z ... Kot Rzesz 220.
d. Będą tu chodziły panny z dzieciątkami, Jakoby miesiącek między gwiazdeckami.
Lud 1905/161.
e. Hej, lelija! W lichej szopie leży, Nagi, bez odzieży, ... Między bydlętami, Jak księżyc
z gwiazdami - Hej, lelija! Kot Rzesz 149.
WIDOWISKA HERODOWE
46 - Księżyc i gwiazda na płaszczu Heroda mają go chronić.
[Herod do Śmierci:] Jakbyś mnie mogła z tego świata zgładzić, kiedy księżyc i gwiazda przy mym
lewym boku. (Takie znaki są na lewej stronie płaszcza Heroda i znaki te mają go chronić). TN
Niemirówek 1980, war.: TN Zielone z Przejmą 1979.
47 - Ludzie będo latać jak ptaszek, a na planecie wyrośnie krzaczek. Poleco na ksienzyc,
aby ho tam zmierzyć, a na Ziemi narodzi sie miody król i wtenczas zniknie ludzki ból. Bart
Lub 284 [żartobliwa kwestia Żyda].
PIEŚNI WIELKOPOSTNE I WIELKANOCNE
48 - Słońce, księżyc, gwiazdy/... płaczą nad grobem Jezusa.
Płacz jasne słońce, płacz kolo miesięczne, zalejcie gwiazdy światła swoje wdzięczne. ... Nad
grobem króla niebieskiej stolice. [Także: promienie z nieba, obłoki, chmury dżdżyste, pioruny,
błyskawice]. K 20 Rad 102, war.: TN Lubcze 1978, K 19 Kieł 141.
49 - Księżyc, słońce, gwiazdy a. chwalą Boga, b. czynią pokłon, c. dziwują się
piękności Jezusa, d. c/icrj uczcić święto wielkanocne.
a. Słońce, miesiąc, wszystkie gwiazdy, rok, godziny, moment każdy; dzień i noc niechaj
Cię [Boże] chwalą, serce miłością zapalą. K 22 Lccz 34.
b. Jcdynowladny Rządco nad rządcami, któremu niebo swemi obrotami, słońce,
miesiąc, gwiazdy czynią pokłon zawżdy jako Panu swojemu. K 39 Pom 234.
c. Nieskończona, najśliczniejsza, Jezu miłości, niepojętej i prawdziwej, źródło słod
kości. Słońce, miesiąc i z gwiazdami, ... piękności się twej dziwują, lecz nie pojmują. K 28
Maz 90.
d. Gdy zaś Chrystus zmartwychwstaje, wszystkim radość wielką daje, alleluja. Słońce,
miesiąc są jaśniejsze, uczcić święto chcą dzisiejsze. K 22 Łęcz 30.
PIEŚNI ŻNIWNE I DOŻYNKOWE
50 - Księżyc/miestrjc jest proszony, by świecił idącym do/od żniwa dziewczę
tom / żniwiareczkom.
a. Zaświeć-że, miesiącu, we cztery ogniwa, prądnickim dziewczętom, co idą do żniwa.
A smorzowskim nie świeć, bo tego niegodne, bo cie obmówiły, miesiączku nadobny. K 6 Krak
377; war.: ... moim żenczareczkom, Jak pójdą od żniwa. ZWAK 1886/308; Świeże mi, miesiączku,
na ..., dla mojej dziewczyny, jak idzie od ... Chód Śp 186; Świeci miesiąc, świeci na ..., Nasym
zniwiareckom co idą od żniwa. Or L 1927/170 okolice Kielc.
b. Swicćże mi, miesiączku, na nowej stodole, moim żenczareczkom, Jak pójdą przez
pole. ZWAK 1886/308.
c. Księżyczku kochany, tak bym prosiła zaświeć mi, chwileczkę bym żniwa skończyła.
Piat Krak 579, war.: [A Koczwara] Szcz Ant 412; por. Złamałabym sierpik, miesiącek mi zycył,
dziękuję miesiącku, coś mi ładnie świecił. K 6 Krak 469.
51
Jak miesiączek nad gwiazdami, tak kopeczki nad kopami.
Było żyteńko i nie masz, stoją kopeczki jak las. Stoją kopeczki nad kopami, jak miesiączek nad
gwiazdami. Chód Śp 219.
PRZEMOWY WESELNE
52 - Słońcem, księżycem i gwiazdami Bóg przyozdobił świat.
Kiedy to Pan Bóg stworzył świat, tak prziozdobił fiyrmament: słońcem, miesiącem i gwiazdami.
Kur Opól 49.
53 - Noc bez księżyca, dzień bez słońca, młody bez przyjaciółki - smutne.
Jak smutna noc bez księżyca, a dzień bez słońca, tak też i ty, wielebny młody panie, smutny jesteś
bez przyjaciółki. K 10 Poz 285.
PIEŚNI I PRZYŚPIEWKI WESELNE
54 - Korowaj był u słońca i księżyca.
Oj, gdzieżeś bywał, Święty korowaju ... Oj, bywał ci ja U kręga miesiąca, Oj, bywał ci ja U
jasnego słońca. Hol Wes 138.
55 - Jak księżyc/miesiąc między/z gwiazdami, tak panna młoda / dziewczyna
między dr u ii nami/pannami.
a. Idzie (Kaśka do kościoła) między pannami jako księżyc najśliczniejszy między gwiazdami. K
40 MazP 233; war.: Jak jechała do kościoła ..., wyglądała jak ten księżyc między ... K 12 Poz 66; ...
mniedzy przydonkamy, A lón myśli, ze to mnieszióndz Mniedzy gżozdeckamy. Stef WarmPś 1/96; ... jako
miesiąc ... Krzyż Kuj 1/213, K 20 Rad 191, K 46 Ka-S 188; ... między panioma, jako miesiąc ... K 40 MazP
234, K 22 Lecz 67; Klękła ona przed ontarzem ..., jako miesiąc ... K 23 Kai 172; Ona klęcy przed
ołtarzem między druhnami, jako miesiąc ... K 24
174
____________________________ KSIĘŻYC - dokumentacja
175
KSIĘŻYC - dokumentacja
Maz 269, war.: K 46 Ka-S 23, Lom Śląsk 298; / uklękła na kościele między druhnami, mnie sie zdaje, ze to miesiąc ...
K 27 Maz 156; Siadła sobie grzecna panna w ławkach z druhnami, najśliczniejszy mój miesiączek w świetle z
gwiazdami. K 16 Lub 265, war : K 16 Lub 424; Ona siedzi w pierwszej ławce między pannami, jako miesiąc ... K 12
Poz 68; Ona siedzi w lawulecce miedzy swachnickami. A on myślał, ze to miesiąc ... K 40 MazP 236; / usiadła
Kasiuleńka między paniami, i świeciła jako miesiąc ... K 40 MazP 235; / usiadła [kochaneczka] sobie w ławkach
między pannami jako miesiąc ... K 46 Ka-S 24; / usiadła za ławkami, między pannami, jak ten miesiąc ... K 27 Maz
268; Stoi ona [Marysia] przy ołtarzu między paniami, a świeci sie jako miesiąc ... K 22 Lecz 66; Una stoi na
pocziymu miyndzy drużbami, Jako miesziąc o północy ... Pies Śl 1/379; Jużci ona panią, panią, między paniami,
najślicniejsy miesiącycek ... K 18 Kieł 144; "adnie ji ta, uadnie, między panienkami, Eżli miesiąckowi ... ZWAK
1891/116 Ropczyckie.
b. Świeci miesiąc świeci między gwiazdeczkami, Najmilsza mi S. między panienkami. Lom Śląsk 389; war.:
... między niewiastami. Lom Śląsk 398; ... a moja Marysia między dziewcętami. K 19 Kieł 175, zob. nadto war.: Biel
Kasz nr 309.
56 - Przy miesiączku - toczy sie akcja weselna: dzielenie korowaja, oczepiny, wianowanie i in.
a. Świeci miesiącek na rogu pieca, zabieraj-ze się moja, Marysiu do cepca. K 20 Rad
232; war.: Oj, świć miesiącku, oj świć nade drzwiami, ... Młodo Marysiu, siadoj z nami. Chm
Lub 37.
b. Słoneczko zachodzi, miesiączek ziaje, Marysia płacze, za stół stąpaje. Chód Śp 99.
c. Wysoko miesiącek, jesce wyży kosy, Weźze Kasiu grzebień, rozcesaj mi włosy.
ZWAK 1888/137.
d. Świeci miesiącek na rogu stoła, bierz się Marysiu, bierz się do zawoja. K 26 Maz 186.
e. A w tym kole, mój miesiącku, w tym kole, potocyła swój wianecek po stole. K 27
Maz 182.
f. Swjeć miesjączku z raju, naszemu korowaju, żeb było widniusieńko, krajać go
drobniusieńko. Etnl 1988 Polin 178.
g. Kalina nad wodami, świeć, miesiączku nad nami. Świeć, miesiączku, masz komu,
idzie Marysia do domu. K 49 Sa-Kr 487.
h. Swiyci na niebie miesiącek zloty, chłodny wiatr duha, a tam słowicek na rozlącynie młodej parze śpiywa.
Stoin Żyw 236.
i. Świeże mi, miesiączku, rożkiem do kumory, będę rachowała za wianek taliary. TN Korczów 1984.
j. Świeci ta miesiącek wedle okienecka kieby młyńskie kolo, przerzec-ze Hanusiu, prze-rzec-ze jedyna, aby
jedno słowo. K 23 Kai 129.
k. Świeci miesiąc, świeci od mura do mura, nasza panna młoda podobna do szczura. LL 1960/2-3/53; war.:
... od płota do plota, nasza panna młoda podobna do kota. LL 1960/2-3/53; ... na ćtery ogniska, Juz się ozenieła moja
towarzyska. Or L 1927/170.
1. Zaświeć ze, miesiącku, na tej łysej górze, bo nas pan mody kocią nogę gryzie. K 6 Krak 54.
57 - Świeci miesiąc, gwiazdy a. pomagają, b. mu nie dadzą - panna/chłopiec
jest prowadzona/-y do ślubu / do domu.
a. Świeci miesiąc, świeci, pomogo mu gwiozda, Juz się ta rodzina rozlatuje z gniozda.
Lud 1908/388.
b. Świeci miesiąc świeci, gwiazdy mu n i e ' dadzą, bo już Pannę młodą do ślubu
prowadzą. Płat Krak 420; war.: ... gwiazdy mu się zdadzą, siedmiu parobecków dziewcynę
prowadzą. K 6 Krak 474, Święt Nadr 265; Świeciłby miesiącek ... Same mnie dziewcęta do dom
odprowadzą. K 19 Kieł 175; ... Same mię koniki do dom zaprowadzą. ZWAK 1880/175.
58 - Księżyc i gwiazda - to chłopiec i dziewczyna.
Jedzie Jasio do Kasieńki, Jak ten miesiąc do gwiazdeńki I pyta się ojca swego: Co gadać u dzieweńki. Hol Wes
91.
59 - To nie miesiąc wschodzi, to miły dokoła okien chodzi.
Myślałaś, Kasińku, ze to miesiąc zeszed, A to ci Jasińko kolo okna przeszed. MAAE 1908/76; war.: Ej
powiedziałaś, moja mamuniu, że to miesiunczek schodzi, a tu Jasieńko, mój nadobnińki, dokoła okin chodzi. TN
Bychawka 1962; Powiedziałaś, Maniu, że ..., a to twój Jasieńko ... Oles Lub 131.
60 - Chłopiec ma przyjść do dziewczyny o miesiączku.
Obejrzę się - słońce wschodzi, Maciek do mnie nie przychodzi. Kazałam mu: o miesiączku przychodź do mnie,
mój tysiączku, to ja ci dam podarunek, wyzłocony ten pierścionek. Chód Śp 130.
PIEŚNI 1 PRZYŚPIEWKI ZALOTNE I MIŁOSNE
61 - Tak jak jest niebo, słońce, miesiąc, gwiazdy - tak jest miłość chłopca
i dziewczyny.
a. Chybaby me byuo suońca i miesiąca, Żebym se nie wybrau dziewcyny z tysiąca.
ZWAK 1891/77, 105 Ropczyckie; war.: Musiałoby nie być na świecie miesiączka ... K 6 Krak 388-389;
... byś nie wybrała ... chłopca z tysiąca. Kot Rzesz 473; ... na niebie miesiąca, żeby ja nie dostał
Za dziolchą tysiąca. Pies Śl 1/127; Musiałoby nie być na niebie miesiąca, żebym se nie wziena
chłopaka z tysiąca. Płat Krak 14.
b. Gdybym ciebie miał opuścić, musiałoby niebo spaść; a gwiazdy by się łyskały
i miesiąc by świat porzucił. K 40 MazP 246.
c. Zęby nie miesiącyk, nie gwiazdy na niebie, tobym nie potrafił, dziewczyno, do
ciebie. K 28 Maz 238
d. Jasne gwiazdy, jasny miesiąc, najjaśniejsze słońce, pójdęć ja z tobą Walusiu, choć
na świata końce. K 22 Lecz 64.
62 A - Zaświeć mi / świeć, miesiączku/księżycu - zakochani idą do siebie /
wyglądają siebie [chcą być razem].
a. Zaświeć mi, miesiącku seroko po drodze, Niech ja sie napatrzę kochankowy chodzę.
Zaświeć mi, miesiącku, prosto bez obłoki, Mojemu miłemu, idzie bez potoki. Zaświeć mi, mie
siącku, między gwiazdeckami, ja najhudobniejsa między dziwcętami. Zaświeć mi, miesiącku,
oknem do kómore, Niech ja se wybiere od matki ubiory. ZWAK 1888/187, podob.: Stoin Żyw 446,
Kot Rzesz 396; war.: ... Na rogu kościoła, Powiedz mi, ma miła, Jeśli będziesz moja. Pies Śl 2/97,
podob. Stoin Żyw 122, Rog Śląsk 169, Pies Śl 1/109, Pies Śl 2/96; Świyć-ze ..., prosto bez "obłoki,
cobyk jo se przesed prosto bez potoki. Sad Podh 126; ... szczytem do komory, niech ja se wybiorę
do karczmy przybory. K 44 Gór 231, Stoin Żyw 446. ... w rogu komoreczki, aż ja usznuruję swoje
poduszeczki. Chód Śp 275; ... prosto w spiskie turnie, i temu dziywcęciu, co se idzie ku mnie.
Sad Podh 106; ... bo mi świycka zgasła, idę do Aniośka, juz mie nocka zasła. Stoin Żyw 225.
b. Swicćże mi, miesiączku, nad moim przełazem, Poczekaj mnie, Kasiu, pójdziewa se
razem. Oles Lub 77; ... na nowej stodole, dla mojej dziewczyny, jak idzie bez pole. Chód Śp 186;
... jasny miesiączku, jako młynowe koło, Oj, wyjdźże tu, wyjdź, moja dziewczyno, przemów
do mnie choć słowo. Ol Pódl 25; ... bez wysoki plot, czekej na mnie, ma kochanko, Jeszcze
jeden rok. Pies Śl 1/308, 143; ... prosto w okienecko, niechże ja pościelę lubemu lózecko. K 6
Krak 456, war.: K 1 Picś 370 podob.: K 40 MazP 153, K 6 Krak 457, ZWAK 1885/242.
c. Świeć, miesiączku, świeć mi pięknie Do dnia samego; Widziałam tam myśliwczyczka Bardzo szwarnego. Rog Śląsk 31, war.: Pies Śl 1/465, 466.
d. Świeć, księżycu, w okno moje, wyjrzyj Kasiu serce moje. TN Huta 1966.
e. Swiećże mi, miesiączku, wysoczko, Świeć mi, miesiączku, świećże mi jaśnie, Aże
mi moja kochaneczka nic zaśnie. Pies Śl 1/278, war.: Pies Śl 1/317, 344.
f. Świeć mi, miesiączku, Świeć mi jasno Na ten nowy dwór; Nie powisz ty, Ma
miluśko, Iż ja szelma twój. Rog Śląsk 162, war.: Pies Śl 1/298.
g. Śwtyć, miesiącku, świyć na niebie, ale wiedz komu, mojij najmilsyj dziywcynie,
u
oknym do domu. Stoin Żyw 134.
176
KSIĘŻYC - dokumentacja
KSIĘŻYC
dokumentacja
177
62 B - Świeć, miesiączku, świeć, bo ja idę/jadę do swój miłej.
a. Świeć, miesiączku, świeć przez to poleczko, bo ja idę do mej luby pod okicncczko.
Piat Krak 82; ... mi jasno ... boć ja muszę Do swej milej ... Pies Śl 1/298, Rog .Śląsk 162; ... na
niebie, ale wysoko, a bo do mojej dziewczyny droga daleka. Biel Kasz nr 350.
b. Świeć, miesiączku, świeć mi pięknie, Pojadę ja do milej, co mi rzeknie. Rog Śląsk
101, Pies Śl 1/304, 315, 317.
c. Świeć, miesiączku, świeć, przez ten ciemny las, bo ja idę do swej luby juz ostatni
raz. Piat Krak 82, war.: TN Ostrówki 1953; ... księżycu ... Piat Krak 51; ... po stojączku bez ten
gęsty las, ... ku mej milej ... LL 1958/2-3/72; ... jadę do swojej luby już ostatni raz. TN Sułów
1978; ... mi jasno Przez ten czarny las; Odprowadź mnie, Ma miluśko, Już ostatni raz. Pies Śl
1/298, Rog Śląsk 162; ... świeć wysoko ... do swej najmilszej ... TN Wielkolas 1980.
d. Świeć, miesiączku, świeć, przez to oranie, bo ja idę do swej luby na pożegnanie.
Piat Krak 51; ... wisoko, swjec przez calc noc, ... jadę od mojej lubej ... Kam Pom 99, podob. Piat
Krak 51, Stoin Żyw 134, Pies Śl 2/257, Lom Śląsk 309.
62 C - Świeci miesiąc na niebie - puść mnie, panno/ dzieweczko/ dr-użko, do
siebie.
,
Świeci miesiąc na niebie, puść mnie panno do siebie. K 6 Krak 203, Pies Śl 2/227, war.: Biel Kasz nr 341; ...
miesiączek ..., Puść mie, dziyweczko, ku sebie. Pies Śl 2/229; ... panienko ... K 18 Kieł 123; ... dziewczyno ... K 39
Pom 166; ... dziewczę ... Pies Śl 2/228, Stoin Żyw 134, Pies Śl 1/203, LL 1960/4-5/43, MAAE 1908/192 Kielnarowa;
... dziócho ... Lom Śląsk 176, ZWAK 1886/270; ... do ciebie. Rog Śląsk 226, Pies Śl 1/94, K 22 Łęcz 116, Krzyż Kuj
1/219, K 27 Maz 293, ZWAK 1878/63, 70 Mazowsze, K 6 Krak 203, K 44 Gór 270-271, 362, 366; ... Wpuśćze mnie,
dziewecko, do siebie. Piel Śl 1/199; ... Otwórz mi, panienko, do siebie. Lom Śląsk 175; ... puść mnie, drużko, do
siebie. Piat Krak 424; ... nie przytulaj mnie do siebie. Kot Zn 407.
62 D — Księżyc/mtestfjc świeci wysoko, kiedy chłopiec jedzie/idzie do/od swojej dziewczyny/fcoc/iama swego.
Jagem jechał do dziewcyny swoi, miesiąc świecia! wysoko. K 26 Maz 247, war.: Biel Kasz nr 304, Krzyż Kuj
1/197, K 28 Maz 249-250, Ol Pódl 27; ..., do swojej jedynej ... Hol YWs 132; ... do swojej najmilszej, ... TN Dobre
1977; ... wieczorym do cieb ie ... Krzyż Kuj 1/198; ... do ciebie, Marysiu, ... Kot Zn 383; ... do kochania mygo ... Sob
Wielk 167; ... do swej Kasi ... Rog Śląsk 91, Pies Śl 1/437. Kiedym ja sedl do mej namilsej, ... K 40 MazP 527; ...
księżyc ... LL 1960/4-5/56; ... do swoji Maryny, świecił księżyc ... K 18 Kieł 139; Kiedy ja bieg do swego kochania ... K
27 Maz 280; Kiedym ja byl u swojej dziewczyny, ... K 26 Maz 247, ZWAK 1878/68; Jak ja byłem u swojej dziewcyny,
był ... K 28 Maz 250; Kiedy ja byl u swojej dziewczyny, u swojej jedyny, ... K 41 Maz 469, war.: Gąs Mazur 101; Kiedy
ja był u swoji małuśkij, ... K 18 Kieł 138; Kiedym ja byl u swoji Antolki, ... K 25 Maz 57; Kiedy ja stal u swoji
kochanki, ... K 18 Kieł 139; Jakem jechał od swojej dziewczyny, Miesiąc świecił wysoko. Kot Rzesz 312, war.: K 27
Maz 279, K 48 Ta-Rz 147, K 22 Łęcz 103, Krzyż Kuj 1/198, Gaj Rozw 232; ... kochanki, ... K 25 Maz 57, Sob Wielk
168, 169, Sob Lubus 16, K 27 Maz 280, Stoin Żyw 237; ... od swojej Maryni, świeci! ... K 27 Maz 279; ..., od swojej
jedynyj, ... TN Osowno 1980. Kiedym ja sed od moji dziewcyny, miesiąc świecił wysoko. K fi Krak 144, Rog Śląsk 90,
Pies Śl 1/437; Jak ja szedem ... K 28 Maz 250; I\iedym ja sed od swoji dziewcyny, ... K 46 Ka-S 177; ... se szed od
swoji dziewcyny Od swoji jedyny, ... ZWAK 1891/108; Kiedy jo szed lod moji kochanki, ... Stef WarmPś 2/14; ... od
mej kochaneczki, ... na niebie. Pies Śl 1/433; Gdym ja chodził do dziewczyny, ... Stoin Żyw 238; Kiedym ja był pod
twoim okienkiem, ... K 41 Maz 468; Kiej ja stanął pod twym okieneczkiem, ... Pies Śl 1/434; Kiedy ja był u swojej
miluśki, ... ZWAK 1880/213; Jak ja pójdę do tej swojej miłej, Świeć, miesiączku, wysoko, Moja miła będzie
spoglądała, Jakech uszel daleko. Pies Śl 1/435; ... bez rozbarskie pole, ... A jo byda za nim spoglądała, Jak on ujdzie
daleko. Pies Śl 1/290; Kiedy jo szel bez kamieńskie pola, ... Pies Śl 1/314; Wyjechałem w pole orać ... Święt Nadr
310.
62 E — Świeci miesiąc w okno moje, już odjeżdża(m) serce/dziewczę moje.
Swjec-i mjesąc w uokno muoje, już uodjażdżam, dżewcza moje. Biel Kasz nr 390, war.: tamże, nadto war.: Kam
Pom 217, K 40 MazP 241, LL 1964/1-2/49, 66; ... Już odjeżdża serce mojr. Kur
Opol 165; .. maszeruje serce moje. K 57 RuśC 1145, K 45 Gór 477-478; ... nie dowierzaj ... Pies Śl 1/280.
62 F - Miesiąc świeci, słońce grzeje, do dziewczyny/kochania serce mdleje.
a. Miesiąc świeci, słońce grzeje, do dziewczyny serce mdleje. K 39 Pom 117, K 48 Ta-Rz
162; war.: ... do kochania ... K 39 Pom 117, 224, K 26 Maz 232, K 41 Maz 78, Piel Śl 1/490, ZWAK
1882/114; ... do kochania serce śnieje. Stef WarmPś 3/28; I\sięzyc świeci, ... Piat Krak 190; Świeci
miesiąc, ... K 39 Pom 448, por. Biel Kasz nr 297.
b. Świeci miesiąc, a nie grzeje, do kochania serce mglcje. K 12 Poz 22, war.: Stef WarmPi
3/44, K 4 Kuj 16, 77, K 41 Maz 165, K 44 Góry 288 289, Stoin Żyw 239, Lom Śląsk 311; ... Bez kochania
... K 4 Kuj 254; ... Dla ciebie me serce ... K 40 MazP 240; ... we mnie serce roztopnieje. K 40
MazP 240; ... już odjeżdża serce moje. Chód Śp 192.
c. Zawsze mi wystawiasz podchlebne nadzieje, Jak miesiąc, co świeci, a nigdy nie
grzeje. Lom Śląsk 404.
62 G - Świeci miesiąc/księżyc, dziewczyna przywołuje chłopca.
a. Świeci miesiąc, ... Pędzie dziś pogoda, Przyjedź, Jasiu, Do mego ogroda. Hol Wes 112.
b. Świci miesiunc, świci, w Warszawie na ganku, Granatowy ubiór na mojom
kochanku. TN Dęba 1964, war.: TN Dobre 1977, podob. Rog Śląsk 143.
c. Cemużeś nie przyszed, jak miesiącek zeszed, Byybyś sie zabawiuu i do domu poszed.
ZWAK 1891/112 Ropczyckie; war.: ... pogadać, pośmać śe, potem byłbyś poseł. MAAE 1898/85
Podhale, Sad Podli 117; ... wyseł, byłbyś se posiedział ... K 44 Gór 371; ... cterym nocki nie
spała, tylko na cię cekała. K 26 Maz 328, K 42 Maz 216-217, TN Niezdów 1967; ... byłabym ci dala
cerwonych jablusek. St o in Żyw 227.
d. Za stodolu pasta bydło, rozłożyła motowidło: Chodźta, chlopoki, kryńcić nici, póki
jasno księżyc świci. TN Wymysłów 1980; war.: ... motać nici, bo tak ładnie ... Krzyż Kuj 1/150,
... bo miesiócek ... Bąk Gręb 78, Święt Nadr 250, ... miesiąc ... K 19 Kieł 50.
62 H — Świeci miesiąc, chłopiec zaleca się dziewczynie.
a. Świeci mi miesiączek na rogu kościoła, f^owiedz mi, ma miła, Jeśli będziesz moja.
Pies Śl 2/96, war.: Lom Śląsk 314, Pies Śl 1/111.
b. Świeci miesiączek w okienku, Puść mnie do siebie, I\asieńko! ZWAK 1878/71
Mazowsze.
63 A - Zaszło słońce, wzeszedł miesiąc (t gwiazdy) - chłopiec zaleca się
dziewczynie.
a. Zaszło słońce, wzeszed miesiąc jak młyńskie kolo; Wyjdzi dziewczyno, - wyjdzi
jedyna, przemów do mnie słowo. K 28 Maz 223; war.: Zańdzij słońce, wzeńdzi miesiąc, i gwiozdy
w około, wyńdzi kochaneczko, przemów ... K 4 Kuj 23.
b. Slonecko zachodzi, miesiącek wychodzi, powiedz mi, dziewcyno, kto ku tobie chodzi.
Stoin Żyw 220, war.: Pies Śl 2/715; ... mój syneczek inną wodzi. Pies Śl 1/425.
c. Słoneczko zaszło, miesiączek świyci, pódź mie, ma miła, pódź odprowadzić. Pies
Śl 2/750, war.: Pies Śl 2/663, 753; Miesiączek zaszeł, słoneczko śweci, Stań, mie ma miła,
odprowadzici. ZWAK 1885/270, podob. Pies Śl 1/425, 2/663, 750, 753.
d. Co dzień słońce świeci, co noc miesiąc wschodzi, a mej szczęśliwości chwila nie
nadchodzi. K 6 Krak 426-427, war.: Piat Krak 325.
63 B - Księżyc wschodzi, chłopiec przyrzeka, że nie opuści dziewczyny.
Zeszedł księżyc, przyszła chwila, Słońce zza gór wyszło. Nie opuszczę cię, dziewczyno, Choćbyś zginąć przyszło.
Kot Rzesz 333; war.: Księżyc zeszedł, wysla chmura, ... Kot Rzesz 373; ... zeszła chwila, ... Kot Rzesz 372.
63 C - Słoneczko zachodzi, miesiączek wychodzi, tobie się, frajerko, zalecać nie godzi. K 44 Gór 280.
64 - Księżyc
pośrednikiem między kochankami.
Księżycu, co się po ścianach tu błąkasz przed memi oczyma, odwróć twe blade promienie, mego kochanka tu nie
ma. Odwróć twe blade promienie do okien kochanka mego, zanieś mu moje westchnienie, że ja tu nudzę bez niego. K
36 Wol 143; war.: Miesiączku, ty na tym niebie, Świeć mi przed ... Ty znasz te moje cierpienia, Mego miłego tu nie
ma. Pies Śl 2/533.
KSIĘŻYC - dokumentacja _____________________________ 179
178 ______________________ KSIĘŻYC - dokumentacja
65 — Jak księżyc/miesiąc między gwiazdami, tak ukochana między dziewczę
tami.
Swiyci mi miesiącek miyndzy gwiozdeckami, Najladniyjso muoja miyndzy dziyweckami. Mika
Oraw 51, war.: K 19 Kici 175; ... ja najuboższa między sirotami. Chód Śp 186, podob. K 25 Maz 19,
por. pieśni weselne.
66 - Chłopiec przysięga na księżyc i gwiazdy.
A boś ty mi raz przysięga! Na księżyc, na gwiazdy? Do to na taką przysięgę Uwierzyłby każdy. Kot
Rzesz 372; war.: A ja tobie podprzysięglem Na ... Kot Rzesz 318; Mam ja na świadectwo Miesiączek i
gwiazdy ... Piel Śl 2/577.
67 A - Tobie świeci miesiąc, a mnie świecą gwiazdy.
Tobie świeci miesiąc, a mnie świecą gwiazdy, ciebie kocha jeden, a rwne kocfia każdy. K 6 Krak
395, war.: ZWAK 1884/274, Chód Śp 186, Sad Podh 100, Piat Krak 299; ... a mnie lubi każdy. ZWAK 1888/146;
... ciebie kocha jedna, a mnie kocha każdy. K 6 Krak 483, LL 1960/2-3/78; ... Zem ja nieszczęśliwy, To
mi przyzna każdy. Pies Śl 1/394.
67 B - Przyświecał nam nieraz księżyc 1 gwiazdy także szeptały: „Nie wierz, dziewczyno, tym
słowom, Bo on ci będzie niestały." Nyr Kar 250.
67 C — Świeci miesiąc, świeci, gwiazdy pomagają / i gwiazdy jarzące.
a. Świeci miesiąc, świeci, gwiazdy pomagają, jeszcze moje oczki kochania me znają.
K 21 Rad 136, war.: Sob Lubus 24, K 6 Krak 429, TN Huta 1966, ZWAK 1891/110; ... Niedobrzy ci
ludzie, Co na mnie gadają. ZWAK 1891/82; ... Niescęśni ci ludzie, co "o mnie gadają. ZWAK
1891/84; ... Choć urody nie mam, chłopcy mię kochają. Lud 1903/226; ... majutku ..., ... Chm
Lub 59; Świecił mi miesiącek, gwiazdy pomagały, Jesce moje ocka kochania nie znały. ZWAK
1888/181.
b. świeci miesiąc, świeci i gwiazdy jarzące, Ciebie kocho jeden, a mnie dwa tysiące.
Or L 1927/170.
67 D - Świeci miesiąc (świeci), koło niego gwiazdy - wielu kocha jedną
dziewczynę.
Świeci miesiąc, świeci, wkoło niego gwiazdy, ciebie kocha jeden, a mnie kocha każdy. Sob Lubus
24, war.: MAAE 1898/85; ... Gdzie ja się obrócę, to mnie kocha każdy. K 6 Krak 429, LL 1960/2-3/63; ...
koło niego, oj, jakże ja tęsknię do Jasieńka mego. Piat Krak 157, podob K 42 Maz 72, K 6 Krak 483,
ZWAK 1878/111, ZWAK 1886/311, Chód Śp 186.
68 — Do miesiąca wędruje gwiazda, do chłopca - dziewczyna.
Wędruje, wędruje, gwiazda do miesiąca, i ja powędruję do swego tysiąca. Ol Pódl 23, war.: Piat
Krak 411.
69 A - świeci miesiączek, chmury zasłaniają - ludzie zabraniają młodym
miłości.
Ej, świeci mnie miesiącek, chmury zasłaniają, ej, chciałoby mnie dziewczę, ludzie rozmawiają, hu,
ha! K 45 Gór 470; war.: Świeciłby ..., Chciałbyk do dziewcyny, ludzie zabraniajo. LL 1957/1/45,
podob. Sad Podh 128.
69 B - Świeci miesiąc, świeci, koło niego chmura - kawaler ciura.
Swici miesiąc, świci, kolo niego chmura, bieda tez to bieda, ki z Wojtka jest ciura. Stoin Żyw 421;
... ej, ciężko to na sercu, jak kawaliyr ciura. Sad Podh 115.
70 - Miesiąc i gwiazdy - świadkami miłości.
a. Mam ja na świadectwo miesiącek i gwiazdy, o jakeś me kochał nockę i dzień każdy.
K 6 Krak 147.
b. Widzi miesiąc, widzą gwiazdy, Wieloch nocy nie spala, Jeno na cię pod okienkiem
Szczerem sercem czekała. Rog Śląsk 110, Pies Śl 1/406; war.: Wie to ..., wiedzą ..., Jak ja na twą
szczerą miłość W myślach moc budowała. Rog Śląsk 110, Pies Śl 1/424.
71 — Świeci miesiąc/miesiączek, (świeci) ...
a. świeci miesiąc, świeci, Wedle niego kolo, Gdzie ja się obrócę, Wszędzie mi wesoło. Pies Śl
1/123, war.: Stef WarmPś 1/58, Wisła 1899/539, LL 1964/1-2/65, Krzyż Kuj 1/141, Sob Lubus 24; ..., a
jy, wszytidzieć mi dziewczyna. Krzyż Kuj 1/141; ... wkoło jego kolo, ... K 42 Maz 227; ... Z nikim mi
nie jest tak, jak Z tobą wesoło. Lom Śląsk 383, podob. K 22 Łęcz 57, K 40 MazP 465,
Pies Śl 2/543, Lom Śląsk 398, Mika Oraw 51-52, ZWAK 1878/111, Stoin Żyw 224, ZWAK 1880/230, Chód
Śp 186, 274.
b. Świeci miesiąc, świeci, drobne gwiazdy wschodzą, cóż mnie po kochaniu, kiedy
ludzie szkodzą. K 6 Krak 429, war.: Pies Śl 1/395, podob. Święt Nadr 271, TN Latyczyn 1979.
c. Pięknie to jest wędrować, Gdy jest w polu kwiecie; Jeszcze piękniejszej miłować,
Jak miesiączek Świeci. Pies Śl 2/131, war.: ZWAK 1885/207, podob. Stoin Żyw 252, TN Rechta 1978/79.
d. Z tamte strony rzycki świeci się księżycek, który ładny chlopok, będzie mój mężycek.
K 44 Gór 312, war.: ZWAK 1886/270, podob. Pies Śl 1/392, K 20 Rad 222.
e. Ach Boże, mój Boże, na mój głupi rozum, Jżech nie chodziła za słoneczka do dom.
Jenoch jo chodziła po miesiączku w nocy, Ej, odwodzihć mnie smolarscy parobcy. Pies Śl 2/657,
war.: Pies Śl 1/487, 501 i 535, Pies Śl 2/656.
PIEŚNI ZBÓJNICKIE, ŻOŁNIERSKIE I PARTYZANCKIE
72 - Hej, zaświyć mi, miesióncku, ej, na syrokij drodze, ej, żebym sie naucyl, ej tyj zbójeckij
chodzę. Sad Podh 46, war.: MAAE 1898/96; ... wysoko, nie nisko, bo jo jadę na zbój, daleko, nie
blisko. Sad Podh 48.
73 - Wędrował księżyc złoty, napotkał ciemny las, w lesie kulomioty, a przy nich widział
nas. TN Rechta 1978.
74 - Smutna rzeka, księżyc w dal odpłynął, Srebrne gwiazdy spadły w ciemną toń; śpij,
dziecino, śpij żołnierski synu, Już niedługo obudzimy broń. Świr Pies 401; war.: ... księżyc po
niej pływa ... Świr Pies 402, 403, por. też Szew Niech 329, 461.
75 - Księżyc zaszedł już za lasem, We wsi gdzieś szczekają psy, A nie pomyśl sobie czasem, Ze do
innej spieszno mi. Szew Niech 344, war.: Świr Pies 354; ... schował się za chmury, W porcie gdzieś
muzyka brzmi ... Świr Pies 356.
76 — Miesiąc - ojcem, słońce — matką, gwiazdy - braćmi, zorze - siostrami
żołnierza.
Jak na niebie miesiąc jasny wzejdzie, żołnierzowi rodnym ojcem będzie ... Jak na niebie jasne
słońce wzejdzie, żołnierzowi rodna matka będzie ... Jak na niebie jasne gwiazdy wzejdą, żołnierzowi
rodni bracia będą ... Jak na niebie jasne żarzy wzejdą, żołnierzowi rodne siostry będą. K 18 Kieł 182.
PIEŚNI ŻARTOBLIWE I REFLEKSYJNE
77 - Świeć, miesiączku, świeć, Ale wiedz komu, Idą ci tam dwie dzieweczki Z karczmy do
domu. Pies Śl 1/143; war.: ... tym rozbarskim pacholikom, Gdy idą do domu. Pies Śl 1/308, podob.
LL 1958/2-3/72.
78 - Dwunastego października wyszła Łajka ze sputnika. Polska wszystkich wyprzedziła ji
Twardowskiego wystrzeliła. A Twardowski chłop morowy, zajął księżyc do połowy. TN Dobre
1977.
79 - Księżyc/gwiazdy przestały mi świecić.
a. Świecił mi miesiącek, świeciły mi gwiazdy, teraz mi nie świeci, cuduje się każdy.
K 44 Gór 352.
b. Komu miesiąc świeci, a mnie jest zakryty, komu los dogadza, a mnie nieużyty.
K 6 Krak 428.
80 - Zaświeć mi, miesiączku, między lasy. Już mie w tym Ustroniu nic nie cieszy. Pies Śl
1/291, podob. K 45 Gór 198.
BALLADY
81 A - Przy świetle/blasku księżyca kochankowie spotykają się.
W cichym chłodzie wieczora przy świetle księżyca, idą brzegiem jeziora młodzian i dziewczyna.
Stoin Żyw 112; war.: Raz pewnego wieczoru przy blasku ..., szli nad ... chłopiec i dziewica.
Piat Krak 105.
81 B - Przy świetle, księżyca nieszczęśliwi kochankowie topią się.
a. f jeszcze raz dziewczyna ku domu spojrzała, i przy świetle księżyca rodziców żegnała. Stoin
Żyw 113.
I
180 ______________________ KSIĘŻYC - dokumentacja
181
KSIĘŻYC - dokumentacja
b. Jest przez las ścieżeczka, szła sobie dzieweczka; drobnym krokiem kroczyła, księżycowa noc
była, gdy się utopić szła. TN Kolonia Galęzów 1979.
82 — Przy świetle/poświacie/blasku księżyca pojawiają się: a. duszo zmarłych
kochanków; b. zjawa samobójczyni, c. zmarła dziewczyna odwiedza kochanka.
a. Gdzie się ich [kochanków] wznosi mogiła, rosną dwie brzozy płaczące ... Tam,
przy księżyca poświacie dwa gołąbków przyłatywa, siada jak siostra przy bracie, dziobkami
się poglaskiwa. Widziano także na jawie, jak ten gołąb, gołębica, w niebo wzlatują w postawie
mdławej jak promyk księżyca. K 57 RuśC 605.
b. Usnył Jasiu na murawie, śniło mu się jak na jawie: przyleciała gołębica, znikła
przy blasku księżyca [umarła jego narzeczona] stoin Żyw 217, war.: Stoin żyw 215, 216, Pawi Mer
150, TN Jacnia 1964, TN Wymysłów 1980.
c. A gdy było o północy, o dwunastej godzinie, Przyszła milka k' milaczkowi, stanęła
u pościele. Miesiączek im krośnie świecił na tą daleką cestę, A oni się miłowali jako żynich
z niewiastą. Przyszedłam ja cię odwiedzić, a z sobą do grobu wziąść! Pies Śl 2/67.
PIEŚNI MARYJNE
83 - Maryja ozdobiona słońcem, księżycem, gwiazdami.
Z dwunastu gżozdów Koruna na głoże, Łodżano też w słońce, Kszenżyc pod nogamy. Stef WarmPś
2/89.
84-0 Maryja, Matko Boża, niech Ci świeci w maju zorza, Słońce, mtesioc, wszystkie gwiazdy,
Niech zobacy cłowiek każdy. LL 1957/2/20.
PIEŚNI SIEROCE
85 - Miesiąc - bratem, zorza - matką, gwiazdy - siostrami sieroty.
Matka mi zorza, Miesiąc mi jest miłym bratem, Gwiazdy szlązkie siostrami memi, 1 dosyć na tym.
ZWAK 1878/100.
PIEŚNI DZIADOWSKIE
86 - Miesiąc, słońce, gwiazdy, niebo a. plączą nad niedolą ludzi, b. boleją
z Chrystusem.
a. Posłuchajcie, proszę, pilnie, jak niebo plącze usilnie; miesiąc, słoiice i z gwiazdami
plącze, lituje nad nami. K 19 Kieł 141, war.: K 48 Ta-Rz 209.
b. Wysławiajmy Chrysta Pana, który starł śmierć i szatana, Alleluja, alleluja! Z tym
bolały, słońce, miesiąc, i stworzenia z Stwórcą cierpiąc. K 22 Łęcz 30.
87 — Bóg sposobi świat i zdobi go słońcem, księżycem, gwiazdami i planetami.
W tej wieży dał [poganin, Diaskorus, ojciec św. Barbary] wymalować, Bogi swoje
wyrysować, Słońce, księżyc z planetami, Rozmaitymi gwiazdami. Od tych [Św. Barbara] oczy
odwróciła, Ku niebu okiem patrzyła, Jako ten świat oświecają, Jasnością swą napełniają. Myśli, kto
ten świat sposobił, I gwiazdami przyozdobi, Kto nim rządzi i sprawuje, I kto nad nimi panuje. Nyr Kar
128.
88 - Święta Rodzina postrzegana jako trzy miesiące.
Usiedli se pod drzewem, dziecię zagrzewali, przytulając do siebie, w rączki mu chuchali. A
wtenczas zbójca idzie, ujrzał trzy miesiące, bardzo się uradował, myślał, ze tysiące. K 19 Kie] 137;
war. prozatorski wątku wprowadza trzy słońca. Bart Lub 188, por. opowieści wierz, nr 102.
PIEŚNI ZADUSZKOWE
89 - Księżyc, słońce, gwiazdy, woda, obłoki, góry, lasy nie chcą przyjąć grze
sznych dusz.
Idą, idą, duse płakające, Swemi rękami lamujące. ((Miesiąc, miesiąc [wcześniej wymienia się:
niebo, dalej: gwiazdy, wodę, obłoki, góry, lasy], przyjmijze nas, Bo się Jezus zaparł się nósli. A kiedy
was nie przyjmiemy, Bo od Boga przykaż mamy. ZWAK 1880/88; war.: Biel Kasz nr 35B: słońce,
miesiąc.
90 - Jak księżyc między gwiazdami, tak dusza w raju między braćmi i siostrami.
Ga [gdy] do raja przebiezimo [anioł 7, grzeszną duszą], wejtrzójd raja posadzyma, miza [między]
bratc, miza sostrarni, jako ksawiec [księżyc] miza gwiazdami. Biel Kasz nr 67B.
LISTY MIŁOSNE 91. Bo jak miesiąc świeci około północy,
ciebie przestać kochać nie jest w mojej mocy. LL 1972/1/55; podob. Bo jak miesiąc świeci i na niebie
gwiazdy, tak ja myślę o tobie, myślę ja w dzień każdy. LL 1972/1/53.
BAŚNIE
92 - Siłacz wydobywa słońce, księżyc i gwiazdę razem z trzema pannami
z podziemnego świata.
[„Starzec z mosiężną brodą" więzi w podziemnych pokojach trzy panny, z których jedna ma „na
ścianie" słońce, druga księżyc, trzecia gwiazdę. Siłacz Dydak, który moc zawdzięcza temu, że ssał
mleko matki przez 7 lat spuszcza się jamą w podziemia, zabija starca i wyciąga panny na świat, wydaje
je za mąż, oddaje im ich światła.] K 14 Poz 94-99.
DAJKI
93 - Chłop przedstawia diabłu księżyc a. jako swego brata g(w)oździarza,
b. jako miejsce, gdzie pracuje jego brat.
a. [Chłop mówi do diabla:] Jak ja ją [zaporę] cisnę, to ty już ij więcy nie dostaniesz,
bo widzisz, że ten co jest w niebie, miesiąc, to jest mój brat, a ón jest goździarzem; - to jak
ja ją cisnę, to ón ją weźnie na goździe (pociąć na gwoździe), to ij ty już nie dostaniesz. K 3
Kuj 179, war.: Sim ŚlOpol 76.
b. Chłop, który pożyczył od diabła pieniądze, wpatruje się w chmurę (księżyc)
powiadając, że tam jego stryj (brat, ojciec), kowal niebieski, który przedmioty żelazne
pochwyci. Diabeł wyrzuca chłopa w powietrze, ten zaś z wyrzuceniem diabla czeka na stryja
na księżycu. Krz PBL nr 1060.
94 - Pokorna sierota chwali słońce, miesiąc, mróz, wiatr i deszcz i dostaje
nagrodę; pyszna córka macochy - gani i zostaje ukarana.
[Pasierbica wygnana z domu przez macochę, przychodzi do chałupki, w której są: słońce, miesiąc,
mróz, wiatr i deszcz. Zapytana przez nich, który jest najładniejszy, odpowiada, że wszyscy są ładni.
Następnym razem macocha wysiała swoją córkę, która na to samo pytanie mówi:] Eh, wsyscy-ście
brzydki ~ mróz nazwala siwy, wicher nazwała świstak, desc lórny, miesiąc krzywy i blady, i tylko
słońce jesce dosyć ładne. K 21 Rad 190, war.: ZWAK 1885/66-67 Kieleckie, podob. Krz PBL nr 480B.
95 A - Dziewczyna poszukująca siedmiu braci zamienionych w kruki trafia
do domu księżyca (w cd. mrozu, wiatru) i prosi o pomoc.
[Dziewczyna udaje się na poszukiwanie braci zamienionych w kruki. Trafia do chałupy i prosi o
nocleg.] A tam była tylko taka stara babusia. Ta babusia powiedd: moje dziecko, cię nie mogę
nocować, bo mój syn jest miesiącem, i bardzo zly, toby cie tu rozdar(l). [Dziewczyna jednak zostaje i
odzywa się do miesiąca:] ... Kiedyś ty jes miesiąc, przecięć miesiąc w każde miejsce zaświci, to byś ty
powinien wiedzieć, gdzie moji bracia som. A ón powied: że ón też ni może w każde miejsce zaświecić,
bo gdy zamkną drzwi i okna, okienice, to już tam świcie ni może. [W cd. dziewczyna odwiedza dom
mrozu i wiatru.] K 14 Poz 19, por. Krz PBL nr 451.
95 B - Syn wysłany w świat rozmawia w domu księżyca z panem miesiączkiem o słońcu.
[Wdowa wysyła syna, by dowiedział się przyczyny wschodu i zachodu słońca. Syn odnajduje w
lesie chałupę, gdzie mieszka pan miesiączek z matką. Matka pomaga przybyszowi.] „Kiej mój syn
psyjdzie do chałupy, to cie zabije, bo "on jako miesiącek żywych nie ścierpi. Skryjze sie do ty kumory, a
beze dzwi szyćko "od mego sie dowieś." Wnetki zajzał do chałupy i syn, robi, robi nozdzami i pocuł
zaraz żywego cłowieka w doma i pyta sie matusi, co u ni robi żywa krew? Matka mu na to: Byl haw
ciek żywy i zmyk psed tobo! Pon miesiącek "uspokojil
1.KJKJ
xvaiiyz, x ^
uoKuineiitacja
KSIĘŻYC - dokumentacja
sie, zasidd do uobjadu, zar za stu ludzi, a pił za pięćdziesięciu. Kiej sc dobze podjdd i podpił, psysiadła
do niego mać, pogłaskała syndcka pod brodę i pyta go sic, dlaczego słonko zachodzi i wschodzi?
Miesiącek na to wzescy: „Dyć na to wschodzi słonecko, coby te ludziska w stajali do roboty, a na to
zachodzi, coby miarcyli kiej ligać na spocynck." ZWAK 1892/84.
96 - Swoje wymiary i wygląd zmieniają: a. księżyc, b. razom z księżycom
królewski starzec.
a. Matka księżyca wiele od swego syna księżycowego doznała przykrości. Chciał on
bowiem mieć kożuch od zimna. Gdy mu uszyła duży, księżyczck zmalał, i kożuch byl mu za
długi; gdy mu go ścięła, młodzieniaszek nagle urósł i przykryć się nic mógł; matka wciąż
musiała obkrawać i doszłukowywać. K 15 Poz 4, podob. Kul Wiel 3/510.
b. [Kowal, który pracował u króla, zjawia się po zapłatę.] Jak przyszli do króla, to ten
król taki był siwiutki z długą białą brodą, taki staruszek jak grzybek, bo to było na skończenie
miesiąca, jak księżyca ubywało; a on na nowiu zawsze był młodziutki, a na skończeniu
miesiąca, jak się miesiączek kończył, to się w takiego staruszka-grzybka obracał. Hajd Nie 112.
97 A - Szlachcic Twardowski na kogucie wyprawia się na księżyc, skąd
wypędza go widłami chłop.
[Twardowski] dla spokoju i wytchnienia dosiadł w lipcową noc jarzębiatcgo kokota i wy-prawił się
wprost na blady, cichy miesiączek, który byl wtedy akurat na nowiu. Na świecie zapadł półmrok i
panowała wielka cisza. ... był już w pobliżu wystającego rogu miesiączka, więc chwycił się go i
próbował wleźć na niego. Ale, niestety, było to już niemożliwe, gdyż tam przebywał na pokucie chłop
pańszczyźniak, który z pogardą i podejrzliwością patrzał na panów gnębicieli. Gdy tylko zobaczył
opasłego szlachcica ... złapał widły i z całą siłą uderzył go w głowę. Twardowski głośno jęknął i z
głuchym krzykiem poleciał jak kamień w ciemną otchłań świata. Razem z nim ponoć odpadł też kawał
księżyca. Dek Sier 83-84, komentarze 58 i 59 nas. 287-288, war.: Etnl 1989 Bilg 114-115.
97 B - Pijany chłop podróżuje na księżyc na skrzydłach orła.
[Pijany Bartosz spotyka diabła i prosi go, aby go przewiózł na drugą stronę rzeki; pojawia się orzeł
i unosi go w powietrze.] „Oto księżyc niedaleko; musisz się na moment za róg uchwycić, aż sobie
trochę wytchnę". Nie chciałem na to przystać, bo mi się wcale nie podobało, że mam dyndać i nogami
w powietrzu przebierać jak wisielec; a do tego mam garścią chwytać za ten sierp błyszczący. Lecz
wiele ten z siebie zrobi, co musi; albowiem dolatując właśnie do samego miesiąca, tak się gwałtownie
otrząsnął, żem mimowolnie uchwycił za róg księżyca i zawisnąłem w powietrzu. ... Gdym go ...
pożegnał, obróciłem oczy moje na miesiąc, szukając zkąd jakiej pomocy: aż tu potężne chłopisko gnój z
kupy rozrzuca. [Bartosz próbuje wdać się w pogawędkę z chłopem.] Lecz ten niegodziwy mruk od
gnoju ... podniósłszy swoje widły do góry, gruchnął z całej siły w róg, za który się trzymałem. Róg się
naturalnie ukrychnął, a ja trzymając go w ręku, het znowu w podróż z powrotem. ... [Lecąc na ziemię
spotyka sznur dzikich gęsi.] „A zkąd to", zapytał [gąsior], „i dokąd tak spiesznie"? „Lecę sobie na
ziemię z miesiąca" odrzekłem ... K 14 Poz 145-147, podob. Kul Wiel 3/509.
98 - Skarb zostawiony pod opieką księżyca/diabla.
Bogacz zakopuje skarb, załatwia się na nim i poleca go pod opiekę księżycowi (diabłu): który
może pozwolić go odkopać temu tylko, kto zje ekskrement. Krz PBL nr 693.
99 - Słońce/księży c/drzewo świadkiem i mścicielem zbrodni.
Zbrodniarz zabija podróżnego, który przed śmiercią zapowiada mordercy, że słońce (księżyc,
drzewo etc.) jako jedyny świadek zbrodni kiedyś go pomści. Krz PBL nr 960.
100 — Przy świetle księżyca wychodzi z wody utopek, który szyje buty / kradnie
groch.
a. Dziadek nasi to zawsze powiadali, że jak słońce jest w dzień, a w nocy miesiącek
świeci, to utopek wyłazi ze stawu i szyje trzewiki, bo on też mo kobieta i dzieci i musi wszystko
robić, co by ta gospodarka szła. No i raz zaś w dzień było fajne słońce, a w nocy miesiącek
świecie! i dziadek nasz nos zawołali: - Dzieci, jak chcecie widzieć utopka, to migiem za mną.
Sim ŚlOpol 138, podob. Sim ŚlOpol 138, S im Gad 82.
b. [Co noc ktoś rozrzuca dziadkowi na łące siano] ... za chmurami ukazał sie
miesiączek. Co noc z wody jakiś synek wylozł, wypiął sie na kopka siana i zaczął wrzeszczeć.
- Świeć Róg, szyja but, jak uszyją, poda furt. ... Jak wom ten starzyk stanęli i tym kijem poświęconym
zdzielili, to myślol borok, iż go Pan Bóg piere. Upuścił wom but i wrzasnął: -Świeciłbyś a nie biłbyś. Sim
Gad 65, podob. ZWAK 1886/113, ZWAK 1887/17, Lud 1982/123 Lacko, por. Krz PBL nr 4061.
c. Niedaleko wody mioł Janos z Krośnice Niżne pikny groch, na flory chodziuł topielec.
Zastrzyg sie nań Janos z palicom, skruł się w grochu i ceko, a miesioncek świciul. Lo północy przysel
topielec i largo groch, a gado do miesioncka: Gignij (zaświeć), Rozieńku, gignij, będzie mi groch
łobrywać widnij. Baz Tatr 91.
PODANIA
101 - Przy świotlo księżyca można spotkać/zobaczyć: a. pokutujące dusze;
b. widma rycerzy; c. widmo króla Sobieskiego.
a. Ludzie mówią, ze tam [koło krzyża przy drodze] strasy. Dwa razy spotykałem
tam postać ludzkimi klęcąco, która się modliła. To było w miesiądzu styczniu. Mroźno było,
księżyc świeci ładnie, była godzina dwunasta. Przęsłem, ale nie oglądałem sie. Może to był
duch, który coś potrzebuje, modlitwę na wybawinia. LL 1960/1/48.
b. W każdą rocznicę bitwy, której dnia i miesiąca dobrze nie wiedzą, wstają oba wojska
[polskie i szwedzkie] z grobów i walczą aż do północy. ... Nawet jeśli noc księżycowa, widać
uganiających się za sobą rycerzy. Gdy kur zapieje, wszystko znika aż do przyszłego roku. Hajd
Nie 194-195.
c. [Król Sobieski za namową królowej sprzedał ludzi chanowi tatarskiemu. Żałując
swego czynu, wskoczył na koniu w jezioro.] Za to co nocy, zwłaszcza kiedy księżyc świeci,
wyjeżdża na koniu, ... a kiedy kur zapieje, wraca na dno odbywać długą pokutę. Hajd Nie
212-213.
OPOWIEŚCI WIERZENIOWE
102 - Trzy księżyce na niebie znakiem ocalenia dla Świętej Rodziny.
Podczas ucieczki do Jegiptu Maryja, Józef, Jezus stanęli w lesie i mieli być przez zbójców zabici;
zbój ujrzał trzy księżyce na niebie i puścił ich na wolność. K 7 Krak 17, por. pieśni dziadowskie nr 88.
103 - Dwunastu braci miestączfcóio/księżyców mieszka w odległej chacie.
a. Niektórzy ... opowiadają, że jest 12 braci miesiączków tak niby jak słoneczko
żyjących. Mieszkają oni w odległej od wsi chacie - i kto do nich trafi przypadkiem, a ognia
zażąda, (jakto czasem wypadnie w drodze o zimowej porze) a wszystkich razem braci z góry
po imieniu wywoła - to mu dadzą tyle srebrnych pieniędzy, że nie udźwignie. K 7 Krak 30,
nadto war : Krz PBL nr 480B.
b. Opowiadano też, że jest dwunastu braci księżyców, nazywanych w gwarze ludowej
((miesiączkami)). Imionami ich miały być nazwy miesięcy. Według opowiadań starych ludzi
mieli oni mieszkać na ziemi, gdzie stale palą duże ognisko i z niego biorą kolejno żarzącą się
głownię, która nie śmie się palić płomieniem i świecą nią na nocnym niebie. Kai Lim 19.
104 - Na księżycu widać: A. bliżej nieokreślone postacie ludzkie, B. ludzi,
ukaranych za pracę w święto / za kradzież, C. skrzypka/św. Jerzego grającego
na skrzypcach/harfie/lutni, D. obraz dwóch braci skłóconych / Kaina i Abla,
E. Twardowskiego / synów Twardowskiego, F. szwaczkę Sybillę, G. króla Wła
dysława Warneńczyka, H. górę.
104 A - Jak sie patrzy na księżyc, so takie plamy na księżycu. Takie cienie w podobie kształtów
dwóch jakisić ludzi takich, jak sie za ręce trzymajo. Etnl 1989 Bilg 114.
104 B - a. Wieśniacy powszechnie mniemają, że plamy na księżycu i słońcu wyobrażają chłopa i
jego żonę, gnój rozrzucających, których Pan Jezus tam przeniósł za karę, że poszli w niedzielę podczas
nabożeństwa gnój rozrzucać. K 14 Poz 146; To cienie chłopa i baby. ... Za karę tam siedzą ... że
pracowali w sam dzień Matki Boskiej Zagrzewnej. On w polu gnój rozrzucał, ona w chałupie masło
robiła. Dek Sier 82.
b. Plama na księżycu ma wyobrażać człowieka, który w niedzielę roztrząsał nawóz. Za karę
musi dotychczas roztrząsać nawóz na księżycu. Widły też są widoczne. Wisła 1894/723,
KSIĘŻYC
dokumentacja
185
184 ______
KSIĘŻYC - dokumentacja
podob. K 15 Poz 5, Kul Wiel 3/509, K 3 Kuj 91, Wisła 1900/464, K 17 Lub 69, Wisła 1904 /104, Kuch Pol 10,
Fisch Lud 162, Lud 1926/45; Jest to chtop (dwaj bracia), który pracował w Boże Narodzenie. ZWAK 1885/66
Kieleckie, Wisła 1904/79, Lud 1896/327, pracował w święto Lud 1926/45, Kup Pol 44, Bąk Kramsk 81, Szyf Trąd
44, Krz PBL nr 1150.
c. Ta bjatka tam chlib psiece, bo w śfento psiekla, to teraz za karę tam tak to robji.
Szyf Trąd 45, podob. Kup Pol 44, Kul MiW 436; To bjalka tam masło robzi. Szyf'Prąd 44, podob. Kup
Pol 44, Bąk Kramsk 81, Wisła 1900/464, Wisła 1904/79 Jędrzejów; kobieta została umieszczona na
księżycu i tam dalej pracuje na kołowrotku za karę, że w niedzielę przędła. Kul Wid 3/509.
d. Na miesiącku jest clowiek, chtóry za życio ukrod wiązkę grochówki. Za korę dźwigo
te wiązkę po śmierci na plecach. Jak sie dobrze na miesiącek przypatrzeć, to widać, jak idzie
skrzywiony i wiązkę niesie na plecach. Wisła 1898/138; jest tam taki chtop, to pęk chrustu na
plecach, ma z gałęzi, to ton łam ponoć za karę poszed. Szyf Trąd 44, podob Kup Po! 44, Kul
MiW 436.
e. Ten chłop, co tam jest, to łon w woli orze. Szyf Trąd 44, podob Kup Pol 44, Kul
MiW 436.
104 C - a. Na miesiączku (księżycu) jest skrzypek, który ciągle gra. Gdyby się kto w miesiączek wpatrzył, a
skrzypkowi wtenczas pękła struna, to człowiekowi oko wyskoczy; dlatego też nie wolno się wpatrywać w miesiączek.
ZWAK 1886/108 Ropczyckie; plamy na księżycu tworzą jakoby obraz człowieka grającego na harfie. Kul Wiel
3/510.
b. Na księżycu znajduje się św. Jerzy, który tam gra na skrzypcach. ZWAK 1887/3 pow.
olkuski, podob. Kup Pol 44, K 19 Kieł 196, K 48 Ta-Rz 258, K 7 Krak 29, Udz Krak 92, Wisła 1893/113;
[Sw. Jerzy obronił dziewicę przed pożarciem przez smoka] Odtąd św. Jerzy mieszka na
miesiączku [który, jako swoją własność odstąpiła mu Matka Boska], i ku czci Boskiej gra na
lutni. Można go widzieć osobliwie na widku (na pełni) jak gra, przy stoliczku siedzący, tylko
niedobrze jest w to patzyć; bo jakby św. Jerzemu nagle pękła struna w lutni, toby narazie
(wówczas) patrząc do miesiączka mógł oślepnąć; lepiej unikać tego i przestrzegać dzieci małe,
Żeby tego nie robiły. K 7 Krak 29-30, podob. Kuch Pol 10, 13, Lud 1926/48, Lud 1908/69, Kai Lim 20,
Fisch Lud 162, Dzik Klech 209, Krz PBL nr 1150A.
c. Gdy sie święty Jerzy dostoł do nieba, bardzo był ciekawy, jak tez to pieron wyglądo.
Tdoł mu Pon Jezus, że zobocył ucho pierunowe, a ono było tak jasne, ze ze strachu święty
Jirzy skocył i wpod do miesiącka i tam juz został. Od tego casu tam mu bardzo smutno, więc
lobie na skrzypeckach przygrywa. Gdyby sie chto zbyt długo w miesiącek wpatrywoł, loby sie
strona od skrzypek świętemu Jerzemu urwała i patrzący ociemniałby. Wisła 1898/137, podob.
Kuch Pol 14, Lud 1908/68 Nowy Targ, Lud 1926/49, ZWAK 1886/108, Or L 1938/160.
104 D - a. A na księżycu to je postać ludzka z lego przypadku: W Boże Narodzenie poszło dwa braci trzość słomę
dla bydła, i rozjedłi sie bardzeńko, że jich ociec wygnał do tyj roboty, i zaczeny sie bić widiami, tak jeden drugiego
przebił i podrzucił w gore widłami, a on zaleciał aże do księżyca i tam juże ostanie do dnia sodnego. Wisła 1903/96.
b. [Brat postanowił zabić brata.] Gdy obaj przyjechali po snopy, uderzył widłami
starszego brata i zabił go. Bóg wnet zniweczył całe zbrodniarza gospodarstwo, a samego wtrącił
żywcem do piekła. Aby zaś ludziom widok tej wielkij zbrodni ciągle przypominał i odwodził
ich od podobnej, sam swoją ręką na księżycu obraz pomieniony nakreślił. ... Księżyc stał się
miejscem kary i pokuty. Lud 1926/45, podob. Kuch Pol 10, Wisła 1902/441, Lud 1926/45, Krz PBL
nr 1150.
c. No, dawno, to starzy ludzie to twierdzili, że to Kain zabił Abla, to tam chodziło
o te ofiarę ... potem Kain nie miał miejsca, za to, żebrata zabił i tak niektórzy mówili, że
o, widać Kaina, jak dobija Abla. Etnl 1989 Bilg 114, podob. TN Zamch 1984, TN Krasiczyn 1985; Na
księżycu widać, jak Kain trzyma na widiach Abla, brata swego, którnego zabił, a nogi i ręce
ma roztapyrzone. Wisła 1901/80, podob. K 34 Cheł 254; Kain z palką nad leżącym Ablem. ZWAK
1889/77, podob. Lud 1895/171.
104 E — a. A tak gadajo, że na księżycu, że to Twardowski. To wiem, że "oczy, nos, tak jakby głowa człowieka.
Etnl 1989 Bilg 115, podob. TN Łazory 1984, TN Smólsko Duże 1984, TN Banachy 1984, TN Krasiczyn 1985, Kup
Pol 44. W bocheńskiem powiecie lud zamiast Kaina i Abla, mieści na księżycu czarownika Twardowskiego. Szatan
musiał go tam porzucić, chociaż do
pieklą miał być porwany Twardowski bowiem począł śpiewać godzinki, a śpiewaniem tern osłabił moc złego ducha.
Na księżycu Twardowski pokutować będzie do sądnego dnia. Lud 1895/171, podob. Lud 1926/49-50, Kai Lim 20,
Kuch Pol 14, Fisch Lud 162, Wisła 1891/628, Etnl 1989 Bilg 115.
b. Na księżycu widać tam dwóch ... braciów jest. Przeklęte oni, obydwaj, jeden z drugim siedzo. To mówio,
ze syny Pana Twardowskiego. Czap Mat 109-110.
104 F - Na księżycu siedzi prządka albo szwaczka, która tka śnieżnobiałe cienkie nici, spadające przy końcu lata
na ziemię. Kuch Pol 11, podob. Lud 1926/46; W Polsce i na Morawach mniemają, iż na księżycu siedzi (Sybilla)
Sibelija, szyjąc koszule. Każdego dnia zrobi jeden ścieg; gdy ukończy szycie, nastanie sądny dzień. Kuch Pol 11,
podob. Lud 1926/46.
104 G Jest podanie w Wielkopolsce, że gdy w sławnej klęsce pod Warną (r. 1444) Antychryst ciała poległych
Turków wskrzeszał obracając ich twarze ku światłu księżyca, wróżbici polscy ujrzeć mieli oblicze poległego króla
Władysława, którego ciało zniknęło w czasie rzezi, na tarczy księżyca, a rycerze polscy wiedząc, że król z góry na
nich patrzy, odemścić go chcieli i cudów waleczności dokazywali. K 15 Poz 4-5, podob. Hajd Nie 206-207, Lud
1926/46, Kuch Pol 11, Fisch Lud 162.
104 H - Księżycowa góra, bo zawse je taki umlaskany, ucesany, gładko, tak sie na niem
wszystko świeci, jak księżycowa góra sie świeci. Mówią, ze na księżycu jest taka góra i ta
góra świeci sie od księżyca, od ty jasności. Wisła 1896/726, podob. Czap Mat 110.
ANEGDOTY
105 - Miesiąc/ser rzekomo utopiony w studni.
a. Dziewczyna czerpała w wieczór wodę ze studni i zobaczyła księżyc w wodzie.
Narobiła krzyku, że miesiąc się utopii i nie będzie już im świecił w nocy. Zbiegli się sąsiedzi,
patrzą - miesiąc w studni! Spuszczają mu tedy wiadro na ratunek. Wtym dźwignia od wiadra
uderzyła dziewczynę w brodę tam mocno, że w tej chwili ujrzała miesiąc i gwiazdy na
błękicie. Uradowana krzyknęła, że miesiąc już wyratowany. Stojący obok spojrzeli na niebo:
rzeczywiście miesiąc świeci wesoły; uradowani jego ocaleniem powrócili do domów. Wisła
1901/484.
b. Głupcy spostrzegają w studni odbicie księżyca, zabijają krowę, sądząc, że wypiła
go z wodą, albo spuszczają się, by wydobyć go. Krz PBL nr 1335.
c. Lis je skradziony placek na brzegu rzeki, zapytany przez wilka o pochodzenie
zdobyczy, radzi mu, by pił wodę, to z nią wypije również placek, tj. odbijający się w niej
księżyc. Krz PBL nr 11, podob. K 8 Krak 234, Cisz Krak 309-310.
d. Ziecór niesiąc śweciul i pośli po wodę. I niesiąc śweciul tak, ze w studni było biało
i móhili, co to ser je w studni. LL 1959/3-4/78.
RELACJE POTOCZNE I ZAPISY WIERZEŃ
106 - Księżyc - synem słońca.
A księżyc, śliczny miesiączek, to syn słońca, które, gdy śpi i odpoczywa po ciężkiej całodziennej pracy, zostawia
go nam, aby człowiek nie był napastowanym od strachów nocnych. Wisła 1890/110.
107 - Nie należy siać przy dwóch światłach (słońcu i księżycu): a. zboża;
b. pszenicy; c. pszenicy i tatarki, d. lnu.
a. Nie siano zboża, gdy na niebie były dwa światła: słońce i księżyc, bo się zboże
„ześnici". Wit Baj 154, podob. Lud 1897/141, Or L 1936/150, Szyf Trąd 43, Gaj Rozw 97; Jak jest na
przykład jesienio, jest dwa świateł my nazywamy, czyli księżyc i słońce w dzień, no to sie
nie siało pszenicy, że będzie sie zaśnicać, że nie będzie dorodne, to już tak, żeby siać, żeby
nie łapało światło jedno drugiego. Etnl 1989 Bil g 111.
b. Nie siać pszenicy kiedy dwa światła są na niebie, to jest słońce i księżyc, żeby nie
murzyła czyli śniedzią się nie pokrywała. K 3 Kuj 93, podob K 51 Sa-Kr 73, Or L 1935/158; Nie
należy siać pszenicy przy dwóch światłach razem (tj. gdy księżyc w dzień świeci), bo się nie
urodzi. Więc siać trzeba albo przy księżycu (w nocy), albo gdy ten zaszedł równo ze dniem.
186 _______________________KSIĘŻYC - dokumentacja
187
NÓW
K 3 Kuj 93-94; Gospodarz nie sieje pszenicy, gdy świeci stonce i księżyc, bo się będzie pszenica
świeciła (będzie rzadka). ZWAK 1886/106.
c. Przy siewie pszenicy i tatarki należało zwrócić uwagę, aby na niebie nie byto dwóch
świateł równocześnie (tzn. słońca i księżyca, czyli w okresie nowiu), „bo wtedy pszenicę
przypadała bardzo śnić, a tatarkę przypalało". Gaj Rozw 97.
d. Jak lny siali, to jak było sionce ji miesiąc na niebie w dzień, to już nie siali, bo
mówio, że sie wyśnici ... pszenica, ... bo takie czarne kioski były. Ni było ziarna ... To to
mówio, że jak dwa świateł było na niebie, słonce "o, ji miesiąc, to już ludzie to uważali. Etnl
1989 Bilg Ul.
108 - Po promieniach księżyca opowiadają, iż widziano wysoko wyłażących lunatyków
czyli ludzi przez sen chodzących, którzy wtenczas sami nie wiedzą co czynią. ... mówią, że
aby tylko promień księżycowy uderzył na lunatyka, natychmiast on się podnosi i bezczynnie
biega. Mówią, że widziano jak lunatyk po promieniu księżyca wylazł na szczyt lub na wieżę
kościoła. Przesądy te na tyle wpływają na uprzedzone umysły matek, że starannie ochraniają
małe śpiące dzieci, aby na nich promienie księżyca nie dochodziły. K 17 Lub 69.
PISANA POEZJA CHŁOPSKA
109 - Słońce i księżyc - dwaj świetlani bracia, Gwiazdy - promienne siostrzyczki. [A.
Zacharowa-Wnękowa] Szcz Ant 836.
110 - Witam cię, witam, miesiączku drogi / Góry i ścieżki oświetlasz ubogim. / Witam cię, witam,
miesiączku trwały / Ty nam oświetlasz pola i skały. / Witam cię, witam, miesiączku miły / Ty oświetlasz
wszystkie mogiły. Grzeg Wier 21.
111 - rosy świecą nad równiną / i księżyc wychodzi olbrzymi / toczy się kolcm po niebie / ziarnka
liczy / uśmiechnięty marzy o chlebie ... [S. Cebulski] Szcz Ant 234
112 - Czekają na szczęście / z chłopcami chodzące, / miłe im zanieście, / milsze nocne słońce. [S.
Chojnowski] Szcz Ant 255.
113 - Sufit - / to nieba kopula, / ściany - / to cztery strony świata. / W nocy księżyc, / a w dzień
słońce /jest mi żarówką / i taka jest moja chata. [M. S. Karczmarczyk] Szcz Ant 401.
NÓW
Wstęp Eksplikncjn Nazwy. Opozycje Wygląd. Części- Atrybuty przedmiotowe. Praktyki witania. Zalecenia i
zakazy. Tlo czasowe zdarzeń Przepowiednie.
Dokumentacja Zagadki Przysłowia Przepowiednie. Formuły powitalne. Zaklęcia. Pieśni. Bibliografia
Księżyc w pierwszej, wstępującej fazie - jako młody, rozpoczynający swój wzrost aż do
osiągnięcia pełni i równocześnie wpływający na wzrost roślin, na kondycję zwierząt i ludzi - jest w
kulturze ludowej traktowany z sympatią i nadzieją. Witano go specjalnymi formułami przypisując
królewskie atrybuty (korona, berło) i prosząc o zdrowie i pomyślność.
=
Nazwa nów jest notowana najpowszechniej, np. w Kup Pol 32, Zar ssioł 77, Kar!
SGP 6/121, Kuc Mlp 40, Szym SDom 4/659, Kul Wiel 3/510.
Liczne ludowe nazwy N. utrwalają cechy (a) młodości, (b) nowości, (c) początko-wości wobec
kolejnych faz, (d) częściowości wobec całego księżyca, (e) kształtu.
