Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób

Komentarze

Transkrypt

Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób
Badania laboratoryjne
w diagnostyce chorób nowotworowych
www.diag.pl
Wstęp
Choroby nowotworowe są obecnie jedną z najczęstszych przyczyn zgonów.
Rak prostaty, piersi, płuc, jelita grubego i pęcherza są w czołówce nowotworów powodujących śmiertelność wśród chorych. Wczesne wykrycie daje
większą szansę na wyleczenie. Niestety rozrost większości nowotworów przebiega prawie bezobjawowo. Objawy są nieswoiste do momentu kiedy guz
osiąga duże rozmiary i staje się niemożliwe jego chirurgiczne usunięcie, lub
w sytuacji kiedy komórki nowotworowe rozprzestrzeniły się już do innych tkanek
i organów.
Markery nowotworowe to substancje występujące w tkance nowotworu lub
przez nią wytwarzane. Markerami mogą być również substancje produkowane
przez inne tkanki i narządy chorego, w odpowiedzi na pojawienie się i rozrost
nowotworu.
Związki te można oznaczać przy pomocy różnych metod:
• chemicznych
• immunologicznych
• za pomocą biologii molekularnej w komórkach, tkankach lub płynach
z jam ciała
Markery nowotworowe pomagają w identyfikacji obecności nowotworu. Jedynie
kilka markerów jest specyficznych dla pojedynczych nowotworów (konkretnych
typów, są to tzw. tumor-specific markers). W większości przypadków są one
nieswoiste, czyli jeden marker może być skojarzony z występowaniem różnych
nowotworów (tumor-associated markers).
Rodzaje markerów:
• enzymy
• hormony
• antygeny płodowo-zarodkowe
• antygeny nowotworowe o budowie glikoprotein lub mucyn
• markery genetyczne (wykrywanie zarówno czynników onkogennych jak
i mutacje genów supresorowych)
Znaczenie kliniczne markerów nowotworowych to:
• skrining populacji
• diagnostyka różnicująca u pacjentów z niespecyficznymi objawami
• wskaźnik wzrostu guza nowotworowego
• wskaźnik rokowniczy postępowania choroby
• szacowanie efektywności leczenia
• monitorowanie odpowiedzi na terapię
• wyznaczanie kierunku w immunoterapii
-1-
Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób nowotworowych
Psa, fPsa
Prostate Specyfic Antygen/free Prostate
Specyfic Antygen
Antygen gruczołu krokowego/frakcja
wolna Antygenu gruczołu krokowego
PaP
Prostatic Acid Phosphatase
Kwaśna fosfataza sterczowa
cea
Carcioembryonic Antygen
Antygen karcinoembrionalny
PSA jest bez wątpienia najważniejszym markerem raka prostaty, a jego odkrycie spowodowało znaczny postęp w diagnostyce, leczeniu i monitorowaniu
tej choroby. Wzrost stężenia PSA w surowicy wywołany jest przez: raka stercza, łagodny przerost prostaty, zapalenie gruczołu krokowego, podrażnienie
mechaniczne prostaty (zabieg chirurgiczny, biopsja, masaż gruczołu). Przyjmuje
się, że każdy mężczyzna po ukończeniu 50. roku życia powinien raz w roku mieć
oznaczony poziom PSA w surowicy krwi, oraz wykonane badanie per rectum. Są
to badania podstawowe w grupie badań przesiewowych w kierunku raka prostaty. Mężczyźni należący do grup podwyższonego ryzyka powinni poddawać
się regularnym badaniom już od 40. r.ż. W przypadku, kiedy PSA całkowite jest
podwyższone (zakresy referencyjne dla tego parametru dostosowane są do
przedziałów wiekowych pacjentów, gdyż poziom PSA wzrasta z wiekiem) wskazane jest także oznaczenie fPSA (frakcja wolna czyli nie związana z białkami).
Wyniki tych oznaczeń umożliwiają lepsze zróżnicowanie między rakiem prostaty, a innymi chorobami tego gruczołu, oraz podjęcie decyzji czy potrzebna jest
biopsja. Bardzo duże znaczenie ma PSA w monitorowaniu przebiegu leczenia
(radykalna prostatektomia, radioterapia, terapia hormonalna) nowotworu prostaty.
