FITOECDYSTEROID X

Komentarze

Transkrypt

FITOECDYSTEROID X
FITOECDYSTEROIDY
FARMAKOLOGICZNE WYKORZYSTANIE I AKTYWNOŚĆ
(PRZEGLĄD)
Timofiejew Nikołaj P
KCH BIO, Korjażma, Rosja
[email protected]
SPIS TREŚĆI
Wprowadzenie
1.Fizjologiczne działanie ecdysteroidów
2.Farmakologiczne wykorzystanie
2.1.Wiadomości z entomedycyny
2.2.Wykorzystanie we współczesnej medycynie
3. Molekularne mechanizmy wywołujące aktywność
3.1.Osobliwości partner – receptorowego współdziałania
3.2. Współczynniki aktywności
3.3. Współdziałanie z stresowymi białkami
3.4. Efekty z trans membranowymi receptorami
4. Aktywność zestawów zawierających ecdysteroidy
4.1. Porównawcza aktywność różnych rodzajów roślin
4.2. Nieoczyszczone zestawy Rhaponticum carthamoides
4.3. Składniki biologicznej aktywności
4.4. Nowe preparaty z Rhaponticum carthamoides
Wnioski
Literatura
REFER AT
W przeglądzie rozpatrzono fizjologiczne działanie i farmakologiczne wykorzystanie
molekularnych
mechanizmów
wywołujących
aktywność
ecdysteroidów.
Przeanalizowano bazę danych ecdysteroidów, których biologiczną aktywność rozróżnia
się na 6 rzędów (od 10-10 do 10-4 M). Dowiedziono, że porównawcza farmakologiczna
aktywność roślin zawierających ecdysteroidy, jest uwarunkowana złożonym
kompleksem fitoecdesteroidów z produktami podstawowej i wtórnej wymiany substancji.
Przypuszcza się, że duże różnice w dawkach i ukierunkowanie działania indywidualnych
ecdysteroidów z różnych źródeł, zachodzi drogą zsumowania działań, blokowania
i inaktywacji przez mniejszościowe zestawy, wtórnych pośredników i egzogenne
metabolity. Gatunki super producentów mogą zawierać roślinne receptory
ecdysteroidów, są także źródłem wielu innych nie steroidnych zestawów w
szczególności trans aktywacyjnych stresowych elementów dla aktywujących receptorów
gena, partnerów dla retinoidowych i trans membranowych receptorów.
Początkowa aktywność leczniczego surowca w procesie bardzo wielu
technologiczbych procedur prowadzących do izolacji indywidualnych fitoecdysteroidów
w znacznym stopniu zostaje utracona. W czasie tego procesu po wyizolowaniu 1 – 3
większościowych komponentów cały kompleks biologicznie aktywnych substancji jest
wydalany jako substancje zbędne, chociaż związki, które pozostały w śladowych
ilościach, mogą wnieść bardzo istotny wkład w wypadkową aktywność, niż substancje
ze znacząco wysoką koncentracją.
1
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
W obecnym czasie prowadzi się konstruowanie nowej klasy preparatów
zawierających ecdysteroidy z jednolitego leczniczego surowca leuzei – szczodraka
krokoszowego Rhaponticum carthamoides (Willd.) Jljin. Opracowano nową klasę
preparatów farmaceutycznych i biologicznie aktywnych dodatków (BAD) do pokarmów –
Bioinfuzin, BCL-Fito, Lipolite, Rapontik™, z wykorzystaniem elementów nadziemnej
zielonej masy rośliny, uprawianej z wykorzystaniem technologii, sprzyjającej biosyntezie
wysoko aktywnych ecdysteroidów i zachowaniu ich w czasie.
Kluczowe słowa: ecdysteroids, 20-hydroxyecdysone (20E), Rhaponticum
carthamoides, leuzea, Maral root.
WPROWADZENIE
Ecdysteroidy stanowią najbardziej rozprzestrzenioną i liczną rodzinę steroidnych
związków w świecie zwierząt i roślin; biorąc udział w życiowej działalności praktycznie
wszystkich rodzajów organizmów, wypełniając różnorodne funkcje. Oprócz funkcji
hormonalnych, realizowanych wśród owadów, ich fizjologiczna rola w innych rodzajach
bezkręgowców, roślinach i pijących mleko pozostaje nie do końca jasna. Przypuszcza
się, że u człowieka ona może polegać na ogólnie regulującym wpływie na organizm,
podobnie jak witaminy i witamino podobne substancje. Szerokie rozprzestrzenienie
ecdysteroidów w biosferze, słusznie prowadzi do pytania odnośnie mechanizmów
przejawiania przez nie biologicznej aktywności: tak wśród stawonogów przy endogennej
syntezie jak i pijących mleko przy przyjmowaniu z zewnątrz razem z pokarmem.
Wiadomo, że rozwój embrionalny, okresowe linienie i metamorfozy owadów
w ontogenezie spowodowane są szczytami ecdysteroidów oswobodzonych z rezerw lub
syntetyzowanych w protorakalnych gruczołach pod wpływem mózgowych neuro
peptydów. Obecność ecdysteroidów nie ogranicza się do stawonogów (owady i
rakopodobne), jest dokumentacja potwierdzająca ich wykrycie w jednokomórkowych
najprostszych z zamierzchłej przeszłości grupach jelitowo jamiastych (meduzy, polipy,
korale) a także w mięczakach, kolczastych i płaskich robakach, nicieniach (Rees, 1995;
Lafont, 2003). Natomiast ecdysteroidów nie odkryto w żadnym z gatunków pijących
mleko.
Poznanie teoretycznych podstaw przejawów biologicznej aktywności
ecdysteroidów w żywych systemach jest ważne dla zrozumienia zastosowania tych
związków jako farmaceutycznych, owadobójczych lub przeciw pasożytniczych środków.
Współczesny poziom badań naukowych n/t ecdysteroidów włącza tak fundamentalne
badania w obszarze genetyki, komórkowej i molekularnej biologii, bio medycznej chemii,
fizjologii człowieka, zwierząt i roślin jak i stosowane kierunki, skierowane na rozwiązanie
realnych problemów w obszarze chemii syntezy i technologii naturalnego surowca,
biotechnologii, farmakologii, medycyny, entomologii i kilku innych obszarów rolnictwa.
W ostatnim dziesięcioleciu rozpoczęło się szerokie komercyjne wykorzystanie trzech
najważniejszych ecdysteroidów (rys 1) – ponasterone (ponA), muristerone (murA),
i esdysterone (20E). W patentowej bazie USA (US Patent & Trademark Office; sposób
poszukiwania w/g kluczowych słów) największa ilość patentów w/g stanu na początek
2005r zarejestrowano na muristerone – 82 (rys 2A).
Szybko rośnie ilość zgłoszeń patentowych (pregrant), szczególnie
z wykorzystaniem wysoko aktywnych zestawów. Ilość zgłoszeń w latach 2001 – 2004
gdzie występują wysoko aktywne zestawy ponasterone i muristerone jest w 1, 6 razy
wyższa, niż ilość patentów za lata 1976 – 2000 z tymi samymi ecdysteroidami (201
zgłoszeń do 124 patentów). Średnia roczna ilość zgłoszeń patentowych w ostatnich
4 latach z wykorzystaniem muristerone wynosi 33, ponasterone – 18, ecdysterone
(20-hydroxyecdysterone) – 8, oraz innych ecdysteroidów – 7. W ostatnich 20 latach
rocznie średnio patentowano 1 – 3 prace. W 2003r tempo wzrostu zarejestrowanych
2
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
patentów w stosunku do poprzedniego okresu lat 1995 –2002 wynosiło dla muristerone
- 253% (rys.2b), ponasterone – 333%, ecdysterone – 205%.
Uwzględniając biologiczną i ekonomiczną ważność danej klasy związków
w polepszeniu jakości życia człowieka w obecnych czasach wiodące laboratoria
naukowe różnych krajów prowadzą przegląd światowej flory w celu identyfikacji roślin
super producentów, bio testowanie i molekularne modelowanie aktywności wszystkich
znanych i znów odkrywanych ecdysteroidów w celu ujawnienia najbardziej ważnych
zestawów (Harmata i Dinan, 1997; Dinan i inni, 2001; Bałtajew, 2000; Voigt i inni, 2001;
Volodin i inni, 2002; Harmata i inni, 2002; Dinan, 2003; Lafont, 2003; Bathori i Pongracz,
2005).
Pierwotna chemiczna synteza ecdysteroidów nie zachodzi w sztucznych
warunkach, jako prawidłowość z najbardziej aktywnych związków metodą chemicznej
transformacji można otrzymać tylko mało aktywne produkty wtórnego znaczenia (Dinan,
2003). Analogiczne problemy powstają przy wykorzystaniu metod biotechnologii –
biosyntezy w warunkach hodowli tkanek, komórek lub modyfikowanych korzeni,
towarzyszy gromadzenie się niezidentyfikowanych lub nieaktywnych związków
(Timofiejew, 2004).
Rys. 1. Ecdysteroidy, które znalazły szerokie praktyczne zastosowanie
Zarejestrowane wszystkie patenty i
zgłoszenia
Zarejestrowane patenty
Rys 2. Dynamika przyrostu patentowej bazy USA na ecdysteroidy
3
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
Ecdysteroidy są obecne, praktycznie we wszystkich roślinnych obiektach, ale
różnica w poziomach koncentracji osiąga ogromne wielkości 8 – 9 rzędów (Timofiejew,
2003). Obecność zwiększonej ilości jest charakterystyczna razem z kwitnącymi
roślinami dla takich reliktowych organizmów jak paprotniki, grzyby, mchy, wodorosty,
nagonasienne rośliny (Bałtajew, 2000). Fitoecdysteroidy znaleziono w taksonach roślin
tak blisko jak i daleko odstających w filogenetycznym planie jeden od drugiego.
W oddziale Magnoliophyta ecdysteroidy znaleziono we wszystkich 10 podklasach,
40 rzędach więcej jak 80 rodzinach różnego poziomu ewolucyjnego awansowania
(Wołodin i Czadin, 2003). Zwykle zawartość jest bardzo małą wielkością – mniej niż
0,00001%, na przykład wśród 4 – 5% roślin – setne i tysięczne części od wagi suchej
masy; tylko wśród nieznacznej ilości gatunków światowej flory koncentracja osiąga 0,5 –
1,5% w przeliczeniu na wagę suchej biomasy (Bandara i inni, 1989; Lafon, 1998; Dinan
i inni, 2001; Volodin i inni, 2002).
Historyczny ciąg naukowo badawczych opracowań w tym obszarze liczy około
50 lat. Nie patrząc na tak znaczący odstęp czasu i ogromną ilość publikacji – więcej jak
3 tysiące artykułów wg kluczowego słowa ecdysteroids w naukowej prasie; około
4,5 tysięcy artykułów w Internecie (www.scirus.com), powyższe substancje w wielu
stosunkach jeszcze pozostają nierozpoznane i okryte wieloma legendami.
Ten problem można podzielić na kilka momentów:
1. Istnieje jawna spekulacja tematem, wywołana dążeniem zarobienia na
naukowych osiągnięciach, deficycie ogólnie dostępnej informacji. Jeżeli prześledzimy
reklamowe publikacje w Internecie i masowych publikacjach, powstaje wrażenie,
że dowolne ecdysteroidy i preparaty na ich bazie, nie zależnie z jakiego źródła, mają
właściwość tworzenia cudów – przywrócenia młodości 70 letniemu staruszkowi,
wyleczenia z choroby nowotworowej, wyrośnięcia 7 kg „żelaznych” muskułów w ciągu
miesiąca itd. Gdzie jest prawda, gdzie kłamstwo a gdzie błądzenie? Jeżeli powstają
takie pogłoski to na pewno miały miejsce jednostkowe realne fakty przed legendą.
Nawet jeśli wychodzić z rezultatów pozytywnych eksperymentów z udziałem
niektórych ecdysteroidów pozyskanych z różnych źródeł, ten fakt nie może być
rozpatrywany jako powszechna prawidłowość. Należy mieć na uwadze, że produkt
komercyjny 95% czystości, jeszcze nie charakteryzuje aktywności konkretnego związku,
dlatego, że są jeszcze inne zestawy w setki i dziesiątki tysięcy razy bardziej aktywne
przy śladowych koncentracjach, lub nieaktywne blokujące działanie podstawowego
ecdysteroidu. Dlatego aktywność nawet 98% chemicznie oczyszczonych ecdysteroidów
pozyskanych z różnych źródeł nie zawsze jest jednakowa.
2. Wiedza o ecdysteroidach nie jest do końca kompletna, szczególnie
o molekularnych mechanizmach ich działania. Nieznana nauce jednostkowa informacja
kładzie się na błędy i uprzedzenia niektórych badaczy, co wyraża się
w rozprzestrzenianiu oddzielnych faktów z przejawami aktywności tych związków
w powszechną prawidłowość. Wprowadzenie ecdysteroidów do organizmu wraz
z pożywieniem jeszcze nie oznacza automatycznego pojawienia się ich aktywności;
np. z 20 tysięcy potencjalnych roślinnych źródeł ( 5% roślin z podwyższoną zawartością
fitoecdysteroidów ze światowej flory) realnie wykorzystuje się nie więcej jak dwadzieścia
roślin.
Istnieją liczne przykłady, kiedy wysoka koncentracja ecdysteroidów w żywności
nie okazuje żadnego wpływu na człowieka. Np. można spożywać każdą ilość sałatki
z liści szpinaku ogrodowego (Spinacia oleracea), młodych pędów sierpika
koronowanego (Serratula coronata) lub jadalnych rodzajów paprotników (Polypodium), i
4
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
nie doświadczymy przy tym działania ecdysteroidów. Oraz na obrót wystarczy spożyć
10 mg pędów innego producenta ecdysteroidów – leuzei (Rhaponticum carthamoides),
żeby poczuć na sobie całe spektrum fizjologicznych działań opisanych w literaturze.
3. Trzeba przyznać, że same po sobie ecdysteroidy są bezwładne w organizmie
człowieka i ssaków pijących mleko. Uważa się, że jest to właściwość ewolucyjnie
uwarunkowanego wzajemnie sprzężonego rozwoju partnerów – ecdysteroidów i ich
receptorów. Konieczny jest rząd warunków, żeby aktywizować ich funkcje. Kluczowym
momentem transkrypcji jak w przypadku z jądrowymi receptorami jest współdziałanie
z szokowymi białkami, powstanie heterodimerowego kompleksu z receptorem 9-cisretinowego kwasu (RXR-rexinoids), udział w procesie multi białkowych kompleksów.
Współdziałanie z membranowymi receptorami – jeszcze mniej zbadany obszar, gdzie
najbardziej interesujące jest współdziałanie z grupą trans membranowych
7TM-receptorów w ilości do 2000 uczestników w organizmie człowieka.
Ostatnie naukowe badania pokazują, że główną rolę w przejawieniu biologicznej
aktywności grają substancje białkowe będące współczynnikami (aktywatory
i represory transkrypcji), lub też wstępujące w bezpośrednie białko-białkowe
współdziałanie z różnymi receptorami. Także wtórne mniejszościowe ecdysteroidy –
agonisty i antagonisty fenolowe i zawierające tłuszcz związki, makro i mikroelementy
zdolne są okazywać jak synergiczny wpływ, jak i sumę wspólnych działań różnych
substancji chemicznych zdolnych dławić wypadkową aktywność.
Poznanie mechanizmów aktywności ecdysteroidów – jeden z głównych
kierunków biomedycznej nauki, który w połączeniu z współczesnymi metodami bio
testowania i komputerowego pojemnego modelowania, próbuje wyjaśnić kluczowe
współdziałanie partnera i receptora w wiązce „struktura – aktywność”, przewidzieć
optymalną konfigurację i konformacyjny stan idealnego związku – z celem zrealizowania
sztucznej syntezy pierwszych wysoko aktywnych zestawów.
1. FIZJOLOGICZNE DZIAŁANIE ECDYSTEROIDÓW
Około pół wieku minęło od czasu, kiedy po raz pierwszy wyizolowano
ecdysteroidy (Butenandt i Karlson, 1954), następnie identyfikowano z kokonów
jedwabnika Bombyx mori (Hocks i Wiechert, 1966). W roślinach te substancje pierwszy
raz znaleziono około czterdziestu lat temu (Nakanishi i inn, 1966). Chociaż znaczący
postęp osiągnięto w zrozumieniu tego, jak ecdysteroidy regulują rozwój stawonogów,
ich rola w świecie zwierząt i roślin jest jeszcze nie do końca zrozumiała.
Nie patrząc na znaczne wysiłki w badaniach, pozostaje wiele otwartych pytań o zoo –
i fito ecdysteroidy – szczególnie odnośnie mechanizmów wywołania biologicznej
aktywności i ich roli w naturalnych wzajemnych stosunkach między roślinami i
fitofagami, pijącymi mleko i pasożytniczymi organizmami.
Ecdysteroidy mogą wpływać na funkcje życiowej działalności praktycznie
wszystkich rodzajów organizmów (rys 3) ale pytanie o ich rolę w żywej przyrodzie
pozostaje nadal otwarte. Dodatkowo wiadomo tylko to, że jeden z głównych
przedstawicieli ecdysteroidów, aktywny fizjologicznie 20-hydroxyecdysone, i niektóre
inne (makisterone C, 25-deoxyecdysone) są prawdziwymi hormonami linienia dla
stawonogów ( owadów i skorupiaków) w koncentracjach 10-7...10-9 M, inicjują
przekształcenia zachodzące w embriogenezie w przebiegu i rozwoju linienia z
metamorfozą do dorosłego owada (Archem i Kowganko, 1989; Kozłowa i Thummel,
2000). Periodyczne linienie spowodowane szczytami ecdysteroidów, syntetyzowanych
w protorakalnych gruczołach pod wpływem neuropeptydów wytworzonych w mózgu
owadów (Smith, 1998). Analogiczne fizjologiczne działanie ecdysteroidów przewiduje
się w stosunku do mięczaków, czerwia i kolczastych robaków (Ress, 1995).
5
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
Niektóre morskie organizmy (np. prymitywne morskie żyjątka i korale) także
wydzielają bardzo wysokie poziomy ecdysteroidów (10-3 M), które badacze interpretują
jako środki obrony przed napadami drapieżników. Np. wyrzut ecdysteroidów przez
Pycnogonum litorale przeciwko dziesięcionogiemu skorupiakowi Carnicus maenas
powoduje jego ucieczkę spowodowaną naruszeniem hormonalnej równowagi.