(a) Prawdopodobnie pierwotnie tylko do N. odnosiła się nazwa księżyc, używana
w rytualnych powitaniach Mosz Kul 2/458, si SE 3/277, Budziszewska 1990/224, urobiona od
stpol. księdza 'księcia, pana' przyrostkiem -ic tworzącym nazwy istot m ł o d y c h ,
jak panic od pan itp.; dużym „panem" był „stary" księżyc. W formułach powitalnych
i magicznych na Lubelszczyźnie N. bywa do dziś nazywany niebieskim królewiczem
Babinicz-Witucka 1981/54, niebieskim
BIBLIOGRAFIA: B o j a r k ó w n a E., Przyczynki do „mitologii" księżycowej, „Wiadomości Ludoznawcze", R.
3, 1934, z. 1, s. 26-27; B u d z i s z e w s k a Wanda, Dwie kultowe nazwy księżyca u Słowian, [w:] JOS, s.
223-230; B a b i n i c z - W i t u c k a J . , Wiedza ludowa i wierzenia o księżycu, czyli tradycyjny i współczesny
lunearyzm (na marginesie badań kultury duchowej Lubelszczyzny), [w:] Z zagadnień kultury ludowej, Lublin 1981, s.
50-62; B r o z o v i c D., Klassifikacija nazuanij luny v jazykach Europy, [w:] OLA, Mat. i issledouanija 1984, s.
9-23; Chev Dic 3/154-162; De Vries Dic 326-328, 369, Duf SNT 358; Duf STB 315-317; For Sym 97-101; Gamlv
Ind 684; Giey Mit 138-140; Ilerd Lek 78; IvTop Slav 133-137; K a m o l a Maria, Konotacja semantyczna nazw
księżyca w polszczyźnie ludowej, praca magisterska napisana w ZJP UMCS, Lublin 1985; Kop SMit 559-560; Kop
SSym 179-181; K u c h t a Jan, Polskie podania ludowe o człowieku na księżycu, Lwów 1927, [ts. w:] Lud
1926/38-51; Kup Pol 27-58; Kup WiM 12-19; Lur Slow 103-104; Łow Rei 119-121; Mif Tok 2/78-80; Mosz Kul
2/22-27, 54-56, 454—465; P e r c z a k Kazimierz, Kalendarz lunarny Słowian na tle porównawczym, Lud
1976/101-125; R z e p e c k i Stanisław, Wierzenia i przesądy księżycowe z Chojna i okolicy w powiecie
szamotulskim, „Wiadomości Ludoznawcze", R. 3, 1934, z. 1, s. 23-26; SKSI Lec 201; SSŚl 554; S t a w o ż, Księżyc i
gwiazdy, Lud 1904/94; Szyf MiW 142-145; Szyf Trąd 40-49, 77, 86; Tom Drz 77, 105-106, 115, 123-129;
W o j t a r o w i c z o w a Ludwika, Wierzenia, przesądy i zwyczaje związane z księżycem w okolicach Nieświeża,
Stolpc i Iwieńca, „Wiadomości Ludoznawcze", R. 3, 1934, z. 1, s. 5-23; Wórt HofF 6/477-537, 543-545, 7/247-263,
10/236-237; Z d z i e s z y ń s k a Anna, Analiza semantyczna nazw słońce i księżyc w polszczyźnie ludowej, praca
magisterska napisana w ZJP UMCS, Lublin 1980; Ż y r a n i k Bogdan, Mity księżycowe, „Wiadomości
Ludoznawcze", R. 1, 1932, z. 1, s. 40-44, z. 2, s. 49-63.
-►GWIAZDY, KSIĘŻYC PO PEŁNI, NIEBO, NÓW, PEŁNIA, PÓŁPEŁNIA, PUSTE DNI, SŁOŃCE,
WIOTEK, ZAĆMIENIE KSIĘŻYCA.
Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska
cksplikacja
dziedzicem 8b, synem Dawida Red
Ulan Majorat
1984. W gwarach w północno-wschodniej Polsce, funkcjonują: derywat młodzik Kup Pol 34-35 i 57 i
zestawienia: młody pan Kup Pol 34, młody księżyc Kup Pol 34, Kup WiM 14, młody miesiąc Kup WiM
14, Kup Pol 34 i 57, młody miesiączek Kup Pol 34, oraz
księżyc/miesiąc na młodzie Kup Pol 34, 57 i 58, Kup WiM 14 i 18, Szyf Trąd 41, Szyf MiW 160, Kul MiW 435,
Wisła 1889/88, na miodem Kup Pol 34, miesiąc na młodziku Kup Pol
34, K 17 Lub 70, W przypadku, gdy „stary" księżyc nazywa się tradycyjnie miesiącem, N. otrzymuje
nazwy zdrobniałe miesiączek, księzyczek Kup Pol 29, 38 i 43, Dej Kieł
1978/237.
(b) Nazwa nów jest dziś ogólnopolska i znana wszystkim gwarom 1; z członem now- funkcjonują
derywaty: nowia Etnl 1989 Bilg 114; nowik Kup Pol 32 (od Nowego Sącza); i zestawienia: nowy pan
Kup Pol 34 (na Warmii i Mazurach), nowy księżyc Kup Pol 33, Kup WiM 15, K 17 Lub 70, nowy
księzyczek Kup Pol 33, Kup WiM 15; nowy miesiąc Kup WiM 15, Kup Pol 33, wisla 1898/136, nowy
miesiączek Kup Pol 33, Zar ssioł 77, Wit Baj 127, wisla 1898/136, Or L 1938/160; także
księżyc/miesiąc w nowiu, na nowie Kup Pol 33, Etnl 1989 Bilg 112, oraz - po nowiu/nowie - ostatnie
tam, gdzie nów oznacza fazę niewidoczności księżyca (w pow. kolbuszowskim i lubelskim) Kup Pol
33.
(c) W południowej Polsce uwydatnia się 'p o c z ą t k o w o ś ć', to, że N. należy do wstępnej fazy
cyklu księżycowego: pierwsza ćwierć, pierwsza ćwiartka, pierwszy sierp, pierwsza skrajka Kup WiM
15; pierwsza kwadra, pierwsza kwatera Kup
188
NÓW - eksplikacja
NÓW - eksplikacja
Pol 41. To samo bywa komunikowane w sposób opisowy: nastał misioc, księżyc nastaje Kup Pol 32,
księżyc wschodzi K 15 POZ 5.
(d) Nazwy podkreślające, że N. jest ' c z ę ś c i ą ' księżyca, to północno-wschodnie: krajka,
skrajka, skrajeczka Kup Pol 36 i 57, Kup WiM 15, krawka, skrawka Kup Pol 37. Notowano, że N. jest
ćwiercią/ćwiartką miesiączka/księżyca Kup Pol 35, 57, Kup WiM 15.
(e) Cechę ' k s z t a ł t u ' utrwalają nazwy przeniesione z nazw narzędzi gospodarskich, takie jak:
sierp (księżyca, miesiączka) (na terenie całej Polski z wyjątkiem Kaszub) Kup Pol 35, 36 i 57, sierpek
(w Małopolsce, na Mazowszu, Warmii i Mazurach) Kup Pol 36, Kup WiM 15, sierpik Kup Pol 36,
Kup WiM 15, Sierpka Kup Pol 36 i 57, Kup
WiM 15; kosa (na Kaszubach), kosak i kosaczek (na Śląsku), kąsek miesiączka (w pow. prudnickim),
bicyk (w gwarze podegrodzkiej) Kup Pol 37; nadto okrążek (w pow. białostockim), obrączka (w pow.
Sierpc), pałączek (w pow. kozienieckim), róg (w pow. brzeskim), rożek (na Podhalu), rogal (w pow.
Piaseczno), rogalik (w pow. Gostyń, Iłża, Mielec) Kup Poi 37.
** N. wchodzi w opozycje: młody : stary z -* wio tkie m 3, część : całość z -»pe łn ią 2, 6.
® Wygląd księżyca na nowiu utrwalony jest w podanych nazwach uwydatniających podobieństwo
do przedmiotów wąskich i zaokrąglonych - sierpa, kosy, bicza, rogu, obrączki - czy też cząstki czegoś
(por. nazwy: (c), (d)), które to nazwy bywają dodatkowo rozwijane epitetami: cieniutki sierp ptni 1989
Bilg 113, wąziutki sierp Kup Pol 32, wąski sierp Kup Pol 33. Podkreśla się jego małość: mały sierp
Kup Pol 32, maleńkt
sierpek Kup Pol 32, TN Krasiczyn 1985, maleńki delikatny Sierp TN Krasiczyn 1985, maleńki księżyc TN Krasiczyn
1985.
■&■ Wyodrębniane są takie części księżyca na nowiu, jak rogi 5, u oraz Kup Pol 36 i 38, Or L
1935/128, NKPP księżyc 5 i kobiałka Kup Pol 38, pąp 5b, ważne przy przepowiedniach pogody.
• A t r y b u t y p r z e d m i o t o w e księżyca na nowiu mają - w formułach po
witalnych - charakter k r ó l e w s k i : korona, wieniec i berło 8.
♦ v Licznie zapisywane p r a k t y k i w i t a n i a nowego K. miały formę spe
cjalnych gestów oraz formuł słownych. Zachowały się w nich ślady kultu księżyca.
Samo ujrzenie N. uważa się za oznakę pomyślności Kul Wiel 3/510. Na widok N. kobiety
żegnają się i mówią modlitwy TN Lazory 1984, kłaniają się trzy razy i po cichu wypo
wiadają życzenia sim wierz 236. Wedle wierzenia kaszubskiego, jeśli ktoś pokłoni się
przed N. trzykrotnie licząc do trzech, spełni się to, czego pragnie Mosz Kul 2/456. Do
N. przemawiano wypowiadając specjalne formuły powitalne, powitalno-życzące, powitalno-życząco-proszące, czasem dodatkowo wzbogacane o wyrażenia przejęte z mo
dlitw chrześcijańskich, np. - Dobry wieczór, miesiączku nowy NKPP księżyc 17; - Witaj
księżycu na nowie, tobie kuruna, fortuna, mie zdrowie Etnl 1989 Bilg 112; - Witaj księ
życu nowy, żeby nas nie bolały ręce, nogi, brzuchy, głowy, tobie ziemia i fortuna, nom
niebo i koruna, na wschodzie, na nowie, daj nom, Jezu, zdrowie. Etnl 1989 Bilg 112.
Witając nowy księżyc proszono go o zdrowie, fortunę, szczęście, żeby nie bolała głowa i zęby 8.
189
Z kolei N. życzono koivny: niebieskiej, na/w niebie, z gwiazd 9d, złotej 9g; berła i korony, czci i
korony, wieńca i korony 811, jasnego świecenia Kup Pol 39, światła, czci i chwały sil, także - ziemi i
fortuny Etnl 1989 Bilg 112. Do księżyca na nowiu, zobaczonego po raz pierwszy, zwracały się panny:
Księżycu nowy, Synu Dawida, daj mi znać, z kim mam przed ołtarzem stać- w nocy miał się przyśnić
kawaler Red. Ulan Majorat 1984. W formułach tych N. jest nazywany królewiczem, niebieskim
dziedzicem sn, Synem Dawida Red. Ulan Majorat 1984. Łączy się N. z atrybutami władcy i prosi o to,
co pozostaje w gestii istoty wszechmocnej: zdrowie, szczęście, fortuna.
• Z a l e c e n i a . W powszechnych wierzeniach fazie wzrostu księżyca odpowiada odnawianie,
odradzanie się, odmładzanie, zdrowienie i podnoszenie wzwyż Baz Tatr 84; dotyczy to zwłaszcza
najstarszych znanych zbóż takich, jak jęczmień i proso, tradycyjnych roślin jak ogórki i kapusta (co
daje wskazówkę o wieku tych wierzeń).
Z tego powodu, wierzy się, dobrze jest w tym czasie wykonać niektóre czynności gospodarskie,
polowe, magiczne lub lecznicze, niektórych zaś lepiej zaniechać. I tak, w zakresie prac polowych i
czynności gospodarskich dobrze jest na N.: (a) r o z p o c z ą ć niektóre p r a c e : siać sim Wierz 235,
Kup Pol 39, siać rośliny rosnące na powierzchni ziemi NKPP siew 6; siać jęczmień, bo wyrośnie
czysty i duży Or L 1936/iso, zacząć siew prosa K 9 Poz 100, siać ogórki, bo urosną i dobrze się udadzą
Kup Pol 39; sadzić kapustę -bo będzie twarda i nie popsuje się w beczce Or L 1935/158; kapustę kisić,
bo będzie trzymać się dobrze Baz Tatr 85; dobrze jest także sadzić Wisła 1900/465, sadzić rośliny
okopowe Kul wiel 3/510; sadzić lub szczepić drzewka, bo przyjmują się i w górę idą sim wierz 235,
Kup Pol 39; szczepić kwiaty Czap Mat 106; także - zbierać plony sim wierz 235; (b) bydło wganiać do
nowych obór, wtedy dobrze się będzie wiodło w gospodarstwie Etnl 1989 Bilg 113, strzyc owce, bo
wełna mocniej i szybciej rośnie Kul Wiel 3/511, Baz Tatr 84, „zostawiać" cielęta wisla 1900/465.
W zakresie m e d y c y n y 1 u d o w ej: na N. dobrze jest zbierać zioła lecznicze Kul wiel 3/510;
leczyć gościec K 48 Ta-Rz 294, leczyć brodawki Lud 1912/185, sporządzić maść od liszajów Or L
1934/91; leczyć choroby skórne Pęk Bilg 236.
W zakresie m a g i i b i a ł e j : dobrze jest zrywać majeranek, aby po odpowiednim zastosowaniu
pozyskać czyjąś wzajemność K 42 Maz 395. Dla zjednania sobie czyjejś miłości dobrze jest daną osobę
wołać po imieniu przez trzy dni Wisla 1902/798. M a g i a c z a r n a : (w pierwszy czwartek po
nowiu) dziewczęta mogą znaleźć ziele, które „szkodzi płci męskiej" wisla I887/101, „podłożyć"
chorobę Bieg Lecz 12; „sprowadzić" na kogoś ból głowy Baz Tatr 153; sprawić, że ktoś straci wzrok
Bieg Lecz 13. Na nowiu guślarze siewierscy zadają kołtun Bieg Lecz 10, czarownica suszy liście dębu,
zatyka je w ścianę, życzy gospodarzowi i jego dzieciom, aby uschły tak, jak te liście Bieg Lecz 11. W
tym czasie również skrzywdzona przez czarownicę kobieta może jej „wet za wet"
oddać Baz Tatr 97.
Na nowiu dobrze jest również wykonać różne inne czynności rozpoczynające, np.: urządzać wesela
Sim wierz 235; odstawić dziecko od piersi, wtedy będzie ładne K 42 Maz 394; obcinać włosy, a będą
dobrze rosły Czap Mat 106; wchodzić do nowych mieszkań, bo wtedy będzie się dobrze wiodło Etnl
1989 Bilg 113. Warto również liczyć pieniądze, potrząsać mieszkiem czy kiesą, bo spowoduje to
pomnożenie zasobów i szczęścia K 7 Krak 194, zwłaszcza w danym miesiącu Sim Wiera 236, Red.
Kruhel Mały 1992. N. wywiera
190
NÓW - dokumentacja
191
NÓW ~ eksplikacja
ogromny wpływ na ludzi. Kto wtedy (tj. na młodziku) przychodzi na świat, ten cale życie pozostaje
młody Lud 1896/327.
Z a k a z y . Znane są jednak również wierzenia przeciwne do omówionych. Sądzi się, że w czasie
N. jest źle zaczynać pewne prace, czy nawet zaczynać cokolwiek Lud 1896/327. I tak:
W zakresie prac p o l o w y c h i czynności gospodarskich: w czasie N. należy zaniechać siewu
Wit Baj 154, TN Krasiczyn 1985, bo zboże zarośnie chabrami ŁSE 1963/H7, na polu nie będzie się nic
rodziło Etnl 1989 Dilg 113. Jako że N. wstrzymuje dojrzewanie, należy zaniechać siewu zboża K 15
Poz 129, siewu ogrodowizn K 17 Lub 70, siewu gryki K 42 Maz 405. Nów jest złym czasem dla siewu
jęczmienia i pszenicy: jęczmień posiany w tym czasie ma twarde ziarno or L 1935/158, a pszenica dużo odmłódek Or L 1935/158. Na N. nie należy również ścinać słomy i siana, bo bydło nie będzie tego
jadło K 9 Poz 100. Znany jest również zakaz siewu grochu, który posiany na N. odmładza się K 15
Poz 129, K 17 Lub 70 i 168, ZWAK 1879/9 lub jest twardy do gotowania Or L 1935/158.
Nie
należy także sadzić ziemniaków or L 1935/158. W czasie N. należy zaniechać wyrzucania obornika ze
stajni Lud 1912/199 i wywożenia gnoju K 48 Ta-Rz 282 - na takim nawozie zboże będzie się odnawiać
ZWAK 1879/7, będzie nieurodzaj na siedem lat K 57 RUŚC 1268, Lud 1898/419, bo plon będzie lichy
Wit Baj 154. W fazie tej nie należy orać wit Baj 154, bo chwasty będą się odnawiały Or L 1935/128,
ŁSE 1961/23 oraz rozpoczynać sianokosów
ZWAK 1885/35.
W zakresie czynności g o s p o d a r s k i c h : w czasie N. niedobrze jest nasadzać kury, bo będą
piskliwe lub będzie mało kureczek TN Krasiczyn 1985. Nie należy również odsądzać cielaków K 48
Ta-Rz 53. N. jest złym czasem dla rozpoczynania budowy wisla 1902/416, bo dom będzie miał dużo
pluskiew Baz Tatr 85.
W zakresie m e d y c y n y l u d o w e j : na N. nie należy stosować żadnej kuracji, bo choroba
będzie się zawsze odnawiać K 17 Lub 70. Istnieje również przekonanie, że choroba, która rozpoczyna
się na N., w miarę powiększania się księżyca wzmaga się Wisla 1894/136. Z kolei, gdy ktoś skaleczy
się na młodziku, rana będzie się jątrzyła i zagoi się dopiero na pełni Lud 1896/327.
Na nowiu nie należy również wypiekać talek Wisla 1901/179 i pożyczać przyodziewy, bo
rozchoruje się gospodyni albo dziewka Lud 1924/74.
Pewne czynności jeśli wykona się w pierwszy piątek po nowiu, wtedy będą miały pozytywne
następstwa: aby krowy dawały dużo mleka dobrze jest kadzić je przestępem, bławatami, mirą i
jałowcem ZWAK 1882/241, ZWAK 1886/222.
Po N. księżyca pewnych czynności nie należy już wykonywać. Pierwszego dnia po nowiu nie
należy zwłaszcza rozpoczynać orki i siewu, bo zboże będzie kwitło nie wydając plonu Lud 1912/214.
Zaprzeczeniem przytoczonych wierzeń jest nowsza opinia, że nie należy przywiązywać wagi do
tego, w jakiej fazie księżyca pewne czynności się wykonuje: „Nie uważaj, kiedy pełnia a kiedy nów,
ale kiedy się da, wtedy rób" Kai Lim 20.
00 Tło c z a s o w e zdarzeń. N. jest porą działania c z aro wn ic Kul Miw 433, Szyf Trąd 44, Szyf
Miw 144, ŁSE 1963/124. Czarownice wtedy mają największą władzę i mogą sprowadzić na ludzi
ciężkie choroby K 48 Ta-Rz 272, robić ludziom psoty ŁSE 1962/128, odbierać mleko krowom Lud
1931/45. Na N. o północy, aby nabrać mocy, czarownica
chodzi na krzyżówki i rzuca szmaty za siebie Szyr Mi\v 160. Jeśli ktoś chce sprawdzić, która z kobiet
jest czarownicą, musi podczas N. patrzeć przez otwór po sęku z deski trumiennej lub ze środkowego
okna nowej kaplicy mającej od frontu trzy okna K 15 Poz 108. Podczas nowiu księżyca o północy na
Łysej Górze zbierają się czarownice i czarownicy i odbywają biesiady K 20 Rad 265, K 21 Rad 223.
Na każdym nowiu księżyca w ogrodzie zaczarowanym na szczycie Łysicy odprawiane są „gody
diabelskie" ZWAK
1879/33.
N. jest także dogodną porą dla działalności d e m o n ó w i dusz z m a r ł y c h . Na nowiu
księżyca 6 upiory K 15 Lub 196, zbierają się na Łysej Górze lub rozstajnych drogach K 51 Sa-K 33, a z
każdym nowiem (aż do „siódmego roku") przybierają inną postać K 31 Pok 206.
♦ Z wyglądu i położenia księżyca na nowiu przepowiada się p o g o d ę . Dobrą pogodę zapowiada
księżyc zwrócony rogami do góry, a kobiałką do dołu Kup Pol 38. W przysłowiu: Jak miesiączek po
nowiu ma różki do góry - pogoda, a jak na dół -deszcz 5. Taką pogodę zapowiada również księżyc,
który ma rogi wyraziste K 17 Lub 69. Gdy księżyc rogami jest skierowany do dołu, będzie d e s z c z
Etnl 1989 Bilg 113, Or L 1935/128, pogoda niepewna K 17 Lub 69. Księżyc mętny, taki, którego
rogów nie widać, zapowiada niepogodę Czap Mat 104.
Wiele osób wierzy, że kiedy na drugi dzień po nowiu lub po pełni deszcz lub slota się zacznie, to
całą kwadrę padać będzie, i przeciwnie, pogodny ten dzień sprowadzi pogodę K 17 Lub lis. Gwiazda
blisko rogów K. zapowiada ś m i e r ć monarchy K 17
Lub 70.
DOKUMENTACJA
ZAGADKI
1 - Księżyc na nowiu - jak rogaty parobek/pasterz.
Ziemia szyroko, łowcy daleko, a pastyrz rogaty. {A to - niebo, gwiazdy i księżyc. Księżyc rugaty to
je pastuch). TN Jacnia 1964; war.: Pole niewymierzone, bydło niezliczone, parobek rogaty, a
gospodarz bogaty. {Niebo, gwiazdy, księżyc 1 słońce). Folf Zag nr 863.
PRZYSŁOWIA
2 - Stanąwszy miesiąc w pełni dalej nie rozrasta, nie wie, co pełnia, zawsze na nowiu niewiasta.
NKPP niewiasta 20d.
3 - Boże, dej zdrowie, jak na wietku, tak i na nowie. NKPP zdrowie 2e.
4 - Im księżyc rogatszy, tym mniej światła daje. NKPP księżyc 3.
PRZEPOWIEDNIE
5 - a. Jak miesiączek po nowiu ma różki do góry - pogoda, a jak na dół - deszcz. NKPP
księżyc 5; nadto war.: Na pogodę to ma [księżyc] rogi zagięte na gore, a na desc to lopuscone Szyf
MiW 143, podob. Or L 1938/160, LL 1966/2-3/69, LL 1976/1/46, Kup Pol 39 Łowicz, Zamość, Mielec,
Myślenice, Mosz Kul 2/55; ZWAK 1882/3/196, TN Banachy 1984, TN Zamch 1984.
b. Z róga pece, z papa ceće, Z roga ceće, z papa peće. Kup Pol 40 Kaszuby.
6 - Siejba na nowiu - na górze; po pełni - na dole najpewniejsza. NKPP siew 6.
7 - Gdy Gody przypadają na nowiu, twardy rok w pogotowiu. NKPP Boże Narodzenie 9b.
FORMUŁY POWITALNE
8 - Witaj miesiączku / księżycu nowy / niebieski dziedzicu / królewiczu, I. żeby
nas/mnie nie bolały głowy/zęby/krzyże/kości/kolana; II. tobie niebieska korona,
nam zdrowie i fortuna.
192
NÓW - dokumentacja
193
PEŁNIA - eksplikacja
I. Nowy księżyc powinno się witać słowami: Witom cie, miesiónczku nowy, od bolynio
zębów i głowy. Or L 1928/58; war.: ..., Od bolenia kolan i kości, Zachowa] nas w Hożej miłości.
Sim Wierz 236; ... me na śćeśće ji na zdróvje, tob'e na jasne śfecyńe, a me na duśne zbavjćńe.
Kup Pol 39; Witojcie, ... Na szczęście, na zdrowie, Na błogosławieństwo. Sim Wierz 236; Witaj,
księżycu nowy, niech nas nie bolą głowy! K 17 Lub 70, podob.: K 48 Ta-Rz 258, Udz Krak 92, Wisła
1898/136, Fisch Lud 162, TN Wiązownica 1988, NKPP księżyc 17; Witaj, ... na scęście i na zdrowie.
Byłeś w Rzymie? Był! Widziałeś zmarłego? Widzioł! Bolały go zęby? Nic, me bolały! Dejze
Boże, zęby mnie tez nie bolały! Sim Wierz 236. O mój księzycyku nowy, Dajżc też nam, żeby
nas też Nie bolały ręce, nogi, ani głowy. Or L 1936/150; A witajże, ... iefct/ nas nie boleli głowy,
ani krzyże, będziemy robili scyrze. Wisła 1902/623; Miesiączku nowy, Tobie ku pełni, A mnie
na zdrowie. Sim Wierz 236.
II. Witajże, księżycu, niebieski dziedzicu, tobie niebieska korona, nam szczęście, zdrowie
i fortuna. K 42 Maz 402; war.: ..., w Niebie korona, a na ziemi fortóna i szczęście! Będzie to
wróżbą dla ubogiego, że posiądzie dostatki; dla kawalera lub panny, że się dobrze ożeni itp.
K 15 Poz 5; Witam cię, witam miesiącu, ... Tobie światło, z gwiazd korona, a mnie zdrowie
i fortuna. Witam cię, witam, miesiącu nowy, żeby nas nie bolały głowy. Zdrowaś Marya
itd. K 22 Łęcz 183; Witaj, witaj, królewiczu, Niebieski dziedzicu, Tobie berło i korona, A mnie
zdrowie i fortuna. Temu, kto tak księżyc powita, darzyć się będzie w domu jak najlepiej przez
cały miesiąc. Lud 1905/81; Zawitaj, miesiączku nowy, Aby nas nie bolały głowy; Tobie na niebie
korona - A nam zdrowie i Fortuna. Lud 1896/226; Witom cie, miesiączku nowy, Od bolenia
zębów, ócz i głowy, Ciebie szczęście i korona, A mie zdrowie i ochrona. Sim Wierz 236; Aby
się zabezpieczyć przed bólem głowy, radzą guślarze koło północy na nowiu miesiąca wyjść
w pole, kłaniać się księżycowi i wymawiać następujące słowa: Witaj-ze, witaj-ze, miesiącu
nowy, aby nas nie bolały brzuchy i głowy. Tobie ceść i korona, a nam scęście i fortuna.
K 19 Kieł 209, ts. Bieg Lecz 193; Podczas nowiu mówią Polacy w Galicji wschodniej: Miesiącu
nowy! Zęby nas nie bolały głowy! albo: Miesiącowi złota korona, A mnie szczęście i fortona;
Miesiącowi cześć i chwała, A mnie zdrowie! Wisła 1900/468; Zawitaj miesiączku nowy, Aby nas
nie bolały głowy; Tobie na niebie korona - A nam zdrowie i Fortuna. Inaczej ból głowy nie
odstępuje człowieka przez miesiąc. Lud 1896/226, podob. Kup Pol 38; Miesiączku nowy, bądźże
mi wesoły, tobie wieniec, korona, a mnie zdrowie, obrona. Etnl 1989 Bilg 112.
ZAKLĘCIA
9 - (Na pozbycie się brodawek:) W górach nad Łomnicą, radzą: jadąc podczas nowiu
na świni, przemawiać: Miesiącu (księżycu)! daj mi jajeczka, A ja ci dam brodaweczki! Bieg
Lecz 127.
10 - Zaklęcie od bólu zębów wypowiadane na nowiu: Jest na niebie księżyc, jest w jeziorze
kenień, jest na boru dumb; kiedy te trzy bracia gdziekolwiek sie znejdo, tedy niech mie boli
(zumb). K 40 MazP 51, podob. w „pacierzu do św. Mikołaja" -^księżyc 29a.
PIEŚNI
11 - A u miesiąca dwa rogi, a u Jasieńka dwa braci. K 28 Maz 152, war.: Lud 1903/226
Lubelskie.
PÓŁPEŁNIA
=
Nazwy K. w fazie przybywania między nowiem a pełnią podkreślają rozumienie tej fazy w relacji do -łpeini, co
dobrze oddają powszechne na terenie całej Polski nazwy z morfemem pół-: półpełnia, półpełnie, połowa miesiąca
Kup Pol 41, Kup WiM 16; pół księżyca, połowa księżyca, pół miesiąca (miesiączka) (na terenie Polski
południowej) Kup Pol 40, Kup WiM 15 i 16; półksiężyc Kup Pol 40; połówka Kul Miw 435; połówka księżyca,
księżyc na połowie, księżyc w połowie Kup Pol 40 i 41, Kup WiM 16; spor. półkole, dopół Kup Pol 41 (tu należy też
niepełnia Kup Pol 4i) - a jeszcze lepiej, bo z uwydatnieniem kierunku zmian K. - nazwy z przedrostkiem
pod-: podpełtlia Kup Pol 41, Mosz Kul 2/24; pod peinfą SzyfTrad 41, Kul MiW 435.
Część nazw ujmuje P. w relacji szerszej, do całego cyklu miesięcznego: pierwsza kwadra (kwarta, kwatera,
kwarta/) Kup Pol 35, 40, 41, Kup WiM 16, Szyf Trąd 41; jedna kwadra Kup Poi 40. W dawnym pow. ostródzkim i
oleckim pierwsza część, pierwsza dzieł Kup WiM 16; pierwsza faza Kup Pol 36. Jeżeli nazwa pierwsza kwadra
oznacza nów, wówczas P. zwie się druga kwadra Kup Pol 40 i 41.
Zapisano wierzenia, że w czasie P. dobrze jest: zawierać małżeństwa, bo będą szczęśliwe Lud 1895/131; leczyć
suchoty Or
L
1935/157, siać
K
7 Krak 138, zaś nie należy: kopać rowów, bo wkrótce zarosną, wrzucać pierza w
pierzyny i poduszki, bo pierze nie „obumrze" K 7 Krak 194.
BIBLIOGRAFIA: Kup Pol 40-41, 54-55; Kup WiM 15-18.
-t-KSIĘŻYC, KSIĘŻYC PO PEŁNI, NÓW, PEŁNIA, PUSTE DNI, WIOTEK.
J.B..S.N.
PEŁNIA
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy. Kolekcja. Opozycje. Wygląd. Wpływ na człowieka i jego otoczenie. Praktyki
ochronne. Zalecenia. Zakazy. Pełnia - czasem działania. Przepowiednie. Symbolika, sennik.
Dokumentacja: Przysłowia. Pieśni weselne. Opowieści wierzeniowe. Relacje potoczne. Bibliografia.
Księżyc w fazie najlepszej widoczności jest postrzegany potocznie w sposób pozytywny jako miara doskonalej
BIBLIOGRAFIA: B u d z i s z e w s k a Wanda, Dwie kultowe nazwy księżyca u Słowian, [w:] JOS, s. 223—230;
Babi n i c z - W i t u c k a J., Wiedza ludowa i wierzenia o księżycu, czyli tradycyjny i współczesny lunearyzm (na
marginesie badań kultury duchowej Lubelszczyzny), [w:] Z zagadnień kultury ludowej, Lublin 1981, s. 50-62; Duf
SNT 432; K am o 1 a Maria, Konotacja semantyczna nazw księżyca w polszczyźnie ludowej, praca magisterska
napisana w ZJP UMCS, Lublin 1985; Kup Pol 32-40, 54-55; Kup WiM 14-15, 17-18; Ł a s k a Bronisława,
Powitanie księżyca na nowiu, Lud 1905/81; N i e b r z e go w s k a Stanisława, Nów w polskiej kulturze ludowej i
gwarach, „Etnołingwistyka" t. 5, ». 73-82.
okrągłości, całości, osiągnięcia stanu szczytowego i założonego celu, czego życzy się także działaniom człowieka;
zarazem przypisuje mu się niszczący wpływ na ludzi i traktuje z obawą.
=
Nazwą powszechną na całym terenie Polski jest pełnia Karl
SGP
4/70, Kup Pol 42, i zestawienia:
księżyc/miesiąc w pełni Szym SDom 5/760, Kup Pol 42, Kup WiM 16, Zar ssiol 85 - także - księżyc na pełni Kup Pol
42, Kup WiM 16 analogicznie do form księżyc
-łKSIĘŻYC, KSIĘŻYC PO PEŁNI, PEŁNIA, PÓŁPEŁNIA, PUSTE DNI, WIOTEK.
Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska
194
PEŁNIA
eksplikacja
195
PEŁNIA - eksplikacja
na młodzie, na starze. Wszędzie w Poiscc pojawiają się opisowe zestawienia z przymiotnikami pełny,
cały, okrągły: ogpol. pełny (pełen) księżyc/miesiąc (miesiączek) Kup Pol 43, Kup wiM 16; cały
księżyc/miesiąc Kup Pol 43, Kup wiM 16. Sporad. okrągły miesiąc Kup WiM 16, kręgły miesiąc Kup
Pol 44; koło (w pow. Myślenice) Kup Pol 44. Swoistą podstawę nazewniczą ma widek (w
Krakowskiem) K 7 Krak 30, od efektu świecenia. Tam, gdzie nazwa miesiączek oznacza 'nów' (np. w
dawnym pow. Kazimierza Wielka), 'pełnię' oznacza się nazwą miesiąc Kup
TN Krasiczyn 19S5, np. stawiając naczynie z wodą, aby promienie K. skąpały się w niej i utraciły moc
Kul Miw 419.
Z a l e c e n i a . Fazie pełni K. odpowiada w świecie człowieka i w jego otoczeniu -wedle
dawnego, wciąż żywego przekonania - naturalny pęd do pełni, np. Baz Tatr 84, a więc wszelkie
p o m n a ż a n i e , w z r o s t i wzmacnianie się, w tym także chorób i nieszczęść. Wierzy się, że to,
co rozpoczęte przed i w czasie pełni, będzie się pieniło
Pol 43.
i Wypełniało Mosz Kul 2/4CO.
+ Miesiąc w pełni i jasne z o r z e - świecą całą noc, gdy chłopak się żeni 5.
*■> P. wchodzi w opozycje: z - ^ n o w i e m na zasadzie relacji: całość : część (-»nów 6, K 57
Ruśc 1268) oraz duży : mały K 57 RUŚC 1268; z -miiolłiemna zasadzie relacji: silny : słaby 2.
Przed pełnią i w czasie pełni dobrze jest: z a c z y n a ć p r a c e Szyf Trąd 45; orać pole, bo
uchroni się je od chwastów LSE 1961/23; siać K 7 Krak 138, bo zboże będzie
mieć pełne
® K. w pełni jest: j a s n y powsz., o k r ą g ł y 7, we frazeologizmach: jak księżyc w pełni NKPP
księżyc 4, mo gymbe jak miesiónczek w pełni NKPP księżyc 4d; łysy - we fraz. łysy jak miesiąc w
pełni NKPP księżyc 4c; przypomina oko, np. w porów. fraz.
Księżyc W pełni jak rybie oko NKPP księżyc 10, także K 17 Lub 70.
Jak wszystkie światła niebieskie jest uznawany za p i ę k n y : do K. w pełni porównuje się w
pieśniach Matkę Boską: Pięknaś, jak w pełni księżyc, świecisz
człowiekowi Kai Lim 19, podob. Stef WarmPś 2/89.
Na K. w pełni można dostrzec p l a m y podobne do kształtów ludzi, którzy trzymają się za ręce
Etnl 1989 Bilg 114. Niektórzy sądzą, że jest to grający (na skrzypcach lub lutni) św. Jerzy K 7 Krak
30, Udz Krak 92, Kup Pol 44; inni twierdzą, że jest to Twardowski, który siedzi na K. TN Krasiczyn
1985, pali fajkę, robi masło Kup Pol 44, diabeł trzyma ciało Twardowskiego na widłach Kup Pol 44,
ciało Twardowskiego jest zawieszone ną K. do dnia sądu ostatecznego Wój Klech 139, siem Pod 153,
K 5 Krak 338. Według innych wierzeń plamy na K. to Kain i Abel 6, także TN Krasiczyn 1985,
mężczyzna lub kobieta, którzy przebywają na K. za karę, bo pracowali w święto Szyf Miw 145. Za
karę muszą tam pracować - chłop nosi na plecach chrust, roztrząsa gnój lub orze wołami, baba zaś
piecze chleb Szyf Miw 145, Kup Pol 44, ->księżyc.
■ W p ł y w na c z ł o w i e k a i j e g o o t o c z en ie. Powszechne jest wierzenie, że K. w pełni
s z k o d z i ludziom, szczególnie działa na dzieci: pełnia podchodzi od głowy do nóg, a ten, przez kogo
przejdzie, staje się łunnikiem Czap Mat 107 i 109 lub może dostać drgawek Kul Miw 436. K. w pełni
może sprawić, że ludzie „chodzą po nocy" wisia 1900/465, bo na pełni K. ciągnie człowieka w górę
wisia 1900/465, może „podnieść" umarłego z grobu i spowodować, że wędruje on po świecie Kul Miw
436, Szyf MiW 144, K 42 Maz 386, Tom Dra 129. „Słabości" zadawnione, pod pełnią pomnażają się i
wzbudzają mocniejsze cierpienia K 17 Lub 70; choroba rozpoczęta na pełni kończy się śmiercią lub
przeciwnie - wyzdrowieniem, jeżeli człowiek chory przetrwa nów Wisia
1894/136.
Pełnia dawała u r o d z a j g r z y b ó w , a jak pełnia już zniknęła to i grzyby Etnl 1989 Bilg 114.
•
Praktyki
o c h r o n n e . Należy chronić dzieci przed światłem K. w pełni
ktosy
Kup Pol 42, podob. Or L 1935/158, K 9 Poz IOO, TN Krasiczyn 1985, Mosz Kul
2/460 i 461, siać groch K 15 Poz 129; groch i bób, żeby w strączkach było ich pełno K 48 Ta-Rz 51 i
282; proso K 9 Poz 100; wedle przysł.: Siejba na nowiu - na górze; po pełni -na dole najpewniejsza,
NKPP siew 6; sadzić lu b przesadzać rośliny, wtedy dobrze rosną i dają dobry plon Mosz Kul 2/460 i
461; sadzić ziemniaki, a będzie ich pełno K 48 Ta-Rz 282, będą duże Fed żar 280, Or L 1935/158;
sadzić kwiaty TN Wiązownica 1988 i przesadzać róże, bo będą miały pełno kwiatów MAAE 1908/137;
nasadzać kury na jajka Wisła 1898/63, bo będzie ich pełno Kup Pol 42; rozpoczynać sianokosy ZWAK
1885/35, wówczas trawa schnie K 7 Krak 194; ścinać drzewa do budowy, bo są zdrowe Lud 1976/145,
K 7 Krak 194, stawiać budynki, aby były szczęśliwe ZWAK 1879/24; robić „zakładziny chałupy",
wprowadzać się do nowego domu Wisła 1902/380; dokonać zakupu inwentarza, ponieważ zwierzę
było
wówczas pełne i do chowu właściwe Kul Wiel 3/212, Fisch Lud 152, Mosz Kul 462; dopędzac
krowy lub świnie, to będzie świnia miała dużo prosiąt Czap Mat 107; odsądzać cielaki od krów, to
wtedy cielę będzie pełne i dobrze się chowa Kul Wiel 2/152, K 48 Ta-Rz 53; zastawiać sieci i
samolówki, to będą zawsze pełne Mosz Kul 2/462, Lud 1933/34; kopać rowy, wtedy są głębsze,
większe i suchsze K 7 Krak 194.
Po P. - gdy silą K. słabnie - dobrze jest siać jęczmień, bo ziarno będzie miękkie Lud 1905/194; siać
len i moczyć go w wodzie Bi t śląsk 294; zaorać nawóz wywieziony na pole Bit śląsk 280; czyścić
plamy, bo wtedy będą malały wraz z malejącym K. Szyf Trąd 43.
W czasie P. dobrze jest o b c i n a ć w ł o s y , bo będą gęsto rosły Wisła 1898/63, 1900/465;
mówi się wówczas: To co widzę -- odbieraj. To co ścinam - dodawaj. Sim
Wierz 236.
Jest to dogodny czas do p o z b y w a n i a s i ę b r o d a w e k : wg wierzenia z Mazur, aby się
pozbyć brodawek patrząc na K. w pełni mówiono: Tam (wskazując na księżyc) coś jest, a tu (dotykając
brodawki) nic nie ma Bieg Lecz 126. Są wtedy wykonywane czynności zmierzające do rozłączenia,
rozdziału K 7 Krak 194.
W czasie P. najłatwiej pozyskać czyjąś w z a j e m n o ś ć w mi ł ośc i Baz Tatr 154, spowodować
nabycie płodności K 8 Krak 63.
Pełnia K. jest dobrym czasem dla zawierania m a ł ż e ń s t w , znaczy to obfitość
rosnącego szczęścia Szyf MiW 86, Kul MiW 420, K 28 Maz 151 i 152, K 7 Krak 194. Także jeśli
dziecko przyjdzie na świat w czasie pełni, będzie przy „pełnym rozumie" ŁSE 1963/127, będzie
sprytne Or L 1928/155 i szczęśliwe Fisch Lud 162. Jeśli sieje w tym czasie „odłączy od piersi, będzie
tłuste K 42 Maz 394 lub pełne na twarzy Mosz Kul 2/462, Lud 1896/225.
Z a k a z y . W czasie pełni nie n a l e ż y : leczyć chorób gośćcowych K 48 Ta-Rz 294; siać
pszenicy - w przysł. Nigdy nie siej pszenicy w pełni, bo ci się śmeciem wypełni
196
PEŁNIA - dokumentacja
197
KSIĘŻYC PO PEŁNI - eksplikacja
pszenica 15; siać koniczyny, bo krowy na niej pasione spuszyłyby się Wit Baj 154. Nie należy
także wywozić gnoju, bo zasiew lub wysad na nim się nie uda i< 48 Ta-Rz 282; szczepić drzew
owocowych, bo będą tylko kwitły obficie, a owocu nie wydadzą MAAE 1908/137; nasadzać drobiu, bo
nic się nie wylęgnie MAAE 1908/137, bo kurczęta poduszą się w skorupkach Wit Baj 153, Nitsch Tek
181; zaczynać budowy Fed żar 280; „odłączać" dziecka od piersi, bo będzie ono miało „uroczne oczy"
LSE 1963/114 oraz „spać z białką" Kup Pol 45. W tym czasie kobiety ciężarne nie powinny wychodzić
z domu, aby „ogień nie padł na dziecko" Kul Wiel 3/97.
NKPP
00 Według opowieści wierzeniowych i legend P. jest czasem działania c z a r o w nic, demonów,
istot fantastycznych. W czasie pełni czarownice zbierają zioła na łąkach Etnl 1989 Bilg 103, wylatują
na Łysą Górę K 17 Lub 109, gdzie odbywają sabaty Kul wiel 3/511. W czasie pełni wiły opuszczają
nurty Wisły i gromadzą się w swojej świątyni, aby zadecydować o spuszczeniu na ziemię deszczu lub
rozpędzeniu chmur K 20 Rad 261. Według podań szczecińskich „postać ludzka w bieli" szuka rycerza,
który jadąc do swej zalotnicy utonął w bagnie LL 1960/4-5/31; według legend z Poznańskiego w tym
czasie pokazuje się czarna postać młodzieńca Dek sier 116; topielec wpatruje się w księżyc Udz Krak
94, a w miejscu zapadniętego zamku można słyszeć muzykę i dzwony Szyf Miw 141. W czasie P.
uczeń Twardowskiego odkopuje trumnę z ciałem mistrza siem Pod 155, Lud 1898/262, gazda spotyka
Matkę Boską K 45 Góry 520. W czasie P. wypiekano chleb ku czci demonów domowych Pei Dem 26.
♦ P. w Boże Narodzenie zapowiada rok u r o d z a j n y 1, 2, łagodną zimę 3; z P. w czerwcu b u r z ę : Pełnia czerwcowa - burza gotowa, NKPP czerwiec ie; P. na początku miesiąca - miesiąc
obfity w chleb i d o s t a t e k Wisła 1894/136. P o g o d ę lub d e s z c z przepowiadano także z czasu
po P.: kiedy na drugi dzień po P. deszcz lub słota się zacznie, to całą kwadrę padać będzie, jeśli pogoda
- pogodny dzień sprowadzi pogodę K 17Lub 118. Siejba na nowiu - na górze, po pełni - na dole
najpewniejsza NKPP siew 6.
PIEŚNI WESELNE
5 - Jak ja mlodziuchny żenił się, wtenczas miesiączek spełnił się, a jasne zorze, najjaśniejse przez całą nockę świeciły. K 28 Maz 151; war.: Jakem się żenił młody, Miesiąc pełnił
się wtedy; Gwiazdy niebo zasiały, Jasne zorze gorzały. Lud 1903/226.
OPOWIEŚCI WIERZENIOWE
6 - No, dawno, to starzy ludzie to twierdzili, że to Kain zabił Abla, to tam chodziło o te
ofiarę, bo Abel składał lepsze snopy, a Kain gorsze, więc J\ain sie rozgniewał, zabił Abla.
Nawet twierdzo niektórzy, że lud Cyganów wywodzi si ę od Kaina, dlatego, że potem Kain nie
miał miejsca, za to, ze brata zabił i tak niektórzy mówili, że o, widać [na księżycu] Kaina,
jak dobija Abla. To tak starzy ludzie mówili, a właściwie to twierdzono, ze góry jakieś so czy
coście, czy lodowe, czy takie i te góry majo swoje cienia i ony odbijajo w świetle, takie zacięgi
takie so jak nieokreślone postacie. Etnl 1989 Bilg 114.
RELACJE POTOCZNE
7 - No, jak nastaje początek miesiąca to jest taki cieniutki sierp taki. I jak różkami do
góry, to niby na pogodę - ma być. A późni już - jak jest różkami do dołu, to już ni ma pogody,
mówio, że na deszcz. I coraz sie zwiększa, coraz więcy, więcy go jest. Późni połowa jest, późni
już cały jak ~ już okrągły cały. Jak sie tak nieraz popatrzy dobrze, no to po prostu tak świeci,
jakby "oczami patrzył, nie? Tak nieraz widać jak jasno tak jest, nie? ... No pełny księżyc ...
Już w tej pełni - to uon już późni bladzi, i już niży - zachodzi, już niży, tak już ni idzie do
góry, nie świeci tak. Etnl 1989 Bilg 113.
BIBLIOGRAFIA: K a m o I a Maria, Konotacja semantyczna nazw księżyca w polszczyźnie ludowej, praca
magisterska napisana w ZJP UMCS, Lublin 1985; Kup Pol 42-45; Kup WiM 16.-
-►KSIĘŻYC, KSIĘŻYC PO PEŁNI, NÓW, PÓLPELNIA, PUSTE DNI, WIOTEK.
Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska
*& P. jest symbolem stanu doskonałego, osiągnięcia celu, miarą c a ł o ś c i , p i ę k n a , dostatku
1,2.
S en nik. Jeśli śni się K. w pełni, to jest bardzo d o b r y sen, coś sie s p e ł n i Etnl 1989 Bilg 117.
KSIĘŻYC PO PEŁNI
DOKUMENTACJA
PRZYSŁOWIA
1 - Gdy się Chrystus przed pełnią rodzi, - w następny rok urodzaj dogodzi. ZWAK 1882/183.
2 - Jak Gody pod pełnią, to rok urodny, a jak na wiotku to rok głodny. NKPP Boże Narodzenie 9c;
podob. w wierzeniach z Sieradzkiego: „Także zwracają uwagę wieśniacy na zmiany księżyca na
początku miesiąca. Pełnia jest zwiastunem, że miesiąc będzie obfity w chleb i dostatek. Wisła
1894/136.
3 - Gdy na pełni księżyca Gody przypadają, łagodną resztę zimy z tego wysnuwają. NKPP Boże
Narodzenie 8; podob. Im bliżej Boże Narodzenie ku nowiowi przypadnie, tern twardszy rok ma potem
nastąpić; jeżeli zaś na pełni lub schodzie przypadnie, tern łagodniejsza. ZWAK 1882/184.
4 - Stanąwszy miesiąc w pełni dalej nie rozrasta, nie wie co pełnia, zawsze na nowiu niewiasta.
NKPP niewiasta 20d.
=
K. w fazie ustępującej, między pełnią a wiotkiem ma nazwy, które odnoszą się do początkowego
okresu „ubywania" K.: po pełni Kup Pol 46, Mosz Kul 2/25, po pole, z pełni, z pełna, z pełnia Kup Pol
46. Wszystkie nazwy związane ze „starzeniem się" K. mogą odnosić się do całego okresu „ubywania"
aż do momentu jego niewidoczności na niebie: stary księżyc, stary miesiąc, na starym miesiącu, stary
miesiączek Kup Pol 46, na Warmii i Mazurach, także Suwalszczyźnie - na starze, w pow. piskim na
starym, sporad. na tym terenie wystąpiły także nazwy starzyk i staryk Kup Pol 47, także Kup Pol mapa
nr 3. Widoczna po pełni połowa K. w gwarach często nazywana jest podobnie jak -*półpełnia: są to
m . i n. nazwy następujące: pół księżyca/miesiąca, połówka księżyca/miesiąca, połowa miesiączka, na
południu Polski - pół miesiączka; także: ostatnia połowa, półksiężyc, półmiesiączek, półkole, sporad.
pół pcini i w połowie Kup Pol 45. Na terenie wschodniej Polski i w woj. zachodnich występują nazwy
nawiązujące do analogicznych w gwarach ukraińskich i białoruskich: sierp, sierpek
199
WIO TEK - eksplikacja
198
WIOTEK - eksplikacja
Wieloznaczną nazwą jest notowany w Krakowskiem wiotek, wietek, który może oznaczać zarówno
'okres po pełni do całkowitej niewidoczności' albo też 'ostatnią fazę K., sierp po pełni' Kup Poi 47,
-^wiotek.
Nazwy przejęte z terminologii fachowej to: druga kwadra, trzecia kwadra, trzy kwadry, kwadra,
na ternie całej Polski ostatnia kwadra Kup Poi 45, Kup WiM 17. Spo-rad. na określenie K. w tej fazie,
występują nazwy łacińskiego pochodzenia - druga kwarta, trzecia kwarta, trzeci kwartał, trzecia
kwatera, trzecia kwandra, (w pow. olsztyńskim) druga kwatera, (w pow. piskim) ostatnia kwatera i
kwaterka Kup Pol 45, Kup WiM 17, w pow. szczycieńskim i nidzickim - na ostatku Kup WiM 17. Na
Mazurach do nazw określających połowę K. po pełni należą: druga część i działka księżyca Kup-Pol
45.
Jeśli ta faza oznacza cały malejący po pełni K., mówi się wówczas, że to juz dwa tygodnie do
zniknięcia Kup Pol 47.
BIBLIOGRAFIA: Kup Pol 45-49, 55-56; Kup WiM 16-18. -►KSIĘŻYC,
NÓW, PEŁNIA, PÓŁPEŁNIA, PUSTE DNI, WIOTEK.
J.B., S.N.
WIOTEK
Księżyc w ostatniej fazie zanikania jest potocznie traktowany jako słaby i stary.
=
Nazwa wiotek/wietek znana tylko w gwarach na południu Polski wiąże się etymologicznie z
wyrazem wiotki 'slaby, miękki, stary', który idąc dalej pozostaje w związku pokrewieństwa z łac. vetus
'stary', litew. uetusas Vas ES 1/307. Ten sam rdzeń występuje w czasowniku wiotczeć, zwiotczały, z
którego wtórnie rozwinęły się wietrzeć, zwietrzały. Oznacza K. w ciągu trzech dni przed fazą pustych
dni Lud 1976/145, niekiedy jednak wietek oznacza dłuższy okres od pełni do całkowitej
niewidoczności, który zwykle trwa dwa tygodnie Kup Poi 47, podob. Baz Tatr 84. Ludowe nazwy K. w
ostatniej fazie utrwalają cechy (a) starości, (b) końcowości, (c) kształtu.
(a) Na s t a r o ś ć K. wskazuje nazwa wiotek, wietek, rzadzej wiotcczek, księżyc na wioteczku
(występująca na południu Polski Kup Pol 47, Or L 1938/160, Karl SGP 6/121, na wietku Kai Lim 20,
odpowiadająca ogpol. wiotki 'miękki, słaby, stary', oraz mająca tę samą semantycznie podstawę
nazewniczą warmijsko-mazurska nazwa starzyk, staryk Kup Pol 47, mapa nr 3, księżyc na starze Kul
Miw 435.
(b) To, że W. należy do końcowej fazy cyklu księżycowego uwydatniają nazwy: kwadra/ćwierć
(ćwiartka) ostatnia Kup Pol 49, Kup WiM 17, wisla 1889/88, czwarta (czasem - trzecia, gdy liczy się
tylko fazę początkową, środkową i końcową) Kup Pol 49; mówi się, że K. kończy się, ginie Kup Pol
50, rzadziej fazę tę nazywa się po prostu ostatek, koniec księżyca/miesiąca Kup Pol 50.
Niekiedy następuje daleko idące uproszczenie podziału faz księżycowych na wstę-
pującą i zstępującą, co oddają nazwy: K. po pełni, po połowie, z.pełni, na ostatku Kup WiM 16, 17
oraz omówienia: schodzi z pełni, schodzi, zachodzi, (jest) na zachodzie, zmniejsza się, (jest) na
wychynowiu, na starych dniach K up Pol 50.
(c) Trzeci typ nazw utrwala cechy wyglądu: skrajka, skrawek, rogal, rożek, pazurek, krążek, kosak,
sierp, sierpek, sierpik Kup Pol 50, 51; jest tylko rożek z tego księżyca, no to można go porównać do
rogalika TN Gorajec 1984.
«-» W. wchodzi w opozycje: stary : miody z - > n o w i e m , utrwaloną przede wszystkim w
nazwach, zachowaniu ludzi i in.; por. też przysł. Boże, dej zdrowie, jak na wietku, tak i na nowie NKPP
zdrowie 2e; słaby : silny z - s p e ł n i ą , utrwaloną w przypisywanym im wpływie na ludzi, rośliny
itd., por. też przysł.: Jak Gody pod pełnią, to rok umdny, a jak na wiotku, to rok głodny NKPP Boże
Narodzenie 9c.
® Wygląd K. w tej fazie utrwalają nazwy dotyczące zmniejszania się K., wiotczenia, starzenia się
oraz podobieństwa do skrajki, sierpka, rogalika; przypomina dużą literę „C" Kup Pol 49.
■ K. w tej fazie ma mieć wpływ na ludzi, rośliny, zwierzęta itd. p o m n i e j s z a jący, osłabiający.
Dziecko urodzone na wiotku jest nikłe i cierpi na ból zębów Baz Tatr 84; cielę jest słabe i prędko ginie
Baz Tatr 84.
Z a l e c e n i a . Z tego powodu, wierzy się, dobrze jest w tym czasie orać ściernie, wtedy trawa
nie odrasta Or L 1935/158, siać i sadzić karpiele, wtedy są miękkie Or L 1935/128, 158; siać groch i
bób, żeby były miękkie K 48 Ta-Rz 51 i 282; zacząć doić krowy, wtedy będą miękkie do dojenia Baz
Tatr 84; odstawiać jałówkę od matki K 48 Ta-Rz 53; dom, który zaczęto budować w tym czasie nie
będzie miał pluskiew Baz Tatr 85. Choroby zamawiane w tym czasie znikną razem z K. Mosz Kul
2/461.
Z a k a z y . Na wietku nie należy: siać owsa, bo będzie miał małe ziarna Or L 1935/158; wywozić
gnoju, bo zasiew lub wysad na polu się nie uda K 48 Ta-Rz 282; sadzić kapusty, bo będzie gniła na
polu, a w beczce będzie miękka Or L 1935/158; kłaść kapusty do beczek, bo będzie się psuć Baz Tatr
85; gośćcarze nie leczą chorób K 48 Ta-Rz 294. Nie należy także dokonywać zakupów, ani
wykonywać prac zarobkowych Baz Tatr 84.
♦ Jeżeli ostatnia kwadra grudnia jest wilgotna i bez mrozów, to każdy miesiąc będzie miał takąż
pogodę podczas ostatniej kwadry ZWAK 1882/185. Fakt ten oddaje dobrze przysłowie: Jak Gody pod
pełnią, to rok urodny, a jak na wiotku to rok głodny
NKPP Boże Narodzenie 9c.
BIBLIOGRAFIA:
B u d z i s z e w s k a Wanda,
227-231; Kup Pol 49-51, 55-56; Kup WiM 16-18.
Dwie kultowe nazwy księżyca
u Słowian, [w:] JOS, s.
-►KSIĘŻYC, KSIĘŻYC PO PEŁNI, NÓW, PEŁNIA, PÓŁPEŁNIA, PUSTE DNI.
Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska
200 _________
PUSTE DNI - eksplikacja
201
ZAĆMIENIE KSIĘŻYCA - eksplikacja
PUSTE DNI
myszom, szczurom, a nawet karmiącym kobietom K 7 Krak 119. W tym czasie pokazują się także
upiory K 1 Krak 290.
Puste dni to pora bez nocnego światła - w tym czasie święty Jerzy odpoczywa i dlatego furta do
nieba jest zamknięta - wtedy czarownice mogą wyrządzać ludziom
Szkody K 7 Krak 30, Udz Krak 92.
— Nazwy czasu, gdy księżyc jest niewidoczny, po wiotku, przed nowiem utrwalają cechę (a)
'braku' K. i spowodowanych tym brakiem (b) 'ciemności'; (c) także interpretują ten czas jako
'przemianę K.'.
(a) Na Mazowszu i w Małopolsce czas niewidoczności K. to: puste dni Kup Pol 53 i 57, Szyf Trąd
42, Szyf Miw 143; pustkowe dni Kup Pol 47; puste noce, pustkowie, próżnia księżyca Kup Poi 53;
próżne dni Kup Poi 47, 53 i 57; noc bez księżyca/miesiąca Kup Pol 53; dni, w których nie ma
miesiączka Or L 193R/160; nie ma księżyca/miesiąca Kup Pol 52, 53 i 57, Kup WiM 14;
bezksiężycowa noc, bezksiężycowe noce (na Podhalu) Kup Poi 53.
(b) Ciemnica, ciemność, ciemnota (na Warmii i Mazurach) Kup WiM 14; ciemna noc, ciemne
noce, ciemne dni (dnie), ciemne wieczory Kup Pol 53; ciemna noc Kup WiM 14; noc bez światła Kup
Pol 53 i 57, miesiąc/księżyc nic świeci Kup Pol 53 i 57, Kup WiM 13; ciemny księżyc, zaciemniony
księżyc Kup WiM 13.
(c) Przemiana miesiąca Kup Pol 53; zmiana miesiąca Kup Pol 53; rozmiana Kup Pol 53; księżyc
na zmianie, księżyc na zmianach, księżyc na rozmianach Kup
Pol 53 i 57.
Okres niewidoczności K. na terenie całej Polski bywa też nazywany nowiem, największe
zgęszczenie tej nazwy w omawianym znaczeniu występuje na Śląsku oraz w południowo-wschodniej
Małopolsce Kup Pol 51, 52 i 57, Kup WiM 13, Or L 1938/160, Szyf Trąd 41, Kul MiW 435.
W miejscowościach, gdzie nów oznacza 'K. w pierwszej widocznej fazie', czas niewidoczności K.
na niebie bywa nazywany: przed nowiem, dni przed nowiem, przednów Kup Pol 52. Sporad. czas,
kiedy K. jest niewidoczny określany jest (w Krakowskiem) nowy czwartek K 7 Krak 30.
BIBLIOGRAFIA: Kup Pol 51-54; Kup WiM 13-14; Tom Dra 126-127
-+KSIĘŻYC, NÓW, WIOTEK.
Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska
ZAĆMIENIE KSIĘŻYCA
W polskiej kulturze ludowej zaćmienie księżyca było wiązane z działaniem czarownic, smoków,
walką księżyca ze słońcem, i uważane za oznakę gniewu Boga i zapowiedź końca świata.
W s t a r o ż y t n o ś c i zaćmienia księżyca i słońca traktowano jako wynik czarów czarownic
lub napaść demonów i potworów Kop SMit 1077. Również w kulturze s ł o w i a ń s k i e j zaćmienie
księżyca tłumaczono mitycznie, tym, że (1) księżyc jest zjadany przez św. Eliasza (wierzenia serbskie i
chorwackie) lub Boga (bułgarskie); (2) jest zjadany przez wilki, wilkołaki; (3) brak księżyca na niebie
- tym, że czarownice ściągają go na ziemię i doją; (4) księżyc opija się krwią ludzką, co zdarza się w
czasie krwawych bitew (białoruskie) Mosz Kul 2/463-465.
Z a k a z y , z a l e c e n i a . W czasie P.D. nie należy siać (zwłaszcza jęczmień i a ZWAK 1879/9),
bo się nie urodzi Kup Pol 54, nasadzać kur, bo będą próżne jajka i nie będzie kurczaków Kup Poi 54.
+ Zaćmienie księżyca łączone jest w wierzeniach ze zjawiskami zapowiadającymi dzień Sądu
Bożego: góra o górę będzie uderzać, gwiazdy polecą, księżyc i słońce się zaćmią ZWAK 1886/184 - a w
erotykach z sytuacją końca miłości: gdy chłopak opuści dziewczynę niebo spadnie, gwiazdy będą się
łyskały i księżyc się zaćmi K 40 MazP 245.
00 P.D. trwają trzy dni Kup WiM 13, Kup Pol 52, Mosz Kul 2/26, około czterech dni Or L
1938/160. Jest to czas, gdy cała twarz księżyca jest ciemna Kup Pol 52, K. jeszcze nie wzeszet Kup Pol
53, K. jeszcze nie świeci Kup Pol 53, jeszcze go nie widać, bo K. świeci wówczas w Ameryce Kup Poi
53.
W czasie P.D. mają miejsce wszelkie czary i uwziątki złych K 7 Krak 30. O północy na Łysej Górze
zbierają się czarownice z czarownikami i odbywają biesiady K 7 Krak 95, czarownice ucztują z
diabłami i uczą się różnych sztuczek szkodzenia ludziom Udz Krak 96. Podczas P.D. w zaczarowanym
ogrodzie na szczycie Łysicy odprawiane są „gołdy diabelskie" ZWAK 1879/33, a czarownice i
czarownicy chodzą do lokalnego diabła pod krzak rokitowy z prośbą, aby im podał sposoby szybkiego
pomnożenia dobytku i nabiału K 7 Krak 78. W czasie P.D. czarownica ma moc i po „powietrzu jeździ"
K 7 Krak 99, może odebrać mleko krowom, kozom, owcom, kotom, królikom,
El Przyczyny: g n i e w Boga, który zsyła klęski k ar z ąc za grzechy K 17 Lub 70; walka K. ze
s m o k i e m Wisła 1916/129; połykanie K. przez smoka lub węża Szyf Trąd 41, Lud 1899/54;
walka słońca z księżycem Lud 1896/327; K. jest zabijany przez swojego brata - słońce Wisła
1917/137; K. opija się krwią ludzką Mosz Kul 2/463; zderza się z górą Or L 1938/160; K. zasiania się
czymś ciemnym Or L 1938/160; K. jest zasłaniany przez inną planetę lub chmury ŁSE 1984/143; część
K. gaśnie pod wpływem złego powietrza
i pogody LSE 1984/143.
K. i słońce to mężczyzna i kobieta, którzy zakrywają sobie oczy, by nie widzieć naszych złości i
wówczas przychodzi zaćmienie Lud 1896/327.
O
Z.K. jest czarne jak smolą i czuć je strasznie Bieg Lecz 2.
U Złe opanowuje miejsca, gdzie pada Z.K. Bieg Lecz 2; Z.K. sprawia, że powietrze jest zaraźliwe
Fed Żar 301; Z.K. jest niebezpieczne dla ludzi i zwierząt sim wierz 237, Wisła
202
ZAĆMIENIE KSIĘŻYCA - eksplikacja
1900/464; wywołuje choroby Bieg Lecz 2, Wisła 1900/464, choroby u bydła Or i, 1938/160;
powoduje śmierć ludzi i bydła Bieg Lecz 2.
P r a k t y k i o c h r o n n e . Należy zakryć studnię, aby nie nastąpiło skażenie wody
Bieg Lecz 2, K 15 Poz 125, Wisła 1900/464; nie wyganiać bydła na pastwiska, aby uchronić je
od zarazy K 15 Poz 125.
♦ Z.K. zapowiada n i e s z c z ę ś c i a i nieurodzaje K 17 Lub 70, Lud 1903/65; choroby
bydła i ludzi K 17 Lub 70; mór, głód i wojnę Fisch Lud 162. Po Z.K. przyjdzie k o n i e c
GWIAZDY
Ś w i a t a Lud 1896/327.
BIBLIOGRAFIA: Chev Dic 2/244-245; De Vries Dic 157; Herd Lek 181-182; Kop SMit 1077;
N i e b r z e g o w s k a Stanisława, Ludowe wyobrażenia o zaćmieniu księżyca, „Twórczość Ludowa" 1992, nr 1-2,
s. 36-38; Wort HofT 2/1509-1526.
-►KSIĘŻYC, ZAĆMIENIE SŁOŃCA
Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska
Wstęp. Ekspliknrja: Nazwy. Kategoryzacje. Rodzaje. Kolekcje. Opozycje. Pochodzenie. Wygląd. Części.
Gwiazda a los człowieka. Ilość. Czynności; ruch, świecenie, właściwości, patrzenie, mowa, pomoc w miłości,
adoracja Boga. Przeżycia. Działania sprawcze. Obiekt. Czas. Lokalizacja. Przepowiednie. Symbolika, sennik.
Dokumentacja Zagadki. Przysłowia. Zamówienia i zaklęcia. Wyliczanki dziecięce. Kolędy bożonarodzeniowe i
noworoczne Widowiska herodowe. Pieśni wielkopostne i wielkanocne. Pieśni andrzejkowe. Pieśni żniwne i
dożynkowe. Przemowy weselne. Pieśni weselne. Pieśni i przyśpiewki miłosne i zalotne. Pieśni zbójnickie, żołnierskie
i partyzanckie. Pieśni maryjne. Pieśni sieroce. Pieśni dziadowskie. Pieśni zaduszkowe. Relacje potoczne i zapisy
wierzeń. Opisy praktyk. Pisana poezja chłopska. Bibliografia.
Polskie ludowe wyobrażenia gwiazd pozostają w zgodzie z tradycją europejską i
słowiańską, zwłaszcza jeśli idzie o ich symbolikę czystości, piękna wolności i szczęścia
oraz niepoliczalnego mnóstwa. Gwiazdy są ozdobami nieba jak kwiaty ozdobami ziemi.
Równocześnie wykazują wrażliwość na cierpienie, wiążą się z losami ludzi i towarzyszą
narodzinom i śmierci człowieka. Towarzyszą zakochanym.
Powstanie gwiazdozbiorów wiązane jest ze zdarzeniami gospodarskimi i religijnymi.
Nie odróżnia się gwiazd i planet.
Ludy s t a r o ż y t n e traktowały gwiazdy jako istoty obdarzone rozumem, troszczące
się o świat i nie zbrukane złem. Uważano je za otwory w sklepieniu niebieskim: w
wierzeniach jakuckich były to okna świata, w indyjskich i słowiańskich - oczy Boga, nieba,
w fińskich - części skorupek jaja kosmicznego, u Samojedów - korzenie drzew, które rosną
w „wierzchnim" niebie lub jeziora w najniższym z siedmiu pięter nieba. Szeroki zasięg
miało wierzenie, że gwiazdy to dusze zmarłych Mif Tok l/ne, Chev Dic 2/285. W
S t a r y m T e s t a m e n c i e wielość gwiazd symbolizuje potomstwo Abrahama Herd
Lek 49, Lur Slow 64.
W kulturze c h r z e ś c i j a ń s k i e j symbolika gwiazd łączy się z ideą Boga. W języku
religijnym słowo gwiazda zastępuje niebo. Sztuka hieratyczna za pomocą rozgwieżdżonego
nieba ukazuje chwałę Pana i jego świętych. W starochrześcijańskiej sztuce nagrobnej i
epigrafice gwiazdy były symbolem wiecznej szczęśliwości Lur Slow 65. Gwiazdy na
ciemnym niebie są traktowane jako duchowe światło przenikające i rozpraszające
ciemności nocy Herd Lek 49, znak przyjścia na świat Mesjasza i nadejścia nowego
Królestwa Chrystusowego, ->Gwiazda Betlejemska. Są nieodłącznym atrybutem Maryi Niepokalanej Dziewicy, przedstawianej z koroną gwiazd na głowie Herd Lek 49,
->Jutrzenka, ->zorza. W sensie moralnym gwiazdy interpretowano także jako „światło
wiary" For Sym 103. Zaćmienia gwiazd i ich spadanie na ziemię uznawano za zapowiedź
końca świata Duf SNT 285.
W kulturze s ł o w i a ń s k i e j gwiazdy nie odgrywały takiej roli jak słońce i księżyc.
W wierzeniach słowiańskich odnajdujemy pierwotne animistyczne wyobrażenia o
gwiazdacłi jako przeniesionych na niebo istotach boskich i ludzkich, zwierzętach
205
204 _______________________ GWIAZDY - oksplikacja
GWIAZDY
oraz narzędziach gospodarskich ssst 2/iso, Mif Tok l/ns, ->Baby, -* Baran, -^Kosiarze, -+Sito,
-*Wielki Wóz. Część wierzeń nawiązuje do przedchrześcijańskich wyobrażeń o życiu
pozagrobowym, ->Droga Mleczna.
Szczególną rolę Słowianie przypisywali Gwieździe Północnej i Jutrzence. Pierwsza z nich
uważana była za oś sklepienia niebieskiego, miejsce zawieszenia nieba, pępek świata, -^Gwiazda
Północna. W Jutrzence (Gwieździe Porannej) widziano siostrę Słońca, w Gwieździe Wieczornej siostrę Księżyca SKSI Lec 133. Ślady kultu gwiazd zachowały się w oddawaniu czci Jutrzence,
podobnie jak wschodzącemu -^słońcu, czy nowemu księżycowi, ->nów, -^Jutrzenka, -^Gwiazda
Wieczorna.
Rozpowszechnione było wierzenie, że gwiazdy pojawiają się na niebie w chwili narodzin
człowieka i spadają w momencie jego śmierci. Stąd traktowanie gwiazd jako symbolu ludzkiego losu.
W gwiazdach spadających dopatrywano się też postaci demonicznych, zwanych Żmijami sssi 2/I82,
Mosz Kul 2/467, -+gwiazda spadająca.
W języku ogólnopolskim słowo gwiazda występuje w podstawowym znaczeniu (l) 'jedno z
małych świateł niebieskich widocznych nocą', z czego rozwinęły się znaczenia (2) 'ideału, który
komuś przyświeca', (3) 'losu, zwłaszcza szczęśliwego' i (4) 'człowieka, który osiągnął sukces w swojej
dziedzinie'; oznacza też (5) 'przedmioty przypominające kształtem lub blaskiem to światło niebieskie,
a więc (a) ozdoby choinkowe zawieszane na szczycie drzewka bożonarodzeniowego; (b) 'kolorowy
lampion noszony przez kolędników'); (c) 'krzyżowanie dróg', (d) 'piastę koła', (e) pewien sposób
układania snopków', (f) 'znamię na głowie konia lub krowy'; (g) 'order'.
Zdrobniała gwiazdka to nie tylko (1) 'mała gwiazda', ale też (2) 'wigilia i święta Bożego
Narodzenia', (3) 'podarunek wigilijny'; gwiazdor - (1) 'kolędnik - chłopiec lub kawaler chodzący z
gwiazdą w okresie Świąt Bożego Narodzenia'; (2) - 'osoba przynosząca prezenty „gwiazdkowe",
niekiedy utożsamiana ze św. Mikołajem', współcześnie też (3) 'ktoś wybitny w swojej dziedzinie,
zwłaszcza artystycznej', z czego dalej -gwiazdorski, gwiazdorstwo; przymiotnik gwiaździsty znaczy
'pełen gwiazd, złożony z gwiazd, mający kształt gwiazdy' a także 'promienny, świetlisty', gwiezdny
-'promienisty', gwiazdowaty 'zbliżony kształtem do gwiazdy'; gwiazdozbiór 'grupa gwiazd o wspólnej
nazwie'. Zdrobnienia wyższego stopnia: gwiazdeczka, gwiaz-deńka (wsch. Polska). Dawna
polszczyzna znała też swojską nazwę astronomii - przez długi czas nie odróżnianej od astrologii gwiaździarstwo/gwiazdarstwo i odpowiednio gwiaździarz 'astronom, astrolog', gwiaździarski
'astronomiczny, astrologiczny', gwiazdarnia 'obserwatorium astronomiczne'.
=
Nazwa gwiazda wskazuje na związek przedmiotu ze światłem, blaskiem, jasnością Gamlv ind
685, co potwierdza stprus. swaigstan 'światło' i litew. gaidrits 'jasny', gaisas 'łuna' oraz
pokrewieństwo nazwy gwiazda z wyrazami świat, kwiat st SE 1/384, podob. Briic SE 165. Wg
Petersona, słów. znezda zawiera w swej podstawie cechę srebrnej barwy, podob. oset.