Oznaczenie kwaśnej fosfatazy, zwłaszcza jej izoenzymu sterczowego w surowicy
krwi, jest jednym z badań immunochemicznych o dużym znaczeniu w diagnostyce raka stercza. Uważa się, że wzrost aktywności enzymu w surowicy krwi jest
charakterystyczny dla rozwoju procesu nowotworowego. Oznaczenie to jest przydatne zarówno w ocenie stopnia zaawansowania klinicznego nowotworu, jak
i w kontroli efektywności leczenia.
Antygen rakowo-płodowy jest jednym z najczęściej oznaczanych markerów
w przypadkach chorób nowotworowych. Jego podniesiony poziom obserwuje
się w:
• 70 % nowotworów jelita grubego
• 55 % nowotworów trzustki
• 50 % nowotworów żołądka
• 45% nowotworów płuc
• 40 % nowotworów szyjki macicy
• 40% nowotworów piersi
• 25% nowotworów jajników
Badane stężenie CEA w przypadku raka płuca ma dużą wartość w ocenie
skuteczności leczenia. Marker jest wykorzystywany również w diagnostyce
raka trzustki. Typuje się go na potencjalny, niezależny czynnik rokowniczy
w raku jelita grubego i odbytnicy. Nie powinien być jednak traktowany jako
badanie przesiewowe w wykrywaniu raka jelita grubego. Jeżeli resekcja ognisk
przerzutowych byłaby klinicznie wskazana, zaleca się pomiar pooperacyjny CEA
co 2 - 3 m-ce u pacjentów w stadium II i III choroby.
Normalizacja surowiczego poziomu CEA powinna nastąpić w ciągu 4 miesięcy
po radykalnym zabiegu operacyjnym. W przeciwnym wypadku, może to
oznaczać, że zabieg chirurgiczny nie był wystarczająco radykalny i istnieje wysokie prawdopodobieństwo nawrotu choroby w ciągu jednego roku. Stąd też
bardzo istotne jest wykorzystanie markera CEA do kontrolowania stanu chorych
w trakcie prowadzonego leczenia.
-2-
aFP
Alfa – Fetoproteina
ca – 125
Carcinoma antigen 125
Antygen nowotworowy 125
β2-m
Beta 2-mikroglobulina
ca 15-3
Carcinoma antigen 15-3
Antygen nowotworowy 15-3
AFP jest najczęściej oznaczanym markerem w ocenie wątroby.
Wzrost całkowitego poziomu AFP w surowicy pacjenta może świadczyć
o obecności guza wątroby.
Wśród pacjentów zakażonych HBV swoistość AFP w wykrywaniu pierwotnego raka wątroby oceniono na 50%, podczas gdy wśród osób nie zakażonych
wynosiła ona 78%. Stężenie alfa-fetoproteiny w surowicy wzrasta również
w innych chorobach, m.in. w wirusowym zapaleniu wątroby, a także u pacjentów
z guzami jajnika i jąder wywodzącymi się z komórek zarodkowych, guzami
przerzutowymi do wątroby (5-10%) oraz nowotworami złośliwymi przewodu
pokarmowego – w tym w raku trzustki (24%), raku żołądka (15%) i raku jelita
grubego (3%) i rzadziej w raku pęcherzyka żółciowego. Niestety ze względu
na niską swoistość markera AFP, oznaczenia nie pozwalają na jednoznaczne
odróżnienie wczesnych zmian nowotworowych od przewlekłych stanów zapalnych wątroby.
Wyższe stężenia alfa-fetoproteiny stwierdza się także u palaczy tytoniu oraz
u kobiet w ciąży.
Marker raka jajnika – wytwarzany jest przez nieśluzowe raki jajnika.
We wczesnych stopniach zaawansowania raka jajnika (I i II stopień) stężenia
CA -125 bywają prawidłowe lub niewiele podwyższone, w późnych stopniach zaawansowania (III i IV stopień) stężenia markera są podwyższone
w ok 80% przypadków. Oznaczenia CA-125 stosuje się więc głownie w trakcie
chemioterapii w celu monitorowania leczenia u chorych, u których poziom ten
był podwyższony przed leczeniem operacyjnym i chemicznym. Spadek poziomu
tego markera w trakcie kolejnych cykli chemioterapii sugeruje jej skuteczność,
brak zmian lub wzrost stężenia w surowicy oznacza zazwyczaj obecność
pozostałości guza pierwotnego lub pojawienie się przerzutów.