(Tomanko i Gukler, 1996).
Rys 3. Ecdysteroidy w królestwie zwierząt
(wg www.quasimodo.versailles.infra.fr/ecdyzone)
W przypadku człowieka i innych pijących mleko ssaków, przy połączeniu
określonych warunków ecdysteroidy mogą posiadać hormono- lub witamino podobne
działanie, ale przy tym nie są prawdziwą endogenną hormonalną istotnością.
(Achmed,1993; Slama i Lafont, 1995). W większości przypadków one pochodzą od
roślin, gdzie realizuje się ich biosynteza, niżej położonymi ogniwami pokarmowego
łańcucha.
Po wprowadzeniu do organizmu człowieka i ciepłokrwistych zwierząt,
ecdysteroidy rozprzestrzeniają się w potoku krwi do wewnętrznych organów i powodują
szybko działające, następujące w ciągu kilku minut, a także długotrwałe w czasie wielu
dni efekty. Przy domięśniowym wprowadzeniu eliminacja zaczyna się w ciągu 4 – 10
min, po 2 godzinach radioaktywnego znaczka ecdysteroidów we krwi nie znaleziono.
Przy doustnym wprowadzeniu proces wysysania z jelit w porównaniu z dożylnym jest
bardziej długotrwały (Hikino i inni, 1972; Lafont i inni, 1998).
Esdysteroidy odnoszą się do niskotoksycznych substancji, LD50 dla
20-hydroxyecdysone wynosi 6,4 g/kg przy dożylnym i 9,0 g/kg przy doustnym
wprowadzeniu (Lafont i Dinan). Półokres ich rozpadu w organizmie porównawczo jest
niewielki, różnice w długości są związane z wielkością dawki wykorzystywanych
związków, sposobami ich wprowadzenia, intensywnością absorpcji we krwi, gatunkami
doświadczalnych zwierząt itd. Np. dla owiec półokres rozpadu 20-hydroxyecdysone jest
równy 0,2 godz. przy dożylnym wprowadzeniu, 0,4 godz. przy doustnym wprowadzeniu
i 2,0 godz. przy domięśniowym wprowadzeniu. Wśród szczurów półokres był równy
0,13 godz. (8 min) przy dożylnym wprowadzeniu. Dla mężczyzn ten wskaźnik we krwi
przy dawce 0,2 mg/kg w czasie doustnego wprowadzenia wynosił 9 godz. dla
6
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
20-hydroxyecdysone i 4 godz. dla α-ecdysone. Dla ponasterone A długość półrozpadu
przy wewnątrz brzusznym zastrzyku wynosiła 0,8 godz. (Albanese i inni, 2000).
Dowiedziono, że 20-hydroxyecdysone nie ulega zniszczeniu pod wpływem
kwasowo – zasadowej zawartości drogi trawiennej i nie okazuje negatywnego wpływu
na asocjację mikroorganizmów w niej żyjących (Selepcowa, 1993; Iwanow, 1997).
Wydalająca droga – przez wątrobę i żółć do jelit (kał) i mocz. Przez dobę po przyjęciu
20-hydroxyecdysone prawie całkowicie eliminuje się z organizmu (Lafont i inni, 1988).
W laboratorium kontroli dopingowej (Olimpijskie Centrum Lekkiej Atletyki, Grecja)
metodami gazowej chromatografii było dowiedzione, że przy przyjęciu 20 mg preparatu
ecdysten doustnie, ostateczna ilość 20-hydroxyecdysone po 21 godz. wynosiła równo
0,19% od pierwotnego (Tsitsimpikou i inni, 2001). Jednocześnie, razem
z wykorzystywanym w eksperymencie ecdysteroidem w moczu sportowców
zidentyfikowano pojawienie się nowych metabolitów, przeważnie mniej aktywnych 2deoxyecdysterone i deoxyecdysone. Ten fakt może być objaśniony mikrobialną
transformacją 20-hydroxyecdysone pod wpływem beztlenowych bakterii zasiedlających
jelita człowieka (Lafont i Dinan, 2003).
Fizjologiczne efekty wpływu ecdysteroidów na organizm człowieka i
ciepłokrwistych zwierząt są bardzo różnorodne. One regulują mineralną,
węglowodanową, lipidową i białkową wymianę (Uchiyama i Voshida, 1974; Syrow i inni,
1975; Catalan i inni, 1985; Kosowski i inni, 1989; Kholodova i inni, 1997). Zdolność do
normalizacji poziomu cukru we krwi, może być korzystna przy leczeniu cukrzycy
(Mołokowskij i inni, 1989; Takahashi i Nishimoto, 1992). Ecdysteroidy normalizują także
poziom cholesterolu (Uchiyjama i Yoshida, 1974; Mironowa i inni, 1982); zdejmują
toksyczne zapalenie wątroby (Syrow i inni, 1986); posiadają zdolność dublowania
działania witaminy D3, przejawiając przeciw krzywicowy efekt.
Znane jest przeciw utleniające (Osińska i inni, 1992; Kuźmienko i inni, 1999),
przeciw bakteryjne (Wołodin i inni, 1999; Osipowa i inni, 2002), przeciw zapalne
(Kurmukow i Syrow, 1988) i gojące rany właściwości (Darmograj i inni 1996b; 1999).
Oprócz tego wykazują immuno modulacyjne (Sachibow i inni, 1989; Kuźmickij i inni,
1990), adaptacyjne, ochronne przed stresem i nootropowe działanie (Saratnikow i
inni,1970; Darmograj i inni, 2001b; Pczelenko i inni, 2002; Lekarstwa i BAD w sporcie....,
2003) a także przeciw drgawkowe przy samoistnej epilepsji (Hanaya i inni, 1997).
Ustalono stymulowanie erytropoeza (wytwarzanie krwinek czerwonych),
wzmocnienia regeneracji i wzrastania koncentracji erytrocytów i hemoglobiny we krwi
przy wykorzystywaniu 20-hydroxyecdysone (Syrow i inni, 1997). Obserwuje się
zwiększenie aktywności elementów obronnego systemu krwi – limfocytów i neutrofili
(granulocyt obojętno chłonny), (Trenin i Wołodin, 1999), wzmocnienie funkcji fagocytozy
(Sachibow i inni, 1989; Kuźmickij i inni, 1990). Acetaty i pochodne
20-hydroxyecdysone także stymulowały biosyntezę DNA w limfocytach człowieka
i zwierząt, aktywowanych poli klonowymi mitogenami (Fomowskaja i inni 1992).
Dowiedziono zapobiegawcze i terapeutyczne działanie fitoecdysteroidów przy
indukowanej anemii i leukopenii (niedobór krwinek białych), (Darmograj i inni, 2001a),
w leczeniu zagrożeń przerwania ciąży (Darmograj i inni, 2003), zaburzeń w działalności
funkcji seksualnej (Mirzajew i inni, 2000) a także syndromu klimakterium
spowodowanego zmianami wiekowymi w regulacji reprodukcyjnego cyklu. (Husak 9 inni,
2002).
Ecdysteroidy są przyczyną anabolicznego efektu, stymulując biosyntezę białka
w wątrobie, nerkach i mięśniach muskułów (Otaka i inni, 1969; Syrow i Kurmukow,
1976; Ajzikow i inni, 1978; Slama i inni, 1996; Todorow i inni, 2000a).
Tę właściwość szeroko wykorzystuje się dla korekcji masy ciała w czasie cyklu
treningowego i osiągnięcia wysokich wyników w profesjonalnym sporcie (Gajdżijewa
7
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
i inni 1995; Portugałow i inni, 1996; Sejfułła, 1998, 1999). W odróżnieniu od
syntetycznych steroidów, wysoka skłonność do syntezy proteiny przy przyjmowaniu
niektórych zawierających ecdysteroidy zestawów nie powoduje niebezpieczeństwa
dla życia, efektami ubocznymi. Dlatego one na pewno są pożądane i odpowiednie jako
zamienniki dla takich popularnych ale zakazanych ze względu na toksyczność środków
zawierających testosterony jak methandrostenolon (dinabol, anabol, reforfit, nerobol,
pronabol itd.) wykorzystywanych w szybkościowych i siłowych rodzajach sportu
(Czermnik i inni, 1988; Portugałow i inni, 1997; Lekarstwa i BAD w sporcie..., 2003).
Szczegółowy przegląd fizjologicznych efektów działania ecdysteroidów
przeprowadzono w pracy Lafonta i Dinana (2003). Autorzy zauważają, że na równi
z olbrzymią ilością opublikowanej za ostatnie trzy dziesięciolecia informacji są także
rezultaty eksperymentalnych badań niepotwierdzających w szeregu wypadkach ogólnie
znanych faktów. I tak np. dane o przeciw nowotworowej aktywności są nie
jednoznaczne, odnotowano przypadek kiedy 20-hydroxyecdysone stymulował rozwój
nowotworu mlecznego gruczołu przy podskórnym zastrzyku w ciągu 5 dni, natomiast
α-ecdysone wywołał atak nowotworowy wśród żab i myszy. Japońscy badacze nie
ujawnili przeciw zapalnego efektu 20-hydroxyecdysone w dawce 5 mg/kg,
wyizolowanego z korzeni brazylijskiej rośliny Pfaffia iresinoides, przyjmowanego
w ciągu 7 dni (Takei, 1991; Taniguchi i inni, 1997).
Także informacje n/t anabolicznej aktywności ecdysteroidów są nie
jednoznaczne. Anaboliczny efekt ujawniono tylko dla niektórych indywidualnych
związków w szczególności 20-hydroxyecdysone, viticosterone E, turkesterone,
uzyskanych z roślin rodzaju Rhaponticum. Przy tym dawki 20-hydroxyecdysone
wywołujące pozytywny efekt mogą różnić się na kilka poziomów – od super małych
dawek równych 0,02 mkg/kg/dzień (Puser i Baker, 1999) i 0,035 mg/kg (Timofiejew
i Iwanowski, 1996a) – do dużych koncentracji, równych 5 –20 mg/kg (Syrow i
Kurmukow, 1976; Todorow i inni 2000a), lub przejawiając się nieznacznym efektem
wynoszącym 112 – 116% w stosunku do kontroli (Slama i inni 1996). Anaboliczny efekt
porównywalnych dawek ecdysteroidów z wielu innych źródeł, szczególnie
pozyskiwanych z Serratula coronata nie odnotowano (Pczelenko i inni, 2002; Zajnullin
i inni, 2003).
2. FARMAKOLOGICZNE WYKORZYSTANIE
2.1. Wiadomości z ento medycyny
Wykorzystanie roślin zawierających ecdysteroidy sięga korzeniami w głębinę
plemiennych, kultowych obrzędów tubylców zasiedlających starodawną Ruś, Syberię,
Chiny i Mongolię, Północną i Południową Amerykę, Indie. Ważniejsi ich przedstawiciele
zostali ustaleni współczesnymi metodami badań jako super producenci
fitoecdysteroidów (Timofiejew, 2004), byli także znani jeszcze w starożytności.
W wyobrażeniach wielu narodów były związane z przesądami i legendami.
1.
Polypodium – paprotniki; zawierają ecdysteroidy ponasterone,
ecdysterone, pterosterone, makisterone itd. Wykorzystywano w dawnej Rusi jako
magiczne rośliny, rozjaśniające intuicję, przeganiające koszmary i złą siłę. System
korzeni paprotnika P.lepidopters rosnącego w dżungli Południowej Ameryki analogicznie
wykorzystywano przez peruwiańskie plemiona w rytualnych obrzędach.
2.
Pfaffia – suma zawiera ecdysterone; znana wśród plemion Południowej
Ameryki jako „paratodo” lub „lekarstwo od wszystkich rzeczy”, znamienita swoimi
adaptacyjnymi i tonizującymi właściwościami. Pierwsi Europejczycy opisali ją w 1656r i
nazwali „brazylijskim żeń –szeniem” z tytułu podobieństwa do działania do
amerykańskiego i azjatyckiego żeń – szenia (Panax spp.).
8
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
Ipomoea - powój purpurowy; wykorzystuje się rzadkie gatunki, rosnące na
południowych stokach Himalai i syntetyzujące rzadkie fitoecdysteroidy muristerone,
kaladasterone, calonysterone, makisterone. Istnieje kult regionalnego wykorzystania
nasion przez plemiona zamieszkujące północne Indie jako psychozomimetycznych
środków, fizjologiczny efekt których uwarunkowany jest jednoczesnym działaniem
ecdysteroidów i halucynogennych alkaloidów.
4.
Achyranthes bidentata – gorzeć dwuzębny; zawiera ecdysterone, cyasterone,
isocyasterone, sengosterone. Chińska nazwa rośliny oznacza „doskonały leczniczy
środek”. Obecny jest w wielu zachowanych formułach lekarzy różnych cesarskich
dynastii Chin, Japonii, Wietnamu – jako tonizujący, zwiększające biologiczny początek
innych leczniczych komponentów A.aspera – gorzeć pieprzowy; wśród tubylców Indii
oznaczał roślinę przynoszącą powodzenie i odstraszającą jadowite owady i węże.
Wykorzystywany przez ludność jako środek wykrztuśny, chroniący przed upałem,
bakteriobójczy, moczopędny, przeciw kamienicy nerkowej, bólom zębów i bezsenności,
rozstrojowi żołądka, i usunięcia rozdrażnienia.
5.
Taxus baccata – cis europejski; syntetyzuje ponasterone, ecdysterone,
makisterone, dachryhainansterone, taxisterone. Jedno z głównych źródeł przeciw
rakowych środków we współczesnej medycynie. Najbardziej Symbolizował wieczne
życie z powodu swojej wiecznej zieleni, wyjątkowej zdolności do życia i długowieczności
( długość życia niektórych osobników osiąga ponad 2000 lat). Wiele cisowych
rezerwatów związanych jest z chrześcijańskimi świątyniami w Anglii, Polsce, Węgrzech,
Ukrainie, Kaukazie. Roślinę wykorzystywano przez wiele religii jako źródło duchowej
siły.
6.
Polyporus umbellatus (Eichhase) – chiński grzyb – huba; zawiera miko
ecdysteroidy polyporusterone A....G. Znane dawne chińskie źródła mówią o
wykorzystaniu jego jako „lekarstwo z chłopów” jeszcze 2000 lat przed naszą erą. Liczne
współczesne badania chińskich uczonych potwierdziły znaczącą przeciw rakową
aktywność, efektywność zahamowania rozwoju nowotworów osiąga 70%.
7.
Rhaponticum carthamoides – „legenda starej wschodniej medycyny”,źródło,
duchowej, fizycznej i seksualnej siły. Podstawowymi kierunkami wykorzystania jest;
zdobycie fizycznej wytrzymałości, jako afrodyzjak dla stymulowania seksualnej
aktywności, działanie tonizujące, ogólnie wzmacniające, gojące rany, przeciw
nowotworowe, anaboliczne itd. Syntetyzuje ponad 50 indywidualnych ecdysteroidów w
tym wysoko aktywne związki, jak: rapisterone D, dachryhainansterone, 24(28)-dehydromakisterone A, 22-benzoate-ecdysterone,
5-deoxy-kaladasterone, ecdysterone
(20-hydroxyecdysone), polypodine B, ajugasterone C, makisterone A i C, integristerone,
leuzeasterone, carthamosterone, coronatasterone itd. (rys. 4).
Etnobotaniczny początek rośliny z rodziny Rhaponticum sięga korzeniami w
głębię starej wschodniej medycyny, gdzie ją wykorzystywano pod nazwą Lou lu i Lou
cao (Guo i Lu, 1992). Farmakologiczne wykorzystanie preparatów na bazie leuzei
Rhaponticum carthamoides (Willd.) Jljin trwa nieprzerwanie od czasów starej chińskiej,
tybetańskiej i mongolskiej medycyny do naszych dni. Znany jest fakt, że w IX wieku n.e.
arabscy kupcy przywozili korzenie z Chin na Bliski Wschód. Hodowanie rośliny w
praktycznych celach prowadzono w aptecznych ogrodach introduktorów X wieku
(Ganijew, 1980). Wśród rosyjskich osiedleńców w XVI i XVII wieku na Ałtaju chodziła
pogłoska o cudownej sile tej rośliny, która leczy 14 chorób i przywraca młodość (Szain i
Trenin, 2002).
Wśród miejscowej ludności Zabałkalja, siła rośliny jest taka, że po jej przyjęciu
żołnierz jednym chwytem ręki może wyrwać drzewo z korzeniami. Jeżeli wywar z rośliny
przyjmie 90 letni starzec to wraca seksualna siła i może żenić się z 16 letnią
dziewczyną. Wg legendy roślinę można znaleźć w gnieździe ptaka „chartan – szoł”,
przynoszącego ją z gór lub wyjąć ją z gardła zabitego przez myśliwych jelenia – marala
3.
9
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
(Postnikow, 1995). Ludowa mądrość głosiła, że siła rośliny gromadzi się w nie
skostniałych rogach – pantach marali. Dlatego wśród tubylców istnieje obyczaj wg,
którego młodzieniec przed ożenkiem powinien zdobyć rogi górskiego jelenia marala
(Cervus elaphus sibiricus).
8
Vitex – witeks lub święte drzewa; zawierają esdysteroidy
20-hydroxyecdysone, canescensterone, calonysterone, scabrasterone, 24-epiabutasterone itd. Niektóre gatunki z tej rodziny wykorzystywano w starych świątyniach
Zachodnich Indii ponad 2000 lat temu. Posiadają tonizujące, uspokajające,
normalizujące seksualną aktywność. Znane z właściwości przywracania równowagi
kobiecych seksualnych hormonów,
regulacji cyklu menstruacyjnego, zdejmuje
ciężkość przed menstruacyjnego syndromu w ciągu trwania klimakterium.
Rys. 4. Ecdysteroidy Rhaponticum carthamoides
Najbardziej znany system wykorzystania środków leczniczych opracowano w
chińskiej i tybetańskiej medycynie. Spośród 2270 rodzajów chińskich środków
leczniczych, włączając minerały, rośliny, grzyby i żywe tkanki, przedstawione są
wszystkie
ważniejsze
gatunki
zawierające
ecdysteroidy
10
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
(http://ccat.sas.upenn.edu/~nsivin/index.html). Współczesny dystrybutor chińskich
leczniczych ziół i ekstraktów (około 500 rodzajów) Hunan kinglong Bioresource, Ltd.
(http://www.areospace.com) włącza w praktyce te same rodzaje. (tabl. 1).