<Evz\st/<zvzest<e 'srebro' Vas ES 2/86, czego jednak nie akceptuje
Sławski SI SE 1/385.
it G. (także słońce i księżyc) to światła Lud 1900/66; światłości 64, światła niebieskie Czap Mat
61; światła boże Kai Lim 22; światła życia ludzkiego udz Krak 91; świetlane kule Wisła 1900/465;
pochodnie trzymane przez aniołów Lud 1952/343, K 34 Chel 255; lampki 68; otwory w niebie, przez
które światło widać 65, 73.
('ksplikacja
G. to d u s z e ludzi zmarłych cnotliwych i sprawiedliwych K 34 Chel 255; małych dzieci, które
przyświecają swym rodzicom na ziemi Lud 1896/163; liczby i znaki uczynione przez Boga Ojca przy
obliczaniu ludzi na ziemi Lud 1895/170; zabawki świętych
K 7 Krak 31.
•U Wśród G. wyróżniane są pojedyncze gwiazdy oraz ich cale zespoły. Tym gwiazdom i
gwiazdozbiorom, które mają najbogatsze charakterystyki w polskim folklorze, poświęcono dalej osobne
artykuły (odsyła do nich strzałka przed nazwą). Do pojedynczych gwiazd należą: Bliźnięta (Bliźniaczki)
'Kastor i Polluks' Lud 1895/172; Dziady (Dziadki) 'prawdopodobnie Ili ad y' , wyróżniane opozycyjnie
do -+Bab Kup Pol 109; -»Gwiazda Betlejemska 'Kapella w gwiazdozbiorze Woźnicy lub Wenus'; -+
Gwiazda Kłosu Pszenicznego 'Spica'; Gwiazda Matki Boskiej Bolesnej 'Wega w gwiazdozbiorze Lutni'
Kai Lim 27; Gwiazda św. Jana 'Altair w gwiazdozbiorze Orła' Kai Lim 2n; Gwiazda św. Łukasza
Ewangelisty 'Arktur w gwiazdozbiorze Wolarza' Kai Lim 27; Gwiazda św. Marka 'Regulus', Gwiazdy
św. Piotra i Pawła 'Alfa i Beta w gwiazdozbiorze Perseusza' Kai Lim 28; Gwiazda św. Szczepana
'Syriusz w gwiazdozbiorze Wielkiego Psa' Kai Lim 29-30; Gwiazdki Młodzianków 'gwiazdy
gwiazdozbioru Wielkiego Psa i Gołębia' Kai Lim 30; -+ Gwiazda Północna 'Gwiazda Polarna';
Gwiazdy Trzech Króii 'Kastor i Polluks w gwiazdozbiorze Bliźniąt oraz Porcion w gwiazdozbiorze
Małego Psa' Kai Lim 30; -^Jutrzenka 'Wenus', -+ Gwiazda Wieczorna; -^kometa, Kurna Gwiazda K
39 Pom 487; Niewiasty 'gwiazdy w grupie Delfina' Kai Lim 28; Piesek (^>Bahy); Psia gwiazda
'Syriusz' K 24 Maz 186; -±Sito 'gwiazdy Włosów Bereniki'; Trzy Marie 'trzy gwiazdy Strzały' Kai Lim
28; Zakonnica; ->zorza.
Na Kaszubach wyróżniane są G. zwane śmieszkami, które mrugają do ludzi jakby się śmiały oraz
złe G., zwane złośnicami, które się nie uśmiechają. Śmieszki są gwiazdami dobrych ludzi, złośnice złych Sych SGKasz 1/388. Synonimem złej gwiazdy jest planeta K 48 Ta-Rz 279.
Zespoły G. postrzegane jako cale gwiazdozbiory to: ->Baby 'Plejady'; ->Baran 'gwiazdozbiór
Barana'; Domek Matki Boskiej (DzwoneJc Loretański, Domek Loretański, Domek Nazareński)
'Cefeusz' Kai Lim 27; --Droga Mleczna 'Galaktyka'; Gwiazdy Męki Pańskiej: Młotki, Sznury, Siekiery,
Włócznie, Drabina, Słup i -»Krzyż Święty, Kleszcze Kup Pol 110; ->Koio św. Katarzyny 'Korona';
Korona Matki Boskiej 'Korona Północy' Kai Lim 27; Koronka 'Wolarz' Kai Lim 27; -»Kosiarze
'Orion'; Krzyż św. Jana 'Krzyż Południa' Wisła 1901/80; Lucyper 'gwiazdozbiór Smoka' Kai Lim 28;
->Maly Wóz 'Mała Niedźwiedzica'; ->OdbieraczJci; Pług i Brona św. Izydora Kup Pol 110;
-+Sznurelc z guzami 'gwiazdozbiór Węża = Serpens' lub 'Smoka = Draco'; ->Waga; Warsztat św.
Józefa ; -^Wielki Wóz 'Wielka Niedźwiedzica'; Woźnica 'gwiazdozbiór Aurigi' Kup Pol 108.
Gwiazdy i gwiazdozbiory otrzymują w tradycji ludowej podwójną interpretację: r e l i g i j n ą
i g o s p o d a r s k ą , znajdującą swój wyraz w nazwach.
Są gwiazdy i gwiazdozbiory łączone z narodzinami („scena bożonarodzeniowa") i śmiercią
Chrystusa („scena pasyjna"), oraz gwiazdy i gwiazdozbiory łączone ze świętymi. Scenę bo ż o n ar od
z e n i o w ą odwzorowują: Gwiazda Betlejemska, Stajenka Betlejemska (i n n a nazwa Kosiarzy),
Gwiazdy Trzech Króli, Sito (którym Trzej Królo-
206
GWIAZDY
eksplikacja
207
GWIAZDY
wie sypali koniom owies), Baran i Kureczka (inna nazwa Bab). Te ostatnie są według przekazów
podarowane przez pasterza Wojciecha Dzieciątku. Niekiedy z tą „sceną" łączona jest Gwiazda św.
Szczepana, która świeci w okresie Hożego Narodzenia.
„Scenę p a s y j n ą " tworzą gwiazdy związane z Męką Pańską: są to tiarzędzia męki: Młotki,
Sznury, Siekiery, Włócznie, Kleszcze, Drabina, Słup, do którego Żydzi przywiązali Pana Jezusa, Krzyż
Święty, na którym był ukrzyżowany Chrystus. Inne gwiazdy przedstawiają uczestników tej sceny:
Gwiazda Matki Boskiej Bolesnej, Niewiasty, płaczące nad męką Chrystusa. Wyróżniane są również
Trzy Marie, które w dniu Zmartwychwstania szły namaścić ciało Chrystusa.
Część gwiazd i gwiazdozbiorów posiada w swej nazwie imiona a p o s t o ł ó w , ś w i ę t y c h i
m ę c z e n n i k ó w : Gwiazdy św. Piotra i Pawła, Giviazda św. Jana, Gwiazda Św. Łukasza
Ewangelisty, Gwiazda Św. Marka, Gwiazda św. Szczepana, Gwiazdki Młodzianków, Koło św.
Katrzyny, Krzyż św. Jana.
Inne nazwy religijne wiązane są np. z S ą d e m O s t a t e c z n y m (Lucyper, Waga). Najwięcej
jednak nazw gwiazd i gwiazdozbiorów poświęconych zostało M a t c e B o s k i e j , której imię
zostało utrwalone w nazwie: Domek Matki Boskiej, Korona Matki Boskiej. Z Matką Boską wiązane są
również inne gwiazdy, nie mające w nazwie Jej imienia: Gwiazda Kłosu Pszenicznego, Jutrzenka,
Sznuir.k z guzami, zorza.
Część nazw (głównie gwiazdozbiorów), świadczy o icłi łącznym traktowaniu jako pewnej całości,
będącej odwzorowaniem chłopskiego g o s p o d a r s t w a : Kosiarze, Droga Mleczna, Wóz, Baby,
wiązane przy tym w ciąg zdarzeń przekazywanych w formie opowieści wierzeniowych: za Kosiarzami
po drodze (Drodze Mlecznej) jedzie furman (Woźnica) wozem (Wielkim Wozem), ma cztery konie „w
lejcu, w poprzek, zadek i dyszel u wozu, widać to dobrze jak on ciągle kołami w tył cofa, bo mu
niesporo jechać." K 7 Krak 32. Wcześniej furman woził po niebie św. Jerzego (św. Eliasza), a potem
siano potrzebne dla nowonarodzonego Jezusa, które Kosiarze koszą, a Baby grabiami zgrabią
(Odbieraczki odbiorą) K 7 Krak 32.
Niekiedy nazwy o charakterze religijnym - łączą się z „gospodarskimi", np. w nazwach takich,
jak: Warsztat św. Józefa, Pług i Brona św. Izydora; nazwy czysto gospodarskie mogą otrzymywać
interpretacje religijne, np. Wielki Wóz, Baby, Droga Mleczna.
+ W kolędach życzących, pieśniach weselnych i miłosnych G. tworzą stały kompleks z
k s i ę ż y c e m : G. są kolo miesiąca SIB-D; miesiąc jest między G. 1 5 , 2 0 , 2 1 , 4 1 . W poezji
chłopskiej s ł o ń c e , k s i ę ż y c i G . - t o brat i siostry 12. G. wraz ze słońcem, księżycem,
p l a n e t a m i K 5 Krak 251, słońcem, miesiącem, z o r z ą , b y d l ę t a m i 13 w kolędach witają
Dzieciątko; ze słońcem (i miesiącem) zdobią Matkę Boską K 5 Krak 251, za: Miód Pas 74, podob. 56,
57; z księżycem są wyprawką dla nowonarodzonego Dzieciątka 12; ze słońcem i księżycem służą
Matce Boskiej K 26 Max 95, także Maj Mo-tycz 27 (i innymi składnikami świata) oddają pokłon Panu,
chwalą Boga, dziwują się piękności Jezusa, czczą święto wielkanocne 18.
Wraz z n i e b e m , słońcem, księżycem płaczą w chwili śmierci Chrystusa 17; ze słońcem i
księżycem płaczą nad ludźmi w momencie Sądu Ostatecznego so; gasnące G., deszcz krwawy,
ciemności, gasnące słońce wystąpią przy końcu świata 59; ze słońcem,
eksplikacja
księżycem i świętą ziemią są przywoływane w zamówieniu 7, 8. Sierocie zorza, księżyc i G. zastępują
matkę, brata i siostry 58; dla żołnierza miesiąc jest ojcem, słońce matką, G. braćmi, zorze siostrami 55.
Z księżycem i c a ł y m ś w i a t e m świecą dziewczynie 14; z księżycem świecą kochankom
51; z ciemną chmureczką i jabloneczką stanowią tło dla wyboru, jakiego dokonuje panna K 44 Góry
73.
*■* G. wchodzą w opozycje: z -4 k s i ę ż y c e rn na zasadzie jeden : wiele 51 A; na zasadzie
ciemniejszy : jaśniejszy ze -> s ł o ń c e m 36; w przysł. Gwiazdy gasną przy słońcu NKPP gwiazda 5;
Nie dbaj o gwiazdy, kiedy słońce świeci 6 i z księżycem: Drobne gwiazdy giną od księżyca 6.
x
G. od początku świata 64 z woli Bożej chodzą nad ziemią K 7 Krak 34 - Bóg o z d o b i ł nimi
niebo tak jak kwiatami ozdobił ziemię 23, podob. K 39 Pom 113, K 10 Poz 306, Krzyż Kuj i/87, Czap
Mat 54, po potopie świata K 7 Krak 32. G. zapalają się od światła niebieskiego K 7 Krak 21 i 31, Dzik
Klech 141 . W G . zmieniły się krople łez Jezusa płaczącego nad światem Hart Lub 367; powstały z
planety, która podzieliła się na szczątki TN Banachy 1984. W noc wigilijną G. posyła żołnierzom
Matka Boska Bart Lub 332; w dzień Zaduszny anioł wyjmuje je z worka i zapala na grobie sieroty
Wisła 1901/487.
W powszechnych wierzeniach, G. pojawiają się na niebie wraz z u r o d z e niem c z ł o w i e k a
66, 67, por. Mosz Kul 2/467; wtedy to Opatrzność K 17 Lub 71 lub aniołowie zapalają G. człowieka
na niebie Kai Lim 16, wiążąc z nią ludzkie życie Lud
1898/414. Stąd każdy człowiek ma SWOJą G. 66, 67, także Kul Wiel 3/512, Wisła 1898/138, Udz Krak 91, Lud
1900/65, 1907/203, K 48 Ta-Rz 259, K 17 Lub 71, K 34 Chel 155, która towarzyszy IDU
jak Anioł Stróż wisla 1900/466. Swoją G. ma również Chrystus Bart Lub 343, ->Gwiazda Betlejemska.
Według przekazu z Krakowskiego na niebie świecą jedynie gwiazdy ludzi pobożnych, które z chwilą
ich śmierci nie spadają z nieba K 7 Krak 32.
® B a r w a . G. są j o s n e 8, 10, 12, 301, 36c, 44, 55, jasne jak ogień Etnl 1989 Bilg 117;
ż ó ł t e , z ł o t e K 36 Wol 144; s r e b r n e (na co wskazuje także jedna z etymologii słowa gwiazda)
54, n; modre TN Zemborzyce 1978; czerwone to G. męczenników Kai Lim 29-30; jarzące 5icb.
G. są j a s n e \ c i e m n e Etnl 1989 Bilg 117; jedne świecą jaśniej, a drugie mdłym światłem
migocą Udz Krak 91. Cnotliwemu (dobremu) człowiekowi gwiazda świeci jasno,
grzesznikowi
Lud
-
ledwie
błyszczy
Wisla
1898/138,
podob.
K
48 Ta-Rz
259,
Lud
1900/65,
1907/203; ciemna G. - oznaką smutku 42a. Z wyglądu G. ludzie określają, czy jest to G. człowieka
zdrowego, chorego, bogatego czy biednego Szyf MiW 148. Gdy człowiek jest chory, biedny lub źle
mu się powodzi, gwiazdy świecą mdło lub blado, jeśli człowiek jest zdrowy i szczęśliwy, jego G.
świeci jasno Udz Krak 91; sielnie śfeco G. silnych gospodarzom Szyf Trąd 52. Najjaśniejsze są G.
ludzi pobożnych K 7 Krak 32. Jeśli G. świeci jasno, to znak, że człowiek będzie długo żył, jeśli G.
zachmurzy się - wkrótce umrze Lud 1907/203. G. ludzi sprawiedliwych powiększają się i świecą na
niebie także po ich śmierci Kai Lim 22. G. „niecnotliwych" ciemnieją i kopcą się, G. przeciętnych
ludzi nie błyszczą zbyt mocno; dopalają się przy końcu życia człowieka, a ich resztki spadają na
ziemię, ->gwiazda spadająca.
W i e l k o ś ć . G. są duże i mole TN Krasiczyn 1985, Udz Krak 91 - powiększają się wraz ze
wzrostem człowieka: małe są gwiazdami dzieci, duże - ludzi starszych wisla 1898/138,
208
GWIAZDY - eksplikacja
209
GWIAZDY
podob. Udz Krak 91, okazalsze są gwiazdami apostołów Kai Lim 29, a największe - świętych Kai Lim
22. Na Kaszubach o jednej gwieździe (prawdopodobnie mowa o komecie) mówią, że je tak duża, ze
ona całe ves może pfekrec Sych SGKasz 1/388.
Najczęściej G. są określane jako d r o b n e 52; cecha ta jest założona w zagadkach 1-2.
Nad G. czyściejsza jest Maryja K 23 Kai 252, śliczmepza - panna młoda Kur Opól 123.
w G. ma ramiona, promienie powsz., różki TN Dereznia 1984, rogi TN Łukowa 1981. W pieśni
weselnej i bajce mają także oczy 27, twarz waj Klech si.
• G w i a z d a a los c z ł o w i ę k a. Związek gwiazd z losem człowieka odzwierciedlają
frazeologizmy: urodzić się pod s z c z ę ś l i w ą gwiazdą (gdy człowiekowi powodzi się dobrze)
NKPP gwiazda 14, Mosz Kul 2/466; to już pod taką gwiazdą lub planetą się urodził Karl SGP 4/133;
ten co się pod jaką gwiazdą urodził, stosowne dary przyrodzenia odbiera K 17 Lub n. Jeśli komuś w
życiu źle się powodzi, o takim człowieku mówią, że się pod n i e s z c z ę ś l i w ą gwiazdą urodził K I
7 Lub 7i; fraz. ktoś spod ciemnej gwiazdy NKPP gwiazda 13, podob. K 24 Maz 38, Szym SDom 2/287.
Gdy człowiek umiera, jego gwiazda s p a d a z nieba na ziemię powsz. Przysł. Gwiazdka z nieba,
dusza do nieba NKPP gwiazda 4. Gdy G. spadną, nastąpi koniec świata Pies Pas 1/176. Metaf. fraza już
moja gwiazdka zniknęła oznacza szczęście, które minęło K 57 RUŚC 1263, -^gwiazda spadająca.
W pieśniach intensywność świecenia G. odpowiada stanom psychicznym kochanków: G.
ciemnieje, gdy dziewczyna lub chłopak są smutni 42; G. są braćmi żołnierza
K 18 Kieł 182.
A G. jest tyle, ile ludzi na świecie: t y s i ą c e , m ii ion y powsz., krocie Piat Krak 530. Ilość G.
zmienia się, gdyż jedni ludzie się rodzą, a drudzy umierają Kai Lim 16. W miarę jak ludzi przybywa,
na sklepieniu niebieskim wzrasta liczba gwiazd Kai Lim 22.
Ilość gwiazd jest eksponowana w zagadkach ludowych, w których porównuje się je do - grochu 1,
2, owieczek 3a, bydła niezliczonego 3c. W pieśniach n i e p o l i c z a l n o ś ć G. jest wyrażana
poprzez formuły niemożliwości: A widzis, Jasieńku, te gwiazdy na niebie? Jak je porachujes, pójdę ja
za ciebie 31, 32, podob 45 i konstrukcje paralelne: Nastawilim kopecek jak na niebie gwiazdeczek 21,
podob 44, 46. Niemożliwość policzenia gwiazd oddaje zwrot fraz. liczyć gwiazdy na niebie NKPP
gwiazda 10, co znaczy 'robić coś niemożliwego'. Fraz. jak gwiazd na niebie 'bardzo dUZO powsz.
W pieśniach religijnych dwanaście G. zdobi koronę Matki Boskiej powsz (np 56)
■ Ruch. G. w s c h o d z ą 37, 52, 53 i zach od z ą Glad Wiedz 95, Mosz Kul 2/32; eh odzą, idą
wraz ze sklepieniem niebieskim Kai Lim 24, podob. Szyf Miw 148, Szyf Trąd 52. W kolędzie G. się
tocą, gdy Jezus się rodzi TN Puszno Godowskie 1983. W pieśniach wędrują, t u r u j ą , przenikają po
niebie 35. W zamówieniu łuszczka ma się rozejść jak gwiazdy po niebie ZWAK 1879/54.
eksplikacja
246; g a s n ą 48b, 59, gdy dziewczyna traci kochanka ZWAK 1888/181, fraz. gwiazda jego gaśnie, tzn
komuś źle się powodzi lub ktoś kończy życie NKPP gwiazda 3; mogą s p a ś ć pokazane palcem 67,
spadają, -^gwiazda spadająca.
G. pomagają (lub nie dają) świecić księżycowi 25. 5ic; świecą dziewczynie/chłopakowi 39, 4o, 43c,
51. Życzenie by komuś świeciły / nie świeciły G. 43, jest równoznaczne z życzeniem zdrowia,
powodzenia, życia lub też niepowodzenia, choroby, śmierci.
G. świecą, a nie grzeją Wój Klech 81; w leg. G. spadające z nieba zagrzewają wodę, w której król
chce zamrozić św. Dorotę K 26 Maz 342.
W ł a ś c i w o ś c i G. są wyrażone w obiegowych porównaniach. Do G. - ze względu na cechy:
błyszczeć, lśnić, świecić - porównywane są oczy 5, także Szew Niech 722 i 734, świr Pies 174 i 367,
Stoir, Zyw 131; ze względu na cechę piękna - dziewczyna K 26 Maz 232, K 40 Mazi' 226; panna
młoda Hol Wes 20; dzieci K 57 rtuśC 1295, też przedmioty - jak np. pierścionek K 3 Kuj 130, Kap Baj
73; suknia K 8 Krak 57 i 59.
P a t r z e n i e . G. m r u g a j ą Sych SGKasz 1/388; p a t r z ą 27; w i d z ą 3311, 47b;
wytrzeszczają oczy 27.
Mowa. G. mówią 47d, s z e p c z ą sm.
P o m o c w m i ł o ś c i . G. są świadkami miłości 33, 47, 50, podob. Piat Krak 94, przysięgi
chłopca 38; wiedzą o miłości młodych 47b^i. Chłopiec radzi się G., gdy bierze wianek dziewczynie 34;
wzywa G. na świadków, aby potwierdziły jego uczucia, pyta, gdzie jest jego ukochana 33. Dziewczyna
prosi G., aby świeciła Jasieńkowi zwłaszcza, gdy do niej jedzie 43. G. służą dziewczynie/chłopcu 14;
odprowadzają ją do domu 26. Żona szukająca męża dowiaduje się od gwiazd o drodze Krz PBL nr 425.
Biorą udział w a d o r a c j i Boga, zob. kolekcje.
V G. u ś m i e c h a się K 36 Wol 144; . s m u c i nad panną Krzyż Kuj 1/111; G. p ł a c z ą nad
grobem Jezusa 17, nad ludźmi 60, chwalą Boga i8a.
□ G. wywierają wpływ na wegetację roślin: groch zasiany w nocy, gdy na niebie jest dużo gwiazd,
obrodzi się obficie Kul wiei 3/512; urok może pochodzić z G. Kot Las 85.
♦ L i c z y ć G. znaczy 'robić coś niewykonalnego', częsty zwrot w życzeniach (garstek jak na
niebie gwiazdek K 23 Ka-s 115, Ja mu życzę tyle dzieci, Co na niebie gwiazdek świeci Kot Rzesz 202)
oraz formułach niemożliwości 9, 31, 32, 44-46.
Czarownice kmdną z nieba G. i księżyc wisia 1898/209, 1887/61; wiatry je kryją 33.
Z a k a z y . Gwiazd nie n a l e ż y l i c z y ć i pokazywać palcem, bo pokazana G.
Spadnie 67, podob. K 48 Ta-Rz 259, Sim Wierz 237, Człowiek Umrze Lud 1900/65, Wisła 1900/465;
będą ropieć palce Sim wierz 237; umrą rodzice K 42 Maz 402; można Bogu wykłuć oczy
Ś w i e c e n i e . G. ś w i e c ą - co utrwalone w nazwie związanej ze świeceniem 10, 14, 301, 331,
39, 40, 42, 43, 48b, 5ic, D, 67; świecą mocą boską, odbiciem światła niebieskiego Kai Lim 22;
niemożliwe, by przestały świecić na niebie 22, 49; b ł y s z c z ą vi przysł. Komu księżyc świeci, temu i
gwiazdy błyszczą NKPP księżyc 8; m i g o c z ą powsz, iskrzą się 27, zasiewają niebo 29; G. ćmią się
gdy dziewczyna daremnie wypatruje ukochanego K 42 Maz 121, łyskałyby się, gdyby chłopak na
zawsze opuścił dziewczynę K 40 MazP
Sim Wierz 237, Sim ŚlAntr 16.
oo Gdy zaczyna świecić p i e r w s z a G., rozpoczyna się wieczerza wigilijna 7i; dziewiczy
wieczór K 28 Maz 148; drużbowie chodzą po wsi i ogrywają druhny K 6 Krak 16, proszą na wesele K
6 Krak 62. Gdy G. świecą na niebie, kochankowie się spotykają 40, 48. Na Trzech Króli nie należy
jeść, aż będą trzy gwiazdy na niebie, aby zęby nie bolały K 7 Krak 175. W przeddzień uroczystego
święta, gdy wieczorem pojawią się G., należy przerwać pracę, bo święto już się rozpoczęło K 34 Che!
156.
211
GWIAZDY
dokumentacja
210
GWIAZDY
eksplikacja
A Położenie G. jest zwykle określane: wokół/koło księżyca 19„51D, także na chłopa od ziemi, na
dwu chłopów, na trzy chłopy, na pięciu chłopów, na cztery chłopy ku
Wschodowi od głowy Glad Wiedz 96.
W o k r e ś l a n i u m i e j s c a . Ludzie kierują się w e d ł u g G. Etnl 1989 Dilg 121; G.
wskazują chłopakowi/dziewczynie d r o g ę do dziewczyny/chłopaka 40, 48.
W
rachubie
W sztuce ludowej wzór G. pojawia się w hafcie PSL 1957/4/239, na ubraniach (zwłaszcza
spodniach) góralskich Lud 1900/177, PSL 1965/4/215, wycinankach PSL 1962/4/228, Lud 1923/115,
pisankach PSL 1956/4-5/227, PSL 1970/1/18, Lud 1898/213, glinianych grzechotkach PSL 1957/1/8,
siekierkach Lud 1896/219, szczytach domu PSL 1961/4/207, słupach bram PSL
1962/4/180, korowaju K 28 Maz 142.
c z a s u . Na podstawie położenia gwiazd na niebie, określa się
G.w s e n n i k u oznaczają coś dobrego, szczęście, w e s o ł o ś ć Etnl 1994 Nieb 151-152.
CZaS
W nocy Szyf MiW 149, K 17 Lub 72, K 46 Ka-S 463, Gaj Rozw 64, Wit Baj 127 i 205, Wisła
1889/495; w przysł. Gwiazdy i słońce to najlepszy zegar NKPP gwiazda 6.
Na G. przebywają dobre dusze K 17 Lub 71, Lud 1898/414; także za karę - chłop, który rozrzucał
gnój w sobotę K 3 Kuj 91, człowiek zamieniony w kozła Wisła 1900/465, -* księżyc.
♦ Pogoda będzie, jeżeli: G. błyszczą jarząco K 7 Krak 31, migają Etnl 1989 Bilg 120, świecą
rzadko i jasno ZWAK 1882/196; jest ich dużo ZWAK 1886/107, K 17 Lub 71, Etnl 1989
Bilg 116 i 120, TN Rakówka 1984, TN Zamch 1984;
S ł O t a: G. kulą się we mgle K 7 Krak 31; na
niebie jest mało gwiazd po zachodzie słonka Etnl 1989 Bilg 120; są gęsto nagromadzone i nie świecą
jasno ZWAK 1882/196; d e s z c z : są nisko TN Krasiczyn 1985; świecą gęsto ZWAK 1891/51; jest
mało gwiazd po zachodzie słonka Etn] 1989 Bilg 120 lub w ogóle ich nie widać ZWAK 1882/196;
mróz: świecą jasno ZWAK 1878/133; wesoło Sych SGKasz 1/388; jasno migocą NKPP gwiazda 8;
iskrzą się wyraźnie Gaj Rozw 136, co znajduje potwierdzenie w pieśni weselnej 48; jest ich dużo, a
niebo jest pogodne K 17 Lub 71, TN Rakówka 1984,
TN Zamch 1984.
D o b r e plony będą, jeżeli: jest dużo G. na niebie w Wigilię Bożego Narodzenia ZWAK 1879/19,
w Boże Narodzenie ZWAK 1887/29, we wszystkie trzy wigilie: Bożego Narodzenia, Nowego Roku,
Trzech Króli ZWAK 1887/146; n i e ś n y rok: w Wigilię Bożego Narodzenia i Sylwestra świeci dużo
G. 70 i Nowy Rok wisla 1892/648; w „gwiazdkę" widno świecą Sych SGKasz 1/389; m l e c z n y
r o k : w'wieczór wigilijny nie ma G. 69; dużo grzybów: obfitość G. w wieczór wigilijny Bart Lub 27.
Jeśli pasterze rachują G. w Wigilię Bożego Narodzenia, to w lecie znajdują dużo ptasich gniazd
ZWAK 1891/47.
DOKUMENTACJA
ZAGADKI
1 - Księżyc między gwiazdami jak chleb/kapusta między grochem.
Miedzy polnym grochem leży chleba bochen. (Księżyc między gwiazdami). TN Jacnia 1964; war.:
Siedzi bochen między grochem. Folf Zag nr 837 oraz nadto: Wisla 1889/527, ZWAK 1886/140, ZWAK
1887/128, MAAE 1908/320, TN Łuszczów 1962, TN Gorajec 1984; Pomiędzy grochem główka kapusty.
ZWAK 1882/14.
2 - Gwiazdy/rosa/grad jak groch zbierany przez słońce.
Sed Roch, ozsypal groch, miesiąc wiedział, nie powiedział, słońce wstało, pozbirało. (Gwiazdy).
Folf Zag nr 1234; tamże war.: ... a rechlij nie zebrół, jaż belo widno. (Gwiazdy); Roch zasoł groch.
(Grad); Święty Roch zasiał groch, księżyc ... (Rosa). ZWAK 1878/181 Ziemia Dobrzyńska, inne war.:
—►księżyc, słońce, zorza.
3 - Księżyc pasterzem/parobkiem, gwiazdy - owcami/bydłem.
a. Na wielgiej łące owieczek tysiące, a pośród łąki rozstajne drogi, a pasterz łysy,
czasem ma rogi. (Gwiazdy i księżyc). Folf Zag nr 678, podob. Folf Zag nr 114, war.: tamże.
b. - Jaki pasterz mó nówincyj owców? (Miesąc - pasterz, owce - gwiózde). Folf Zag
nr 390.
c. - Ziemia szyroko, łowcy daleko, a pastyrz rogaty. A to - niebo, gwiazdy i księżyc.
Księżyc rugaty to je pastuch. TN Jacnia 1964, war,: Pole niewymierzone, bydło niezliczone,
parobek rogaty, a gospodarz bogaty. (Niebo, gwiazdy, księżyc i słońce). Folf Zag nr 863.
4. - Wielo powrozów be trzeba belo, żebe to do miesąca i gwiózdów sygło. (Jeden powróz, ale on
be muszól bec dosc długi). Folf Zag nr 1273.
5 - Dwa okienka małe, Bez szybek a całe, Oba blisko siebie Jak gwiazdki na niebie. (Oczy).
LL 1957/3/36, war.: Wit Baj 76.
S z c z ę ś l i w e ż y c i e małżonków zapowiadają jasne G. w czasie ślubu K 28 Maz 152; śmierć gdy G. blado świeci Szyf Trąd 52; ś m i e r ć monarchy: G. blisko rogów księżyca K 17 Lub 70;
k l ę s k i , c h o r o b y , g ł ó d i w oj n a: G. jaśniejąca/jaśniejące
PRZYSŁOWIA
6 A - Drobne gwiazdy gmą od księżyca. NKPP gwiazda 5.
6B - Nie dbam o gwiazdy, kiedy księżyc świeci. NKPP gwiazda 11; tamże war.: ... dbaj ... słońce ...
W dzień (zwłaSZCZa od Wschodu) K 48 Ta-Rz 259, podob. K 7 Krak 33.
^ G. symbolizuje s z c z ę ś c i e (gwiazda szczęścia); w pieśniach żołnierskich - w o l n o ś ć
(gwiazda wolności) świr Pies 288, Szew Niech 251. W pieśniach religijnych i kolędach, G. (śliczna,
wspaniała, morza, morska, niebieska) jest symbolem M a t k i
B o s k i e j 10, także K 15 Poz 146, Bart Lub 302, K 20 Rad 293, K 18 Kieł 53, Kur Opól 59, K 48 Ta-Rz
73, LL 1976/4-5/83; D z i e c i ą t k a 11; sporad. św. Stanisława (gwiazda nowa) Lom śląsk 430, K 27
Maz 382 i innych świętych.
W pieśniach miłosnych i kolędach życzących G. (gwiazdeczka) symbolizuje dziew c z y n ę
(ukochaną) 28, 53, podob. Kot Rzesz 396, K 6 Krak 429, LL 1960/4-5/57, W pieśniach
weselnych - dziewczynę (miesiąc - pana młodego) Hol Wes 91; w tekstach gwarowych potocznych i
zagadkach - oko 5, podob. Sych SGKasz 1/389. Do gwiazd porównuje się oczy 5.
ZAMÓWIENIA I ZAKLĘCIA
7 - [Z zamówienia choroby świętego Walentego:] Niech mie już nie szarpią wszelkie natury, Niech
mie nie ciskają z ziemie do góry. Niech będzie słońce świciło my wesoło, A niech księżyc mnie oświeco
także. Gwiazdy niech my pomagajo, A ziemia święto niech mie nie tyro. Kot Zn 324.
8 - [Zamówienie od róży:] Jasna nieba, jasna słońca, jasień miesiąc i jasne gwiazdy, i święta
Trójca, i Matka Boża, stań do pomocy, jak we dnie, tak i w nocy. Or L 1934/91.
WYLICZANKI DZIECIĘCE
9 - Dudek siedział na dachu, Liczył gwiazdy przez lupę, Wtem się księżyc obrócił I pokazał
mu dupę. Sim Fol 65.
KOLĘDY BOŻONARODZENIOWE I NOWOROCZNE
10 - Da między dwiema góreczkoma tam jasna gwiazda zaświeciła. A nie byłaś-to jasna
gwiazda, tylko mi była Matka Boża. ZWAK 1885/11.
212
213
G W IA Z D Y
d o k u m e n ta c ja
G W IA Z D Y - d o k u m e n ta c ja
11 ~ L u la jże p rzyje m n a o czo m g w ia zd eczko , L u la j n a jśliczn icjsze św ia ta sło n eczko . M ió d Pas
93.
12 - G w ia z d y są p ie lu sz k a m i d la m a łe g o Je z u sa .
S ła ła n a m się d n ia d zisie jsze g o n o w in a , że P a n n a c zy sta p o ro d ziła S y n a , a c h le lija . A z
c zeg u że ś p ielu szk i m ia ła , M a ry ja ? M ia ła m ja p ie lu szc c zk i z te j ja sn e j g w ia zd e c zk i, a c h lelija. TN
Tuszów 1988, podob. K 49 Sa-Kr 151.
13 - K się ż y c , g w ia z d y , sło ń ce , z o rza , p lan e ty , ... w ita ją m a łe g o Je z u sa.
H e j n a m h e j! W ita ją g o [m a łe g o Je z u sa ] i b y d lę ta , ... G w ia zd a g o w ita i sło ń c e , p la n e ty ,
m iesią c i g o ń ce, ... W ita ją g o n a ro d o w ie ze w sch o d u sło ń ca kró lo w ie. K 5 K rak 2 5 1 ; p o d o b .: Id zie
p a n n a o zd o b io n a , ... W m ie sią c , sło ń ce u stro jo n a , ... W ita ją g o [Je z u sa] sło ń c e , g w ia zd y ,
W ita ją g o zo rza , ... W ita ją g o m ie sią c , sło ń c e , ... W ita ją g o n a ro d o w ie , ... Z e w sc h o d u sło ń c a
k ró lo w ie . Z W A K 1 8 8 0 /1 0 4 .
1 4 - K się ż y c , g w ia z d y , c a ły św ia t św ie c ą /słu żą d z ie w c z y n ie /c h ło p c u .
C h o d zi J a d ziu n ia p o p o k o jik u , ró ży k w ia t, ... słu ży je j k się życ , słu żo je j g w ia zd y , c a ły św iat.
B art L u b 11 4; w ar.: C h o d zi Z osień ka ... św icu jej g w iazdy, ch w a lu ju lu dzie, ka w alero w ie, ... B a rt
L ub 113.
1 5 -Jak k się ży c /m ie sią c m ię d z y g w ia z d a m i, ta k : a . g o sp o d a rz /g a z d a m ię d z y
k o p a m i; b . ż n iw ia rz e (k o lę d n ic y ) p o m ię d z y sn o p a m i; c . p a n n a m ię d z y /z k a w a le
ra m i; d . p an n a z d zie c ią tk a m i; e . Je z u s m ię d z y b y d lę ta m i.
a . Ż eb yście g o sp o d a rzu sta li m ięd zy ko p a m i, ja k m iesią c m ięd zy g w ia zd a m i. K o t L as
1 3 6 ; w ar.: ... c h o d zili p o m ięd zy sn o p a m i, k o p a m i ... K o t L as 1 3 0 , p o d o b . K o t L as 1 2 3 , 1 2 9 , 1 3 5 ,
137, Lud 1905/161, B art Lub 91, K 5 K rak 236, Św ięt N adf 71; ... a w polu żeby stal snop przy
sn o p ie , k o p a p rzy k o p ie , a g a zd a ... L L 1 9 5 7 /4 /5 3 ; Ż e b y sta l sn o p p rzy sn o p ie , k o p a p rzy k o p ie ,
a g o sp o d a rz ..., ja k księ życ ... B art L u b 6 9 ; ... ja kb y księ zy cek ... Z W A K 1 8 8 5 /1 2 .
b . B ę d zie m sie k rą ży li p o m ię d zy sn o p a m i, ja k te n m ie sią c ze jk o p o m ię d zy g w ia zd a m i.
B art L u b 9 0, w ar.: A d Z am 5 4 ; B ęd ziem y sia da li M ięd zy p ó lko pka m i, Jak księżyc n a n ieb ie M iędzy
g w ia zd e c zk a m i. K o t R z e sz 2 9 5 .
C T y się za b a w z n a m i, J a k k się ży c z g w ia zd a m i, ... J a k k się życ w n ie b ie z g w ia zd a m i.
K o t R ze sz 1 3 8 ; w a r.: B ę d zie się b a w iła d ziś z n a m i, Ja k ... m ię d zy ... K o t R ze sz 1 5 2 ; ... ta ń czyła
d ziś z n a m i, J a ko m ie sią c ze k z g w ia zd a m i. K o t R ze sz 2 2 0 ; W łó ż g o [w ia n e k ] n a g łó w e c zk ę i
za śp ie w a j ła d n ie d ziś z n a m i, J a k k sięży c m ię d zy ... K o t R z e sz 1 5 7 ; Z a ta ń c u je m y w o k o ło . T y
d ziś z n a m i, J a k ... m ię d zy ... K o t R z e sz 1 6 0 .
d . B ęd ą tu c h o d ziły p a n n y z d ziec ią tka m i, J a k o b y m ie sią c ek m ię d zy g w ia zd ec ka m i.
L u d 1 9 0 5 /1 6 1 .
e . H e j, le lija ! W lic h e j szo p ie le ży , N a g i b e z o d zie ży, ... M ię d zy b y d lę ta m i, J a k k się ży c
z g w ia zd a m i - H e j, le lija ! K o t R z e sz 1 4 9 .
W ID O W IS K A H E R O D O W E
1 6 - K się ż y c i g w ia z d a n a p ła sz c z u H e ro d a m a ją g o c h ro n ić .
[H e ro d d o Ś m ierc i:] Ja k b y ś m n ie m o g ła z teg o św ia ta zg ła d zić , kie d y k się ży c i g w ia zd a p rzy
m y m le w y m b o k u . (T a k ie z n a k i są n a le w e j stro n ie p ła sz c za H e ro d a i z n a k i te m a ją g o c h ro n ić ).
T N N ie m iró w e k 1 9 8 0 , war.: TN Zielone z Przejmą 1979.
P IE Ś N I W IE L K O P O S T N E I W IE L K A N O C N E
17 - S ło ń c e , k się ż y c , g w ia z d y , ... p ła c z ą n a d g ro b e m Je z u sa .
P ła c z ja sn e sło ń ce , p ła cz k o ło m ie s ię c zn e , za le jc ie g w ia zd y św ia tła sw o je w d zię c zn e . ... N a d
g ro b e m k ró la n ieb ie skiej sto lic e. [T ak że: p ro m ie n ie z n ieb a , o b ło ki, ch m u ry d żd ży ste, p io ru n y ,
b ły sk a w ic e .] K 2 0 R a d 1 0 2 , w a r.: T N Ł u b c z e 1 9 7 8 .
18 - K się ż y c , sło ń c e , g w ia z d y a . c h w a lą B o g a ; b . c zy n ią p o k ło n ; c. d ziw u ją się
p ię k n o ści J e zu sa .
a . S ło ń c e , m ie sią c , w szy stk ie g w ia zd y , ro k , g o d zin y , m o m e n t k a żd y ; d zie ń i n o c n ie c h a j
cię [B o ż e ] c h w a lą , se rc e m iło śc ią za p a lą . K 2 2 L e c z 3 4 .
b . J e d y n o w ła d n y R zą d co n a d rzą d c a m i, k tó re m u n ie b o sw e m i o b ro ta m i, sło ń c e ,
m ie sią c, g w ia zd y c zy n ią p o k ło n za w żd y ja k o P a n u sw o je m u . K 3 9 P o m 2 3 4 .
c . N ie sk o ń c zo n a , n a jślic zn ie jsza , J e zu m iło śc i, n ie p o ję te j i p ra w d ziw e j, źró d ło sło d k o śc i.
S ło ń c e , m ie sią c i z g w ia zd a m i, n ie c h a j w szy stk o z a n io ła m i p ię k n o śc i się tw e j d ziw u ją , le c z m e
p o jm u ją . K 2 8 M a z 9 0 .
P IE Ś N I A N D R Z E JK O W E
19 - [R o z p o cz y n a ją w ró ż b y p ie śn ią d o A n d rz e ja :] E j, m ie sią c ze k w g ó rze św ie c i, D o o k o ła
g w ia zd y . K to J ę d rze ja in o p o zn a ł, U m iło w a ł k a żd y . L L 1 9 6 0 /2 -3 /4 9 .
P IE Ś N I Ż N IW N E I D O Ż Y N K O W E
20 - B y ło zyte ń k o i m e m a sz, sto ją k o p ec zk i, ja k la s. S to ją k o p e c zk i n a d k o p a m i, ja k
m ie sią c ze k n a d g w ia zd a m i. C h ó d Ś p 2 1 9 .
21 - K ó p z b o ż a n a p o lu
ja k g w ia zd n a n ie b ie .
N a sta w itim k o p e c e k ja k n a n ie b ie g w io ze d e c e k . G a j R o z w 1 1 4 , w a r.: A b ę d zie tu k o p e c e k ...
K 5 K rak 2 3 6 k o lę d a ; E j sto ją za n ią k o p ec zk i, ja k o n a n ieb ie g w ia zd ec zki. K 1 6 L u b 1 2 6 .
2 2 - C h y b a b y m e b y ło N a n ie b ie g w ia zd e cze k , G d y b y śm y n ie m ie li Z a w ie n iec stó w e c ze k .
K ot L as 224.
PRZEM OW Y W ESELNE
23 A - S ło ń c e m , k sięż y c e m i g w ia z d a m i B ó g p rzy o z d o b i! św ia t.
a . K ie d y to P a n B ó g stw o rzy ! św ia t, ta k p rzio zd o b il fiy rm a m e n t: sło ń ce m , m ie sią c e m
i g w ia zd a m i. K u r O p ó l 4 9 .
b . B o ć B ó g n a jk o c h a ń szy , n a jm ilo sie rn ie jszy o zd o b ił n ie b o i zie m ię sło ń c e m i g w ia z
d a m i, i ró żn e m i a ffe k ta m i. K 3 9 P o m 1 1 3 .
23 B - P o sta n o w ił O n [Je z u s C h ry stu s] firm a m e n t n ie b ie sk i n ie b o i zie m ię ; n ie b o o zd o b ił
g w ia zd a m i, a zie m ię k w ia tk a m i. K 1 0 P o z 3 0 6 .
P IE Ś N IE W E S E L N E
24 - Jak k się życ /m ie sią c m ię d z y /z g w ia zd a m i, ta k p a n n a m lo d a /d z ie w c z y n a
m ię d z y d ru h n a m i/p a n n a m i.
a . Id zie K a śk a d o k o śc io ła m ię d zy p a n n a m i ja k o k się ży c n a jślic zn ie jszy m ię d zy
g w ia zd a m i. K 4 0 M azP 2 3 3 ; w ar.: J a k jech a ła d o ko ścio ła ..., w yg lą d a ła ja k ten księżyc m ięd zy ...
K 1 2 P o z 6 6 ; ... m n ied zy p rzyd o n ka m y, A ló n m yszli, że to m n ieszió n d z M n ied zy g żo zd eczka m y.
Stef WarmPś 1/96; ... jako miesiąc ... Krzyż Kuj 213, K 20 Rad 191, K 46 Ka-S 188; ... między
p a m o m a , ja k o m ie sią c ... K 4 0 M a z P 2 3 4 , K 2 2 L e c z 6 7 ; K lę k ła o n a p rze d o n ta rze m ..., ja k o
m ie sią c ... K 2 3 K a i 1 7 2 ; O n a k lę c y p rze d o łta rze m m ię d zy d ru h n a m i, ja ko m ie sią c ... K 2 4
M az 2 6 9 , w ar.: K 4 6 K a-S 2 3 , L o m Ś lą sk 2 9 8 ; / u klęk ła n a ko śc iele m ię d zy d ru h n a m i, m n ie sie
zd a je , ze to m iesią c ... K 2 7 M a z 1 5 6 ; S ia d ła so b ie g rzecn a p a n n a w ła w ka ch z d ru h n a m i,
n a jślic zn ie jszy m ó j m ie sią czek w św ietle z g w ia zd a m i. K 1 6 L u b 2 6 5 , w ar.: K 1 6 L u b 2 6 5 ; O n a
sie d zi w p ie r w sze j ła w c e m ię d zy p a n n a m i, ja k o m ie sią c n a jślic zn ie jsza ... K 1 2 P o z 6 8 ; O n a
sied zi w id w u lecce m ied zy sw d ch n ic kd m i. A o n m yśla ł, ze to m iesią c ... K 4 0 M azP 2 3 6 ; / u sia d ła
K a siu łeń ka m ięd zy p a n ia m i, i św ieciła ja ko m iesią c ... K 4 0 M azP 2 3 5 ; / u sia d ła [k o ch an eczk a]
so b ie w ła w ka ch m ięd zy p a n n a m i ja ko m iesią c ... K 4 6 K a-S 2 4 ; / u sia d ła za ła w ka m i, m ięd zy
p a n n a m i, ja k te n m ie sią c ... K 2 7 M a z 2 6 8 ; S to i o n a [M a ry sia] p rzy o łta rzu m ię d zy p a n ia m i,
A św ie c i sie ja k o m ie sią c ... K 2 2 Ł ę cz 6 6 ; U n a sto i n a p o c ziy n iu m iy n d zy d ru żb a m i, J a k o
m ie szią c o p ó łn o c y ... P ie s Ś l 1 /3 7 9 ; J u żc i o n a p a n ią , p a n ią , m ię d zy p a n ia m i, n a jśiicn ie jsy
m iesią cycek ... K 1 8 K ieł 1 4 4 ; "a d n ie ji ta , "a d n ie, m ięd zy p a n ien ka m i, E źli m ie sią cko w i ...
Z W A K 1 8 9 1 /1 1 6 .
b . Ś w ie c i m ie sią c , św ie c i m ię d zy g w ia zd ec zk a m i, N a jm ilsza m i S . m ię d zy p a n ie n
ka m i. L o m Śląsk 3 89; w ar.: ... m ięd zy niew iasta m i. L o m Śląsk 3 98; ... a m oja M arysia m ięd zy
d zie w c ę ta m i. K 1 9 K ie ł 1 7 5 , z o b . n a d to w a r.: B ie l K a sz n r 3 0 9 A , D , E .
2 5 - G w ia z d y (n ie ) p o m a g a ją /d a ją św ie c ić k się ż y c o w i.
a. Ś w ieci m iesią c, św iec i, p o m o g o m u g w io zd a , Ju z się ta ro d zin a ro zla tu je z g n io zd a . L u d
1 9 0 8 /3 8 8 .
214 _____________________ GWIAZDY
215
dokumentacja ________________________
GWIAZDY
b. Świeci miesiąc świecia gwiazdy mu nie dadzą, bo już pannę młodą do ślubu prowadzą. Piat
Krak 420; war.: ... Sterech parobecków dziewcynę prowadzą. Święt Nadr 265; ... gwiazdy mu się
zdadzą, siedmiu parobecków dziewcynę prowadzą. K 6 Krak 474; Świcciulby miesiącek ... Same mnie
dziewcęta do dom odprowadzą. K 19 Kieł 175; ... Same mnie koniki do dom zaprowadzą. ZWAK
1880/175.
26 - Gwiazdy są druhnami panny młodej.
Na niebie gwiazdeczki będą mi drużeczki, to mie odprowadzą od mej mamuleczki. Stoin Żyw 233,
war.: Stoin Żyw 323.
27 - Gwiazdy iskrzą się / wytrzeszczają oczy, kiedy jest mróz.
Kożcie otworzyć mamusiu, kożcie otworzyć, bo się gwiazdy wyiskrzyły, chce nos pomrozić. ŁSE
1974/29; war.: ... gwiozdy ocy wytrzescyły, mróz nos chce zmrozić. ŁSE 1974/29.
28 - Jedzie Jasio do Kasieńki, Jak ten miesiąc do gwiazdeńki I pyta się ojca swego Co gadać u
dziweńki. Hol Nasz 91.
29 - Jakem się żenił, Młody miesiąc pełnił się wtedy; Gwiazdy niebo zasiały, Jasne zorze gorzały.
Lud 1903/226.
PIEŚNI I PRZYŚPIEWKI MIŁOSNE I ZALOTNE
30 I - Panna ucieka przed kawalerem i zmienia się w niedosiężną gwiazdę.
A ja się stanę gwiazdką na niebie, Będę świeciła ludziom w potrzebie. ZWAK 1878/38, war.: Kam
Pom 40, K 12 Poz 98, K 4 Kuj 20, K 46 Ka-S 100, Krzyż Kuj 1/221, TN Łubcze 1978, TN Rechta 1978,
Kot Rzesz 517, Pies Śl 1/215, Pies Śl 2/241, 243, 246, K 6 Krak 130, Pawi Mer 17, Święt Nadr 193,
ZWAK 1878/53; ... Bogu ... K 12 Poz 99; ... t tobie. K 22 Łęcz 102; ... każdemu w potrzebie, Piei Śl
1/216; Stanę ja się, stanę malutką gwiazdeczką, ... w lesie nad góreczką. K 48 Ta-Rz 120; ...
panienkom w potrzebie. K 46 Ka-S 94; Ej zrobię ja się gwiazdką na niebie, ... Pies Śl 1/221; Przerzucę
ja się gwiazdką ... K 48 Ta-Rz 117; Wzniesę się, wzniesę w gwiazdki na niebie ... K 41 Maz 65, war.:
ZWAK 1882/113; Udam ja sie udam gwiazdeńką do nieba, już-ci mi tam waszego kochania nie trzeba.
K 16 Lub 269; Ja się obrócę w gwiazdkę na niebie ... K 28 Maz 224; Przedzierzgnę się tą jasną
gwiazdeczką, pójdę do nieba tą prostą drózecką. K 25 Maz 54; Stanę sie stanę ... K 2 San 134, war.:
Pies Śl 2/248; Przemienię się gwiazdeczką na niebie, Będę świecić jasno koło ciebie, Pies Śl 1/217,
Rog Śląsk 148; Uczynięć ja się gwiazdeczką na niebie, ... z miesiączkiem do ciebie. K 12 Poz 100; Jak
... To ja nie pożre, Jasiu, na ciebie. MAAE 1908/193; ... Będę śpiewać z aniołkami w niebie. Pies Śl
1/219; Stanęć ja się tą ... aniołom i tobie, Pies Śl 1/218.
30 II - Chłopak ściąga/uprasza/sprowadza gwiazdę na ziemię.
a. Mam ci ja litość nad ubogimi. Więc zleci gwiazdka z nieba do ziemi. ZWAK 1878/38;
..., spadnie ... K 46 Ka-S 100, war.: ZWAK 1878/54; Ale ja Boga poproszę ładnie, To mie ta
gwiazdka na ziemie spadnie. Bart Lub 218; ... Sproszę ja gwiazdy ... Pawi Mer 17, war.: Święt
Nadr 193; ... Sprowadzę gwiazdkę ... Kot Rzesz 517; ... Zniżę ja gwiazdy bliżej ku ... Pies Śl
1/215; A mam ja zwierzchność nad ubogiemi, ze ja tę gwiazdę przygnębię ... K 26 Maz 247;
Dam ja dziadowi taką jałmużnę, co mi wymodli gwiazdę wielmożną. K 22 Łęcz 103; A dam
ja babie taką jałmużnę, co mi wyprosi gwiazdę podróżną. K 12 Poz 99; Będę ja dawał ubogim
chleba, niech mi uprosą gwiazdeckę z nieba. K 25 Maz 54; Dam ja dziadom chleba, Uproszą mi
gwiazdy ... Pies Śl 1/218 A będę ja dawał dziadkom, babkom chleba, będę Boga prosić, spuści
gwiazdkę z nieba. K 48 Ta-Rz 120; A ja dam ubogim chleba, I wyproszą gwiazdeczkę z nieba.
Piel Śl 2/248, 246; O damci ja tym żebrakom chleba, Wyproszą mi tę gwiazdeczkę z nieba. Piei
Śl 1/217; Dam ja żebrakom pszennego chleba, To wyproszą tę gwiazdeczkę z nieba. Piei Śl 1/219;
A jo napiekym żebrakom chleba, To mi wyproszą gwiazdeczkym z nieba. Pies Śl 2/247; Jo dóm
żebrakom krajiczek chleba, Wyrzykają mi gwiazdeczkę z nieba. Pies Śl 2/241; Bende ja dawał
takóm jałmużnóm, co my sprowadzóm gwiazdę nieslużnóm. Krzyż Kuj 1/221; Będę ja pościł,
dawał jałmużnę, co wyprowadzę gwiazdkę usłużne. ZWAK 1882/113.
b. A będę ja prosić wszechmocnego Boga, by spuścił na ziemię tę gwiazdeńkę z nieba.
K 16 Lub 269; A ja będę rzekać w zimie, w lecie, Aż sie gwiazdeczka zbliży ku ziemi. PieS Śl
1/221; A mam ja w Bogu taką nadzieję, co se wyproszę gwiazdę na ziemię. K 48 Ta-Rz 118.
dokumentacja
c. Mam ja tam w niebie, swego anioła, co mi gwiazdeczkę z nieba wywoła. K 6 Krak
130; ... on mi gwiazdeczkę spuści do sioła. K 2 San 134.
d. A wyjźrzę ja, wyjźrzę miesiąckiem z oblocku i gwiozdę i pannę przygarnę do bocku.
K 46 Ka S 94; A ja wijimne szable z p\fod buoku i sobje sęgne gwjazdę z obłoku. Kam Pom 40;
A mam ;n taką strzałę przy boku, Którą dosięgnę gwiazdę w obłoku. Piei Śl 2/244, nadto war.:
Biel Kasz nr 410.
31 - Kawaler i panna połączą się, jeśli gwiazdy da się zliczyć/porachować.
a. A widzis, Jasieńku, te gwiazdy na niebie? Jak je porachujes, pójdę ja za ciebie. Wolałbym,
dziewcyno, sto lat pokutować, niżeli na niebie gwiazdy porachować. Sto lat pokutuję i wypokutuję, a na
niebie gwiazdów nigdy nie zrachuję. K 41 Maz 459, war.: K 26 Maz 243; A widzisz ty durniu ... K 44
Gór 314; Widzisz, ty hultaju ... Gwiazdów nie zrachujesz, wylazą ci oczy, K 48 Ta-Rz 133; ... Jak
wszystkie policzysz, to wyjdę za ciebie. Wolałbym ja, wolał po świecie wędrować, Niż wszystkie
gwiazdeczki na niebie rachować. Kot Rzesz 350, war.: TN Ksieżornierz 1984; Widzisz ty chłopaku ...
]ak ich wszystkich zliczysz to pójdę za ciebie. TN Łubcze 1978.
32 - Ile gwiazd na niebie, tyle a. ścieżek do dziewczyny, b. miłości, c. szczęścia.
a. Porachu], dziewczyno, gwiozdecki na niebie, ile jo narobi! ściezecek do ciebie. Piat
Krak 335, war.: LL 1957/3/10, Konop Krak 8; Policz ty, Marysiu, te gwiazdy na niebie, tyle on
narobił drużynek do ciebie. ŁSE 1978/76.
b. Widzisz, kochaneczko, Ile gwiazd na niebie? Tyle ja mam, kochaneczko, Miłości
dla ciebie. Piei Śl 2/418.
c. A spojrzyj ty, Stachu, na gwiazdy na niebie, tyl'e Bóg ma szczęścia, starczy dla
mnie, dla ciebie. Krzyż Kuj 1/242.
33 I - Dziewczyna/chłopiec pyta gwiazdy/astrologów/żeglarzy/mądrych lu
dzi/astronomów/geometrów/... gdzie jest jej ukochany/ukochana.
a. Gwiazdy moje, gwiazdy, na niebie świecicie, jeżeli wy o mojem kochaniu nie wiecie?
K 18 Kieł 108; war.: O wy, moje śliczne gwiazdy, Co ... Powiedzcież mi o mym miłym, Jeźli
o nim co wiecie. Piei Śl 1/363; O wy prześliczne ... o kochanku, czy wy o nim ... Piei Śl 1/354,
podob. Rog Śląsk 120.
b. Wy mądrzy ludzie, co gwiazdy liczycie, czy o mojim Stasiu nic mi nie powiecie.
K 6 Krak 146; Astrologowie, co gwiazdy licycie, cyli wy o moim kochanku nie wiecie? K 6 Krak
145, war.: K 12 Poz 123, Udz Krak 128; ... o mojem kochaniu nie wiecie? K 57 RuśC 1143; A wy,
astronomowie ... Święt Nadr 221; / wy {tez), żeglarze, co gwiazdy licyta, po(w)jedzta mi o niej,
bo wy o niej wieta. A wy (tez) g(w)idzdecki, co na niebie śjecitd, pojedztd mi o niej, bo wy
jó jidzita. K 40 MazP 257; / wy metryce ..., powiedzcie wy mnie, kej wy ją widzicie. K 4 Kuj 26;
Wiatry, wichry, co gwiazdy kryjecie - jeżeli wy o moim kochaniu nie wiecie? K 44 Gór 380; Wy
ptaszęta niebożęta, co gwiazdy liczycie, czyście Mani nie widzieli, czy o niej ... TN Osowno 1980, podob.
K 46 Ka-S 17, K 3 Kuj 307.
33 II - Gwiazdy odpowiadają dziewczynie/chłopcu, gdzie widziały ukocha
nego/ukochaną.
A widziałyśmy go w sadecku wiśniowym, cese se cubryne (czuprynę) grzebykiem perłowym. K 18
Kieł 108; war: Widziały my go pod mostem cembrowym, Zamykali go kluczykiem perłowym. Piei Śl
1/354; [podobnie odpowiadają: astrologowie K 6 Krak 145, Konop Krak 117, K 57 RuśC 1143,
metryce K 4 Kuj 26, aryklary K 40 Maz 255, wiatry arcyzy K 6 Krak 145, wichry K 44 Gór 380,
ptaszęta niebożęta TN Osowno 1980, żeglarze K 46 Ka-S 17, synagrulowie K 3 Kuj 307].
34 - Chłopak/Jfcoc/janeczefc/syneczefc radzi się gwiazd, gdy bierze wianek
dziewczynie.
Oj, ty Janku mój, coś mi wianek wziął; A kogoś się ty radził ? Dziewczyno, ciebie, gwiazdek na
niebie, Jakżem cie odprowadził. Kot Zn 380, war.: TN Dobre 1977; Och ty, Janeczku mój, zabrałeś
wianek mój, ... TN Ułów 1967; Kochaneczku mój, Wianekeś mi wziął! Kogoś się poradził? Kochanko
ciebie, Gwiazdy ... Jak ciem odprowadził. Rog Śląsk 161, Pies Śl 1/526; Ej, ty syneczku, Już po
wianeczku. Nacożeś mi go wziął, Kogoś się radził? ... Kochaneczko ciebie. Piei Śl 1/482; Zdradziłeś
mnie, zdradził, kogoś się ty radził? Ni gwiazdki na niebie, ni
216 _________________ GWIAZDY
dokumentacja
217
GWIAZDY
dokumentacja
chustki na chlebie. K 19 Kieł 93; Zdradziłeś mię zdradził, Kogóześ się radził? Gwiazdeczki na niebie I
dziewczyno ciebie. ZWAK 1886/287, war.: Kot Rzesz 416, Piat Krak 214.
35 — Gwiazda wędruje/przenika/turuje po'niebie / do miesiąca, dziewczyna
wędruje/przenika/turuje do matki/chłopaka, chłopak do dziewczyny.
a. Wędrujom, wędrujom gwiazdecki na niebie, I ja tys wędruje matusiu do ciebie.
ZWAK 1888/193.
b. Wędruje, wędruje gwiazdecka po niebie - 1 ja powędruje, Jasieńku, do ciebie. ZWAK
1891/123.
c. Wędruje, wędruje gwiazdeczka po niebie, Oj, JI ja przywędruje, uoj, dziewczyno
do ciebie. TN Osowa 1977; war.: Wędrują, wędrują gwiazdeczki na niebie ... Ol Pódl 23; Toruje,
toruje ... i ja potorujem ... MAAE 1898/85.
d. Wędruje, wędruje gwiazda do miesiąca i ja powędruję do swego tysiąca. Ol Pódl 23, podob.
w pieśni weselnej Piat Krak 411.
36 - Tak jak jest niebo, słońce, miesiąc, gwiazdy
tak jest miłość chłopca
i dziewczyny.
a. Gdybym ciebie miał opuścić, musiałoby niebo spaść; a gwiazdy by sic łyskały
i miesiąc by świat porzucił. K 40 MazP 246.
b. Zęby nie miesiącyk, nie gwiazdy na niebie, tobym nie potrafił, dziewcyno, do ciebie.
K 28 Maz 238.
c. Jasne gwiazdy, jasny miesiąc, najjaśniejsze słońce, pójdęć ja z tobą Walusiu, choć
na świata końce. K 22 Łęcz 64.
37 — Zańdzij słońce, wzeńdzi miesiąc, i gwiazdy w około, wyńdzi, wyńdzi kochaneczko, przemów
do mnie słowo. K 4 Kuj 23.
38 - Chłopiec przysięga na księżyc i gwiazdy.
A boś ty mi raz przysięgał Na księżyc, na gwiazdy? Bo to na taką przysięgę Uwierzyłby każdy. Kot
Rzesz 372; war.: A ja tobie podprzysięgłem Na ... Kot Rzesz 318.
39 — Gwiazda świeci w okieneczko, dziewczyna ściele łóżeczko.
a. Świeć-ze mi gwiazdecko, prosto w okienecko, niech ja se pościele Jasiowe łózecko.
Świeć-ze my, gwiazdecko, świeć-ze my w oboje, niech ja se pościele Jasiowe i swoje. LL
1960/2-3/78.
b. Zaświeć gwiazdeczko, zaświeć księżycu, Zaświeć w szybki "obie, bo ja już ścielę
Jankowi i sobie. TN Karczmiska 1980.
40 - Gwiazda/gwiazdy świeci/świecą na niebie, chłopak idzie/jedzie do
dziewczyny lub dziewczyna jedzie do chłopaka / do domu.
a. Świeci gwiazdeczka na niebie, puść mnie, (dziewczyno), do siebie. K 40 MazP 165, war.: K
39 Poz 164, K 40 MazP 153, K 41 Maz 112, ZWAK 1878/47; Świecą mi gwiazdy ... Pies Śl 2/295.
c. - Świeci miesiąc nad stodołą, gwiazda na niebie. Nie zamykaj okieneczka, jadę do
ciebie. K 22 Łjcz 57; war.: ... nie zagaszaj, Maryś, ^ognia, ... Krzyż Kuj 1/146.
d. - Świecą gwiazdki, świecą, na wysokim niebie, gdzie ty Jasiu mieszkasz? Jedziemy
do ciebie. Piat Krak 229.
e. Świeci miesiąc, świecą gwiazdy, świecą ale nie każdemu; tylko moji Kasiniecce, co
lie zabiera do domu. K 25 Maz 217.
41 - Jak księzyc/mieatąc między gwiazdami, tak ukochana między dziewczętam i
--
,
J
świeci miesiąc, świeci między gwiazdeczkami, Najmilsza mi Helenka między niewiastami. Lom
Śląsk 398; war.: Świeci się miesiącek ..., moja Marysia między dziewcętami. K 19 Kieł 175, podob.
Mika Oraw 51; ... ja najuboższa między sierotami. Chód Śp 186.
42 - Ciemna gwiazdeczka świeci na niebie, dziewczyna jest smutna.
a. Ciemna ta gwiazdeczka, co świeci na niebie, smutny mi ten liścik, co piszę do
ciebie. LL 1972/1/56.
b. Ciemna nocka ciemna, gwiazdeczka na niebie, smutno memu sercu, Jasieńku bez
ciebie. K 6 Krak 457, war.: Piat Krak 80.
f
43 - Dziewczyna prosi gwiazdy, by (nie) świeciły cłiłopakowi.
a. Czy on żyje, czy nie żyje, Świeć mu, gyńazdko, iuitec'.' Bo przy tobie, to i w grobie
Serduszko me będzie bić. Pies Śl 2/521; war.: Oj, czy żyje czy nie żyje ... Kot Rzesz 270.
b. - Świećcie gwiazdy w ciemną noc, Świećcie na chodniczki, A ty, miły, śpiesz sie
do mnie, Do twej dzieweczki. Rog Śląsk 157, war.: Pies Śl 1/506.
c. Oj bodaj ci, łiultaju, da nic świeciły gwiazdy, oj zwodziłeś dziewcęta, da obiecywałeś
każdej. K 25 Maz 169.
44 - Ile gwiazd na niebie / piasku/krx>pe,ł w morzu / dziur w przetaku, tyle
dziewczyna/chłopak ma miłości/przywiązania/szacunku/ ... dla ukochanego/u
kochanej.
Ile piasku w morzu, lic gwiazd na niebie, Tyle mam, kochanku, Miłości do ciebie. Pies Ś! 1/386,
war : Rog Śląsk 143, Lom Śląsk 382; Siła ..., tyla ..., tyla mam miłości, kochanie ... K 46 Ka-S 182; ...
tyla przywiązania mom mała ... K 12 Poz 226; Ile kropek w morzu, ... Tyle mam szacunku Panienko dla
ciebie. Pies Śl 1/309, war.: Rog Śląsk 119; ... dziewczyno dla ciebie. Lom Śląsk 397; Siła kropli w
morzu, jasnych gwiazd na niebie, żadnej tak nie kocham jak dziewcyno ciebie. K 27 Maz 337; Ile
gwiazd na niebie, Ile dziur w przetaku, Tyle jest obłudy w każdziutkim chłopaku. K 6 Krak 454; ... tyle
jest obłudy dziewczyno u ciebie. K 6 Krak 454; Wiela gwiazd na niebie, wiela klósia w snopku, Tyla
poćciwości w każdziutkim parobku. Święt Nadr 298; Wiele gwiazd ... Tyle tez miesięcy I tyle na świecie
Panienek tysięcy. Pies Śl 1/382 i 456, war.: Rog Śląsk 120.
45 - Nie ma tyle gwiazd na niebie, ile razy dziewczyna dała gęby / miała
chusteczek.
Nie ma na niebie Tyle gwiazdeczek, Jak mi ma mila Dala gębiczek. Rog Śląsk 147, Pies Śl 1/301,
war.: Pies Śl 2/388, ZWAK 1885/179; ... Wiela ma mila miała chusteczek; Pies Śl 1/313.
46 - Choć innych jest jak gwiazd na niebie, on/ona jest niezastąpiony/-a.
Żeby was tu było jak gwiazdek na niebie, Nie było, nie będzie, jak Jasieńku ciebie. MAAE
1908/177; war.: Chociażby ich [panienek] Jak tych gwiazd ... Gdy ja nie mam serca Tylko,
panno, ciebie. Rog Śląsk 120.
47 — Miesiąc i gwiazdy (i Pan Bóg) — świadkami miłości / widzą/wiedzą.
a. Mam ja na świadectwo miesiącek i gwiazdy, o jakeś me kochał nockę i dzień każdy.
K 6 Krak 147.
b. Widzi miesiąc, widzą gwiazdy, ilech nocy nie spała, Wielech nocy nie spała; Jeno
w nocy w oknie na cię Z szczerym sercem czekała. Pies Śl 1/406; war.: ... Jeno na cię pod
okienkiem Szczerem ... Rog Śląsk llo; Wie to ... wiedzą ..., jak ja na twą szczerą miłość
w myślach moc budowała. Rog Śląsk 110, war.: Pies Śl 1/424.
c. Wszystkie gwiazdy, co świecicie, I co wysoko widzicie, Choćbym nie miał serca
w sobie, Musiałbym się kochać w tobie. Lom Śląsk 248.
d. Nie mam, nie mam [innej], ino ciebie, świadek Pan Bóg, co jest w niebie i wy
gwiazdy mnie powicie, bo wy o tym dobrze wicie. Chód Śp 192.
48 - Miesiąc i gwiazda świecą na niebie - chłopak i dziewczyna spotykają się.
a. Świeci miesiónc nad stodołom, gwiazda na niebie, nie zagaszaj Maryś ^ognia, jadę
dó ciebie. Krzyż Kuj 1/146, war.: K 22 Łęcz 57.
b. Przyjadę ja Marysiu przyjadę do ciebie, oj da jak mi zaświeci gwiazdeczka na
niebie. Zaświeciła gwiazdecka i zgasła, a mojego Jasienia ciemna nocka zasła. K 2 San 227.
49 - Tak, jak gwiazdy są na niebie, tak chłopiec nie przestanie chodzić do
dziewczyny / dostanie chusteczkę od dziewczyny / dostanie za dziołchą króweczkę.
a. Chybaby nie było gwiazdecek na niebie, Zęby ja nie chodził dziewcyno do ciebie.
ZWAK 1888/188.
b. Chibaby nie było Na niebie gwiazdeczki, Żebym od dziewczyny Nie dostał chusteczki.
Her Kai 2/134.
c. Nie musiałoby być Na niebie gwiazdeczki, żeby ja nie dostał Za dziołchą króweczki.
Pies Śl 1/127.
219
GWIAZDY
- dokumentacja
218
GWIAZDY - dokumentacja
50 - Gwiazdy są świadkami, że dziewczyna traci wianek [= dziewictwo].
Nie powiem luba, nie powiem droga, świadkami są gwiazdeczki, tylko upłynie parę miesięcy, trza
będzie kolebeczki. TN Częstoborowice 1980; Jasiuleńku mój, tyś mi wianek wziął, świadkami są
gwiazdeczki, a jak upłynie dziewięć miesięcy, potrzeba ... TN Szyszki 1978.
51 A - Tobie świeci jeden miesiąc/słońce, a mnie świecą liczne gwiazdy.
Tobie świeci miesiąc, a mnie świecą gwiazdy, ciebie kocha jeden, a mnie kocha każdy.
K 6 Krak 395, war.: ZWAK 1884/274, Chód Śp 186, Konop Krak 8, Sad Podh 100; ... jedna ... Pies Śl
2/321; ... ciebie kocha jedna, a mnie kocha każdy. K 6 Krak 483; ... Zem ja nieszczęśliwy, To mi
przyzna każdy. Piej Śl 1/394; ... świeco ji gwiazdy, gdzie ja sie "obrócą, tam mnie k"ocha każdy. LL
1960/2-3/63; Svyćylo mi słońce, śvyćyly i gvazdy, Tob'e kocha jedyn, a ... MAAE 1898/89.
51 B - Przyświecał nam nieraz księżyc i gwiazdy także szeptały: «/Vie wierz, dziewczyno, tym
słowom, Bo on ci będzie niestały.)) Nyr Kar 250.
51 C - Świeci miesiąc, świeci, gwiazdy pomagają / i gwiazdy jarzące.
a. Świeci miesiąc, świeci, gwiazdy pomagają, jeszcze moje oczki kochania nie znają.
K 21 Rad 136, war.: Sob Lubus 24, K 6 Krak 429, TN Huta 1966, Lud 1900/153, ZWAK 1888/181, ZWAK
1891/110; ... Niescęśni ci ludzie, co "o mnie gadają. ZWAK 1891/84; ... Choć urody me mam,
chłopcy mię kochają. Lud 1903/226.
b. Świeci miesiąc świeci i gwiazdy jarzące, Ciebie kocho jeden, a mnie dwa tysiące.
Or L 1927/170.
c. Świeci miesiąc, świeci, gwiazdy pomagają: Choć urody nie mam, chłopcy mie,
kochają. Święt Nadr 271.
51 D — świeci miesiąc (świeci), koło niego gwiazdy - wielu kocha jedną
dziewczynę.
a. Świeci miesiąc, świeci, wkoło niego gwiazdy, ciebie kocha jeden, a mnie kocha
każdy. Sob Lubus 24, war.: K 6 Krak 483, Chód Śp 186, MAAE 1898/85, ZWAK 1886/311; ... Ciebie
kocha jedna, ... ZWAK 1878/111; ... gdzie ja się obrócę, to mnie kocha każdy. K 6 Krak 429,
LL 1960/2-3/63; ... naokoło gziazdy, coz ja komu zinna, ze mnie kocha każdy. K 42 Maz 72; ...
gwiazdy, koło niego, oj, jakże ja tęsknię do Jasieńka'mego. Piat Krak 157.
b. Świeci miesiąc, świeci i gwidzdecek kila, Do mojej dziewcyny opętana mila. ZWAK
1880/174.