Oznaczanie CA-125 w badaniach przesiewowych wykrywających raka jajnika ma
znaczenie jedynie jako uzupełnienie podstawowych badań ginekologicznych,
wykazano bowiem, że podwyższone stężenia tego markera obserwuje się także
u kobiet będących w fazie pęcherzykowej cyklu menstruacyjnego, pierwszym
trymestrze ciąży, mających zmiany o charakterze łagodnym (endometrioza,
zapalenie jajowodu, mięśniaki macicy). Wzrasta on również w nowotworach
np. opłucnej, osierdzia, otrzewnej, nowotworach endometrium, nabłonka
kanału szyjki macicy, trzustki, piersi, wątroby.
Oznaczanie β2-M w surowicy i moczu znalazło istotne zastosowanie w diagnostyce nefrologicznej. Znacząco podwyższone wstępne poziomy tego markera
stwierdzono w przypadku przewlekłej białaczki limfoblastycznej B-komórkowej,
białaczki T-komórkowej dorosłych, oraz szpiczaka mnogiego. Zwłaszcza w tej
ostatniej jednostce chorobowej oznaczanie β2-M, szczególnie w połączeniu
z równoczesną oceną wartości CRP i LDH, ma niepodważalne znaczenie kliniczne. Wysokie poziomy β2-M, znacząco różne od stwierdzanych u osób
zdrowych, wykazano u pacjentów z rozpoznaniem chłoniaka ziarniczego
i nieziarniczego oraz schorzeń mieloproliferacyjnych.
U pacjentów z rozpoznaniem szpiczaka mnogiego, wstępny poziom LDH, CRP
oraz β2-M wyznaczają nie tylko grupę ryzyka i warunkują prawdopodobieństwo
przeżycia, ale także implikują wybór postępowania terapeutycznego.
Wzrost stężenia CA 15-3 stwierdza się u chorych z łagodnymi zmianami
w wątrobie, nowotworem trzustki, płuc, jajników, wątroby, a potwierdzenie
raka piersi w I lub II stadium zaawansowania przy użyciu tego markera dotyczy
jedynie ok. 20% pacjentów.
Wykazano natomiast wysoką korelację poziomu CA 15-3 z wielkością wykrytego guza oraz odpowiedzią na leczenie. Oznaczanie tego markera jest bardziej
użyteczne w przypadkach wznowy niż w zmianach o charakterze pierwotnym.
-3-
Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób nowotworowych
Zastosowanie markerów nowotworowych w diagnostyce laboratoryjnej
Mózg
• S-100
• przeciwciała
onkoneuronalne
Płuca
• NSE
• Cyfra 21-1
Piersi
• CA 15-3
• CA 72-4
• BRCA 1
Wątroba
• CEA
Skóra - czerniak
• S-100
• AFP
Żołądek
• CEA
• CA 19-9
Drogi żółciowe
• CA 19-9
Jelito grube
• CEA
• CA 72-4
• Kał krew
utajona
Trzustka
• CA 19-9
Jajniki
• TPS
• CA 125
• CA 15-3
• CA 72-4
Prostata
• PAP
• PSA
• fPSA
Szyjka macicy
• TPS
• cytologia
• cytologia LBC
Nazwa markera
Narząd
Nazwa markera
Narząd
NSE
PAP
PSA, fPSA
CEA
AFP
TPS
CA 125
CA 15-3
Kał - krew utajona
płuca
prostata
prostata
jelito grube, żołądek, wątroba
wątroba
jajniki, szyjka macicy
jajniki
piersi, jajniki
jelito grube
CA 19-9
CA 72-4
Beta 2 mikroglobulina
Cyfra 21-1
S-100
BRCA 1
cytologia / LBC
przeciwciała onkoneuronalne
trzustka, drogi żółciowe, żołądek
jajniki, piersi, jelito grube
guzy w kościach, czasem innych tkankach miękkich”
płuca
rak skóry-czerniak, glejak wielopostaciowy
piersi
szyjka macicy
mózg
-4-
ca 19-9
Carcinoma antigen 19-9
Antygen nowotworowy 19-9
tPs
Tissue polypeptyde specific antigen
Tkankowy swoisty antygen polipeptydowy
cyFra 21-1
ca 72-4
Carcinoma antigen 72-4
Antygen nowotworowy 72-4
CA 19-9 wykazuje wysoką czułość w ocenie obecności raka trzustki.