2.2. Wykorzystanie we medycynie współczesnej
We współczesnym przemyśle farmaceutycznym ilość roślin wykorzystywanych
dla otrzymania preparatów zawierających ecdysteroidy nie przewyższa dwudziestu
gatunków. Jest to skrajnie znikoma wielkość, jeżeli wychodzić z ilości
usystematyzowanych rodzin pokryto nasiennych roślin w ilości 13 479 szt. (Brummitt i
inni, 1992), włączających w siebie do 421 200 zidentyfikowanych gatunków (Govaerts,
2001). Przyczyny takiej sytuacji znajdują się w skrajnie małym stopniu poznania
(zbadania) perspektywicznych gatunków ich niedostępności z dziko rosnących źródeł,
różnego stopnia toksyczności nadziemnych części a także znikomej lub żadnej
aktywności wyciągów wśród szeroko rozprzestrzenionych gatunków. Nie patrząc na
obfitość potencjalnych źródeł, faktycznie dla otrzymania ecdysterone i preparatów na ich
bazie, znalazła zastosowanie bardzo ograniczona ilość gatunków spośród światowej
flory – to paprotniki (Polypodium) i wyższe nasienne rośliny, głównie spośród rodziny
Asteraceae (Rhaponticum – Leuzea), Amaranthaceae (Pfaffia, Achyranthes),
Commelinaceae (Cyanotis) i Labiatae (Ajuga).
W obecnych czasach różne kraje, jako źródeł dla otrzymania ecdysteroidów
proponują takie dziko rosnące gatunki jako surowcowe zasoby (Timofiejew, 2003;
Lafont i Dinan, 2003), jak korzenie paprotniko podobnych z cienistych lasów Europy i
Południowej Ameryki (Polypodium vulgare, P. lepidopters); korzenie roślin z rodziny
amarantowych z tropikalnych lasów Brazylii i basenu rzeki Amazonki (Pfaffia paniculata,
P. glomerata); igliwie zastrzalinowatych i cisowych z wysoko górskich obszarów Chin i
11
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
Japonii (Podocarpus nakaii, P. macrophyllus, P. reichei; Taxus canadasis, T. Chinensis,
T. Cuspidata); nasiona z endemicznych roślin z rodziny Ipomoea rosnących na
południowych stokach Himalai; nadziemną biomasę wieloletnich roślin z rodziny
Commelinaceae w Chinach, Tajwanie i Indiach nawilgoconych górskich glebach
(Cyanotis arachnoidea; C. Vaga); grzyby z rodziny krowiakowatych(Tapinella
panuoides) i hubkowatych (Polyporus umbellatus).
Niektóre z roślin zawierających ecdysteroidy są ekonomicznie ważnymi
obiektami w skali światowego komercyjnego rynku. Np. spośród 25 posiadających
największy popyt farmaceutycznych preparatów, znaczenie finansowego zbytu przeciw
nowotworowego preparatu Taxol produkowanego z zawierającej ecdysteroidy rośliny
Taxus baccata, oceniono na 2,3 miliarda dolarów (Laird & ten Kate, 2002; Hamilton,
2003). Innymi ważnymi źródłami dla produkcji nowych przeciw nowotworowych środków
uznano: cisa krótko listnego – Taxus brevifolia; chiński grzyb - huba – Polyporus
umbellatus; leuzea – szczodrak krokoszowaty – Rhaponticum carthamoides.
Legendarną rośliną, która z głębi wieków starej wschodniej medycyny dotrwała
do naszych dni i została włączona ze środkami ludowej medycyny do oficjalnej
farmakologii jest Rhaponticum carthamoides (Rastitelnyje resursy, 1994, T 8 str. 163).
W czasie obecnym wśród 172 preparatów różnych form zawierających ecdysteroidy,
proponowanych na światowym komercyjnym rynku, około 36% udziału zajmują
preparaty z leuzei (Timofiejew, 2001; Lafont i Dinan, 2003). Procentowy udział innych
gatunków w strukturze źródeł wynosi: Pfaffia – 28%, Cyaonotis – 14%, Polypodium –
4%, Achyranthes i Ajuga po 1% (rys.5). Preparaty bez ujawnienia źródeł - gatunku
produkuje się z chemicznie wyizolowanych ecdysteroidów (22% w tym 6% jako
mieszanka z różnych źródeł), otrzymanych głównie metodą biotechnologii z Polypodium,
Serratula i Ajuga ( hodowla komórek, tkanek, i genetycznie modyfikowanych korzeni).
W oficjalnej naukowej medycynie naturalne zestawy zawierające ecdysteroidy
wykorzystuje się przy zakłóceniach w pracy systemu sercowo – naczyniowego,
centralnego nerwowego i reprodukcyjnego systemu, jako tonizującei stymulujące środki
przy umysłowym i fizycznym zmęczeniu, zmniejszonej zdolności do wysiłku, impotencji,
osłabieniu funkcji różnych organów (Kuszke i Aleszkina, 1995; Saratnikow i inni, 1970;
Roślinne rezerwy, 1993; Sokołow, 2000; Lekarstwa i BAD w sporcie… , 2003). Mogą
być stosowane przy gojeniu ran i wrzodów, leczenia oparzeń (Meybeck i inni, 1997;
Darmograj i inni, 1996a, 2002); polepszeniu funkcji seksualnej, stymulowania libido i
pozbycia się dyskomfortu w życiu seksualnym (Mirzajew i Syrow, 1992; Kibrik i
Reshetnyak, 1996).
W sportowej i wojskowej medycynie preparaty na bazie ecdysteroidów służą do
adaptacji i zwiększenia zdolności do wysiłku zdrowego człowieka w warunkach
limitowanych czynników w tym przezwyciężenia nadzwyczajnych fizycznych i
psychicznych obciążeń (Jakowlew i inni, 1990; Sejfułła, 1999). Poza oficjalną medycyną
w największym stopniu jest rozprzestrzenione profilaktyczne wykorzystanie jako
adaptacyjne, anaboliczne, antydepresyjne, hemoreologiczne, nootropowe i przeciw
nowotworowe środki (Rośliny w medycynie, 1983; Szatin i Trechin, 2002; Pczelenko i
inni, 2002; Płotnikow i inni, 2001).
W podstawie farmakodynamiki adaptacyjnego działania roślin zawierających
ecdysteroidy, leżą efekty stymulacji specyficznego i niespecyficznego immunitetu,
wzmocnienia odporności i podniesienia granicy adaptacji organizmu do różnego rodzaju
infekcji, fizycznego obciążenia, intoksykacji (zatrucie); polepszeniu tolerancji (znoszenia)
gorąca, zimna, niedostatku tlenu i światła. Ogólnie tonizujący (krzepiący) efekt rozwija
się stopniowo i przejawia się w wzmocnieniu odporności organizmu na stres, aktywację
metabolizmu, wewnątrzwydzielniczej i wegetacyjnej regulacji i towarzyszącego temu
zwiększeniu apetytu i sekrecji (wydzielaniu) drogą żołądkowo – jelitową, zwiększeniu
napięcia płciowych narządów. Oprócz tych efektów, zauważa się przywracanie
12
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
obniżonego napięcia naczyniowego, nieznaczne zwiększenie ciśnienia i polepszenie
rytmiczności pracy serca, oraz niewyrażony wyraźnie psycho stymulujący efekt.
Rys. 5. Światowy rynek preparatów zawierających ecdysteroidy na podstawie
fitoecdysteroidu 20-hydroxyecdysone (wg Timofiejewa, 2001; Lafon i Dinan, 2003)
Mechanizmy ogólnie tonizującego i adaptacyjnego działania nie oczyszczonych
zestawów zawierających ecdysteroidy są złożone i wielostronne, tutaj można wyróżnić
takie integralne ich części jak ochronne, wewnątrzwydzielnicze, nerwowo – odruchowe i
psychiczne efekty (Lekarstwa i BAD w sporcie....., 2003). W ich realizacji gra rolę
wzmocnienie syntezy RNA (kwas rybonukleinowy) i białek stresowych, aktywizacji
enzymów energetycznej wymiany i procesów regeneracji. Próba teoretycznego
uzasadnienia koncepcyjnego modelu mechanizmu działania ecdysteroidów w
warunkach klinicznych, opierających się na kompleksowych badaniach Państwowej
Jarosławskiej Akademii Medycznej przytoczono w pracy W.A. Darmograj i innych,
(2002). W czasie wieloletnich badań przeprowadzonych z udziałem lekarzy specjalistów
z wykorzystaniem indywidualnych fitoecdysteroidów jak też sumarycznych preparatów
w rodzaju 0,01 – 0,001% maści i emulsji, wodnych i alkoholowych roztworów a także
różnorodnych fito kompozycji ( w większości z roślin rodziny Caryophyllaceae)
ujawniono następujące prawidłowości:
- ecdysteroidy współdziałają z fosfolipidami, lekko włączają się w liposomy i wysoko
dyspersyjne emulsje;
- posiadają przeciw utleniające działanie, inhalują nad tlenkowe utlenienie lipidów;
- zwiększają aktywność i powierzchniowe ładowanie, mikro lepkość membran
erytrocytów i ich odporność na osmozotyczną, temperaturową i kwaśną hydrolizę;
- posiadają protektorowe działanie w stosunku do UF – indukowanej i nad tlenkowej
hemolizy erytrocytów;
- podnoszą fagocytarną aktywność neutrofili (granulocyt obojętno chłonny) we krwi,
zwiększają koncentrację białka i gamma – globuliny , zmniejszają początkowe
zwiększone ilości cholesterolu;
- zwiększają zawartość glikogenu w wątrobie, aktywizują procesy syntetyzujące białko,
posiadają działanie chroniące wątrobę;
- okazują mocne działanie gojące rany przy chemicznym, termicznym, kriogennym,
mechanicznym uszkodzeniu tkanek, są stymulatorem regeneracji;
- są zdolne do stymulowania różnych form immunitetu – naturalną, przeciw bakteryjną i
przeciw toksyczną odporność;
- zwiększają zdolność do wysiłku, zabezpieczają profilaktykę w warunkach obciążenia;
13
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
- posiadają przeciw stresową, adaptacyjną i aktoprotektorową aktywność;
- okazują nootropowe, szczególnie psycho energetyzujące właściwości;
- nie hamują życiowej działalności mikroorganizmów in vitro;
- nie zmieniają obwodowej formuły krwi i SOE (szybkość opadania erytrocytów)
- we wszystkich badaniach zauważono jako prawidłowość nie prostoliniową lecz
paraboliczną zależność wykresów „koncentracja – efekt”.
Japońscy badacze (Nishimoto i inni, 1988; Shibuya, 2001) zwracają uwagę na
takie efekty zawierających ecdysteroidy, roślin z rodziny Pfaffia jak:
- tonizujące;
- przeciw depresyjne przy braku psychologicznej odporności, różnych fobiach, stanach
podniecenia;
- immuno odpornościowe przy profilaktyce zachorowań, indukowanej agresji bakterii,
wirusów i grzybów;
- zdjęcie różnych form alergicznych reakcji, zapaleń skóry, stanów astmatycznych;
- złagodzenie autoimmunologicznych stanów (hemolityczna anemia, przewlekłe
postępujące zapalenie stawów, nowotwory);
- leczeniu ran i nieżytów okrężnicy;
- zwiększenie siły fizycznej;
- wzrastania seksualnej mocy, polepszenie reprodukcyjnego potencjału;
- złagodzenie przebiegu procesu syndromu menopauzy.
Sejfułła Raszid D. (główny lekarz olimpijskiej reprezentacji ZSRR i Rosji)
posługując się 20-letnim doświadczeniem przy wykorzystywaniu preparatów z
Rhaponticum carthamoides w sportowej farmakologii przytacza następujące
prawidłowości ich adaptacyjnego działania:
- tonizują centralny system nerwowy, polepszają procesy nauczania, pamięci,
warunkowo refleksyjnej działalności, synaptycznego przekazu impulsów w
sympatycznych i parasympatycznych włóknach peryferyjnego systemu nerwowego;
- polepszają reologiczne właściwości i mikro cyrkulację krwi w naczyniach krwionośnych
mózgu i pracujących mięśni;
- normalizują działalność wewnątrzwydzielniczego systemu organizmu;
- kontrolują proces tworzenia się i zużycia energii w wykonawczych komórkach (mięśni,
wątroby, nerek, mózgu i innych organów);
- odbudowują humoralny i komórkowy immunitet, naruszony w czasie treningu i
sportowego współzawodnictwa;
- przejawiają przeciw utleniające działanie, zapobiegają hipoksji i efektom toksycznym
wolno rodnikowego zakwaszenia nienasyconych kwasów tłuszczowych, aktywowanych
przy niszczących fizycznych obciążeniach;
- posiadają anaboliczny efekt, konieczny przy intensywnym treningu (wysiłku) w celu
zapobieżenia utraty masy ciała i destrukcji białek wśród sportowców;
- nie są toksyczne i nie są związkami dopingowymi.
3. MOLEKULARNE MECHANIZMY PRZEJAWÓW AKTYWNOŚCI.
3.1. Szczególne cechy partnero – receptorowego wzajemnego działania.
Będąc partnerami dla wewnątrz komórkowych membranowych receptorów
(chwytników) i ich kierującymi elementami, ecdysteroidy posiadają właściwość zmiany
homeostaza organizmu, wpływając na wzrost, zróżnicowanie zaprogramowanej śmierci
14
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
komórek (Kucharowa i Farkas, 2002), wypracowania specyficznych produktów ich
metabolizmu. Rola ecdysteroidów jako partnerów polega na przełączeniu pomiędzy
dwoma stanami transkrypcyjnego mechanizmu genów według zasady „włączono –
wyłączono” lub w trans membranowym przekazie sygnałów wewnątrz komórkowym
tarczom przez kaskadę wtórnego łańcucha pośredników.
Molekularne mechanizmy przejawiania aktywności ecdysteroidów są złożone.
Dla przejawienia aktywności konieczne jest przechodzenie przez nie rzędu kolejnych
stadiów jako partnerów dla wewnątrz komórkowych lub membranowych receptorów (rys.
6). Także możliwe jest bezpośrednie, bez udziału partnerów, białko – białkowego
wzajemnego działania egzogennych lub endogennych peptydów różnorodnymi klasami
receptorów. Wszystkie trzy mechanizmy są zdolne zmodulować określony sygnał,
pracując oddzielnie lub wspólnie jeden z drugim (Giguere,1999).
Najbardziej zbadane molekularne mechanizmy aktywacji jądrowych
receptorów, których biologiczna działalność uruchamiana jest przez bezpośrednie
wzajemne działanie z ecdysteroidowymi partnerami. Przenikając przez plazmatyczną
membranę do wnętrza komórki ecdysteroidy tworzą z odpowiednimi białkami –
receptorami złożone kompleksy, zdolne są do osiągnięcia regulatorowych odcinków
chromatyny w jądrze i inicjowania transkrypcji wrażliwych genów. W tym procesie ważne
jest to, że na pierwszym etapie dla przestrzennej stabilizacji steroidalnego receptora po
przyłączeniu partnera – ecdysteroida, konieczne są białka – pomocnicy (szaperony), a
także niektóre jony metali – mikroelementy; na drugim – powstanie hetero kompleksu z
receptorami pochodnych witaminy A, natomiast na zamykającym etapie ilość multi
białkowych kompleksów, współczynników transkrypcji.
Receptory ecdysteroidów (EcR) odnoszą się do dużej grupy super
rodziny steroid-, tireoid-, retinoidnych receptorów (EcR, RAR, VDR, TR, PPAR),
przechodzących ewolucyjnie jak przypuszcza się od jednego wspólnego przodka
(Evans, 1998). Na przykład, dla każdego receptorów owadów znajdują się pochodne
najbliższe analogi u człowieka i innych pijących mleko (tabl. 2). Jako partnerzy
regulatorów ich transkrypcji występują ecdysteroidy ( związki pochodne witaminie A),
witamina D3, hormony gruczołu tarczowego (zawierają jod w molekule), nienasycone
kwasy tłuszczowe itd.
Same po sobie jako mono- i hetrodimery, członkowie rozpatrywanej grupy super
rodziny jądrowych receptorów (EcR, RAR, VDR, TR, PPAR, NURR-1, FAR, LXR i inne )
są nieaktywne lub mało aktywne. Po zamocowaniu partnera na drugim etapie dla
aktywacji dowolnego z nich potrzebna jest hetero dimeryzacja z receptorem 9-cisretinowego kwasu (RXR). W tym odróżniają się one od androgen-, progesteron-,
estrogen-, glukokortikosteroidnych (hormony nadnercza) receptorów (AR, PR, ER, GR),
zdolnych do aktywacji w formie homodimerów, to jest bez udziału receptora – partnera i
ich partnerów.
Wśród owadów analogiem RUR jest białkowa molekuła USP (ultraspiracle
protein), którego partneremi, jak przypuszcza się są fosfo lipidy lub młodzieńczy
hormon. Odpowiednia kolejność między USP i RXR na 80% w DNA -obowiązkowy
(DBD) obszaru i na 49% w partnero – obowiązkowej (LBD) obszaru (Billas i inni, 2001;
Jepson i inni, 2002); konformacyjna rozbieżność znajduje się dla dwóch pętli
przestrzeni. Dlatego USP i RUR zdolne są wzajemnie zamieniać jeden drugiego przy
formowaniu heterodimera z receptorami związków pochodnych witaminie A i D,
nienasyconych kwasów tłuszczowych, hormonem gruczołu tarczowatego a także innymi
receptorami i stymulowanie zamocowania tych receptorów do celowych reagujących
elementów odpowiedzi na maszynach transkrypcji genów.
RXR - receptory wyróżniają się wśród członków rodziny jądrowych receptorów
unikalną zdolnością kojarzenia się z innymi receptorami – partnerami, aktywizując
transkrypcję genów jak w parze z drugim typem retinoid – kwaśnych receptorów
15
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
RUR/RAR, tak i z EcR, VDR, TR, PPAR, NURR-1, NGFI-B, FAR, LXR itd.
Ich
heterodimerowy kompleks urzeczywistnia różnorodne funkcje, wpływając na wzrost,
rozwój i reprodukcję; reguluje wewnętrzne mechanizmy homeostaza i bierze udział w
hormonalnych systemach reakcji organizmu w odpowiedzi na oddziaływanie
zewnętrzne.
