Na tropie mleka od siedleckiej krowy

Komentarze

Transkrypt

Na tropie mleka od siedleckiej krowy
Drogi Czytelniku!
Gazetka, którą trzymasz w ręku to rezultat trzymiesięcznej pracy zespołu uczniowskiego „Tropicieli mleka”. Przystępując na początku marca bieżącego roku
do projektu e-Szkoły, postanowiliśmy po wielu dyskusjach, że zajmiemy się mlekiem i jego producentką – krową. Aby było nam przyjemniej nazwaliśmy ją siedlecką krową. To określenie symboliczne, bo dotyczy każdej krowy z wielkopolskiej gminy Siedlec. Na zajęciach projektowych postawiliśmy sobie wiele pytań
o mleko zaczynających się m.in. od Dlaczego …? Jak …?
Co …? Czy …? Zastanowiliśmy się także, jak przedstawić efekty naszych poszukiwań. Postanowiliśmy w końcu, że będzie to gazetka okolicznościowa. Właśnie w
tej publikacji zamieściliśmy odpowiedzi na wcześniej postawione pytania
Mamy nadzieję, że dzięki naszym badaniom i Ty Drogi Czytelniku dowiesz się więcej o krowie, mleku i jego przetworach.
Życzymy miłej lektury!
Tropiciele mleka: Angelika Ceglarek, Dominik Gracz, Daria Jankowiak, Natalia Lupa, Miłosz Malewski, Kamil Matysik, Krzysztof Michalski, Oliwia Niewiadomska, Kamil Ososiński, Katarzyna Przybyła, Paweł Stachowiak, Joanna Weiss
Opiekunowie: Zbigniew Wąsik, Zofia Mąkosa
W gazetce:
 Kilka informacji o krowie z gminy Siedlec























(i nie tylko)
Co jedzą krowy?
Dlaczego mówi się krowa żywicielka i
krowa pyskiem doi ?
Jak organizm krowy wytwarza mleko?
Czy koty mogą pić krowie mleko?
Dlaczego mleko jest białe?
Czy mleko jest zdrowe?
Mleko UHT a mleko pasteryzowane
Co zawiera mleko?
Jak wykorzystać mleko w domu.
Nasze ulubione i mniej ulubione przetwory mleczne.
Domowe sposoby na przetwory mleczne.
Bajki z mlekiem w tle.
Mleko w wielkopolskiej kuchni.
Jak zrobić smażony ser.
Gmina Siedlec mlekiem płynąca.
Jogurt light czy nie light?
Wywiad z krową.
Mleko w szkole.
Co nieco o hodowli krów mlecznych.
Kolorowe mleko.
Jak mleko od krowy staje się przetworem
mlecznym.
Mleczne ciekawostki
W skrócie o mleku
Kilka informacji o krowie
z gminy
Siedlec (i nie tylko)
Jak długo żyje krowa? Ile kosztuje? W jakim wieku zaczyna dawać mleko?
Między innymi takie pytania zadane zostały panu Mariuszowi Przybyle, który prowadzi gospodarstwo rolne w Karnie. Pan Mariusz
odpowiedział, że krowa żyje przeciętnie 10-12, a nawet 16 lat. Zależy to od stanu jej zdrowia i wydaj-
ności. Mleko produkuje od momentu pierwszego wycielenia, tj.
w wieku 24-30 miesięcy. Nie powinna ona dawać mleka cały czas,
tylko mieć przerwy od 2 do 1,5
miesiąca przed wycieleniem. Nigdy nie wiadomo, ile dana krowa
będzie miała cieląt. Nie ma na to
żadnej reguły, bo ilość potomstwa
zależy od wielu czynników, np.
zdrowia zwierzęcia.
Cena krowy zależy od jej wagi,
obowiązującej ceny i podmiotu
skupującego, a także zapotrzebowania na rynku, jej wyglądu zewnętrznego, wieku, a przede
wszystkim kondycji fizycznej. Kilogram krowy kosztuje ok. 5 zł + 8%
podatku VAT. Przeciętnie krowa
waży 700 kg.
Daria Jankowiak
Co jedzą krowy?