Wykorzystywany jest w monitorowaniu leczenia (głównie) raka trzustki, ponadto raka dróg żółciowych i raka żołądka. Czułość diagnostyczna tego markera
wynosi 70%, a we wczesnych stadiach zaawansowania 67%. Podwyższone
stężenie CA 19-9 występuje również w stanach zapalnych przewodu pokarmowego, wątroby, trzustki. Jest ono wtedy znacznie niższe niż stężenie tego
antygenu u chorych na nowotwór złośliwy, co daje możliwość wykorzystania
CA 19-9 do różnicowania choroby o etiologii nienowotworowej z chorobą
nowotworową. Mimo tych ograniczeń, surowicze stężenie antygenu CA 19-9
przekraczające wartości 1000 U/ml powoduje, że marker staje się wysoce
swoisty dla raka trzustki.
TPS jest miernikiem proliferacji komórek nowotworowych. Podwyższone stężenie
stwierdza się w surowicy chorych na raka jajnika i zależy ono od wielkości masy
guza i odpowiedzi na leczenie chemiczne. Zaobserwowano, iż jednoczesne
oznaczanie TPS i SCC-Ag pozwala na lepszą ocenę biologicznej agresywności
nowotworu i wskazuje na stopień zaawansowania raka szyjki macicy.
Marker wykrywany w surowicy krwi chorych na niedrobnokomórkowego
raka płuc oraz w innych nowotworach, zwłaszcza płaskonabłonkowych.
Jego ekspresję można stwierdzić zarówno w prawidłowym nabłonku dróg
oddechowych, jak i w raku płuca. Związek między czasem przeżycia, a przedoperacyjnym stężeniem CYFRY 21-1 potwierdzono w wielu badaniach. Sugeruje
się także, że CYFRA 21-1 może mieć znaczenie predykcyjne, co do odpowiedzi
na leczenie. Wielu badaczy podkreśla, że zwiększone stężenie CYFRY 21-1 należy
traktować przede wszystkim jako marker uszkodzenia i naprawy nabłonka.
CA 72-4 jest wiarygodnym markerem ściśle odzwierciedlającym stadium rozwojowe raka płaskonabłonkowego przełyku. Wykazano, że systematyczne oznaczanie jego poziomu w surowicy pacjentów, którym usunięto guz chirurgicznie,
może pozwolić na wczesne wykrycie ewentualnego nawrotu choroby.
-5-
Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób nowotworowych
s-100
nse
Neuron-Specific Enolase
Swoista enolaza neuronowa
brca 1
Breast cancer susceptibility gene 1
W różnicowaniu komórek czerniaka wykorzystuje się technikę immunohistochemiczną z zastosowaniem przeciwciał skierowanych przeciwko białku
S-100. Podwyższony poziom białka S-100 we krwi obwodowej wykazuje
korelacje ze stopniem zaawansowania choroby, liczbą zajętych narządów
i obecnością przerzutów. Pomiar białka S100 wykorzystuje się do monitorowania
przebiegu leczenia przy zastosowaniu chemio- czy immunoterapii. Podwyższone
stężenie białka S-100 koreluje ze skróceniem czasu przeżycia, a wzrastający poziom białka S-100 jest czułym i swoistym wskaźnikiem progresji choroby.
Marker S-100 jest również charakterystyczny dla glejaka wielopostaciowego.
Markerem nowotworowym, który może być pomocny w diagnostyce, monitorowaniu oraz ocenie efektywności leczenia chorych na drobnokomórkowego raka płuc jest swoista enolaza neuronowa. Marker ten charakteryzuje się
wysoką czułością diagnostyczną, lecz niską swoistością diagnostyczną, gdyż
wysokie jego stężenia obserwuje się w niektórych chorobach o etiologii nienowotworowej, a także u pewnego odsetka chorych z innymi typami histologicznymi nowotworów, m.in. z niektórymi nowotworami mózgu, a także
z nienowotworowymi schorzeniami płuc, zapaleniem opon mózgowych,
zawałem mózgu, krwotokiem podpajęczynówkowym czy urazami głowy.
Wiele czynników odgrywa istotną rolę w zapoczątkowaniu rozwoju nowotworu
gruczołu piersiowego, a wśród nich ważne miejsce zajmują czynniki genetyczne.
Najsilniej związane z powstawaniem raka piersi są geny supresorowe BRCA1
i BRCA2. Najważniejszym efektem badań molekularnych rodzin z genetyczną
predyspozycją do raka piersi jest wyłonienie osób wysokiego ryzyka, u których
dzięki systematycznym badaniom profilaktycznym będzie można wykrywać
wczesne postacie raka.