Rys 6. Aktywacja jądrowych i membranowych receptorów przez lipofilnych partnerów
(1) wtórne metabolity (2) lub białko – białkowe wzajemne działanie;
(wg Giguere, 1999; Aranda i Pascual, 2001; ze zmianami)
Partnerzy RXR są pochodnymi biochemicznej transformacji retjnola, który przy
udziale odpowiednich fermentów zakwasza się do 9-cis i 11-cis izomerów (rys 7) i
następnie do retinolo– aldegidnej formy witaminy A. W obu przypadkach fermentowej
izomeryzacji wykorzystuje się ewolucyjnie zachowany analogiczny mechanizm (Robert i
inni, 1998). Podstawowym naturalnym źródłem retinoli jest roślinny karoten (rys 8): przy
rozpadzie β-karotenu w jelitach i wątrobie tworzą się 2 molekuły witaminy A (retinola,
pełnego trans - izomeru). 11-cis-retinol wchodzi w skład wzrokowego pigmentu
rodoposina i bierze udział w fizjologicznych procesach związanych z poczuciem światła .
16
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
9-cis-retinaldegid przy udziale zawierających cynk fermentowych białkach
nieodwracalnie transformuje się w partnera RXR – 9-cis-retinowy kwas (9-cis RA),
kwaśną formę witaminy A (Ross i inni, 2000). Oprócz głównego partnera – 9-cisretinowego kwasu aktywizować RXR-receptor w pewnym stopniu zdolne są także
niektóre pochodne chlorofilu miedzy innymi kwas fitynowy (Giguere, 1999).
Nie działająca fizjologicznie forma ecdysteroidnego receptora EcR istnieje jako
kompleks powstały ze zjednoczenia kilku różnych molekuł z białkami szoku termicznego
w cytoplazmie (rys 6.1). W takim stanie polipeptydowe ogniwo receptora jest zwinięte,
działalność jego represjonowana. Po zamocowaniu spokrewnionego partnera receptor
odłącza się od tłumiącego jego aktywność kompleksu. Korepresory oswobadzają się i
partnero – obowiązkowy obszar przyjmuje konformację zdolną do wzajemnego działania
z drugim partnerem. Drugi receptor konieczny jest dla przestrzennej stabilizacji struktury
heterodimera
W każdym receptorze EcR/RXR-dimera znajdują się swoje aktywne centra,
potencjalnie zdolne związać indywidualnie partnera – 1 i partnera – 2 (rys 9). Dla
efektywnej transkrypcji sygnału koniecznie jest, żeby w systemie towarzyszył i partner
dla drugiego receptora dimera. RXR po zamocowaniu bratniego partnera – 9-cisretinowego kwasu, wywołuje dysocjację inhibitorów i korepresorów od jego partnera
oraz wywołuje odłączenie prześladowców aktywności i daje możliwość zmiany
niektórych części molekuły w przestrzeni. Kooperacyjne związywanie partnerów ze
swoimi receptorami na tyle zwiększa powinowactwo wszystkich podjednostek do
przyjęcia najbardziej korzystnego przestrzennego położenia, że zachodzi ostre przejście
17
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
hetero kompleksu od bezwładności do aktywnej formy przy minimalnej koncentracji
partnerów.
Czym większa jest ilość biorących udział w procesie, czynników aktywizacji, tym
szybciej zachodzi przejście od praktycznie pełnego braku odpowiedzi do maksymalnie
możliwego jego znaczenia. Jako rezultat możliwe jest obniżenie potrzebnej dawki
ecdysteroida na kilka poziomów. W realnych systemach z komórkami pijących mleko w
odróżnieniu od doświadczeń ze sztucznymi systemami in vitro z próbówki powstają
ważne ograniczenia w przejawianiu aktywności ecdysteroidów. (Sur i inni, 1998; Vogtli i
inni, 1998).
1. RXR jest niechętnym partnerem dimeryzacji z EcR, konieczne są bardzo wysokie
koncentracje ecdysteroidów dla pobudzenia ecdyson-indukowanych systemów.
2. Skala aktywnych partnerów w istocie jest ograniczona wyjątkowo ecdysteroidem
muristerone A.
Lafont i Dinan (2003) przytaczają następujące braki regulatornych systemów
ekspresji genów w systemach z komórkami pijących mleko: większość chemicznie
oczyszczonych od wtórnych metabolitów ecdysteroidy z rzadkim wyłączeniem, nie
przejawiają aktywności; wykorzystywane dawki są bardzo wysokie natomiast
maksymalne poziomy ekspresji nieznaczne; szybkość katabolizmu w organizmie jest
wysoka.
Rys. 7. Schemat biochemicznej transformacji retinola (wg Romerta i innych, 1998).
3.2. Współczynniki aktywności.
Razem z dużą ilością eksperymentalnie ustalonych faktów wg biologicznej i
fizjologicznej aktywności odnotowano duże różnice w dawkach i kierunkowości działania
indywidualnych ecdysteroidów, widocznie zachodzących drogą niewyjaśnionych
mechanizmów aktywacji przez współczynniki, wtórnych pośredników i metabolity. Cały
rząd eksperymentalnie otrzymanych w ostatnim czasie danych pozwala przypuszczać,
że kluczową rolę w zdolności stymulowania zamocowanego partnera grają dodatkowe
czynniki. Szczególne znaczenie aktywacji funkcji transkrypcyjnego regulowania przez
współczynniki nabywa dla warunków zbliżonych do naturalnych. Dla każdego etapu
partnero-receptorowego wzajemnego działania potrzebne są swoje specyficzne warunki
i czynniki.
18
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
Rys. 8. Karoten – naturalne źródło 9-cis-retinowego kwasu.
Rys. 9. Heterodimerowy kompleks EcR/RXR
1.
Działalność polipeptydowego ogniwa jądrowego receptora poza łącznością jego
z partnerem zwinięta jest w kompleksie z białkami szoku termicznego Hsp 90, Hsp 70,
Hsp 56, Hsp 40 itd. (Vegeto i inni, 1999). Funkcja związanych z receptorami hsp-białek
(pomocników) odbywa się w stymulowaniu represji ecdysteroidnych receptorów
zakazując im dimetrować się i wzajemnie działać z innymi koregulatornymi białkami w
braku zamocowania pokrewnego partnera lub innego stymulującego sygnału. Po
zamocowaniu rozpoznanego partnera, funkcja pomocników – sprowadzić jego z
cytoplazmy do komórkowego jądra. Dla urzeczywistnienia funkcjonalnej działalności
sami pomocnicy także potrzebują dodatkowych zestawów – pomocników, które
występują jako immuno kompetentne białka. Hsp 70 i Hsp 40 często mogą związywać
jeden drugiego i działać skoordynowanym sposobem, stabilizując konformacyjne
zmiany receptora przez partnera – obowiązkowy obszar (Cheung i Smith, 2000).
2.
Ustalono, że istnienie związków nazwanych koregulatorami lub czynnikami –
pośrednikami transkrypcji (GAF – general transcription factors; TIF – transcription
intermediary factors; TAF – transcription associated factors; itd.), odpowiedzialnych za
aktywację transkrypcji jądrowych receptorów po zamocowaniu partnera. Tutaj odnoszą
19
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
się ewolucyjnie integrowane z określonymi receptorami rodziny białek: SRC (steroid
receptor coactivator), RIP (receptor interacting protein), CPB (coactivator binding
protein), RAP (receptor associated protein), NCoA (nuclear coactivator), NCoR (nuclear
corepressor, homologiczny SORT) itd. (Jenster i inni, 1997; Zhu i inni, 2000; Aranda i
Pascual, 2001). Znane jest mnóstwo różnych koaktywatorów transkrypcji i mniej od
wszystkich badanych korepresorów. Zupełnie niedawno udało się ujawnić nowy typ
białka – represora (Alin mediated represion) funkcjonalnie przedstawionego do
wzajemnego działania z EcR – receptorem. To białko jest szeroko rozprzestrzenione
wśród owadów, roślin, człowieka i innych pijących mleko (90-95% identyczności amino
kwaśnego związku) i jest odpowiedzialne za inaktywację ecdysteroidnego receptora
(Dressel i inni, 1999).
Istnieją rodzajowo specyficzne warianty integracji koregulatorów w multi białkowe
kompleksy (SRC-1/NCoA-1; TIF-2/RIP-1/NCoA-2 itd.). Docelowa zdolność do pracy
gena jest zablokowana (brakuje jednego elementu) poprzez nieobecność partnera
aktywnie stłumionego poprzez utworzenie represyjnych konstrukcji, zabraniających
formowanie aktywnych centrów na jądrowych receptorach (Wang i inni, 2000). W
obecności partnera, kiedy represory nie są zdolne związać złożony receptor EcR/RXR,
korepresory oswobadzają się i LBD – obszar przyjmuje unikalną konformację, czynią
dostępnym powierzchnię receptora dla wzajemnego działania z multi białkowymi
kompleksami aktywatorów. Struktura chromatyny staje się dostępna dla maszyn
transkrypcji i doprowadza do ekspresji wrażliwe geny. Partnerzy są przecież
antagonistami, chociaż mogą wywołać dimeryzację receptora, stymulując taką
transformację LBD, która nie pozwoli związać na kolejnym etapie koaktywatory.
3.
Przypuszcza się, że funkcjonalne bloki receptorów, służące do przyłączenia
dodatkowych aktywizujących czynników AF-1 i AF-2, są odpowiedzialne za odłączenie
korepresorów od receptora. Mechanizmy regulujące ich działalność na dzień dzisiejszy
są mało zrozumiane. Istnieje antagonistyczna i wspólna działalność na zamocowanie.
Zamocowanie partnera może stymulować niezależny werbunek niewielu koaktywatorów
na dimer. Wielo kropkowe kooperacyjne wzajemne działanie pomiędzy tymi molekułami
doprowadza do powstania trwałych kompleksów, np. TIF-2 i SRC-1. Jeden koregulator
współdziała z AF-1, inne z AF-2 odcinkiem; dla przykładu, CBP/p160 i CBP/p300 są
kointegratorami, CBP/p160/CAF i funkcjonują razem jako fermenty acetylowania
chromatyny.
Takim sposobem, przytoczony wykład pokazuje jak bardzo złożonym jest
przedstawiony proces. Kluczowymi momentami dla przejawienia aktywności biologicznej
jest: współdziałanie partnera z receptorem, powstanie heterodimernego kompleksu i
udział różnych współczynników w tym procesie. Regulujący partnerzy dla wielu
korepresorów i koaktywatorów są jeszcze nie zidentyfikowane. Partnerami dodatkowych
białek – receptorów mogą być same różnorodne substancje i nie zawsze ich regulacyjna
rola może być określona. Oni mogą okazać się w przedziale komórki – tarczy różnymi
sposobami: aktywny partner lub hormon syntetyzuje się w klasycznym
wewnątrzwydzielniczym organie i transformuje do komórki; mogą być metabolitami,
syntetyzowanymi w przedziale docelowej komórki lub egzogennie jak np. w roślinach i
dostarczone do miejsca działania z udziałem możliwych do przyjęcia nosicieli.
3.3. Współdziałanie ze stresowymi białkami.
Źródeł wysokiej aktywności biologicznej wśród ważniejszych roślin zawierających
ecdysteroidy (Rhaponticum, Taxus, Ipomea) należy szukać w specyfice wtórnej
wymiany substancji, związanej z ewolucyjnym adaptowaniem się do surowych
warunków wegetacji w górskich łańcuchach Syberii, Średniej Azji, Mongolii, Chin i Indii.
Relikty plejstoceńskiego kompleksu roślinnego stały się posiadaczami specjalnej formy
20
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
metabolizmu (Sobolewska,1991), przy której odporność na ekstremalne warunki życia
(anormalnie niskie i wysokie temperatury, szerokie wahania się długości dnia,
zakwaszenie gleby, niedostatek wilgoci, nadmiar jonów metali itd.) zabezpieczone
zostały produkcją ecdysteroidów, rozpuszczalnych w wodzie stresowych białek i innych
towarzyszących substancji.
Wiadomo, że tkanki i organy roślin, poddanych stresowi, np. ekspozycji przy
anormalnie wysokich lub niskich temperaturach, stymulują produkcję aktywnych
stresowych czynników transkrypcji HSF (heat stress transcription factors). HSF indukuje
ekspresję genów stresu przez aminokwasową kolejność szokowych elementów HSE
przy środkach aktywujących odcinki (Vollemy, 2002). Czynnik nazwany HSF-1 jest
odpowiedzialny za regulowanie syntezy rodziny stresowych białek (hsp-białka),
różniących się między sobą kolejnością aminokwasów i molekularną masą. Wiele z nich
jest molekularnymi pomocnikami (Hsp 110, Hsp 104, Hsp 90, Hsp 70, Hsp 60, Hsp56,
Hsp 27, Hsp 10), lub strukturami odpowiedzialnymi za regenerację uszkodzonych
molekuł (ubiquitin).
Część tych HSF – białek może być aktywna nawet w przypadku braku stresu
(rys. 6.3) zdolna jest inicjować ekspresję genów w komórkach pijących mleko przy
obecności odpowiednich warunków. Np. takie ogniwo aktywizowanej z udzialem
naturalnego HSF przybywającego z zewnątrz lub wypracowywanego endogennie w
organizmie pijących mleko, owadów i ptaków pokazano na rys. 10. Czynnik transkrypcji
składa się z dwóch sub jednostek – ecdysteroidnego receptora DmEsR i retinoidnego
receptora RXR. System jest aktywny w obecności partnera muristerone i innych
ecdysteroidow.
3.4. Efekty z trans membranowymi receptorami.
Jest wiele szeroko znanych przykładów różnorodnych fizjologicznych efektów,
produkowanych substancji zawierających ecdysteroidy które działają nie wprost ale przy
pomocy różnych pomocników przez system wtórnego łańcucha przewodników
(Kholodova, 2001). W takich przypadkach ecdysteroidy częściej od wszystkiego
wpływają na komórkowy metabolizm, nie przenikając do wnętrza komórki: one
rozprzestrzeniają się z potokiem krwi do wszystkich tkanek i współdziałają z
membranowymi receptorami tych komórek, które są wrażliwe na dane molekuły (rys.
6.2). Partner jest przeznaczony do aktywizacji wtórnego messendżera, zabraniając lub
stymulując działalność membranowego białka na wprost lub konkurując za receptor z
innymi agonistami.
Związywanie partnera z membranowym białkiem prowadzi do rzędu
konformacyjnych zmian kończących się fizjologicznymi zmianami w komórce.
Aktywizowany tym lub innym sposobem receptor przekazuje sygnał do wewnątrz
komórkowych tarcz. Takim sposobem zachodzi trans membranowy przekaz sygnałów
przy udziale integrowanych do membrany receptorów – sygnał modeluje jego
katalityczną aktywność lub przewodzenie jonowego kanału. Rezultatem jest zmiana
fermentacyjnej aktywności obojętnie jakiego stadium metabolizmu lub cyto
plazmatyczną koncentrację tego lub innego jonu, wiodące do powstania odpowiedzi
komórki.
Wtórny łańcuch przewodników pojawiający się wewnątrz komórki w
odpowiedzi na poza komórkową aplikację partnera oraz zabezpieczający przekaz
sygnału od receptorow do wewnątrz komórkowych tarcz składa się, jako reguła z
niewielu białkowych komponentów, całokształt których tworzy kaskada przekazu
sygnału. Pomimo białkowych pośredników w przekazie sygnału w wielu wypadkach
wciągane są,
stosunkowo niewielkie molekuły, syntetyzowane w komórce lub
dostarczane z zewnątrz przez tych lub innych nosicieli. Działalność wielu receptorów
modeluje się różnymi środkami stymulującymi różnorodne drogi transkrypcji sygnału.
21
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
Np. FAR (farnesyl activated receptors) – jądrowy receptor aktywizowany partnerem –
farnezol pirofosfatem, bierze udział w przekazie sygnału tak przez pośrednie ogniwa
metabolizmu jak i w bezpośredniej transkrypcji po heterodimerizacji z innym jądrowymi
receptorami (Evans i Saez, 2001).
Rys.10. Aktywizacja stresowymi białkami ecdysteroidnych receptorów
(wg Voellemy, 2002; ze zmianami).
Grupy membranowych receptorów są bardzo liczne, zawierają ponad 70 rodzajów.
Najbardziej znaczące wśród nich są trans membranowe białka (TM). Klasyfikacja ich
ustawia się jako ITM-14TM, włączając 1 – 14 trans membranowych obszarów (Elling i
inni, 2002). TM – receptorowe białka – monomery, integralne membranowe białka,
polipeptydowy łańcuch, które jeden, dwa razy lub wielokrotnie przecinają komórkową
membranę. Odcinek receptora współdziałający z pierwotnym sygnałem, zlokalizowany
jest na zewnętrznej stronie membrany, wewnętrzny odcinek kontaktuje się z efektywnym
białkiem, odpowiedzialnym za sygnalną molekułę. Jeden ten, że sam partner (np.
ecdysteroid) może inicjować przekaz sygnału poprzez niewiele a nawet dziesiątki TM –
receptorów jednocześnie. Część receptorów działa jednocześnie jako TM – receptory w
jonowych kanałach zmieniając kationowe i anioniowe przewodnictwo metali.
Najbardziej liczną jest super rodzina 7TM – receptorów ( do 2000 uczestników w
organizmie człowieka). Znane 7TM – białka złożone są z rodopsin – podobnych
światłoczułych receptorów, jednak identyczność kolejności między nimi jest bardzo
niska. Te receptory są wciągnięte w kierowanie homeostaza organizmu drogą przekazu
22
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
chemicznych sygnałów pomiędzy komórkami, przez rózne regulacyjne systemy. Do
obecnego czasu tylko kilkaset 7TM było zidentyfikowanych natomiast problem tkwi w
tym, że bardzo trudno jest charakteryzować pojedyncze receptory i znaleźć ich
partnerów.
Przez 7TM receptory przechodzi wiele procesów regulowania homeostaza,
efektów przeciw zapalnych, likwidacji bólu itd. Ich aktywność może przejawiać się
przeciw histaminie ( anty alergicznie i wrzodom żołądka) i środków przeciw astmie, beta
– blokery (przeciw chorobom systemu sercowo – naczyniowego), antagonistów
angiotensyny (przy nadciśnieniu), lekom zawierającym opium (środki przeciwbólowe).
Partnerzy działający poprzez 7TM – receptory, włączają szeroką różnorodność
chemicznych związków: jony wapnia i potasu; aminokwasy; monoaminy (serotonin,
histamin, dopamin, adrenalin, noradrenalin, acetylocholin, katecholamin itd.); lipidy
(prostaglandiny, tromboksany itd); pupiny (adenozyn, ATP); neuropeptydy (tachikinin,
neuropeptyd Y, enkefalin, cholecistokinin itd.); nie peptydowe hormony ( angiotenzin,
bradikinin, glukagon, potasotonin, hormon gruczołu przytarczycznego); interleukiny,
hydro proteinowe hormony, proteazy itd.