Aby krowa dawała dużo mleka,
Rys.: Kamil Ososiński
1
karmi się ją m.in.: marchwią, burakami, pszenicą, kiszonką, słomą,
sianem, trawą lub koniczyną, wysłodkami buraczanymi (produkt
uboczny powstający podczas produkcji cukru spożywczego z buraków cukrowych), zielonką, mieszankami treściwymi (pasze treściwe- zawierają w 1 kg paszy, co
najmniej 0,8 jednostek owsianych:
ziarna zbóż, nasiona roślin strączkowych, otręby pszenne, mączki
pochodzenia zwierzęcego, mieszanki przemysłowe, susze z roślin
motylkowych), kukurydzą, gotowanymi ziemniakami, śrutą białkową (produkt otrzymany poprzez
jednorazowe rozdrobnienie nasion roślin uprawnych poprzez ich
rozkruszenie) i paszą.
gicznie organem przewodu pokarmowego. Ma on za zadanie przygotować perfekcyjne warunki do
rozwoju bakterii mlekotwórczych.
Największą częścią żołądka jest
O krowach mówiło się kiedyś, że tak zwany żwacz. W nim zachodzi
są żywicielkami, ponieważ wytwa- fermentacja metanowa, podczas
rzają one mleko a z niego można której tworzone są przydatne bakzrobić wiele przetworów, np.: jogurty, sery, twarogi, masło, kefiry,
śmietanę. Powiedzenie krowa żywicielka oznaczało jednak przede
wszystkim to, że w dawnych czasach krowa była jedyną żywicielką
biednej rodziny, więc kiedy jej zabrakło, ludzi czekał głód. Kiedyś
można było usłyszeć też wyraże- Rys.: Kamil Ososiński
nie krowa pyskiem doi. Oznacza
to, że krowa musi dużo jeść, a pasza, którą jest karmiona, powinna terie, drożdże i pierwotniaki. ŻołąKrowy zimą powinny dostać np. być dobrej jakości- wtedy krowa dek krowy to organ, który ma
cztery komory. Aby fermentacja w
20 kg siano-kiszonki, 15 kg kiszon- da dużo mleka.
ki kukurydzy i 10 kg ziemniaków Informacji udzielili państwo Halina i Bo- tej części żołądka przebiegała
zgodnie i szybko, musi ona być
na dzień. Latem: 80 kg trawy lesław Jensz z Reklinka.
(może ją zjeść bezpośrednio na Oliwia Niewiadomska, Angelika Cegla- wypełniona i wyposażona w odpowiednie składniki pokarmowe. W
pastwisku) i 1 kg wysłodków su- rek
wątrobie także są wytwarzane
chych na dobę. Tyle pokarmu poskładniki do produkcji mleka:
winna dostawać krowa dająca
Jak organizm krowy wytwarza
energia—glukoza
i
białka—
dziennie 13-16 l mleka. Dla krów
mleko?
aminokwasy. Dzięki temu wszystwysoko mlecznych dodaje się 0,40,5 paszy treściwej na każdy litr Produkowanie mleka przez krowę kiemu w gruczołach mlecznych
mleka, np. Krowa dająca 30 l. mle- rozpoczyna się w momencie, kiedy (inaczej mówiąc w wymionach)
ka powinna otrzymać dodatkowo zjada pierwsze porcje paszy lub powstaje mleko, które jest później
6-8 kg paszy treściwej podawanej trawy. Od ilości i jakości pożywie- pozyskiwane przez człowieka
w
kliku
dawkach
(3-4). nia zależy, ile mleka powstanie. (dojone). Można powiedzieć, że
paliwem do produkcji mleka jest
Źródło: www.krowy.ovh.org
Można więc powiedzieć, że proces
krew, ponieważ w organizmie kroInformacji udzielili państwo Halina i Bo- wytwarzania mleka zaczyna się w
wy to krew przepływa przez grulesław Jensz z Reklinka.
pysku. Tam jest powoli rozdrabczoły mleczne. Aby wytworzyć 1
Oliwia Niewiadomska, Angelika Cegla- niana pasza. Później trafia do
litr mleka, przez krowi gruczoł
rek
przełyku, a potem bezpośrednio
mleczny musi przepłynąć od 400
do żołąddo 500 litrów krwi. Jeśli krowa
Dlaczego mleko jest białe?
ka, gdzie
produkuje dziennie 60 litrów mledoWszystkie składniki mleka są bezbarwne, ale odbijają światło jest
ka, wtedy przez wymię przepływa
w taki sposób, że nasz mózg odbiera je jako białe. Jest białe, kładnie
w tym czasie 30 000 litrów krwi.
dlatego że kazeina w mleku tworzy sferyczne, duże struktury trawiona.