Obecnie uważa się, że mutacje genu BRCA1 występują w 75% rodzin, w których
występują zarówno raki sutka, jak i raki jajnika, oraz w 50% rodzin, w których
występuje wyłącznie rak piersi.
Uważa się, że każda kobieta pochodząca z rodziny o podwyższonym ryzyku
wystąpienia raka sutka powinna być o tym poinformowana i zaznajomiona
z koniecznością wykonania odpowiednich badań. Kobiety te powinny rozpocząć
samobadanie piersi już w wieku kilkunastu lat, a od 20. roku życia badanie
piersi powinien wykonywać co pół roku lekarz. W wieku 25 lat muszą rozpocząć
badania ultrasonograficzne piersi, powtarzane co 6 m-cy, a następnie także USG
narządu rodnego. Począwszy od 35. roku życia powinny raz do roku wykonywać
kontrolną mammografię. Jeżeli dojdzie do wykrycia raka w stadium I lub II, zabieg operacyjny w przypadku nosicielek uszkodzonych genów BRCA nie może
być oszczędzający – zaleca się obustronną amputację piersi.
Wysoka częstość mutacji w genie BRCA1 u kobiet obciążonych dziedzicznie
rakiem piersi dostarcza motywu do zastosowania tych czynników jako markera
wykrywania grupy wysokiego ryzyka wystąpienia tego nowotworu.
-6-
htgr
alP
Alcaline phosphatase
Fosfataza alkaliczna
acth
Adrenocorticotropic hormone
Hormon adrenokortykotropowy
kalcytonina
hcg
Human chorionic gonadotopin
Gonadotropina kosmówkowa
Diagnostyka ryzyka nowotworowego zależnego od estrogenów.
Badanie obejmuje wykrywanie mutacji w genach kodujących białka naprawcze
(BRCA1 i CHEK 2). Wystąpienie uszkodzeń w tych genach zwiększa ryzyko rozwoju niektórych nowotworów: raka trzustki, jelita grubego, piersi, jajników,
prostaty, czerniaka. Szczególny wpływ na niekorzystny efekt mutacji w genach
ma zażywanie hormonów (np. antykoncepcja hormonalna) przez kobiety
poniżej 35. roku życia.
Podwyższony poziom ALP obserwuje się w przebiegu pierwotnego i wtórnego
raka wątroby. Wysoki wzrost stężenia jest spotykany także w raku prostaty
z przerzutami do kości.
Wpływ na wzrost stężenia ACTH mogą mieć: rak trzustki, piersi, żołądka, jelita
grubego, a także drobnokomórkowy rak płuc.
Kalcytonina jako marker nowotworowy jest najbardziej użyteczna w diagnostyce raka rdzeniastego tarczycy, jego postaci dziedzicznej o autosomalnym
dominującym sposobie dziedziczenia. Zaobserwowano też korelację pomiędzy
poziomami stężeń kalcytoniny, a wskaźnikami rozwoju choroby takimi jak
objętość guza, oraz jego rozrost lokalny i przerzuty.
Podwyższone wartości hCG stwierdza się prawidłowo w ciąży, ale także
w ciążowej chorobie trofoblastycznej, w niektórych guzach zarodkowych
jajnika, jak: raku kosmówki, raku zarodkowym oraz mieszanych guzach zarodkowych. Oznaczenia AFP i hCG znajdują zastosowanie w rozpoznawaniu guzów
zarodkowych jajnika oraz monitorowaniu leczenia chemicznego po pierwotnym
leczeniu operacyjnym. Oznaczenie hCG stosuje się również w diagnostyce nowotworów zarodkowych u mężczyzn. Podwyższone stężenie hCG stwierdza się
w 30-60% przypadków nienasieniaków oraz około 10% przypadków nasieniaków. Nowotwory germinalne są jedyną przyczyną podwyższonego poziomu
tego markera u dorosłych mężczyzn.
-7-
Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób nowotworowych
badanie białek krwi
i moczu
kał - krew utajona
hPV
Human papilloma virus
HPV czynnik onkogenny
Elektroforeza to rozdział białka w surowicy krwi na frakcje.
Immunofiksacja charakteryzuje rodzaj białka monoklonalnego (tzw łańcuchy
ciężkie – G,A,D,E, oraz łańcuchy lekkie, kappa i lambda).
Badania te wspomagają diagnostykę gammapatii monoklonalnych takich jak:
szpiczak plazmocytowy, białaczka plazmocytowa, makroglobulinemia Waldenströma.