Takim sposobem, większa różnorodność i ilość wykorzystywanych przez
człowieka farm- i biopreparatów działających przez membranowe receptory, pozwala
przypuszczać, że przejawienie części wielostronnych form biologicznej aktywności
substancji zawierających ecdysteroidy jest także uwarunkowane współdziałaniem z TM
– receptorami. Różnorodność fizjologicznego działania i wykaz terapeutycznych danych
po wykorzystaniu ecdysteroidów w medycynie i weterynarii jest bardzo podobny z
działaniem partnerów trans membranach receptorów oraz włącza regulację mineralnej,
węglowodanowej, lipidowej, wymiany; przejawienie przeciw utleniających i immuno –
modulujących właściwości itd.
Przy wykorzystaniu nieoczyszczonych ekstraktów, substancji zawierających
ecdysteroidy w realnym organizmie, można oczekiwać zsumowania nie genowego i
genowego efektu działania ecdysteroidów z innymi substancjami pierwotnej i wtórnej
syntezy roślin, co jest pomyślnym wykorzystaniem ich przy odchyłkach w pracy różnych
systemów i ogólnego homeostaza organizmu.
4. AKTYWNOŚĆ ZESTAWÓW ZAWIERAJĄCYCH ECDYSTEROIDY
4.1. Porównawcza aktywność rożnych gatunków roślin .
Rośliny zawierające ecdysteroidy we florze Rosji skupione są w rodzinie
Gwoździkowych (Caryophyllaceae) – gatunki Lychnis, Silene, Sagina, Petrocoptis ,
(Volodin i inni, 2002). Część gatunków z tych rodzin zawiera do 1 – 2% ecdysteroidów w
biomasie (Zibarjewa i Jeremina, 1996; Zibajewa, 2003) i do niedawnych czasów
rozpatrywano je jako najbardziej perspektywiczne źródło dla otrzymania nowych
preparatów zawierających ecdysteroidy. Jednak przy badaniu aktywności biologicznej w
biotestach ujawniono, że ona przejawia się wśród nieznacznej ilości gatunków; głównie
na poziomie słabej aktywności ekstraktów (Zibarjewa i inni, 2004).
Można przypuszczać, że jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest obecność w
roślinach dużej ilości słabo aktywnych lub nie aktywnych fitoecdysteroidów.
Współczynnik biologicznej aktywności indywidualnych ecdysteroidów znajdujących się w
najbardziej charakterystycznych gatunków z rodziny Lychnis, Serratula, Silene, i
Rhaponticum mieszczą się w następującym zmniejszającym się porządku, wychodząc z
wymaganej molarnej ilości dla zamienienia najbardziej aktywnego ecdysteroida
ponasterone A (liczba kontrolna – 1): 2 – kaladasterone, 5-deoxy-5a; 3 - rapisterone D
i polypodine B; 13 – makisterone A, 24(28)-dehydro; 14 – ecdysterone, 22-benzoate; 17
– dachryhainansterone; 24 – 20-hydroxyecdysterone (ecdysterone, 20E);
42 – makisterone A; 97 – ajugasterone; 323 – viticosterone E (ecdysterone, 25-acetate);
23
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
355 – inokosterone; 419 – coronatasterone (ecdysterone 3-epi); 580 – integristerone A;
645 – makisterone C; 968 – turkesterone; 2125 – 20-hydroxyecdysone, 2deoxy; 3546 –
ecdysone; 19355 – ecdysone, 3-dehydro; 48387 – poststerone; 132258 – silenoside A;
148387 – silenosterone. Nieaktywymi są: silenoside B, D, E, F, G, H; ecxdysone -3-epi;
ecdysone-22-phospate; 20-hydroxyecdysone-22palmitate i inne (wg Dinana, 2003 ze
zmianami).
Jeśli np. leuzea Rhaponticum carthamoides syntetyzuje mnóstwo wysoko
aktywnych związków porównywalnych z aktywnością ecdysteroida ponasterone A
(rapisterone D, polypodine B, dachryhainansterone, pochodne kaladasterone,
makisterone A) to w roślinach gatunku Silene jest dostatecznie dużo nieaktywnych
związków – silenoside A; silenosterone B, D, E, F, G, H. Możliwe jest, że w wyniku
złożonej przyczyny, związanej z stratą większości mniejszościowych komponentów w
czasie chemiczno – technologicznych prac nad izolacją 1 – 2-ch większościowych
ecdysteroidów ekstrakty Rhaponticum carthamoides zawierające dużą ich ilość w
porównaniu z wysoko oczyszczonymi preparatami posiadają bardzo znaczącą wysoka
aktywność biologiczną.
W literaturze opublikowano porównawcze wyniki eksperymentów
z ecdysteroidami wyizolowanymi z innych gatunków roślin. Adaptogenne dzialanie
ecdysteroidów z Serratula coronata L. 91%, czystości badano na Instytucie Biologii
Komi, Naukowego Centrum, Uralskiego oddziału Rosyjskiej Akademii Nauk (Pczelenko i
inni, 2002). Z rezultatów badań wynika, że według wielkości tonizującego efektu
ecdsteroidna frakcja S.coronata ( preparat ecdysten-S, zawierajacy 75% 20hydroxyecdysone) jest podobny do ecdysteroidnej frakcji R. carthamoides przy
zwiększonych dawkach. Niektóre efekty w części anaboliczne, które najbardziej
jaskrawo wyrażone są dla R. carthamoides (Syrow i Kurmukow, 1976; Todorow i inni,
2000a, b) w porównywalnych dawkach są nieobecne. Anaboliczny efekt był nieobecny
także w drugiej serii eksperymentów z 96,5% ecdysteroidnej frakcji S. coronata
(preparat ecdysone, zawierający 80,5% 20-hydroxyecdysone; Zajnullin i inni, 2003).
Płotnikow M. B. i inni (1999) przeprowadzili porównanie hemoreologicznej
aktywności ekstraktów z nadziemnej części dwóch roślin zawierających ecdysteroidy Lychnis chalcedonica
L i R. carthamoides
(Willd.) Jljin – w modelowych
doświadczeniach na szczurach z wstępnie indukowanym zawałem mięśnia sercowego.
Ekstrakty zawierały przykładowo jednakową koncentrację 20-hydroxyecdysone (0,74 i
0,71% odpowiednio). Czas doustnego wprowadzenia wynosił 5 dni, jednorazowe dawki
wynosiły 150mg/kg. W wyniku eksperymentu otrzymano porównawcze wskaźniki
zmniejszenia lepkości plazmy krwi ale różnica we wskaźnikach obniżenia koncentracji
fibrynogenu i szybkości deformacji erytrocytów była znacząco lepsza dla Rhaponticum
carthamoides niż dla L. chalcedonica.
Porównawcza aktywność biologiczna roślin zawierających ecdysteroidy z
nadziemnej części gatunków Serratula i Rhaponticum była badana przez Ganijewa S.G.
(1980) w biotestach na indukowanie kokonowania gąsienic owadów Musca domestica
L. i Califora erythroserhala Mg. Kwiaty, liście i korzenie roślin gatunku Rhaponticum (R.
karatavicum, R. nitidum, R integrifolium ) przejawiały wysoką porównawczą aktywność
w przeciągu całego okresu wegetacji. Wśród roślin gatunku Serratula (S. algida, S.
lyratofolia S.) nie patrząc na obecność ecdysteroidów we wszystkich częściach, aktywna
była tylko nadziemna część, korzenie przejawiały zerową lub nieznaczną aktywność w
porównaniu z cyfrą kontrolną.
4.2. Nieoczyszczone zestawy Rhaponticum carthamoides.
Chemicznie wyizolowana frakcja ecdysteroidow (91% w tym 75% 20hyroxyecdysone) wydzielona z nadziemnej części Serratula coronata w biotestach na
reakcję spontanicznego E- rozetko wykształcona posiadała złożoną i niejednoznaczną
24
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
modulacyjną aktywność „dawka – efekt” ( nazwaną dwufazowym działaniem) w skali
koncentracji 10-4…10-12 M (Trenin i inni,1996). Efektywna immuno – modulacyjna
aktywność CD2+ - rozetko wykształcona z ludzkim T – limfocytem osiągała przy
koncentracji 1 µM (10-6 M); z indeksem stymulacji równym 1. 132 (Trenin i Volodin,
1999).
Naturalne substancje zawierające ecdysteroidy mogą mieć znacznie bardziej
wyższą aktywność, niż chemicznie wyizolowane związki (rys 11). Kultywowanie
populacji limfocytów in vitro w obecności ekstraktu Rhaponticum carthamoides jest
zdolne wywołać proliferację komórek śledziony w koncentracji 10-13…10-14 M (w
przeliczeniu na 20-hydroxyecdysone). Na tle niespecyficznie aktywizujących agentów
ConA (T- mitogen) i LPS (B-mitogen) proliferacja stymuluje się, aż do 10-15 M
(Zielenkow i inni, 2001).
Wg danych z dwuetapowego farmakologicznego skriningu, wychodząc z ich
oporności na szkodliwe działanie w tle kontroli, preparaty R. carthamoides włączając
sumę czynnych substancji (nalewki i ekstrakty z korzeni) wg efektywności przewyższaly
preparat ecdysten, zawierający wyizolowane i wysoko oczyszczone działające początki
rośliny (Fiedorow i inni, 1997). Współczynniki ich adaptacyjnej aktywności wynosiły
odpowiednio: 0,92 i 0,52 – odporność na podwyższone promieniowanie radiacyjne; 0,59
i 0,32 – na hipoksję; 0,40 i 0,24 – na 24 godz. stres; 0,42 i 0,21 – na zaburzenie
czynności hormonalnej; 0,34 i 0,30 – na toksyczność etanolu; 0,12 i 0,05 – na
hipotermię (tabl. 3).
W eksperymentach Saratnikowa A.S. i innych (1970), przeprowadzonych na
Medycznym Instytucie w Tomsku, zostało ujawnione, że efektywność stymulującego
wpływu 20% ekstraktu R. carthamoides na umysłową działalność człowieka zależy od
wielkości przyjmowanej dawki. W dawce 10 kropel na dobę ilość błędów w
skorygowanym testcie wśród badanych osób na tle cyfry kontrolnej zmniejszyła się o
64,6%; przy zwiększeniu dawki do 20 i 40 kropli, efektywność błędów w rozpoznawaniu
symboli obniżyła się odpowiednio do 42,4 i 34,4%.
Znając koncentrację 20-hydroxyecxdysone w oczyszczonych i nie
oczyszczonych preparatach R. carthamoides produkowanych przez różne firmy Rosji,
Uzbekistanu i USA (Wołodin i inni, 1996), można obliczyć ich porównywalną aktywność
biologiczną. Jednorazowa dawka ekstraktu w płynie wynosi 20 – 30 kropli (Maszkowski,
1993), lub 0,5 ml (g) dla dorosłego człowieka o wadze 50 -70 kg. Maksymalna dobowa
dawka ekstraktu w płynie z wysoką efektywnością, wykorzystywana w warunkach
wojenno – morskiego, podwodnego pływania nie przewyższyła 4g dziennie na osobę
(Jakowlew i inni, 1990). Średnia koncentracja 20E w płynnych preparatach jest
przykładowo równa 0,05% (Wołodin i inni, 1996) lub o,5 mg/ml. W danym przykładzie
minimalna przeliczeniowa dawka 20E wynosi 5 mkg/kg (250 mkg na 50 kg masy ciała),
natomiast aktywność biologiczna – 10-11 M. Maksymalna dawka jest równa 40mkg/kg
lub około 10-10 M.
Dla porównania, rekomendowane jednorazowe dawki preparatu w tabletkach
ecdysten, wynoszą 5 – 10 mg (Maszkowski, 1993) lub 4300 – 8600 mkg (10-8 M),
20-hydroxyecdysone na człowieka. Efektywnie wyższa dobowa dawka czystego
chemicznie 20E i preparatów na jego bazie jest wyższa na jeden rząd (10-7 M) i równa
się 50 – 100mg/kg (Syrop i Kurmukow, 1976; Lecznicze środki.. , 1995).
Anaboliczny efekt małych dawek nie oczyszczonych ekstraktów leuzei
Rhaponticum carthamoides na bezpłodnych białych myszach ustalony został jako 0,035
mg/kg na 20E. Zwiększona do 0,387 mg/kg dawka po domięśniowym wprowadzeniu
przez pierwsze 10 dni hamowała pojawienie się anabolicznego efektu (Timofiejew i
Iwanowski, 1996a). Minimalna dawka chemicznie wyizolowanej substancji (preparat
ecdysten) konieczna dla wywołania anabolicznego efektu jest równa 5 -10 mg/kg
(Syrow i Kurmukow, 1976). Analogicznie do poprzedniej sytuacji zwiększenie dawki do
25
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
20mg/kg prowadzi do katalizacji ujemnej biosyntezy białka RNA w pod żołądkowym
gruczole myszy, przy czym mniej oczyszczone 10% i 2% ekstrakty silniej hamują
początek biosyntezy w czasie (Todorow i inni, 2000b).
Efekt małych dawek R. carthamoides został zbadany na przedsiębiorstwach
przeróbki korzeni w celu stworzenia nowych środków leczniczych z poprodukcyjnych
odpadów firm farmaceutycznych. (Kolchir W.K. i inni, 1996) w moskiewskim Instytucie
roślin leczniczych i aromatycznych badano, płynne i suche ekstrakty otrzymane z
reutylizowanego wtórnego surowca metodą trzykrotnej ekstrakcji gorącą wodą w ciągu
dwóch godzin. W eksperymencie ustalono znaczącą neutropową, hemokoalugacyjną i
trombolizową aktywność wodnego ekstraktu z odpadów korzeni. Aktywność ruchowa i
wytrzymałość myszy forsownym pływaniu wzrosły na 22,7 – 30,3% w porównaniu z
cyfrą kontrolną; parametry koagulacji krwi obniżyły się o 1,5 – 2,3 razy.
Rys 11. Stymulowanie proliferacji komórek ekstraktem Rhaponticum carthamoides: z
lewej – spontanicznie, z prawej – indukcyjnie (wg Zieleniowa i innych, 2001; ze
zmianami).
4.3. Składniki aktywności biologicznej.
Farmakologiczna aktywność roślin zawierających ecdysteroidy uwarunkowana
jest złożonym kompleksem fitoecdysteroidów z produktami podstawowej i wtórnej
wymiany substancji. Zauważa się duże różnice w dawkach i ukierunkowania działania
indywidualnych ecdysteroidów, oczywiście zachodzących drogą zsumowania aktywacji,
blokowania i inaktywacji przez pomniejsze zestawy, wtórnych endogennych
pośredników i egzogenne metabolity.
W aktywacji jądrowych receptorów partnerami – ecdysteroidami, ważna role
spełniają etery z kwasami tłuszczowymi – akumulacja, chronienie i prolongowane
działanie (Hochberg, 1999), glikozydy z cukrami (funkcja nośników) substancje struktur
białkowych (pomocnicy, koaktywatory i korepresory), jony metali (stabilizatory
przestrzennej struktury polipeptydowego łańcucha).
We wzajemnych działaniach z trans membranowymi receptorami
(transdukcja sygnału do wewnątrz komórkowych tarcz) ważna rola przypada wtórnym
pośrednikom – są to peptydy, lipidy, aminokwasy, związki fosforu, wapnia, potasu
(Kholodowa, 2001), a także innych makro- i mikroelementów. Częściowo w stosunku do
rośliny Serratula coronata zawierającej ecdysteroidy było pokazane, że przejawienie się
przeciw utleniającej aktywności, biologicznie aktywnego kompleksu uwarunkowane jest
obecnością aminokwasu – argininy. Wkład ostatniego na zniżenie maksymalnej
intensywności chemoluminescencji indukowanej nadtlenkiem wodoru (H2O2) wynosiło
72,6%; Fe2+ - 76,7% (Kuźmienko i inni, 1999b).
26
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
Tablica nr 3
Porównawcza charakterystyka adaptacyjnej aktywności preparatów zawierających
ecdysteroidy z R. carthamoides (wg Fiodorowa i innych, 1997; ze zmianami).
Czynniki oddziaływania
1. Radialne przeciążenie
2. Hipoksja -niedotlenienie
3. 24-godz. stres
4. Hormonalne zaburzenie
czynności
5. Zatrucie alkoholem
6. Obciążenie mięśni
7. Ostra hipertermia
8. Ostra hipotermia
9. Zatrucie dopanem
10. Przeciążenie mięśni
przy hipoksji
Współczynnik aktywności
Ekstrakt z korzeni
Ecdysten (86% 20E)
(0,04% 20E)
0,52
0,92
0,32
0,59
0,24
0,40
0,42
0,34
0,15
0,06
0,12
-0,41
0,21
0,30
0,16
0,07
0,05
-0,44
0,02
-0,04
Portugałow ze współpracownikami (1993, 1997) ustalił, że przeciw
utleniające właściwości kombinowanych preparatów dla sportowców zawierających
roślinne adaptogeny (elton, leweton, adapton i fitotron) wzmacniają się po dodaniu
witamin ( α-tokoferol, kwas askorbinowy, β-karoten). Bardziej aktywnie zmniejszał
chemoluminescencję preparat adapton na bazie Rhaponticum carthamoides. Ten, że
sam preparat w dużym stopniu niż wyżej wymienione zwiększał wytrzymałość
sportowców w modelowych badaniach w czasie pedałowania do oporu, przy testowaniu
zdolności do wysiłku fizycznego rowerowym ergometrycznym testcie.
Analogiczne dane przytacza Sejfułła R.D. ze współpracownikami przy
porównawczych badaniach ekstraktu Rhaponticum carthamoides i tabletkowanych
preparatów na bazie tej rośliny na tle ekstraktów Rhodiola rosea, Schizandra chinensis
(Lekarstwa i BAD w sporcie…2003). Modelowanie zdolności do wysiłku fizycznego
metodą do oporu na rowerze ergometrycznym, przy 20 dniowym dawkowaniu
badanych preparatów pokazało, że kombinowane adaptogeny były bardziej aktywne,
powodując statystyczną wiarygodność zwiększenia zdolności do wysiłku fizycznego
metodą określenia przeciw utleniającej aktywności substancji na organizm jako efekt
super słabego świecenia moczu sportowców.