C. Świeci miesiączek między gwiazdami, kiedyś chodził do mnie co dzień, dzisiaj czasami. TN
Wólka Husińska 1980.
d. Świeci miesiąc, świeci, wedle niego gwiazda, serdecznie żałuję, żem kochała błazna.
Chód Śp 274.
e. Świyci mi miesiącek, świyco mi i gwiozdy, Mom jo se dziywcyne, zowidzi jej k"ozdy.
Mika Oraw 51.
52 - Świeci miesiąc, świeci, drobne gwiazdy wschodzą, cóż mnie po kochaniu, kiedy ludzie
Szkodzą. K 6 Krak 429, war.: Pies Śl 1/395.
53 - Myślałeś Jasinku, że to gwiazda zeszła, A to Kasineczka koło okna przeszła. MAAE 1908/76.
PIEŚNI ZBÓJNICKIE, ŻOŁNIERSKIE I PARTYZANCKIE
54 - Smutna rzeka, księżyc w dal odpłynął, srebrne gwiazdy spadły w ciemną toń, gdzieś po
lasach, gdzieś po polach mglistych, Czujnie drzemie zakopana broń. świr Piel 401, tamże war.: Świr
Piel 402-403, por. też Szew Niech 329.
55 - Miesiąc - ojcem, słońce - matką, gwiazdy - braćmi, zorze - siostrami żołnierza.
Jak na niebie miesiąc jasny wzejdzie, żołnierzowi rodnym ojcem będzie ... Jak na niebie jasne
słońce wzejdzie, żołnierzowi rodna matka będzie ... Jak na niebie jasne gwiazdy wzejdą, żołnierzowi
rodni bracia będą ... Jak na niebie jasne żarzy wzejdą, żołnierzowi rodne siostry będą. K 18 Kieł 182,
por. nr 58.
PIEŚNI MARYJNE
56 - Maryja ozdobiona słońcem, księżycem, gwiazdami.
[O Matce Boskiej:] Z dwunastu gżozdów Koruna na głoże, Lodżano też w słońce, Ksżenżyc
pod nogatny. Stef WarmPs 2/89.
57-0 Maryja, Matko Boża, Niech Ci świeci w maju zorza, Słońce, miesioc, wszystkie gwiazdy,
Niech zobacy cłowiek każdy. LL 1957/2/20.
PIEŚNI SIEROCE
58 - Miesiąc. - bratem, zorza - matką, gwiazdy - siostrami sieroty.
Matka mi zorza, Miesiąc mi jest miłym bratem, Gwiazdy szląskie siostrami memi, I dosyć na tym.
ZWAK 1R78/100, por. nr 55.
PIEŚNI DZIADOWSKIE
59 - Gdy z Antychrystem człek się zbrata, Nastąpi wkrótce koniec świata - ... Z nieba
deszcz krwawy padać będzie, Ciemności wnet zalegną wszędzie: Pogasną gwiazdy, słońce
zgaśnie. Nyr Kar 1/354.
60 - Miesiąc, słońce, gwiazdy, niebo płaczą/litują się nad niedolą ludzi.
Posłuchajcie, proszę, pilnie, jak niebo plącze usilnie: miesiąc, słońce i z gwiazdami płacze,
lituje nad nami. K 19 Kieł 141, war.: K 48 Ta-Rz 209.
61 - Bóg sposobi świat i zdobi go słońcem, księżycem, gwiazdami i planetami.
W tej wieży dał [poganin, Diaskorus, ojciec św. Barbary] wymalować, Bogi
swoje
wyrysować, Słońce, księżyc z planetami, Rozmaitymi gwiazdami. Od tych [Św. Barbara] oczy
odwróciła, Ku niebu okiem patrzyła, Jako ten świat oświecają, Jasnością swą napełniają. Myśli, kto
ten świat sposobił, I gwiazdami przyozdobił, Kto nim rządzi i sprawuje, I kto nad nimi panuje. Nyr Kar
128.
PIEŚNI ZADUSZKOWE
62 - Księżyc, słońce, gwiazdy, woda, obłoki, góry, lasy nie chcą przyjąć
grzesznych dusz.
Idą, idą, dusze płakające, Swemi rękami lamające. Słońce, słońce [w cd. też: księżyc, gwiazdy,
woda, obłoki, góry, lasy] przyjmijcie nas, Bo Jezus zaparł się nas. ZWAK 1880/88, war.: Biel Kasz nr
35B.
63 - Jak księżyc między gwiazdami, tak dusza w raju między braćmi
i siostrami.
Ga [gdy] do raja przebiez-imo [anioł z grzeszną duszą], wejtrzójd raja posadzyma, miza [między]
brale, miza sostrami, jako ksawiec [księżyc] miza gwiazdami. Biel Kasz nr 67B.
RELACJE POTOCZNE I ZAPISY WIERZEŃ
64 - Gwiazdy wzięli sie od początku stworzenia świata. Jak Pan Bóg stworzył ziemie
i powiedział: Zrobimy światłość. Pierwsza światłość była największa, było słonko. Druga
światłość była mniejsza, był księżyc. A trzecia światłość, powiedział Bóg, gwiazdy. I nazwał
wszystkie gwiazdami. Ni było ani jimionów, że ta była taka, to ta, no wszystki jidnakowy
imia - gwiazdy. Czap Mat 96.
65 - Gwiazdy to otwory w niebie.
Niebo to jest zaziesone nad ziemnio i ma takie dury co śfatło zidać, to gziazdi. Szyf MiW 148,
podob. Szyf Trąd 53, Kul MiW 435, Mosz Kul 2/17.
66 - Każdy człowiek ma swoją gwiazdę.
Mówio, że jak sie człowiek rodzi, to już i gwiazdkę ma dla siebie. Etnl 1989 Bilg 118, podob. Sych
SKasz 1/388, Kup WiM 20, Szyf MiW 148, Kul WiM 437, TN Łukowa 1984, Red. Jelna 1984, TN Zamch
1984, TN Krasiczyn 1985, K 7 Krak 31, Udz Krak 91, MAAE 1908/132, Wisła 1889/495, Wisła 1900/465,
ZWAK 1878/128, ZWAK 1885/32, ZWAK 1887/31, Lud 1896/277, Or L 1938/161.
220
GWIAZDY - dokumentacja
221
JUTRZENKA
67 - Gwiazd nie należy pokazywać palcem.
Każdi ma gziozde widno co się śfeci, ale nie wolno pokazać na gziazdc, bo łona się zatrzensie i
może spaść. Szyf Trąd 52, podob. Sych SKasz 1/388, Kul MiW 437, Szyf MiW M8, ZWAK 1887/31,
ZWAK 1878/128.
68 -Az gwiazdami to je tak: Pan Bóg se naładował tyle lampków, ile ma być ludzi na
świecie. I so takie święte (= święci), naznaczone do tego, że jak sie człowiek rodzi, to oni
noliwają masła do tyj łapki, co mu je naznaczona, i człowiek poty żyje, pocht (= póki) sie
masło nie wypali. A późni to te łapkę, jak już je sucha, to święte ciskajo na ziemie. Wisła
1903/96; podob. Śmierć strąca z nieba lampki - gwiazdy znaczące ludzkie życie. Krz PHI. nr 332.
69 - Jak w wilję nie ma gwiazd, to będzie mleczny rok, krowy mleka dużo dadzą. Wisła
1901/183, podob. LSE 1961/88, LSE 1965/30, Bart Lub 26-27, K 5 Krak 195, Udz Krak 37.
cksplikacja
Luka Leon Jan, Wierzenia pogańskie na Pomorzu Wschodnim w starożytności i we wczesnym Średniowieczu, Gdańsk
1973, s. 20-29; Mif Tok 1/116-118; Mosz Kul 2/465^167; N i e b r z e g o w s k a Stanisława, Gwiazdy w ludowym
językowym obrazie świata, [w:] JOS, s. 147-166; S a d ł o w s k a Jadwiga, Semantyka i składnia wyrazów stonce,
księżyc, gwiazda w kulturze ludowej i wybranych utworach literackich, praca magisterska napisana w ZJP UMCS,
Lublin 1979; S n a r s k a Małgorzata, Konotacja semantyczna nazw gwiazd w polszczyinie ludowej, praca
magisterska napisana w Zakładzie Języka Polskiego UMCS, Lublin 1985; SKSI Lec 133; SSSI 180-181; S t a w o ż,
Księżyc i gwiazdy, Lud 1904/94; Szyf MiW 147-152; Szyf Trąd 51-62; W ort Iloff 8/458-468, 9/596-689, 762-782,
10/335.
-»BABY, BARAN, DROGA MLECZNA, GWIAZDA BETLEJEMSKA, GWIAZDA KLOSU PSZENICZNEGO,
GWIAZDA PÓŁNOCNA, OWIAZDA SPADAJĄCA, GWIAZDA WIECZORNA, JUTRZENKA, KOLO SW
KATARZYNY, KOMETA, KOSIARZE, KRZYŻ ŚW., KSIĘŻYC, MAŁY WÓZ, NIEBO, OniUEKACZKI,
SITO, SŁOŃCE, SZNUREK Z GUZAMI, WAGA, WIELKI WÓZ, ZORZA
70 - Jeżeli w wieczór wigilijny jest dużo gwiazd na niebie, to kury będą się dobrze niosły.
Wisła 1895/493, podob. LSE 1961/88, LSE 1965/30, Szyf MiW 34, Bart Lub 26, Pęk Bilg 238, Etnl 1989
Bilg 120, Gaj Rozw 35, Udz Krak 37, Wisła 1901/183, Wisła 1902/370, ZWAK 1879/26, ZWAK 1892/265,
Or L 1926/136, Or L 1934/149. Podobna przepowiednia dotyczy Sylwestra Kul MiW 415 i Nowego
Roku Kul MiW 648.
Stanisława Niebrzegowska
JUTRZENKA
OPISY PRAKTYK
71 - Do wieczerzy wigilijnej zasiadało się, gdy na niebie zapaliła się pierwsza gwiazda.
Bart Lub 25, podob. Kul Wid 3/25, K 9 Poz 116, K 10 Poz 58, Folk Łodz 91, K 23 Kał 52, K 24 Maz
71, K 26 Maz 53, K 27 Maz 110, K 5 Krak 195, K 16 Lub 48, 100, K 48 Ta-Rz 62, K 35 Przem 14, TN
Krasiczyn 1985, Kał Lim 29, Gaj Rozw 30, Wes Śląsk 202, Plut Glog 2/137, Udz Krak 35, Wisła 1902/370,
1904/526, ŁSE 1961/83, ZWAK 1878/20, ZWAK 1879/14, ZWAK 1885/4, Wit Baj 139, Or L 1934/148,
Or L 1934/150, Or L 1935/149, Or L 1938/156.
PISANA POEZJA CHŁOPSKA
72 - Słońce i księżyc - dwaj świetlani bracia, / Gwiazdy - promienne siostrzyczki. [A.
Zachara-Wnękowa] Szcz Ant 836.
73 - Jesteś matką, wielką, ogromną. / Obecna jesteś. / W podziurawionym gwiazdami niebie, / Na
rozłożystym talerzu widnokręgu, / Pod i nad nami. [K. Maurer] Wer Ojcz 230.
74 - Stoi noc / na skraju wsi / i parasol wznosi, / a na niebie / srebrny kapłan / mszały / gwiazdom
głosi, / Wielki Wóz / robotnic pełen /, w Mleczną Drogę / skręcił. / Kapłan modły / kończył świtem / i
wieś rosą / święcił. [W. Sitkowski] Ad Złote 237.
75 - Rozświeciły się srebrem gwiazdy / na słupach ulicznych / z nieboskłonu / czarnego sklepienia
nieba /zeszły do naszych mieszkań. [S. Choj nowski] Szcz Ant 249.
76 — w polach wśród złotych pszenic i ostów / w łąkach gdzie kwitną białe stokrotki / fruwają jak
pliszki ciepłą wiosną /prostych wierszy płomienne zwrotki / ... a kiedy wieczór ciepły nadchodzi / z
sakwą pełną srebra błękitu / z każdej płomienna gwiazda się rodzi / by świecić nocą pszenicom żytom.
Poc Poez 440.
BIBLIOGRAFIA: Chev Dic 2/80-82, 283-290; C h o d u k i e w i c z Jadwiga, Gwiazda, [w:] SLSJ, Wrocław 1980, s. 74-79; De Vries Dic 369, 440-441; Duf SNT 285-286; Duf STB 315-317; For Sym 101-104;
Gamlv Ind 685-686; Gład Wiedz; Herd Lek 49; K a m o c k i Stefan, Znaki na niebie i ziemi, zwiastujące wojnę Światową, Or L 1926/154; K o l b u s z o w s k i Edmund, Gwiazdy i grzyby w wierzeniach
ludu, Lud 1895/168-178; Kop SMit 348-350; Kop SSym 105-108; Kup Astr 1958/5/233-246; Kup Astr
1959/6-7/290-303; Kup Met; Kup Pol 59-64, 108-113; Kup WiM 19-29; Lur Slow 64-65;
Wenus poranna
Wstęp Eksplikacja: Nazwy Kategoryzacje. Kolekcje. Opozycje. Wygląd. Właściwości. Czynności; ruch,
świecenie, funkcje Działania sprawcze. Jutrzenka jako obiekt kultu. Lokalizacja. Czas. Przepowiednie.
Symbolika.
Dokumentacja: Przepowiednie. Kolędy bożonarodzeniowe. Pieśni weselne. Pieśni maryjne. Pieśni pasterskie.
Pieśni żołnierskie. Relacje potoczne i zapisy wierzeń. Bibliografia.
Poranna gwiazda najlepiej widoczna przed wschodem słońca, wyróżniana spośród gwiazd jako
najjaśniejsza, jest w tradycji ludowej zapowiedzią początku dnia oraz symbolem nadziei i piękna;
wiązana z Matką Boską jako tą, która poprzedza i „przynosi" słońce - Chrystusa.
W wielu mitologiach ś w i a t a Jutrzenka to bogini świtu - siostra, matka, żona
słońca Kop SSym 133.
W mitologii i n d y j s k i e j Jutrzenka (Uszas) 'Brzask' - siostra Nocy, pojawia się na wschodzie
(ubrana w światło) i rozrzuca swoje różowe szaty. Podobna do krowy, ukazującej wymiona, odkrywa i
pokazuje swoje piersi. Wypuszcza swe promienie jak bydło, otwiera bramy nieba, gdy krowy (obłoki
świtu i promienie) wyrywają się z zamknięcia. Jako matka bydła wyjeżdża w wozie zaprzężonym w
rude krowy, byki lub konie. Po całodziennej wędrówce Brzask staje się Zmierzchem, siostrą Nocy Jak
Ind 25-26, -^Gwiazda Wieczorna.
W mitologii g r e c k i e j - Eos, siostra Heliosa (słońca) i Selene (księżyca), rozpraszająca mroki
nocy. Ukazywała się na niebie zanim brat Helios wyruszył w całodzienną wędrówkę Piet Grec 168.
Dziećmi Eos były bóstwa uosabiające gwiazdy oraz najważniejsze wiatry Piet Grec 172. Jej łzy to
poranna rosa, którą zbiera słońce Kop
SSym 134.
W tradycji c h r z e ś c i j a ń s k i e j Jutrzenką bywa nazywana Matka Boska, ona bowiem
przyniosła ludzkości Słońce-Chrystusa Kop SSym 134, Herd Lek 60, Duf SNT 286. W Apokalipsie
Chrystus jest nazywany „gwiazdą świecącą", poranną - jak ona wschodząc rano rozlewa swój blask na
cały świat, tak i Chrystus przybywając na świat rozjaśnił ciemności For sym 103, Lur siow 80.
222 ___________________ JUTRZENKA - eksplikacja
JUTRZENKA
W językach s ł o w i a ń s k i c h poranna Wenus - siostra Słońca SKSI Lec 133 -bywa
nazywana od: (1) zorzy- 'blasku, światła' (błrus. Zarnica, Zaranka, ros. Zorka, ukr. Zirnyća,
bułg. Zornica, Zora, serb.-chorw. Zorjanca, słoweń. Zornica); (2) jutra czyli poranka
(kasz. Porenica, pol. Jutrzenka, Jutrznia, ros. Utremca, bułg Utrenica); (3) dnia (ukr. w
Chełmskiem i na pol. Wołyniu - Dynnyća, ros. Dennica, bułg. Dennica, Dynnica,
serb.-chorw. Danica, słoweń. Danica, czes. Dennice; w literaturze polskiej -Gwiazda
Dniowa, Gwiazda Dzienna Kup Pol 74); (4) świtu (ukr. Svitivka) Mosz Kul 2/28.
W języku p o l s k i m słowo jutrzenka (podob. jutrznia 'pierwsza część modlitwy
brewiarzowej, odmawianej przed wschodem słońca') etymologicznie wiązane z jutro 'rano',
posiada dwa znaczenia: (1) 'planeta Wenus widoczna nad horyzontem przed wschodem
słońca; Gwiazda Poranna'; (2) 'jasność poprzedzająca ukazanie się słońca na horyzoncie;
świt, świtanie, zorza poranna'. W dawnej polszczyźnie wyraz jutrzenka był zwykle
odnoszony do 'świtu, blasku przed wschodem słońca' sstp Urb 3/205. Fraz. jutrzenka
wolności (częsty w pieśniach patriotycznych i wojskowych) to 'zapowiedź wolności'.
W gwarach polskich Jutrzenka to przede wszystkim nazwa Wenus w jej rannej postaci.
Ta sama Wenus świecąca wieczorem otrzymuje nazwę -»Gwiazdy Wieczornej.
=
Oprócz powszechnej nazwy Jutrzenka, fukcjonują inne utworzone na bazie tego
samego rdzenia: Jutrznia Giad wiedz 68, 125, 194, Kul wiei 3/511, Jutrzejka, Jutrznicka,
Jutrznionka Glad Wiedz 68; Jutrznica Sych SGKasz 2/114. Większość nazw nawiązuje do
czasu rannego świecenia tej gwiazdy i blasku, jaki wraz z nią się pojawia: Ranna Jutrzenka
8f, 10, podob. Kai Lim 32; Gwiazda Poranna sZyf Trąd 49, TN Łukowa 1984, Glad Wiedz 70,
129, Poranna Kul Miw 436; Poranica, Porenica Glad Wiedz 70; Porannica Kul Wiel 3/5il;
Gwiazda Porankowa 23; Ranna Gwiazda Kup wiM 24, Glad Wiedz 7o; Rańsza Gwiazda
Kup WiM 24; Zaranna Gwiazda at, Kup WiM 24, Kai Lim 32; Zarankowa Gwiazda, Zreńsza
Gwiazda Kup WiM 24; Świtalna Gwiazda Kup Pol 76; Zorza Glad Wiedz 69, 125; Zorza
Ranna, Zorza Poranna Glad Wiedz 69; Zorka Glad Wiedz 69; Zornica Glad Wiedz 69, Karl
SGP 6/409; Zornica Ranna Glad Wiedz 69; Zorniczka Glad Wiedz 69, 125, Kul Miw 436;
Wrzesinka (najlepiej widoczna jest we wrześniu) Kup WiM 23; Wenera (Wenus) Szyf
Trąd 50, Szyf Mi w 146; Weniusz Czap
Mat 78.
Wiele nazw odnosi się do jej p o ł o ż e n i a : Jutrzenka Wschodnia Glad wiedz 69;
Północna Jutrzenka Glad wiedz 132; Gwiazda Węgierska [jeśli nie ma jej w Polsce, świeci
Węgrom] Glad Wiedz 70, 194; w y g l ą d u : kasz. Świetłąca Gwiazda, Jarsko Gwiazda
Glad Wiedz 70; Gwiazda Jasności Kup Poi 76; c z a s u w y p ę d z a n i a bydła: Pasterka
Kup WiM 24.
Inne nazwy to: Pierworadka TN Gorajec 1984; Gwiazda Najświętsza (ma związek z
Matką Boską) Sych SGKasz 1/388; Zwiastunka Kup Poi 8i; Zowitrzniejszo Gwiazda Glad
Wiedz 70; metaf. Gwiazda Morza ii.
eksplikacja_____________________ 223
*•* J. pozostaje w opozycji z G w i a z d ą W i e c z o r n ą ze względu na czas
świecenia: Jutrzenka wschodzi przed wschodem słońca / świeci rano, Gwiazda Wieczorna
świeci z wieczora j do północy 26.
® J. jest j a s n a powsz , bardzo jasno świeci 18, Glad wiedz 195; najjaśniejsza z
gwiazd 8, bo jest n a j ś w i ę t s z a Sych SGKasz 1/388; ma światło białawe, drżące i
iskrzące 24; większa od innych gwiazd 18.
O Cechą szczególną J. jest to, że jako pierwsza z gwiazd świeci zawsze Panu Bogu Red.
Rakówkn 1984; jest określana mianem c ud o w n ej Gaj Rozw 30 lub s z c z ę ś l i w e j gwiazdy
20. Jest ś l i c zn a jak księżyc i lśniąca 8c.
■ Ruch. w s c h o d z i 5, 8e; w y c h o d z i , wstaje Glad wiedz 133; p o k a z u j e się
19, powstaje 8c; ś w i t a 8e, 13; idzie przed słońcem również i w dzień, ale nie zawsze
można ją dostrzec Kai Lim 32; przychodzi do nas i5c; znika z nieba (po Bożym
Narodzeniu) 2, 16, 19, Glad Wiedz 129.
Ś w i e c e n i e . J. b ł y s k a 7; b ł y s z c z y i2a, ś w i e c i 2, 8c, e, 10, 14, 15, Glad Wiedz
131, podob. Glad wiedz 196; świeci jak słońce 8c; świeci najdłużej ze wszystkich gwiazd
Kup WiM 23, szczególnie jasno świeci w adwencie Glad Wiedz 129; J. świeci siedem lat
nad Polską, siedem nad Węgrami 20. W lecie g a ś n i e kolo południa Glad Wiedz 133,
jako ostatnia z gwiazd Szym SDom 351 zmienia się co trzy lata, tzn. Jutrzenka na wiosnę
staje się Gwiazdą Wieczorną 25.
F u n k c j e . J. z d o b i k o r o n ę Matki Boskiej 23. Jest to gwiazda, która pierwsza
prowadziła ludzi do stajenki Wisla 1900/464, wskazywała Trzem Królom drogę do
Betlejem 16, 19, podob. TN Księżpol 1984, -*Gwiazda Betlejemska.
□ J. ma wpływ na ziemię 24, na urodzaje Szyf Trąd 50, przynosi ludziom dobrą nowinę
3.
♦ J. od dawna otaczano c z c i ą . Ukazywanie się jej na niebie witano słowami „Witaj,
jutrzenko, najjaśniejsza panienko" 22. Na jej widok (rano i wieczorem) chłopi odkrywali
głowy, żegnali się albo odmawiali pacierze Mosz Kul 2/465.
Niewidoczność ,!. na niebie była tłumaczona na różne sposoby: to bogienki (boginki)
zabierają ją do innych krajów Glad Wiedz 130, kradną ją czarownice Mosz Kul 2/652, Cygany
Glad wiedz 131 lub Ruskie (aby jej nie ukradli, należy świecić lampkę) TN Konopnica 1978.
A Lokalizacja: Na wschodzie, np. 6, Glad Wiedz 194, 196.
00 Na charakterystyczny czas świecenia wskazuje nazwa Jutrzenka pochodząca od
jutro, tzn. 'rano' SI SE 1/596.
(a) J. pojawia się ran o 8, I5e, podob. Kup WiM 23, Glad wiedz 190, 193; nad ranem OrL
1938/161; wita ranek Szyf Miw 146, Szyf Trąd 50; J. poprzedza brzask Gaj Rozw 64; pojawia się
po północy, do dnia, nade świtem, o świcie Glad Wiedz 133, 189; przed wejściem słońca
8, Etnl 1989 Bilg 118, TN Krasiczyn 1985, Glad Wiedz 133.
it Jutrzenka jest traktowana jako gwiazda świecąca rano i wieczorem lub jedynie rano
Mosz Kul 2/27, Szyf Miw 145, uważana za gwiazdę Matki Boskiej, a nawet jej oko 21. + J.
wraz z G w i a z d ą
Wiecz o r k o wą (-+Gwiazda Wieczorna) i Gwiazdą Północkową
(->Gwiazda Północna) zdobią koronę Matki Boskiej 23.
(b) J. pokazuje się na wiosnę Glad Wiedz 192. Świeci od końca listopada do Trzech
Króli 16, podob Giad wiedz 189; podczas adwentu, w okresie Bożego Narodzenia Glad
Wiedz 129, 192; od grudnia do maja Glad wiedz 184.
Najbardziej widoczna na niebie jest w wigilię Bożego Narodzenia Red. Rakówka 1984,
świeci bowiem od czasu, kiedy się Pan Jezus narodził Gaj Rozw 30.
224
JUTRZENKA - dokumentacja
JUTRZENKA - dokumentacja
J.
_______________ 225
nie każdego roku Świeci Glad Wiedz 131, podob. Szyf Trąd 50, Szyf MiW 146, Glad Wiedz
PIEŚNI MARYJNE
185, 189. Jeśli jej nie widać, to znak, że świeci na innym lądzie, np. w Turcji Glad Wiedz 130. Lata, w
których świeci nad danym krajem, są szczególnie dobre Szyf Trąd 53, pomyślne Kul Miw 436, Mosz
Kul 2/465, urodzajne Kai Lim 32. J. świeci cały rok tam, gdzie ksiądz wcześniej odprawi jutrznię
(pasterkę) 20, podob Glad wiedz 131. Niekiedy świeci nawet nad tym samym krajem trzy lata Gaj
Rozw 30, cztery lata Czap Mat 78, siedem lat 20.
Położenia zajmowane przez J. na niebie są podstawą do określania czasu wit Baj
127, K 46 Ka-S 463.
J. Zwiastuje ranek Sych SGKasz 2/114, Szyf Trąd 52, Glad Wiedz 184-185, 189, 190, 191, 193-194,
koniec nocy Kul Wiel 3/511 i nadejście dnia 18. Jeśli jest najwyżej na niebie Glad Wiedz 195 lub
południowym zachodzie Glad Wiedz 184 - wskazuje północ. Gdy J. schodzi na dół - zbliża się dzień
Glad wiedz 183.
♦ Przepowiednie pór roku: J. zwiastuje nadchodzącą jesień Glad Wiedz 19S; wschód J. zapowiada
zbliżanie się wiosny Glad Wiedz 184, 188, 196; jeśli świeci jaśniej - zbiera się na lato, jeśli natomiast
jest we mgle - zima potrwa długo Glad Wiedz 183; d o b r e g o roku: J. świeci 15; dóbr y c h u r o d z
aj ó w: J. jasna w wigilię Bożego Narodzenia 1, J. świeci długo przed Godami 2; z d r o w i a : J. świeci
przed Bożym Narodzeniem 14.
& W pieśniach religijnych J. symbolizuje M a r y j ę 4, 8, 10, 22, św. Stanisława Kostkę 9; w
pieśniach weselnych - p a n n ę m ł o d ą 5-7, w zestawieniu fraz. jutrzenka wolności oznacza nowy
p o c z ą t e k i n a d z i e j ę , w relacjach potocznych - zbliżający się dzień 17, 18.
Jest symbolem m ł o d o ś c i i p i ę k n a Mosz Kul 2/27. Jest także znakiem narodzenia
Chrystusa Kup Pol 81.
8 - Jutrzenka to Maryja.
a. Zawitaj, ranna jutrzenko, tyś grzechów naszych lekarką. K 17 Lub 12.
b. Witaj czysta Panienko, najjaśniejsza Jutrzenko, witaj święta, wniebowzięta, nie
pokalana. K 22 Lecz 172.
c. Witaj, jutrzenko, rano powstająca! Śliczna jak księżyc, jak słońce świecąca. Ty
świecisz mile światu - Częstochowie, gdzie czołem biją świata monarchowie. K 19 Kieł 134;
war.: ... z rana ..., lśniąca. TN Nedeżów 1977.
d. Świta jutrzenka, Maryja zrodzona, wynika źródło, co ożywia ziemię, leczy od chorób
z grzechu ludzkie plemię. K 33 Chel 156.
e. Przed Słońca wejściem, ta Jutrzenka wschodzi i już świecić zaczyna. Głowę już
smoka jej narodzenie kruszy i daje światu zbawienie. K 28 Maz 349.
f. Gwiazdo Zaranna, Ranna Jutrzenko, Niepokalana Mario Panienko. Kai Lim 26.
g. Zawitaj, Pani świata, Niebieska Królowa, witaj, Panno nad Panny, gwiazdo
porankowa. K 23 Kai 251 [z tekstu Godzinek o niepokalanym poczęciu Najświętszej Maryi Panny, powsz.,
zob. np. modlitewnik Jestem z wami, Warszawa 1990, s. 379].
9 - Nowa jutrzenko kraju sarmackiego, drogi klejnocie narodu naszego. K 27 Maz 382; war.:
... Królestwa Polskiego. l/)m Śląsk 430.
10 - Ranna jutrzenka świecąca, Pani nasza kochająca W Okulicach zajaśniała, by nas
z Bogiem pojednała. Nyr Kar1 54.
PIEŚNI PASTERSKIE
11
Kiedy będziesz wyganiała, Moja kochanecko, Nie zapominaj, zaśpiewaj: Witaj
jutrzinecko! Lom Śląsk 361; war : A jak ... moja panieneczko, spojrzyj w niebo i zaśpiewaj ...
Nie tyle-li jutrzeneczko, ale Gwiazdo morza, śpiewam z rana do wieczora, aż zagasną zorza.
ZWAK 1884/95.
DOKUMENTACJA
PIEŚNI ŻOŁNIERSKIE
PRZEPOWIEDNIE
1 - Wilija piękna, jutrzenka jasna - będzie stodoła ciasna. Wit Baj 315; war.: ... za ciasna. TN Huta
1966; ... a jutrznia ... ZWAK 1882/182, Wes Śląsk 216; Na Adama pięknie, jutrzenka jasna, będzie
stodoła ciasna. NKPP Adam i Ewa 4.
2 - Gdy jutrzenka przed Gody długo świeci, chleba mają dosyć boże dzieci; gdy zniknie gdzieś W
zasłonie, nastąpią lata plone. NKPP Boże Narodzenie 6, nadto: ZWAK 1882/182.
KOLĘDY BOŻONARODZENIOWE
3 - Na wschodzie, na wschodzie jutrzenka zeszła I dobrą nowinę ludziom przyniesla. Kot Rzesz
453.^
4 - Śliczna Panienka jako jutrzenka zrodziła syna, piękna nowina. Bart Lub 142; war : ... dobra
nowina. K 5 Krak 200, 358.
PIEŚNI WESELNE
5 - Już dzień zajaśniał, jutrzenka wschodzi, już nam wstała śliczna Maryś, po podwórzu chodzi.
Chód Śp 75.
6 - Witaj, drużyno, od Boga nam przysłana, witajże i ty, jutrzenko kochana. Chód Śp 77.
7 - Gdy tylko zabłyśnie jutrzenka na niebie, niejedną panienkę zwabicie do siebie. Piat Krak 328.
12 - Światło jutrzenki zapowiedzią wolności.
a. Jutrzenka zabłysła na samym wschodzie, Wojsko polskie kościuszkowskie Na pomoc
nam idzie. Świr Piel 193.
b. Ojczyzno droga ... Lecz dzisiaj Ciebie Wróg się już lęka, Już Ci na niebie Świeci
jutrzenka. LL 1980/1-3/112.
13 - Skoro zaświta jutrzenka z rana, żywo wjarusi, stawajc'eż tu! Kam Pom 293.
RELACJE POTOCZNE I ZAPISY WIERZEŃ
14 - Jeżeli jutrzenka świeci przed Bożym Narodzeniem - to ludzie są zdrowi i silni, jeżeli nie - to
odwrotnie. Glad Wiedz 130.
15 - Jutrzenka świeci, będzie dobry rok.
a. Jak jutrzenka świeci - to dobre czasy. Glad Wiedz 130.
b. Gdi łona śjeci, a nie zawdi w kazdi rok, to rok będzie dobri. Szyf Trąd 53.
C. Jak jutrzenka do nas przyszła - dobry rok, cieszyli się. Glad Wiedz 130.
d. Jutrzenka jak świeci 3 dni, to będzie urodzajny rok. Glad Wiedz 130.
e. Nad którym krajem jutrzenka świeci co rana, tam będzie dobry rok. ZWAK 1886/108.
16 - Jutrzenka jest to gwiazda, która świeciła trzem królom w drodze do Betlejem. Znika po
świętach Bożego Narodzenia po doprowadzeniu trzech króli do stajenki. Glad Wiedz 129.
17 - W języku ludowym to ona jest uważana za zbliżający się dzień, a w języku znów kościelnym to
do tej gwiazdy, do Jutrzenki, porównujo Matkę Boske, że tak jest blisko ludzkości, ze ciągle jest. Etnl
1989 Bilg 118.
18 - A jeżeli chodzi o nadejście dnia, no to najlepiej poznamy sie po Jutrzence, gwiazda, która
wcześniej wschodzi, bardzo jasno świeci, jest większa od innych gwiazd. Etnl 1989 Bilg 121.
19 - Jutrzenką nazywają także tę gwiazdę, która świeci nad ranem w grudniu. Wierzą, że jest to ta
sama gwiazda, która świeciła Trzem Królom w drodze do Betleem. Gwiazda ta
226 _______________ GWIAZDA WIECZORNA - eksplikacja
227
GWIAZDA WIECZORNA
pokazuje się około ostatniego listopada, a niknie po świętach Bożego Narodzenia, czyli po
doprowadzeniu Trzech Króli do stajenki. Or L 1938/161.
20 - Są także szczęśliwe gwiazdy, co urodzajność pól i darzenie się dobytku zwiastują ludziom. ...
Zowią ją chłopi Jutrzenką. Ma ona świecić przez siedem lat nad Polską, a przez siedem nad Węgrami,
a zabłyska pierwej nad tym z tych dwóch krajów, w którym pierwej ksiądz mszę odprawi pasterską. K
48 Ta-Rz 258.
21 - Do wyłącznie polskiej tradycji adwentowej należy odprawianie Mszy wotywnych «przy
świetle jutrzenki)). Wierzono, że jutrzenka jest okiem M. Boskiej i to stanowiło właściwie jedyny
motyw tak wczesnego odprawiania rorat. Bart Lub 15.
22 - Gdzieniegdzie w Polsce pozdrawiano ją rankiem słowami: «Witaj, jutrzenko, najjaśniejsza
panienko)), co pozostaje w niewątpliwym związku z uznawaniem obchodzącej nas gwiazdy przez
kościół za symbol Najświętszej Marji Panny (w litanji i w pieśniach). Mosz Kul 2/465.
23 - Wiele jest gwiazd inszych znowu, co sobą koronę Matki Boskiej zdobią, a między tymi
najważniejsze: gwiazda porankowa Jutrzenką zwana, gwiazda wieczorkowa co ją przy zachodzie
widać - gwiazda pólnockowa, co zawdziusieńko w jednem miejscu stoji, nigdy nie zachodzi. K 7 Krak
32.
24 - W niniejszym roku [1864] Planeta Wenus największy ma wptyw wywierać na ziemię. Planeta
ten odznacza się światłem bialem, jasnem, iskrzącem i drżącem, znany zwykle pod nazwiskiem
Jutrzenki. Oprócz Słońca i Księżyca najwięcej jest widzialny. Kalendarz berdyczowski gospodarski
1864, s. 5.
25- Ta [Jutrzenka] co teraz jest ranną, to na wiosnę będzie wieczorną. A wieczorna, której teraz
nie widać, to na jesień, może zimą, będzie ranna. To tak one co trzy lata zmieniają się: albo obie
razem widać, albo tylko jedną, a druga nie. Ta co teraz chodzi rano, to za trzy lata tam będzie
wieczorem. Glad Wiedz 125 pow. Krosno.
26 - Jutrzenka wieczorna świeci do północy, a ranna wschodzi przed wschodem słońca. Glad Wiedz
191, podob. Glad Wiedz 133, 195, Szyf MiW 146.
BIBLIOGRAFIA: Chev Dic 1/142-143; De Vries Dic 441; Glad Wiedz 68-71, 124-138, 176-179; Herd Lek 60; Kop
SMit 445; Kop SSym 133-134; Kup Astr 1959/6-7/294-297; Kup Pol 71-76; Kup WiM 24; Lur Slow 79-80; Mif Tok
1/116; Mosz Kul 2/27-28, 465-466; N i e b r z e g o w s k a Stanisława, Gwiazdy w ludowym językowym obrazie
świata, [w:] J O S , s . 152-155; S n a r s k a Małgorzata, Konotacja semantyczna nazw gwiazd w polszczyźnie
ludowej, praca magisterska napisana w ZJP UMCS, Lublin 1985; Szyf MiW 145-147; Szyf Trąd 49-51, 52, 77, 80;
Wort Hoff 7/183-214, 9/17-20.
-►GWIAZDY, GWIAZDA BETLEJEMSKA, GWIAZDA WIECZORNA, ZORZA.
eksplikacja
W wielu mitologiach ś w i a t a Gwiazda Wieczorna jest postrzegana jako zabijająca i spychająca
w podziemną odchłań słońce. Jako staruszka opłakuje je i przebacza całodzienne przygody Kop SSym
133.
W mitologii i n d y j s k i e j Jutrzenka jest Brzaskiem, Gwiazda Wieczorna -Zmierzchem. Po
dziennej wędrówce Brzask (-łJutrzenka) staje się Zmierzchem, siostrą Nocy, odzianej w czarną szatę
Jak ind 26.
W kulturze c h r z e ś c i j a ń s k i e j Gwiazda Wieczorna jako zapowiadająca nadejście nocy,
bywa traktowana jako symbol Lucyfera Herd Lek 49.
W mitologii s ł o w i a ń s k i e j Gwiazda Wieczorna to siostra lub narzeczona księżyca SKSl
Lec 133.
=
Poza nazwami: Gwiazda Wieczorna Szyf MiW 146, Szyf Trąd 49, 52, Kul MiW 436, Kup WiM
23, Glad Wiedz 72, 134, Plut Dzierż 5i, Wieczornica, Wieczorniczka, Wieczorowa Gwiazda Kup WiM
23, Gwiazda na odwieczerz Glad wiedz 72, Gwiazda Wieczorkowa 8, w odniesieniu do Wenus
wieczornej używane są nazwy takie, jak dla Wenus porannej: Zorza, Zorniczka (Zornicka), Zornica
Glad wiedz 75; Zorniczka Wieczorna Kup wiM 23, Wenera 2, a nawet Jutrzenka, Jutrzenka
Wieczorna, -►Jutrzenka.
Obok nazwy podstawowej, motywowanej c z a s e m świecenia G.W. - wieczór, po zachodzie
słońca: Gwiazda Zachodowa Glad Wiedz 76 lub Zachodnia Kup WiM 23 (także nie notowana w
gwarach, lecz poświadczona w słownikach Mrocznica Lin SJP 3/m); pojawianiem się we wrześniu Wrzesinka Kup WiM 23; świeceniem wcześniej niż inne gwiazdy - Gwiazda Pirszo Glad wiedz 76;
używane są nazwy, które łączą się z jej f u n k ej ą - przyświecania z w i e r zę tom (zwłaszcza dzikim)
budzącym się wieczorem do wodopoju i żerowania: Gwiazdeczka Zwierzęca 1, Zwierzęca Gwiazda
4-5, 9, podob Kup WiM 23; Zwierzącka Gwiazda, Zwierzowa, Zwierzyna,
Zwierzynka
Glad Wiedz 71,
73;
Zwierzonka
2, 9, podob. Glad Wiedz 71, Kup WiM 23;
Zwierza Gwiazda Szyf Mi w 146, Kul MiW 436, Szyf Trąd 50; Zwierska Gwiazda Szyf MiW 146,
Szyf Trąd 50; Zwiernica, Zwiernicka Glad wiedz 71; Gwiazda Zającowa (Zająca), Wilcza Gwiazda 7,
Gwiazda Wołu Glad wiedz 71, Bydlęca Gwiazda Kup WiM 23. Jest też kojarzona z wyznaczaniem
początku szabatu - Żydowska Gwiazda Glad
Stanisława Niebrzegowska
Wiedz 76.
GWIAZDA WIECZORNA
Wenus wieczorna
Wstęp. Eksplikacja; Nazwy. Kolekcje. Opozycje. Wygląd. Czynności: ruch, świecenie, funkcje. Obiekt. Czas.
Znak sakralny. Przepowiednie.
Dokumentacja: Pieśni miłosne. Relacje potoczne i zapisy wierzeń. Bibliografia.
U m i e j s c o w i e n i e w sposób stały obok księżyca zostało utrwalone w nazwach: Gwiazda
Księżyca, Miesiączkowa, Służebnica Księżyca 10, podob. Glad Wiedz 73, Towarzyszka Księżyca Glad
wiedz 73
G.W. bywa nazywana także Węgierską Gwiazdeczką (bo jeśli nie świeci w Polsce, to świeci
Węgrom), Wierną, Wiełką Gwiazdą (jest większa od innych gwiazd)
Glad Wiedz 76.
+ G.W. występuje w kolekcji z - > k s i ę ż y c e m : znajduje się przed miesiącem / przy miesiącu,
razem z nim wschodzi, idzie po niebie i zachodzi Glad wiedz 73, 134.
W polskiej kulturze ludowej Gwiazda Wieczorna jest opiekunką bydła i dzikich zwierząt, którym
wskazuje drogę i wyznacza czas żerowania. W sposób stały występuje w kolekcji z księżycem: razem
z nim wschodzi, porusza się i znika z nieba stając się -►Jutrzenką.
*+ Tworzy opozycje z J u t r z e n k ą ze względu na czas świecenia: wieczór : rano 3, 11.
® G.W. jest w i ę k s z a od innych gwiazd Glad Wiedz 76, por. nazwę Wielka Gwiazda.
228______________ GWIAZDA WIECZORNA - dokumentacja
229
GWIAZDA PÓŁNOCNA - eksplikacja
■ Ruch. G.W. w s t a j e 4,9; u k a z u j e s i ę 6; cho d zi, idzie przy miesiączku I przed miesiącem
Glad Wiedz 73, jak księżyc Glad Wiedz 134, Szyf Trąd 50, Szyf MiW 146, Kul
MiW 436, przed światłem (księżyca) 5; z n i ż a s i ę (po północy) Glad Wiedz 190; gdy gin ie, wtedy
bydło kładzie się Kup wiM 23.
nazywają też tu i owdzie ((służebnicą miesiąca)) albo wprost (podobnie jak lud małoruski) ((gwiazdą
miesiąca)) czy ((księżyca)). Mosz Kul 2/28.
11 - Jutrzenka wieczorna świeci do północy, a ranna wschodzi przed wschodem słońca. Glad Wiedz
191, podob. Glad Wiedz 73, Kup WiM 23.
Ś w i e c e n i e . G.W. ś w i e c i powsz., np. 6-7, 11; świeci chłopakowi 1, zwierzętom w nocy
Sych SGKasz 1/388, Glad Wiedz 72, dzikim zwierzętom 9, m. in. wilkowi 7.
BIBLIOGRAFIA: De Vries Dic 441; Glad Wiedz 71-76, 124-138, 176-179; Herd Lek 49; Kop SMit 348;
Kup Astr 1959/6-7/294-295, 297-300; Kup Pol 71-72, 76-82; Kup WiM 23-24; Szyf Trąd 49-51, 52, 77,
80.
F u n k c j e . G.W. k i e r u j e / t o r u je d r o g ę księżycowi 5, 10; pro wad zi ptaki do ciepłych
krajów Sych SGKasz 1/388; bez G.W. zwierzęta i ptaki nigdzie nie trafią Sych SGKasz 1/388; zdobi
koronę Matki Boskiej 8.
G.W. zmienia sie co trzy lata, tzn. G.W. staje się -i Jutrzenką Glad Wiedz 125.
-+GWIAZDY, JUTRZENKA, KSIIJŻYC, ZORZA
Stanisława Niebrzegowska
♦ Jest otaczana c z c i ą : Na widok G.W. chłopi odkrywali głowy, żegnali się,
odmawiali pacierze, a nawet wypowiadali specjalne formuły powitalne M osz Kul 2/465.
00 Jako pierwsza pokazuje się w i e c z o r e m (por. nazwy) powsz. Świeci przy
zachodzie 6, 8, po zachodzie słońca Kup WiM 23, pod wieczór, z wieczora 6-7, wieczorem
Glad Wiedz 72-73, 195, w nocy 6, do północy 6, ii. G.W. pokazuje się w sierpniu i znika
GWIAZDA PÓŁNOCNA
Gwiazda Polarna
W kwietniu Glad Wiedz 191. Według G.W. określa się CZaS W nocy Glad Wiedz 68, 194.
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy. Wygląd. Pochodzenie. Czynności i pozycja na niebie.
Dokumentacja: Relacje potoczne i zapisy wierzeń. Bibliografia.
• Znak s a k r a l n y . Moment ukazania się G.W. na niebie w Wigilię Bożego
Narodzenia jest sygnałem do rozpoczęcia wieczerzy wigilijnej powsz., ->gwiazda. Gdy
G.W. pojawia się na niebie, Żydzi ropoczynają szabat Glad Wiedz 76.
^ G.W. przepowiada zbliżanie się zimy Glad Wiedz 129, 186; Gdy G.W. świeci jasno jak księżyc,
to będzie dobrze się darziło 2.
DOKUMENTACJA
PIEŚNI MIŁOSNE
1 - Oświecitać mi gwiozdecka zwierzęca, Ta moja kochanecka z innemi wykręca. Lora
Śląsk 296.
RELACJE POTOCZNE I ZAPISY WIERZEŃ
2 - To ta Wenera, zwierzonka, to ważna dla ludzi, to tak jasno świeci jak księżyc, to będzie dobrze
się darzilo. Szyf MiW 146.
3 - Zwierzonka świeci z wieczora, a do dnia jutrznia. Glad Wiedz 133, podob. Szyf Trąd 50.
4 - Zwierzęca gwiazda, bo jak ta gwiazda wstaje, to zwierzęta się podnoszą i wychodzą. Glad
Wiedz 72.
5 - Zwierzynco gwiazda idzie przed światłem (księżyca) i drogę mu kieruje. Glad Wiedz 73.
6 - Mówi się zatem o Wenus wieczornej, że świeci wieczór, z wieczora, do północy albo widać ją
przy zachodzie, pierwsza ukazuje się pod wieczór na niebie itp. Glad Wiedz 133.
7 - Wilcza gwiazda - mówią, że wilkowi tylko z wieczora świeci. Glad Wiedz 72.
8 - Wiele jest gwiazd inszych znowu, co sobą koronę Matki Boskiej zdobią, a między tymi
najważniejsze: gwiazda porankowa jutrzenką zwana, gwiazda wieczorkowa co ją przy zachodzie widać
i - gwiazda północkowa co zawdziusieńko w jednem miejscu stoji, nigdy nie zachodzi. K 7 Krak 32.
9 - W prawie całej rdzennej Polsce i w pewnej części Czechosłowacji zwie się [Wenus] ((gwiazdą
zwierzęcą)) (pol. zwierzęca gwiazda, zwierzonka itp., czes. zvffetnice), bowiem, jak powiada lud,
świeci ona «dla (dzikich) zwierząt)): «jak ta gwiazda wstaje, to zwierze się podnoszą i wychodzą)).
Mosz Kul 2/28.
10 - Wieczorną Wenus łączą jakieś ściślejsze stosunki z księżycem; tak na.przykład lud
polski mówi o niej, że «idzie przed światłem (to znaczy przed księżycem) i drogę mu kieruje));
Gwiazda Północna jest największą i najjaśniejszą z gwiazd -^Małego Wozu. Stoi zawsze w jednym
miejscu i wyznacza kierunek północny. W astronomii ludowej poświęcona Matce Boskiej 3, zdobi jej
koronę 4.
W wielu m i t o l o g i a c h ś w i a t a Gwiazda Północna była uważana za oś kosmicznego kola,
wokół której obraca się sklepienie niebieskie Herd Lek 120, a nawet cały wszechświat Kop SSym 108,
bramę niebios, najwyższy szczyt góry świata Herd Lek 49, drzwi do nieba lub dziurę niebieską Chev
Dic 2/287. Bywa nazywana pępkiem nieba, a odpowiednio do niej wyznacza się też pępek ziemi Mosz
Kul 1/20. W wierzeniach e u r o p e j s k i c h i az j a t y c k i c h była traktowana jako wierzchołek
nieruchomego słupa lub gwoździa, na którym opiera się niebo. Lapończycy nazywali ją gwoździem
północy, Samojedzi - gwoździem nieba, Czukczowie -gwóźdź-gwiazdą Mosz Kul 1/18.
Według wierzeń s ł o w i a ń s k i c h (np. rosyjskich) Gwiazda Północna to jedna z gwiazd wozu
- wokół niej „chodzą na uwięzi" inne gwiazdy przedstawiające woła, konia lub łosia Mosz Kul 1/38,
->Wielki Wóz, ->Mały Wóz.
=
Na terenie Polski powszechne są nazwy dwuczłonowe związane z wyznaczaniem przez tę
gwiazdę k i e r u n k u północnego: Gwiazda Północna Glad Wiedz 62, Szyf WiM 151, Szyf Trąd 57,
Kup WiM 23, Kup Pol 69, Kul MiW 437; Gwiazda Fcihlockowa 4, Glad Wiedz 65, Kup
WiM 22; Gwiazda na północy Glad Wiedz 62; sporad. Gwiazda Północy, Północ Kup Pol 69 i
Gwiazda Polarna Glad Wiedz 67, Kup WiM 2:3, Polarska Gwiazda, Polarowa
Gwiazda Kup WiM 22; w skróceniu - (na Podhalu) Polarka (por. czes. i słów. poldrka Kup Pol 69),
sporad. polargwiazda Kup Pol 22 i 23, zorza polarna 5, z czego wtórnie popularna gwiazda Kup Pol
69.
Na traktowanie G.P. jako osi ś w i a t a , wskazują nazwy Osiowa Gwiazda Glad wiedz 63, Kup
Pol 70; Gwiazda Biegunowa Kup Pol 70; na powiązanie tej gwiazdy z -yMalym Wozem - nazwy
Dyszlowa Gwiazda i Mały Wóz Glad Wiedz 63, Kup Pol 71, natomiast na jej funkcję przewodniczki Gwiazda Morza Kai Lim 18, Gwiazda Morska Kai Lim 26, Przewodnicz/ca, Pozornica (dać pozór
'uważać na coś') Glad Wiedz 63.
Sporadycznie notowano nazwy: Słonecznica Kup Pol 70, Swiecidło, Ogień, Gwiazda Kuchnia Glad
Wiedz 63.
© G.P. jest identyfikowana jako jedna z gwiazd —> Małego Wozu, która najjaśniej świeci
230 ______________ GWIAZDA BETLEJEMSKA
eksplikacja
GWIAZDA DETLEJEMSKA
wśród gwiazd Wisła 1900/468. Jest j a s n a , d u ż a , w i e l g a Kup Pol 70. Cechy te znalazły
odbicie w cytowanych nazwach - Swiacidło, Ogień, Gwiazda Kuchnia Glad Wiedz 63.
X G.P. to wg wierzeń przemieniony o j c i e c , którego dziećmi są gwiazdy mniejsze gwiazdy
WiBla 1900/468, -łWielki Wóz.
■ A G.P. nigdy n i e za eh o dz i 4, Glad Wiedz 65; s t o i w jednym miejscu 2, 4 i 5.
Jest n i e r u c h o m a ; stanowi wierzchołek słupa (gwoździa), który podtrzymuje sklepienie
niebieskie 1, 6, Kul MiW 437, wokół niej kręci się cały świat Glad Wiedz 65. Jest osią całej kuli
ziemskiej 2 i przewodniczką żeglarzy 3.
Według G.P. wyznacza się kierunek północny, co zostało utrwalone w jej nazwach Szyf Trąd 57.
DOKUMENTACJA
RELACJE POTOCZNE I ZAPISY WIERZEŃ
1 - Niebo to na slupsie się trzimo, to ten slup jest gdzie gziozda północna; gziozda polarna to
śródifata. Szyf WiM 152, podob. Szyf Trąd 57, Kul MiW 437, Glad Wiedz 64.
2 - Północna gwiazda, to ona stoji na miejscu. Ta północna gwiazda to nazywa sie oś całej kuli
ziemskiej. A jakby coś dla niej uszkodzone było, to by przepadła cala kulia ziemska i ziemia, tak
wszystko to przepadło. Czap Mat 57.
3 - Gwiazda Polarna, wokół której jak wokół osi obraca się sklepienie niebieskie
w astronomii ludowej poświęcona została od dawna Matce Boskiej. Uzasadniano to tym,
że Bogarodzica jest dla dusz ludzkich drogowskazem do nieba i przewodniczką, podobnie jak
gwiazda biegunowa jest przewodniczką dla żeglarzy. Kai Lim 26.
4 - Wiele jest gwiazd inszych znowu, co sobą koronę Matki Boskiej zdobią, a między tymi
najważniejsze: gwiazda porankowa jutrzenką zwana, gwiazda wieczorkowa, co ją przy zachodzie widać
i - gwiazda północkowa co zawdziusieńko w jednem miejscu stop, nigdy nie zachodzi. K 7 Krak 32.
5 - Gwiazdę polarną nazywają zorza polarna. Wiedzą, że jest to gwiazda, która zawsze stoi na
jednym miejscu wysoko nad nami, nie zmieniając nigdy położenia. Or L 1938/161.
6 - Sklepienie to [niebieskie] wyobrażano sobie jako banię kulistą, obracającą się stale
równomiernie od wschodu ku zachodowi wokół kryształowej, a więc niewidzialnej osi, której jeden
koniec miał być wsparty w miejscu, gdzie świeci Gwiazda Polarna. Kai Lim 16.
dokumentacja ______________________ 231
Króli i zatrzymała się nad stajenką, w której było Dziecię. Jako że była większa i jaśniejsza od innych
gwiazd utożsamiano ją z ->kometą.
=
OprÓCZ nazwy Gwiazda Betlejemska Kai Lim 29, TN Rakówka 1984, TN Krasiczyn
1985 (częściej gwiazda 1-18, 20) funkcjonują inne, wiążące ją z Jezusem: Gwiazda Jezusa (Jezusowa)
Kai Lim 30; Gwiazda Chrystusowa 19, podob. Or L 1934/120; Gwiazda Mesjasza Red Jelna 1985;
Gwiazda zbawienia 9. Bywa utożsamiana z -łJutrzenką Kai Lim 29.
+ GB. wraz z Gwiazdami Trzech Króli, Stajenką Betlejemską, Pasterzem Wojciechem, Baranem i
Kurcczką traktowana jest jako część s c e n y b o ż o n a r o d z e n i o wej Kai Lim 30, ->gwiazda; ze
słońcem, miesiącem i planetami witają Jezusa 14.
* Aniołowie wytoczyli ją na niebo, gdy Jezus się narodził 19; w kolędzie: Anioł z północy światło z
nieba toczy, -vświatło.
® G.B. jest b i a ł a 12, j a s n a 2, 3a-b, 4a; jaśniejsza od innych gwiazd 19; największa,
świeciła najmocniej z gwiazd TN Krasiczyn 1985.
O Jest to gwiazda w e s o ł a 4h; piękna 15; śliczna 3c; nadzwyczajna 4i; najświętsza 4h.
■ Ś w i e c e n i e . G.B. zaczęła świecić gdy Jezus narodził się 2,3a-c, 6. G.B. miga światłem 16;
go re Jezusowi 1, b ł y s z c z y 9, l ś n i i m r u g a do ludzi 8. W sensie metafizycznym rozświeca
ciemności 7, cały świat 2 czyli zwiastuje nadejście Mesjasza, Królestwa Chrystusowego; gaśnie, gdy
Trzej Królowie przychodzą do Heroda 20.
Ruch. G.B. chyli się ku ziemi i wytycza drogę aniołom, którzy zstępują z nieba na ziemię 15; rusza
po niebie 10, idzie 4g, bieży 10, płynie 12.
G.B. w s k a z u j e d r o g ę do Betlejem Trzem Królom 4a-c, 4e-i, 6, 8-10, 17, 18, 20, 21 i
pasterzom u, 19 oraz Świętej Rodzinie w czasie ucieczki do Egiptu Bart Lub 188. Ukazuje się
ponownie, gdy królowie ruszają w dalszą drogę 20, gdy dochodzą do Betlejem G.B. staje nad Betlejem
4g, 12, 13.
BIBLIOGRAFIA: Chev Dic 2/287-288; Glad Wiedz 60-67; Herd Lek 49; Kop SMit 348; Kup Astr
1959/6-7/290; Kup Pol 69-71; Kup WiM 22-23; Szyf Trąd 57; Tom Drz 72-73, 84.
A G.B. znajduje się nad Maryją / przy Maryi 2, Or L 1934/119, nad szopą/koło szopy 3c^i, K 35
Przem 25, nad Betlejem 3b, na wschodzie 5, 8-9, 17, w obłoku 1.
-►GWIAZDY, MAŁY WÓZ, WIELKI WÓZ, ZORZA PÓŁNOCNA
•I* G.B. zwiastuje cud cudów czyli narodziny M e sj as z a 9, 17, uważana jest za znak
z b a w i e n i a , wiecznego wesela 7, 9, 12.
Stanisława Niebrzegowska
DOKUMENTACJA
GWIAZDA BETLEJEMSKA
Kapella w gwiazdozbiorze Woźnicy lub Wenus
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy. Kolekcje. Pochodzenie. Wygląd. Właściwości. Czynności: świecenie,
ruch, wskazywanie drogi. Lokalizacja. Symbolika.
Dokumentacja: Pastorałki i kolędy bożonarodzeniowe i noworoczne. Widowiska herodowe. Przemowy
weselne. Relacje potoczne i zapisy wierzeń. Bibliografia.
W kulturze c h r z e ś c i j a ń s k i e j Gwiazda Betlejemska uznawanajest za znak narodzenia
Chrystusa i symbol zbawienia Duf SNT 286. Gwiazda ta prowadziła Trzech
PASTORAŁKI I KOLĘDY BOŻONARODZENIOWE I NOWOROCZNE
1 - Gore gwiazda Jezusowi w obłoku, Józef stary z Panienecką przy boku. K 5 Krak 199;
war.: ... z Panną asystują ... Miód Pas 60; ... Józef z Panną asystują przy boku. TN Klocówka
1979.
2 - Stała się nam nowina - Maryja porodziła Syna. Porodziła i umyła - Jasna gwiazda nad Nią
była. Taka gwiazda jasna była, Ze cały świat rozświecila. Kot Zn 372.
3 - (Jasna/śliczna) gwiazda świeci na niebie/nad Betlejem/ nad szopą/koło szopy (gospodarza),
Maryja rodzi Jezusa.
a. Zaświeciła jasna gwiazda na niebie, Porodziła Panna Syna u siebie - lelija! Kot Rzesz 147.
232 ____________ GWIAZDA BETLEJEMSKA
dokumentacja
GWIAZDA KŁOSU PSZENICZNEGO
b. Nad Betlejem jasna gwiazda świeciła, gdy Panna Maryja Dzicciątcjko zrodziła. K 35
Przem 22; war.: ... Jasna gwiazda nad Betlejem ..., Kiej Maryja swego Syna powiła. Kot Rzesz 518;
Jasna gwiazda zaświeciła, Panna Maryja Syna porodziła. Kot Rzesz 273.
C. Wstaje chłopek w nocy o samej północy, A nad jego sopą Słicna gwiazda świeci. iiSlicna
gwiazdo, skądeś sie tu wzięła? Jesceś nad tą sopą Razu nie świeciła)) - Jescem ani razu tułaj nie
świeciła. Najświętsa Panienka Syna porodziła. Konop Krak 97, war K 5 Krak 236; Wyszed chłopek na
dwór prawie o ..., nie widział tej gwiazdy, co świeci tej nocy. Świeci ona, świeci, świeci jak lilija,
Najświętsza Panienka Jezusa powija. K 49 Sa-Kr 182, podob. K 49 Sa-Kr 179; Wyszed ten gospodarz
... jasna ... Świeci ona świeci jak biała lelija, tam Najświętsza Panna Syna opowija. Bart Lub 139; A
gdy łogrodowy Ło północy wyszed, Nad jego szopo Jasna gżozda szweczy. Stef WarmPś 1/209; Wysed
chałupnieck na dwór ... nad jego szopą ... Nicraz-cm wychodził na dwór o północy, a jesce 'm nie
widział takij ślicnyj gwiazdy. Teraz ślicna gwiazda jaśnie oświeciła ... K 22 Lecz 21.
d. Kole onej szopy śliczna gwiazda świeci, dziwują sic starzy, dziwują się dzieci. A jeszcze-ć
tam nigdy gwiazda nie świeciła, Przenajświętsza Panna Syna porodziła. K 12 Poz 310.
4 - Gwiazda prowadzi Trzech Króli (od wschodu) (do Betlejem / do Jezusa).
a. Poszli byli Trzech Fi'rólowie - po świecie, oświecała im jasna gwiazdeczka - na
niebie. ZWAK 1885/16.
b. Trzej Królowie od wschodu, Gdy gwiazdę ujrzeli, Zaraz do Betleem Czym prędzy
bieżeli. ZWAK 1884/65.
C. Trzej Królowie, monarchowie, od wschodu przybyli - Za gwiazdą śpieszyli. Kot Rzesz 382.
d. Trzej Królowie z krajów świata jechali, O jasną gwiazdę nad Betlejem pytali. Kot
Rzesz 518.
e. Królowie jadą przez pole, Gwiazdę widzą w świetnem kole. Hej nam hej! J\tóra im
drogę wskazuje, I do Betleem kieruje. Miód Pas 70.
f. Gwiazda sie pojawiła, co królów prowadziła, prowadząc im świeciła, gdzie Panna
Z Synem była. Bart Lub 180.
g. Mędrcy króla pożegnali, Za gwiazdą się udali, I{tóra szła, jako poczęta, Az nad
Betlejem stanęła. Or L 1934/120.
h. Ze Wschodu królowie serdecznie radzi, Najświętsza wesoła gwiazda prowadzi. K 26 Maz
71.
i. Gwiazda śliczna nadzwyczajna przyprowadziła Trzech Królów od wschodu kraju, która
świeciła Na uczczenie Tego Boga, Którego niewdzięczność sroha Heroda szuka. K 35 Przem 24.
5 - Gwiazda zaświtała nowa na wschodzie, wstawaj zapadły w cieniach narodzie. K 5 Krak 250,
war.: Miód Pas 63.
6 — Bóg sie rodzi, gwiazda wschodzi, Trzej Królowie od wschodu, tu z darami, ofiarami, każdy
swego narodu. K 11 Poz 39, war.: TN Zielone z Przejmą 1979.
7 - Głos wdzięczny z nieba wychodzi, gwiazdkę k' nam nową wywodzi, która rozświeca ciemności i
odkrywa nasze złości. K 22 Łęcz 18.
8 - Gwiazdka na wschodzie tam jasno lśni ji mruga na nas, byśmy tam śli, gdzie jako zorza
Dziecina Boża na świat cały rzuca blask. TN Gorajec 1978, war.: TN Zaboreczne 1979.
9 - Jakaż to gwiazda błyszczy na wschodzie, gwiazda nowego jimienia, mędrcy wolajo: - Ciesz sie
narodzie, to gwiazda twego zbawienia. Biegno królowie za jej promieniem, a za królami tłum ludu, bo
jim ta gwiazda świeci zbawieniem, bo jim zwiastuje cud cudów. TN Rachanie 1978, war.: TN
Trzeciaków 1980.
10 - Rusza po niebie świecąca gwiazda, idzie za wodzem gromadna jazda: Bieży, bieży, bieży,
bieży, a w tropy za nią królowie biegną do ciemnej szopy. Krak 250, war.: Miód Pas 64.
11 - Gwiazda prowadzi ludzi do szopy.
a. Nie masz ci nie masz nad tą gwiazdeczkę, co mnie prowadzi prosto w szojyeczkę. TN Róża 1979,
cksplikacja
233
b. - I^ójdźmyz prosto, mój Janeczku, do szopy, gdzie nam gwiazda drogę ściele w te tropy. TN
Aleksandrów 1978, war.: Bart Lub 176, K 5 Krak 243.
12 - Biała gwiazda plynyla, gdzieś nad szopką stanyla rozjaśnienie serdeczne i wesele wieczne.
TN Łazory 1984, war.: Bart Lub 304.
13 - [Kuba] widzi gwiazdę, że stanęła, jasność wielka ogarnęła Betlejem. K 27 Maz 118.
14 - Gwiazda, księżyc, słońce, ... witają małego Jezusa.
Hej nam hej! Witają go [małego Jezusa] ... Gwiazda go wita i słońce, planety, miesiąc i gońce. ...
Witają go narodowic ze wschodu słońca królowie. K 5 Krak 251, war.: Miód Pas 74, ZWAK 1880/104.
15 - Patrzcie, patrzcie do góry, braciszkowie mili, jaka piękna gwiazda do ziemi sie chyli i
aniołów chóry wstępujo na ziemie, śpiewając głosem cudnym, Bóg sic rodzi w Betlejem. TN Podklasztor
1979.
16 - Patrzcie jak tam gwiazda światłem swoim miga, j)ewnie dla uczczenia Pana swego Ściga. TN
Jacnia 1979.
WIDOWISKA HERODOWE
17 - Gdzie jest nowonarodzony król żydowski? Ujrzeliśmy jego gwiazdę na wschodzie,
przybyliśmy oddać mu pokłon. Bart Lub 343.
PRZEMOWY WESELNE
18 - Ja ida jak niegdyś Trzech Królowie przyjechali ze schodu słońca, a gwiazda ich
prowadziła aż na to miejsce, gdzie się Pan Jezus narodził. Tak i ja ida za takom że gwiazdom
i tyż mie przyprowadziła az tu w to miejsce. Kur Opól 52.
RELACJE POTOCZNE I ZAPISY WIERZEŃ
19 - Gwiazda Chrystusowa poczęła świecić od dnia Zwiastowania, ale ludziom nie była widoczna.
Gdy Zbawiciel na świat przyszedł, wytoczyli ją aniołowie na niebo. Że była jaśniejszą od innych
znacznie, przeto dostrzegli ją pastuszkowie i św. Trzej Królowie - i poszli pokłonić się dzieciątku
Jezus. Lud 1895/170.
20 - [Trzech Króli do Betlejem] ta gwiazda prowadziła. Tam dzieś zmylili drogę, ale późnij znowu
dzieś sie ukazała. No zmylili wtenczas, jak do Jezusa dojechali, no to wtenczas miała gwiazda zgasnąć i
nie wiedzieli, gdzie jechać, to Heroda sie pytali, a późnij jak wyjechali dalij, no to znowu sie miała
ukazać. TN Banachy 1984.
21 - [Gwiazda Betlejemska] nie była zawsze widoczna, tylko wtedy Trzej Królowie ujrzeli take
gwiazdę, bo oni nie znali drogi do Betlejem i gwiazda ich ta prowadziła właśnie. TN Rakówka 1984,
podob. TN Łukowa 1984, Czap Mat 100, TN Krasiczyn 1985.
BIBLIOGRAFIA: Chev Dic 2/289; Kop SMit 348; K r e i n er Jerzy, Gwiazda Betlejemska w oczach astronoma,
[w:] Z kolędą przez wieki. Kolędy w Polsce i w krajach słowiańskich, pod red. Tadeusza Budrewicza, Stanisława
Koziary, Jana Okonia, Tarnów 1996, s. 29-32; Mosz Kul 2/17-21.
-►GWIAZDY, JUTRZENKA, KOMETA, ŚWIATŁO, ZORZA.
Stanisława Niebrzegowska
GWIAZDA KŁOSU PSZENICZNEGO
war.: TN Zielone z Przejmą 1979, Bart Lub 173, Miód Pas 109.
Spica
Według wierzeń zapowiada ona nadejście maja, który niesie rolnikom nadzieję urodzaju. W
ostatnim dniu kwietnia rolnicy wyglądają Gwiazdy Kłosu Pszenicznego, marząc o tak dorodnej
pszenicy, jaką ona im przypomina. Legenda mówi, że kiedyś źdźbła pszenicy miały ziarna od ziemi do
końca kłosu, ludzie nie szanowali jednak
SPADAJĄCA GWIAZDA
dokumentacja ______________________ 235
234
GWIAZDA SPADAJĄCA - eksplikacja
zboża, pszenica marnowała się, a oni narzekali na urodzaj. Wówczas Bóg rozgniewał się i zesłał suszę,
grad i nawałnice, które niszczyły zboże. Matka Boska zlitowała się nad ludźmi i prosiła Boga, by
odwrócił klęskę. Bóg usłuchał prośby Maryi i pozostawił taki kłos, jaki Ona dłonią objęła. Na kłosie
pozostało światło tego spojrzenia, którem Bóg ludziom przebaczył - i jaśnieje po dziś dzień wśród
nieba gwiazdeczka « Gwiazda
Kłosa* Zorza 1901/19465-466, war.: Lud 1895/173.
Gorące lato nastąpi, jeśli gwiazdy spadają w lutym K 42 Maz 391.
^
W powszechnym przekonaniu, gdy gwiazda spada, leci, jest to znak, że u m a r ł
Człowiek 1, 6-7, 13-15, podob. Kup WiM 20.
W s e n n i k u S.G. oznaczają coś niedobrego Etnl 1994 Nieb 151, ś m i e r ć K 42 Maz
233, K 57 RuśC 607, Etn! 1994 Nieb 151, Śmierć dziecka K 7 Krak 178.
Spadła gwiazda 'meteoryt'
Stanisława Niebrzegowska
GWIAZDA SPADAJĄCA
meteor
Eksplikacja: Nazwy. Spadanie jako czyszczenie się gwiazd. Postać. Czas spadania. Zalecenia. Zakazy.
Przepowiednie. Symbolika, sennik. Spadla gwiazda.
Dokumentacja: Relacje potoczne i zapisy wierzeń. Pisana poezja chłopska. Bibliografia.
Obok nazwy spad/a gwiazr/Jca s używa si<; wyrażeń niodopały gwiazd 7 lub
kamienic, które spadły z nieba 2, -ł-kamień. Na niektórych obszarach Polski za knoty S.G. uważane są
wodorosty ZWAK 1882/218 Tarnopol. S.G. wyglądają jak mniejsze lub większe bryłki 8, jak galareta 9.
W miejscu, gdzie spadła gwiazda, powstaje tłusta, galaretowata masa K 46 Ka-s 462, podobna do
łojowej świeczki K 7 Krak 31. Są też podobne do kamyków: wodniste i przypominające żółto
zabarwioną polewkę lub wnętrze kurzego jajka Mosz Kul 2/40. Włosy posmarowane masą powstałą ze
S.G. wyrastają bardzo długie 9.
S.G. znaleziona w dniu Matki Boskiej Zielnej na Kalwarii stanowi cenny skarb dla tego, kto ją
znajdzie 11.
s
Gwiazdy spadające 5, 7, 9 ze względu na ich nasilenie w okresie sierpnia, w dniu św. Wawrzyńca
(10.VIII) nazywane są też łzami św. Wawrzyńca K 15 Poz 224.
DOKUMENTACJA
B Spadanie gwiazd jest wynikiem c z y s z c z e n i a się gwiazd 3,4,8-9, odchodzenia gwiazd na
odpowiednie miejsce, bo już odsłużyły swoje Sych SGKasz 1/388; -vgwiazdy. G.S. według wierzeń są
rezultatem pęknięcia sklepienia niebieskiego, gdy na niebie powstają „ogniste rysy" Mosz Kul 2/17,
jak w momencie -^błyskawicy. W wierszu współczesnego poety ludowego śladem „rozdarcia" nieba
jest -+Droga Mleczna, przez którą gwiazdy spadają na ziemię 12.
• P o s t a ć . G.S. przyjmują d u s z e l u d z k i e , zwłaszcza dusze pogrzebanych
bez chrztu dzieci 10, podob. K 34 chel 255, Pei Dem 49; są siedzibą dusz pokutujących Wisła
1896/57. Jest to diabeł zepchnięty przez anioła 5; Żmij Szy! MiW 153; wicher, który spada
Lud 1902/58; demony powietrzne Pel Dem 48; duch powietrzny wój Klech 279.
00 Najwięcej gwiazd spada w s i e r p n i u , koło ś w. W a w r z y ńc a (10.VIII) 3. W pieśni G.S.
wyznaczają czas końca świata, podobnie jak zaćmienie słońca 1 księżyca
ZWAK 1886/184.
• Z a l e c e n i a . W czasie spadania gwiazd dobrze jest pomyśleć życzenie, może
ono się spełnić Kup WiM 20, podob. Szym SDom 2/287. W momencie, gdy gwiazda spada
należy: przeżegnać się (co oczyszcza grzeszną duszę z win) K 34 chel 255; odmówić
pacierz Sych SGKasz 1/388, np. „Wieczne odpoczywanie" lub „Zdrowaś Maryja" K 7 Krak
31, Udz Krak 91, Wisła 1902/441; odmówić modlitwę za konających i zmarłych Kai Lim 22.
Kobiety „chrzczą" G.S. Mosz Kul 2/683 i nadają im imiona 10. Jednym ze sposobów uratowania
G.S. (= duszy) jest rzucenie w górę płatka płóciennego Pei Dem 49.