Rak jelita grubego jest jednym z najczęściej występujących nowotworów
złośliwych w Polsce. W strukturze zachorowań znajduje się na 2. miejscu pod
względem częstości występowania (mężczyźni – 10,4%; kobiety – 10,3%)
Obecnie nie ma idealnego badania przesiewowego w wypadku nowotworu
jelita grubego, a każdy skryning ma swoje wady i zalety.
Badanie na krew utajoną w kale spełnia wymogi testu przesiewowego: jest
proste do wykonania, tanie, nieinwazyjne i mało obciążające, bez powikłań.
W randomizowanym badaniu klinicznym opublikowanym w 1999 r. przez
Mandela i wsp. wykazano zmniejszenie śmiertelności o 33% (17–49%) u osób,
którym test na krew utajoną w kale przeprowadzano co roku, w porównaniu
z grupą badaną raz na 2 lata. Obniżenie ryzyka zgonu wyniosło 21 proc.
(3–38 %). W badaniu uczestniczyły osoby między 50. a 80. rokiem życia, a obserwacja trwała 18 lat.
W Polsce nie ma złotego standardu w skriningu raka jelita grubego. Zalecenia
obejmują wykonywanie raz w roku badania na krew utajoną w kale u osób
między 50. a 65. rokiem życia. Do badań przesiewowych wykorzystuje się także
kolonoskopię. W przypadku dwóch wyników dodatnich zaleca się wykonać
rektosigmoidoskopię. Należy jednak pamiętać, iż przyczyną krwawienia są
zmiany nowotworowe ale też np. wrzody, nadżerki, zmiany naczyniowe.
Do głównych czynników rozwoju raka szyjki macicy zaliczamy zakażenia HPV
typem 16/18 i innymi typami onkogennymi. Zakażenie wirusem HPV błon
śluzowych może przebiegać w postaci utajonej. Wykrycie infekcji bezobjawowej
jest możliwe jedynie po wykonaniu testu na obecność DNA HPV.
Szczególne wskazania do wykonania testu HPV:
• nawracające i przewlekłe stany zapalne dróg rodnych (zapalenia cewki
moczowej, zapalenia żołędzia lub napletka u mężczyzn)
• planowana ciąża - wirus HPV jest stwierdzany w ok. 20% tkanek po
poronieniach
• ciąża – masywne zakażenie dróg rodnych wirusem HPV może zostać przeniesione na dziecko i wywołać u dziecka nawrotową brodawczakowatość krtani
• kontrola leczenia „nadżerek” lub brodawek (wirus może przetrwać w formie
utajonej)
• kilkuletnie stosowanie antykoncepcji hormonalnej
• stosowanie wkładki domacicznej (spiralki) z towarzyszącymi stanami zapalnymi
W ostatnich dekadach dane epidemiologiczne i ustalenia molekularne wskazały
również na rolę wirusów brodawczaka ludzkiego w rozwoju pewnych grup
nowotworów głowy i szyi. Wszechobecność HPV pociąga za sobą łatwość
zakażenia drogą seksualną lub za pośrednictwem śliny (dot. głównie nowotworów głowy i szyi). Na podstawie metaanalizy chorych z lat 1982–1997
zaobserwowano, że HPV może być niezależnym, izolowanym czynnikiem ryzyka
rozwoju raka jamy ustnej.
-8-
cytologia ginekologiczna
/cytologia cienkowarstwowa
lbc
Badanie cytologiczne służy do wykrywania nowotworów i stanów przednowotworowych. Ocenie podlegają komórki pobrane ze złuszczeniowej warstwy
nabłonka. Prawidłowo wykonane oraz opisane badanie może być wskazówką
do wykonania dalszej diagnostyki (badanie kolposkopowe i histopatologiczne).
Zarówno konwencjonalna jak i płynna cytologia są zalecane jako obowiązujące
w skriningu cytologicznym.
Liquid Based Cytology (LBC)
Zaletą techniki LBC jest udoskonalenie metody pobierania i wykonywania preparatów do badania cytologicznego. Znaczna poprawa jakości preparatu,
została osiągnięta przez możliwość wykorzystania 100% komórek pobranych
do jego wykonania, utrzymanie ich morfologii oraz oddzielenie zaciemniających
obraz materiałów i zanieczyszczeń (krew, śluz). Automatyzacja procesu wykonania preparatu minimalizuje ryzyko błędu ludzkiego.