Korelacja między przeciw utleniającym działaniem i właściwością
zwiększania wytrzymałości fizycznej, to jest wytrzymałości sportowców przy
przezwyciężaniu zmęczenia związana jest zdaniem autorów z obecnością witaminy E i
C, które są klasycznymi przeciw utleniaczami, blokującymi proces zakwaszenia kwasów
tłuszczowych i posiadające przeciw utleniające działanie. Oprócz tego bardziej silny
wpływ kombinowanych preparatów przed preparatem ecdysten może być
uwarunkowane, również oprócz witamin przeciw utleniającymi właściwościami związków
fenolowych w składzie w/w roślin.
Timofiejew N.P. i Kokszarow A.W. (2005a) badali korelujące związki
obecności ecdysteroidów w tkankach roślin z towarzyszącymi związkami chemicznymi
w przekroju pionowej i horyzontalnej struktury R. carthamoides wyhodowanych na
piaskowej, neutralnej na zakwaszenie glebie; gdzie mineralne i organiczne nawozy w
ciągu ostatnich 5 lat nie były stosowane a poziom popiołu odpowiadał zawartości jego w
27
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
zielonej masie innych roślin (8,4 – 11,3%). Dokazano, że w porównaniu z innymi
wieloletnimi roslinami nadziemna część R. carthamoides jest super koncentratorem
20-hydroxyecdysone (do 10 tys. razy); bogata w proteiny (do 34%) i surowym tłuszczem
(4,3 – 5,1%), fosforem i potasem; charakteryzuje się obniżoną zawartością celulozy,
krzemienia, żelaza, aluminium i metali ciężkich.
Zwiększenie aktywności biologicznej nieczyszczonych zestawów można
objaśnić zsumowaniem fizjologicznego efektu indywidualnych ecdysteroidów z frakcjami
nukleinowych i aminokwasowych kwasów, białkami termicznego szoku, jonami metali –
mikroelementów, pochodnymi witaminy A i D, nienasyconych kwasów tłuszczowych itd.
Najwidoczniej aktywacja ecdysteroidnych receptorów z ich partnerami zachodzi przez
kolejny łańcuch zdarzeń, gdzie główną rolę grają kompleksy ecdysteroidów z
rozpuszczalnymi w wodzie białkami, karotenoidami, flawonidoiami, nienasyconymi
kwasami tłuszczowymi, mikroelementami i innymi fizjologicznie aktywnymi
substancjami.
Prawdopodobnie fenolowe i białkowe substancje w liściach roślin występują
jako efektywne aktywatory heterodimeryzacji, przezwyciężenia braku odporności
receptorowego kompleksu i jego rozpadu w czasie a także są współczynnikiem
koniecznym dla włączenia mechanizmów genowej transkrypcji. Oprócz tego gatunki –
super, producenci mogą zawierać roślinne receptory ecdysteroidów, są też źródłem
mnóstwa innych nie steroidnych związków w części trans aktywacyjnych stresowych
elementów dla promotornych odcinków genów, partnerów dla retinoidnych i trans
membranowych receptorów.
Dodatkowe czynniki aktywizacji i transkrypcji konieczne dla włączenia
jądrowych i membranowych receptorów do pracy z partnerami (Jenster i inni, 1997;
Aranda i Pascual, 2001), w danym przypadku są już nieobecne. Sumaryczne
fizjologiczne działanie ekstraktów jest znane, jednak dokładne biochemiczne związki i
mechanizmy, którymi te receptory stymulują rozmnażające procesy, pozostają nadal
niejasne.
Farmakologicznie aktywna dawka preparatów zawierających ecdysteroidy z
różnych źródeł, dostateczna dla przejawienia fizjologicznego efektu będzie zależna,
oprócz indywidualnej charakterystyki większościowego ecdysteroidu a także od
mnóstwa innych współczynników. Przy całej złożoności w przejawieniu
farmakologicznych efektow końcowa aktywność ecdysteroidnej frakcji każdej rośliny
będzie zależeć od synergicznego działania oddzielnych związków dobieranie, których
jest indywidualne dla konkretnego gatunku – nosiciela. Zestaw mniejszościowych
ecdysteroidów jest specyficzny gatunkowo, co jest jedną z przyczyn niejednoznacznego
przejawu aktywności biologicznej takich zestawów na pijących mleko.
Rezultaty biotestów ponad 300 indywidualnych związków z rożnych źródeł,
pozwoliły stworzyć jedyną bazę danych na aktywność biologiczną ecdysteroidów
obecnych w żywych systemach (rys. 12 i 13). Aktywność ich rozróżnia się na 6
poziomach od 10-10 do 10-4 M. Zbadano, że największą aktywność posiadają
indywidualne ecdysteroidy wśród ewolucyjnie oddzielnych grup: ponasterne A z rako
podobnych, paprotników i nago nasiennych roślin; rzadkich i ekologicznie izolowanych
gatunków: rapisterone D, pochodne kaladasterone i makisterone A, polypodine B – z
rośliny endemicznej leuzei Rhaponticum carthamoides; muristerone – z górskich roślin
rodziny Ipomea. Wśród produktów konwersji podstawowych ecdysteroidów największą
aktywność posiadają struktury, nie charakterystyczne dla chemicznej transformacji, ale
syntetyzowane w zielonych częściach roślin w czasie reakcji foto transformacji 20hydroxyecdysone w części 14α-xydroperoxy-20E, 14α-deoxy-20E, i dimery (Harmatha i
inni, 2002). Dimery są możliwe i w stosunku ponasterone A, ajugasterone C (Dinan,
2003).
28
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
Rys. 12. Baza danych wg aktywności biologicznej wyizolowanych ecdysteroidów:
Związki z ubywającą aktywnością od 1 (cyfra kontrolna) do 100 – krotnej
(X… możliwa aktywność jeszcze niższa)
Obecności szerokiego spektrum ecdysteroidnych molekuł w roślinach towarzyszy
ich koniugacja z innymi, dobrze rozpuszczalnymi w wodzie produktami wtórnej wymiany
substancji: nieorganicznymi (siarczany i fosfaty) i organicznymi kwasami (octany,
benzoesany) cukrami (glukoza, galaktozydy) z acetonem itd. Obecne są też odchyłki od
standartowych struktur w formie steroizomerów, dodatkowych podwójnych połączeń,
pseudo – molekularnych jonów, oksy – grup i hydroksylowych grupek w rożnych
29
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
położeniach steroidnego jądra i bocznych łańcuchach (Lafon, 1998; Bathori i inni, 2000;
Golbraith i inni, 2000; Chatymow i inni,2002). W wyniku fermentacyjnych przemian
wykształcają się cis- i trans-izomery spójne koło A i B, epimery itd.
Przypuszcza się, że wielość zmian wśród tych różnych funkcjonalnych grup
może doprowadzić do tysięcy różnorodnych analogów ecdysteroidów, mieszanki i
wzajemne związki, które są zdolne zdecydować o unikalnej aktywności biologicznej nie
oczyszczonych ekstraktów. Związki, które znajdują się w śladowych ilościach, mogą
wnieść bardzo istotny wkład w końcową aktywność niż substancja obecna w wysokich
koncentracjach.
Rys 13. Baza danych wg aktywności biologicznej wyizolowanych ecdysteroidow (ciąg
dalszy).
Nowe preparaty otrzymuje się z oddzielnych elementów nadziemnej zielonej
masy leuzei uprawianej w warunkach agro populacji z wykorzystaniem technologii
sprzyjającej biosyntezie wysoko aktywnych ecdysteroidów i zachowanie ich w czasie
obróbki surowca (Timofiejew i inni, 1996b; 1998; 2005b). Jakościowy leczniczy surowiec
wykorzystywany do produkcji, pozwala osiągnąć wysoką adaptogenną i farmaceutyczną
aktywność preparatów przy minimalnych dawkach (Timofiejew, 2000).
30
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
Rys. 14. Nowe preparaty z nadziemnej części Rhaponticum carthamoides przu
udziale firm Genesis Group (USA), Fitosar i Mitra (Polska).
Na przykład, efektywne dawki preparatu farmaceutycznego “Bioinfuzin” I BCL –
Fito wynoszą 0,5 – 10mkg/kg biomasy wg 20-hydroxyecdysone (synonimy 20E,
ecdysterone), lub 10-12…2×10-13 M (Iwanowski,2000; Timofiejew, 2001). Nie jest to
pomyłka lub błąd w druku, dlatego, że średnia dobowa dawka chemicznie czystego 20E
i preparatów na jego bazie równa się 5 – 50mg/kg masy ciała (Syrow i inni, 1975;
Kurakina i Bułajew, 1990; Gadżijewa i inni, 1995; Todorow i inni, 2000a; Pczelenko i
inni, 2002; Zajnullin i inni, 2003).
Szczególna właściwość mechanizmu działania nowych preparatów – stymulująca
aktywność małych i hamująco - odpornościowe działanie dużych dawek na
rozmnażające procesy w organizmie. Nawet jednokrotne wprowadzenie ich zdolne jest
spowodować istotny anaboliczny i immuno – stymulacyjny efekt na poziomie
komórkowym i humoralnym (Timofiejew i Iwanowski, 1996a; Iwanowski, 2000;
Łagunowa i Iwanowski, 2002). Przy 7 dniowym cyklu przyjmowania osiąga się znaczący
immuno – stymulujący efekt następstwa którego trwają na wysokim poziomie w ciągu 30
31
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
dni (rys. 15). Nie mało ważny jest i ten fakt, że nie oczyszczone zestawy zawierające
ecdysteroidy pokazują trwały produkcyjny anaboliczny efekt w warunkach masowego
produkcyjnego wykorzystania (rys. 16).
Informacja
1.
Preparat Bioinfuzin – rejestracja nr 001047-OP; płynna forma na bazie R.
carthamoides. Przeznaczony do domięśniowego i dożylnego wprowadzenia. Stosuje się
dla zwiększenia ogólnej odporności organizmu w czasie patologicznych stanów różnej
etiologii, zwiększenia aktywności seksualnej, leczenia chorób dróg oddechowych.
Bioinfuzin posiada dostatecznie wysoki stopień immunologicznej aktywności,
powodując zwiększenie w surowicy krwi gamma-globuliny o 30% i o 20% zwiększając
fagocytarną aktywność leukocytów. Zapewnia dwukrotne obniżenie zachorowalności,
zwiększa żywotność organizmu o 40%. Dobowe dawki preparatu wg 20E wynoszą: 0,1
– 0,5 mkg/kg (10-12…2×10-13 M). Próg LD50 w doświadczeniach na ostrą toksyczność był
równy 9,5 g/kg wg preparatu, co świadczy o jego bezpieczeństwie.
2.
Preparat BCL- FITO – rejestracja nr 000313 - OP; sproszkowana forma preparatu
na bazie wysokiej jakości elementów części liściowej R. carthamoides. Przeznaczony
jest dla leczniczo – profilaktycznego wykorzystania w praktyce weterynaryjnej, stosuje
się przy chorobach drogi żołądkowo – jelitowej wśród wszystkich gatunków zwierząt
domowych i pozostałych. Posiada wysoką antagonistyczną aktywność do pałeczek
okrężnicy, paciorkowców, odmieńców, gronkowców i zarazków dyzenterii. Preparat
charakteryzuje się wysokim stopniem błonnikolityczną aktywność co czyni niemożliwym
rozwój chorobotwórczej i warunkowo – chorobotwórczej mikroflory. Jednocześnie z
antybakteryjnymi właściwościami, preparat posiada anaboliczny i immuno –
stymulacyjny efekt. Nie okazuje negatywnego wpływu na jakość otrzymywanej produkcji
i nie wywołuje wśród zwierząt powikłań. Z powodzeniem zastępuje cały kompleks
antybakteryjnych środków: antybiotyków, sulfanilamidów i nitrofuranów jest przy tym
ekologicznie czystym produktem. Przeciwwskazań przy przyjmowaniu nie stwierdzono.
Rys. 16. Anaboliczny efekt małych dawek ecdysteroidow:
A - Jednokrotne domięśniowe wprowadzenie (wg Timofiejewa i Iwanowskiego
1996a)
B – Badania produkcyjne w ciągu trzech miesięcy (wg Timofiejewa, 1994)
32
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
Rys. 15. Immuno – modulacyjny efekt preparatu „Bioinfuzin”
(cykl – 7 krotne wprowadzenie; wg Iwanowskiego, 2000)
PODSUMOWANIE
Ecdysteroidy przedstawiają najbardziej rozpowszechnioną i najbardziej
liczną klasę steroidnych związków w biosferze; biorą udział w życiowej działalności
praktycznie wszystkich klas organizmów, wypełniając mnóstwo funkcji. Szerokie
rozprzestrzenienie ecdysteroidów w przyrodzie, słusznie prowadzi do pytania,
odnośnie wywoływania przez nich aktywności biologicznej: tak wśród stawonogów
przy endogennej syntezie jak i u człowieka i pijących mleko, przy dostarczaniu z
zewnątrz razem z pokarmem. Poznanie teoretycznych podstaw wywoływania
aktywności ecdysteroidów w żywych systemach jest ważne dla zrozumienia
stosownego wykorzystania tych związków jako farmaceutycznych, owadobójczych
lub przeciw pasożytniczych środków.
33
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
Efekty fizjologicznego oddziaływania ecdysteroidów na organizm
człowieka i ciepłokrwistych zwierząt są bardzo różnorodne. Wykorzystanie roślin
zawierających ecdysteroidy, sięga korzeniami w głębię plemiennych kultowych
obrzędów, tubylców, zamieszkujących różne rejony geograficzne świata. W oficjalnej
naukowej medycynie naturalne zestawy zawierające ecdysteroidy wykorzystuje się
przy zaburzeniach pracy sercowo – naczyniowego, centralnego nerwowego i
reprodukcyjnego systemu; jako tonizującego i stymulującego środka przy
umysłowym i fizycznym zmęczeniu; zaniżonej zdolności do wysiłku, impotencji,
osłabieniu funkcji różnych organów. W sportowej i wojskowej medycynie preparaty
na ich bazie, służą do adaptacji i zwiększenia zdolności do wysiłku fizycznego
zdrowego człowieka w warunkach limitujących czynników w tym przezwyciężenia
nadzwyczajnych fizycznych i psychicznych obciążeń. Poza oficjalną medycyną w
największym stopniu rozprzestrzeniono, profilaktyczne wykorzystanie jako
adaptogennego, anabolicznego, przeciw depresyjnego, hemoreologicznego,
nootropowego, przeciw nowotworowego środka.
Przejawianie aktywności biologicznej ecdysteroidów w realnym organizmie
zależy nie tylko od ich obecności w preparatach lub BAD – ach, ale i od wzajemnego
łączenia się z innymi towarzyszącymi czynnikami. Dla wywołania aktywności
ecdysteroidów konieczne jest przejście przez nie kolejnych kilku następujących po
sobie stadiów w charakterze partnerów dla wewnątrz komórkowych lub
membranowych receptorów, razem z pochodnymi karotenu i witaminy A. Oprócz
tego, konieczne są substancje białkowe – koaktywatory i korepresory transkrypcji a
także czynniki stresowe transkrypcji, wstępujące w bezpośrednie białko – białkowe
współdziałanie z rozmaitymi receptorami.
Ważna rolę w aktywacji ecdysteroidów odgrywają etery z kwasami
tłuszczowymi (akumulacja, chronienie i prolongowanie działalności), glikozydy i
cukry (funkcja nośnika), nisko molekularne peptydy (pomocnicy, koaktywatory i
korepresory), jony metali (stabilizatory przestrzennej struktury polipeptydowego
łańcucha). Oprócz tego, gatunki – super producenci mogą zawierać roślinne
receptory ecdysteroidów a także są źródłem mnóstwa innych nie steroidnych
zestawów, między innymi trans aktywacyjnych elementów stresowych dla
promotornych odcinków genów i partnerów dla retinoidnych i trans membranowych
receptorów. Także, wtórne pomniejsze ecdysteroidy – agonisty i antagonisty,
fenolowe i zawierające tłuszcze związki, makro- i mikroelementy zdolne są
okazywać tak synergiczne jak i sumę wspólnych działań różnych substancji
chemicznych zdolnych dławić wypadkową aktywność.
Przy
wykorzystaniu
nie
oczyszczonych
ekstraktów substancji
zawierających ecdysteroidy w realnym organizmie, można oczekiwać zsumowania
nie genowego i genowego efektu ich działania z innymi substancjami pierwotnej i
wtórnej syntezy roślin co pozwala tworzyć nowe formy preparatów z leczniczego
surowca, charakteryzujących się wysoką adaptacyjną i farmakologiczną aktywnością
przy minimalnych dawkach. Opracowano nową klasę farmaceutycznych preparatów
i BAD –ów
do pożywienia – Bioinfuzin, BCL-FITO, Lipolite, Rapontik™ z
wykorzystaniem oddzielnych elementów nadziemnej zielonej masy, R. carthamoides
hodowanej w warunkach agro populacji z wykorzystaniem technologii sprzyjającej
biosyntezie wysoko aktywnych ecdysteroidów i ich zachowania w czasie obróbki
surowca.
34
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
LITERATURA
1.
2.
3.
4.
5.
6
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
Albanese C., Reutens A T., Bouzahzah B., Fu M., D’Amico M., Link T., Nichlson R., Depinho
R A., Pestel R G., 2000. Sustained mammary gland-directed, ponasterone A- inducible
expression in transgenic mice. FASEB J, 14, 877-884.
Aranda A., Pascual A., 2001. Nuclear Hormone Receptors and Gene Expression. Physiol
Rev 81 (3), 1269 – 1304.
Bandara B.M.R., Jayasinghe L., Karunaratne V., Wannigama G.P., Bokel M., Kraus W.,
Sotheeswaran S., 1989. Ecdysterone from stem of Diploclisia glaucescens. Phytochemistry,
28 (4), 1073 – 1075.
Bathori M., Kalman A., Argay G., Kalasz H., 2000. The analysis and crystallographic
characterization of 20-hydroxyecdysone. Curr Med Chem, 7(12), 1305 – 1312.
Bathori M., Pongracz Z., 2005. Phytoecdysteroids – from isolation to their effects on
humans. Curr Med Chem, 12(2), 153 – 172.
Billas I.M., Moulinier L., Rochel N., Moras D., 2001. Crystal structure of the ligand – binding
domain of the ultraspiracle protein USP, the ortholog of retinoid X receptors in insects. J Biol
Chem, 276(10), 7465 – 7474.
Brummitt R.K., Powell C.E., 1992. Authors of plant names: a list of authors of scientific
names of plants, with recommended standard forms of their names, including abbreviations.