Z a k a z y . Gdy gwiazda spada, nie należy na nią patrzeć, bo można wkrótce umrzeć Lud
1907/203, zwiastuje ona bowiem śmierć temu, kto ją widział Lud 1900/65.
• Spadanie gwiazd jest zapowiedzią morowej z a r a z y K 42 Maz 343, krwawego
boju Mosz Kul 2/467, ś m i e r c i wisla 1901/80, Or L 1926/154; ogólnie to - złowrogi znak
niebieski wista 1889/495.
RELACJE POTOCZNE I ZAPISY WIERZEŃ
1 - Mówili kiedyś, ze każdy czlouiiek ma swojo gwiazdę. Jak meteoryt leciał, to że już człowiek ten
umar, że gwiazda spadla jego. Etnl 1987 Bilg 118, podob. Or L 1938/161, Kul Wiel 3/512.
2 - Spad jakiś kamień z nieba, no a teraz mówio, że jakiś meteoryt czy tam co. TN
Krasiczyn 1985.
3 - Spadanie gwiazd - zresztą często mylone ze spadaniem meteorów - nazywano na całym terenie
czyszczeniem: gwiazdi się cziszczo, no spadajo [tzn.] przecziszczajo się koło Śfentego Wawrzinca. Szyf
MiW 148, podob. Szyf Trąd 52, Kul MiW 437, Lud 1952/343, Or L 1938/161.
4 - [Gwiazda spadająca czyści się, a dusza ludzka zostaje zbawiona, gdy łza św. Wawrzyńca
upadnie na gwiazdę. Gwiazdy, które „pociemniały do szczętu", spadają do szklanej bani Piotrowej, w
której palą się „roztopione żary".] Lud 1895/171.
5 - Gwiazda spadająca, jest to dyabel, zepchnięty przez anioła, dlatego też na gwiazdy spadające
patrzeć niebezpiecznie, gdyż dyabel spadłszy na ziemię, może się do człowieka przyplątać. Lud
1896/163.
6 - Kiedy meteor świecący spada z powietrza ku ziemi, mówią: «że spadła gwiazda, ktoś umarło
albo że «ktoś umrze». K 17 Lub 71.
7 - Meteory uważano za spadające gwiazdy, czy niedopaly gwiazd, które aniołowie
zrzucali z chwilą śmierci ludzi reprezentowanych przez te gwiazdy. Kai Lim 22.
8 - Ruch meteorów informatorzy utożsamiali z ruchem gwiazd, tak zwanym czyszczeniem się i
spadaniem, a to, że ludzie znajdują czasem na polach mniejsze czy większe bryłki spadłych meteorów,
nic tu nie przeszkadza. Na całym bowiem badanym terenie nazywa się je spadłom gziazdko. Szyf MiW
153, podob. Kup WiM 20.
9 - Gwiazdy spadające uważają za oznakę czyszczenia się gwiazd. W miejscu, na które gwiazda
spadła, pozostaje masa galaretowata, wypalająca trawę. Włosy nią posmarowane, wyrastają bardzo
długie. MAAE 1908/132, podob. ZWAK 1886/94, Wisla 1889/437, Wisla 502.
10 - Trafia się, że dziecko umiera bez chrztu; to duszyczce (zdrobniale od «dusza») takiego
dziecięcia wolno latać po świecie szukając, kto by je ochrzcił. Więc gdy kto zobaczy taką duszę,
236
___________________ KOMETA - eksplikacja
237
KOMETA
dokumentacja
czyli niechrzczeńca (meteor), to powinien go ochrzcić wymawiając imiona męskie i żeńskie K 42 Maz
393, podob. Mosz Kul 2/467.
11 - [Około święta Matki Boskiej Zielnej (tj. 15 sierpnia) nad Kalwarią spada bardzo
dużo gwiazd. Gwiazdę taką może znaleźć jedynie uczestnik odpustowej uroczystości; tylko on
może ją dojrzeć w czasie, gdy spadnie na ziemię. Gwiazda znaleziona w pobliżu cudownego
miejsca, stanowi ogromny skarb dla tego, który ją posiada, o ile nie zdradzi tego nikomu]
Lud 1908/300.
PISANA POEZJA CHŁOPSKA
12 - lubię chodzić na łąki złote/ w wieczory jasne/ ... gdzie z mlecznej drogi - / szczeliny pękniętego
nieba - / wieczność kapie/ wielkimi kroplami/ sosnom na piersi/ światom na głowy/ ludzie mówią:
gwiazdy spadają/ uczeni meteory/ a my poeci że to wieczność kapie/ otulona w ostatni/ blask zorzy Poc
Poez 197.
13 - nie wiem która jest moja gwiazda / nie wiem do której się modlić / bij w chwili śmierci w
serce nie spadla / jak / spada w gniazdo / ptak polny Poc Poez 458.
14 - Serce zabije rytmem ostatnim / drzewo zakwitnie kwiatem białym / niebo przeszyje błyskawica
/ gwiazda spadnie na nieboskłonie / - moment końca życia człowieka. [S Chojnowski] Szcz Ant 253.
15 - Z pierwotku sio sie mi letko śmiele - / wiecorem świeciły gwiozd kerdele. / Przyślą noremnica
w niebie ugór, / pozrucała gwiozde jedne, dragom. / Licylak ik - zol mi było kozdej - / nie zapoli
cłowiek spadłej gwiozdy ... [H. Nowobielska] Szcz Ant 561.
BIBLIOGRAFIA: De Vries Dic 6, 441; G a w e I e k Franciszek, Dwie legendy z Kalwaryi: 1) Gwiazdy spadające z
nieba; 2) Cudowny kamyczek, Lud 1908/300; Kop SMit 348; Kup WiM20-22; N i e b r z e - g o w s k a Stanisława,
Każdy człowiek ma swoją gwiazdę..., „Twórczość Ludowa", 1994, nr 3-4 s, 7-10; Szyf MiW 152-153; SzyfTrąd 52,
63; Wort Hoff 6/217-228, 8/470-476.
sporad. na Śląsku i Ziemi Chełmińskiej gwiazda z miotłą 7 i 8, Sych SGKasz 1/388; w pd. Małopolsce,
na Podlasiu i woj. zachodnich miotła Kup Pol 66. Sporad. na obszarze Polski notowano też nazwy:
pomietło, wiecha Kup Pol 66, wicha Lud 1907/211; gwiazda z wiechą Sych SGKasz 1/388; gwiazda z
grzywą Kup Pol 68, gwiazda z kitą Kup Pol 67; gwiazda z rózgą (z rózgami), gwiazda z ognistym
warkoczem 7; gwiazda z warkoczem, palma, miecz Kup Pol 66; gwiazda z mieczem 5; gwiazda z
łańcuchem, z pawim piórem, z pawim ogonem, łisia gwiazda, rakietowa gwiazda, gwiazda marsz,
świetlna gwiazda Kup Pol 67; sporad'. gwiazda ognista,
Ogniowa Kup Pol 68.
® K.ma kolor b l a d y l u b c z e r wo n y Lud 1907/203; porównywana jest do miotły, rózgi,
miecza, warkocza, co zostało utrwalone w nazwach. Zwraca się uwagę na jej ogon 3, 4, 11, który K.
wlecze za sobą. Ogon K. jest duży, żółty Etn! 1989 Bilg 119 i ognisty TN Krasiczyn 1985; dodany tej
gwieździe przez Pana Jezusa w celu smagania ludzi K 7
Krak 33.
X
K. zsyła Pan Bóg jako ostrzeżenie Wisła 1891/628 lub karę za grzechy 9 i 10.
■ K. gdy spadnie, może s p a l i ć / z a p a l i ć całą ziemię 1, 10, wywrócić ją i przykryć sobą
10. Swoimi ogonami K. ś c i n a j ą ludzi 5, biją i smagają K 7 Krak 33; ogonem (miotłą)
z a m i a t a j ą cały świat (niebo) 2, 8.
♦ Pojawienie się K. traktowane jest jako lichy znak Sych SGKasz 1/388, Wisła 1889/495,
zapowiada bowiem w o j n ę 6, 7, 11, Kul MiW 438, ZWAK 1878/131, ZWAK 1886/108,
Or L 1928/156, TN Krasiczyn 1985,
nieszczęście
Szyf MiW 153;
Z ar a Z ę Bar ŚrodP 236,
-►BŁYSKAWICA, DROGA MLECZNA, GWIAZDY, KAMIEŃ, NIEBO.
suszę
plagi
K
6,
n i e u r o d z a j e lub klęski w gospodarstwie 6, K 7 Krak 33, Bar ŚrodP 236,
7 Krak 33,
głÓd
6 i
7,
K 48 Ta-Rz 259,
nędzę
K 46 Ka-S 462,
Lud
Stanisława Niebrzegowska
1900/65,
c h o r o b y K 7 Krak 33, Wisła 1889/495, p o m ó r bydła i ludzi 2, 6, 7, 11, n i e s z c z ę ś c i a
Kul MiW 438, MAAE 1908/132, Szyf MiW 153, Szym SDom 3/408; smutne losy kraju Wisła 1889/495,
KOMETA
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy i kategoryzacje. Wygląd. Pochodzenie. Czynności. Przepowiednie.
Dokumentacja: Relacje potoczne i zapisy wierzeń. Bibliografia.
a nawet k o n i e c ś wiat a 1, 2, 4, 8-10.
Niektórzy twierdzą, że K. blada zwiastuje pomór, czerwona - urodzaje na zboże Lud 1907/203,
jeśli ma ogon zwrócony ku górze, zapowiada plagę na ludzi, jeśli na dół, będą to rózgi na zwierzęta
Kup Pol 68.
DOKUMENTACJA
W polskiej kulturze ludowej - podobnie jak w wielu innych kulturach - pojawienie się komet było
uznawane za znak wojen, nieszczęść, a nawet końca świata
W plastyce c h r z e ś c i j a ń s k i e j w kształcie komety była przedstawiana Gwiazda
Betlejemska Herd Lek 67, Kop sśym 156, ->Gwiazda Betlejemska.
RELACJE POTOCZNE I ZAPISY WIERZEŃ
1 - [Gdy kometa pokaże się na niebie] To wróżyli, no że może być koniec świata wtedy. I właśnie
ów starzy ludzie to mówili, że właśnie taka gwiazda z ogonem spadnie, wtedy spali cało ziemie i juz. TN
Krasiczyn 1985.
=
ft Kometa jest rodzajem gwiazdy i, 2. Obok ogpol. nazwy kometa, kometka (zapożyczonej
poprzez łac. z greki, kóme 'włosy', kometes 'mający długie włosy' Vas ES 2/302, si SE 2/282), sporad.
makometa, moneta, na Śląsku, Warmii i Mazurach w r.m. komet, występują inne: w Wielkopolsce,
Małopolsce, Podlasiu i Sieradzko--Łęczyńskim, sporad. na Śląsku i Ziemi Chełmińskiej gwiazda z
ogonem 1, TN
Krasiczyn 1985, ZWAK 1878/131, Kul MiW 438, K 7 Krak 33, MAAE 1908/132, Szyf MiW 153; gwiazda
z ogonem jak drapka Szyf MiW 153; sporad. gwiazda ogoniasta Wisła 1891/628; kwościca (tj.
chwościca od chwost 'ogon') 2-3; ogon Kup pol 66; W pd. Małopolsce,
2 - Przecie kie ci tako gwiazda, kwościca, uniży sie ku ziymi i zamiecie ogonem, to syścik ludzi
może na wieki wywrócić i hnet po ludzkim zywobyciu na ziymi. Mieś Pog 64.
3 - Skąd sie wzina, to sie wziyna jednego wiecora na niebie, niewysoko nad gronicami tako setno
gwiozda, co miała długaśny kwost, jako nie przymiyrzający mietla brzezowo. Bez tyn kwost nazwali
jom ludzie kwościcom, tom gwiozde. Mieś Pog 64.
4 - Jes hań na niebie kwościca, co wielgim kwostem co wiecora niebo zamiato, kie zamiecie po
ziymi, to wte chlaśnie wos i nos i pódemy syćki jednom drogom. Mieś Pog 67.
5 - Czasem za grzechy ludzkie zsyła Pan Bóg gwiazdę z mieczem (kometę), gwiazdę jak miotła.
Tym mieczem ścina ona ludzi, więc ludzie mrą bardzo. Wisła 1898/139.
6 - Komety, szczególniej z ogonami, a jak oni mówią z miotłą, zawsze u nich stanowią wróżbę
złych następnych lal, jak np. wojny, suszy, nieurodzaju, głodu, pomoru na bydło
238
WIELKI WÓZ
eksplikacja
WIELKI WÓZ
i ludzi. K 17 Lub 72, podob. K 46 Ka-S 462, K 7 Krak 33, Dar ŚrodP 236, Lud 1900/65, Lud 1907/203, Kai Lim 33.
7 - Komety czyli gwiazdy z grzywą, rózgą, miotłą lub warkoczem ognistym, uważa gmin zawsze za
przepowiednie wojen, ciężkiego głodu lub pomoru. Gdy jednak ludzie ukorzą i szczerze błagają Boga, natedy
odwraca się nieszczęście. Lud 1895/171, podob. Wisła 1889/502, Wisła 1891/628, Wisła 1900/644.
8 - Jedna z informatorek widziała około 30 lat temu gwiazdę z miotłą. Pamięta, że jak gwiazda ta ukazała się, to
ludzie bardzo się bali i modlili, gdyż wierzyli, że gwiazda to zamiata miotłą cały świat, a jak przeleci, to nastanie
koniec świata. Or L 1938/161.
9 - Kometa, jak się ukaże, strach ogarnia ludzi; mówią że ziemia przewrócić się może do góry nogami i koniec
będzie świata; ujrzawszy ją, ludzie modlą się i płaczą; za grzechy ludzkie Bóg ją też zsyła. Wisła 1900/464.
10 - Komety czem są? nie wiadomo; są one zwykle zwiastunami wielkich klęsk na ziemi, zsyłanemi przez
Boga na upomnienie ludzi do pokuty. Kometa może zapalić całą ziemię, wywrócić ją i przykryć ją sobą. K 34 Chel
255, podob. Mieś Pog 64.
11 - Gwiazdy z ogonem (komety) zwiastują błyskawice, grzmoty i pioruny, ona zaś sama przepowiednią
pomoru, głodu lub wojny. K 48 Ta-Rz 259.
eksplikacja
_______________ '239
Według wierzeń rosyjskich cały gwiazdozbiór ma przedstawiać wołu, konia lub łosia
chodzącego na uwięzi wokół osi świata Mosz Kul 2/38, ->Gwiazda Północna.
Słowiańskie nazwy tego gwiazdozbioru (podobnie jak germańskie i romańskie) odnoszą
się przede wszystkim do wozu i woźnicy: pol. wóz, wasąg, furmany; błrus. kol'asa; ukr.
viz; ros. voz, woźnica; bułg. kola; serb. i chorw. kola, furmani. Dodatkowo u Serbów i
Chorwatów funkcjonują także odnoszące się do wołów, u Bułgarów do niedźwiedzia
(mećka) oraz zbójów (chajduci), a w pd. Białorusi do czerpaka, miarki
(karec) Mosz Kul 1/38.
=
Ogpol. nazwa Wielki Wóz Etnl 1989 n i i s 119, Kup Astr 2:19, 241, nawiązująca do w y g l ą d u ma nazwy sy
nonimiczne: Wóz Kul MiW 437, Kup Astr 239, Szyf MiW 147, 151, Kup WiM 25, Glad Wiedz 53, Wisła 1900/468,
TN Krasiczyn 1985; Duży Wóz, Srogi 'wielki' WÓZ,
BIBLIOGRAFIA: B i r k e n m a j e r Józef, Ten czy ta kometa, JP XIV, 1929, s. 154-155; Chev Dic 2/73; De Vries
Dic 109; Herd Lek 67; Kup Astr 1959/6-7/291-294; Kup Pol 69-71; Kup WiM 22-23; N i e b r z e g o w s k a
Stanisława, Gwiazdy w ludowym językowym obrazie świata, [w:] JOS, s. 155-156; N u z i k o w s k a Helena,
Kometa r. 1812 w Muszynie, Lud 1909/67-69; Szyf MiW 152-153; Szyf Trąd 62—64; U ł a s z y n Henryk, O
rodzaju rzeczowników kometa i planeta, JP 1930, nr 15, 8. 54-56; W e i n t r a u b
Witold, Ten i ta kometa, JP
1929, nr 14, s. 178; WSrt Hoff 5/89-170.
-łGWIAZDY, GWIAZDA BETLEJEMSKA.
Wózek, Wbzik, Wozisko, Duże Wozisko Kup WiM 25, Kup Astr 239, KaJasa Kup Pol 83,
Kareta, Kareta z Dyszlem, Wasag Gład Wiedz 55, Wóz z Dyszla Kup Astr 239, Kup WiM
25, Woz z DyszJem Glad Wiedz 55, Wóz z Krzywym Dyszlem Glad wiedz 55, Kup Astr
239, Maćków Wóz z Krzywym Dyszlem, Wóz ze Złamanym Dyszlem, Dy-siel, Dysiel
Złamany Glad wiedz 55; utworzone od m i e j s c a występowania W.W.: Wóz na Niebie
Glad wiedz 55, Niebieski Wóz Kup WiM 25, Kup Astr 240, Wóz na Północy I Północny
Wóz Glad Wiedz 55; a n t r o p o m o r f i c z n e : Furman Glad
Stanisława Niebrzegowska
Wiedz 53, Sych SGKasz 1/288, Kup Astr 239; Duży Furman Kup Astr 240; Z O O m o r f i c z n e : Niedźwiedź
Kul MiW 437, Kup WiM 25, Kup Astr 240, Glad Wiedz 53, 59; Duży,
Wielki
WIELKI WÓZ
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy. Kolekcje. Opozycje. Pochodzenie. Ilość gwiazd. Części. Czynności. Obiekt. Czas i
miejsce. Przepowiednie.
Dokumentacja: Opowieści wierzeniowe i bajki. Relacje potoczne i zapisy wierzeń. Pisana poezja chłopska.
Bibliografia
Polski ludowy językowo-kulturowy obraz Wielkiego Wozu wpisuje się (wraz z Kosiarzami, Babami, Małym Wozem, Drogą Mleczną) w widzenie niebajako chłopskiego
gospodarstwa.
W mitologii g r e c k i e j Wielka Niedźwiedzica to kapłanka Artemidy - Kallisto,
przemieniona przez Artemidę w niedźwiedzicę, a przez Zeusa przeniesiona na niebo
Grav Mit 87, Mif Tok 1/U7.
W mitologii c h i ń s k i e j siedem gwiazd Wielkiej Niedźwiedzicy odpowiada siedmiu
otworom ludzkiego ciała i siedmiu otworom w sercu Chev Dic 3/344.
W kulturze s ł o w i a ń s k i e j Wielki Wóz to grupa gwiazd widoczna cały rok na
północnej części nieba, potocznie postrzegana jako wóz, jego koła i złamany dyszel,
rzadziej także jako wół, wilk lub niedźwiedź. Wyróżniane (np. przez Serbów i Chorwatów)
gwiazdy w tym zbiorze to oprócz wołów także oracz i/lub pasterz.
Niedźwiedź, Niedźwiedzica Kup Astr 240, Glad Wiedz 59, Wielka Niedźwiedzica Lud
1898/414; związane z w i e r z e n i a m i : Wózek Antychrysta, Lucypera 9; inne: Mleczny
Wóz (jako wynik kontaminacji nazw Mały, Wielki Wóz i Mleczna Droga) Kup WiM 25,
Kup Astr 239; Wóz, co ciągnie przy koniowi, Furmański Wóz (połączenie nazw Wóz i
Furman) Glad Wiedz 55.
+ W.W. i K o s i a r z e razem zachodzą w zimie Glad Wiedz 183, gdy ukazują się na
zachodzie, zwiastują lato Glad Wiedz 190.
<-> W. W. wchodzi w opozycje wielkości z -* M ał yrn W o z e m i czasu świecenia z -*
K o s i a r z a mi i -> B a b a m i.
X Według legend pochodzenie W.W. na niebie jest rezultatem kary: zaniepójście do
kościoła w święto Bożego Narodzenia 2-3 Bóg przeniósł woźnicę z końmi i wozem między
gwiazdy; ukarał furmana za jego za pychę 4; przeniósł między gwiazdy syna, który wiózł
swoją matkę-grzesznicę do piekła 5; na rozkaz Pana Jezusa Michał Archanioł zrzucił wóz
Lucypera z nieba 9. Według innych wierzeń W. W. to król i jego sześcioro dzieci,
umieszczeni na niebie przez Boga, gdy wóz im się złamał i.
.*• W W.W. wyróżnia się: c z t e r y gwiazdy Etnl 1989 Bilg 119, piąć gwiazd Kup Astr
241, Glad Wiedz 51, SZeŚĆ Kup Astr 241,
S I e d e m TN Krasiczyn 1985, Gład Wiedz 51, OSiem lub
dwanaście gwiazd Gład Wiedz 51.
ińr Cztery gwiazdy to koła wozu, następne trzy to d y s z e l 2, 6, który jest złamany lub
skrzywiony 6-8. Jest on zwrócony w stronę wschodnią, a tylne koła wozu w stronę
zachodnią 2. Koła tworzą układ trapezowaty: W.W. zadnie koła ma syrzyj, u przodka
wązyj, dwa konie na przedzie, woźnica na samym przodku Glad Wiedz 51. Jedno z kół jest
wytrącone Kup Astr 240, naderwane 2, 4. Niekiedy wyodrębnia się konia
240
WIELKI WÓZ
dokumentacja
MAŁY WÓZ
(jednego lub dwa), woźnica (furman) Glad Wiedz 51, Kup Astr 241 i mały jeździec [gwiazda ta leży
nad trzecią gwiazdą dyszla] Glad Wiedz 57.
■
W.W. i d z i e od wschodu ku zachodowi i niejako cofa
eksplikacja
_______
___________ 241
potępiać i sądzić rodziców. Syn pędząc ku piekłu uderzył dyszlem o róg pierwszej bramy i złamał go w
polowie. Potem zawstydzony przez anioła puścił konie i odbywaszy wraz z matką pokutę dostąpił
zbawienia.] Lud 1895/175, inn e war. zob. Krz PBL nr 2457.
się tylnymi kolami
W kierunku ruchu 2, podob. Glad Wiedz 119, Wisła 1898/138.
♦ Michał Archanioł na rozkaz Pana Jezusa zrzucił W.W. z nieba i złamał mu
dyszel 9; na W.W. jeździł św. J e r z y K 7 Krak 29, ś w . E l i a s z Etnl 1989 nilg 122.
RELACJE POTOCZNE I ZAPISY WIERZEŃ
6 - Cztery gwiazdy tak jak Wóz jak ma kola, a trzy jest w przodzie tak, jak dyszel. No to nazywają
Wóz. To jest przeważnie na północy. TN Krasiczyn 1985, podob. Szyf MiW 151, Kup WiM 25, Kup Astr
241, Glad Wiedz 51, 55, 57, 119, TN Danachy 1984.
00 A W.W. widoczny jest nad horyzontem cały rok, lecz chodzi jedynie północną
Częścią
1985.
nieba,
na
południe
nie
przychodzi
Glad
Wiedz
118,
podob
TN
Krasiczyn
Utrwalają to nazwy: Północny Wóz, Wóz na północy.
Sporad. twierdzi się, że W.W. jest na śrvdku świata i kręci się na jednym miejscu Glad Wiedz 118;
jeździ po -»Drodze Mlecznej 10.
7-/1 jak jest Wóz dajmy na to, to ma cztery gwiazdy rozstawione i złamany dyszel. To sie nazywa
Wielki Wóz, bo jest i Wóz Mały. Etnl 1989 Bilg 119, podob. TN Krasiczyn 1985.
8 - Wielki Wóz śtyry gwiazdy kola, a trzy taki rządecek to dysiel zlomany. Glad Wiedz 51, podob.
Kup Astr 241.
9 - [Wielki Wóz] jest to wózek Antychrysta albo też Lucypera, którego Michał Archanioł na
rozkaz Pana Jezusa zrzucił z nieba i złamał mu dyszel. Glad Wiedz 58, podob. Glad Wiedz 55.
Po W.W. poznają Czas W nocy Etnl 1989 Bilg 120, Szyr MiW 151, Glad Wiedz 121, 152, 153,
PISANA POEZJA CHŁOPSKA
183, 185, Kai Lim 41 i nad ranem Glad Wiedz 152; określają kierunek Etnl lssn niiR 121, Kup
Astr 241, ZwłaSZCZa północny Glad Wiedz 154, 194.
10 - Stoi noc / na skraju wsi / i parasol wznosi, / a na niebie / srebrny kapłan / mszały
/ gwiazdom głosi, / Wielki Wóz / robotnic pełen / w Drogę Mleczną / skręcił. / Kapłan
modły / kończył świtem / i wieś rosą / święcił. [W. Sitkowski] Ad Złote 237.
Wieczorem W.W. jest na zachodzie Glad Wiedz 196, do północy obraca się na północ Glad Wiedz
188; o północy jest na północy Glad wiedz 196; po północy wykręca się na
wschód Glad Wiedz 121, 188, Kai Lim 41.
♦ W przysł. Jak widać Wóz, to siedlaku gotuj wóz, zbieraj z pola Glad Wiedz 197;
gdy w lecie widać W.W. na zachodzie, będzie d e s z c z Glad Wiedz 196.
BIBLIOGRAFIA: Chev Dic 3/343-345; Glad Wiedz 118-123, 176-179; Kop SMit 349; Kup Astr 1958/5/239-241;
Kup Pol 82-87; Kup WiM 24-25; Mif Tok 1/116-118; N i e b r z e g o w s k a Stanisława, Gwiazdy w ludowym
językowym obrazie świata, [w:] JOS, s. 157-159; S n a r s k a Małgorzata, Konotacja semantyczna nazw gwiazd w
polszczyźme ludowej, praca magisterska napisana w ZJP UMCS, Lublin 1985; Szyf Trąd 56-57; Wort HofT
9/679-684.
DOKUMENTACJA
-+BABY, DROGA MLECZNA, GWIAZDY, KOSIARZE, MAŁY WÓZ, NIEBO.
Stanisława Niebrzegowska
OPOWIEŚCI WIERZENIOWE I BAJKI
1 - Wielka Niedźwiedzica, a właściwie jak lud nazywa «Wóz» powstał w taki sposób: Na wielkim
wozie wiózł król swoją dziatwę i chciał ją zawieźć do nieba; w drodze, juz za chmurami, wóz się złamał
i dzieci rozsypał, ale Bóg nie puścił ich już na ziemię 1 w postaci gwiazd umieścił na niebie; razem
wszystkich dzieci było sześcioro, a ojciec siódmy. Wisła 1900/468.
2 - Najbardziej wpada ludziom w oko Wielki Wóz na niebie, który wprawdzie posuwa się
(pozornie) po niebie tak, jak wszystkie inne gwiazdy, od wschodu ku zachodowi, ale kola tylne ma
zwrócone w stronę zachodnią, a dyszel w stronę wschodnią, posuwa się też tylnemi kołami naprzód,
nie zaś dyszlem. Dlaczego cofa się tak, wyjaśnia następująca bajka. Jechoł parobek we święto Bożego
Narodzenia ze Żydami. W drodze zawodził kołem o piekło 1 musioł w tył cofać. Pon Bóg lak go ukoroł,
że ni móg dalej naprzód jechać, ani też cofać sic daleko w tył. I przeniós go na niebo, gdzie do dziś
dnia cofo się w tył. Wisła 1898/138.
3 - Furman (Woźnica) - gwiazda Wóz. O niej prawi, iż jakiś niezbożny woźnica jechał gdzieś w
sam dzień Bożego Narodzenia, zamiast iść do kościoła. I dlatego wóz mu się rozleciał i między
złowrogie przeniesiony gwiazdy. K 48 Ta-Rz 258.
4 - [Kiedyś na świecie było pełno zbójców. Pewien furman jeździł z mlekiem do miasta. By! on
bardzo pewny siebie. Chwalił się, że nie boi się jechać przez las, w którym są zbójcy. Może jechać
nawet przez piekło. Gdy podjechał pod piekło, zawadził o bramę tylnym kołem, koło oderwało się, a
mleko rozlało się. Pan Bóg ukarał furmana za jego pychę i przeniósł go na niebo, żeby ludzie
wiedzieli, iż Pan Bóg brzydzi się pychą. Od tego czasu widać jego wóz na niebie z naderwanym
kołem, a furmana koło dyszla jak poi konie. Panu Bogu żal było rozlanego mleka i też przeniósł je na
niebo. Jest to mleczna droga.] Sych SGKasz 1/288.
5 - Lud ruski i polski zna Wóz ze złamanym dyszlem - wskazuje jako taki konstelacyą Wielkiej
Niedźwiedzicy. [Na wozie tym bogobojny syn wiózł swoją matkę, wielką grzesznicę do pieklą.
Chrystys Pan postał anioła, aby zatrzyma! syna i pouczył, że dziecku nie przystoi
MAŁY WÓZ
Mały Wóz jest postrzegany w łączności z Wielkim Wozem i ujmowany w ramach „sceny
gospodarskiej" razem z Drogą Mleczną, Kosiarzami, Babami, Odbieraczkami.
= Oprócz nazwy Mały Wóz Glad wiedz 60, Kup Astr 241, na obszarze Polski występują inne: Wóz;
(na Pomorzu, Kujawach i w Poznańskiem) Wózik, Wózek, Mały Wozik, Mały Wózik Kup WiM 26, Kup
Pol 88, MaJeriJci Wóz Kup WiM 26, Kup Pol 87, Mniejszy Wóz Kup Pol 87, Mały Furman, sporad.
Mała Fura, Biedka (od bida 'wóz o dwóch kółkach') Kup Astr 242, Kup Pol 88, Niedźwiedź, Mały
Niedźwiedź,
Mała Niedźwiedzica Glad Wiedz 60, Kup Pol 88, Kup WiM 26.
® Ze względu na wielkość M.W. jest porównywany do -^Wielkiego Wozu -mówi się, że M.W. jest
do kartofli, a duży do siana Kup Pol 87. Wśród jego części wymienia się cztery kółka i dyszel Kup
WiM 25, który skierowany jest w górę Kup Astr 241. Najbardziej widoczną i najjaśniejszą z gwiazd
M.W. jest ->Gwiazda Północna Kup WiM 25. Dzięki tej gwieździe, znajdującej się zawsze w tym
samym miejscu, M.W. jest łatwo rozpoznawalny na niebie. Wśród gwiazd MW., w Krakowskiem
wyodrębniają również Warsztat św. Józefa Lud 1895/173 i 174.
243
KOSIARZE
eksplikacja
242 _______________________ KOSIARZE - eksplikacja
A
M.W. znajduje się zawsze n a
północy Kup Pol 87, nad Wielkim Wozem Glad Wiedz 60.
BIBLIOGRAFIA: Glad Wiedz 60-67; Kup Astr 1958/5/239-241; Kup Pol 87-88; Kup WiM 25-26- Mif Tok
1/116-118.
Trójca Święta - w pow. raciborskim Glad Wiedz 49; Trzy Jutrzenki - w pow. gorlickim; Trzy gwiazdy
w kupie - w pow. Wieliczka Glad wiedz 49.
Inne nazwy to: Panny, Gwiazdy św. Wawrzyńca lub św. Wojciecha Glad Wiedz 50, Stajenka
Betlejemska Kai Lim 30-31.
-►GWIAZDY, GWIAZDA PÓŁNOCNA, WIELKI WÓZ.
+ K. i W i e l k i Wóz zachodzą razem w zimie Glad Wiedz 183; gdy ukazują się na zachodzie,
zwiastują lato Glad wiedz 190.
Stanisława Niebrzegowska
* Św. Izydor dopomagający ludziom w czasie klęski wraz z kosiarzami zamienia się w konstelację
2. Jest to drąg, którym Lucy per chciał uderzyć Pana Boga, a który przy uderzeniu w skałę zamienił się
w kosę Gal star 43.
KOSIARZE
Pas Oriona; Orion
® Swoim układem przypominają k o s ę 5 , 6 lub rząd k o s i a r z y 4, podob. Mosz Kul 2/37,
j e d y n k ę f>, laskę Glad Wiedz 188.
A
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy. Kolekcje. Pochodzenie. Wygląd. Ilość gwiazd. Czynności: ruch, świecenie.
Miejsce i czas. Przepowiednie.
Dokumentacja: Przysłowia. Legendy. Relacje potoczne. Bibliografia
Najczęściej dostrzega się t r z y gwiazdy (co zostało utrwalone w nazwach) 7,
Kup Astr 233, Kup WiM 26, Glad Wiedz 42-43, 48, 185, Mosz Kul 2/37; niekiedy Wymienia Się trzy
gwiazdy na kosę i trzy na kosisko Kup Astr 233; dwie kosy Red. Sarzyna 1984, trzy gwiazdy drugiej
kosy są mniejsze i ciemniejsze od pierwszych Mosz Kul 2/36.
W polskiej kulturze ludowej Orion jest postrzegany jako grupa trzech lub sześciu gwiazd
przypominających kosę lub koszących mężczyzn i współtworzy „gospodarski" obraz nieba (z Wielkim
i Małym Wozem, Drogą Mleczną, Babami, Odbieraczkami).
W t r a d y c y j n y c h kulturach gwiazdozbiór Oriona jest łączony z pewnymi wydarzeniami
mitycznymi lub zajęciami gospodarskimi. W mitologii g r e c k i e j Orion był myśliwym ugodzonym
za zalecanie się do Plejad (-^Baby) strzałą Artemidy i przez nią przemieniony w konstelację Grav Mit
140. Wedle innych wersji mitu, Orion zrodził się z moczu i dlatego „konstelacja Oriona przynosi
deszcz zarówno wtedy, gdy wschodzi, jak i wtedy, gdy zachodzi". Grav Mit 141.
W kulturze s ł o w i a ń s k i e j Orion był postrzegany w stałym układzie z Plejadami: razem idą
po niebie, na wiosnę razem przestają świecić, a po upływie określonego czasu znów pokazują się na
wschodzie Mosz Kul 2/34.
Najpowszechniejsza na terenie Słowiańszczyzny dla pasa Oriona (lub nawet całego Oriona) nazwa
została utworzona od nazwy kosy lub kosiarzy: Kosiarze (Białoruś, centralne Karpaty, Słowenia),
Kośniki (rdzenna Polska), Kosy (Czechy, pd-zach. Polska), Kosari (Ukraina, pd. Białoruś, Rosja). U
Serbów i Chorwatów funkcjonują nazwy śćapi, śtdpi, śtapci, śtapovi utworzone od śtap, śtapac 'kij,
kijek, prątek', w Bułgarii - nazwa „radło": rdlo, orało, ralica, rolnica MoszKul 2/37-38.
=
Nazwy najczęściej spotykane w Polsce mają podstawę socjomorficzną i odsyłają do realiów
wiejskich: n a r z ę d z i (ze względu na kształt i funkcje): Kosa; w Małopolsce i na Górnym Śląsku
Kosy Kup Poi mapa nr 8, Glad Wiedz 42; Sierp w pow. łęczyckim, Kosok w pow. raciborskim Glad
Wiedz 41-43, Kup WiM 27; ludzi używających tych narzędzi, ustawionych w szeregu: Kosiarze,
Kosarze Glad wiedz 34 - wsch. i centralna Polska; Kośniki- na Warmii i Mazurach, Mazowszu, w
Suwalskiem i pn. części Lubelszczyzny Kup Poi mapa nr 8, Kup Astr 234; Kosce, Koścowie, Koścy w niektórych okolicach Karpat, pd-wsch. Śląska i w woj. białostockim Glad Wiedz 43; Kosiorki Kup
WiM 27, Kosyniery Glad Wiedz 34; do 1 i c z b y g w i a z d najbardziej widocznych w tym
gwiazdozbiorze: Trzej Królowie (Mędrcy), Trójca - w pow. gorlickim;
■ Ruch. K. w s c h o d z ą , p o k a z u j ą s i ę jesienią Glad wiedz 98, 191, 195-196, a zachodzą
na Wojciecha, na wiosnę Glad wiedz 98, 185, 191, 195. K. idą krokiem jak gęsi Mosz Kul 2/31, zaraz
za slunkiem Szyf Trąd 55 czyli od wschodu ku zachodowi Glad wiedz 106; górą chodzą w grudniu i
styczniu Glad Wiedz 107, Mosz Kul 2/33, idą ku dołowi, gdy zbliża się wiosna Szyf Miw 150, Szyf
Trąd 55.
Ś w i e c e n i e . W jesieni K. ś w i e c ącałą noc Glad Wiedz 191; najbardziej i najdłużej
widoczne są w zimie Kup Astr 233.
A 00 K. zmieniają miejsce na niebie, przemieszczając się ze wschodu na zachód, zawsze idą za
-*Babami, za nimi z kolei idą -»Odbieraczki. W pieśni weselnej umieszczane wyżej'niż księżyc:
Wysoko miesiącek, jesce wyży kosy, Weźze Kasiu grzebień, rozcesaj mi włosy, ZWAK 1888/137.
Według pojawiania się K. na niebie, zajmowanego położenia, a następnie znikania, powszechnie
określano czas w c i ą g u d o b y oraz porę r o k u Szyf Trąd 54 i 55, Glad Wiedz 157, 158, 185, 189,
191, 194. Wskazują północ - gdy są w górze, na środku nieba lub najwyżej na niebie Glad Wiedz 184,
190, 195, gdy są na dwa chłopy nad stodołą Kul MiW 437, także gdy (w zimie) znajdują się na
południu Glad wiedz 185, 189, 192; godzinę trzecią - gdy w zimie są wysoko na niebie Glad wiedz
191; czwartą - są na chłopa Szyf MiW 149, na południu 3; piątą - są nisko nad ziemią Szyf MiW 149;
ósmą - są na wschodzie Glad Wiedz 192; dwunastą - są na północy Glad Wiedz 192.
•
Jeśli idzie o cykl roczny, najczęściej mówi się, że gwiazdy te w lecie są zupełnie niewidoczne
Glad wiedz 98, 184, 185, 188-191, 194-196, Or L 1938/161; pojawiają się na niebie
pod koniec lata lub jesienią Glad Wiedz 102, 185, 189, 190, 192, 196, Kup Astr 233, Or L 1938/161;
na św. Jakuba wychodzi jedna laska Kos (gdy wyjdzie druga, zbliża się zima) Glad Wiedz 102, 188. W
połowie marca ukazują się na niebie o dwunastej w południe Kai Lim 39; w czerwcu - o szóstej rano
Kai Lim 39; w jesieni - z wieczora Glad wiedz 107, 191, przed północą Kai Lim 38; w polowie
września - o północy Kai Lim 39; tydzień po Jadwidze (16.X) wschodzą o w pół do szóstej wieczorem
Kai Lim 38; miesiąc przed Godami pokazują się około ósmej wieczór Glad Wiedz 153; w zimie
pokazują się z wieczora Glad
244 __________________________ KOSIARZE - dokumentacja
245
ODDIERACZKI
- eksplikacja
7 - No, Kosiarze. To so tak równo te Kosiarze, widać takie gwiazdy trzy większe, i to widać, to nazywają
Kosiarze. TN Krasiczyn 1985.
Wiedz 191, Kai Lim 39. Idą ku wschodowi, gdy zbliża się zima, ku zachodowi - gdy ma
nastąpić lato Glad Wiedz 189 i 190.
4* Przepowiednie oparte były na widoczności K. Wczesną w i o s n ę i ciepło zapowiada zachód K. w dniu św.
Wojciecha (23.IV) - w przysł.
IA.
To samo przewidywano z zachodzenia K. w dniu (lub w wigilię) św. Andrzeja
(30.XI) ID.
BIBLIOGRAFIA; Glad Wiedz 93-117, 160-176; Grav Mit 139-142; Kup Astr 1958/5/233-237; Kup Pol 88-94; Kup
WiM 26-27; Mif Tok 1/116-118; Mosz Kul 2/29-38; N i e b r z e g o w s k a Stanisława, Gwiazdy w ludowym
językowym obrazie świata, [w:] JOS, s. 157; S n a r s k a Małgorzata, Konotacja semantyczna nazw gwiazd w
polszczyźnie ludowej, praca magisterska napisana w ZJP UMCS, Lublin 1985; Szyf Trąd 53-55, 80; Wort Iloff
9/684-686.
Na podstawie czasu ich zachodzenia w dniu św. Wojciecha, w Krakowskiem przepowiadają także, jaki będzie
cały rok: jeżeli po północy w tym dniu zajdą wcześniej, będzie rok
s u c h y , jeżeli później, będzie m o k r y
K
-+BABY, GWIAZDY, NIEBO, ODB1ERACZKI, WIELKI WÓZ.
7 Krak 33.
Stanisława Niebrzegowska
DOKUMENTACJA
PRZYSŁOWIA
IA - Nie zejdzie ciepła na ziemię rosa, póki się z słońcem nie zetknie kosa. K 48 Ta-Rz 259; war.: Nie będzie
cieplej rosy, dopóki na Św. Wojciecha (23.IV) nie zajdą wieczór kosy. Glad Wiedz 110; ... pokiela nie zajdą na
Wojciecha kosy. Mosz Kul 2/34; ... dopóki nie zejdą wieczór kosy Glad Wiedz 158; ... na mrok k"ośi. Kuc Mlp 40; Jak
zachodzą na zmrok kosy - to się spodziewaj cieplej rosy. Glad Wiedz 110; podob. Dopóty nie będzie wiosny, dopóki
nic zejdą na zmierzchu kosy. Glad Wiedz 110; Jak rano zejdą trzy kosy, to się ludzie spodziewają cieplej rosy. Glad
Wiedz 195.
IB - Jak na św. Jędrzeja (30.XI) wejdzie kosa - to na Wojciecha ciepła rosa. Glad Wiedz 184; war.: Jeżeli kosy
zajdą wczas wieczór w dzień św. Jędrzeja, będzie wczesna wiosna. K 7 Krak 33; podob. Jak dzień przed Andrzejem
zajdą kosy - to będzie wczesna wiosna, a jak po Andrzeju - to późna. Glad Wiedz 188.
ODBIERACZKI
Miecz Oriona
Odbieraczki są łączone z Kosiarzami w „scenę gospodarską" nieba, którą współtworzą też: Droga Mleczna,
Wielki i Mały Wóz, Baby.
s
Na obszarze Polski poza nazwą Odbieraczki Szyf Trąd 54, Kul MiW 437, Kup Astr
233 i 234 funkcjonują liczne nazwy synonimiczne, związanych z ludowym wyobrażeniem
LEGENDY
->nieba jako w i e l k i e g o p o 1 a, na którym pracują „niebiescy żeńcy": po męskich
2 - [Gdy na ziemi panował wielki „pomór" po wojnie i umierali zwłaszcza ludzie starzy,
wówczas, św. Izydor - rolnik i oracz - porzucił swoje brony i pług i razem z dwoma innymi
robotnikami bezpłatnie stanął do kośby. Posilali się oni chlebem anielskim przynoszonym
przez aniołów. Pracujący kosiarze cudem boskim zostali przeniesieni między gwiazdy. Rów
nież brona i pług św. Izydora znajduje się na niebie. Pług zagłębiony jest w niwę niebieską
tak, jak na ziemi tkwił jedną częścią w skibie. Gdy niebo przybliży się do ziemi, będzie on
widoczny.] Lud 1895/172, ts. Krz PBL nr 2458.
„kosiarzach", idą kobiety „odbierające" zboże, „grabiące" kłosy i pomagające koszą
cym mężczyznom - Grabarki Szyf Trąd 54, Szyf MiW 149; w Ostródzkiem - Grabiarki
Kup WiM 26, Kup Astr 233, Glad Wiedz 35 i 36, Grabiarce Kup WiM 26, Kup Astr 233; W pOW.
żywieckim - Grabcze Glad Wiedz 35; Zbieraczki, Podbieraczki, Podbieracze Kup WiM 26, Kup Astr 233, Ubieraczki
Glad wiedz 35 i 36; w Żywieckiem Żniwiarki Kup Astr
234 i Znaczki Kup Pol 89; Zastępcę Kup Astr 233; Niesiarze Glad wiedz 35; Pomocniki,
Pumocnice zy Śniadaniem Kup Astr 234, Kucharki ze Śniadaniem Glad wiedz 35,
RELACJE POTOCZNE
Kup Pol 90.
3 - Ja nawet tak pamiętam, jak moja mama opowiadali - nie było zegara ... I oni sie znali na gwiazdach, czyli
Kosiarze tak zwane były. I były Kosiarze na południu, tu prosto świeciły, to znak byl, że jest godzina czwarta po
pólnocku. Etnl 1989 Dilg 121.
4 - [A dlaczego te gwiazdy nazywały się Kosiarze? ] A bo takie te gwiazdy jakoś tam szli, tak jak Kosiarze, tak
u
o takie były, rzęda jakiegoś były. Ji noni zawsze sic znali ten mój ojciec na tych gwiazdach. To "oni gadali ... ta i ta
godzina, już Kosiarze, gadajo, so. Etnl 1989 Bilg 119.
5 - No Kosiarze, bo to już wygląd kosy. Od tego nazwa powstała Kosiarze. Red Gorajec 1984.
6 - To tak samo wyglądajo jakby te gwiazdy so tak ułożone, prawda? Tak, w formie kosy, znowu, tak jak jedynki,
o! Takie po niebie. TN Krasiczyn 1985.
•*•
®
O. to
( rz y (lub dwie) gwiazdy Glad Wiedz 35, Szyf Trąd 54, Kup WiM 26, Kup
Astr 233, które świecą r z ę d e m obok siebie Glad wiedz 35.
A O. zawsze znajdują się za K o s i a r z a m i Glad wiedz 35 i 36, Kup WiM 26, Kup Astr 233 i 234. W
porównaniu jednak z Kosiarzami są one mniejszej wielkości Kul MiW 437. O gwiazdach tych mówi się (na co
wskazują także nazwy: Niesiarze, Pumocnice zy Śniadaniem, Kucharki ze Śniadaniem), że przynoszą one Kosiarzom
śniadanie Glad
Wiedz 35 i 36.
W pow. sandomierskim za O. wyróżnia się gwiazdę zwaną Pieskiem Glad Wiedz 35.
-►BABY, GWIAZDY, KOSIARZE, NIEBO.
Stanisława Niebrzegowska
246 __________________________ BABY - eksplikacja
247
BABY
BABY
Plejady
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy. Kategoryzacje. Kolekcje. Pochodzenie. Wygląd. Ilość. Czynności: ruch, świecenie.
Lokalizacja i czas. Wykorzystanie w rachubie czasu i określaniu stron świata. Przepowiednie. Dokumentacja:
Legendy. Podania. Bibliografia
eksplikacja
Wiedz 24 pow Wadowice. Nazwy te wiązane są z widzeniem -mieba jako wielkiej łąki, koszonej
przez -^Kosiarzy, za którymi idą Baby 4. Rzadziej Babom nadawano nazwy Grabiarki, Grabiarze,
Zbieracze Kup Astr 239, utożsamiając je prawdopodobnie z -*Odbieraczkami.
Nazwy o podstawie z o o m o r f i c z n e j częste na południowym wschodzie Polski (pod
wpływem gwar ukraińskich) i Górnym Śląsku to: Kurki Glad wiedz 24, podob. Karl SGP 2/529,
Kwoczki Glad wiedz 3o; Kokoszki Or L 1938/160; Kurczęta, Kurczątka Glad wiedz 24-25, 30.
Przeważa jednak nazwa w l.p., co jest dowodem wyróżniania jednej, największej gwiazdy zbioru: Kura
Glad wiedz 19, 24, Kura (Kurka, Kwoka)
Z kurczętami Karl SGP 2/546, Kup Astr 237, Glad Wiedz 19, 24-25, 31; Kwoka Kai Lim 37, Glad Wiedz 24-25, 30,
W polskiej kulturze ludowej Plejady są postrzegane jako grupa siedmiu gwiazd, z których jedna
świeci jaśniej niż pozostałe. Ich powstanie legendy wiążą z zamianą grupy kobiet w gwiazdy za karę
(lub w nagrodę) przez Chrystusa.
Według mitologii g r e c k i e j Plejady były siedmioma córkami Atlasa, które po popełnieniu
samobójstwa (na wieść o śmierci sióstr Hyad), Zeus umieścił na niebie w postaci gwiazd. Według
innej wersji mitu Plejady byty kochankami bogów. Jedna z nich, Merope, zostawszy żoną Syzyfa,
wstydziła się związku ze śmiertelnikiem i dlatego dziś świeci słabiej na niebie Tok Mif 2/317, Kop
SMit 886. Wraz z matką Plejady stanowiły obiekt pożądania Oriona, który przez pięć lat ścigał je,
dopóki nie przemieniły się w gołębie (grec. pleiddes), widoczne na niebie jako konstelacja Tok Mif
2/317. Nazwa Plejad bywa wywodzona także od grec. plew 'płynę statkiem' i wiązana z czasem ich
świecenia na niebie, tj. od połowy maja do końca października, w porze
189, Mosz Kul 2/35; Kwoczka Mosz Kul 2/35; Kaczka Kup Astr 239.
Do w y g l ą d u B. - bez szczególowszej charakterystyki - nawiązują też nazwy Gromadki Szyf
WiM 150, podob. Szyf Trąd 55, Kupka i Kupki Glad Wiedz 30-31, także Sito Glad Wiedz 19, 28, 30,
Sitko Glad Wiedz lg, 28. Nazwa ostatnia (powszechna także na Białorusi) wiąże się prawdopodobnie z
wierzeniami o ->gwiazdach jako otworach, przez które widać światło niebieskie Glad Wiedz 28.
Inne nazwy z motywacją mniej przejrzystą to: Panny, Babie Bajki, Spital, Wózek Dusz, Młodziki
Glad Wiedz 29-30, Siedem Braci, Plejady Kup WiM 27-28.
it
B. to gwiazdozbiór 1, gwiazdy Or L 1938/160, K 7 Krak 32.
+ B. tworzą kolekcje z K o s i a r z a m i i s ł o ń c e m , bo idą razem w czerwcu Glad wiedz 185;
razem zachodzą na św. Wojciecha (23.IV) Glad wiedz 185.
dobrej do Żeglugi Kemp Slnd 341, Grav Mit 142.
W wierzeniach I n d i a n Ameryki Północnej Plejady to tańczące święte, według
A b o r y g e n ó w australijskich - młode święte dziewczęta, dla L a p o ń c z y k ó w -grupa
wierzących. W P o l i n e z j i i P e r u uważano, że ta właśnie grupa gwiazd patronuje rolnictwu,
bowiem jej pojawienie się wiosną na niebie oznacza początek roku wegetacyjnego chev Dic 4/29.
W kulturze s ł o w i a ń s k i e j Plejady były wyróżniane jako grupa gwiazd, widoczna na niebie
od jesieni do wiosny Mosz Kul 2/34. Mają one bardzo różne nazwy: Baby, Babki (Czechy, Łużyce,
rdzenna Polska), Kura, Kwoka, Kwoczka (niekiedy rozszerzone przez dodanie określenia - z kurczętami
- Czechy, Słowacja, pd. Polska, polsko-ruskie pogranicze, Ukraina, rdzenna Bułgaria i Macedonia),
Sito, Rzeszoto (Białoruś) oraz Vołosozary, Visozary, Stożary, Sozar (Rosja), Stożari, Vlasi, Vlasci
(Bułgaria), Vlastovice (Słowenia) Mosz Kul 2/35-36.
Według wierzeń bułgarskich, okres niewidoczności Kwoki na niebie był wiązany z
wysiadywanim przez nią jaj Mosz Kul 2/468. Po fazie niewidoczności Kwoka strząsa z siebie puch i
robactwo na Ziemię, powodując tym samym choroby owiec, bydła i koni; dlatego należało wtedy
ukryć swoje zwierzęta domowe pod dachem Mosz Kul 2/179.
W języku polskim metaforycznie plejada oznacza grupę ludzi wybitnych, wyróżniających się w
określonej dziedzinie (Plejada aleksandryjska, Plejada karolińska) SJP
x
Pochodzenie B. legendy etiologiczne wiążą: (a) z karą: Chrystus umieścił na niebie grono kobiet,
które zapytane o drogę, nie wskazały mu jej i; (b) z n a g r o d ą: za obdarowanie chlebem Chrystus
umieścił na niebie piekarkę i jej sześć córek: największa z gwiazd to kura, mniejsze kurczęta 2; (c) z
d a r e m : jest to kura podarowana Dzieciątku 3, podobnie jak -»Baran; (d) z p r z y g o d ą : Baby to
wysypane z wozu przez furmana kobiety, które teraz muszą chodzić pieszo Sych SGKasz i/io.
®
Układ
gwiazd.
B. to
k Up a (kupka)
Kup Astr 237, Szyf WiM 150, Szyf Trąd 55;
gwiazdy w kupie Or L 1938/160, Kup Astr 237, Szyf WiM 150, Szyr Trąd 55; skupienie gwiazd Kup
Astr 239; g r o m a d a (gromadka) małych gwiazd Or L 1938/160, podob. Glad Wiedz 31, Kup Astr
237, Kup WiM 27, Szyr Trąd 55 z jedną większą na przodzie Glad Wiedz 31. Jedna z gwiazd jest duża,
a przy niej takie drobne Etnl 1989 Bilg 119, Kup Astr 237; kępka gwiazd Red. Jelna 1984.
Według niektórych przekazów, m a ł e i d r o b n e gwiazdy to kurczęta, a największa z nich kura Glad wiedz 31. Wygląd B. został utrwalony w nazwach (zob. wyżej). B. to gwiazdy małe Or L
1938/160.
A
Ilość gwiazd składających się na zbiór nie jest dokładnie ustalona. Mówi się, że
jest ich duŻO naokoło siebie TN Krasiczyn 1985; pięć Glad Wiedz 31, 196, Kup Astr 237; SZeŚĆ Or L 1938/160,
Saym 2/689, SJP Dor 6/462-163.
Glad Wiedz 31; siedem 11, Glad Wiedz 31, Szyf Trąd 55, Or L 1938/160, Z których
=
Najbardziej rozpowszechnione na obszarze Polski są nazwy
s o c j o m o r f i c z n e j - Baby, Babki, znane w całej środkowej i zachodniej części
kraju Karl SGP 1/28, Szym SDom 22, Bąk Kramsk 92, K 8 Krak 303; sporad.
też
o
Baba Glad
podstawie
jedna jest najjaśniejsza Kup Astr 237; więcej niż siedem Kup Astr 237; osiem Glad wiedz 31; dziewięć
Kup Astr 237; od sześciu do dziesięciu Kai Lim 37; z dziesięć w jednej gromadce, więcej jak dziesięć
Kup Astr 237; jedenaście Szyf Trąd 55, Kul MiW 437; a nawet - piętnaście
Kup Astr 237.
249
248
BADY
eksplikacja
BABY
- dokumentacja
DOKUMENTACJA
■ R u c h. B. przypisuje się w tradycji ludowej właściwość poruszania się po niebie, choć spotyka
się też opinie, że B. nigdy nie zmieniają swego położenia Glad wiedz 98, zawsze stoją na środku nieba
Or L 1938/I6i; językowo utrwalony jest jednak pogląd przeciwny, że B. zmieniają swe położenie w
ciągu nocy Glad wiedz 190: ido drogo, którą słonko robzi Szyf Trąd 56, Glad Wiedz 193, tj. ze
wschodu na zachód Szyf wiM 150,
Glad Wiedz 194, Kai Lim 38|
c h o d z ą kupami K 7 Krak 32. B.
w s c h o d z ą Sych SGKasz 1/10,
wychodzą Glad Wiedz 189; w jesieni wschodzą o cztery godziny wcześniej niż Kosiarze Kai Lim 38;
z a c h o d z ą , giną, znikają, kończą się, gasną, kryją się Mosz Kul 2/33 zniżają się nad ranem Glad
Wiedz 196.
Ś w i e c e n i e . Jesienią i w zimie ś w i e c ą całą noc Glad wiedz 189, IUI; mc świecą w lecie
Glad Wiedz 189. Jedna z gwiazd (Kwoka) świeci najjaśniej Kup Astr 237. 0 okresie niewidoczności B.
na niebie mówi się: nie widać Bab, nie ma ich, nie świecą, kasik pójdą, idą razem ze słońcem, są
niewidoczne Glad wiedz 97.
A 00 B. znajdują się na niebie przed Kosiarzami Szyf WiM 150, Kosiarze pilnują się Babek Mosz
Kul 2/31, Glad wiedz 184; za Kosiarzami 4. Stoją na środku nieba Or L 1938/161. Pokazują się przy
końcu czerwca lub na początku lipca Glad Wiedz 104,
Kai Lim 39;
W sierpniu
Glad Wiedz 184, 191,
W sierpniu
lub We
wrześniu
Glad Wiedz 104;
jesienią Glad wiedz 185, 188, we wrześniu Glad wiedz 185, 190, w październiku Glad wiedz 190-191;
w październiku i listopadzie Glad Wiedz 104. W październiku widać je na wschodzie wieczorem Glad
Wiedz 108. W październiku w tydzień po św. Jadwidze (16.X) B. wschodzą w pół do szóstej
wieczorem Kai Lim 38. Jak widać B. to zbliża się zima Glad Wiedz 158. Od listopada do marca
widoczne są całą noc Szyf Trąd 56.
B. (wraz z Kosiarzami) znikają z nieba na św. Wojciecha (23.IV) Glad Wiedz 185,
W marCU Glad Wiedz 185, 190, W kwietniu Glad Wiedz 191; na wiosnę Glad Wiedz 191, 196, Szyf
WiM 150; znikają po św. Piotrze (29.VI) Glad wiedz 185. Znikają na łato Glad wiedz 185, 189-190: w
maju, czerwcu i lipcu B. są niewidoczne Glad wiedz 101, 184, bo wschodzą i zachodzą ze słońcem
Glad wiedz 101.
+ W y k o r z y s t a n i e w r a c h u b i e c z a s u i o k r e ś l a n i u s t r o n świata.
Regularne pojawianie się i znikanie B. z nieba stało się podstawą obliczania czasu. Jesienią B. znajdują
się na wschodzie słońca Glad Wiedz 190. W grudniu wczesnym wieczorem świecą na
północno-wschodniej części nieba Glad wiedz 194, na południowo--wschodniej części nieba Glad
wiedz 192, na wschodzie Glad wiedz 191, 195, są w połowie nieba Glad Wiedz 195, na pięciu chłopów
od ziemi Glad Wiedz 190; o północy świecą na południu Glad Wiedz 192, 194, 196, na środku nieba
Glad wiedz 106, 190-191, 193, są wysoko Glad Wiedz 152, 184, 190,196; nad ranem świecą na
zachodniej stronie nieba Glad wiedz 194, na zachodzie Glad Wiedz 191, 193, 195-196, są na trzech
chłopów od ziemi Glad wiedz 190.
♦ Przepowiednie: w i o s n y : Baby w zorze zachodzą Glad Wiedz 157; zimy: zachodzą
pochmurno, wilgotną zimę znaczą; jeżeli pogodno zapadają, pogodną zimę, ale przykrą w mrozie
obiecują ZWAK 1882/196. Porzekadło gospodarskie: trzeba żyto siać, bo gromadki zeszli z nieba Szyf
Trąd 56.
LEGENDY
1 - Baby to kobiety, które nie odpowiedziały Chrystusowi na pytanie o drogę.
Na niebie także są Baby. Chrystus chodził po świecie; przed chatą siedziały kobiety (baby) i
gawędząc zabawiały się ploteczkami o sąsiadach. Bóg zbliżył się do gromadki i zapytał o drogę; zajęte
swą gawędą, nie odpowiedziały Chrystusowi. Syn Bóg zapytał się raz, drugi, do piątego razu, ale one
wcale na to nic. zwracały uwagi i wciąż z sobą rozmawiały. Zniecierpliwiony Chrystus, bo mu się
śpieszyło, za karę cale grono kobiet umieścił na niebie i nazwał gwiazdozbiór ten Babami. Wisła
1900/468.
2 - Baby to piekarka z sześcioma córkami, które poczęstowały Chrystusa
chlebem.
O początku Plejad taka gadka: Chrystus przechodząc koło piekarza, posłał ucznia swego po dar
chleba, piekarz odmówił go, piekarka zaś z sześcioma córkami dala mu go tajemnie, i za to
przeniesioną jest na niebiosa, piekarz zaś zamieniony w kukułkę, i tak długo, jak kuka czy kuje ona z
wiosną (od Tiburtii do Johannis), widzialnemi są i Plejady na niebie. K 7 Krak 197.
3 - Kwoczka z kurczętami to dar pastuszka dla nowonarodzonego Jezusa.
Pows7.echnie też znaną jest pomiędzy wieśniakami gromada gwiazd, którą nazywają Kwoczka z
kurczętami. U Rusinów nazywa się Kuryczka. Ma to być podarunek od pastuszka ofiarowany przy
Narodzeniu Pańskim - następnie kwoczkę umieszczono pomiędzy gwiazdami na pamiątkę. Lud
1895/175.
PODANIA
4 - Baby za kosiarzami grabią siano niebieskie dla mającego się narodzić
Jezusa.
Tak było: najprzód poszły baby z grabiami, silą tego, zaczęły pogwarkę (rozmowę), jak zwyczajnie
niewiasty - co uszły dalej, cejco gadać do siebie. Niedaleko szli kosiarze z kosami na ramiączku i nic
nie mówiąc, wyminęli baby, ze ostały za niemi cedźkaj w tyle. Za kosiarzami jedzie furman wozem, ma
Ą konie w lejcu, w przoprzek, zadek i dyszel u wozu, widać to dobrze jak on ciągle kolami w tyl cofa, bo
mu niesporo jechać. - Ten furman woził po niebie św. Jerzego - a terez dostał nakaz, żeby zwieźć siano,
które kosiarze skoszą, a baby grabiami zgrabią, bo to sianko niebieskie, potrzebne będzie w Boże
Narodzenie dla nowo urodzonego Pana Jezusa. K 7 Krak 32, podob. Udz Krak 92.
BIBLIOGRAFIA: Chev Dic 4/28-29; Glad Wiedz 93-117, 160-176; Grav Mit 141-142, 151, 195, 348, 420; Kup
Astr 1958/5/237-239; Kup Pol 94-101; Kup WiM 27-28; Mif Tok 1/116-118; Mosz Kul 2/29-38;
N i e b r z e g o w s k a Stanisława, Gwiazdy w ludowym językowym obrazie świata, [w:] JOS, s. 156-157; S n a r s
k a Małgorzata, Konotacja semantyczna nazw gwiazd w polszczyźnie ludowej, praca magisterska napisana w ZJP
UMCS, Lublin 1985; Szyr Trąd 55-56, 77, 80; Wort HofT 9/686-689.
-►GWIAZDY, KOSIARZE.
Stanisława Niebrzegowska
250
WAGA - eksplikacja
251
BARAN
eksplikacja
SZNUREK Z GUZAMI
KRZYŻ ŚWIĘTY
gwiazdozbiór Węża lub Smoka
Łabędź
Grupa gwiazd zwana Krzyżem Świętym, nad którą znajdują się Niewiasty i Gwiazda św.
Jana, należy do gwiazd pasyjnych; przy tej grupie Droga Mleczna rozwidla się na dwa
szlaki Kai Lim 31. Do tej figury zalicza się pięć gwiazd drugiej wielkości, wierząc, że jest
ich znacznie więcej, lecz będą widoczne wtedy, gdy Syn Boży zasiądzie, aby sądzić ludzi i
krzyż ten weźmie do ręki jako berło Kai Lim :ii, 37-38. Czarownicy i „zatraceńcy" figury
krzyża z ziemi nie widzą Lud 1895/176.
-►GWIAZDY.
Sznurek z guzami znany jest w Krakowskiem, Lubelskiem i Sandomierskiem. Według
legendy, Matka św. Piotra zesłana do piekła za grzechy, gdy dowiedziała się, że jej syn jest
klucznikiem do nieba, zaczęła prosić go o wybawienie. Św. Piotr wstawił się za matką u
Boga, wyprosił d la niej laskę i rzucił sznur, na którym zrobił węzły, aby mogła się po nich
łatwiej wspiąć. Inne dusze czepiały się matki Św. Piotra, by wraz z nią dostąpić zbawienia.
Ona oburzyła się, a szamocąc się i strząsając dusze przerwała sznur i wpadła jeszcze głębiej
w ogień piekielny, skąd żaden glos nie dochodzi. Przerwana część sznura wisi nadal na
niebie i widać go z guzami świecącymi
S.N.
niby gwiazdy Lud 1895/176, nadto war.: Kra PBL nr 804.
-►GWIAZDY, OGIEŃ PIEKIELNY.
KOŁO ŚWIĘTEJ KATARZYNY
S.N.
Korona Północy
SITO
Według legendy w koło to została wpleciona św. Katarzyna i stoczona ze skalistej góry.
W czasie spadania z góry dzwona się popsuły tworząc odstępy (= szczerby). Najjaśniej Koło
św. Katarzyny świeci w listopadzie, w miesiącu, w którym męczenniczka weszła do nieba
Lud 1895/173.
-►GWIAZDY.
S.N.
gwiazdy Włosów Bereniki
Sito pochodzi od Trzech Króli. Sypali oni sitem owies koniom, a następnie zostawili je
Panu Jezusowi wraz z darami, które do niego włożyli. Sitem posługiwała się Matka Boska,
a po wniebowzięciu zawiesiła je między gwiazdami. Wcześniej Sito było znacznie większe,
ale czarci warząc napitek 'pierwszą wódkę', porwali je, aby „odwar" przecedzić. Wówczas
część sita spaliła się. Św. Marek tłukąc się po piekle odzyskał je z rąk szatańskich i zawiesił
Sito na dawnym miejscu Lud 1895/175, ts. Kra PBL nr 2456.
WAGA
-►BARAN, GWIAZDY
Grupa gwiazd przypominająca wagę; na jej szlakach ważone są dobre i złe uczynki po
śmierci. Według podania, bardzo bogaty człowiek wiózł na wozie bochenki chleba. W
drodze na targ spotkał go dziad i prosił o jałmużnę, ale nic od bogacza nie otrzymał. Droga
była wyboista i jeden z bochenków spadł z wozu, bogaczowi nie chciało się jednak zejść,
by podnieść chleb. Powiedział więc dziadowi, abywyciągnął sobie z błota ten chleb. Po
śmierci, w chwili „obrachunku" ze św. Michałem, gdy bogacz nie miał co położyć na wagę,
nadszedł ów dziad niosąc chleb, nie zabłocony, lecz świecący i położył go na wadze, dzięki
czemu bogacz dostąpił zbawienia Lud
1895/174.
S.N.
BARAN
gwiazdozbiór Barana
Według opowiadań ludowych jest to ten sam baran, którego pasterz Wojciech ofiarował
Dzieciątku. Pan Jezus umieścił podarek na niebie, podobnie jak otrzymaną od pasterzy
kokoszkę (->Baby) Kai Lim 30.
-►BABY, GWIAZDY, SITO.
BIBLIOGRAFIA: Kop SMit 349; Kop SSym 444.
S.N.
-►GWIAZDY.
S.N.
DROGA MLECZNA
eksplikacja
253
Cesta GlaH wiedz Ri; Droga z Jeruzalem do Betleem Kup Astr 243; miejsca kultu -Droga do Rzymu
13, podob. Kup Pol 105, Mosz Kul 2/39; gościniec do Rzymu Lud 1900/66; (w centralnej Polsce)
Droga (Gościniec) do Częstochowy 13, Mosz Kul
DROGA MLECZNA
2/39, Szym SDom
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy. Pochodzenie. Wygląd. Części. Czynności. Czas. Miejsce Przepowiednie.
Dokumentacja: Legendy. Relacje potoczne i zapisy wierzeń. Pisana poezja chłopska. Dibliografia.
W polskiej kulturze ludowej Droga Mleczna obrosła licznymi interpretacjami mitologicznymi,
które znalazły swój wyraz w różnorodnych nazwach oraz objaśniających je opowieściach
wierzeniowych.
W wyobrażeniach różnych ludów świata Droga Mleczna jest miejscem przejścia ze świata
ziemskiego do świata boskiego Herd Lek 33. Bywa porównywana do rzeki, drzewa, węża, śladów stóp,
rozlanego mleka i haftowanej szaty Mir Tok 1/116-117, chev Dic 1/403. Wierzy się, że jest drogą, po
której dusze zmarłych odchodzą w postaci ptaków ze świata ziemskiego w zaświaty lub drogą do
miejsc świętych chev nic 4/402-403. Jest też traktowana jako dźwigar nieba Chev Dic 4/402 l u b
szczelina w sklepieniu niebieskim, przez którą widać niebiański ogień Herd Lek 33.
S ł o w i a n i e (na terenie Łużyc, rdzennej Polski, Białorusi, Polesia, Litwy) dają jej nazwy: ptasia,
gęsia, żurawia. Inaczej interpretują Drogę Mleczną Słowianie południowi, dla których Droga Mleczna
jest usypana słomianą sieczką lub sianem, które miały wypaść z worka niesionego (wiezionego) przez
złodzieja, kuma lub popa. Odpowiadające takiej interpretacji nazwy to: słoweń. kumowa slama, serb. i
chorw. kumovska slama, bułg. kumova(-e) slama (seno) l u b popowa{-e) slama [serw). Trzeci typ nazw
słowiańskich wiąże Drogę Mleczną z wielkimi miastami: Droga do Rzymu, Krakowa, Częstochowy,
Poczajowa, Kijowa, Jerozolimy, Droga Batyja Mosz
Kul 2/39, Kup Astr 243, Kup Pol 105.
= Najprostsze, jednoczłonowe nazwy polskie - Droga; w Małopolsce i wsch. Mazowszu z
Podlasiem: Gościniec Glad Wiedz 77, Kup Astr 243, Mosz Kul 2/39; w pow. łukowskim: Trakt Glad
Wiedz 82 - są zwykle rozwijane w dwuczłonowe zestawienia, tworzone od:
(a) w y g l ą d u : Droga Mleczna, Biała Droga Glad Wiedz 85; Mleczny Gości
niec Glad Wiedz 84; Cesta Mleczna, Mleczny Pas Kup Astr 244; Jaśni Prag Glad
Wiedz 85;
(b) u m i e j s c o w i e n i a : Światło Niebieskie Glad wiedz 85; (wsch. Polska) Gościniec
przez/bez niebo Kup Astr 243; Zora po niebie (na niebie) Glad Wiedz 8.5;
(c) celu, którym w szczególności są: mieszkanie Boga i świętych Droga (Gościniec) do nieba
(po niebie, przez/bez niebo) Glad wiedz 79, KuP Astr 243 i 244, Kup Pol 103, 106; Droga do raju,
Droga z raju do nieba, Droga do zbawienia, Wrota do nieba, Boże Wrota Glad Wiedz 79, Kup Pol
104; miejscowości bi b lij n e -Droga do Egiptu Kup Astr 243, Kup Pol 105; Droga do Jerozolimy 19;
Jeruzalemska
152, Glad Wiedz 77, 83, Kup Pol
105;
Częstochowska
Droga Szym SDom
1/152; Droga na Kalwarię (do Kalwarii) 13, podob Kup Pol 105; (śląsk.) Droga z Częstochowy na
Kalwarię, Droga do Piekar, Droga do św. Anny, Droga do Mogielnicy Glad Wiedz 83, Kup Pol 105;
Droga do Gietrzwałdu Szyf Miw 152; Droga ze Skępego do Częstochowy Kup Astr 243, Kup Pol 105;
duże miasta - (Warmia) Droga do Olsztina Szyf Miw 152; Gościniec na Warszawę Kup Pol 105, Droga
do Warszawy Glad Wiedz 83, Kup Astr 213, z/od Warszawy do Krakowa Kup Astr 243, Kup Pol 105;
Droga do Krakowa Mosz Kul 2/39, Glad Wiedz 83, Krakowski Gościniec 10, 25; Droga do Kępcyn
Glad Wiedz 83, Droga od Budapesztu na Warszawę, Gościniec od Krakowa do Łodzi Kup Pol 105;
(d) mitycznych i domniemanych u ż y t k o w n i k ó w - którymi są ciała niebieskie:
Droga Gwiazdowa, Droga Księżycowa, Droga Księżyca Glad Wiedz 85, Kup
Pol 106, Kup Astr 244, (pow. Nowy Larg) Droga Słoneczkowa Glad Wiedz 85; osoby
boskie i święte - Droga Boga Glad Wied?, 8 i ; Droga Pana Jezusa Glad Wiedz 8i;
(w Żywieckiem) Droga Matki Boskiej, Droga Świętych Kup Astr 244, Kup Pol 104,
Glad wiedz 81, Droga św. Jakuba Glad wiedz 81, Kup Pol 104; Gościniec św. Jakuba 24,
podob.
Kup
Glad
Wiedz 81,
ZWAK
1889/77;
Gościniec
Św.