Badania kliniczne potwierdziły, że cytologia cienkowarstwowa jest bardziej czuła
i znacznie dokładniejsza niż cytologia konwencjonalna. LBC pozwala na
uzyskanie większej ilości komórek do analizy oraz komórek lepszej jakości.
Wg badań, wzrost wykrywalności śródnabłonkowych zmian dysplastycznych
dużego stopnia (HSIL) wynosi 64% w stosunku do cytologii konwencjonalnej (dane
z 15 badań przeprowadzonych w latach 1998 – 2005). Dodatkową zaletą
jest możliwość wykonania z tej samej próbki badań met. PCR w kierunku HPV
i Chlamydia trachomatis.
scc-ag
Antygen raka płaskonabłonkowego (ang. squamous cell carcinoma antygen,
SCC, SCCA) jest jednym z licznych markerów (antygenów) towarzyszących nowotworom (tumor associated antygen, TAA). Są to substancje produkowane
zarówno przez komórki zdrowe, jak i nowotworowe, w zależności od wielkości
stężenia mogą wskazywać na możliwość istnienia procesu nowotworowego.
Wiemy, że SCC jest wolnym antygenem krążącym we krwi, który do obiegu jest
biernie uwalniany przez komórki nabłonka płaskiego.
Znaczenie i rolę antygenu raka płaskonabłonkowego najlepiej poznano w raku
szyjki macicy. W licznych badaniach wykazano, że antygen raka płaskonabłonkowego można wykorzystać w monitorowaniu raków płaskonabłonkowych
-9-
Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób nowotworowych
o innym umiejscowieniu niż szyjka macicy. Dowiedziono przydatności tego
markera w rakach płaskonabłonkowych głowy i szyi, przełyku, płuc oraz
pochwy. Równocześnie zmusiło to badaczy do stwierdzenia, że antygen raka
płaskonabłonkowego jest kolejnym antygenem towarzyszącym nowotworowi
(TAA) i nie można go uznać za antygen swoisty tylko dla raka szyjki macicy.
Dodatkowym dowodem na to, że antygen SCC może być uznany tylko za
kolejny TAA jest jego zwiększona aktywność również w niezłośliwych nowotworach głowy i szyi oraz w licznych chorobach nienowotworowych. Przykładem
takich chorób jest łuszczyca, zapalenia nieswoiste niezakaźne tkanki płucnej,
czy choroby nerek. Wspólnym elementem łączącym te choroby z rakiem
płaskonabłonkowym jest udział w procesie patologicznym tkanki nabłonkowej.
Wraz ze wzrostem stopnia zaawansowania klinicznego rośnie stężenie w surowicy wolnego krążącego antygenu SCC. Istnieją dwie sytuacje, gdy stężenie antygenu SCC jest tylko w części zależne od stopnia zaawansowania. Jest to sytuacja
naciekania raka szyjki macicy na naczynia krwionośne i obecność przerzutów
raka szyjki macicy w węzłach chłonnych.
Dowiedziono, że rokowanie chorych na raka szyjki macicy ma związek
z początkowym poziomem antygenu SCC, które to stężenie koreluje ze stopniem zaawansowania klinicznego choroby. Badania potwierdziły, że antygen
raka płaskonabłonkowego może być dobrym markerem w monitorowaniu efektów leczenia chorych na raka szyjki macicy.
Krótki czas półtrwania antygenu SCC pozwala analizować liczne oznaczenia poziomu SCC wykonane w krótkich odstępach czasu, co ma znaczenie w ocenie
radykalności zabiegu operacyjnego (jego efektywności).
Wzrost stężenia antygenu SCC po leczeniu radykalnym może wyprzedzić kliniczne i radiologiczne objawy wznowy raka szyjki macicy o 2–5 miesięcy.
Przeciwciała
onkoneuronalne
Neurologiczne zespoły paranowotworowe definiuje się jako zaburzenia układu
nerwowego niespowodowane przerzutami lub miejscowym bezpośrednim
działaniem guza, pojawiające się u chorych na nowotwór.
Podstawą diagnostyki laboratoryjnej neurologicznych zespołów paranowotworowych jest oznaczanie obecności przeciwciał onkoneuronalnych. Zalecanym standardem postępowania w tym zakresie jest zastosowanie metody immunofluorescencji pośredniej jako metody przesiewowej oraz techniki Western
blot jako metody potwierdzającej, w przypadkach stwierdzenia reakcji dodatniej.