Royal Botanic Gardens, Kew, 1992, 732pp.
Butenandt A., Karlson P., 1954. Uber die isolierung eines metamorphose-hormones der
insekten in kristallisierten form. Z Naturforsch, 9b, 389 – 391.
Calatan R.E., Martinez A.M., Aragones M.D., Miguel B.G., Robles A., Godoy J.E., 1985.
Alterations in rat lipid metabolism following ecdysterone treatment. Comp Biochem Physiol
[B], 81(3), 771 – 775.
Cheung J., Smith D.F., 2000. Molecular chaperone interactions with steroid receptors: an
update. Molecular Endocrinology, 14(7), 939 946.
Dinan L., Savchenko T., Whiting P., 2001. On the distribution of phytoecdysteroids in
plants.Celluar and Molecular Life Sci., 58(8), 1121 – 1132.
Dinan L., 2003. Ecdysteroid structure – activity relationship. Studies in Natural Products
Chemistry, 29, P. 3 – 71.
Dressel U., Thormeyer D., Altincicek B., Paululat A., Eggert M., Schneider S., Tenbaum S.P.,
Renkawitz R., Baniahmad A., 1999. Alien a highly conserved protein with characteristics of a
corpressor for members of the nuclear hormone receptor super family. Mol Cel Biol, 19(5),
3383 – 3394.
Elling C E., Holst L. B., Schwartz T.W., Gerlach L.O., Pedersen J.T., 2002. Method of
identifying ligands of biological target molecules. US Patent Application 20,020,061,599. May
23.
Evans R.M., 1988. The steroid and thyroid hormone receptor super family. Science, 240, 889
– 895.
Evans R.M., Saez E., 2001. Formulations useful for modulating expression of exogenous
genes in mammalian systems and products related thereto. US Patent 6,333,318. December
25.
Giguere V., 2001. Orphan nuclear receptors: From gene to function. Endocrine Reviews,
20(5), P. 689 – 725.
Golbtaith A., Bonchev D., Tropsha A., 2000. Novel chirality descriptors derived from
molecular topology. J Chem Inf Comput Sci, 41(1), 147 – 158.
Govaerts S., 2001. How many species of seed plants are there? Taxon, 50, 1085-1090.
Guo D., Lou Z., 1992. Textual study of Chinese drug loulu. / Zhong Yao Zhi, 17(10), P. 579 –
581.
Hamilton A., 2003. Medicinal plants and conservation committee: issues and approaches //
Coordinator, people and plants initiative, and member, plants conservation committee and
medicinal plants specialist group, IUCN // International plants conservation unit, WWF-UK
Panda House, Catteshall Lane Godalming, Surrey GU7 1XR, UK, 2003.
Hanaya R., Sasa M., Ishihara K., Akimitsu T., Iida K., Amano T., Serikawa T., Arita K., Kurisu
Kursu., 1997. Antiepileptic effects of 20-hydroxyecdysone on convulsive seizures in
spontaneously epileptic rats. Jpn J Pharmacol, 74(4), 331 – 335.
35
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
Harmata J., Dinan L., Lafont R., 2002. Biological activities of a specific ecdysteroid dimer and
of selected monomeric structural analogues in the B (II) bioassay. Isect Biochem Mol Biol.,
32 (2), P. 331 – 348.
Harmata J., Dinan L., 1997. Biological activity of natural and synthetic ecdysteroids in the BII
bioassay. Archives of Insect Biochemistry and Physiology, 35, 219 – 225.
Hikino H., Ohizumi Y., Takemoto T., 1972. Absorption, distribution, metabolizm and excretion
of insect metamorphosing hormone ecdysterone in mice. Chem Pharm Bul, 20, 2454 – 2458.
Hochberg R.B., 1998. Biological esterification of steroids. Endocrine Reviews, 19(3), P. 331 –
348.
Hocks P., Wiechert R., 1996. 20-hydroxyecdysone, isoliert aus insekten. Tetrahedron Lett.,
26, P. 2989 – 2993.
Jenster G., Spencer T.E., Burcin M.M., Tsai S.Y., Tsai M-J., O’malley B.W., 1997. Steroid
receptor induction of gene transcription: A two-step mode. Proc Natl Acad Sci USA, 94, P.
7879 – 7884.
Jepson I., Martinez A., Greenland A.J., 2002. Gene switch. US Patent 6,379,945. April 30.
Kholodova I. D., Tugai V.A., Zimina V.P., 1997. Effect of vitamin in D3 and 20hydroxyecdysone on the content of ATP creatine phosphate, carnosine and Ca2 + in skeletal
muscles. Ukr Biokhim Zh, 69(3), 3 – 9.
Kholodova I.D., 2001. Phytoecdysteroids: biological effects, application in agriculture and
complementary medicine. Ukr Biokhim Zh, 73, 21 – 29.
Kibrik N.D., Reshetnyak J.A., 1996. Therapeutical approaches to sexual isadaption.European
Neuropsychopharmacology, 6(S.4, N.1004), 167.
Kosowski M.I., Syrow V.N., Mirakhmedov M.M., Katkowa S.P., Khushbaktova Z.A., 1989.
The effect of nerobol and ecdysterone on insulin – dependent processes linked normally and
in insulin resitance. Probl Endokrinol, 35(5), 77 – 81.
Kozlova T., Thummel C.S., 2000. Steroid regulation of postembryonic development and
reproduction in Drosophila. Trends in Endocrinology and Metabolism, 11(7), 276 – 280.
Kucharova S., Farkas R., 2002. Hormone nuclear receptors and their ligands: role in
programmed cell death (review). Endocr Regul, 36(1), 37 – 60.
Lafont R., 2003. Ecdysteroids and related molecules in animals and plants. Conference on
Isoprenoids – 2003. Chem Listy 97, 280 – 281.
Lafont R., Dinan L., 2003. Practical uses for ecdysteroids in mammals including humans: an
update. Jornual of Insect Science, 3(7), 30pp.
Lafont R., Girault J.P., Kerb U., 1988. Excretion and metabolism of injected ecdysone in the
white mouse. Biochemical Pharmocology, 36(6), 1177 – 1180.
Laird S.A. & ten Kate K.,2002. Linking biodiversity prospecting and forest conservation // In
Selling forest environmental services (ed. S. Pagiola, J. Bishop and N. Landell- Mills).
Earthscan, London, UK, 151 – 172.
Meybeck A., Bonte F., Redziniak G., 1997. Use of an ecdysteroid for the preparation of
cosmetic or dermatological compositions intendet in particular, for strengthening the
water barrier function of the skin or for the preparation of a skin culture medium, as well as to
the compositions. US Patent 5,609,873. March 11.
Mirzajev I.R., Syrov V.N., Krushev S.A., Iskanderova S.D., 2000. Effect of ecdystene on
parameters of the sexual function under experimental and clinical conditions. Eksp Klin
Farmakol, 63(4), 35 -37.
Nakanishi K., Koreda M., Sasaki S., Chang M.L., Hsu H.Y., 1996. Insect hormonem: The
structure of ponasterone A, an insect-moulting hormone from the leaves of Podocarpus Nakai
Hay. J Chem Soc Chem Commun, 24, 915 – 917.
Nishimoto N., Shiobara Y., Inoue S.S., Fujino M., Takemoto T., Yeoh C.L., Oliviera F.D.,
Akisue G., Akisue M.K., Hashimoto G., 1988. Three ecdysteroid glycosides from Pfaffia
iresinoides. Phytochemistry, 27, 1665 – 1668.
Osipova S.O., Islamova Zh.I., Syrov V.N., Badalova N.S., Khushbaktova Z.A., 2002.
Ecdysten in the treatment of giardiasis. Med Parazitol, 1, 29 – 33.
Otaka T., Okui S., Uchiyama M., 1969. Stimulation of protein synthesis in mouse liver by
ecdysone. Chemical and Pharmaceutical Bulletin, 17(1), 75 – 81.
Ożarowska A., 2005. Roslina życia. Alternatywna Medycyna, 1, P. 16.
Purser D.B., Baker S.K., 1999. Ecdysones used to improve productivity of ruminants. US
Patent 5,922,702. July 13.
Rees H.H., 1995. Ecdysteroid biosynthesis and inactivation in relation to function. Europ J
Entomol, 92(1), 9 – 39.
36
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.
61.
62.
63.
64.
65.
66.
67.
68.
69.
70.
71.
72.
Romert A., Tuvendal P., Simon A., Dencker L., Eriksson U., 1998. The identification of a 9-cis
retinol dehydrogenase in the mouse embryo reveals a pathway for synthesis of 9-cis retinoic
acid. Developmental Biology, 95(8), 4404 – 4409.
Ross S.A., McCaffery P.J., Drager U.C., De Luca L. M., 2000. Retinoids in embryonal
development. Physiological Reviews, 80(3), 1021 – 1054.
Selepcova L., Jalc D., Javorsky P.,Baran M., 1993. Infulence of Rhaponticum carthamoides
(Willd.) Jljin on the growth of ruminal bacteria in vitro and on fermentation in an artificial
rumen (Rusitec). Arch Tierernahr, 43(2), 147 – 156.
Shibuya t., Ario T., Fukuda S., 2001. Composition. US Patent 6,224,872. May 1.
Slama K., Lafont R., 1995. Insect hormones – ecdysteroides; their presense and actions in
vertebrates (review). Eur J Entomol, 92, 355 – 377.
Slama K., Koudela K., Tenora J., Mathova A., 1996. Insect hormones in vertebraters:
anabolic effects of 20-hydroxyecdysone in Japanese quail. Experientia, 52(7), 702 – 706.
Smith S., 1998. Small Brain Neuropeptides. Trends in Endocrinology and Metabolism, 9, 301
– 302.
Suhr S.T., Gil E.B., Senut M. C., Gage F.H., 1998. High level transactivation by a modified
Bombyx ecdysone receptor in mammalian cells without exogenous retinoid X receptor.
PNAS, 95, 7999 – 8004.
Takahashi H., Nishimoto N., 1992. Antidiabetic agents containing ecdysterone or
inokosterone. J Patent 04,125,135.
Takei M., Endo K., Nishimoto N., Shiobara Y., Inouse S., Matsuo S., 1991. Effect of
ecdysterone on histamine release from rat peritoneal mast cells. J Pharm Sci, 80, 309 – 310.
Taniguchi S.F., Bersani-Amado C.A., Sudo L.S., Assel S.M.C., Oga S., 1997. Effect of Pfaffia
iresinoides on the experimental inflammatory process in rats. Phytotherapy Research, 11,
568 – 571.
Trenin S., Volodin V.V., 1999. 20-hydroxyecdysone as a human lymphocyte and neutrophil
modulator: in vitro evaluation. Archives of Insect Biochemistry and Physiology, 41, 156 – 161.
Tsitsimpikou C., Tsamis G.D., Siskos P.A., Spyridaki M.H., Georgakopoulos C.G., 2001.
Study of excretion of ecdysterone in human urine. Rapid Commun Mass Spectrom, 15(19),
1796 – 1801.
Uchiyama M., Yoshida T., 1974. Effect of ecdysterone on carbohydrate and lipid metabolism
// Invertebrate Endocrinology and Hormonal Heterophylly. Springer – Verlag,: Berlin, 401 –
416.
Vegeto E., McDonnell D.P., O’Malley B.W., Schrader W.T., Tsai M.J., 1999. Mutated steroid
hormone receptors methods for their use and molecular switch for gene therapy. US Patent
5,935,934. August 10.
Voellemy R., 2002. Molecular regulatory circuits to achieve sustained activation of genes of
interest by a single stress. US Patent 6,342,596. January 29.
Vogtli M., Elke C., Imhof M.O., Lezzi M., 1998. High level transactivation by the ecdysone
receptor complex at the core recognition motif. Nucleic Acids Research, 26(10), 2407 – 2414.
Voigt B., Whiting P., Dinan L., 2001. The ecdysteroid agonist/antagonist and brassinosteroidlike activities of synthetic brassinosteroid/ecdysteroid hybrid molecules. Celluar and
Molecular Life Sciences, 58(8), 1133 – 1140.
Volodin V.V., Chadin I., Whiting P., Dinan L., 2002. Screening plants of European North-East
Russia for ecdysteroids. Biochemical Systematics and Ecology, 30(6), 525 – 578.
Wang S., Ayer S., Segraves W.A., Williams D.R., Raikhel A.S., 2000. Molecular determinants
of differential ligand sensitivities of insect ecdysteroid receptors. Mol Cell Biol, 20, 3870 –
3879.
Zdrojewska A., 2004. Elisir życia (New preparations from Rhaponticum carthamoides Lipolite
and Rapontik) Czwarty Wymiar, 12, 38 -39.
Zhu Y., Kan L., Qi C., Kanwar Y.S., Yeldandi A.V., Rao M.S., Reddy J.K., 2000. Isolation and
characterization of peroxisome proliferator-activated receptor (PPAR) interacting protein
(PRIP) as a coactivator for PPAR. J Biol Chem 275(18), 13510 – 13516.
Zibarieva L., Volodin V., Saatov Z., Savchenko T., Whiting P., Lafont R., Dinan L., 2004.
Distribution of phytoecdysteroids in the Caryophyllaceae. Phytochemistry, 64(2), 499 – 517.
Ajzikow M.I., Kurmukow A.G., Syrow W.N.,1978. Fiziologiczeskaja aktiwnost i korreljacja
izmienienija biełkowogo, uglewodnogo i żirowogo obmiena pod wlijanijem ekdisterona i
nerobola. Farmakologia prirodnych wieszczestw, 107-125.
37
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
73.
74.
75.
76.
77.
78.
79.
80.
81.
82.
83.
84.
85.
86.
87.
88.
89.
90.
91.
Achmed I. 1993 Fitoekdisteroidy sierpuchi niewoorużennoj (Serratula inermis) i ich wlijanje na
biosintez nukleotidow i nukleinowych kisłot w tkanjach cypljat s razlicznoj obezpieczennostju
witaminom D3: Autoreferat, kand…. biol. Nauk. Kijew s 27.
Archem A.A.,Kowganko W.W.,1989. Ekdisteroidy: Chimja i biologiczeskaja aktiwnost. Mińsk:
Nauka i technika s. 327.
Bałtajew U.A.,2000. Fitoekdisteroidy – struktura, istoczniki i puti biosinteza w rastienjach.
Bioorganiczeskaja chimija 26 (12), 892 – 925.
Wołodin W.W., Czadin I.F., 2003. Ekdisteroidy w mirowoj flore: Obzor. Wiestnik Instituta
biologii Komi NC UrO RAN, 67, 2 – 11.
Wołodin W.W., Timofiejew N.P.,Kolegowa N.A., 1996. Sodierzanije 20-gidroksiekdizona w
rozlicznych ekdisteroid sodierżaszczich lekarstwiennych preparatach // Mieżdunarodnoje
sowieszczanije po fitoekdisteroidam. Syktywkwar, Komi NC UrO RAN, 138.
Wołodin W.W.,Szirszowa T.I., Burcewa S.A., Mielnik M.B., 1999. Biologiczeskaja aktiwnost
20-gidroksiekdizona i jego acetatow. Rastitielnyje resursy, 35(2), 76 – 81.
Gadżijewa P.M., Potugałow S.N., Panjuszkin W.W., Kondratiewa I.I., 1995. Srawnitielnoe
izuczenije anabolizurujuszczego diejstwija preparatow rastitielnogo proischożdienija
ekdistena, lewetona i „Prajm-Plas”. Eksperimentalnaja i kliniczeskaja farmakologia, 5, 46 –
48.
Ganiew SZ. G.,1980. Ekdizon sodierżaszczije rastienija rodow Serratula L.. Rhaponticum
Ludw. Uzbekistana i prilegajuszczich rajonow: Awtoref. dis…kand. biol. nauk.Taszkient un-t
im W.I.Lenina s 28.
Gusak J. K., Morozow W.N., Darmograj W.N., Gusak N.J., 2002. Fitoleczenije
klimaktericzeskogo sindroma. Aktualnyje woprosy akuszerstwa i ginekologii, Razdiel II
Ginekologia, 1 (1), 41.
Darmograj W.N., 1996a. Farakognosticzeskoje izuczenije niekotorych widow siemiejstwa
gwoźdicznych i perspektiwy ispolzowanija ich w medicinskoj praktikie [Chimiczeskaja
struktura flawonidow, ekdisteroidow, elementnyj sostaw, anatomiczeskoje strojenie
otdielnych widow]: Awtoref. dis…d-ra farmac. Nauk. Riazań gos. med. un-t im I.P. Pawłowa,
s 92.
Darmograj W.N., Uchow J. I., Sysykin A.A., Pietrow W.K., Rywkin O,M., Potechinskij S.M.,
1996b. Effektiwnost primienienija fitoekdisteroidnoj mazi pri chimiczeskom ożogie // Inform.
listok Rjaz. CNTI. Rjazań 54 – 96, s 4.
Darmograj W.N., Pietrow W.K., Zołotariew J.W., Kowaliew E. A.,1999. Fitoekdisteroidy –
perspektiwy primienienija w chirurgiczeskoj praktikie // Ot kollateralnogo krowoobraszczenija
k organosbieriegajuszczim operacjam. Rjazań, 1999, 211 – 214.
Darmograj W.N., Pietrow W.K., Gordlejew W.A., Uchow J.I., 2001a. Prewentiwnoje i
terapewticzeskoje diejstwije fitoekdisteroidow pri inducirujemych anemiach i lejkopienijach //
Mat-ły VIII Ros. nac.kongr. „Czełowiek i lekarstwo” Moskwa, 315 – 316.
Darmograj W.N., Morozow W.N., Chadarcew A.A., Gusak J.K., Lazarewa J.W., 2001b.
Biołogiczeski aktiwnyje wieszczestwa – modulatory programm adaptacji // Reabilitacija
bolnych s razlicznoj stomatołogiczeskoj patołogijej: Sb. naucz. trudow poswiaszczennych 10letiju stoma. fakulteta. Riazań 2001b – s 11 – 20.
Darmograj W.N., Pietrow W.K., Uchow J.I., 2002a. Teoreticzeskoje i kliniczeskoje
obosnowanije konceptualnoj modeli mechanizma diejstwija fitoekdisteroidow // Biochimija na
rubieże XXI wieka: Mieżreg. sb. naucz. tr., Rjazań 2002a – s 489 – 492.
Darmograj W.N., Gusak J.K., Morozow W.N., Gusak N.J., Zomow W.W., Nazimowa S.W.,
Kriwoszejewa G.A., 2003. Opyt ispolzowanija fitoekdisteroidow w leczenii ugrożajuszczego
prerywanija bieremiennosti // Tradicionnyje metody leczenija leczenia akuszersko –
ginekołogiczeskoj praktikie: Tr. II nauczno – prak. konf. Moskwa, 107 -108.