WawrZyjlCa
Glad
Wiedz 81,
Pol 104; Droga św. Eliasza Kup Pol 104; dusze zmarłych - Droga Umarłych Kup Pol 104,
(Małopolska, Lubelskie) Droga Dusz 26, podob. Glad wiedz 81, Droga Dusz Umarłych 22, Droga
Dusz (Pokutujących) Kup Astr 244, Kup Pol 104, Droga Duchów Kup Poi 104, sssi 2/181; Droga
Przodków, Bohaterów sssi 2/181; ptaki
i zwierzęta:
Droga
Ptasia 4, podob. Kul MiW 437, Kup Astr 244, Mosz Kul 2/39, SSSI 2/181;
Droga Ptasza, Ptasięca Kup Astr 244, Kup Pol 103, Droga dla ptaków Kup Pol 103, Droga Gęsia
Kup Astr 244, Mosz Kul 2/39, Droga dla dzikich gęsi Kup Astr 244, Żurawia Mosz Kul 2/39, Droga
Zwierzęca, Droga Zwierząt Kup Astr 244, Kup Pol 103;
(e) p r z e p o w i e d n i p o g o d y : Droga Pogody (na pogodę, do pogody), Droga na deszcz,
Mroźna Droga Glad Wiedz 85;
(f) c z a s u : Nocna Droga Glad wiedz ar,; metaf. Wskazówka Czasu Nocnego
Glad Wiedz 85, 196;
(g) inne nazwy to Droga Krwawa 29; Pasmuga s; Mgławica, Smura (od 'mgła'
lub 'chmura') Kup Astr 244; Zopyra (Zapyra) (od 'chmura'), Strychy (Strych),
Strychy Jasno Czerwone, Strale, Pomoda (od pomloda 'chmurka, biały obłok'),
Pożoga Glad Wiedz 85; Droga Wojenna (jak NapoUin sed na rusk'iego) Kup Pol 107.
x
Pan Bóg wytyczył D.M. zbuntowanym aniołom i po niej strącił ich do piekła 15; słoneczkowa
matka tamtędy jeździła 1 został znak Glad wiedz 85 pow. Nowy Targ; Matka Boska przeszła po niebie i
został ślad w postaci D.M. 1, Glad Wiedz 81 pow. Wadowice; Furman (->Wielki Wóz) zawadził
kołem wozu o piekło i rozlał mleko, które Bóg przeniósł na niebo Sych SGKasz 288; D.M. na niebie
jest znakiem rzeki, która znajduje
Się pod ziemią Glad Wiedz 88.
® D.M. - kojarzona z m l e k i e m i jego bielą (zob. nazwy) -jest opisywana jako jasna wstęga
Glad Wiedz 88, pas (pasmo) gwiazd jasnych 10, 24, b i a ł a 3 (z białego
254
DROGA MLECZNA - eksplikacja
255
DROGA MLECZNA - dokumentacja
asfaltu 29), wyraźna 2 - zob. przepowiednie; s z e r o k a 29. W wierszu współczesnego poety
ludowego D.M. to szczelina pękniętego nieba 27. Postrzegana jako dużo, mnóstwo, miliardy małych i
drobnych gwiazd Glad wiedz 88; masa gziozdecek razem Szyf Trąd 51.
"fc D.M. jest pocięta pośrodku 19. Część D.M. rozwidla się Giad Wiedz 142 tworząc dwie połowy
(= dwie drogi) Etni 1989 Biig 120. Według niektórych wierzeń D.M. ma szesnaście rzędów, a ludzie
dostrzegają jedynie cztery rzędy 12. W D.M. wyróżniane jest ramię zimowe i letnie. Ramię zimowe
biegnie od wschodu na zachód - do Bramy Betlejemskiej (która znajduje się przy największym
zwężeniu D.M. 25), między Gwiazdą Betlejemską, Stajenką Betlejemską, Gwiazdami Trzech Króli i
Gwiazdą św. Szczepana. Ramię to jest nazywane Drogą Betlejemską (lub Drogą Zimową) u. Ramię
letnie D.M. rozwidla się na dwa szlaki przy św. Krzyżu i jest nazywane Drogą Jerozolimską 18,
-^gwiazdy.
■ D.M. k r ę c i się, gdy jest wiatr 12, 23; D.M. t r a c i s i ę 'znika z nieba' jak wielkich odpustów
nie ma 13 albo gdy aniołowie nie idą do Częstochowy 20.
00 Na podstawie położenia D.M. na niebie, wnioskuje się o czasie w ciągu doby: D.M. jest na
środku nieba o północy; na zachodniej stronie nieba - nad ranem; na wschodniej stronie - wieczorem
25; wysoko na niebie - w nocy, a nisko nad ziemią nad ranem 4. Jesienią nad ranem D.M. obniża się ku
południowi Giad wiedz 152,187. Zimą od września (rano) do marca (wieczór) część rozgałęziona
pasma D.M. nad horyzontem rozwidla się Glad Wiedz 142. Od marca (rano) do września (wieczór) łuk
D.M. odwraca
się Glad Wiedz 142.
A D.M. wiedzie w dwóch kierunkach Lud 1895/170: od wschodu na zimowy zachód
Glad Wiedz 141 i Z północy ku południowi 10, podob. Glad Wiedz 141, Szyf MiW 152, Red. Dereźnia
1984. Jeździ po niej -*Wielki Wóz 28, gwiazdy 29. Wzdłuż D.M. ptactwo leci do ciepłych
krajów Kul MiW 437, Glad Wiedz 78, Kup Pol 103, na wyraj i Z niego powraca Mosz Kul 2/39;
chodzą nią dzikie gęsi Kup Astr 244. Wierzy się, że jedna połowa D.M. prowadzi do nieba, druga do
piekła (w zatracenie) u, 19, 21, podob. MAAE 1908/132, po nich spieszą dusze zmarłych 19, 20, Kup
Astr 244 i 245, czyste idą do nieba 26, podob Giad wiedz 79, potępione do piekła wisia 1904/79.
Po D.M. chodzą: mieszkańcy niebiescy Glad wiedz 82; Bóg, Jezus Kup Astr 245; Pan Jezus z
krzyżem Glad wiedz 81; Matka Boska Kup Astr 243, 245, Giad wiedz 81; święci, św. Mikołaj 9, św.
Eliasz 16; codziennie idą po niej aniołowie i święci do Częstochowy 20. Po tej Drodze szli Żydzi z
Mojżeszem do Ziemi Obiecanej Kup Astr 245; Trzej Królowie do Betlejem Glad wiedz 82; Matka
Boska z Jezusem i św. Józefem uciekali do Egiptu Glad Wiedz 81. Po D.M. wstępowali w niebo Pan
Jezus i Matka Boska 21, Glad Wiedz 81; biskupi jeździli do Ojca Świętego Glad wiedz 83; D.M.
jeździła słoneczkowa matka Glad wiedz 85; Twardowski Kup Astr 245.
♦ Dobra p o g o d a będzie jeśli: D.M. jest obecna na niebie K 17 Lub 71, Giad wiedz 139, 184,
189, 192, Kup Astr 245; gwiaździsta, gęsta w lecie 5; bardzo jasna Giad wiedz 139; wyraźna Wisła
1902/441; mocno śfeci 6; jest na krzyż Glad wiedz 141; jasna w dzień Jakuba 3. D ł u ż s z ą
p o g o d ę zapowiada D.M. jasna 3; s u s z ę : D.M. mocno jasno 7; d e s z c z : D.M. słabo świeci 6;
jest za mgłą 7; d es z c z na drugi dzień - gdy widać
jedną drogę Glad wiedz 141 lub D.M. jest na krzyż Giad wiedz 88; b u r z ę na trzeci dzień: D.M.
widoczna na niebie Glad wiedz 195, wyraźna Glad Wiedz 139; mróz: D.M. widoczna w zimę, bystra,
jasno jo widać 8; p r z e m i a n y : D.M. na niebie lub wyraźna Giad wiedz 139; bystro świeci Glad
wiedz 196; m l e c z n y rok: D.M. wyraźna w Wigilię Bożego Narodzenia 2.
DOKUMENTACJA
LEGENDY
1 - [Po wniebowstąpieniu Pana Jezusa, Matka Boska została na ziemi i pomagała
biednym ludziom. Chodziła po świecie, często cierpiąc głód i chłód. Wtedy Pan Jezus polecił
Michałowi Archaniołowi utworzenie hufca aniołów-górali i zabranie Matki Boskiej do nieba.
Michał Archanioł wybrał się na ziemię z góralami. Aniołowie-górale wiedli Maryję przez góry
i skały, a on sam przyświecał wielką księżycową lampą, która mlecznym światłem zalała cały
świat między niebem a ziemią. Maryja szła między nimi prawie niewidzialna, jedynie z daleka
widniała blaskiem gwiazdy - Jutrzenki. W czasie drogi aniołowie zbierali do toreb płaskie
i drobne kamyczki, a gdy wreszcie stanęli na najwyższym szczycie, a droga do nieba była
jeszcze bardzo długa, zaczęli pod stopy Maryi ciskać kamyczki aż się z nich utworzył bity
gościniec. W świetle lampy księżycowej bieliła się ona w oddali jak mleczny pas. Gdy doszli
do nieba, wszystkie kamyczki przemieniły się w gwiazdy i do tej pory świeci ten gościniec
pośrodku błękitu - zwany mleczną drogą dlatego, że po niej przeszła Karmicielka Zbawiciela
ludzkości.] Zorza 1901/33/799.
RELACJE POTOCZNE I ZAPISY WIERZEŃ
2 - W wigilię Bożego Narodzenia gdy droga mleczna wyraźna, to rok będzie mleczny, a jak gwiazd
dużo, to jaj będzie dużo. Wisła 1900/465, podob. Kup Astr 245, Glad Wiedz 140.
3 - Gdy biała droga na niebie (droga Jakuba, tj. mleczna droga) jasna w dzień Jakuba (25 lipca),
pogoda pewna. ZWAK 1882/174; Droga mleczna, zwana gościńcem św. Jakuba, gdy jest jasna,
zapowiada dłuższą pogodę. ZWAK 1889/77, podob. Mosz Kul 2/50.
4 - Droga ptasia, no ta mlecna, to noco jest zidna wisoko, a jak na zranek idzie to nisko nad
ziemnio. Szyf MiW 152.
5 - Droga bez niebo jak jest taka gwiaździsta w lecie, gęsta, to tak wyglunda, jakby naprawdę
droga. To jo nazywajo ta droga. To ona wróży na pogodę zawsze. O - mówio -droga bez niebo, będzie
pogoda! Etnl 1989 Bilg 120.
6 - Jak mocno śfeci [Droga Mleczna] - pogoda, a słabo będzie deszcz. Szyf MiW 152.
7 - Jak mleczno drogę mocno jasno zidać, to będzie susza, a jak za mgłą to pluta. Szyf MiW 152.
8 - Mlecna droga, pasmuga muw'óm, jag mlecna droga jest bystra, jasno jo w'idać to
zapow'adajum mrus. Kup Astr 245.
9 - Ml'icno droga, aho gośćeńec tam śfeńći jeźjil'i, śj'enty M'iko]faj. Kup Astr 245.
10 - Krakowski gościniec - pasmo gwiazd jasnych i słabszych - ciągnie się od północy ku
południowi. Glad Wiedz 141 pow. Sandomierz.
11 - Gościniec szeroki z gwiazd prowadzi od wschodu na zimowy zachód. Glad Wiedz 141 pow.
Białystok.
12 - Mówili, że pierwy nie było ty drogi mleczny. Jak wiatr jest, to się tak kręci. Ta mlyczno droga
gwiazd 16 rzędów, a my widzimy Ą rzędy. Glad Wiedz 88 pow. Pszczyna.
13 - Droga ta wiedzie do tych wielkich odpustów do Częstochowy, na Kalwarię, do Rzymu; jak
tych wielkich odpustów nie ma, to się traci. Glad Wiedz 83 pow. Lubliniec.
14 - Jest to droga przecięta w środku: jedna polowa jej wiedzie do nieba, a druga do piekła. Glad
Wiedz 79 pow. Hrubieszów.
15 - Mlecna droga to je kumuś utorowana, ańoyov'e śe zbuntowafi i Pan Buk im droga wytyćuu 1
do p'ekya strąćiy, uńi tą drogą str\tncerii byl'i do p'ekya i na znak je ta droga. Kup Astr 245, podob.
Glad Wiedz 82.
DROGA MLECZNA
256
DROGA MLECZNA
dokumentacja _______________________ '^]_
dokumentacja
/ Świeć się wam światłość wieczna, / Ta droga zwać się Krwawa / powinna, a me mleczna. [T.
16 - E'jas pśyjeje tom drogom na źem'e i beje trob'iu na sot, on tam jeźji po ty drodze oŚO)fam'i.
Kup Astr 245.
17 - Jedno ramię tego luku, przechodzące ponad nasz horyzont od wschodu ku zachodowi zimą,
nosiło nazwę «Drogi Betlejemskiej*. Zwano je też ((Drogą Zimową)). Nazwy te zyskało dlatego, że
przebiega od Bramy Niebieskiej między Gwiazdą Betlejemską (Kapella) a Stajenką Betlejemską
(Orion) i dalej między gwiazdami Trzech Króli (Kastor, Polluks, Porcjon) a Gwiazdą św. Szczepana
(Syriusz) ku horyzontowi dość równym szlakiem. Kai Lim 31.
18 - Natomiast drugie jej ramię luku, letnie, zwane ((Drogą Jerozolimską*), wiązano z gwiazdami
pasyjnymi... Ramię to rozwidla się przy Świętym Krzyżu na dwa szlaki, biegnące blisko siebie. Kai
Lim 31.
19 - Mleczna droga jest pociętą pośrodku, i jedna jej polowa wiedzie do raju, a druga do piekła. W
Chełmskiem zaś powiadają, że cala droga mleczna wiedzie zmarłych do nieba, a inni że jest to droga
do Jerozolimy. K 34 Chel 255.
20 - Mleczną drogą idą do Częstochowy codziennie anieli i święci, ile razy ją tylko widać na
niebie; w tych dniach jak jej nie widać, to i aniołowie do Częstochowy nie chodzą. Wisła 1900/465.
21 - Droga mleczna to gościniec do nieba prowadzący. I Zbawiciel szedł nim wstępując w niebo i Matkę Boską aniołowie wiedli tym gościńcem; zresztą każda dusza wstępuje na niego, gdy z chmur
zejdzie. Trzeba jednak wielkiej przezorności do tej pośmiertnej podróży, bo droga rozdziela się w dwa
kierunki, z tych jeden wiedzie w ((zatracenie)). Lud 1895/170,
podob. Lud 1900/66.
22 - Mleczna droga, to droga dusz umarłych, one po niej w kształcie ptaków krążą. Lud 1898/414.
23 - Na Śląsku obserwuje się łuk Drogi Mlecznej w związku z przepowiednią pogody: «Jak jest
na krzyż (to znaczy jak widać rozgałęziony łuk Drogi Mlecznej), to na drugi dzień padaD (Bukowiec
koło Jabłonkowa). Chcąc przy tym wyjaśnić to zjawisko mówią, że «jak wiatr jest, to nią tak kręci, tą
mleczną drogą)) Grzawa, pow. Pszczyna. Glad Wiedz 88.
24 - Szeroka świecąca pręga (mleczna droga), jakby wielki pas widniejący w pogodną noc przez
całe niebo, nazywana jest od dawnych czasów gościńcem św. Jakuba. Or L 1938/160.
25 - Gdy krakowski gościniec był na środku nieba, to północ, gdy przechylił się na stronę
zachodnią, to była późna pora, a gdy stal na wschodniej stronie, to było jeszcze wczas (wczesna pora)
(Dębiany pow. Sandomierz). Glad Wiedz 193.
26 - Drogą tą schodzą na Ziemię aniołowie z poselstwem do ludzi i przez nią prowadzą do nieba
dusze ludzi sprawiedliwych, którzy prowadzili życie zgodne z przykazaniami boskimi Stąd
wprowadzono drugą spotykaną w naszym powiecie [limanowskim] nazwę Galaktyki -«Droga Duszo.
Droga ta wiedzie do Bramy Niebieskiej, znajdującej się przy jej największym zwężeniu. Kai Lim 31.
PISANA POEZJA CHŁOPSKA
27 - lubię chodzić na łąki złote / w wieczory jasne / ... gdzie z mlecznej drogi - / szczeliny
pękniętego nieba - / wieczność kapie / wielkimi kroplami / sosnom na piersi / światom na głowy /
ludzie mówią: gwiazdy spadają / uczeni meteory / a my poeci że to wieczność kapie / otulona w ostatni
/ blask zorzy. Poc Poez 197.
28 - Stoi noc / na skraju wsi / i parasol wznosi, / a na niebie / srebrny kapłan / mszały / gwiazdom
głosi, / Wielki Wóz / robotnic pełen / w Drogę Mleczną / skręcił. / Kapłan modły / kończył świtem / i
wieś rosą / święcił. [W. Sitkowski] Ad Złote 237.
29 - Pośrodku nieba jest droga / szeroka, do szybkiej jazdy, / a na drodze po bokach / przeglądają
się gwiazdy. / Droga z białego asfaltu / niesłusznie nazwana Mleczną, / nocą bez przerwy, gwałtem, /
tą drogą gwiazdy jeżdżą. / A jeżdżą jak te szatany, / A w reflektorach pędzą. / Wiele gwiazd jest
pijanych. / Śmierć czyha na krawędzi. / Ech, głupia to zabawa,
Machnowski] Szcz Ant 496.
BIBLIOGRAFIA: Glad Wiedz 77-89,139-143, 176-179; Kup Astr 1958/5/243-245; Kup Pol 102-108; KpM» Mi. Tok
1/116-118; Mosz Kul 2/39-40; N i e b r z e g o w s k a Stan.s.awa G-mazdy ZZdwym jakowym obL,c i^ata, [w:] JOS,
s. 159-160; Szyf Trąd 58, 61-62, 77, 80; Wort Hof. 6/367-374.
-+GW1AZDY, NIEBO, WIELKI WÓZ
Stanisława Niebrzegowska
ZORZA - eksplikacja
ZORZA
+ Razem ze s ł o ń c e m , g w i a z d a m i i m i e s i ą c e m Z. wita Dzieciątko ZWAK
1880/104; Z. i gwiazda wskazują miejsce, gdzie się narodził Jezus Bart Lub 365; z miesiącem i
gwiazdami tworzą rodzinę sieroty (Z. jest matką, miesiąc - bratem, gwiazdy - siostrami) 23, rodzinę
żołnierza (księżyc jest ojcem, słońce - matką, gwiazdy - bracia, zorze - siostrami) 21; jasne zorze i
miesiąc świecą chłopakowi, gdy się żeni 15. W ogród spokoju i zorzy wchodzi partyzant poległy w
boju 20.
++
*
Wstęp. Eksplikacja: 1. 'blask na niebie przed wschodem i po zachodzie słońca1: Nazwy. Kategoryzacje.
Rodzaje. Kolekcje. Opozycje. Pochodzenie. Wygląd. Ilość. Czynności. Rozmówca. Lokalizacja. Czas.
Przepowiednie. Symbolika. 2. 'Wenus': Nazwy. Wygląd. Czynności. Lokalizacja.
Dokumentacja: Zagadki. Przysłowia. Kolędy bożonarodzeniowe i noworoczne Pieśni wiosenne Pieśni
sobótkowe. Pieśni dożynkowe. Pieśni weselne. Pieśni miłosne i zalotne. Pieśni żołnierskie. Pieśni sieroce. Kołysanki.
Zapisy wierzeń i praktyk. Pisana poezja chłopska. Bibliografia.
____________________________ 259
Z. jako światło, jasność jest przeciwieństwem c i e m n o ś c i 7.
Z. idą od s ł o ń c a Kuc Mlp 34, z n i e b a LSE 1965/29.
® J a s n a (jasne) 11, 15, 16, 21, c z e r w o n a 3, czerwone Z. (gdy Chrystus się rodzi) K 27
Maz 1 IG; k r w a w e - są oznaką śmierci K 10 Poz 375; o g n i s t a 31, z ł o t a (złote) 30,32,
światła 12, m a l o w a n a 24; otwarte zorze (czyli otwarte niebo) w momencie narodzin Chrystusa
10, dlatego Bóg wszystko widzi LSE 1965/29.
Porównania: dziewczyna jak zorza 17, podob. śmieł Opól 36, tzn. piękna Kur Opól 123,
Śliczna K 48 Ta-Rz 195, CUtfna LL 1957/3/33, bieluchna K 28 Maz 272; rumiana LL 1966/2-3/64;
Słowo zorza w stpol. też zarza etymologicznie związane jest z nazwami 'blasku, światła' (np.
csłow. zorja, zarja 'blask'; ukr. zorja 'gwiazda, zorza'; litew. żei-eti 'lśnić', żara i paźaras 'blask'; ros.
zarja, zarjewo 'luna') oraz 'ognia' (por. stprus. sari 'żar', litew. źarija 'zarzewie') Vas ES 2/81. A.
Bruckner łączy też zorzę z 'patrzeniem, spoglądaniem', z polskimi wyrazami wzrok, zerkać, spozierać
Briic SB 651, 656, co jest zgodne z wyobrażeniem -►nieba jako kopuły z dziurami („oknami"), przez
które widać światło niebieskie i przez które Bóg patrzy na ziemię.
W gwarach słowo zorza znaczy tyle co: (1) 'blask na niebie przed wschodem lub po zachodzie
słońca', wtórnie też: 'blask bijący od czegoś' (wtedy często obocznie w l.mn.: zorze świeciły itp. 15)
oraz (2) - 'gwiazda, widoczna na niebie rano lub wieczorem', utożsamiana z -ł Jutrzenką lub
-*Gwiazdą Wieczorną; w tym drugim znaczeniu na terenach Polski wschodniej, pod wpływem gwar
ukraińskich, funkcjonuje też nazwa zdrobniała Zorka. Zdrobniałe formy: zarzyce 28, zorzyczki 25, 28.
Wyrażenie gwarowe na zarzach znaczy 'w promieniach zachodzącego słońca' ŁSE 1962/124,
zorzyć się- 'błyszczeć się, mienić', np. na topieliskach zorzyła się woda Dek Sier 137.
W języku ogólnopolskim zorza występuje głównie w znaczeniu 'zjawiska świetlnego, polegającego
na zmianie barw nieba bezpośrednio przed zmrokiem i w czasie jego trwania lub w czasie świtu i
bezpośrednio po nim' SJP Szym 3/1054.
1. 'blask na niebie przed wschodem i po zachodzie słońca'
=
Zorza r.ż., zarza 18,; często w l.mn. zorze 15 i in.; także w r.n. - zorze, np. zgaśnie światłe zorze
12, l.mn. te zorza le.
wzrok dziewczyny jak poranne zorze K 36 Woł 145. Sliczniejsza K 24 Maz 82, piękniejsza K 17 Lub 6
jak zorze jest żonka; Matka Boska jako zorza K 33 Cheł 155, jaśniejsza niż zorza ZWAK 1879/60;
Dziecina Boża jako zorza 9; szabla jak zorza 19; chłopiec śliczny jak zorze K 12 Poz 238.
A W zamawianiu płacznic: Zorze, wyście trzy panny 27, Zorzyczki, zorzyczki, trzy was jest:
porankowa, południowa i wieczorowa 28.
■ Z. ws t a je (wstają), z a c h o d z ą 2; Z. świeci się Rog śląsk 232, Z. świecą się s,
b ł y s k a j ą 4, b ł y s z c z ą 4, 22; goreją 15. Z. płonie 31, pali się świr Piel 296; gaśnie 12,
13, 18.
0 O wschodzie lub zachodzie słońca zwracają się do Z. z prośbą, aby odebrały od dziecka
morzyczki 25, płacznice 26, płaczenie 28; by mężczyzna nie pokochał innej kobiety 27.
A
Z. na
n i e b i e 19, 21, 31, w n i e b i e
20, w o k n i e dziewczyny 22.
00 Z. jest rano i w i e cz or em Górn Maib 2/322. O rannej zorzy (podobnie jak o -+wschodzie
słońca) jest czas modlitwy 29. Formuła z wiersza F. Karpińskiego Kiedy ranne wstają zorze jest
typowym początkiem pieśni religijnych, dziadowskich Nyr Kar 266 i żołnierskich Świr Pies 308. Gdy
Z. wstają, świtają, zaczyna się dzień 4, także ZWAK 1885/241, praca stef WarmPś 1/18I, walka świr
Pies 307-308. Do rannej zorzy trwa zabawa żeńców w czasie dożynek 14. Gdy gasną Z. kończy się
praca 12, także LL 1957/2/47, zaczyna zabawa sobótkowa 13, spotykają się kochankowie 30-31. Czas
od Z. wieczornej do Z. porannej, podobnie jak od -^zachodu do --wschodu słońca, jest uznawany za
m a g i c z n y Dek Sier 77. Można wtedy skurzyć z drzewa pszczoły do ula Kot San 209, powstrzymać
zarazę K 10 Poz 375 lub zabezpieczyć wieś przed nią K 57 RUŚC 1254.
fi Z. to światłość, światło z nieba 29, widoczne, gdy Bóg patrzy na ziemię ŁSE 1965/29. Atrybut
nieba 20, 29.
•U Z. wyróżniane są ze względu na czas i miejsce pojawiania się: zorza ranna/poranna/porankowa, południowa, i wieczorowa/wieczorna 28, podob. Dek sier 182, -►zorza północna,
sporad. zorza węgierska (zlotaworóżowy blask na niebie od strony Węgier) K 48 Ta-Rz 260.
♦ Przepowiednią w i a t r u jest: Z. czerwona w Nowy Rok 3, morągowata 'pstra' z wieczora K 48
Ta-Rz 259; silnego wichru: czerwona Z. wieczorna Mosz Kul 2/52; n i e p o g o d y : czerwona w
Nowy Rok 3; obfitych p o ł o w ó w ryb: gdy w czerwcu grzmi, gdzie zorze zachodzą 2; w o j n y: Z.
czerwona na wschodzie w Nowy Rok ZWAK
1882/161.
ZORZA - dokumentacja
260
ZORZA
dokumentacja
261
Z. są traktowane jako złowrogie znaki niebieskie wisia 1889/495.
•^ Jest znakiem s ł o ń c a , n i e b a i B o g a 7, 9, 10, 18. W pieśniach weselnych Z. symbolizuje
p a n n ę m ł o d ą Chód śp 77; w pieśniach miłosnych - dziewczynę 01 Pódl 28 i jej u r o d ę (zgaśnie
tobie twoja zarza is); w pieśniach żołnierskich i kolędach okupacyjnych - w o l n o ś ć (zorza wolności
zaświeci Bart Lub 329, zabłysną wolności zorze świr Pieś 249, zorza wolności się pali świr Pies 296);
ogród zorzy to r aj 20.
W zagadce symbolem Z. jest d z i e w c z y n a i.
9 - Gwiazdka na wschodzie tam jasno lśni ji mruga na nas, byśmy tam śli, gdzie jako
zorza Dziecina Róża na świat cały rzuca blask. TN Gorajec 1978, war.: TN Zaboreczne 1979.
10 - A wy pasterze mali, gdzieście tę nockę spali? A wy pasterze, otwarte zorze; ze snu powstajcie
Pana witajcie z nieba. K 24 Maz 106.
11 - Porodyła panna Syna, Panna Maryja ... Ta ni mniała kąpieleczki Panna Maryja ... Jest na
niebie zora jasna, bedc kąpieleczką krasna, Panno Maryja. K 49 Sa-Kr 151.
PIEŚNI WIOSENNE
12 - Spicwajże skowroncczku, A ja niechże orzę, Ro wnet dla mnie i dla ciebie Zgaśnie
światłe zorze. Ow obłok, co na sklepie Niebieskim się wozi, - Zachowany w nim piorun
Ciemną śmiercią grozi. Kog Śląsk 201.
2. 'Wenus'
PIEŚNI SODÓTKOWE
=
Zorza (Ranna, Poranna, Wieczorna), Zorniczka, Zornica Kup wiM 24, Glad Wiedz 75,
(Poranna, Wieczorna) utożsamiana z -+ Jutrzenką, -^Gwiazdą Wieczorną.
®
13 - Jeszcze nie zgasła wieczorowa zorza, już mój wianeczek dopłynął do morza. Chód
Śp 204.
Z. j a s n a 5, 7, 11, z ł o t a 6 wskazuje miejsce narodzenia Jezusa, ->Gwiazda Betlejemska;
presup. czysta - gdyż może być kąpieleczką dla Jezusa 11. ■ Z. w sch o dzi K 33 Cheł 155;
świeci, k ą p i e
się 5. A
Z. na niebie 11, za morzem, za dworem 5, przy górze 8.
DOKUMENTACJA
ZAGADKI
1 - Stonce zbiera kolczyki [= rosę], zgubione przez dziewczynę [= zorzę].
Piękna dziewczyna na polu się bawiła, Jak się bawiła, kolczyki zgubiła; księżyc wiedział nie
powiedział, Słońce wzeszło, pozbierało. (Zorza, rosa). ZWAK 1878/182, war.: NKPP Urszula Sw 7,
-••gwiazdy, -^słońce, -^księżyc, -+rosa.
PRZYSŁOWIA
2 - Czerwiec gdy zagrzmi, gdzie zorze zachodzą, ryby się znacznie i obficie zrodzą. NKPP
czerwiec 1, nadto war.: ZWAK 1882/171.
3 - Gdy Nowy Rok nastąpi z czerwoną zorzą, w tym roku niepogody i wiatry się mnożą. NKPP
Nowy Rok 5; podob. Jeżeli w dzień N. Roku zorza czerwono wschodzi, znak częstych niepogod, a
jeśli słońce piękne świeci, rok dobry obiecuje. ZWAK 1882/161.
4 - Jak błysną zorze, wstawaj, niebożę. NKPP wstać 3, nadto war.: LL 1957/3/41; Jak błyszczą ...
Wit Baj 297.
KOLĘDY BOŻONARODZENIOWE I NOWOROCZNE
5 - Z tamtej strony dwora/morza świeci/kąpie się jasna zora/zorza.
Z tamtej strony dwora świeci jasna zora, tam Maryja przybywała z niebieskiego dwora. Bart Lub
165; war.: ... wyglądała śliczna Panna ... TN Dereźnia 1984, TN Korczów 1984; ... wychodziła krasna
panna ... TN Księżpol 1984; Z tamtej strony morza kąpała się zorza, wychodzi tam śliczna panna z
niebieskiego dworza. TN Korytniki 1984; ... zileni si zorza, ... Pani ... TN Korytniki 1985.
6 - Wszyscy snem twardym leżą uśpieni, sami królowie trzej ocuceni. Rano, rano, rano, rano
powstają, złoty blask złotej zorzy mile witają. K 5 Krak 250.
7 - Narodził się Chrystus, weselmy się! ... Zorza jasna weszła, weselmy się! A ciemność już
przeszła, radujmy się! Rog Śląsk 208.
8 - Przy onej górze świecą się zorze, pasterze się uwijają i na mulłankach grają. K 16 Ka-S 6, war.:
TN Konopnica 1979, TN Michalówka 1980.
PIEŚNI DOŻYNKOWE
14 - Do rannej zorzy bawią się / tańczą żeńcy podczas dożynek.
a. Me żałuj, panie, swego drygania, a poślej choćby za morze po muzykanta, bo my
tu bawić się będziem do rannej zorze. K 41 Maz 21, war.: ZWAK 1882/136.
b. Tańcujcie na dworze Aż do rannej zorze, Aże do świtania, Ale nie bez grania.
K 24 Maz 350.
PIEŚNI WESELNE
15 - Jasne zorze świecą/goreją chłopakowi, gdy się żeni.
Jak ja mlodziuchny żenił się, wtenczas miesiączek spełnił się, a jasne zorze, najjaśniejse przez całą
nockę świeciły. K 28 Maz 151; podob. Jakem się żenił młody, Miesiąc pełnił się wtedy; Gwiazdy niebo
zasiały, Jasne zorze gorzały. Lud 1903/226.
16 - Jak ci ja spoźre (spojrzę) pod jasną zorzę, pono mój Jasio jedzie, K 2 San 56; war.:
Kiedy jo spojrzą pod jasne zorza, Mój najmilejszy jeszcze jedzie, jedzie. Ster WarmPś 3/43.
PIEŚNI MIŁOSNE I ZALOTNE
17 - U młynarza jest Kasia/córka/dziołcha jak zorza.
U naszego młynarza, jest tam Kasia jak zorza. K 48 Ta-Rz 159, war.: K 12 Poz 194, K 42 Maz 35, K
48 Ta-Rz 157, K 46 Ka-S 234, ZWAK 1886/288 pow. olkuski, Pies Śl 1/494; U jednego ... tam jest córka ... K 40
MazP 551; U Marcina ... Jest tam dziołcha ... Pies Śl 2/685; A wiemcić ja ..., Ma Kasinkę ... Lom Śląsk
165; Wiem ja w lesie ..., Ma Kasinkę ... Lom Śląsk 184; Wiem ja w lesie młynarza, Co ma Kaśkę ... Pies
Śl 1/495; A w tym lesie młynorza ... Pies Śl 1/494; W tym mynecku ..., ma-ć ta Kasię ... K 18 Kieł 161.
18 - Zorza/zarza dziewczyny gaśnie, gdy ta wychodzi za mąż.
Jak ty pójdziesz do ołtarza, Zgaśnie tobie twoja zarza; Zgaśnie zarza i słoneczko, Płakać będziesz,
kochaneczko. Rog Śląsk 92, war.: Pies Śl 1/447; Jak ja pójdę od ..., Zgaśnie świeczka, zgaśnie zorza,
Zgaśnie świeczka ... Zostań z Rogem, kochaneczko. ZWAK 1885/197, Pies Śi 2/671; Jak przyklękniesz
..., Zgaśnie z ciebie wszystka zarza, Zgaśnie zarza we słoneczku Wspomnisz sobie, kochancczku, Ize ci
się źle wiedzie. Pies Śl 1/425.
PIEŚNI ŻOŁNIERSKIE
19 - Szabla żołnierza błyszczy/migocze jak zorza.
Na wojnę mnie dacie Pod króla, cesarza, Redzie mi się szabla błyskać. Jak na niebie zarza. Rog
Śląsk 5, war.: Pies Śl 1/502; Oddajcie mnie na wojnę, ... błysceć ... zorza. Pies Śl 2/701; A jak ci mię
oddas do króla cesarza, będzie mi sie sabla michtać (migotać) ... K 18 Kieł 180.
20 - W niebie jest ogród ciszy i zorzy.
Święty Pieter ci niebo otworzy, Spyta: skąd? Z partyzantki jam jest! Wejdziesz w ogród
ZORZA PÓŁNOCNA
eksplikacja ________________________ 263
262
ZORZA
dokumentacja
spokoju i zorzy, Boś jest Polak i walczyłeś fest! Świr Pies 313, war : TN Gorajec 1972; Święty Pioter ci bramę
otworzy, spyta kto? ... TN Kol. Galęzów 1979.
33 - lubię chodzić na ląkt złote / w wieczory jasne / ... gdzie z mlecznej drogi - / szczeliny pękniętego nieba - /
wieczność kapie / wielkimi kroplami / sosnom na piersi / światom na głowy / ludzie mówią: gwiazdy spadają / uczeni
meteory / a my poeci że to wieczność kapie / otulona w ostatni / blask zorzy. Poc Poez 197.
21 - Miesiąc - ojcem, słońce - matką, gwiazdy - braćmi, zorze - siostrami
żołnierza.
Jak na niebie miesiąc jasny wzejdzie, żołnierzowi rodnym ojcem będzie ... Jak na niebie jasne słońce wzejdzie,
żołnierzowi rodna matka będzie ... Jak na niebie jasne gwiazdy wzejdą, żołnierzowi rodni bracia będą ... Jak na
niebie jasne żarzy wzejdą, żołnierzowi rodne siostry będą. K 18 Kieł 182.
22 - Przy drodze stoi biały dom, W okienku błyszczą ranne zorze, Tam dziewczę nuci
piosnkę swą I ciężko wzdycha: Ach, mój Boże! Świr Pies 351; war : ... Dziewczyna nuci rzewny
ton I wzdycha: ach, mo mocny Boże. Świr Pies 350.
BIBLIOGRAFIA: De Vries Dic 130; Chev Dic 1/142-143; C z e r n i k
1984, s. 58 62; Kup WiM 28-29; WSrt HofT 1/55-59, 9/13-16.
Stanisław, Trzy zorze dziewicze, Łódź
-►GWIAZDY, GWIAZDA WIECZORNA, JUTRZENKA, KSIĘŻYC,
WSCHÓD SŁOŃCA, ZACHÓD SŁOŃCA,ZORZA PÓŁNOCNA.
NIEBO,
SŁOŃCE,
Stanisława Niebrzegowska
PIEŚNI SIEROCE
23 - Zorza matką sieroty.
Matka mi zorza, Miesiąc mi jest miłym bratem, Gwiazdy szląskie siostrami memi, ZWAK 1878/100.
ZORZA PÓŁNOCNA
KOŁYSANKI
24 - Hej, uśnijże mi, uśnij, I śpij mi do rana, Niechże ci się przyśni Zorza malowana.
Kot Las 195.
Zorza północna to jasność widoczna na północnej części nieba, utożsamiana ze światłem niebieskim, -+światło.
Gdy jest obecna na niebie, należy modlić się dopóki niebo będzie otwarte, gdyż nowy święty zosta! przyjęty do
ZAPISY WIERZEŃ I PRAKTYK
jednego z siedmiu chórów anielskich K 7 Krak 22.
25 - Jeśli dziecko ma morzenie, tj. nie śpi, płacze, jest niespokojne, należy o zachodzie słońca wyjść z nim na
dwór lub podejść do okna i trzykrotnie powiedzieć: « Zorze, zorzyczki, Odejmcie mojemu dziecku morzyczki,
Odejmcie od niego płakanie, wzdychanie, A dajcie mu dobre wyspaniem. Wisła 1901/75.
26 - Kiedy małe dziecko, często popłakuje, należy je wieczorem wykąpać, wodę zlać do wiaderka, przetrzymać
ją do rana. Rano, przed wschodem słońca, zanieść wodę na skrzyżowanie dróg, tam wylewać wodę i mówić: ((Zorze,
zorznice, zabierzcie od dziecka płacznicen. Dziecko przestaje płakać. LL 1976/1/46.
27 - [O wschodzie czarownica chcąc pozyskać miłość mężczyzny do proszącej ją o to kobiety mówiła te
słowa:] Witajcie żarze, wyście trzy panny, idźcież mi do tego Filipa, roztargnicież mu serce, jego żądze, jego troję
dziewięć sił, iżby nie mógł ni pić, ni jeść przez niej, iżby nie miał wolej ni do dziewki, ni do wdowy, ni do żadnego
stworzenia, jedynie do samej Łucyjej. In ńomine Patris. LL 1972/3/53, podob. K 15 Poz 241.
28 - O zachodzie słońca matka idzie z dzieckiem w pole, mówiąc: „Niech będzie
pochwalony Jezus Chrystus", a sama odpowiada: „Na wieki wieków". Następnie z twarzą
zwróconą do zachodzącego słońca woła: Zorzyczki, zorzyczki, trzy was jest: jedna porankowa,
druga południowa, trzecia wieczorowa. Weźcie od mego dziecka płaczenie, oddajcie mu spanie.
Was Jag 228; war. średniowieczny: Żarze, zarzyce, trzy siestrzyce. Poszła Matka Boża po morzu
zbirając złote pianki, Potkał ją święty Jan: ( ( A gdzie idziesz, matuchno?)> ((Idę synaczka swego
łęczyca. S. Vrtel-Wierczyński, Średniowieczna poezja polska świecka, Wrocław 1952, s. 92.
29 - Zorza to znak, że chmury się ściągnęły i odpoczywają, a widoczny kawałek światłości
różowej, to światło z chórów anielskich. Ranna zorza pobudzać powinna do modlitwy. Wisła
1900/467.
PISANA POEZJA CHŁOPSKA
30 — przy blasku złotej zorzy / jabłuszka rwałam w sadzie / i przez płot kochankowi / podatkiem sypałam w
trawę. Poc Poez 403.
31 - płonie zorza na niebie sinym / pod zorzą kwitną jabłonie / oj całowałem kraśną dziewczynę / gdy gnała
gąski przez błonie / ... maki pachniały ognistą zorzą / miłością wierzbowe bazie. Poc Poez 404.
32 - Zapłakajcie, złote zorze, / I ty, jasne słonko boże, / Błonia, gronia, łąk kobierce, -/ Już przestało bić Jej[M.
Konopnickiej] serce. Pig Wyb 155.
Z.P. ma światło p u r p u r o w e K 1 7 Lub 74; w baśni do niej podobne jest ogniste sklepienie, widziane z
wnętrza ziemi K 14 Poz 135.
Jeśli Z.P. wystąpi na niebie, zapowiada woj ny K 46 Ka-s 462, Wisła 1889/502, K 17
Lub 74,
nędzę
K 46 Ka-S 462, Wisła 1889/502, mór 1 głód K 17 Lub 74.
BIBLIOGRAFIA: De Vries Dic 30; Wórt HofT 6/1118-1121.
-+NIEBO, ŚWIATŁO, ZORZA
S.N.
OGIEŃ
OGIEŃ
eksplikacja
265
miejsce zajmuje ogień eschatologiczny, który posiada własności oczyszczające, -łogień czyśćcowy.
Ogień piekła czyni śmierć ostateczną, pali, nie pożerając, ale wyklucza na zawsze regenerację chev Dic
2/310, Duf SNT 449, ->ogień piekielny. Ogień jest jednocześnie niebiański, boski (->ogien niebieski),
jak i piekielny (->ogień piekielny), szatański (->ogień demoniczny).
W tradycji s t a r o s ł o w i a ń s k i e j łączono kult ognia ziemskiego i ognia niebieskiego,
słońca, z imionami dwóch powiązanych ze sobą bóstw, Swaroga i Swarożyca. Swarożyc (dosłownie 'syn Swaroga' albo 'maty Swarog') miał też nazwę Dadźbóg Giey Mit 130 134. Nazwa Swainga i
Swarożyca jest wiązana z ind. svar- 'blask, niebo,
słońce' Giey Mit 131 .
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy. Kategoryzacje. Kolekcje. Opozycje. Pochodzenie i przemiany ognia. Władza nad
ogniem. Własności. Wygląd. Zachowania i działania sprawcze. Lokalizacja i lokalizator. Czas i obiekt: rozpalanie
ognia, zakazy rozpalania; podtrzymywanie i odnawianie ognia; gaszenie ognia, zakazy gaszenia; duszenie ognia;
święcenie ognia; pożyczanie ognia, zakazy pożyczania; darowanie ognia. Szacunek dla ognia. Zastosowanie w
sferze bytowej, obrzędowej i leczniczej. Narzędzie. Próba ognia. Przepowiednie. Symbolika, sennik.
Dokumentacja: Zagadki. Przysłowia. Formuły witania i żegnania ognia. Zamówienia. Modlitewki Proroctwa.
Przekleństwa. Kolędy bożonarodzeniowe i pastorałki. Pieśni sobótkowe. Pieśni zaduszkowe. Pieśni weselne. Pieśni
miłosne. Pieśni żartobliwe. Pieśni dziadowskie. Pieśni o świętych. Ballady. Legendy. Bajki. Opowieści wierzeniowe.
Relacje potoczne. Zapisy wierzeń i praktyk. Bibliografia.
Charakterystyka ognia w kulturze ludowej podobnie jak i innych żywiołów -zwłaszcza wody i
ziemi - obarczona jest dwuznacznością. W pozytywnym aspekcie ogień dostarczający ciepła jawi się
jako warunek życia i traktowany jest jako oczyszczający i odnawiający. Obdarzany był czcią,
szanowany, podtrzymywany rytualnie, łączony ze sferą sakralną. Wygasanie ognia utożsamia się z
wygasaniem życia; por. metaforykę domu jako ogniska domowego s SFr 1/581, fraz. założyć, strzec
ognisko domowe. W polskiej kulturze ludowej ogień to dar od Boga, otaczany czcią i szacunkiem
połączonym z bojaźnią; objęty szeregiem zakazów, także zakazem dzielenia się nim (pożyczania).
Traktowany jak istota żywa, czująca, mówiąca. W domach podtrzymywany z największą troską;
gaszony w wyjątkowych sytuacjach, rytualnie w dniu św. Wawrzyńca (10.VIII) (dzień odpoczynku
ognia); -t-nowy ogień, ->ogień sobótkowy. Natomiast w aspekcie negatywnym ogień to siła, która pali,
pożera, niszczy, -tpożar.
Ludy s t a r o ż y t n e czciły bóstwa ognia, np. Agni w Indiach chev Dic 2/309, Atar w Persji, w
starożytnej Grecji i Rzymie bogami związanymi z ogniem była Hestia, Westa, Hefajstos, Wulkan Herd
Lek 107, Kemp sind 315; w doktrynie hinduskiej Brahma jest identyczny z ogniem. Personifikacje te
ucieleśniały ogień kultowy i domowy. Ogień wiecznie palący się w domu wyznaczał najświętsze
miejsce rodziny, był symbolem życia rodzinnego. Ogień ofiarny identyfikowany był z centrum świata
Kemp sind 315. W mitologiach pojawiają się różne ujęcia sposobu, w jaki człowiek wszedł w
posiadanie ognia: powtarza się motyw wykradzenia go bogom, np. w mitologii greckiej przez
Prometeusza, w innych przez ptaki Mif Tok 2/240. W micie australijskim jest kawałkiem słońca Mif Tok
2/239.
W kulturze j u d e o c h r z e ś c i j a ń s k i e j ogień jest jednym z symboli Boga, Jahwe ukazał się
Mojżeszowi w postaci ognia [krzew gorejący) For Sym 73. Ogniste jeżyki, pod postacią których Duch
Święty zstąpił na apostołów w dniu Zielonych Świąt, wskazują na dary jakich udzielają: jako języki dar mówienia we wszystkich językach dla szerzenia wiary; jako ogień (płomień) - światło i płonący
zapal miłości For Sym 75, Duf SNT 449, 450. Równocześnie ogień to znak gniewu i kary Doga. Ważne
W ogólnym języku polskim słowo ogień prócz znaczenia podstawowego (1) 'coś, co pali się i spala
(p a li ), świeci i grzeje', znaczy też (2) 'płomień'; (3) 'pożar' (puścić co z ogniem); (4) 'ognisko, stos
zapalony' (ognie świętojańskie); (5) 'płonący lub świecący przedmiot (pochodnia, lampa, świeca)';
słowo ogień przyjmuje też znaczenia przenośne: 'wojna, zamieszki, pożoga wojenna'; 'gwałtowne
uczucie, zapał, namiętność' (ogień gniewu, namiętności, uniesienia); 'rumieniec, wypieki na twarzy'
(stanąć w ogniu 'zarumienić się gwałtownie'); 'czerwone znamię na skórze', 'podniesiona temperatura
ciała, gorączka'; 'upał, żar'; 'blask; luna'. W gwarach notowane jest nadto znaczenie 'choroba świń;
czerwonka' Karl SGP 3/416. Wszystkie te znaczenia są ze sobą powiązane.
Najważniejszym kulturowo derywatem jest ognisko 'stos zapalony po to, by się ogrzać, rozjaśnić
ciemności, ugotować/upiec jedzenie', które przejmuje najważniejsze dla człowieka funkcje ognia i
pozostaje równocześnie pod kontrolą człowieka. Inne wyrazy p o c h o d n e utrwalają podstawowe
cechy ognia, np. ognisty 'pałający ogniem, rozżarzony, płomienisty'; 'mający barwę ognia; rudy'
(ogniste włosy); 'pełen temperamentu, energii, żarliwy, gorliwy; będący wyrazem takich uczuć'
(ogniste oczy, ognista mowa); ogniście 'czerwono, purpurowo', 'namiętnie, żarliwie'; ognica 'robaczek
świętojański' (świeci w nocy); ognicha albo ognik 'gorczyca albo łopian, łopuch' (rośliny o żółtych
kwiatacłi); ogniopiór albo ognie pióro, ognik 'choroba skóry, występująca na twarzy i głowie w postaci
pęcłierzyków, krost i strupów'; ognić się 'o ranie: być w stanie zapalnym, nie goić się, jątrzyć'.
=
Nazwa ogień ma zasięg ogólnosłowiański i jest wywodzona z praindoeuro-pejskiego rdzenia
kontynuowanego np. w stind. Agni- 'ogień', 'bóg ognia', łac. ignis 'ogień', 'niebieskie światło',
'błyskawica' Gamlv ind 274, Vas ES 3/118. Nazwa ta odnosi się do zjawiska przyrody, któremu nadaje
się cechy bóstwa, jak w ind. Agni- 'bóg ognia', ros. car ogon' 'car ogień' i uwydatnia się jego aktywność
Gamlv ind 274.
O sakralizacji O. świadczy nazywanie go świętym ogniem Mosz Kul 2/498, świat/ością Pana i9Aa,
Panem, Jezusiń/ciem i9Aa; formy zdrobnień używane w formułach witania i żegnania O., np.: ogienek
i9Ab, ogicneczek 20e, ogieniaszek 19B, 20a-c, niekiedy z epitetami: święty i9Ab, siawiony
'błogosławiony' 20b, kochany 20d. O. nazywa się również gościem pożądanym i9Aa, na terenach
wschodniej Polski - miłym gościem Lud 1908/49, co można porównać z dwuczłonowym imieniem
Radgost, ('rad gostb), które było prawdopodobnie epitetem Swarożyca Giey Mit 129.
Nazwa Zygmunt/Zygmant Karl SGP 6/427 pojawiająca się w formułach powitania
OGIEŃ
OGIEŃ - eksplikacja
eksplikacja
żbi
266
i zażegnywania O. (->pożar) indywidualizuje O. i łączy się z postrzeganiem O. jako istoty aktywnej;
ma zapewne związek ze słowami zygi || żegi 'długie iskry przy watrze' Karl SGP 6/439, zyga 'bąk
(zabawka), kręcący się, niespokojny człowiek' Vas ES 2/109, zygać/zyzać 'wyciągać na kogo rękę,
drażnić go' Karl SGP 6/427, 439, podżegać (1) 'podburzać, judzić kogo przeciw komu, czemu;
namawiać kogo do popełnienia przestępstwa', (2) 'podkładać; wzniecać ogień; podpalać' SJP Dor 6/774.
Za ś w i ę t y uważa się O. niecony przez tarcie Baz Tatr 143, niecony drewnianymi świdrami,
krzesany krzesiwem Kul Wiei 3/524, wywołany uderzeniem pioruna (-+ogień piorunowy, -*ogień
sobótkowy, ->nowy ogień), O. święcony w kościele Kul Wiel 3/524, wzniecony poświęconą hubką 75.
Pośrednio O. uświęca przedmioty, z którymi ma kontakt Lud 1908/46.
1t O. kategoryzowany jest jako żywioł 'coś żywego': to jest żywioł niszczący i jest dobrodziejstwem
dla człowieka, bez którego nie można żyć TN Motycz 1985, TN cholowice 1985; w formule: zaklinam
cię straszny żywiole ognia [tu stosowna prośba] K 1 Krak 207. O traktowaniu O. jako istoty żywej zob.
niżej.
N i e c z y s t y m jest O. niecony przy użyciu siarki Kul wiel 3/525, a także O. kojarzony z
istotami demonicznymi, -łogień demoniczny.
O innych cechach: O. jest g o r ą c y 21, 24-25, we fraz. gorący jak ogień NKPP ostry 5. W
pieśniach miłość gorętsza niż O., np. Zapomnieć, zapomnieć, ani me zapómnim, Bo moji serdeczko
gorętsze niż łogiyń Pies śl 2/417. W pieśni religijnej o Św. Stanisławie: Świeco kochania boskiego!
Ogniu żarliwości! Lom Śląsk 434.
+ O. jako jeden z praelementów świata funkcjonuje w zespole z - > w o d ą i ~* z i e m i ą 74a
oraz - ^ p o w i e t r z e m .
W pieśni zaduszkowej dusza, która szuka swego świata, prosi o przyjęcie kolejno wodę, ogień,
ziemię, obłok, piekło, las, drzewa, cmentarz, kościół 40.
O. tworzy zespół z -^płomieniem, -łiskrą, ->dyrmern 9, ->popiołem 10.
® Najsilniej ustabilizowaną cechą wyglądu O. jest jego c z e r w o n a b a r w a : stale w
zagadkach 6 i we fraz. czerwony jak ogień NKPP czerwony 19. Tę stereotypową cechę utrwalają
znaczenia pochodne, np. 'rumieniec, wypieki na twarzy', 'czerwone znamię na skórze'. W celu zdobycia
zaczarowanych ziół pozorowano płonący O. za
pomocą czerwonej chusty Wisla 1889/514, Dek Sier 286.
*•* O. znajduje się w podstawowej opozycji z - v w o d ą ; w przysl. Trudna zgoda z ogniem woda
7A, fraz. w wodzie ognia szukać NKPP szukać 17. Woda jest przeciwstawiana O. jako siła go
poskramiająca - Nie zgasi ognia olej, chyba woda NKPP ogień 5b; lecz domowego O. nie wolno nią
zalewać ZWAK 1886/114. Pochodną jest opozycja O. : lód 32. Opozycja ta jest znoszona w
cudownościowych formułach kolędowych: ogień lodowy 32t>, ogieniek śniegowy 32c.
Ze względu na lokalizację i właściwości ogień ziemski przeciwstawiany jest ogniom
zaświatowym: -^ogniowi niebieskiemu, -łogniowi piekielnemu, -»ogniowi czyśćcowemu oraz
-togniowi demonicznemu.
x
O. jest stworzony przez Boga dla wygody człowieka 74, zsyłany na ziemię w postaci -+pioruna,
-►ogień piorunowy.
W baśniach częsty motyw z a m i a n y w O. rzucanych za siebie przedmiotów dla stworzenia
przeszkody utrudniającej pościg 70; oraz zamiany O., który osądza i wymierza sprawiedliwość, w złoto
lub gady 60, -zwęglę.
• Władzę nad O. sprawuje Bóg, może go zesłać jako karę, -»ogień niebieski, -►ogień piorunowy,
-+pożar. Wedle wierzeń zmniejszyć lub zwiększyć moc O. mogą czarownicy, owczarze, sowizdrzały
Czub Aneg 32, diabeł Jaz Spis 300; także ci, co mają uroczne oczy Czub Aneg 155. Istnieje wierzenie,
że O. może opiekować się krasnoludek, taki O. nie szkodzi budynkom Krz PBL nr 504A.
O Podstawowe własności O. to c z y s t o ś ć i ś w i ę t o ś ć . O. „jest samą czystością, bruka się
przez zetknięcie ze światem" 81, dlatego w domach na noc stawiano przy O. garnek z wodą, by O.
czyścił się Lud 1908/44. Z jego skalaniem związany był zwyczaj corocznego krzesania nowego ognia
oraz wiara w to, że wraz z jego zanieczyszczeniem zmniejsza się jego ochronna, magiczna moc,
-►nowy ogień.
O. w kulturze ludowej jest ogniem b o ż y m Czap Mat 122, świętą rzeczą wisla 1898/151, to
świenty ogień, co go wse trza sanować Baz Tatr 83, w formule witającej rozpalany O. określany jest
także jako dar boży 74c, dar nieba 78, skarbicek boży I9b, światłość Pana i9a.
Kolor O. określa się również jako złoty, blady, żółty, niebieskawy, fioletowy, lila TN Krasiczyn
1985, TN Motycz 1985, zielony 29, por. ogień demoniczny.
W i e l k o ś ć . O. może być: duży Czub Aneg 88, srogi K 8 Krak 109, obfity, ogromny, wielki lub
mały, wątły, nikły s SFr 1/577. W przysl. Słaby ogień lada wiatr zgasi, a wielki się od wiatru mnoży 17.
O. jako i s t o t a żywa porównywany do panny, dziedzica, krowy, ciołka, roba-ska 6; ma o c z y n,
np. w opow. O. mówi 73; j ę z y k , którym lizę np. ściany pieca 6d-f, wisla 1902/418, we fraz. języki
ognia s SFr 1/577; z ę b y , którymi w zag. gryzie /żre /uje jak bąk 4, podob. K 51 Sa-Kr 214,
g ł o w ę i r a m i o n a Mosz Kul 2/502, albo nie ma nóg ani rąk 4.
■ Podstawowe zachowania O.: (a) palenie, (b) poruszanie, (c) świecenie, (d) wydawanie
specyficznych dźwięków, ponadto (e) zachowania właściwe istocie żywej.
(a) O. pali się, w zależności od intensywności: powsz. gore, buzuje, pała 16, bucha Gaj Rozw
248, wesoło w górę bucha Sim Gad 184; wytryska LL 1974/2/41, Nyr Kar 158; pryska ZWAK 1886/91;
tleje IOA. W barokowej kolędzie (formuła łączenia przeciwieństw) krzepnie 30.
(b) O. p o r u s z a się: idzie do góry, w górę pała 16, ale gdy stoi mu na przeszkodzie diabeł
idzie bokiem Czub Aneg 87; wyłazi na najwyższy drąg 4; powinien siedzieć na kominku, nie chodzić do
sąsiada 2od, ->pożar.
(c) O. jest źródłem ś w i a 11 a i często występuje jako jego synonim, por. kaszubskie wid Tred
Kasz 44 oraz znaczenia wtórne słowa ogień, np. 'blady odblask czego; łuna'; 'płonący lub świecący
przedmiot, np. lampa, świeca, zapałka'. Jako źródło światła: błyszczy K 42 Maz 420, błyska K 3 Kuj
155, w por. złoto błyszczy się jak ogień K 17 Lub 153, jak łogiyń błyszczały klejnoty sim Gad 53; świeci
się: w por. świconco, kieby uogieniasek ZWAK 1892/133; jarzy się K 17 Lub 79.
(d) Paleniu się O. towarzyszą określone d ź w i ę k i : O. huczy ZWAK 1886/91, bo złe się w nim
odzywa K 33 Chel 75; strzela ZWAK 1879/28, Wisla 1904/103; furczy K 48 Ta-Rz
269
OGIEŃ - eksplikacja
OGIEŃ
eksplikacja
268
260J SyCZy Wisła 1889/491, Wisła 1896/137; trzeszczy Wisła 1892/396, Wisła 1905/168; trzaska Kot Las 120.
(e) 0. w ludowych wyobrażeniach jest ż y w y , por. nazywanie żywym ogniem O. nieconego przez
tarcie Lud 1908/44, ale jest to życie swoiste, paradoksalne, co oddaje dobrze zag. Żyję nie żyję, ale
pożeram, całe me życie z głodu umieram 3. O. rodzi się 2, umiera 3, zdycha 'gaśnie' Tred Kasz 44.
Określenie ostawić ogiń prze zecym oznacza zostawienie ognia na noc, zaś usmircec ogiń to 'zgasić
ogień na noc' Tred Kasz 44. O. przekazuje życie: jest ojcem dymu 2, Tred Kasz-44; w baśni jest ojcem
bohatera obdarzonego niezwykłą siłą 62. W Chełmskiem odróżniano O. - samicę i samca, nazywając
odpowiednio samicę - kóźmychą, kuźmiszką, samca - kozmeciem K 34 Chel 160 (por. ros. kuznec
'kowal' Mif Tok 2/21). Dy żyć O. oddycha, musi jeść 4 i pić Mosz Kul 2/501; jest nienasycony 7B.
Musi regenerować swoje siły, więc: śpi por Wisła 1898/ IGI , jest układany do snu (= gaszony),
budzony (= rozpalany) prośbą o wstanie i witany specjalnymi formułami 19-20; odpoczywa w dniu św.
Wawrzyńca 19, 20.
Odczuwa emocje i reaguje na to, jak się go traktuje: z ł o ś c i się, gdy się go gasi 20f; g n i e w a
się TN Cholowice 1985, gdy się nim miga ZWAK 1892/253, gdy się go pożycza TN Motycz 1985;
s p r z e c i w i a s i ę TN Motycz 1985; mści się za nieuszanowanie Wi»la 1898/150, albo gdy nie
postawi mu się na noc garnka z wodą Lud 1908/44; w o j u j e , tzn. wywołuje pożar Wisła 1898/151;
i g r a 72.
O. r o z m a w i a TN Motycz 1985; w przekazach wierzeniowych dwa O., z różnych domostw,
żalą się na złe traktowanie i postanawiają zemścić się spalając chałupę 72, podob. 73. W szczególnych
sytuacjach ogień g a d a pod kominem Dek sier 158. Mowę O. rozumie dziad wędrowny, człowiek
obdarzony specjalnymi zdolnościami, niemowlę 73.
n Działania sprawcze: (a) spala, (b) grzeje i parzy, (c) hartuje, rozgrzewa, topi, wysusza.
(a) O. spala: spalanie wiąże się z unicestwieniem, co ilustrują przysłowia i frazeologizmy, np.
przysl. Jako ogień wszytko pali, tak zły człowiek żadnego nie chwali NKPP zly 70, fraz. jak w ogień
rzucił 'znikło, przepadło' NKPP ogień 11; pochłania 28. W kolędowej formule cudowności Bóg ogniem
bywszy - nie spala siana, na którym leży 31.
Wierzono, że O. nie spala przedmiotów świętych, np. drzewa krzyża świętego K 20 Rad 274,
obrazu N.Marii Panny i obrazu św. Barbary K 10 Poz 132; przedmiotów symbolizujących czystość, w
pieśniach wianka/cnoty panny 36, 41; w przysł. cnoty, nauki 8. Nie przyjmuje grzesznika, podobnie jak
ziemia i woda 40, podob. 68; w baśniach nie spala drzewa, które wyrosło z mogiły zabitego 67; w
legendzie - serca chłopaka, który zabił rodziców 59; kogoś przeklina się: Ażeby cie ogień pochłonął
28, zob. też 29. W żart. pieśni O. nie chce kija palić 48.
Rytualne s p a l a n i e symbolicznych przedmiotów. W obrzędzie nowego latka palono
śmierć/śmiercichę, tzn. bałwana ze słomy, wyobrażenie zimy Kul Wiel 3/50, 316. W Siedleckiem w
Wielki Czwartek spala się Judasza 'kukłę ze słomy' Lud 1898/185, podob. na Pogórzu K 44 Gór 93. Na
Warmii w dniu Zaduszek palono krzyż misyjny (węgle z niego służyły jako uniwersalne lekarstwo)
Szyf MiW 73. W Wielkopolsce palono słomę, która służyła za podkładkę pod trumnę na wozie
pogrzebowym Kul wiel 3/187, bo bydło, któreby ją zjadło, straciłoby zęby ZWAK 1884/281. W
pieśniach miłosnych spalenie
w O. podarunków od ukochanej/ukochanego jest znakiem odrzucenia miłości ZWAK
1884/81, LL 1964/1-2/56. K 10 Poz 271.
Wierzono, że należy palić obcięte paznokcie, aby kiedyś, przy zmartwychwstaniu znalazły się i one
także i nie potrzeba było szukać ich po świecie nie wiadomo gdzie K 34 Chel 165, podob ZWAK
1878/127, ZWAK 1887/31 - kryla się w tym wiara, że to, co spalone trafia na „drugi świat"; palono
obcięte włosy, by były mocne i długie, także dlatego, że gdyby ptaki zbierały je do gniazd, wszystkie
włosy wyjdą lub będzie bolała głowa K 35 Przem 235, podob. ZWAK 1878/127, ZWAK 1887/31. Także
należało palić stare łyżki, by nie było w domu biedy K 7 Krak 135.
W O. nie wolno palić: obrazów świętych, boby ręka uschła ZWAK 1892/266. Na Podhalu nie
zużyte sakramentalia, np. wodę święconą, ziele itp. rzuca się w O., by nie psuć świętości Baz Tatr 1R0.
Nie wolno w O. palić skorupek z jaj, bo ten, kto to zrobi, będzie miał wrzody na głowie ZWAK
1886/94; zawiązanego powrósła, bo w węźle pokutuje dusza ZWAK 1890/127; starej miotły, bo pszenica
się zasnieci; na Podhalu: kija pasterskiego, bo owce się rozejdą Baz Tatr 187; chraści 'igliwia' ze
smrecyny, bo mleko wodmeje Baz Tatr 187; płótna zdjętego z rany, bo rana się zaogni K 42 Maz 334.
Do O. nie wolno wkładać przedmiotów mających związek ze śmiercią: słomy spod umarłego, wiór od
trumny K 6 Krak 6, Udz Krak 88, czasem po kilku dniach leżenia słomy w rowie pali ją babka siedząca
nocą przy zmarłym K 16 Lub 134.
(b) Jako źródło ciepła O. g r z e j e , prosi się go o to podczas rozpalania 19B, w pieśni: "ogienek
sie poli, pódźmyz tam, Kasinko, bydziemy sie grzołi stoin Żyw 51, Oj, wezmę ja w skorupecke ognia;
rozgrzeję ja jeziorecko do dna K 40 MazP 139; ale w przysl. Cudzy ogień nie grzeje HA. W
uprzyslowionym ostrzeżeniu - O. parzy: Nie dotykaj ognia, tedy się me sparzysz HB, zob. też nc-D.
(c) O. hartuje stal 12; w y s u s z a : por. przysł. Schnie jak od ognia woda NKPP schnąć 4;
powoduje, że ze słonej wody rośnie sól: Z wody pochodzi, przez ogień się rodzi, z matką się zobaczy i
umiera (Sól) Folf Zag nr 40.
O. wywołuje s t r a c h , co utrwala fraz. czegoś jak ognia bać się NKPP ogień 9; jest straszny K 7
Krak 207, ale dla kogoś można chcieć w ogień i wodę skoczyć/pójść NKPP
ogień 51.
O wykorzystaniu działań sprawczych, zob. zastosowania.
A O. lokalizowany jest: (a) w/na n i e b i e , ->ogień niebieski, -^słońce, -+piorun; (b) w
p i e k l e , ->ogień piekielny; ( c ) w c z y ś ć c u , ->ogień czyśćcowy; (d) na ziem i: w domu
najczęściej w piecu, na kominie, 5, 6e, 6h-j, jest zawsze u kowala, w kuźni 34, 56; -►ogień sobótkowy,
-»-nowy ogień; i (e) we wnętrzu ziemi, np. Wulkan ... wieczny ogień w wnętrzach swych żarzy K 50
Sa-Kr 361.
W pieśniach miłosnych O. żarzy się w s e r c u zakochanego Lom śląsk 398; tłumi się w nim K 28
Maz 230; w metaforze pieśniowej O. (= namiętność) rzuca się/wdaje w kulawą/chorą/trzecią nogę
chłopca 46.
W O., zgodnie z wierzeniami, żyją lub przebywają d u c h y żywiołowe K 15 Poz 189,
opiekuńcze 75; demony, które w baśniach wabią podróżnych do O. wołają o ratunek, a następnie
napadają na swą ofiarę K 51 Sa-Kr 251, dusze: Gdy głownia w ten dzień [Zaduszki] lub węgielek z
pieca lub komina wypadnie, mówią, że to dusza je wyrzuciła, lub też sama się w tym ogniu miota K 5
Krak 311.
271
OGIEŃ
OGIEŃ
eksplikacja
eksplikacja
270
°o ♦ O. jest obiektem szeregu czynności wykonywanych w ściśle określonym czasie, np.
rozpalania, podtrzymywania, odnawiania, gaszenia, pożyczania, darowania, okazywania szacunku.
R o z p a l a n i e O. Nazwy tej czynności wskazują na różny sposób jej wykonania: krzesanie 32a,
78, farcie 57a, niecenie 32d, klepanie Rog śląsk 53; złożenie Mika Oraw 71; kładzenie Kom Tatr 56,
składanie Rog śląsk 9, MAAE 1898/IOO; zakładanie/nakładanie 32b-c, 44; ogólnie zapalanie powsz.
Bóg nauczył człowieka niecić O. Mosz Kul 2/714; wierzy się też, że umiejętność tę człowiek
posiadł sam 57. W polskiej kulturze ludowej nie występuje (częsty w wielu mitologiach) motyw
wykradzenia O. W kolędach Matka Boska / aniołowie / św. Piotr i Paweł / pszczółki, by ogrzać Jezusa
w cudowny sposób krzeszą, niecą O. z lodu/kamienia 32.
Wierzono, że diabeł wznieca O. bez użycia rąk K 7 Krak 271, krzesze kopytem LL 1975/1/53, a
czarownica krzesze go paznokciem K 7 Krak 95, -łogień demoniczny Duch człowieka, który nie
pojednał się z Bogiem przed śmiercią, rozpala go sobie kolo miejsca swej śmierci Lud 1911/62; w
pieśni - O. w domu rozpala nieboszczka, która przychodzi do swoich dzieci Nyr Kar 307. Stara panna
po śmierci musi go na miysiónczku połlić Śmiel Opól 76.
Podczas codziennego (porannego) rozpalania O. w domu wykonywano szereg czynności
sakralizujących O. i przestrzeń, w której miał płonąć: żegnano się znakiem krzyża 78, Wit Baj isi, K
17 Lub 79, Baz Tatr 83, żegnano rozpalony O. i9Aa; witano go słowami Niech będzie pochwalony
Jezus Chrystus K 16 Lub 22, Wisła 1916/74, Niech będzie pochwalone światło/święty ogień Mosz Kul
2/498 i formułami specjalnych modlitewek 19. Podob. rytualnie witano nowy ogień rozpalany w dniu
św. Wawrzyńca 19B; -vnowy ogień.
O. rozpalano za pomocą: strzałki piorunowej (-^kamień piorunowy) i kawałka metalu TN
Cholowice 1985, Szyf Miw 157; hubki święconej 75, krzesiwa 1 hubki wierzbowej TN Motycz 1985,
hubki z buku Baz Tatr 83 nazywanej zogiew Hajd Nie 220, krzemienia TN Krasiczyn 1985, krzesiwa,
krzemienia i huby albo noża, siekiery i huby Baz Tatr 81, torfu TN Krasiczyn 1985, żelaznej monety z
rąbkami na obwodzie Lud 1952/432.
W pieśni miłosnej rozpalenie O. dla ukochanej/ukochanego posiada sens naddany, oznacza
odwzajemnienie miłości: Na holi, na holi ogienek sie poli, naklod go Jasinek ku dziywcyny woli 44.
Rozpalenie w specjalny sposób O. mogło wedle wierzeń sprowadzać czarownice, np. rozpalano
O. w wigilię Bożego Narodzenia ze zbieranych codziennie od dnia św. Łucji (13.XII) do Bożego
Narodzenia gałązek osiki Lud 1937/73, ZWAK 1886/87; odkładano po jednym drewienku, by w dzień
Bożego Narodzenia rozpalić z nich O., do którego przystawiano garnek z powązką nabitą szpilkami
wit Baj 281, podob Lud 1926/89, w Kieleckiem kładziono na O. cegłę, którą uderzano sierpem ZWAK
1879/34. Także rozpalano O. za pomocą odkładanych w tym okresie kloczków 'powróseł ze słomy' i
guzeczków 'główek koniczyny' ZWAK 1882/301.
W Wigilię nie wolno było O. rozniecać słomą ŁSE 1961/90, O. nie wolno zapalać w domu w
pierwszy dzień świąt Bożego Narodzenia ŁSE 1965/31, w pierwszym dniu Wielkanocy - bo rozpleni się
oset i chaber Karw Dobrz 197; w Wielką Niedzielę, kto
pierwszy rozpali O., temu zboże będzie się śnieciło ZWAK 1891/49. W Dniu Zmarłych nie palono O.,
ze to sie oddaje cześć zmarłym, żeby ten spokój był w domu TN Motycz 1985.
O. nie mogła rozpalać położnica przed wywodem ZWAK 1885/55; ten, kto na hale przyszedł po
zachodzie słońca nie mógł od O. nic zapalić, bo by szałas się zapalił albo owce wyginęły Baz Tatr 188.
P o d t r z y m y w a n i e O. Powsz. była praktyka podtrzymywania O. w domu przez cały rok.
Na Podhalu wierzono, że O. na hali musi się palić przez cały czas obecności tam pasterzy i bydła, bo
tak Duch Sw. rozkazał i tak od lat kazują. Jak się zagasi, to niescyńście jest Baz Tatr 84, podob. Baz
Tatr 88. Zwyczaj corocznego o d n a w i a n i a O. służący wzmożeniu jego dobroczynnych sił,
polegał na zastąpieniu starego ognia - nowym. O. świeżo, uroczyście wzniecony był uważany za
silniejszy i żywotniejszy Mosz Kul 2/506, ->nowy ogień. O. odnawiano w domu przez
rozdmuchiwanie żaru TN Motycz 1985. Wierzono, że dmuchany O. przynosi szczęście TN Moniatycze
1979. Ciężarnej nie wolno dmuchać na O. Bar środp 312, bo dziecko będzie rozdęte ŁSE 1963/132.
G a s z e n i e O. Wygasanie O. traktowano jak wygasanie życia, dlatego czynność jego gaszenia
była zrytualizowana. Gasząc O. żegnano się TN Cholowice 1985, Lud 1908/44, wypowiadano formułę
W imię Ojca 1 Syna i Ducha Świętego Czap Mat 119, niekiedy rozbudowywaną, w której m.in.
oddawano go pod opiekę św. Wawrzyńca, anioła 20a-c, e. Na Podhalu, gdy jesienią pasterze opuszczali
hale żegnano O. i zalewano święconą wodą Baz Tatr 83 lub rosołem z oscypków, bo to przyjente, że
woda poświencona przez sól Baz Tatr 182. Wykonywano również czynności, które chroniły gaszony
O., np. rozgarniano żar na krzyż i przygarniano popiołem, żeby czarownica nie miała dostępu do O. TN
Motycz 1985. Nie gasi O. oliwa/olej, wręcz go wzmaga, por. fraz. do ognia oliwy dolewać NKPP ogień
5a. Na całą dobę gaszono go rytualnie w wigilię św. Wawrzyńca (10.V I I I ) K 9 Poz 142, K 3 Kuj 92,
był to dzień odpoczynku dla O., żegnano go wtedy specjalnymi formułami 20a. Stary ogień gaszono
wieczorem w wigilię Trzech Króli (6.1)
K 23 Kai 66, Bar ŚrodP 280; ->nowy Ogień.