Dokładnie określone przeciwciała onkoneuronalne scharakteryzowano pod
względem ich związku z neurologicznymi zespołami paranowotworowymi oraz
podstawową chorobą nowotworową:
Przeciwciała anty-Hu (ANNA-1, anti-neuronal nuclear antibody )
Najczęściej towarzyszą drobnokomórkowemu rakowi płuca, nerwiakowi zarodkowemu, rzadziej - niedrobnokomórkowemu rakowi płuca, rakowi gruczołu
krokowego lub nasieniakowi.
Przeciwciała anty-Yo (PCA-1, anti-Purkinje cell antibody 1)
Ich obecność stwierdza się u chorych z paranowotworowym zwyrodnieniem
móżdżku oraz w przebiegu raka jajnika i raka sutka.
Przeciwciała anty-CV2 (anty-CRMP5, collapsin response-mediated protein 5)
Zwykle towarzyszą drobnokomórkowemu rakowi płuca, grasiczakowi
i mięsakowi macicy.
Przeciwciała anty-Ri (ANNA-2, anti-neuronal nuclear antibody 2)
Towarzyszą rakowi piersi i drobnokomórkowemu rakowi płuca.
Przeciwciała anty-Ma/anty-Ta
Występują u chorych z zapaleniem mózgu i pnia mózgu w przebiegu raka jąder.
Przeciwciała anty-amfifizyna
Przeciwciała te towarzyszą drobnokomórkowemu rakowi płuca i rakowi jajnika.
-10-
Wybrane laboratoria GRUPY DIAGNOSTYKA
DIAGNOSTYKA Kraków/Centrala
ul. Olszańska 5
31-513 Kraków
tel. 12 295 01 00
DIAGNOSTYKA Opole
ul. Wodociągowa 4
45-221 Opole
tel. 77 541 41 91
DIAGNOSTYKA Białystok
ul. Antoniukowska 11
15-740 Białystok
tel. 85 651 11 16
DIAGNOSTYKA Poznań
al. Solidarności 36
61-696 Poznań
tel. 61 647 77 40
DIAGNOSTYKA Bielsko-Biała
ul. Komorowicka 23
43-300 Bielsko-Biała
tel. 33 822 16 27
DIAGNOSTYKA Rzeszów
ul. Jabłońskiego 2/4
35-068 Rzeszów
tel. 17 875 58 24
DIAGNOSTYKA Częstochowa
ul. Mickiewicza 12
42-217 Częstochowa
tel. 34 370 24 43
DIAGNOSTYKA Sosnowiec
ul. Wawel 15
41-200 Sosnowiec
tel. 32 368-48-36
DIAGNOSTYKA Gdynia
ul. T. Wendy 7/9
81-341 Gdynia
tel. 58 620 84 01
DIAGNOSTYKA Tarnobrzeg
ul. Szpitalna 1
39-400 Tarnobrzeg
tel. 15 812 33 21
DIAGNOSTYKA MCL
Gorzów Wielkopolski
ul. Piłsudskiego 15
66-400 Gorzów Wielkopolski
tel. 95 722 92 22
DIAGNOSTYKA Wałbrzych
ul. Grodzka 73
58-316 Wałbrzych
tel. 74 664 28 58
DIAGNOSTYKA Jelenia Góra
ul. Bankowa 5/7
58-500 Jelenia Góra
tel. 75 645 20 10
DIAGNOSTYKA Katowice
ul. Karłowicza 11
40-145 Katowice
tel. 32 253 80 99
DIAGNOSTYKA Kielce
ul. Jagiellońska 74
25-734 Kielce
tel. 41 368 73 01
DIAGNOSTYKA Lublin
ul. Topolowa 7
20-352 Lublin
tel. 81 744 44 43
DIAGNOSTYKA Łódź
ul. Tuszyńska 19
93-011 Łódź
tel. 42 617 24 28
DIAGNOSTYKA Warszawa
al. Prymasa Tysiąclecia 79 A
01-242 Warszawa
tel. 22 589 58 00
DIAGNOSTYKA Wrocław
ul. Opolska 131A
53-114 Wrocław
tel. 71 714 97 01
DIAGNOSTYKA Zamość
ul. Peowiaków 1
22-400 Zamość
tel. 84 638 50 67
MEDICA Zielona Góra
ul. Kupiecka 22
65-426 Zielona Góra
tel. 68 457 89 81
więcej informacji na www.diag.pl

Podobne dokumenty