Zajnullin W.G.,Miszurow W.P., Puniegow W.W., Starobor N.A., Baszłykowa L.A., Babkina
N.J., 2003. Biołogiczeskaja effektiwnost dwóch kormowych dobawok, sodierżaszczich
ekdisteroidy Serratula koronata L. Rastitielnyje resursy, 39(2), 95 – 103.
Zielenkow W.N., Timofiejew N.P., Kolesnikowa O.P., Kudajea O.T., 2001. Wyjawlenije
biołogiczeskoj aktiwnosti dlja wodnych ekstraktow listowoj czasti lewzei safłorowidnoj na
modeli in vitro // Aktyalnyje problemy innowacji w sozdanii fitoproduktow na osnowie
nietradicjonnych rastitielnych resursow i ich ipolzowanije w fitoterapii. Moskwa, RAEN, 59 62.
Zibariewa L.N., 2003. Fitoekdisteroidy rastienii siemiejstwa Caryophyllaceae: Awtoref. dok…
chim. nauk. Nowosibirsk, Institut bioorganiczeskoj chemii SO RAN, s 31.
38
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
92.
93.
94.
95.
96.
97.
98.
99.
100.
101.
102.
103.
104.
105.
106.
107.
108.
109.
110.
111.
112.
113.
Zibariewa L.N., Jeremina W.I., 1996. Dinamika sodierżanija ekdisteroidow w widach roda
Silene L. wyraszcziwajemych w Sibirskom botaniczeskom sadu (Tomsk). Rastitielnyje
resursy, 32(1-2), 106 -110.
Iwanow W.I., 1987. Pitatielnyje i stimulirujuszczije swojstwa rapontika saflorowidnogo w
silosowannom i iskustwienno wysuszennom widie. Sb. naucz. tr. Moskwa, WNII Kordow, 37,
165-177.
Iwanowskij A.A., 2000. Wlijanije bioinfuzina na niekotoryje pokazatieli immuniteta.
Weterinarija 9, 43 – 46.
Kolchir W.K., Sakowicz G.S., Sokołow S.J., Tołstych L.P., Sawina A.A., Bojko W.P.,
Omielnickij P.P., Sidorowa E.A., 1996. Ispolzowanie szrota korniej lewzei kak
lekarstwiennogo syria (eksperimentalnoje obosnowanije). Mediko – farmacewticzeskij
wiertnik, 6.
Kuźmienko A.I., Mrozowa R.P., Nikolenko I.A., Donczenko G.B., 1999a. Antioksidantnyj
effekt 20-gidroksiekdizona w modelnych sistiemach. Wojenno – medicinskij żurnał, 3, 35 –
38.
Kużmienko A.I., Mrozowa R.P., Nikolenko I.A., Korniec G.W., Donczenko G.W., 1999b.
Wlijanije witamina D3, arginina i biołogiczeski aktiwnogo kompleksa iz Serratula coronata na
swobodno radikalnoje okiślenije lipidow pri D-gipowitaminozie. Ukrainskij biochemiczeskij
żurnał, 71(2), 69 – 74.
Kuźmickij B.B., Gołubiewa M.B., Konoplja N.A., Kowganko N.W., Archem A.A.,1990. Nowyje
pierspiektiwy w poiskie immunomoduljatorow sriedi soiedinienii steroidnoj struktury.
Farmakologija i toksikologija, 3, s 20 -22.
Kurakina I.O., Bułajew W.M., 1990. Ekdisten – tonizirujuszczije sriedstwo w tabletkach po
0,005g. Nowyje lekarstwiennyje preparaty, 6, 16 – 18.
Kurmukow A.G., Syrow W.N., 1988. Protiwowospalitielnyje swojstwa ekdisterona. Medicinskij
żurnał Uzbekistana, 10, 68 -70.
Kuszke E.E., Aleszkina J.A.,1955. Lewzeja safłorowidnaja. Moskwa, Medgiz, s 11.
Łagunowa O.N., Iwanowskij A.A., 2002. Nowyj preparat iz lewzei saflorowidnoj – Bioinfuzin //
Biotechnologia, ekologia, medicina: Pod redakcijej d.t.n. A.F. Trufanowa. Moskwa – Kirow
EKSPRESS, 34-36.
Lafon P., 1998. Fitoekdisteroidy i mirowaja flora; Raznoobrazje, rasprostranienije, biosyntez i
ewoljucija. Fijołogija rastienii, 3, 326 – 346.
Lekarstwa i BAD w sportie: Prakticzeskoje rukowodstwo dlja sportiwnych wraczej, trenerow i
sportsmenow, 2003. Pod obszczej red. Sejfułła R.D. i Ordżonikidze.Z.G., Moskwa, Litterra, s
320.
Lekarstwiennyje sriedstwa: 4000 preparatow, swojstwa, primienienije, protiwopokazanija.
Sprawocznik. Pod red. M.A.Kljujewa, 1995. Moskwa, Kniznyj dom „Łokus” ; Gomel,
Agenstwo „RID” s 704.
Maszkowskij M.D., 1993. Lekarstwiennyje sredstwa. W 2-ch czastjach. Czast 1. Moskwa,
Medicina, s 736.
Mirzajew J.R., Syrow W.N., 1992. Wlijanije fitoekdisteroidow na połowuju aktiwnost krys –
samcow. Dokłady AN UzSSR, 3, 47 -49.
Minorowa W.N., Chołodowa W.W., Skoczkowa T.F., 1982. Gipocholestierieniemiczeskij efekt
fitoekdizonow w ekspierimientalnoj gipercholiestierieniemii na krysach. Woprosy medicinskoj
chemii, 3, 101 -104.
Maszkowskij D.C., Dawydow W.W., Tjuleniew W.W., 1989. Aktiwnost preparatow
adaptogennych rastienii w eksperimientalnom diabetie. Problemy endoendokrinołogii, 6, s 82
– 87.
Osinskaja L.F., Saad L.M., Chołodowa J.D., 1992. Antiradikalnyje swojstwa i antioksidantnaja
aktiwnost ekdisterona. Ukrainskij biochimiczeskij żurnal, 64, 114 – 117.
Płotnikow M.B., Alijew O.I., Wasiliew A.S., Masłow M.J., Czernyszewa G.A., Krasnow E.A.,
Zibariewa L.N., 1999. Gemooreologiczeskaja aktiwnost ekstraktow iz nadziemnoj czasti
Lychnis chaldedonica L i Rhaponticum carthamoides (Willd.) Jljin pri eksperimentalnom
infarktie miokarda. Rastitielnyje resursy, 35 (1), 103 – 107.
Płotnikow M.B., Alijew A.O., Wasiliew A.S., Masłow M.J., Dmitruk S.E., Krasnow E.A., 2001.
Wlijanije ekstrakta lewzei safłorowidnoj na reologiczeskije swojstwa krowi u krys c arterjalnoj
gipertenziej. Eksperimentalnaja i kliniczeskaja farmakologia, 64, 6, 45 – 47.
Portugałow S.N., Panjuszkin W.W., Agajewa E.N., 1993. Wlijanije rastitielnych preparatow
mjagkogo diejstwija i ekdistena na fiziczeskuju rabotosposobnost i funkcjonalnoje sostojanije
sportsmenow. Teoria i praktika fiziczeskoj kultury, 8, 44 – 45.
39
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
114.
115.
116.
117.
118.
119.
120.
121.
122.
123.
124.
125.
126.
127.
128.
129.
130.
131.
132.
133.
134.
Portugałow S.N., Panjuszkin W.W., Abramowa Bramowa.F., 1996. Srawnienije
anabolizirujuszczego diejstwija niedopingowych preparatow rastitielnogo prischożdienija:
ekdistena, lewetona i „Prajm plas”. Teoria i praktika fiziczeskoj kultury, 9, 47 – 49.
Portugalow S.N., Sejfułła R.D., Panjuszkin W.W., Azizow A.P., 1997. Izuczenije diejstwija
niedopingowych anabolizurujuszczich preparatow rastitielnogo proischożdienija na
fiziczeskuju rabotosposobnost wysokokwalificirowanych grebcow // Naucz.tr.1996 g.
Moskwa, WNIIFK 281 – 292.
Postnikow B.A., 1995. Maralij koreń i osnowy wwiedienija jego w kulturu. Nowosybirsk, SO
RASCHN, s 276.
Pczelenko L.D., Mietielkina L.G., Wołodina S.O., 2002. Adaptogennyj effekt
ekdisteroidsodierżaszczej frakcji serratula coronata L. Chimija rastitielnogo syria, 1, 69 – 80.
Wołynskij B.G., Bender K.I., Frejdman S.L., i inni 1983. Rastienija w medicinie, Izd-wo SGU,
s 485.
Rastitielnyje resursy SSSR: Cwietkowyje rastienija ich chimiczeskij sostaw, ispolzowanije,
1993. T. 7. Siem Asteraceae. Sp., Nauka, 161 – 163.
Rastitielnyje resursy Rossii i sopredielnych gosudarstw: Cwietkowyje rastienija ich
chimiczeskij sostaw, ispolzowanije, 1994. T. 8. Siem. Butomaceae-Typhaceae. SPb. Nauka,
s 271.
Saratnikow A.S., Krasnow E.A., Szadrina G.D., Zotowa M.I., Niechoda M.F., Aksienowa P.A.,
Aleksiejewa L.P., 1970. Chimiko – farmakologiczeskoje issledowanije korniej lewzeii
safłorowidnoj // Izwiestja So AN SSSR: Seria biol. nauki. Wyp. 2. Nowosybirsk, Nauka, Sib.
Otd-e, 10,
Sachibow A.D., Syrow W.N., Usmanowa A.S., Abakumowa O.J., 1989. Ekspierimientalnyj
analiz immunotropiczeskogo diejstwija fitoekdisteroidow. Dokłady Akademii Nauk Uzbekckoj
SSR, 55 – 57.
Sejfułła R.D., 1998. Nauczno – metodiczeskije rekomendacji o primienienii nowych
kombinirowannych adaptogenow rastitielnogo proischożdienija w sportiwnoj medicinie //
Metodiczeskije rekomendacji. Moskwa, WNIIFK, s 28.
Sejfułła R.D., 1999. Sportiwnaja farmakologia. Moskwa, Sport – Farma Press, s 120.
Sobolewskaja K.A., 1991. Introdukcja rastienii w Sibiri. Nowosybirsk, Nauka, s 184.
Sokołow S.J., 2000. Fitorerapija i fitofarmakologija: Rukowodstwo dlja wraczej. Moskwa.
Medicinskoje informacionnoje agentstwo, s 976.
Syrow W.N., Ajzikow M.I., Kurmukow A.G., 1975. Wlijanije ekdisterona na sodierżanije
biełka, glikogena i żira w pieczeni, serdce i myszce biełych krys. Dokłady Akademii nauk
UzSSR, 8, 37 -38.
Syrow W.N., Kurmukow A.G., 1976. Ob. Anaboliczeskoj aktiwnosti fitoekdizona – ekdisterona
wydielennogo iz Rhaponticum carthamoides (Willd.) Jljin. Farmakołogija i toksikologija, 6, 690
– 693.
Syrow
W.N., Nadijew A.N., Sułtanow M.B., 1986. Diejstwije fitoekdisteronow na
żełczeotdielitielnyje funkcji pieczeni w normie i pri ekspierimientalnom giepatitie.
Farmakołogija i tosikologija, 3, 100 – 103.
Syrow W.N., Nazirowa S.S., Kuszbaktowa Z.A., 1997. Rezultaty ekspierimientalnogo
izuczenija fitoekdisteroidow w kaczestwie stimuljatorow elektropoeza u laboratornych
ziwotnych. Ekspierimientalnaja i kliniczeskaja farmakologia, 3, 41 – 44.
Timofiejew N.P., 1994. Rezultaty praticzeskogo wniedrienija w swinowodstwo rapontika
safłorowidnogo w kaczestwie ekdisteroidnogo syrja // Mat-ły III Miezdunar. konf. Po selekcji,
technologii wozdieływanija i pierierabotki nietradicionnych rastienii. Symferopol, Tawrija, 166
– 167.
Timofiejew N.P., Iwanowskij A.A., 1996a. Anaboliczeskij effekt małych doz preparatow
rapontika // Mieżdunarodnoje sowieszczanije po fitoekdisteroidam. Syktywkar, Komi NC UrO
RAN, 133.
Timofiejew N.P., Wołodin W.W., Frołow J.M., 1996b. Niekotoryje aspekty proizwodstwa
ekdisteroidsodierżawszego syrja iz nadziemnoj czasti Rhaponticum carthamoides (Wiild.)
Jljin. // Mieżdunarodnoje sowieszczanije po fitoekdisteroidam. Syktywkar, Komi NC UoR
RAN, 90.
Timofiejew N.P., Wołodin W.W., Frołow J.M., 1998. Raspriedielenije 20-gidroksiekdizona w
strukturie biomasy nadziemnoj czasti Rhaponticum carthamoides (Willd.) Jljin. Rastitielnyje
resursy, 34(3), 63 – 69.
40
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl
135.
136.
137.
138.
139.
140.
141.
142.
143.
144.
145.
146.
147.
148.
149.
150.
Timofiejew N.P., 2000. Razrabotka nowych farmpreparatow iz lewzei safłorowidnoj
(„Bioinfuzin” i „BCL-FITO”) // Innowacionnyje technologii i produkty: Cb. trudow. Wyp. 4.
Nowosybirsk, NTF „ARIS”, 26 – 36.
Timofiejew N.P., 2001. Lewzeja safłorowidnaja: Problemy introdukcji i perspektiwy
ispolzowanija w kaczestwie biologiczeski aktywnych dobawok // Nietradicionnyje prirodnyje
resursy, innowacionnyje technologii i produkty. Sb. naucz. trudow. Wyp. 5. – Moskwa, RAEN,
108 – 134.
Timofiejew N.P., 2003. Promyszlennyje istoczniki połuczenija ekdisteroidow. Czast I.
Ponasterone i muristerone // Nietradicjonnye prirodnyje resursy, innowacionnyje technologii i
produkty. Sb. naucz. trudow. Wyp. 9 – Moskwa, RAEN, 64 – 86.
Timofiejew N.P., 2004. Issliedowanija po ekdisteroidam: Ispolzowanije w medicinie, Internet –
resursy, istoczniki i biologiczeskaja aktiwnost. Biomedicinskaja chimija, 50 (prił. 1), 133 –
152.
Timofiejew N.P., Kokszarow A.W., 2005a. Makroelementarnyj profil Rhaponticum
carthamoides (Willd.) Jljin. // Mat-ły III Ros. naucz.-prak. konf. “Aktualnyje problemy innowacij
s nietradicionnymi prirodnymi resursami I sozdanija funkcjonalnych produktow”. Moskwa, 84 85.
Timofiejew N.P., 2005b. Dynamika struktury biomasy lekarstwiennych rastienii Rhaponticum
carthamoides (Willd.) Jljin i Serratula coronata L. w agrocenozie // Nietradicionnyje prirodnyje
resursy, innowacionnyje technologii i produkty. Sb. naucz. trudow. Wyp. 12. Moskwa, RAEN,
- s 211 – 220.
Todorow I.N., Mitrochin J.I., Jefremowa O.I., Sidorenko L.I., 2000a. Wlijanije ekdisterona na
biosyntez biełkow i nukleinowych kisłot w organach myszej. Chimiko – farmacewticzeskij
żurnal, 34 (9), 3 – 5.
Todorow I.N., Mitrochin J.I., Jefremowa O.I., Sidorenko L.I., 2000b. Diejstwije ekstraktow
lewzei safłorowidnoj na biosyntez RNK i biełkow w organach myszi. Chimiko –
farmacewticzeskij żurnal, 34 (9), 24 -26.
Tomaszko K.Ch., Gukler R., 1996. Ekologiczeskoje znaczenije ekdisteroidow u morskich
artropod // Mieżdunarodnoje sowieszczanije po fitoekdisteroidam. Syktywkar, Komi NC UrO
RAN, 43 -44.
Trenin D.S., Wołodin W.W., Biejkin J.B., Szłykowa A.B., 1996. Ekdisteroidnaja frakcja
nadziemnoj czasti Serratula coronata L. w reakcji spontannogo E-rozetkoobrazowanija i
agaromigracjonnom testie in vitro. Eksperimentalnaja i kliniczeskaja farmakołogija, 1, 55 –
57.
Fiedorow W.N., Rakow A.A., Smirnow N.A., Stowiczek W.G., Smirnow A.W., Arbuzow E.E.,
Popkow W.W., Fiedorowa T.B., Wdowiczenko W.D., Arszinow A.W., Sułtanow S. Sz.,
Sitnikow I.G., Soszin A.B., Jefremienko L.W., 1997. Srawnitielnaja effektiwnost
farmakopeinych preparatow adaptogenow // Mat-ły VI Mieżdunar. naucz-prakticz. konf.
„Nietradicionnoje rastienniewodstwo, ekologia ekologia zdorowije”. Gławy 6,7,8, - Simferopol,
Nacionalnaja akademija nauk Ukrainy, 1997, 486 – 487.
Fomowskaja G.N., Bierdyszew A.G., Chołodowa J.D., 1992. Immuno – moduljatornyj effekt
ekdisterona. Ukrainskij biochimiczeskij żurnal, 64(2), s 56 -61.
Chatymow R.W., Muftachow M.W., Mazunow W.A.,Niedopiekin D.W., Galjautdinow I.W.,
Odinokow w.N., 2002. Osobiennosti mass – spektrow rezonansnogo zachwata elektronow
molekułami ekdisteroidow // Izwiestija Akademii Nauk. Seria chimiczeskaja, 2002, 2, 291 –
194.
Czermnik N.S., 1988. Diejstwije metandrostenola i ekdisterona na fiziczeskuju wynosliwost
żiwotnych i biełkowyj obmien w sklektnych myszczcach. Farmakologia i toksykologia, 51(6),
57 – 60.
Szain S.S.,Trechin A.A., 2002. Rastienija protiw stressow. Moskwa, Owerlej, s 160.
Jakowlew G.M., Nowikow W.S., Chawinson W.Ch., 1990. Rezistientnost, stress, reguljacja.
Leningrad, Nauka, s 328.
Z j. rosyjskiego tłumaczył Jakub Krywuć.
41
PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory www.pdffactory.pl

Podobne dokumenty