O. należało gasić, gdy w domu był zmarły ŁSE 1965/29, Szyf Miw 91, Kul Miw 425; w Dzień
Zaduszny nie należało palić O., ale wierzono, że gdy w tym dniu wypadnie z pieca głownia, należy O.
zgasić święconą wodą K 7 Krak 24.
Na Podhalu wierzono, że wiatr gasi O. na ha li , ale gdy mu się posypie mąki i soli święconej
przestaje wiać Baz Tatr 88; w baśni wiatr pojawia się w cudowny sposób, by ugasić O. zagrażający
bohaterom K 14 Poz 155. W przysł. Słaby ogień łada wiatr zgasi, a wielki się od wiatru mnoży 17.
Garncarze wierzyli też, że jeśli żaba, tj. czarownica wskoczy do pieca garncarskiego i zgasi O., to w
takim piecu nie można już go rozpalić zanim nie odmówi się koronki Czub Aneg 88, 94-95.
W baśniach kogut wypija wodę ze studni, a potem wrzucony do O. gasi go i wychodzi z pieca cało
71. Baśniowym sposobem ugaszenia O. jest jego zamrożenie. O. może zamrozić Mróz (baśniowy
pomocnik) 65.
W pieśniach miłosnych pojawia się motyw prośby o niegaszenie O. - czyli o nie-odrzucanie
miłości 43d, 45. O. zalewano, gdy przyjeżdżali swaci - na znak odmowy 42a i gaszono podczas
oczepin 42b.
Zalewać wodą O. domowego nie wolno było, należało go tylko przysypać popiołem
272 ________________________
OGIEŃ
eksplikacja
OGIEŃ
80, -*pożar. Nie należało gasić ognia w noc wigilijną, gdyż zmarli członkowie rodziny przyjdą się do
niego ogrzać Red. Lubartów 1995.
D u s z e n i e O. O. miał być obiektem działania sił demonicznych, np. dusi go mara/zmora LL
1962/1-2/63, Kul MiW 429, Szyf Miw 120, 122; zmora oskopuje (rozrzuca) ogiń na kominie ZWAK
1887/20.
Ś w i ę c e n i e O. w Wielkim Tygodniu (Wielką Sobotę) - i w inne święta, co miało (i ma) oparcie
w katolickich praktykach liturgicznych, krzesze się i poświęca słowami następującej modlitwy: „Boże,
Ty przez swojego Syna, który jest prawdziwym kamieniem węgielnym, udzieliłeś wiernym ognia
Twojej światłości, poświęć ten nowy ogień wykrzesany z kamienia dla naszego użytku i przez te
święta wielkanocne rozpal w nas pragnienia, abyśmy z czystym sercem mogli dostąpić świąt
wiekuistej światłości" For Sym 75. Na Warmii zachował się zwyczaj święcenia wody i O. w Wielki
Piątek Szyf Miw 56. O. święci się również w okresie Bożego Narodzenia Baz Tatr si, w wi g i l i ę
Trzech Króli (5.1) K 23 Kai 66, Bar środP 280. O. krzesano tradycyjnie krzesiwem wista 1897/802,
Baz Tatr 83; rozpala się go obok kościoła i wrzuca doń tarninę (Pan Jezus nosił
cierniową koronę) TN Tyszowce 1985, Gaj Rozw 56, ŁSE 1961/205, Grodź Lecz 73, LSE 1974/65, TN Motycz
1985, głóg Karw Dobrz 195, LSE 1974/65.
P o ż y c z a n i e O. Chodzenie po ogień było praktykowane w codziennym życiu wiejskim, stąd
zwrot wpaść/przyjść jak po ogień 'na krótko, spiesząc się NKPP ogień 10. W pieśni motyw chodzenia
dziewczyny po O. przyjmuje znaczenie naddane szukania miłości chłopca: W stodole świta biały dzień,
poszła Kasieńka po ogień. Nic tak po ogień chodziła, jak swego Jasia budziła 38; podob. 43.
Wynoszenie O. wbrew zasadzie utrwalonej w przysł. Ognia każdemu 1 wody użycz, bo w tym nie
masz szkody I4b - byto objęte z a k a ż e 111. Dotyczyło to zwłaszcza pory po -►zachodzie słońca
Wisla I890/100, K 57 Ruśc 1270. Wyniesienie go z domu traktowano jako wynoszenie zeń życia,
szczęścia K 17 Lub 80, ŁSE 1963/134. Pożyczenie O. miało grozić śmiercią domowników Lud
1924/73, nieszczęściem Baz Tatr 84, tym, że dzieci spać nie będą i będą płakać K 7 Krak 141, K 31
Pok 150, Lud 1924/73; konie me darzą się ZWAK 1885/40. Pożyczany O. obraża się, gniewa TN
Motycz 1985. Wierzono też, że Kto za życia ognia pożycza, w piekle oddawać musi I4a.
Nie pożyczano O. w dni święte: w niedzielę TN Motycz 1985; w Wigilię (szczególnie kobiecie)
TN Motycz 1985, K 32 Pok 320; bo słonko kwiaty opali Lud 1924/GO; bo przez cały rok grożą rodzinie
kłótnie i ogień by się kupki nie trzymał Bart Lub 19; bo cały rok trzeba by po niego chodzić ZWAK
1886/215; bo szczęście wyszłoby z domu Kul wi.-i 3/32; w Boże Narodzenie, bo słońce kwiaty
opalizwAK 1891/47; bo oddaje się całe powodzenie ZWAK 1891/47; w Wielki Poniedziałek i Piątek K
51 Sa-Kr 69; w Dzień Wniebowstąpienia K 51 Sa-Kr 42, 68, 69; w Przemienienie Pańskie K 51 Sa-Kr
42; w Boże Ciało K si Sa-Kr 42; we wszystkie dni Matki Boskiej K 51 Sa-Kr 69, bo mleko będzie
zaczarowane K 51
Sa-Kr 42.
Nie pożyczano O. w dniu przyjścia na świat istoty żywej, a nawet w okresie jej rozwoju w łonie
matki, np. w dniu urodzin dziecka Lud 1924/62, w ciągu trzech dni od urodzenia dziecka, żeby dziecku
szczęścia nie odebrać ŁSE 1953/1.34, podob. Lud 1924/59; gdy przybyło coś z inwentarza, bo ciele
zawsze głodne by było K 51 Sa Kr es; będzie beczeć późni TN Motycz 1985; bo krowa mleko straci K
17 Lub 79, Lud 1924/63, 73. Zakaz ten
eksplikacja
_________________________ 273
trwał czasem do dziewięciu tygodni Lud isps/419 i dotyczył również połogu K 17 Lub 80,
Lud 1924/73, K 52 Br-Pol 433.
Zakaz pożyczania O. był przestrzegany w czasie rozpoczynania corocznych czynności
gospodarskich, np. podczas pierwszego wyjścia bydła na pole, bo krowom na wymiona szkodzi K 51
Sa-Kr 69; w czasie zasiewu, bo się zboża nie udadzą Wisla 1892/772, Lud 1924/64 lub woły na karki
zachorują K 51 Sa-Kr 68 i 69. Zakaz dotyczył przedmiotów, w które nie wolno przekładać
pożyczonego O., np. z rondlem lub rynką nie wolno chodzić po O., bo krety w stodole i chlewie ziemię
będą toczyły ZWAK 1885/44 oraz osób, np. wierzy się, że gdy kobieta w ciąży pożycza O. porodzi
dziecię glinę jedzące K 32 Pok 320. Skarbnikowi górnik może podać O., ale robi to w specjalny
sposób: Trza mu było podać ogień na łopacie, albo w czapce, kiedy prosił. Jakeś tego nie miał ze sobą,
trza było lampę zdjąć ze stojaka 1 dać onemu, by odpalił Lig śląsk 139, O. podaje się lampą
zawieszoną na kilofie ZWAK 1887/21, por. Lig śląsk 93, bo jeśli skarbnik chce od kogoś O., chce mu
wyrwać rękę Lig śląsk 93.
Za pożyczony O. nie dziękuje się, bo go po śmierci będzie dość 15, ale kto zabiera O. bez
pozwolenia domowników nie dziękując, to na tego spada kara Lud 1924/74.
Nie można przekładać O. z watry do szałasu, bo się szałas spali Baz Tatr 188, ani z innego szałasu,
bo się oba spalą Baz Tatr 188 lub owce się targają Baz-Tatr 188.
D a r o w a n i e O. W bajkach występuje motyw darowania O., który osądza i wymierza
sprawiedliwość, zmieniając się w złoto i rzeczy wartościowe lub paląc i zmieniając się w gady 60. O.
darują sierocie bracia-miesiące w zamian za wymienienie ich imion lub odpowiedź na pytanie, który z
nich najpiękniejszy 60; zbójcy w zamian za gadkę, w której nie ma słowa prawdy 61; zmarły ojciec
prosi syna o przyniesienie na grób O. w zamian za złotą koronę, złote ubranie i strzelbę MAAE
1908/259; w zamian za ogrzanie się przy O. bohater baśniowy otrzymuje w prezencie gwizdek, na
którego głos pojawia się wojsko cisz Krak 185, zaczarowane trzewiczki cisz Krak 185.
S z a c u n e k d 1 a O. O. traktuje się jak ś w i ę t o ś ć , której nie wolno znieważyć, a także jak
żywą istotę, której nie wolno krzywdzić, nie tylko z obawy przed zemstą, ale także z szacunku dla O.
Dlatego n i e w o l n o : pluć w O. Bieg Lecz 18, wisla
1898/150, TN Cholowice
1985, Lud
1908/46,
bo
to grzech
Wisla 1891/628, Czap Mat 117,
bo
to
tak, jakby w Pana Jezusa TN Krasiczyn 1985, bo się ogień zagniewa TN Cholowice 1985, bo
plującego O. spali Sych SGKasz 3/300, bo po śmierci każą łizać kamień rozpalony
do czerwoności ZWAK 1878/126, bo OprySZCZy Wisla 1890/109, TN Krasiczyn 1985, bo język SprySZCZy Wit
Baj 80 i 151, Baz Tatr 188, albo d . . M SparSZyWieje ZWAK 1892/253, bo ból OCZU
jest nieunikniony Wisla 1889/491, bo to niedobrze TN Krasiczyn 1985, może kiedyś pożar
być TN Motycz 1985;
Zalewać
wodą ZWAK 1892/253;
wodą Wisla 1891/628, Wisla 1898/150, TN Motycz 1985,
zalewać
gorącą
n i e c z y s t o ś c i a m i TN Cholowice 1985, pomyjami
72, 73b, Wisla 1890/109, Wisla 1893/141, ZWAK 1892/253, brudną Wodą Wit Baj 151; Wymiatać
pomiotłem umoczonym w pomyjach Lud 1908/46. Nie wolno o d d a w a ć m o c z u na O., bo tę
część ciała spryszczy Wit Baj 151, bo cały oparszywiejesz TN Cholowice 1985, bo sie co złego stanie
TN cholowice 1985, podob. Lud 1908/46; s t a w a ć
t y ł e m do O. Mosz
Kul 2/501, TN Motycz 1985;
przeklinać
przy O. Baz Tatr 187;
deptać
Baz Tatr 188,
bo to jest żywe TN Motycz 1985. Nie można też: d r a ż n i ć O. TN Motycz 1985; b a w i ć się O., w
przysł. Ogień nic twój brat, żebyś się z nim bawił I3b, 79, TN Motycz 1985,
OGIEŃ
cksplikacja
275
OGIEŃ - cksplikacja
274
K 17 Lub 79; igrać z nim, bo igrający będzie w nocy posianie moczył I3a, Wit Daj 80,
284, ZWAK 1892/253, K 46 Ka-S 494, TN Motycz 1985, Śmiel Opól 42, Wisła 1897/350;
Żartować
z O. I3c; migać, bo będzie się gniewał ZWAK 1892/253; w k ł a d a ć doń o s t r y c h
p r z e d m i o t ó w (bo można go skaleczyć), np. kłuć łasko, pałko bo się sprzeciwi TN Motycz 1985;
wkładać noża: bo ogień ostry i nóż ostry, to lepiej tego nie łączyć TN Motycz
1985.
♦ Zastosowania: w sferze bytowej, do grzania, gotowania, oświetlenia, w sferze kulturowej, jako
środek magiczny, leczniczy. Ogień pochodzi od Boga i temu ma takie przywileje, że ma moc i łeczy, i
przeciw złemu on pomaga Baz Tatr 83; wielka jest moc Boża przez ogień K 21 Rad no.
Wierzono, że O. c h r o n i p r z e d z ł y m i mocami: dlatego płonął w domu przez całe święta,
analogicznie po urodzeniu dziecka dbano, by do chrztu w izbie, gdzie ono leżało, płonął nieprzerwanie.
Zapalenie O. (nawet fajki, papierosa) podczas wyruszania w podróż miało zabezpieczać przed złymi
przygodami, podob. przejście przez matkę idącą z dzieckiem do chrztu przez rozżarzone węgle
położone na siekierze Lud 1908/43. Funkcję ochronną przejmowały także przedmioty mające kontakt z
()., np. gałązki wyjmowane z poświęconego w Wielką Sobotę O. i zatykane na rogach pola Lud
1898/321, ZWAK 1879/14. Obejście z poświęconym O. naokoło izby z ape w n i a 1 o z d r o w i e Baz
Tatr 165. Z ogarków robiono krzyżyki i wbijano je w Wielki Poniedziałek na polu, by zboże się
darzyło ZWAK 1892/261, podob. ZWAK 1882/283. Węgle z poświęconego O. miały chronić przed
-^pożarem, -►gradem, obejście z nimi domu wokół - zapewniać szczęście na cały rok Wisła 1897/802,
powodować, że zły duch nie ma przystępu Grodź Łęcz 73; chronić przed cierpieniem LSE 1961/206.
Wierzono, że O. n i s z c z y z ł e m o c e . Można było przy jego pomocy zakląć ducha, pisząc
jego imię na karteczce i paląc ją w O. K 7 Krak 207. Palono w nim ropuchy, jako od złego ducha
pochodzące, albo <złym duchem będące K 17 Lub 149, podob. ZWAK 1881/161. Wrzucano doń butelkę
ze złapaną zmorą, „która w dymie jako czarna, długa pręga uchodzi kominem" Wój Klech 284.
Uważano, że należy palić w nim zwłoki samobójców podejrzanych o chodzenie po śmierci K 51 Sa-Kr
36, 38, 40. O. miał także wypłaszać złe moce, istoty demoniczne, których siedliskiem jest woda,
dlatego dzieci kąpano w wodzie, do której przedtem wrzucano rozpalony węgielek, dla dodatkowego
zabezpieczenia taką wodę wylewano w O. Karw Dobrz 141. Gwizd, bulgotanie i inne odgłosy
wydobywające się z garnka podczas gotowania uważano za pisk dusz potępionych przebywających w
wodzie; gdy drzewo piszczało w O., mówiono, że to dusza pokutująca odzywa się i litości błaga K 17
Lub 124, Czap Mat lis; podob. wił -demon zamieszkujący w wierzbie lub brzozie żałośnie piszczy, gdy
drzewo znajduje się w O. K 15 Poz32, ts. Kul Wiel 3/439. O., do którego wrzucono święcone zioła
miał odpędzać płanetników Baz Tatr 86; podobny skutek dawało spalenie ułożonych na krzyż patyków
Baz Tatr 87 albo mąki Peł Dem 63 i 73. Odpowiednio użyty O. odpędzał ->deszcz, ->grad, -+burzę,
->-wiatr, ->chmury.
O. - wedle rozpowszechnionych wierzeń - ma moc o c z y s z c z a n i a , bowiem oczyszcza
wszystko ZWAK 1878/126. Oczyszcza z grzechu dusze zmarłych K 51 Sa-Kr 38, dusze żyjących, np.
przed końcem świata 26. Górale wierzą, że jeśli w miejscu, gdzie ktoś popełnił samobójstwo,
zgromadzi się przez okres kilku lat pewną ilość chrustu,
ułożoną w tzw. namioty a następnie zapali, wtedy O. oczyści duszę samobójcy i trafi ona do nieba K 51
Sa-Kr 38; podob. gromadzono drewno i palono je w miejscach, gdzie ktoś został zamordowany K 23
Ka 263, ->ogień czyśćcowy. Wierzono, że jeśli znajdzie się coś na drodze, należy to trzy razy
przepuścić przez ogień zanim przyniesie się to do domu Wisła 1902/414, -»ogień sobótkowy.
O. ma moc o d m ł a d z a n i a i czynienia pięknym. W baśni za podkucie konia Chrystus
odmładza kowalowi starą żonę, włożywszy ją w O. 66, por. motyw odmładzającej kąpieli we wrzącym
mleku K 19 Kieł 236, ZWAK 1886/ns; w wierszowanej legendzie o Św. Dorocie: Dorotka w ogień
wstąpiła, Wyszła piękniejsza niz była 51.
W magii p l o d n o ś c i o w e j : palono kości pozostałe po zjedzeniu święconego mięsa i
rozrzucano popiół po polu ZWAK 1878/21, ZWAK 1887/28. W baśni mnoży się włożone w O. ziarno
podarowane biedakowi przez Najświętszą Pannę K 42 Maz 490; w sposób cudowny słup ognisty
spadający z nieba rozsypuje się w kłosy, ->ogień niebieski.
W m e d y c y n i e ludowej. Zakładano działanie reguły, że Ogień leczy ogień, truciznę trucizna
18 praktykowanej przy leczeniu oparzeń Bieg Lecz 91, zanokcicy Bieg Lecz 29; na ból nóg zalecano
chodzenie boso po O. z gałązek tarniny, sosny i ziela, wierząc, że niemoc z nóg ogień święty wyciągnie
Bieg Lecz 28. W przypadkach traktowania choroby jako istoty żywej straszono ją albo wyganiano z
ciała za pomocą O., np. wkładano chorego do pieca chlebowego i gdy ten zaczynał krzyczeć, że się
pali, wystraszona febra miała porzucić chorego K 34 Cheł 209. Uważano, że choroby mogą
przechodzić na odpowiednio dobrane przedmioty, które następnie palono w O., tak np. leczono:
jęczmień poprzez potarcie chorego miejsca ziarnami jęczmienia i spalenie ich 82, mówiono przy tym:
Mam jęczmień na oku, a ktoś obcy odpowiadał: Masz gówno, a nie jęczmień wit Baj 272, albo: zjedz
jęczmień ZWAK 1887/55, nidzem ci nie zrobiul złego, złaź z oka mojego ZWAK 1889/70, nadto: Bieg
Lecz 22. Leczyć miało samo spalenie ziaren jęczmienia MAAE 1908/141, K 57 RuśC 1255, brodawki dotykając grochem i spalając go Bieg Lecz 29. Podobnie leczono febrę K 48 Ta-Rz 302. Kokoszanki,
kurzajki, brodawki, - należało rozkrwawić, wytrzeć chlebem i spalić go w O. ZWAK 1878/138. Przy
leczeniu kołtuna należało spalić obcięte włosy K 7 Krak 169, ZWAK 1884/297.
Wierzono, że można leczyć przez spalanie rzeczy zostających w kontakcie z chorym Bieg Ucz 29,
np. leczono różę (czerwone plamy na skórze) poprzez spalanie nad gromnicą gałeczek
Inu/pakuł/konopi, wierząc, że jeden ogień drugi zwalczy TN Motycz 1985, podob. MAAE 1908/142, Bieg
Lecz 130; w ok. Dąbrówna zamawiano różę słowami: Jezus szedł ogrodem koprowym z głownią w ręku
1 mówił (do róży): Nie będziesz więcej ogniem pustoszyła, odmawianymi trzy dni z rzędu po zachodzie
słońca Bieg Lecz 133. Dymienicę 'wrzód w pachwinie' leczono przez trzykrotne przerzucenie O. przez
zanadrze Wit Baj 271, albo pomiędzy nogami chorego klęczącego na miotle i siekierze wit Baj 75.
Podob. leczono z otrzęsienia powstałego w wyniku jazdy lub biegania Bieg Lecz 28. Suchoty leczono
huśtając dzieckiem nad rozpalonym na rozstajnych drogach O. K 39 Pom 389. Wpatrywanie się w
palący O. zalecano przy żółtaczce Wisła 1899/81. W zamówieniach uwku wysyłano go na ogień gorący
21, zalecano także rzucanie szczypty soli raz do ognia, raz do garnka z wodą Sim Wierz 268; podob. w
trakcie zamówienia płaczki 22.
O. wykorzystywano jako n a r z ę d z i e
t o r t u r, męczeńskiej ś m i e r c i i pokuty:
OGIEŃ
eksplikacja
OGIEŃ
dokumentacja
276
277
np. kąpiel w O. Św. Doroty 51, chodzenie po O. Jezusa 25, dusz,y grzesznej 2-1, spalenie w ogniu św.
Wawrzyńca 52, po O. miał jeździć konno za karę duch nieuczciwego geometry ZWAK 1883/26; zob.
też przekleństwa 28-29, -»ogień piekielny, -»ogień czyśćcowy, -►ogień demoniczny. W pieśni
miłosnej: Nie wierz mu, dziewucho, choćby w ogniu gorzał, Bo jak cie uwiedzie, nie będzie cie mu żal
47. S p a l e n i e wO. jest jednym ze sposobów zadawania śmierci: w baśni teściowa - królowa, każe
spalić synową K 8 Krak 37; w pieśniach macocha chce spalić pasierbicę 50; a matka - dziecko 10
ogień wrzuciła K 22 Lecz 160. Porzucona dziewczyna chcąc doznać oczyszczenia prosi o spalenie 54.
Spalenie było karą i jednocześnie narzędziem o c z y s z c z e n i a grzesznika (-»popiół): (a) za
morderstwo dziecka, np. w balladzie: A ty wójtówna - co wolisz, czy tu iv tę wodę - czy w ogień 53, za
urodzenie dziecka przez pannę i za wyrzeczenie się go 55; za zabicie pasierbicy 64; za zabicie
rodziców i przyjaciela 59; (b) za czary, np. powsz.
ognisko domowe) życia i szczęścia (zob. wyżej o zakazach pożyczania ognia i sposobach jego
gaszenia).
Symbolami O. są (w zagadkach): czerwona krowa 6e, czerwony ciołeczek 6f, czerwony robasek 6g,
czerwony dziedzic 6a, panienka w czerwonych sukienkach 6b, czerwony koral 6h.
W s e n n i k u O. zapowiada generalnie coś n i e d o b r e g o : złodzieja K i7Lub 119, Etnl 1994
Nieb 152, stratę materialną LL 1964/3/4.1, z ł e g o człowieka, k ł ó t n i ę , myszy, chorobę Etni
1994 Nieb 152; nadto ś m i e r ć kogoś z rodziny Czap Mat 120, w i a d o m o ś ć , list TN Krasiczyn
1085, nowinę ZWAK 1878/136. Dodatkowo ogień jasny oznacza obmowę, ciemny smutek, mały małą
kłótnię, a duży wielką k ł ó t n i ę Etnl 1994 Nieb 153, ogień z dymem chorobę TN Cholowicc msr,,
złodzieja TN Krasiczyn 1985. O. w śnie może też wg sennika ludowego zapowiadać coś
d o b r e g o : słońce K 46 Ka-s 489, pogodę, radość,
palono czarownice K 15 POZ 246, 250, 252, 299; Wisła 1887/61, 138, 139, 141 i 173, Lud 1927/72, Kul
gOŚcia Etnl 1994 Nieb 152.
Wiel 3/451, ZWAK 1879/37, 40, ZWAK 1892/9. Wierzono, że diabeł może uratować czarownicę z O.
K 7 Krak 98, dlatego przyczepiano do słupa kartkę z napisem Jezus, Maria, Józef
K 15 Poz 250.
P r ó b ą o g n i a , tzn. sprawdzaniem czystości/cnoty było włożenie wianka panny do ognia /
rzucenie na wodę 41.
Wedle ludowych proroctw ziemia na końcu świata będzie spalona przez O. 27; por. obraz
Apokalipsy św. Jana Ap 20, 7-10.
♦ Z obserwacji O. przepowiadano:
(a) stan p o g o d y : będzie pogoda, jeśli O. dobrze się pali 78, jarzy 7,WAK 1882/199,
K 17 Lub 79; s ł o t a , jeśli O. źle się pali 78; w i a t r będzie wiał z tej strony, z której
furczy O. K 48 Ta-Rz 260; ś n i e g , jeśli się kurzy K 48 Ta-Rz 260; d e s z c z , jeśli O. gaśnie
ZWAK 1882/199; mróz, gdy czerwony O. w piecu ZWAK 1878/133, gdy kot do O. ogon
odwróci K 42 Maz 403; z i m n o , gdy koty pchają się do O. ZWAK 1881/137;
(b) w y d a r z e n i a : np. przybycie g o ś c i zapowiada O. strzelający na kominie
ZWAK 1879/28, gdy pryska, że aż iskry wylatują ZWAK I88S/91, ZWAK 1892/197; będzie
k ł ó t n i a , gdy O. huczy, trzeszczy K 7 Krak 254, o b m o w a , gdy O. syczy Wisła 1889/491,
Wiała 1896/137, Wisła 1900/322; strzela Wisła 1904/103, trzeSZCZlJ Wisła 1892/396, Wisła 1905/168,
należy wówczas na O. sypnąć trzy garstki soli, a obmawiającego zaboli język Wisła
1889/491, USta OprySZCZą się Wisła 1896/137, język SprySZCZy Wisła 1892/396, Wisła 1904/103,
podob. Wisła 1905/168; ś m i e r ć , gdy O. bucha z komina Gaj Rozw 248.
^ W polskiej kulturze ludowej O. jest symbolem Boga np. w formule powitalnej i9Aa,
J e z u s a , np. w kolędzie 31.
O. jako obraz m i ł o ś c i pojawia się w pieśniach ludowych. Chodzenie po O., szukanie,
pożyczanie, wynoszenie, gaszenie i zapalanie O. to figury zalecania się i akcji miłosnych 43. O.
oznacza też namiętność miłosną, np. w pieśni: Posiać ci się nie odrzekam, lecz czuwać nie mogę, Zęby
ci się ogień nie wdał w tę kulawą nogę 46. O miłości mówi się, że rozpala TN Łęka 1979, zapała
duszę zakochanego K 4 Kuj 234, K 16 Lub 150. O. symbolizuje n i e n a w i ś ć i niską namiętność,
por. fraz. ogień gniewu, ogień namiętności, ogień żądzy.
Jako podstawa bytu człowieka jest symbolem domu, bezpieczeństwa (por. fraz.
DOKUMENTACJA
ZAGADKI
1 - Dobry gospodórz a lichy gosc. (Ogień). Folf Zag nr 365; por. przysł.: Ogień i woda dobrzy
słudzy, lecz źli gospodarze. ZWAK 1878/176.
2 - O.gień i dym jak ojciec i syn.
Ojciec się rodzi, a syn po dachu chodzi. (Ogień i dym). Folf Zag nr 580; tamże war.: Jeszcze się
ojciec me narodził, juz syn po dachu chodził. (Ogień i dym), nadto war.: ZWAK 1890/246, Lud
1911/81, LI. 1962/1-2/87.
3 - Żyję, "'e żyję, ale pożeram, cale me życic: że z głodu umieram. (Ogień). Folf Zag nr 1194.
4 - Ogień nie ma nóg ani refk, a łazi/gryzie/żre/je.
Nie ma nóg, ani rąk, a wylezie na najwyższy drąg. (Ogień). LL 1957/3/37; war.: ... ugryzie, jak
bąk; ... Corzy uje, jak bąk; ... A gorzy zre, jak bąk. Cisz Krak 343.
5 - W piecu mnie jest zamykają, a w lesie mi przeszkadzają. Gdy cię dotknę, cierpieć musisz, ale
wodą mnie zadusisz. (Ogień). Folf Zag nr 741.
6 - Ogień to czerwony dziedzic / panienka w czerwonych sukienkach / ktoś w czerwonym
gorseciku / czerwona krowa / czerwony ciołeczek / czerwony robasek I czerwone łacisko / ...
a. Czerwony dziedzic na żerdzi jedzie. (Ogień na łuczywie). Folf Zag nr 364.
b. Jechała panienka w czerwonych sukienkach, nikt do niej nie dojdzie, jeno swajt
majt. (Ogień i ścierka). Folr Zag nr 533.
c. Stoi w kąciku w czerwonym gorseciku. (Ogień). Folf Zag nr 1140.
d. Czerwone czarne liże. (Ogień i czeluście). Folf Zag nr 962.
e. Czerwona krowa czarne ciele lizy. (Ogień w piecu). Folf Zag nr 107.
f. Czerwony ciołeczek sadą górkę liże. (Ogień). Folf Zag nr 83.
g. Czerwony robasek ma ze sobą piasek. (Ogień i iskry). Folf Zag nr 198; tamże war.: ...
myli tylkiem piasek.
h. Czerwony koral po piecu orał. (Ogień). ZWAK 1878/180.
i. Czerwone łacisko w czarnym dupisku. (Ogień). Folf Zag nr 946; tamże war.: Cerwone
uacisko skubie w carnem d...u.
j. Bióly bez czerwiony go zapychó, czórny - modrawemu drogę przepychó, zebe czerwiony
modrawym dobrze oddychół. Jak czerwiony łecho nagrzeje, to bruny bez glene nie je. (Bióly - pickórz;
czórny - kominiórz; modry - dym; czerwiony - ogiń; bruny - chleb, glena zakale (zakalec)). Folf Zag nr
955.
OGIEŃ
dokumentacja
OGIEŃ
dokumentacja
279
278
PRZYSŁOWIA
7 A - Trudna zgoda: z ogniem woda. NKPP ogień 49; war.: Trudnoć w przyjaźni ma być ogień z
wodą. NKPP ogień 49g; Jako ogień bywa z wodą, tak i stary z żoną młodą. NKPP żona 36. 7 B- Woda,
ogień i niewiasta nigdy nie powiedzą basta. NKPP niewiasta 55.
7 C - Daleka woda ognia nie gasi. NKPP woda 13.
8 - Cnoty/nauki ogień nie spali, nie zabierze woda.
a. Cnota skarb wieczny ... Nie spali ogień, nie zabierze woda, Nad wszystkim inszym
panuje przygoda. NKPP cnota 40b, war.: ZWAK 1889/65.
b. Nauki woda nie zabierze, a ogień nie spali. NKPP nauka 33, war.: K 20 Rad 99.
9 A - Jaki ojciec, taki syn; jaki ogiyń, taki dym. NKPP ojciec I3m.
9 B - Nie ma dymu bez ognia. NKPP dym 12.
10 A - Ogień tleje i w popiele. NKPP ogień 38.
10 B - Po ogniu i popiół pozbieraj. NKPP ogień 45.
11 A - Cudzy ogień nie grzeje. NKPP cudze 6d.
11 B - Nie dotykaj ognia, tedy się nie sparzysz. NKPP ogień 22; podob. Kto się raz sparzył, ten się
ognia boi; NKPP parzyć 6i.
11 C - Wrzeszczy, jakby go ogniem posypano. NKPP wrzeszczeć 18, nadto war.: Wit Baj 297.
11 D - Daleko od ognia - nie spalisz się. NKPP ogień 2; war.: Nie sparzyć ogień, kto od niego
stroni. Wisła 1897/346.
12 - Stal w ogniu się hartuje. NKPP stal 1.
13 - Nie należy igrać/bawić się/żartować z ogniem.
a. Nie igraj z ogniem. NKPP ogień 23; war.: Nie igraj z ogniem, bo popuścisz wodą.
NKPP ogień 24.
b. Ogień nie twój brat, żebyś się z nim bawił. NKPP ogień 23.
c. Z ogniem i złym człowiekiem żartować nie trzeba. NKPP ogień 23c, nadto war.: ZWAK
1878/178.
14 A - Ognia nie należy pożyczać.
Kto za życia ognia pożycza, w piekle oddawać musi. NKPP ogień 17.
14 B - Ognia nie należy odmawiać.
Ognia każdemu i wody użycz, bo w tym nie masz szkody. NKPP ogień 41.
15 - Za ogień się nie dziękuje, bo go po śmierci będzie dość. NKPP ogień 53.
16 - Tam ciągnie natura, skąd początek dala: kamień ku ziemi leci, ogień wzgórę pala. NKPP
natura 12.
17 - Slaby ogień lada wiatr zgasi, a wielki się od wiatru mnoży. NKPP ogień 48.
18 - Doktorska to reguła, i najgłupszy przyzna, że ogień leczy ogień, truciznę trucizna. NKPP
trucizna 3b.
FORMUŁY WITANIA I ŻEGNANIA OGNIA
19 A - Witaj ogieńku święty / gościu / Jezusieńku / skarbiczku boży /
Zygmuncie ...
a. Jak rozpalom to też przeżegnam ogień i tak mówię: Witoj, gościu pożądany,
Jezusieńku nasz kochany. Witamy Pana naszego i światłość jego. Etnl 1989 Bilg 133.
b. [W Żywieckiem wygłasza się modlitwę] do tylko co rozpalonego ognia: Ogieńku
święty, skarbicku boży, nie dejże nas też nigdy zubożyć. Mosz Kul 2/499.
c. Ogień nazywa się Zygmunt. Kto wstanie rano i roznieca ogień, powinien go
przeżegnać i powitać słowami: witajże, Zygmunciu. ZWAK 1886/114.
19 B - Rozniecali go [po wygaszeniu w wigilię św. Wawrzyńca], zapalając zapałką trzaski
sosnowe i olszowe lub z dwojga innego drzewa i mówiąc: W imię Ojca i Syna i Ducha Św., wstań z
Bogiem ogieniaszku, a grzej. K li Poz 44.
20 — Ogieniaszku, idź z Bogiem, śpij/ siedź w kominku.
a. W wigilię dnia św. Wawrzyńca ogień wieczorem gaszono mówiąc: W imię Ojca i Syna i
Ducha Świętego, idź z Bogiem ogieniaszku, a śpij. K 11 Poz 44.
b. Co wieczór, gdy się ma iść spać, to gospodyni powinna ogieniaszek przeżegnać
temi słowami: W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego, Amen; Święty Wawrzeńcze przeblogo~
sławiony, lobie oddaję ogieniaszek sławiony, pod najświętszą twoją opiekę. K 9 Poz 144.
c. [Wieczorem po kolacji gasi się ogień ze słowami:] W imię Ojca i Syna i Ducha
Świętego, Amen; śpij tu ogieniaszku z Panem Jezusem i ze wszystkiemi Swiętemi. K 9 Poz 144.
d. [Wieczorem gasi się ogień ze słowami:] Ogieńku kochany, Siedź w kominku, Nie
chodź do sąsiada, Bom ja tobie rada. Grodź Le.cz 73.
e. [Podczas gaszenia ognia mówi się:] Święty Janiolecku, siedzę na stołecku, przi tern
„ogienecku". ZWAK 1892/253, nadto: Wisła 1893/141.
f. Og'mku, og'inku, ń'e bąjkej złi, jis ja ce gaśą, vitro ja ce nazed złożą. Sych
SGKasz 3/300.
ZAMÓWIENIA
21 - Uroki! Urocyska!... Zamowiom!... Zakrzykom! Na ogień gorący, Na kamienie gorące, Na
ludzkie slipie!... Kot Zn 246.
22 - [Zamówienie płaczki:] Idź, czorcie! Idź w ogień wiechy Z tego niewinnego ciała! Idź za lasy,
Za góry, Na bagna, Na rozstajne drogi! Nie wracaj tu nigdy, Polom sobie nogi! Niech to kadzenie
wyjdzie na pożytek, Ze ustanie ten plac wszystek. W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego! ... Niech sie
stanie wolo Bożo! Kot Zn 190.
23 - [Zamówienie łuszczki:] Przyszła święto Jewka Ze siekiramy, Z brzytwamy, ...
Wypolala, Wycinała, ... Łuszczkę, Ogień Z oka Ze wszystkich kotów [kątów]. Kot Zn 285.
MODLITEWKI
24 - Dusza pokutuje na ogniu gorącym.
Wyszła duszyczka z ciała - Nie widzą, gdzie się podziała. ... A czemu ty, duszyczko, plączesz1?
Bom się na matkę zamierzyła. Gorsze moje zamierzenie, Niźli czyje uderzenie. Wiedźcież mnie na ogień
gorący, Zęby ze mnie tak krew kapała, Jak mojej matki łzy kapały. Kot Zn 472, war.: Kot Zn 72, 88,
114, 115, 310, 449, 489.
25 - W Wielki Piątek zimno było, Jak Pana Jezusa na mękę wodzono. Wodzono Go przez
tarki kolące, Przez ogień gorący. Kot Zn 484, war.: Kot Zn 293.
PROROCTWA
26 - Na rok przed końcem świata, będzie jeździł człowiek z wozem żelaznym, w którym
będzie ogień. Człowiek będzie się ludzi pytał, czy wolą z nim jechać, czy też ma ich wrzucić
do ognia. Kto wybierze pierwsze, pójdzie do piekła; kto drugie, będzie oczyszczony z grzechów
przez ogień i pójdzie do nieba. Wisła 1895/507 Poznańskie.
27 - / teraz tak przewiadujo, że ogniem ta ziemia zniszczona będzie. Tylko ^ogniem.
Przyjdzie czas na wszystko. Czap Mat 115.
PRZEKLEŃSTWA
28 - Ażeby cie ogień pochłonął! TH Krasiczyn 1985.
29 - a. Żebyś ty zielonym ogniem spalił się! ZWAK 1891/191.
b. Bodaj cię ognie spiekły! K 28 Maz 31.
C. A paliła byś ty sie! TN Krasiczyn 1985.
KOLĘDY BOŻONARODZENIOWE I PASTORAŁKI
30 - Bóg się rodzi, moc truchleje, Pan Niebiosów obnażony. Ogień krzepnie, blask
ciemnieje, ma granice Nieskończony. K 20 Rad 76, war.: Milk Pas 458-460, TN Hutków 1978 [kolęda
F. Karpińskiego].
31 - Jezus [= ogień] położony na sianie, nie pali go.
Rzecz to dziwniejsza, że Bóg ogniem bywszy, w siano sie ukrył, siana nie spaliwszy. Oj siano siano,
czemu nie gorejesz, czemu przynajmniej Pana nie ogrzejesz. TN Lubcze 1978, war.: TN Michalówka
1980, TN Ułów 1967, komentarz w Mosz Kul 2/498.
280
OGIEŃ - dokumentacja
281
OGIEŃ - dokumentacja
32 - Maria/aniołowie/św. Piotr i Paweł/pszr.zółki krzeszą/niecą ogień z lodu/śniegu/kamienia, by ogrzać Jezusa lub ugotować mu obiad.
a. [Maryja] Z lodu ognia wykrzesała, Pana Jezusa wygrzewała, w pieluszki go powijała
i do siebie przytulała. Bart Lub 163; war.: TN Michalówka 1980, TN Konopnica 1979, TN Aleksandrów
1978, TN Okale 1986, TN Motycz 1981, TN Motycz 1985, TN Częstoborowice 1980, TN Dereźnia 1981, TN
Nasutćw 1979, TN Potoczek 1979, TN Zawada 1965, TN Krasiczyn 1984; nadto war.: Przyszła Maryja
PIEŚNI ZADUSZKOWE
40 - Dusza, która szuka swego świata, prosi las, wodę, ogień, by ją przyjęły.
Gołębica (dusza) juz wylata sukający swego świata. Sukający pociesenia i swych grzechów
odpuscenia. ... Ogień, ogień przyjmnij-ze mnie, bo Pan Jezus nie wie o mnie. w ciągu dalszym też: ...
/ wleciała do ognia sukający ogrzania. O Najświętsa Matko Boska, raluj-ze mnie
Cęstochowska.
w ciemny las ... Zrobiła sobie wielki czas. Z kamienia ognia ukrzcsala. Pana Jezusa ogrzewała
— Hej, lelija. Kot Rzesz 215; A Maryja uchadzała, w ciemnym lascńku nocowała. Z kamienia
ognia wykrzesała, i z lodu drew narąbala. I Pana Jezusa ogrzewała. K 33 Chel 117.
b. Anieli ogień składali, objad gotowali. ... stał im się ogień lodowy, a płomień
wiatrowy. K 5 Krak 235.
c. Ty Piętrze i Pawle, złóż ogień lodowy. ZWAK 1885/15, nadto war.: K 5 Krak 235;
Zakładaj Piętrze ogieniek, ogieniek śniegowy. Święt Nadr 75.
d. Jare pcółecki toć jej rade były - Matuchnicce Boży światełko sprawiły - Z lodu
ognia unieciły. Kot Rzesz 498.
33 — Józef daje ognia z fajeczki/fajerki, by podgrzać Dziecinę.
Józefie stareńki, daj "ognia z fajeczki, podegrzejmy tą dziecinę, by mu było cieplij. Bart Lub 164,
war.: TN Dereźnia 1984; nadto: ... weź ognia w fajerkę ... K 49 Sa-Kr 126.
34 - Kowal kuje w kuźni, w której nigdy ogień nie jest gaszony [= symbol
drzewa życia].
A w tej kuz'ni kowal kuje, ... nigdy ogniu nie zgasuje, ... Oj, ty zlolny kowalczyku, ... ukujze
mnie złotny piers'c'ień. EtnI 1992 Pódl 111, war.: Etnl 1992 Pódl 112, por. nr 5fi.
PIEŚNI SOBÓTKOWE
35 - Tam na górze ogień gore, noceł moja, kopie! moja. Na tej górze dwoje drzewa, ... Jedno
drzewo, boże drzewo ... K 28 Maz 92, war.: K 28 Maz 86.
36 - Oj sobótka, sobótecka, pójdźze do mnie, dziewusecka. A cyś godna, cy me godna me
uciekaj-ze od ognia. Nie uciekaj-ze od środka, nie spali się twoja cnotka. K 5 Krak 295.
37 - Płynie, mój wianeczku, po tej modrej fali, póki się ten ogień świętojański pali. Piat Krak 136.
38 - Dziewczyna idzie/chodzi po ogień [= szuka miłości chłopca].
a. W stodole świta biały dzień, poszła Kasieńka po ogień. Nie tak po ogień chodziła,
jak swego Jasia budziła. Ol Pódl 115, war.: K 20 Rad 233, Krzyż Kuj 1/214, K 24 Maz 290, K 42
Maz 85, K 27 Maz 160, 184 i 239, K 16 Lub 231, Piat Krak 92, ZWAK 1891/152; ... Po ogień chodziła,
Janeczka budziła. TN Jacnia 1965; W niedzielę rano, w biały dzień, Chodziła Kasieńka po ogień.
Kot Rzesz 422; ... posła do karcmy po ogień. Oj, nie po ogień chodziła, jeno kochanka budziła.
K 40 MazP 204; ... posła do stajni po ogień. Wstań-ze Scepanku, umyj się ... K 24 Maz 183;
Wstań-ze Rozyno, bo juz dzień, idź do Antosiaka po ogień. Ona po ogień nie poszła, jeno
Józieńka budzić szła. K 22 Łęcz 77.
b. W stodole świta w brogu dzień, poszła Marysia po ogień. Ni ognia szukała, młodego
Iwasia dostała. K 35 Przem 65.
39 - Palenie w ogniu ziół (bylicy, ruty) ochroną: a. przed zabraniem mleka
przez czarownicę, b. przed śniecią pszenicy.
a. Niechaj ruta w ogniu trzeszczy, czarownica z złości wrzeszczy. Niech bylicy gałąź
pęka, czarownica próżno stęka. Myśrńa tu przyszły z daleka, popalili zioła święte; nie zabiorą
już nam mleka czarownice te przeklęte. Spokojnie nam ogień świeci i zióleczko każde tleje.
Oj nie pomrą nasze dzieci, oj nie będzie swaru w doma. K 27 Maz 135, nadto: K 24 Maz 349.
b. [Sobótkowa pieśń, śpiewana w dniu św. Szczepana:] Na mojej grządeczce rosła
w lecie rutka, Dziś wśród ciężkich mrozów płonie mi sobótka. Dziś mojej pszeniczce sobótkę-m
spaliła, Pamiętajże o tern, byś się nie śniecila. Ty, moja sobótko, rzuć płomień w niebiosy,
Na świętego Jana zakwitną tu kłosy. Zieleńże się, zieleń - ty, pszeniczko złota, Przyjdę ja tu
znowu, gdy minie sobota. Lud 1898/318.
K
23 Kai
12fi, war : Biel Kasz nr 35; por
z tekstem roty:
Jeżeli nie mówię prawdy,
niech mnie mc przyjmie po śmierci ani ogień, ani woda, ani ziemia, ani piekło, ani niebo. K 45 Gór
555.
PIEŚNI WESELNE
41 - Panna/chłopiec wkłada wianek panny do ognia / rzuca go na wodę
[= próba niewinności].
a. A za dworem siwy kamiń, modra lelija, uwijze mi z ruty wieniec, moja jedyna.
A nie daj go dworakoju, bo go nie godzien, jeźli mnie go w rękę nie dasz, włóż go na ogień.
Jeźli w ogniu nie zgorzeje, puść go na wodę, jeźli z wodą nie popłynie, włóż go na głowę.
A z gloweczkt do piwniczki, co nie zwiędnieje, mechajże się hultaj dworak z niego nie śmieje.
K 27 Maz 253; Nie dajze ich [wianeczków] chłopu na wieś, bo ich niegodzien - zawińze je
w te chusteckę, włóż je na ogień. A wyjmij je z ogieniaska, niech nie więdnieją, zanieśze
je do piwnicki, niech ojędrznieją. K 18 Kieł 72; Uwijze go [wianek] w zapaseckę, wlóz go na
ogień. A weźze go z ogieniaska, niech ci nie tleje, zanieśze go do piwnicy, niech ci rumieje
(rumieniejc). K 18 Kieł 100, war.: Biel Kasz nr 40; nadto: A nie daj go [wianka] dworakowi, bo go
nie godzien, jeźli mnie go w rękę nie dasz, włóż go na ogień. Jeźli w ogniu nie zgorzeje, puść
go na wodę. K 40 MazP 532; Me dajze go [wianka] chłopcu na wieś, bo go nie godzien, A jak ci
ja nie przyjadę, rzuć go na ogień, A jak w ogniu me zgorzeje, puś go na wodę. A jak z wodą
nie popłynie, list pisać będę. Święt Nadr 200; Przede wroty - kamień zloty, ślicna lelija, uwij-ze
mi jeden wianek, panna Zojija. Nie daj-ze go chłopu ze wsi, bo go nie godzien, a skoro ja. nie
przyjadę, wlóz go na ogień. A jak w ogniu nie zgorzeje, puść go na wodę; a jak z wodą nie
popłynie, list pisać bandę. K 26 Maz 212; Kiedy nie das mnie młodemu, włóż go na ogień. K
28 Maz 240.
b. Aleś już ty, dzieweczko, Wianka niegodna. Jach go godna, ... Tyś go niegodzien,
Toż go weź z mojej głowy, Włóż go na ogień. Pies Śl 1/467, nadto Rog Śląsk 233; war.: Jest tam
szelma, nie młodzieniec, co mi wziął wieniec. Ale wejźcie mu go, włóżcie go na ogień. Pies Śl
2/745.
42 - Gaszenie/zalewanie ognia, a. gdy przyjeżdżają swaci na znak odmowy;
b. podczas oczepin.
a. Oj zalej, matko ogień, bo w zaloty jadą, Zalej-ze go, zalej - niechaj jadą dalej!
Chyba bym, mateńku, rozumu nie miała, bym przed zalotnikami ogień zalewała. K 16 Lub 227,
war.: K 1 Pies 434.
b. Zagaś ogień, zagaś, niechże się nie pali, niechże się matula z córeczką nie chwali.
Chód Śp 95.
PIEŚNI MIŁOSNE
43 - Dziewczyna/chłopiec a. chodzi po ogień, b. szuka ognia, pożycza komuś
ogień, c. prosi o wyniesienie ognia, d. gasi/zapala ogień [= kocha i zaleca się].
a. Moja matulu, moja kochana, przeehowajże ten ogień, niechajże nie chodzę do
sąsiada po niego co dzień, bo u sąsiada ... parobeczek tam gładki, dałam wianeczek, dałam
ruciany, nie radząc się matki. Chód Śp 126, war.: K 25 Maz 72, K 34 Chel 69; Kazes mu [staremu
kawalerowi] po wodę, wytknie sobie nogę, kazes mu po ogień, opali se brodę. K 6 Krak 143, 513,
war.: Mika Oraw 57, Sad Podh 115.
b. Córulino, dziecię moje, chto w okienko puka? Matulmo najmilejsza, dziewka ognia
szuka. K 39 Pom 152; war.: [ognia szuka] kowal ... K 4 Kuj 43; ... sąsiada [sąsiadka] ... K 42 Maz
40, K 22 Lecz 124.
OGIEŃ
dokumentacja
OGIEŃ
dokumentacja
282
283
c. Wynieś-ze mi, wynieś, okrzejanko ognia. Nte będę ja tobie ognia wynosiła, będzie
ci na niebie gwiazdecka świeciła. LL 1960/2-3/78.
d. Nie zagaszaj, Maryś, "ognia, jadę dó ciebie, dó ciebie. Jak zagaszę, tak za]Kił'e, "o
ciebie, Janku, nie stoję. Krzyż Kuj 1/146; Ej, jak ci ja pojadę, da, z konikami do dnia, ej, da,
moja dziewcyno, da, nie zagasaj ognia, war.: K 41 Maz 470, TN Rozkopaczew 1982.
44 - Na holi, na holi ogienek sie poli, naklod go Jasinek ku dziywcyny woli. Stoin Żyw 51,
war.: Sad Podh 58, Mika Oraw 70, MAAE 1898/100.
45 - Tancerz prosi karczmarkę o niegaszenie ognia w karczmie.
Kaczmareczka guodna, ńe zalewaj uogńa, bądzem pic, tańcować caló nocka do dńa. Kam
Pom 243, war.: K 25 Maz 173, K 45 Gór 150, MAAE 1898/98, ZWAK 1890/225.
46 - Ogień wdaje się/dostaje się w kulawą/chorą/trzecią nogo chłopca [= fal-
54 - Rozpalcie ogień, ... Z smolnych drew, z smolnych szczyp. Wrzućcie mnie w niego, ... na ten
wstyd. ... Będzie tam ze mnie garsteczka popiołu. I rozsiejcie go ... po polu. Kot Rzesz 253.
55 - Bracia spalają występną siostrę w ogniu.
Tarnowy ogień napalemy, swoje siostrzyckę w nim spalemy. - O nie palcie mnie o północy, o bo już
mnie nikt nie zobacy. Oj jeno palcie na świtaniu, jak panny wołki wygieniają, jak skowroneńkl zaśpiewają. K
16 Lub 292, nadto war.: Biel Kasz nr 90.
56 - Kowal kuje w kuźni, w której nigdy nie jest gaszony ogień [= symbol
drzewa życia].
Na podolu w szczyrcm polu stoi kuźnia na kamieniu. A w tej kuźni kowal kuje, nigdy ognia nie
zgasuje. Ty kowalu, kowalczyku, ukuj ze mi trzech koników. Ukuj że mi bardzo rano, na wojenkę nakazaną.
K 1 Pies 234, war : K 25 Maz 107, K 26 Maz 108 i 276, K 40 MazP 200, Ol Pódl 164, por. nr 34.
lus].
LEGENDY
a. Posiać ci się nie odrzekam, lecz czuwać nic mogę, Zęby ci się ogień nic wdał w tę
kulawą nogę. A nie bójże się, dziewczyno, nie bój się ognia, Będę ściskał i przytulał, choćby
do samego dnia. Pies Śl 1/246, war.: K 12 Poz 25, K 4 Kuj 16, Krzyż Kuj 1/198, K 40 MazP 139 i 520,
TN Janowiec 1979, K 18 Kieł 78, K 21 Rad 7, Piat Krak 153, ZWAK 1878/ 44-45, ZWAK 1880/243, LL
1961/3/30; Posłać ci się nie wymawiam, Gadać nie mogę, ... Boby ci się ogień dostał W kulawą
nogę. Piel Śl 1/342, nadto: K 25 Maz 18, Rog PieS 249.
b. Jak się ogień wrzuci w nogę, poratujes mnie. K 27 Maz 258.
c. Nie bój ze się, Kasiu, ognia, ani puchliny, położę ja chorą nogę wedle pierzyny.
K 2 San 131, war.: K 12 Poz 25, K 22 Łęcz 90, K 40 MazP 201, K 21 Rad 6.
47 - Nie wierz mu, dziewucho, choćby w ogniu gorzał, Bo jak cie uwiedzie, nie będzie cie
mu Żal. Pies Śl 1/356, nadto: ZWAK 1885/178, K 40 MazP 252, Pies Śl 2/719.
PIEŚNI ŻARTOBLIWE
48 - Woda nie chce ognia lać, ogień nie chce palić kija.
Stworzył Pan Bóg grusze, żeby gruszki były, żeby gruszki miała. Stworzył Pan Bóg kozę, żeby
gruszki trzęsła. Koza nie chce gruszek strząsać, gruszki nie'padają ... Stworzył Pan Bóg ogień, żeby
pałę palić. Ogień nie chce pały palić, pala nie chce piesa walić, pies nie chce kozy kąsać, ... Stworzył
Pan Bóg wodę, żeby ogień zalać. Woda nie chce ognia lać, ogień nie chce pały palić ... TN Krasne
1966, war.: Kupiul se Zyd wody, zęby ogień gasić, Woda nie chce gasić, Ogień nie chce kija spalić.
MAAE 1908/222; por. motyw bajki łańcuszkowej Krz PBL nr 2030D oraz podob. motyw o babie,
która nie może zapędzić prosięcia do chlewika i prosi o pomoc psa; gdy ten odmawia, zwraca się do
kija itd. Krz PBL nr 2030.
PIEŚNI DZIADOWSKIE
49 - [Przed Sądem Ostatecznym:] Mówią wciąż, że ciemność przez trzy dni nastanie, Ze
grzesznemu żaden ogień nie ożyje. Nyr Kar 112.
50 - W zbrodnicze ręce sierotkę porwała, I żywcem w ogniu spalić ją chciała. Nyr Kar 299.
PIEŚNI O ŚWIĘTYCH
51 - Św. Dorota wstępuje w ogień i pięknieje.
Kazał król ogień napalić, Kocioł ołeju przystawić, Świętą Dorotkę w nim smażyć. Kot Zn 150,
war.: LL 1972/4-5/10, K 22 Łęcz 171, K 26 Maz 342, K 19 Kieł 140, Kot Zn 152; Kazał oleju nawarzyć,
Świętą Dorotę usmażyć. Dorotka w ogień wstąpiła, Wyszła piękniejsza niż była. Kot Zn 151.
52 - Lewito święty oraz męczenniku, sługo Chrystusów, wiary miłośniku, Wawrzyńcze,
ogniem dla wiary palony, srodze męczony. K 22 Lecz 177.
57 - Wzniecenie pierwszego ognia: a. przez tarcie leszczyny; b. krzesanie
kamieni.
a. O pochodzeniu ognia powiadają: że wygnany przez ojca syn kupiecki, puściwszy
się na morze został wyrzucony na bezludną wyspę. Gdy tam bez myśli żadnej począł trzeć
leszczynę o leszczynę, wzniecił on ogień, który się stamtąd rozszerzył po całym świecie. K 34
Chel 257-258.
b. Ali on [mądry człowiek] sobi pomyśliał, jakby to ten ogień zdobyć? Znaliaz taki
dwa kamieni i miał przy sobi knota takiego z wełny takiej. [Udało mu się wykrzesać pierwszy
ogień.] Czap Mat 114.
58 - Burśtyn [który powstał podczas potopu z łez ludzkich] ocysca sie w ogniu cy na zazących
węglach i z tego, co dobre było w ludzioch, wydaje dym psijemny dla nosa i oców, a ze złek reśtek
zostoje na dnie trochę smrodliwych woglów i carnech sadzy. PSL 1973/4/198.
59 - [Syn zabił swoich rodziców i swego kołczana, ksiądz wyznaczył mu pokutę] Będzies
zbawiony ... ale jeżeli .się drugi raz na świat narodzis. [W tym celu ksiądz polecił] Idź do lasu, napal
ogień, a jak sie to drzewo będzie dopalać, skoc w niego i spal się na popiół, a jak się spalis, wtenczas
odpokutujes i znajdzies matkę i zonę. [Gdy chłopak tak uczynił] zgorzał, tylko serce jego zostało całe
pod węglami. K 21 Rad 182.
BAJKI
60 - Ogień osądza i wymierza sprawiedliwość: I. podarowany sierocie/ubogie
mu zamienia się w złoto, rzeczy wartościowe; II. podarowany niegodnej osobie
spala ją lub zmienia się w gady.
a. I. [Sierota wysłana przez macochę po ogień, prosi o niego: a) mróz, wiatr i miesiąc,
b) dwanaście miesięcy; odpowiada trafnie i grzecznie na zadane pytania i otrzymuje w darze
pełną zapaskę ognia, który w domu okazuje się złotem, odzieżą lub rozrzucony po polu
zamienia się w budynki. II. Córka macochy, która niegrzecznie odpowiada na zadane pytania,
otrzymuje ogień, który ją spala lub zmienia się w kłąb gadów.] Krz PBL nr 480B.
b. [1. Ogień daruje biednemu za grzeczną rozmowę Bóg, św. Piotr i Paweł; ogień
zmienia się w złoto, budynki. II. Bogatego brata, który był niegrzeczny dla wędrowców ogień
spala.] Cisz Krak 136, war.: K 42 Maz 493.
61 - Ogień podarowany za opowiedzenie historii bez słowa prawdy. Krz PBL nr
1922.
62 - Bohatera o nadludzkiej sile poczęła matka zapłodniona przez ogień. Krz
PBL nr 301, nadto war.: ZWAK 1878/151.
BALLADY
53 - Dzieciobójczynię karze się śmiercią przez spalenie w ogniu/utopienio.
A ty wójtówna - co wolisz, czy tu w tę wodę - czy w ogień? A ty wójtówna - co wola, CZy ty popłyniesz -
63 - I. Chrystus (i św. Piotr) w zapłatę za nocleg młócą zboże ogniem.
II. Chłop chce ich naśladować i wznieca pożar. Krz PBL nr 752A.
64- Zamordowane dziecko (ptak) zrzuca na głowę macochy-zbrodniarki ogień.
Krz PBL nr 720.
czy spłoniesz? K 4 Kuj 51, nadto war.: Biel Kasz nr 85.
285
284 ________________________ OGIEŃ - dokumentacja
65 - Bohater ma nadzwyczajnych pomocników, m.in. człowieka zamrażającego Ogień. Kra PBL
nr 513, nadto war.: K 51 Sa-Kr 214.
66 - I. Za podkucie konia Chrystus odmładza kowalowi starą żonę włożywszy ją w ogień. II.
Kowal próbuje odmładzać innych, ale to mu się nie udaje. Krz PBL nr 753; nadto war.: [diabeł
odmładza kowalowi żonę] TN Kawęczyn 1964.
67 - Ogień nie chce spalić drzewa wyrosłego z grobu zamordowanego, ZWAK
1878/143.
'
68 - Ogień nie chce przyjąć ciała krzywoprzysiężcy. K 45 Gór 555.
69 A - Wrzucenie węża w ogień.
[Bohater służy u staruszki przez rok, ma zbudować płot i wrzucić wypelzle z niego węże w ogień,
z chwilą wrzucenia w płomienie węża ze złotą koroną, staruszka zmienia się w królewnę.] Kra PBL nr
421.
69 B — Za uratowanie węża z ognia bohater otrzymuje dar rozumienia mowy zwierząt, LL
1961/4-6/74.
70 - Ścigany bohater rzuca za siebie przedmioty, które zamieniają się w ogień. Kra PBL nr 314.
71 - I. Kogut chce odebrać pożyczone pieniądze. II. Zostaje przez dłużnika skazany na spalenie.
III. Zalewa ogień wodą. Krz PBL nr 715.
OPOWIEŚCI WIERZENIOWE
72 - Dwa ognie rozmawiają o złym traktowaniu przez gospodynię i postana
wiają zemścić się spalając jej chałupę.
Ognie rozmawiają między sobą. Nie godzi się pożyczać ognia z innej chałupy. Pewna kobieta
pożyczyła sobie ognia. Na kominie pożyczony ogień zaczął rozmawiać z miejscowym. „Moja
gospodyni, mówi pierwszy z nich, co wieczór i poranek oczy mi przemyje, przeżegna." „A moja, mówi
drugi, pomyjami mię zachlapie." - „Co jej za to zrobić?" „Trzeba z nią poigrać!" Wziena się chałupa i
spaliła. Opowiadająca uważa tę karę za bardzo słuszną, gdyż ogień powinno się na noc zalewać czystą
wodą i „ogarniać". Wisła 1889/307 Łuków, war.: Wisła 1898/151, K 53 Lit 403, K 17 Lub 79, K 33
Che! 75, wg Mosz Kul 2/502 motyw zachodnio-i wschodnioslowiański.
73 - Mowę ognia rozumie dziad/niemowlę/...
a. Raz jeden człowiek rozumiejący mowę zwierząt, ptaków i ognia podsłuchiwał, jak
rozmawiały ze sobą dwa ognie. Czy dobrych masz gospodarzy? - pytał ogień przeniesiony
[z innego domu]; ja swoich będę palił - mówił dalej - źle się ze mną obchodzą; gospodyni
leje wszelkie brudy na pomiołę, a potem nią mię zamiata, dzieciom dozwala ze mną swawolić
i bić mię. Ze mną inaczej się obchodzą - mówił drugi - i nie mam potrzeby uskarżać się
za to, więc gdy go będziesz palić, zostaw mego gospodarza kolasy, które są twemu pożyczone.
Wkrótce spłonął ów dom i wszelkie zabudowania, a kolasy pod powiatką [wiatą, szopą] ani
tknięte zostały. K 53 Lit 403; [Mowę ognia rozumie też miemowlę.j Wisła 1905/168;
b. Baba żebraczka opowiadała, jako: Raz pewien dziad wędrowny zapowiedział we
wsi, że nazajutrz spali się jedna z chat, którą wskazał. Zapytany: z czcgoby to wnosił?
Odpowiedział, że siedząc w przyległej chacie przy kominie, ujrzał ogień z owej zagrożonej
chaty, przychodzący tam w odwiedziny. Przybyły ogień miał mówić: „jutro spalę moją chatę,
bo moja gospodyni źle się ze mną obchodzi, nie żegna mię wieczorem, pomyjami mnie zalewa".
Drugi ogień ... odpowiedział ... „Ja zaś zachowam się spokojnie, bo nie mam się za co żalić
ani mścić; moja gospodyni codziennie mnie znakiem krzyża św. żegna, pomiotło w czystej
macza wodzie, popiołem pięknie zagarnia". [Następnego dnia wskazana przez dziada chałupa
spłonęła.] K 38 Chel 75.
OGIEŃ
dokumentacja
c. Prawie święcono ten ogień, że to był wielki dar Boży ten ogień. TN Krasiczyn 1985.
75 - Hubkę - to sie jom gotuje. Jom sie bierze z bukowego drzewa i we wodzie gotuje, a pote susy i
tłuce na mientko, wie sie łatwo ogień hyta. I to ino po malej drobince nosili bacowie w poście - to
opiekunowało kie poświęcili. Hubę sie święciło - bo to „dobry ogień" dawało. ... Wengiel drzewiany
opiekunuje tyz bydło i owce na holi - temu musi sie stale tamoj ogień palować w sałasie, bo w nim duk
mięsko i sytko opiekunuje. Baz Tatr 166.
76 - [O rozpalaniu ognia 23 czerwca:] Bo jak Chrystus przyjmywał chrzest na rzeki Jurdanie, to
zejszed Duch w ogniu i słyszę, ze to Syn mój ukochany i jego słuchajcie. To zamiast tego Świętego
Ducha to palio ten ogień. Czap Mat 121.
77 - Na Świętego Jana były sobótki, myśmy pletly takie wieńce. U nas jest tutaj przewóz i szło sie
na środek Sanu, jechało sic na tym promie, i rzucało sie, i w tym wieńcu była świeczka ..., a myśmy
mieli ogień rozpalony na brzegu. TN Krasiczyn 1985.
ZAPISY WIERZEŃ I PRAKTYK
78 - Nim krzesać ogień zaczną, żegnają się wprzódy. Skoro rozdmuchają iskrę między węglami i
skoro już ... łuczywo zapalą, żegnają się także, jak gdyby dla pobłogosławienia szczególnego daru
nieba, który utrzymuje życie tyla ludzi i zwierząt. Jeżeli rozniecony ogień dobrze się pali, mówią, że
będzie pogoda, w przeciwnym razie słota. K 17 Lub 79.
79 - Wieś ma ... wielki szacunek dla ognia, np. gdy w Wielkopolsce dzieci bawią się ogniem,
mówi się: Daj spokój, ogień nie twój brat, żebyś się z nim bawił. Kul Wiel 3/17.
80 - Zalewać ognia nie wolno, bo to grzech; chcąc zaś ogień przygasić, należy go tylko przysypać
popiołem. ZWAK 1886/114.
81 - Choć ogień jest samą czystością, bruka się przez zetknięcie ze światem i musi się oczyszczać,
a „czyści się" w wodzie: gdy woda wre, to on właśnie, kąpiąc się w niej, wywraca koziołki. Lud
1908/44.
82 - [Jęczmień leczono spalaniem jęczmienia lub pocieraniem chorego miejsca ziarnami
jęczmienia, które potem wrzucano w ogień.] K 7 Krak 160, podob. K 34 Chel 211, Pęk Bilg 236, TN
Krasiczyn 1985, K 52 Br-Pol 441, K 51 Sa-Kr 18, K 31 Pok 163, MAAE 1908/141, ZWAK 1882/261, ZWAK
1885/46, ZWAK 1892/259, Lud 1908/183, Lud 1931/51, ŁSE 1966/110.
BIBLIOGRAFIA: Aian Poet 1/193-194, 204-206, 2/1-51 Briic Mit 238-239; C i s z e w s k i Stanisław, Ognisko.
Studyum etnologiczne, Kraków 1903; Chev Dic 2/309-314; De Vries Dic 186-188; Duf SNT 449-450; Duf STB
615-620; For Sym 72-76; Gamlv Ind 274; Giey Mit 127-136; Grav Mit 79-80, 133-138; H e c k o w a K.W., Pod
znakiem świętego słońca. Dawne wierzenia śląskie, Wrocław 1961; Herd Lek 107-108; IvTop Slav 140-147; IvTop
Issł 18, 48, 95-96, 99, 100, 103, 118, 121, 148-149, 158-163, 172, 173, 199, 207, 218, 236, 240, 241; Kemp SInd
315, 394; Kop SMit 777; Kop SSym 266-270; K o z i o ł Maria, „Gość w czerwonym płaszczu". Pogańskie i
chrześcijańskie elementy w ludowym stereotypie ognia, „Akcent" 1986, nr 26, s. 48-51; L a t e r n e P., Pochodzenie
światów, Warszawa 1951; Lur Slow 149-151; Low Rei 218 220, 2 2 4 - 2 2 5 ; f , u k a Leon Jan, Wierzenia pogańskie
na Pomorzu Wschodnim w starożytności i uie wczesnym średniowieczu, Gdańsk 1973, s 41-43; Mif Mel 402; Mif Tok
2/239-240; M l e c z k o Teofil, Ogień. Wierzenia l u d u związane z ogniem, Lud 1904/95; Mosz Kul 2/493 509;
R e m i s z e w s k a Urszula, Konotacja semantyczna ognia w polszczySnie ludowej, praca magisterska napisana w
ZJP UMCS, Lublin 1986; S K S I Lec 272; SSSI 462-463; Slav Mif 284-285; S zy d e I s k i J., Kult ogniska
domowego i przodków, Poznań 1917, s. 45; Tom Drz 28, 40, 58-59, 170; Usp Rus 106-107, 124, 196, 267; W al I i s S
, Krzesanic ognia, „Na tropie", R. 2: 1947, nr 4, s. 8; Woź Low 171-174, 218-220, 225; Wórt Hofl 2/1389-1402.
-►DYM, ISKRA, NOWY OGIEŃ, OGIEŃ CZYŚĆCOWY, OGIEŃ DEMONICZNY, OGIEŃ NIEBIESKI,
OGIEŃ PIEKIELNY, OGIEŃ PIORUNOWY, OGIEŃ SOBÓTKOWY, PIORUN, PŁOMIEŃ, POPIÓŁ,
POŻAR, SŁOŃCE, WĘGLE, WODA, ZACHÓD SŁOŃCA, ŻAR.
Joanna Szadura
RELACJE POTOCZNE
74 - Bóg stworzył ogień.
a. Ogień? Jest tyż stworzony przez Pana Boga dla człowieka. Pan Bóg stworzył
uogień, wodę i ziemie. TN Krasiczyn 1985.
b. Ogień stworzył Pan Bóg dla człowieka, dla jego wygody. TN Motycz 1985.
286 _________________ OGIEŃ SOBÓTKOWY - eksplikacja
OGIEŃ SOBÓTKOWY
eksplikacja
287
I
00 O.S. najczęściej rozpalano nocą w wigilię św. Jana (23.VI) 76, Etn Pol 2/145, K 27
Maz 133, K 28 Maz 92, K 16 Lub 119, K 20 Rad 1 1 6 , K 43 Śl 19, K 5 Krak 308 OraZ W dniu Św. Jana
OGIEŃ SOBÓTKOWY
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy. Czas. Miejsce. Rozpalanie i żegnanie. Funkcje magiczne: oczyszczające i
ochronne. Wróżby.
Dokumentacja —Vogień. Bibliografia.
W polskich ludowych obrzędach sobótkowych dokonało się zespolenie słowiańskiego kultu ognia
i wody z kultem świętego Jana Chrzciciela. Za powód rozpalania ogni świętojańskich podaje się
upamiętnienie ochrzczenia Jezusa przez św. Jana 76, pamiątkę dnia narodzin św. Jana PSL
1983/3-4/175, lub jego męczeńskiej śmierci Lud 1898/322; śmierci św. Jana Nepomucena, który był
palony i smażony w ogniu K 19 Kieł 195. Ognie rozpalane w Zielone Świątki miałyby upamiętniać
zesłanie Ducha Świętego w postaci języków ognistych Lud 1898/322.
Wzmaganie sil słońca poprzez rozpalanie na ziemi ogni (ognisk) w momentach letniego i
zimowego przesilenia słonecznego, podczas równonocy jesiennej i wiosennej było praktyką stosowaną
w r ó ż n y c h k u l t u r a c h Kop ssym 268. Ognie rozpalano: w czasie głównych świąt rzymskiego
boga słońca - Sola (obchodzonych 24-25.XII); - celtyckiego święta ognia w starożytnej Brytanii i
Irlandii obchodzonego w Nowy Rok; 31.X - w wigilię Wszystkich Świętych, późniejsze ang.
Halloween; w wigilię Bożego Narodzenia spalano wielkie kloce na ogniskach, staczano ze wzgórz
koła ogniste (naśladowanie obniżającego się biegu słońca); w noc świętojańską; w kościele katolickim
przyjęto poświęcać ogień przed kościołem w Wielką Sobotę zgodnie z terminem pierwotnego obchodu
narodzin wiosennego słońca Kop ssym 268.
W kulturze s ł o w i a ń s k i e j rozpalanie ognia sobótkowego miało na celu wzmaganie siły
słońca w okresie letniego przesilenia, zapewnienie sobie zdrowia na cały rok, zapewnienie płodności
zwierząt gospodarskich oraz upraw; ognie te rozpalano, by uczcić połączone żywioły: niebieski ogień
(słońce) i wodę wisla 1916/150.
— Nazwa ogień sobótkowy lub krótko sobótka K 43 śl 19 wiąże się ze zwyczajem rozpalania O.
(ognisk) w kolejne soboty od Wielkanocy do Zielonych Świątek, tj. przez siedem sobót Lud 1898/312.
Zwyczaj ten jest znany w Polsce do dziś Etn Pol 2/145.
O. rozpalane w wigilię św. Jana Chrzciciela (23.VI) nazywane są ogniami świętojańskimi 37, K 27
Maz 133, K 43 śl 19; oraz na zasadzie zwężenia zakresu - nazwami całych obrzędów, którym
towarzyszą: sobótka 36, 39b, 77, Karl SGP 5/186, sobóteczka 36, kupalnocka, kopalnocka,
kupalonecka, kopiclnocka, kopernocka, kąpała, kupała, kupalina Karl SGP 2/526, K 28 Maz 92. Nazwa
sobótka występuje na terenie północno-wschodniej Polski, nazwa kupała, kąpała, kupalnocka,
etymologicznie związana z ruskim imieniem św. Jana Chrzciciela: Iwan / Janko Kupała, występuje w
pasie wschodniej Polski Etn Poi 2/145. Inne nazwy to: ognie Jcupaine K 5 Krak 308, K 33 Chel 149,
na obszarze graniczącym z Białorusią i Ukrainą - palinocka Etn Poi 2/144. Z czasem rozpalania tych
O. wiąże się nazwa ognie czerwcowe K 20 Rad 1 te; też ognie byłiezne, tj. takie do których wrzuca się
bylicę K 16 Lub 119.
(24.VI) 77, K 49 Sa-Kr 267; ponadto rozpalano obrzędowe ognie w innych istotnych momentach
obrzędowego cyklu dorocznego: w okresie l e t n i e g o i z i m o w e g o p r z e s i l e n i a
s ł o n e c z n e g o , podczas równonocy jesiennej i wiosennej, a więc: w Wielkim Tygodniu lub w
Niedzielę Wielkanocną - w Kieleckiem, Sandomierskiem i Krakowskiem, na Podlasiu Etn Pol 2/145; w
każdą sobotę od Wielkanocy aż do Zielonych Świątek, tj. przez siedem sobót Lud 1898/312; w wigilię
lub dzień Zielonych Świąt - na Podlasiu, w Kieleckiem, Sandomierskiem, Krakowskiem,
Rzeszowskiern i na Pogórzu Etn Pol 2/145 na pamiątkę zesłania Ducha Świętego w postaci ognistych
języków K 19 Kici 194; w dniu św. Piotra (29.VI) K 49 Sa-Kr 271, 284; w dniu św. Rocha (16.VIII) na Kurpiach, Mazowszu Etn Pol 2/145; w okresie świąt Bożego Narodzenia - w Zamojskiem Etn Pol
2/145; sporad. w dniu św. Szczepana (26.XII) 39b, Lud 1898/313, np. paliła je na polu dziewczyna z
resztek wigilijnej słomy i siana wyniesionych z domu Lud 1898/318. Na Lubelszczyźnie sobótki
palono jesienią, po zbiorach K 17 Lub 100, K 16 Lub 120.
A
Ogień świętojański (w wigilię św. Jana) rozniecano w miejscach kulturowo
„ważnych": W pobliżu WÓd, strumieni K 27 Maz 135, K 28 Maz 97, K 24 Maz 180, K 52 Br-Pol
124, 125, na wzniesieniach K 49 Sa-Kr 268, na szerokich miedzach między polami Kot Las 228, na
drogach K 49 Sa-Kr 278. W wigilię Zielonych Świątek rozpalano O. przy drogach, rzadziej za wsią
pod krzyżami K 28 Maz 34, 89. W dniu św. Rocha (16.VIII) na drodze przed wsią K 27 Maz 138, na
placu przed kościołem PSL 1962/2/93. Na Lubelszczyźnie palono je na polach K 17 Lub 100, K 16 Lub
120.
♦ R o z p a l a n i e ognia świętojańskiego. O. świętojański rozpalano w rytualny sposób.
Rozpalano go z czterech stron, na cztery rogi, co symbolizowało strony świata i ruch słońca Lud
1898/315. O. ten krzesano deskami Pei Dem 14, przez tarcie drzewa K 24 Maz 347, Lud 1898/315, co
nazywano żywijm rozpaleniem. Do rozpalenia używano słomy zdartej ze strzechy i zabranym
gospodarzom bez ich wiedzy starym płotem K 20 Rad ni, tzw. stopkami, tzn. szczątkami łapci, które
przez rok cały były rzucane na strzechę K 52 Br-Pol 126. Wrzucano do niego zioła takie, jak bylica 39,
K 2 San 112, ruta 39, łopucha K 49 Sa-Kr 281, przestęp, mikołajek Kul Wiel 3/527, dziurawiec - zioła
lecznicze wspomagające siły magiczne O.; rośliny, których użyła Matka Boska chcąc, aby głowa św.
Jana napowrót do ciała przyrosła PSL 1983/3-4/178. Tańczono wokół O., co symbolizowało ruch
słońca PSL 1985/1/67, 69.
Z e g n a n i e ognia świętojańskiego. O. świętojański żegnano znakiem krzyża, by diabeł nie miał
do niego przystępu i nie zaniósł go na budynki gospodarskie Lud 1898/321, 1899/258. Przeżegnanie O.
miało uniemożliwić dostęp do O. czarownicy, która tej nocy miała obowiązek zawiezienia do piekła
wozu pełnego masła i sera, na którego zrobienie musiała ogrzać kwartę kwaśnego mleka przy
ogniu świętojańskim wisla
1892/924.
ł Funkcje magiczne: O. sobótkowemu przypisywano własności: (a) oczyszczające i (b) ochronne.
(a) Wierzono, że przeskakiwanie ogni kupalnych K 33 Che! 149 o c z y s z c z a Szyf MiW 67.
Uważano, że jest to kąpiel przez ogień dla oczyszczenia z grzechów K 5 Krak
NOWY OGIEŃ
eksplikacja
289
288
OGIEŃ SOBÓTKOWY
eksplikacja
296, źe tego dnia św. Jan chrzci wodę i przepędza z niej demony czyniąc ją bezpieczną dla kąpieli Lud
1907/91. O. rozpalany w wigilię Zielonych Świątek miał oczyścić bydło i zachować je od zarazy K 5
Krak 294. Palenie przez mężczyzn O. w okresie Wielkanocy na polach służyło oczyszczeniu miejsca
już przed wiosennym wyprowadzeniem koni
Ha pastwiska Gaj Rozw 57.
(b) Wierzono, że palenie O. świętojańskich z a p o b i e g a wzmożonemu w tym dniu działaniu
czarownic, ogniska palono, aby w ich ogniu spłonęły czary i czarownice Szyf MiW 67, by nie
odbierały krowom mleka 39a. W niektórych okolicach przed 24.VI palono wszystkie miotły Kul Wiei
3/66, aby czarownice nie mogły polecieć do piekła.
Rozpalanie O. sobótkowych miało chronić przed ->gradem, co znalazło utrwalenie w przysł. Gdzie
sobótki zapalają, tam grady nie przeszkadzają NKPP sobótka 1. Udział w obrzędzie chronił przed
bólem głowy: Kto na sobótce nie będzie, główka go boleć wciąż będzie NKPP sobótka 2, a
przeskakiwanie przez ogień sobótkowy chroniło przed bólem nóg Lud 1898/316, podob. K 49 Sa-Kr
268. Rozpalenie O. sobótkowych w dniu św. Szczepana (26.XII) chroniło pszenicę przed śniecią 39b.
Rodzajem magii ochronnej było o b n o s z e n i e O. po g r a n i c a c h pól i przepędzanie przez
0. lub popiół z ognisk bydła. O. obnoszono po granicach pól, by chronić uprawy przed zarazą,
szkodnikami czy gradobiciem, a także by zapewnić im p ł o d n o ś ć . Praktyki takie wykonywano w
Wielki Poniedziałek lub w Wielką Sobotę ŁSE 1967/294, podob. Lud 1898/320; w wigilię Zielonych
Świątek, kiedy to obnoszono płonące smolne szczapy lub stare miotły wokół pól z okrzykami: Świeć
się świeć, uciekaj śnieć! albo: Uciekaj kąkolu, bo cię będę smolił! ŁSE 1967/294, war.: Lud 1898/320, a
także: Sobótki! Maju! Raju! K 44 Gór 94, podob. K 48 Ta-Rz 82 czy: Sobótki na Zielone Świątki! Lud
1898/320. Robiono to po to, by się ziarno zapaliło, tj. aby ziarenka w kłosach zaczęły twardnieć Udz
Krak 56. Rozpalano O. tego dnia, by niedźuńadki (owady) korzeni u zboża nie podgryzały K 19 Kieł
191, 194.
O. świętojańskie obnoszono po polach i wokół ogrodów, miały one chronić rośliny od robactwa K
49 Sa-Kr 268; śnieci, gradobicia i złych duchów ŁSE 1962/139, ŁSE 1957/294, Mosz Kul 2/3U; wokół
prosa, by był urodzaj K 19 Kieł 195, K 20 Rad no; wołano przy tym: Uciekajcie niedźwiadki (owady)
w Kubowe ziemniacki lub śpiewano nabożne pieśni Lud 1907/89. Uważano przy tym, by nie
przechodzić przez wodę K 49 Sa-Kr 272.
W środkowej Polsce zabezpieczano ziarno przed śniecią oraz zapewniano urodzaj zboża przez
przepalanie (nazywane też kadzeniem) np. prosa podczas wigilii Bożego Narodzenia.
Wykorzystywano do tego jeden ze snopów przyniesionych w tym dniu do domu, ziarno przesypywano
przez płonący O. do naczynia stojącego na podłodze Gaj Rozw 98. Ziarna te wykorzystywano do
wiosennego siewu Gaj Rozw 99, LL 1966/2-3/69, LL 1976/1/45. W Pinczowskiem proso przepalano
bezpośrednio przed sianiem - przesypywano je nad O. zapalonym z patyków wierzbowych, do którego
wkładano rózgę drużby weselnego. Dodatkowo mieszano O. sierpem lub palmą weselną ZWAK
1885/36. Popiół z O. sobótkowego zmieszany z pokrzywą (żegawką) i solą dawano bydłu do żłobu w
wigilię Bożego Narodzenia, by na krew nie chorowało K 49 Sa-Kr 269.
Przepędzano
bydło
obok
O.
i
odbierze mleka ŁSE 1961/207. Zabiegu tego dokonywano w dniu św. Rocha (16.VIII), O. wzniecano
pocieraniem np. drąga osicowego [? osikowego - J.B., S.N.] o bal osicowy albo sosnowy K 27 Maz
138, lub palono ciernie (drzewo męki Pańskiej) K 24 Maz 187, słomę z włożonym zielem święconym
w dniu Matki Boskiej Zielnej (15.VIII), O. ten poświęcał ksiądz Grodź Lecz 74. Uważano to za
skuteczne lekarstwo przeciw zarazie Karw Dobrz 60, K 27 Maz 138, ZWAK 1878/22; także uspokajało
to nie dające się doić krowy PSL 1962/2/93. W Olkuskiem praktyka ta była stosowana w Zielone
Świątki, ażeby bydła nogi nie bolały ZWAK 1886/224, ZWAK 1887/30.
Na Huculszczyźnic przepędzano bydło przez żywy ogień rozniecany w wigilię Bożego Narodzenia
Wisła 1897/354. Na Podhalu owce przepędzano przez O. w dniu przyjścia na hale Baz Tatr 81.
♦ Przeskakiwanie przez O. świętojańskie traktowano jako wróżbę o wczesnym lub późniejszym
małżeństwie: która dziewczyna łatwo przeskoczy przez O., wyjdzie w ciągu roku za mąż K 4 Kuj 267,
K II Poz 44. W Krakowskiem zachował się zwyczaj huśtania i przenoszenia przez chłopców dziewcząt
nad O. ze słowami: W ostatki oproszona, w śmigus pokropiona, a teraz osuszona została Lud
1898/316. Przeskakiwanie przez O. łączono z puszczaniem przez panny na wodę wianków z
wstawionymi weń świecami 37, 77, bo bez ognia wianek na nic, nie ma siły TN Motycz 1985, podob.
Bart TLub
28, K 27 Maz 133, Karw Dobrz 203.
Wierzono, że kobieta, która nie przychodzi do O. świętojańskich jest czarownicą K 27 Maz 135,
podob. jeśli podczas przeskakiwania przez O. wpadła do ogniska K 10 Poz 204. Na Pomorzu zapisano
wierzenie, że O. świętojańskie palone są dla czarownic, które niewidoczne tańczą przy ogniskach K 39
Pom 69.
DOKUMENTACJA-tOGIEŃ
BIBLIOGRAFIA: Briic Mit 309-310; D e k o w s k i Jan Piotr, Obrzędy i zwyczaje świętojańskie w
Piotrkowskiem, ŁSE 1962/131-145; Etn Pol 2/143-146; For Sym 73; K a l i n o w s k a - K l o s i e w i c z
Danuta, Obrzęd sobótkowy. Taniec w aspekcie ruchu obrotowego, PSL 1985/1/67-75; Kop SMit 759; K r ć e k
Franciszek, Sobótko w Galicji, Lud 1898/308 322; K u b i a k Krzysztof, Dzień narodzin głowy. Przyczynek do
badań nad problematyką świętojańska, PSI, 1983/3 4/175 184; L i s n o w s k i Leon, Sobótka, W i s ł a 1892/923
927; M a t u s i a k Szymon, Sobótka, Lud 1907/87-97; Toin Drz 195-200; Ś w i c t e k Jan, Sobótka, Lud
1899/256-258; Wórt Holi 4/733 740; Z a w i s t o w i c z K., Obrzędy świętojańskie, „Wiedza i Zycie", R. 4, 1929,
nr 7.
-+NOWY OGIEŃ, OGIEŃ, SŁOŃCE, WODA.
Maria Kozioł, Joanna Szadura
NOWY OGIEŃ
p r z e z O. rozpalany na drodze pod
Wsią K 27 Maz 138, podob. PSL 1962/2/93 przez dogasające O. Świętojańskie Bar ŚrodP 302
wierząc, że jak przez ogień nie przechycme, to czary się imają LL 1963/4/26, bo to bydło się
przeczyszcza i czainwnice nie mają dostępu Szyf MiW 67, nikt krowom nie
Nowy ogień to ogień obrzędowy rozpalany tradycyjnymi sposobami przez tarcie. W polskiej
kulturze ludowej rozpalanie nowego, żywego ognia miało na celu wzmożenie jego siły. Ogień w ten
sposób rozpalany był potem podtrzymywany w domach przez cały rok. Rozpalanie ognia przez
pocieranie wiązano w wielu kulturach z seksualnością;
NOWY OGIEŃ - eksplikacja
290
OGIEŃ PIORUNOWY - eksplikacja
291
powstawanie, narodziny ognia kojarzono z aktem płciowym mitologicznych istot lub
zwierząt Herd Lek 108. Ogień uzyskany tą techniką był ogniem sakralnym.
W s t a r o ż y t n y m R z y m i e z początkiem nowego roku (l.III) Pontifei Maiimus
rozpalał nowy ogień za pomocą wklęsłego lustra od promieni słonecznych albo przez tarcie
owocującego drzewa; nigdy żarem wziętym z innego ogniska, gdyż święty ogień musiał
być nieskalany For Sym 73.
■ Nazwa żywy ogień Lud 1908/44 wiąże się z techniką otrzymywania ognia poprzez
pocieranie (obraz aktu płciowego). O traktowaniu O. jako istoty żywej, -►ogień. Nazwy
boży ogień Wisła 1890/245, czysty ogień, pierwszy ogień LSE 1963/113, Baz Tatr 83 i 140
mają charakter nie tylko opisowy, ale i wartościujący.
Zdrobnienia: ogieniaszek, ogienek świadczą o pozytywnym stosunku do ognia.
*+ N.O. (młody) uważany jest za silny i stawiany w podstawowej opozycji do
s t a r e g o O. pozbawionego siły Mosz Kul 2/506, a jako święty i czysty w opozycji do
o g n i a d e m o n i c z n e g o Kul wie] 3/524, ->ogień demoniczny.
O 00 A O. świeżo, uroczyście wzniecony uważano za silniejszy i żywotniejszy Mosz
Kul 2/502. Zwyczaj rozpalania nowego O. wiąże się z wiarą, że O. w ciągu roku traci swą
moc ochronną, zanieczyszcza się, dlatego należy wzmóc jego siłę poprzez tzw. żywe
rozpalenie. Stary O. był gaszony 10.VIII w wigilię św. Wawrzyńca (patrona ognia), po
czym rytualnie rozpalany pod gołym niebem K 23 Kai 103, Wisła 1889/501, wieczorem K
22 Lecz 176, K 24 Maz 187 i przenoszony do domów. Dzień św. Wawrzyńca był dniem
odpoczynku O. Jednocześnie jest to dzień, gdy widać najwięcej spadających gwiazd. W
dniu św. Wawrzyńca O. rozpalano przez tarcie specjalnego rodzaju drzewa, np. olszowego,
laskowego lub osikowego wit Baj 149. Był rozpalany tarciem o bont lub belkę w stodole K
3 Kuj 92.
W domu nowy ogień rozpalano w dniu Trzech Króli (6.1) powrozem zapalonym od O.
poświęconego w tym dniu w kościele. O. ten utrzymywano w domu przez rok K 23 Kai 66,
Bar środP 280, lub do wigilii św. Jana (23.VI) Kul Wiei 3/35. Nowy ogień przez tarcie
rozniecano także w Wielką Sobotę w obejściu Wisła 1891/432, ->ogień.
W Lubelskiem i Chełmskiem wierzono, że epidemia zarazy, cholery była znakiem, że
O. na tym terenie został zanieczyszczony i nie spełniał swojej ochronnej funkcji, dlatego
należało zgasić wszędzie O. i rozniecić nowy ogień przez tarcie drewna o drewno, np. dwu
drążków leszczynowych, z których jeden przywiązany był do płotu
Wisła 1891/432, podob. Wisła 1897/242, Lud 1908/44. O. potem przenoszono do domów.
W sposób specjalny rozpalano pierwszy O.: w nowym domu wrzucano doń święcone
zioła ŁSE 1963/113. Pierwszy ogień pod kuchnią w Wielką Niedzielę rozpalano z
zeszłorocznych wianeczków z cierni Karw Dobrz 195, krzesano go na hubę Baz Tatr 140.
W Karpatach i na Podhalu żywy albo boży ogień rozpalano w dniu przyjścia na halę Baz
Tatr 81. Na hali pirsy ogień trza zapolować samemu w salasie, coby nifto nie widzwl,
wrzucić do niego węgiel, co święcony bel, drzazgę z laski cisowej, co je poświęcona 1
cetynki 'igliwie' ze skorusy i smerka Baz Tatr 83.
BIBLIOGRAFIA: Afan Poet 1/257, 2/18; C i s z e w s k i Stanisław, Wzniecanie ognia za pomocą tarcia, Wisła
1899/666 669; De Vries Dic 339; For Sym 73; IvTop Issi 18, 117; IvTop Siav 144; L u b i c z Rafał, Niecenie ognia
przez tarcic, Wisła 1891/432-433; Slav Mif 285; Usp Rus 120, 196.
-►GWIAZDY, OGIEŃ
Joanna Szadura
OGIEŃ PIORUNOWY
W polskiej kulturze ludowej ogień wywołany uderzeniem pioruna jako pochodzący z
nieba jest uznawany za święty, za boskie narzędzie kary lub łaski, ->piorun.
=
Ogień piorunowy K 14 Poz 160, TN Choiowice 1985, nazywany inaczej: ogień od
pioruna TN Motycz 1985; pożar piorunowy / od pioruna Pel Dem 45, TN Krasiczyn 1985, K 48 Ta-Rz 262;
niebieski Ogień, boży Ogień ZWAK 1887/217, TN Motycz 1985, Baz Tatr 83; boski Ogień K 7 Krak 278.
x
O.P. traktowany jest jako święty, bo pochodzi od Boga Kul wiel 3/524, TN Motycz
1985, Lud 1908/49. O.P. z dopuszczenia Boskiego wynika i< 17 Lub 78; z rozkazu Boga ZWAK
1890/189, podob. Szyf MiW 156, K 48 Ta-Rz 262, Pel Dem 45. Taki O. Pan JeZUS Zapali K 17 Lub
153; jest z nieba rzucony TN Choiowice 1985, -^piorun. Inaczej niż u Słowian wschodnich,
gdzie O.P. jest znakiem laski Bożej Mosz Kul 2/489, w kulturze polskiej to narzędzie kary
Bożej Wisła 1889/491, podob. Kul Wiel 3/520, np. za: odmówienie sierotom chleba K 14
Poz 160; za to, że panowie nie troszczyli się o chłopów, tylko o swoje bogactwo Sim
Gad 46-47.
■ O.P. żyka 'rozchodzi się, pryska', p r z e c i w i a sie w razie gaszenia Etn! 1989 Biig
124; spala K 39 Pora 22, TN Motycz 1985 dobytek ludzi złych i grzesznych ZWAK 1890/189, ale
oszczędza człowieka, który ulitował się nad głodnymi dziećmi K 14 Poz 160; nie spala
obrazu Matki Boskiej K 39 Pom 22.
♦
O.P.
nie
gaszono
K 17 Lub 78, 154, TN Motycz 1985, TN Choiowice 1985, K 48 Ta-Rz
262, ZWAK 1890/189, Pel Dem 45, powsz. jest bowiem wierzenie, że ognia od piorunu nie
należy gasić ZWAK 1887/3, podob. Kul Wiel 3/520 i 524, K 3 Kuj 90, K 34 Chel 159, TN Banachy 1984, TN
Choiowice 1985, K 7 Krak 136, Mosz Kul 2/489, bo to ciężki grzech Sprzeciwiać Się Woli Boga Wisła 1890/109,
Wisła 1891/628, K 42 Maz 402, K 46 Ka-S 462, Pel Dem 45, ZWAK 1878/125, Lud
1907/88, Lud 1908/46. Obawiano się kar za gaszenie O.P.: bo by piorun samych gaszących
zabił ZWAK 1890/189; to miało porazić człowieka TN Motycz 1985; przez bronienie jeszcze
więcej zabudowań zapalić się może K 46 Ka-s 462, podob. K 34 Chel 159; O.P. gaszony
przeciwia sie Etn! 1989 Bi!g 124. Uważano, że ugasić go nikt nie jest w stanie Wit Baj
OGIEŃ NIEBIESKI
OGIEŃ NIEBIESKI
dokumentacja
eksplikacja
293
292
152, podob. K 46 Ka-S 462, K 17 Lub 78, K 48 Ta-Rz 262, Pel Dem 45; Wg pieśni piędzć]
UŚtlic
jadący po grudzie, prędzej się piwo w chłodnym sklepie skwasi, mz piorunowy ogień kto ugasi K 10
Poz 383, podob. TN Krasiczyn 1985. Równolegle utrzymuje się wiara, że jest to możliwe, jeśli d o
g a s z e n i a z a s t o s o w a ć : (a) m 1 e k o: ZWAK 1878/125, ZWAK
1887/217: k o z i e K 15 Poz 181, K 42 Maz 402, K 17 Lub 78, K 48 Ta-Rz 262, ZWAK
1881/139,
ZWAK 1892/253; ale „potrzeba przytem, aby na początku pożaru ktoś rozebrany do naga obiegł trzy
razy palący się budynek" K 34 Chel 255; w ok. Nowego Targu gasi się „mlekiem kozy zupełnie białej,
któraby ani włoska ciemnego na sobie nie miała" Wisła
1893/115; O W C Z e Lud 1897/143; k W a Ś n e/(zsiadłe)'Kul Wiel 3/521, Lud 1905/214, Etn] 1989
Bilg 124, Czap Mat 119, K 52 Br-Pol 31; S ł od k i e Baz Tatr 145; (b) kozi I Ój ZWAK 1892/253
Wieliczka.
Wierzenie to - jak można sądzić - ma swe podłoże w starosłowiańskim micie o walce Peruna z
Wołosem. Atrybutem Peruna był piorun, atrybutami Wołosa (boga bydlęcego) - mleko, sierść i nawóz
bydlęcy, którym np. na Rusi przypisywano zdolność
poskramiania O.P. Usp Rus 172, Afan Poet 1/538, 667-668, 687, 716, 2/560.
Nadto moc ugaszenia O.P. mają: (a) o s o b y ś w i ę t e , np. Maria Panna w Obrazie
Piękoszowskim K 21 Rad 236 oraz o b r a z y i f i g u r y ś w i ę t y c h , ->pożar; (b)
p r z e d m i o t y p o ś w i ę ć on e jak: sól, woda, chleb, zioła, ->pożar; (c) d r u g i p i o r u n , gdy
w to samo miejsce uderzy Pel Dem 45, wierzy się bowiem, że piorun bywa ognisty i wodny, pierwszy
zapala, drugi gasi ogień ZWAK 1887/3 pow. olkuski, podob. uważano, że piorun zapala, a grom gasi
ZWAK 1878/125 ziemia Dobrzyńska, -►piorun, -►kamień piorunowy.
Zabiegiem stosowanym w przypadku pożaru od pioruna było wyprowadzanie ognia w pożądaną
przez siebie stronę za pomocą: (a) przedmiotów poświęconych, np. o b r a z u Św. A g a t y i
ś w i ę c o n e g o c h l e b a , ->pożar; (b) przedmiotów mających związek z drogą: ustawiają wozy w
kierunku, w który ma iść ogień Pel Dem 63.
Przed O.P. c h r o n i ą : Bóg, Jezus, N.M. Panna i święci (szczególnie św. Florian, św. A g a t a ) ,
-►pożar. W celu odwrócenia gromów i piorunów wystawiano w oknach zapalone g r o m n i c e K 11
Poz 143, palono ś w i ę c o n e z i o ł a K 11 Poz 147,148, -►dym, -►piorun.
BIBLIOGRAFIA: Afan Poet 1/538, 667-668, 687, 716, 2/516, 560; De Vries Dic 466; Kop SSym 269;
Usp Rus 71, 116, 124, 131, 172-173, 228.
odpowiednikiem -►ogniem ziemskim, -►słońcem, -łpiorunem, ->błyskawicą, deszczem ognistym,
slupem ognistym, oraz ->kometą.
W ludowych wyobrażeniach Bóg reprezentuje ogień niebieski, jest jego uosobieniem Tom Kos no,
jednocześnie utożsamiano go ze światłością, którą wypełnione jest niebo, -►światło.
=
x
Nazwy ogień niebieski i ogień z nieba 7 uwydatnają pochodzenie i mają charakter
wartościujący. Synonim świat/ość wskazuje na metafizyczny charakter O., który nie paląc świeci 5,
inny charakter ma określenie świat/o niebieskie, od którego pali się -łsłońce.
O.N. „spada" na ziemię w postaci pioruna (nazywanego też ogniem niebieskim) SFr s 1/577,
błyskawicy o, deszczu ognistego 1, słupa ognistego 2, 3, komety TN Krasiczyn 1985. O.N. jest wtedy
zapowiedzią bądź n a r z ę d z i e m kary, por. proroctwa o zniszczeniu -►świata przez ogień 8,
ognistą planetę K 26 Maz 356, deszcz ognisty 1, por. obraz z Apokalipsy św. Jana Ap 20, 7-10. W
legendzie O.N. podtrzymuje, a nie niszczy życie 3.
O.N. zesłanego na grzeszników nikt ni e jest w stanie ugasić, -►ogień piorunowy. Wierzy się, że
O.N. (= piorun) zabija/ściga zło, które uosabia szatan/czarownica/grzesznik 4, 7, dlatego śmierć lub
pożar od pioruna uważano za karę bożą.
+ W obrazie Sądu Ostatecznego deszcz ognisty współwystępuje z -+piorunami, -►pożarami,
topieniem obłoków, równaniem dolin i zbijaniem się gór 1. Jako zapowiedź kary bożej na ziemię spada
slup ognisty, któremu towarzyszy gwiazda z ogonem, krwawy zachód słońca, jęk ziemi 2.
O O.N. jest ś w i ę t y
K 7 Krak 28.
i
wieczny
K7
Krak 28; pali 1, 8, ale nie zawsze spala 3,
0 Od O.N. pall się ->s!ońce, świecą ->księżyc i -(-gwiazdy. Samo słońce traktowano
jako ogień płonący na niebie Mosz Kul 2/440, stąd nazywano je ogniem, ogniskiem K 34
Chel 254, Lud 1896/326, kulą ognistą Etnl 1989 Bilg 100, kręgiem ognistym Kul Wiel 3/508,
-►słońce.
DOKUMENTACJA
PIEŚNI DZIADOWSKIE
1 - Ognisty deszcz spadnie na ziemię w dniu Sądu Ostatecznego.
Wtenczas przed skończeniem [świata] wielka ufność będzie, jak iz nieba - wognistyj deszcz na cały
świat pójdzie. Wtenczas z nieba i pierony będą bardzo bili, i mniasteczka i klasztorze będą si palili. ...
oblaki będą si topili. Wtenczas góra i z górami będzie sie zbijała, a dolina z dolinami będzie sie
równała. K 30 Pok 285, war.: K 50 Sa-Kr 341.
-►OGIEŃ, PIORUN, POŻAR.
Joanna Szadura
OGIEŃ NIEBIESKI
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy i pochodzenie. Kompleks i kolekcje. Własności Przyczyna.
Dokumentacja: Pieśni dziadowskie. Legendy. Relacje potoczne i zapisy wierzeń. Bibliografia.
W kulturze ludowej ogień niebieski jest praogniem, pierwszym z ogni zaświatowych (-»ogień
piekielny, -»ogień czyśćcowy), pozostaje w ścisłym związku ze swym
LEGENDY
2 - Słup ognisty na niebie [= zapowiedź kary Bożej].
Straszno było wtedy [za rządów młodego Sicińskiego] na świecie, na niebie pokazała się gwiazda z
długim ogonem i jakieś slupy ogniste, słońce zachodziło krwawo, ziemia jęczała głucho. ... Pan Bóg
zaczął karać ludzi za ich grzechy. Hajd Nie 242.
3 - Snop zboża w postaci słupa ognistego spada na ziemię w czasie wielkiego
głodu.
Wtem słup ognisty w kształcie wielkiego snopa ukazał się na sklepieniu niebios i tak pędził z
hukiem ku ziemi, ... Wreszcie huk się ponowił - wielki snop rozprysł się w milijonowe
OGIEŃ CZYŚĆCOWY
eksplikacja
294
OGIEŃ CZYŚĆCÓW V
dokumentacja
295
snopki, co jak gwiazdy spadające leciały ku ziemi i nie tylko nie uszkodziły nikogo, ale owszem, lud
zgłodniały pokryły cały pełnymi swymi kłosami. Za chwilę znikły ciemności, promienie słoneczne
oświeciły miasto, a lud zdumiony z radością wykrzykiwał „ Chleb z nieba! Chleb z nieba! Chleb!" K 46
Ka-S 498.
RELACJE POTOCZNE I ZAPISY WIERZEŃ
4 - Cioty ginęły zwykle przez wodę lub ogień naniccony przez ludzi. Ale ginąć mogły i od
niebieskiego ognia. K 15 Poz 90.
5 - No ogień niebieski, to znowuż te różne objawienia były, co ludzie nieraz i w snach widzo to
raczej to w ogniu, w światłości. TN Motycz 1985.
6 - Ogień niebieski to według tego tutaj były uznawane błyskawice. Starzy ludzie mówili, że
błyskawica to już otwiera się niebo. TN Cholowice 1985,
7 - Potem znowu zepsuło się pokolenie ludzkie, różne też insze bywały ukarania Boże i nawet ooieri
z nieba złatował na grzeszników. K 7 Krak U.
8-7 teraz tak przywiadujo, że ogniem ta ziemia zniszczona będzie. Tylko "ogniem. Przyjdzie
czas na wszystko. Czap Mat 115.
kieby ogień rażący, lecz nic w mm me spłonie K 7 Krak 23, 39, podob. a mc się od niego nie spali, ...
chociaż gorzeje K 1 Krak 23, podob. i< 8 Krak 126.
Według wierzeń z Krakowskiego każda dusza wysiaduje w czyśćcu na popiele rozpalonym i coraz
zimniejszym, gdy z grzechów się o c z y s z c z a , diabli wymierzają karę, a aniołowie zapisują, ile kto
w O.C. wybył 1 co wytrzymał K 7 Krak 23.
Powsz. wierzy się w skuteczność próśb patronów i aniołów stróżów K 7 Krak 23 oraz modlitw o
wybawienie dusz z O.C. 2-4. Powszechnym dniem modlitwy za dusze przebywające w O.C. jest Dzień
Zaduszny K 7 Krak 23. W pieśniach pogrzebowych (określanych też jako pieśni do ognia czyśćcowego
TN Krasiczyn 1985) prosi się Jezusa 1, 4 o wybawienie z O.C; także św. Wawrzyńca 5. W lamencie
żałobnym Matka Boska podaje grzesznym duszom różaniec w środę i sobotę, by wydostać je z O.C. K
7 Krak 23.
W Krakowskiem zapisano wierzenie, że jeżeli dziecko trzymane do chrztu przeżyje chrzestnych
rodziców, modli się za ich dusze, jeżeli umrze, przechodzi za nich jeden raz upały czyśćcowe K 7 Krak
21.
BIBLIOGRAFIA: Kop SMit 778; Tom Drz 29, 58; Tom Kos 110-112.
DOKUMENTACJA
-^BŁYSKAWICA. DESZCZ, GWIAZDY, KSIĘŻYC, KOMETA, NIEBO, OGIEŃ, OGIEŃ
CZYŚĆCOWY, OGIEŃ PIEKIELNY, OGIEŃ PIORUNOWY, PIORUN, SŁOŃCE
Joanna Szadura
PIEŚNI WIELKOPOSTNE
1 - Krzyż okrutny dźwigający, po trzykroć upadający, o Jezu! Przez ten ciężar krzyża
Twego, wezwól z ognia czyśćcowego, o Jezu! TN Lu beze 1978.
PIEŚNI POGRZEBOWE
OGIEŃ CZYŚĆCOWY
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy i lokalizacja. Pochodzenie. Opozycje. Działania. Własności.
Dokumentacja: Pieśni wielkopostne. Pieśni pogrzebowe. Pieśni dziadowskie. Bibliografia.
W kulturze c h r z e ś c i j a ń s k i e j ogień czyśćcowy to jeden z ogni zaświatowych (-►ogień
niebieski, -rogień piekielny), narzędzie pokuty, przejściowej kary i oczyszczenia.
■ A Nazwy ogień czyśćcowy i, 3, ogień w czyśćcu 2 uwydatniają miejsce jego lokalizacji, a tym
samym funkcję, którą jest oczyszczanie z grzechów dusz przebywających w czyśćcu na pokucie K 3
Kuj 177.
X Według wierzeń krakowskich O.C. rozpalany jest od promieni słonecznych K 7 Krak 23 (por.
wyobrażenie czyśćca jako pustyni pełnej spiekoty Wisła 1901/485, obszernego pola, budynku, w
którym każda dusza ma swoją celę K 7 Krak 23, por K 7 Krak 39); spalenie starych mioteł miałoby
wzmagać O.C. i sprawiać, że dusze w czyścu pozostające więcej cierpieć będą K 7 Krak 91.
«■* O.C. pozostaje w opozycji do -rognia ziemskiego, bo nie spala K 7 Krak 23, 39, do -+ognia
piekielnego, wiecznego, bo trwa tylko określony czas 1-5, oraz do -vognia niebieskiego, który jest
święty i wieczny.
O ■ Opisuje się go jako s t r a s z n y , w i e l k i LL 1978/4-6/177, g o r e j ą c y Ah, s u r o w y
5, bardzo o s t r y 4b. O. ten zewsząd p i e c z e 2, pali 4b przebywające w nim dusze 2. Istotną cechą
jest to, że n i e s p a l a : Słońce tam pali [w czyśćcu]
2 - Słuchaj, żyjący człowiecze, co za "ogiń w czyjścu piecze przybywający, ... Oj, cierpi matka, jak
sie tam pali, ... na syny, córki z płaczym sie żali, ... Bracie i siostro w jednyj wnętrzności, ... kiedy jest
afekt wspólny w miłości, ... podaj rynkę miłosierno, ... ugaś gorączkę niezmierno aby z litości, ... Ad
Pies 103 [Grodzisko Dolne woj. rzeszowskie].
3 - Krwawy to glos, smutna nuta jego, któren unika [wynika] z ognia czyścowego. Tak dusze w
czyścu smutnie narzekają, które zostają. A podajcież nam szczodrobliwą rękę, wybawiajcie nas z tej
okrutnej męki. Co wy nam dzisiaj, my wam zaraz potem, nie odkupi się śreblem ani zlotem. K 49 Sa-Kr
546.
4 - Więzień prosi Jezusa o wybawienie z ognia czyśćcowego.
a. Więzień w cyjśćcu zatrzymany prosi na Jezusa rany: ratuj z ognia moje duse, bo
jo barzo cirpić muse, o Jezu! TN Rudzienko 1953.
b. Ogień w czyścu bardzo ostry, otoczył mnie płomień bystry, i zesząd mnie ogień
pali, nikt się nade mną me użali. ... Córki, syny nie ratują, bracia, siostry też nie dbają,
przyjaciele, inni krewni, nikt o duszy mej nie wspomni, o, Jezu! Mają z pisma ogłoszenie,
jak w czyścu pałą płomienie, tam za moment grzechu płonąc, we łzach gorzkich długo tonąc,
o, Jezu! Dekret Boski nic przeminie, co mnie dziś, tak wam się stanie, uważaj każdy żyjący,
na ogień w czyścu gorejący, o, Jezu! Przez Twą, Jezu, srogą mękę, podaj w czyścu duszom
rękę, wyciągnij je zranionemu, z czyśca rękami swojemi, o, Jezu! Wyprowadź z twej świętej
miłości, do niebieskiej wesołości, niech się cieszę z Tobą, Panem, aż na wieki wieków, Amen,
O, Jezu! Etnl t.9 Szym.
PIEŚNI DZIADOWSKIE
5 - [Do św. Wawrzyńca] Wszakżeś Patronem nie tylko żyjących, ale też i dusz w czyścu
zostających. Dodaj ratunku duszom tym czyścowym w ogniu surowym. K 22 Łęcz 177.
BIBLIOGRAFIA: De Vries Dic 187, 192; D e l u m e a u
Jean, Grzech i strach. Poczucie
winy w kulturze Zachodu X1!1-XVII1 w., Warszawa 1994; For Sym 74; Wort Hoff 2/1294-1299.
-+OGIEŃ, OGIEŃ NIEBIESKI, OGIEŃ PIEKIELNY.
Maria Kozioł, Joanna Szadura
OGIEŃ PIEKIELNY
eksplikacja
OOIEN PIEKIELNY
dokumentacja
297
296
O
216,
OGIEŃ PIEKIELNY
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy. Kolekcje. Opozycje. Lokalizacja. Wygląd. Własności. Działania. Obiekt. Ogień
jako narzędzie męki.
Dokumentacja: Przysłowia. Zamówienia. Modlitewki. Widowiska bożonarodzeniowe. Pieśni pogrzebowe.
Pieśni miłosne. Pieśni dziadowskie. Ballady. Baśnie. Relacje potoczne. Bibliografia.
W c h r z e ś c i j a ń s k i c h wyobrażeniach piekła ogień jest jego nieodłącznym atrybutem i
narzędziem wiecznej męki. Tak jak inne ognie zaświatowe (->ogień czyśćcowy, -+ogień niebieski)
posiada specjalne własności; jego dysponentem jest diabeł. Wyobrażenie morza ognia, które ma
pochłonąć wszystko, służy też określeniu piekła jako miejsca kary wiecznej i gehenny Duf SNT 270,
407, 449, 474.
W s ł o w i a ń s k i e j mitologii chrześcijańskiemu piekłu odpowiadał ad (z grec. ha-ides 'świat
podziemny'). Wejście do niego wyobrażano sobie jako paszczęki węża/smoka/robaka dyszącego
ogniem Mif Tok 2/266; świat w którym dusze odbywały karę wyobrażano sobie również jako ogniste
jezioro; obydwa te obrazy łączą się. Pogłos tych wierzeń obserwuje się w polskiej kulturze
ludowej.
=
Ogień piekielny, ogień piekła 12, także w l.mn. ognie piekielne PSL 1956/3/135 Beskidy,
nazywany inaczej ogniem czartowskim PSL 1956/3/136, ogniem diabelskim Baz Tatr 95, ogniem
wiecznym 13, 17, ogniem wieczystym 19; metaf. piekielne tonie 16.
+ Razem z s i a r k ą , s m o ł ą , o s t r y m i p r z e d m i o t a m i (brzytwy, noże)
jest narzędziem męki 6, TN Motycz 1985, podob. TN Jacnia 1965, Czap Mat 125, Sim GŚląsk 30, ZWAK
1890/224.
** O.P. wchodzi w podstawowe opozycje piekło : niebo; kara : nagroda 6, 9, 14: w niebie dusze
kwiatki zbierajo i śpiewajo, a w piekle poprzywiązywane są do słupków ognistych MAAE 1908/124.
O.P., który nie spala i nie daje światła 19, pozostaje w opozycji do -+ognia niebieskiego, który
jaśnieje.
A Wierzy się, że O.P. znajduje się w piekle 1, 17, które jest gdzieś pod ziemią K 7 Krak 38, Wisła
1904/79 (-+podziemie) lub gdzieś na ziemi LL 1975/1/51. O.P. zgodnie z przekonaniami ludowymi
można zobaczyć przez szpary w drodze Bąk śląsk 20. Na Kaszubach wierzono, że widać go w miejscu,
gdzie morze się pali 15. Na Podhalu wierzono, że gdzieś (od strony słowackiej) było wejście do piekła,
celuść okropna i ś niej śmierdziało okrutnie, i ogień diabelski buchał Baz Tatr 95.
W piekle O.P. pali się pod kotłami, w których gotują/smażą się dusze K 8 Krak 127, Wisła
1899/216; pod tyglami z węglami (= duszami) K 42 Maz 479; w piecu ognistym 11,
K 14 Poz 207; pod łożem Madejowym Sim GŚląsk 30, TN Jacnia 1965, Wisła 1889/113.
® Piekło wyobrażano sobie jako miejsce wypełnione ogniem, np. jako ogniste jezioro Czap Mat
125, a granicę między piekłem a czyśćcem jako ognistą rzekę polną wody jak sadze czarne, które
płoną ognisto w różnych kolorach K 8 Krak 126, podob K 7
Krak 23.
Jest
Wieczny
ZWAK
2,
9,
13,
17, K
10 Poz 79,
Wisła
1904/79, Wisła 1899/73,
1889/62; wieczysty 19; siarczysty TN Motycz 1985, pioruński LL 1975/2/48; g ł ę b o c z e ń k i 3; w
ludowych wyobrażeniach piekło mogło mieć kilka poziomów por. 16; też dno beze dna Śmie! Opol 61,
piekielna toń I6a.
■ Wierzy się, że O.P. pali, p i e c z e , g o r e j e , g ó r z e powsz. Nie spala tylko p a r z y 18; u
gar a i; p a l i , a nie żywi K 3 Kuj 286; b u c h a 15, Baz Tatr 95; szumi Kul wiel 3/513; nie daje
ś w i a t ł a Wisła 1904/79.
♦ W ludowych wyobrażeniach szafarzem O.P. jest d i a b e ł . Także św. Piotr może
cisnąć grzeszną duszę w ogień 3, por 4. Wedle pieśni z widowisk bożonarodzeniowych
gasi go krew z ran Jezusa, krwawe Izy Jezusa 5.
W baśniach O. I', p o d t r z y m u j e chłopiec/sierota będący na służbie u diabła K 8 Krak 127. W
Chełmskiem zapisano wierzenie, że gwiazdy spadające to głownie porwane z nieba przez szatana na
podsycenie O.P. K 34 cheł 255.
♦ O.P. jest n a r z ę d z i e m mę k i dusz przebywających w piekle PSL 1956/3/135:
złej macochy 14, złych dzieci 3, 4, mordercy ojca 13, bogacza 12 i innych grzeszników
7, którzy wieki w ogniu piekielnym gorzeć będą MAAE 1908/123. Próby wydostania się
z O.P. są nieudane 16. Grzesznicy smażą się w O.P. Udz Krak 95, PSL 1956/3/136, Wisła
1899/73, TN Motycz 1985, Pig Wyb 20; warzą się K 8 Krak 127; pieką 14, TN Motycz 1985; palą
się LL 1975/1/51. Poprzywiązywani są w piekle do słupków ognistych za tę część ciała,
którą najwięcej grzeszyły MAAE 1908/124.
W przekleństwach wysyła się w O.P. diabla ZWAK 1889/62, ludzi: ażeby cie ogień piekielny
pochłonął TN Motycz 1985; żeby cię wieczny ogień nie ominął TN Krasiczyn 1985; ducha: Bodajś w
ogniste piekła przepadło! K 14 Poz 379. W zamówieniu płaczkę 'płacz u dziecka' wysyła się w ogień
wieczny 2. W modlitwach: zachowaj nas Parne od ognia piekielnego TN Krasiczyn 1985; prosi się o
wstawienniectwo Matkę Boską 11, w liście niebieskim: Zęby się moja Matka nie modliła, I nie
upraszała za wami, Wszyscy byście marnie pogmęłi 1 w piekielny ogień się dostali Kot Zn 459.
DOKUMENTACJA
PRZYSŁOWIA
1 - Jest ci wprawdzie ogień w piekle, ale nic tak tez bardzo ugara [tj. 'pali, piecze'] jak
mówią. NKPP piekło 9.
ZAMÓWIENIA
2 - [Zamówienie płaczki u dziecka:] Idź, czorcie! Idź w ogień wieczny Z tego niewinnego
ciała! Idź za lasy, Za góry, Na bagna, Na rozstajne drogi! Nie wracaj tu nigdy, Połom sobie
nogi! LL 1973/3/53.
MODLITEWKI
3 - Pawlcpiotrze, weź te klucze, Idź do raju, otwórz dusze. Tę jedną weź pod boczeńki I ciś w ogień
głęboczeńki! Kot Zn 477.
4 - Ino jedna [duszyczka] nie rada była, Co ojca i matkę bita. - „Jcscern ci go nie bijała,
Dopierom Sie powierzała"'. - „Gorse, duso, pomierzenie. Nieśli ojca i matkę uderzenie. Idze duso po
ogniu, Po cierniu - Po kolącym!" Święt Nadr 255.
OGIEŃ PIEKIELNY
dokumentacja
OGIEŃ DEMONICZNY
eksplikacja
299
298
WIDOWISKA BOŻONARODZENIOWE
5 - Ogień wieczny będzie zalany przez krew / krwawe łzy Jezusa.
Oto krew leją zbawienne rany, Ten ogień wieczny będzie zalany. ŁSE 1965/198; war: Po to krew
toczysz z najświętszej rany, ten ogień ... Bart Lub 255; Otóż krew broczy zbawienne rany, a ... zalany.
Bart Lub 271; Spojrzyj na obraz krwawemi łzami, tyn święty ogiń ... Bart Lub 224.
PIEŚNI POGRZEBOWE
6 - Idcie-z dobrzy, gdzie dobrota, otworzą się rajskie wrota. A wy gorsi, gdzie lichota,
w piekle - ogień, zła robota. Bo ta w piekle siarkę, smolę, nalewają; ścielą, ścielą strasne
łozę: miece, brzytwy, ostre noże. K 19 Kieł 147, tamże war., nadto ZWAK 1890/224.
PIEŚNI MIŁOSNE
7 - Godna jo se, godna, piekic!neguo "ognia, aleś i ty g" odzień - po coś ku mnie chodził. Sad Podh
148.
8 - Dy mie uomówiyła ta jedna pr"qh"ownia, Dy una nie minie piekiclncg"o "ognia. Mika Oraw
40.
PIEŚNI DZIADOWSKIE
9 - W dniu Sądu Ostatecznego - dobrzy do nieba, źli na ogień wieczny.
A kiedy przyńdzie ów dzień ostateczny, dobrzy do nieba, źli na ogień wieczny. Ach jakież to
wtenczas bandzie narzekanie, zambów zgrzytanie. K 4 Kuj 68; war.: ... zli na uodzin wjeczn i. Biel
Kasz nr 69.
10 - W dniu Sądu Ostatecznego diabli dusze grzeszników porwą/wrzucą
w ogień piekielny.
Posłuchajcie, proszę was o straszliwym sądzie, Jak Pan Bóg złych, dobrych wraz sądzić zasiądzie
... Wtenczas czarci porwą duszę do piekła w ten płomień okrutny. Oj, będzie tam wtenczas płacz i
narzekanie Lud 1934-1935/52; war.: Słuchajcie, grześnicy, o straśliwym sądzie, kiedy na tym sądzie
sam Pan Jezus będzie, żywych i umarłych, wszystkich sądzić będzie. ... jakeś zasłużyło, tak ci płacić
będą, kiej carci okrutni na strasny sąd idą. Idą oni, idą, jako źli, okrutni, będą duse wrzucać w ten
ogień okrutny, będzie tam placu dość i zębów zgrzytania, na ojca, na matkę swego narzekania. K 46
Ka-S 329.
11 - Posłuchajcie, proszę, pilno, jak płacze niebo usilno. ... Najświętszej Panny błagajmy. By nam
dała ubłagać Syna Swego, złych lat doczekać nam nie dała. Postawion tam piec ognisty pójdzie w
niego lud nieczysty. K 48 Ta-Rz 209.
12 - Czerwieńce i talary Narobiły tej kary, Zem [bogacz] nie dawał ofiary. Za perły i łańcuchy
Krępują mnie złe duchy, Uczą mnie w piekle skruchy. Z aksamitu załeczony(m), W ogień piekła
wrzucony, Który jest z każdej strony. Nyr Kar 57.
13 - A syn niedobry na śmierć skazany. „O Jezu Chryste ukrzyżowany! Co ja mordował ojca
swojego, Oj, już nie ujdę ognia wiecznego". Nyr Kar 164.
BALLADY
14 - Przysłał-ci Pan Jezus dwóch aniołów z nieba, oj wzięni sierotkę prościuchno do
nieba. Przysłał-ci Pan Jezus dwóch czartów z piekła, oj wzięni macochę, by się w ogniu
piekła. K 21 Rad 88.
BAŚNIE
15 - [Kapitan okrętowy, któremu źle się wiodło zgodził się oddać duszę diabłu pod
warunkiem, że zawsze będzie miał dobrą bryzę. Kapitan nie chciał dotrzymać umowy. Za
radą przyjaciela postawi! warunki.] Zażądaj od djabła jak najsilniejszego wiatru i wypłyń
zaraz na morze pod wszystkiemi żaglami. Skoro statek twój pocznie biec bardzo chyżo, wyrzuć
kotew z łańcuchem, długości najmniej 200 metrów, a gdy w rękach pozostanie nie więcej nad
dwa ogniwa owego łańcucha przy spuszczaniu go do morza, każ czartowi zatrzymać statek.
wołając: „Dyweł stop!" Jeżeli mu się wtedy uda okręt wstrzymać, to sprawa twoja przegrana
... djabeł ze złości, że mu się nie udało porwać duszy do pieklą, począł gryźć ów nieszczęsny
łańcuch - leży więc i gryzie go do dziś dnia na dnie morskim tak, ze aż ogień piekielny w tym miejscu
bucha. Wisła 1916/115.
16 - Św. Piotr/ksiądz próbuje wydostać swą matkę z ognia piekielnego: a. za
pomocą trzech szczypiorów, b. po nitce.
a. Matka Piotrowa za życia tylko raz jednemu ubogiemu trzy szczypiorki od cebuli
dala. Za te trzy szczypiorki miał Piotr święty matkę swoją wyciągnąć z piekielnych toni ...
Zaczął więc najprzód za pierwszy szczypiorek ciągnąć, za który się matka uchwyciła, ale ten
się zerwał; tak samo i drugi; na koniec na trzecim już się prawie wydostała, kiedy w tym
spostrzegła, że się także kilka dusz kolo niej uwiesiło, a jako była zawsze zawistną kobietą,
tak i teraz zawołała: - „A wy przeklęte dusze, a wy potępieńce, a zaraz do pieklą napowrót.
Nie dla was niebo!" Spadły dusze do piekła, ale z nimi i owa niegodziwa kobieta gwoli zawiści.
LL 1957/2/39 [Poznańskie], nadto war.: K 15 Poz 172, Krz PBL nr 804.
b. [Sw. Piotr spuścił nitkę do piekła] Ale óna [matka św. Piotra] odezwała się
w gniewie: „Idźcie precz, mnie - to syn u Boga łaskę wyprosił, nie wam!" I otrząsnęła się
mocno, a wtedy nitka urwała się i ona jeszcze głębiej do ogieniaszka spadła. K 17 Lub 208.
c. Ale kiedy już ksiądz wychodził z tą laską [dziewięć razy święconą] ku bramie
piekielnej, matka obejrzała się i rzekła: - A wy, dusze potępione, po co się za mną wieszacie?
Nie jesteście godne przenieść się tam, gdzie ja się przeniosę! - I natychmiast wszystkie
duszyczki spadły, a zazdrośnica przepadła się aż na samo dno piekielne. LL 1957/2/38.
RELACJE POTOCZNE
17 - Wieczny ogień, to kiedyś mówili, że w piekle będzie. TN Motycz 1985.
18 - [O ogniu piekielnym:] Ten ogień nie pali, tylko parzy. O! Nie pali, bo człowiek by sie spalił w
nim. TN Chołowice 1985.
19 - Piekło to jest po prostu ciemność ta m straszna, i gorąco bardzo. Tam jest ogień wieczysty.
TN Krasiczyn 1985.
BIBLIOGRAFIA: De Vries Dic 187, 247; D e l u me a u Jean, Grzech i strach. Poczucie winy tu kulturze Zachodu
XIII-XV1II w., Warszawa 1994; For Sym 74; Herd Lek 107-108; Tom Drz 132; Usp Rus 93, 94, 211-216, 218; Wrjrt
HofT 4/184-257,
-+OGIEŃ, OGIEŃ CZYŚĆCOWY, OGIEŃ NIEBIESKI.
Maria Kozioł, Joanna Szadura
OGIEŃ DEMONICZNY
Wstęp. Eksplikacja: Pochodzenie. Wygląd. Działania. Narzędzie. Lokalizacja. Czas. Obiekt. Dokumentacja:
Przysłowia. Pieśni dziadowskie. Ballady. Opowieści wierzeniowe i zapisy wierzeń. Bibliografia.
W polskiej kulturze ludowej ognistość/iskrzenie się przypisywano istotom mitycznym, np.
demonom sporzącym dobytek Mosz Kul 2/611, ich funkcje i więź z bogactwami zbliżają je do
żar-ptaka WTop siav 140-141. Są to: na Warmii i Mazurach kłobuk 6, inaczej chobołd, zły, lataniec 6,
Szyf MiW 107, Mosz Atl 2/35, też na Białostocczyźnie latawiec 8, podob. w Kociewskiem,
Malborskiem i Ziemi Chełmińsko-Dobrzyńskiej Mosz Atl 2/35; w Wielkopolsce skrzat K 15 Poz 28, na
Śląsku diabeł Sim Gad 29, por. Mosz Atl 2/35, na Lubelszczyźnie diabeł 9, Mosz Atl 2/35; demonom
powietrznym, np. Ognistemu Żmijowi, też ognistemu wężowi Pel Dem 54; smokowi K 14 Poz 101, Sim
Gad 185.
OGIEŃ DEMONICZNY - eksplikacja
300
OGIEŃ DEMONICZNY
eksplikacja
301
x W baśniach i opowiadaniach wierzeniowych d i a b e ł ma pełno ognia w pysku Lud
1982/116, Piat Cechy 8; diabeł prycha/zionie ogniem Kot Podg 58; daje ognia z gęby, pluje ogniem K
14 Poz 6i; O. bucha z gęby/ust diabła/Boruty 5, podob. sim wierz 255, Pel
Dem 107, Piat Cechy 10; Lucyper nieci go Z paSZCZy 2, chucha O. Cisz Krak 254.
W baśniach częsty jest motyw s m o k a ziejącego ogniem K 14 Poz 101, Sim Gad 185, możliwe
jest, że smok suje na zmianę ogniem i mrozem ZWAK 1881/226-227. Na Kaszubach zanotowano
wierzenie o smoku, z którego paszczy zionie O. zawierający w sobie złote monety Sych SGKasz
5/98-99, ->złoto. Inny bajkowy obraz: Smok pyrskoł logniym i smołom, ogień mu z pyska wybuchał i
czorne mrókwie z tego łognia śmiel
O pol 80.
O. bucha/idzie z pyska, nozdrzy zwierząt pod których postaciami kryje się diabeł, np. czarnego
psa, który mioł ozór wywalony, ogień w garle ji zbonek zielony pimęndzy przi sobie susyl Lud
1899/366, Piat Cechy 7, z pyska psa pokazującego się o północy Sim
Gad 20, 118-121, Sim Wierz 255, Sim ŚlOpol 133, 151, Lig Śląsk 120, ŁSE 1963/109, Wisła 1903/565, Pel Dem 91,
Lud 1911/65; podob. Z pyska CZamegO
konia
K 15 Poz 198, Sim Gad 144, podob
C z a r o w n i c a sunie 'zionie' ogniem ZWAK 1881/254, krzesze go paznokciem K 7 Krak 95.
O. bucha z ust różnych istot demonicznych np. z ust upiora K 17 Lub 96, zioiu z ust potępieńca ZWAK
1885/61, z ust wstającej z grobu zmarłej (strzygi) K 51 Sa-Kr 169, z ocy i z nosa i z piska stracha
ZWAK 1880/200.
® Wygląd O.D. zależy od tego, jakim istotom towarzyszy. Np. demona sporzącego dobytek
(kłobuka, latawca, chobołda) na Warmii i Mazurach opisuje się jako słup o g n i s t y 8, ptaka o
ognistym ogonie łub grzywie, który za sobą prowadzi płomień O. 6, gdy coś niesie swemu
gospodarzowi wygląda jakby płonął 6, jak miotła ognista
iskrami Mosz Kul 2/676, podob. Szyf MiW 113,
Ognista
W i e l k o ś ć O. towarzyszącego istotom demonicznym interpretowana była jako rodzaj
miernika, np. wielkość ognistego ogona kłobuka zależy od wartości przynoszonych swemu
gospodarzowi dóbr 6, podob. K 17 Lub 74, K 40 Mazi' 57.
U a r w a 0.1). zależy od tego jakim istotom i zjawiskom towarzyszy, ale też uwarunkowana jest
ich specyfiką. O., w którym przepalają się pieniądze, jest n i e b i e s k i święt Nadr 105, Dek sier 48,
54-55, sinawy ZWAK 1880/4, niekiedy opisywany jako czerwony Wisła 1904/525. Wierzy się też, że
jego kolor zależy od zakopanego metalu Red. Golęcin 1993. O., którym posługuje się diabeł, ma
najczęściej c z e r w o n ą barwę Mosz Kul 2/615, pojawiają się też relacje, wedle których ma on
kolor z i e l o n y : np. ogień zieloniaty Pig Wyb 223, pilnujący skarbów potwór zieje zielonym ogniem
Dek Sier 146.
Wisła
1903/564; z nozdrzy K 15 Poz 2ii; diabelskie konie sypią ogień z podków K 8 Krak 152, spod kopyt
LL 1962/1-2/77; O. sunie przed czarnymi końmi bez łbów śmiel Opól 82; z pyska czarnego
b a r a n a Lud 1899/365, Piat Cechy 7, z pyska okrutnego zwierza pilnującego skarbów LL
1962/3/41. Też źrebięciu (=diabeł) ogień zieloniaty z kufy buchał Pig Wyb 223.
W baśniach i wierzeniach szeroko rozpowszechniony motyw ognistego p t a k a (kłobuka,
raroga), któremu przysługuje szereg atrybutów związanych z O.: ogniste pióra, zianie O., ciągnięcie
za sobą ognistego ogona, związek z bogactwem (przynoszenie pieniędzy i ziarna) K 40 MazP 59, K 7
Krak 204, por. 9.
Sypiąca
Dem 110, czy wiła, czarownicy, upiora, boginek a nawet wodników Mosz Kul 2/615, ślepia potwora
pilnującego zaklętych skarbów ziały ogniem, którego płomienie były całkiem zielone Dek Sier 146. Też
smok ma ogniste ślepia Pel Dem 79. Przysługują tym istotom również ogniste atrybuty, np. diabeł ma
ognistą czapeczkę 3.
drapaka Kul MiW 428, por. 9.
Mówi się o nim, że przybiega w ognistej osłonie K 40 MazP 59, jego lot porównywany jest do lotu
spadającej gwiazdy Mosz Kul 2/675, -►płomień demoniczny, ->gwiazda spadająca. S k r z a t
pokazuje się z błyszczącymi oczyma i pałającymi ogniem ustami K 15 Poz 28. O g n i s t e g o
Ż m i j a na terenach północno-wschodnich opisuje się jako człowieka z parą skrzydeł lub ptaka o
wężowym ogonie Tom Kos 118-119. Podczas swego lotu wygląda jak -►błyskawica. Wierzy się, że
gdy leci nocą, świeci się jak O., albo nawet miota z siebie iskry naokół, zapalając snopy, plewy Mosz
Kul 2/612. Widziano go jak przylatywał jako wietrzny wąż z ogniem Pel Dem 53.
Ognistość to jedna z istotnych cech diabelskości i demoniczności. Przejawia się ona nie tylko w
możności ziania nim przez istoty demoniczne, ale również manifestowała się w ich wyglądzie, por.
oczy ogniste/świecące/płomienne/czerwone (=pałające ogniem piekielnym) w obrazie diabla Mosz Kul
2/615, Kul Wiel 3/448, z ognistymi ślepiami Pet
■ Działanie O.D., który towarzyszy istotom demonicznym to przede wszystkim palenie się, ale nie
spalanie. O., w którym czyszczą się pieniądze, nagle pojawia się i równie nagle znika, s k a c z e Kon
wiM 54, zawsze się przesuwa Lud 1965/267. O. towarzyszący istotom demonicznym p a l i s i ę :
Ognisty Chłop zrobił się jak snop słomy, taki srogi, iskry szły i palii się Dob Niem 114; skarb diabelski
tli się Dek sier 48, ale nie spala; O. towarzyszący kłobukowi nie szkodzi mu Mosz Kul 2/675, nie pali
domu, gdzie przebywa, choć obrażony kłobuk może ukarać człowieka pożarem Mosz Kul 2/675.
Ognisty Chłop odprowadzający nocą wędrowców do domu otrząsa obok drzwi iskry, ale nic. me robi
Plut Glog 120, jeśli jednak człowiek mu nie podziękował, to się taki ogień zrobił Plut Glog 99, 101,
110, 121, -»pożar. O., w którym przepalają się skarby, nie pozostawia po sobie żadnego śladu na ziemi
ZWAK 1890/135, ale wierzy się, że podczas każdego takiego „pożaru" skarbu jedna moneta zostaje na
ziemi 4; na przepalający się skarb należy rzucić, np. część odzieży, a ogień tego co zostanie nań
rzucone nie spala 12.
ł Ogień towarzyszący przepalaniu się skarbu jest narzędziem jego oczyszczenia. Są to „ognie
prawdziwe", którymi diabeł oczyszcza z rdzy i wilgoci zakopane pieniądze K 17 Lub 74, K 34 chel
258. Diabeł/Z?o;u(a miesza wtedy złoto w O. K 7 Krak 62, por. zwroty diabeł skarby pali Kul Wiel
3/443, pali się skarb K 40 MazP 80.
A Skarby palą się na polu I2a, na bagnach I2c, K 34 Chel 138, na rozstajach Dek Sier 48, na
łąkach Kon WiM 54, w dziupli starego dębu Dek Sier 54 i na cmentarzu LL
1958/2-3/79.
00 Czasem działania istot demonicznych jest noc, ale bywają też okresy/momenty szczególnej ich
aktywności, np.: ognistość/iskrzenie się przypisywane jest kłobukowi w momencie powrotu do domu z
łupem Szyf MiW 113, Pel Dem 206, zazwyczaj o północy 6.
W czasie suszy, wyschnięcia studni na Śląsku Opolskim spodziewają się nadejścia Ognistego
Chłopa 1, też przestrzega się: elito przi świycy lygać idzie, tego Łognisty Chop ze spanio łozbudzi
śmiel Opól 42.
Skarby wydobywać się mają na powierzchnię ziemi i przepalać wedle relacji ludowych w Kwietną
Niedzielę, kolo południa, gdy diabeł jest na ewangelii w kościele
OGIEŃ DEMONICZNY
dokumentacja
au;j
302
OGIEŃ DEMONICZNY - dokumentacja
7a, przed rezurekcją ZWAK 1887/217; kolo św. Jana Lud 1965/269 Kartuzy; co roku od momentu
złożenia w ziemi ZWAK ISSO/4, co trzy lata K 17 Lub 74 albo co sześć, siedem lat
K 42 Maz 410, Szyf MiW 132, podob
Hajd Nie 260, Dek Sier 146; także W noc przednoworocziią
K 29 Pok 122. Wierzy się też, że czyszczą się tyle razy, ile było złych uczynków przy nabywaniu ich K
15 Poz 48, -»płomień demoniczny.
Płonąca beczka tocząca się po drodze ukazała się o dwunastej w południe Sim
Gad 132.
np. czapkę, będzie kopal do pieniędzy tak głęboko, jak sam jest wysoki; kto sukmanę rzucił, będzie
kopal po szyję; a kto zdążył rzucić but, będzie kopal po kolana. K 17 Lub 74.
8 - Latawiec - to slup ognisty, co sunie w powietrzu poniżej księżyca, sypiąc iskry. Wisła 1902/62.
9 - Jeżeli prędko ognik przelatuje, mówią, że komuś diabeł pieniądze niesie, a odznacza się
ognistym ogonem. K 17 Lub 74.
BIBLIOGRAFIA: Mosz Kul 2/615, 675; Tom Kos 118-119; Usp Rus 235-237; W6rt Hoff5/29-47.
-►GWIAZDA
ZŁOTO
♦ By zdobyć diabelski skarb O. nad nim należało przyrzucić/przykryć pierścionkiem/czapką/chustką/butem (jakąś częścią odzieży), nożem 1. Wierzono, że w zależności od rodzaju
rzeczy rzuconej na O. skarb zapada się odpowiednio głęboko 7.
DOKUMENTACJA
PRZYSŁOWIA
1 - Kej dno studnie zaszkrobie, to Lognisty Chop do drzwiyrzi klupie. [Czas suszy jest
okresem częstych pożarów.] Śmiel Opól 41-42.
PIEŚNI DZIADOWSKIE
2 - Jak piorun trzasnął, łańcuch zabrzęczał, Wił się Lucypcr, jak wściekły jęczał,
Wszystkim złym duchom w piekle złorzeczył, Siarczysty ogień z swej paszczy niecił. Nyr
Kar 322.
BALLADY
3 - W niedziele, w niedziele poszła panna na ziele. I przyjechał do nij pan, z piekła
rodem sam szatan. ... Po czem żeś mnie poznała, żeś mnie takim nazwała? Po koniku po
wronym, i po siodle smolonem. Po uzdecce złocisty, po capecce ognisty. K 25 Mn?, 160, ballada
o dzieciobójczyni porwanej do pieklą, war.: Biel Kasz nr 86.
OPOWIEŚCI WIERZENIOWE I ZAPISY WIERZEŃ
4 - Śladem po przepalaniu się pieniędzy jest zlota/srebrna moneta znaleziona
W miejSCU palenia się Ognia. Krz PBL nr 8014, nadto war.: ZWAK 1880/4.
5 - Diabłu ogień bucha z pyska.
Z pyska mu [diabłu] "ogiń buchoł LL 1962/1-2/76; widzieli, jak mu ogień z gęby buchoł i jak mu
ślepia świeciły. Sim Gad 27.
6 - Kłobuk/chobołd/lataniec [=demon sporzący dobytek] wygląda jak ognista
miotła i sypie iskrami.
Kłobuk, gdy coś niesie, leci jak płonąca drapaka lub tylko jego ogon wygląda jakby płonął. Sypie
on iskrami tym więcej, im cięższy niesie łup na ogonie. Szyf MiW 107; Czasem taki ptak leciał, co za
sobo prowadził płomnień ognia, to mówili: lataniec. Kon WiM 72; D'iło zidać w noc'i o dwunastej
godzinie, że taki szum i ogień, skri takie wpadali przez konin do tego gospodarza. ... tilko kołbuk
prziszedł do niego. Szyf MiW 114.
7 - Diabelskie pieniądze przepalają się/płoną w ogniu i można je zdobyć
rzucając na nie części ubrania, nóż.
a. [W Kwietną Niedzielę, kiedy diabeł jest na ewangelii w kościele i jego skarby
pozostają bez opieki] z wnętrza ziemi coraz więcej dobywając się ku wierzchowi, przepalają
się. Pieniądze takie można sprzątnąć dyabłu ... Jeżeli się więc w Kwietnia Niedzielę podczas
czytania ewangelii w kościele; zobaczy w polu płonący ogień, a jest kto odważny, niech
czemprędzej spieszy w to miejsce i płomień ten przerzuci pierścionkiem, czapką, chustką,
pasem, bułami lub w ogólności takimi rzeczami, które służą do ubrania. Przez spełnienie tej
czynności ma tracić dyabel moc do swych pieniędzy. Święt Nadr 104.
b. Kto śmiały, skarb ten otrzymać może, byle tylko przybiegł na miejsce, a dla
poznania w którem miejscu kopać, zostawił tam jakąś część ze swojej odzieży. Kto rzucił
SPADAJĄCA,
OGIEŃ,
OGIEŃ
PIEKIELNY,
POŻAR,
PŁOMIEŃ
DEMONICZNY,
Joanna Szadura
PŁOMIEŃ
eksplikacja
305
PŁOMIEŃ
płomieni: oddać ro na pastwę płomieni; ginąć w płomieniach 'spalić się żywcem'. Tę samą
równoważność P. i ognia wyraża przysł. Jeden z ogniem, a drugi z płomieniem 'jeden wart drugiego'
NKPP ogień 14.
W zag. i pieśniach słońce i cnota goreją bez płomienia 7. W kolędowej formule cudowności obraz
ognia rozpalanego przez aniołów: Oj stał im sie ogień lodowy, a płomień wiatrowy 10, ->ogień. W
proroctwie, przed sądnym dniem krew ludzka potoczy się strumieniami ... zapali się płomieniem, 1 palić
będzie wśród najstraszniejszej
WOjny K 7 Krak 27.
Wstęp. Eksplikacja: Nazwy. Kolekcje. Wygląd i właściwości. Czynności. Działania sprawcze. Obiekt
Zastosowanie. Przepowiednie i wróżby. Symbolika, sennik.
Dokumentacja: Zagadki. Przysłowia Kolędy i widowiska bożonarodzeniowe. Pieśni miłosne. Baśnie
Opowieści wierzeniowe i zapisy wierzeń. Bibliografia.
W polskiej kulturze ludowej płomień, podobnie jak ogień, jest związany z życiem, śmiercią i silą,
ma moc oczyszczającą, ochronną i niszczącą. W dużym stopniu jest identyfikowany z -►ogniem jako
jego podstawowa postać.
W tradycji b i b l i j n e j ogień jest plastycznym symbolem Doga, w płomienie wpisywany jest
znak Jahwe, tetragram YHWH Kop ssym 267.
W kulturze c h r z e ś c i j a n s k i e j symbolika płomienia łączy się z obrazem Boga i miłości,
ale również grzechu, chciwości, zawiści czy lubieżności. Sztuki plastyczne za pomocą płomienia
wydobywającego się z serca, oczu, ust wyrażają zarówno żarliwość uczuć, słów w sensie niezwykłej
siły, jak i przemocy Herd Lek 12-1. Symbolem gorącej miłości są płomienie otaczające Serce Jezusa i
IVlaryi, płonące serce jest również atrybutem niektórych świętych For Sym 76. Częstym motywem
malarskim jest obraz Ducha Świętego w postaci ognistych języków Lur slow 150, For Sym 76.
W potocznym języku polskim słowo płomień oznacza nie tylko (1) 'czerwony język ognia
unoszący się nad płonącym przedmiotem', lecz także (2) 'rumieniec, wypieki na twarzy'; (3)
'gwałtowne uczucie, zapał, namiętność' płomień entuzjazmu, miłości, nienawiści; (4) 'drogi kamień,
diament'; (5) 'czerwone znamię na ciele'.
Wyrazy pochodne to: płomieńczyk (1) 'jeden z gatunków jaskra o drobnych żółtych kwiatach i
wąskich liściach, Ranunculus flammula '; płomyk (1) 'floks, roślina ozdobna, Phlox'; (2) 'bursztyn
czerwony'; płomykówka 'gat. sowy, o której mówi się, że zjada świece z ołtarzy; Tyto'; przymiotniki
płomienisty i płomienny znaczą min. 'płonący', 'świetlisty, świecący', 'gorący', 'namiętny'; płomiennie to
'żywiołowo, z pasją, gwałtownie', 'jaskrawo, czerwono jak płomień, 'lśniąco, błyszcząco'.
= Płomień, na Pomorzu płoni K 39 Pom 500, Kart SGP 4/139, Sych SGKasz 4/89, ma ten sam psł.
pień *pel-, co wyrazy palić, polano, popiół Briic SE 421-422, Vas ES 3/273; zdrobniale płomyk,
płomyczek Kot Podg 55, płomyszek, płomieniek Karl SJP 4/261; płomik Sych SGKasz 4/9o; w
zgrubieniach płomienisko 3A; formy ze zmianą rodzaju:
płomię Karl SGP 4/139, płomie Karl SGP 4/139, płumię Dek Sier 240 i 327.
+ Występuje w kolekcji z -tdymem, np. w zag. Ojciec się rodzi, a syn po dachu chodzi. {Dym i
płomień) 2, w przysł. Pospołu te rzeczy chodzą: dym za płomieniem, grzech za lubieżnym pojrzemem
5; był płomień i z płomienia dym TN Cholowice 1985; wymienia się z -►ogniem, np. we fraz. stanąć w
płomieniach 'palić się', stać się pastwą
• Metaforyzacja miłości i namiętności jako ognia i towarzyszącego mu P. we fraz. miłosne
płomienie, por. z kościelną pieśnią maryjną Ty, coś płomieni innych nie znała, tylko miłością Boską
gorzała, spraw, niechaj pożar dom nasz omija K 41 Maz 516.
® O 13 a r w a P. określana głównie jako c z e r w o n a : w zag. czerwony kulas 1, czerwona
krowa 3B, cerwone lelitko 3C, cerwony koral 3D; w porównaniach płomień czerwony jak krew