Można więc stwierdzić, że orgazwane micelami. Micele kazeiny, woda i tłuszcz zwierzęcy Krowi żotworzą niewidoczne gołym okiem fazy. Barwa każdego przed- łądek jest nizm krowy wykonuje bardzo ciężką pracę, choć na pozór się wydamiotu, widziana przez nasze oczy jest efektem odbijania najbarje, że krowa nic nie robi.
i załamywania się światła, dlatego odbieramy je jako białe.
dziej rozKamil Ososiński (źródło: odkrywcy.pl)
winiętym Źródło: test.wipasz.pl
technolo- Natalia Lupa
Dlaczego mówi się krowa żywicielka i krowa pyskiem
doi ?
2
Czy koty mogą pić krowie
mleko?
Ilustracje w książkach dla dzieci
często przedstawiają kotka pochylonego nad miseczką pełną mleka.
Nasze babcie, które miały w swoich gospodarstwach krowy, mówią, że koty piły mleko zawsze.
Podczas dojenia cierpliwie czekały
na swoją ciepłą i świeżutką porcję.
Tymczasem od właścicieli kotów
domowych można usłyszeć, że
kotu nie wolno dawać mleka, bo
dostaje od niego biegunki. Jaka
jest prawda? By to wyjaśnić, posłużyłam się internetem.
Z różnych źródeł wywnioskowałam, że koty mogą pić mleko, ale
są co do tego zastrzeżenia. Na
Rys.: Kamil Ososiński
przykład
na
stronie
www.zapytaj.onet.pl jeden z
uczestników forum wymienił parę
zasad. Jego zdaniem koty mogą
pić mleko, ale ma być to mleko
zwykłe np.z kartonu, nigdy prosto
od krowy. Po wypiciu mleka nie
należy podawać kotu innego posiłku, gdyż mleko musi się przetrawić i nie powinno nic tego zakłócać. Tak więc posiłki odstawiamy
na jakieś 3 godziny po wypiciu
mleka. (Inaczej kota dopadnie biegunka). Mleko może być lekko
podgrzane lub zimne, ale nie gorące, bo kot może poparzyć sobie
pyszczek. Małe kotki piją wyłącznie mleko matki, a jeśli nie jest to
możliwe, specjalne mleko dla ko-
Mleko UHT a mleko pasteryzowane
ciąt.
Z kolei na stro- Które mleko jest trwalsze? Teoretycznie mleko UHT
nie przeznaczo- jest trwalsze od pasteryzowanego. Tak rzeczywiście
nej dla miłośni- jest, gdy mleko jest szczelnie zamknięte, bez możlików
kotów wości dostępu mikroorganizmów. W przypadku roz(www.koty.pl) szczelnienia opakowań z mlekiem, mleko UHT psuje
można przeczy- się znacznie szybciej niż pasteryzowane. Związane
tać, że mitem to jest z tym, że mleko UHT jest całkowicie wyjałojest, iż koty po- wione i stanowi doskonałą pożywkę dla bakterii
trzebują w swo- psujących mleko. W mleku pasteryzowanym znajdujej diecie mleka. ją się w pewnej ilości bakterie mlekowe, które nie
Dla kota nie ma pozwalają na szybki rozwój innych szkodliwych bakono większych terii.
wartości.
Co Zbigniew Wąsik
gorsze, niektóre
koty nie trawią laktozy zawartej w
krowim mleku, przez to dostają ską. Udzieliła nam fachowej pobólów brzucha, mogą wymioto- mocy. Oto jest to, czego się dować, mieć biegunkę. Natomiast wiedzieliśmy:
jeśli koty nie mają żadnych obja- Pani Maria, zapytana o to, czy
wów, można podawać je od czasu mleko jest zdrowe, odpowiedziado czasu. Możemy też podawać ła, że mleko jest korzystne dla
inne produkty mleczne np: jogurt każdego niezależnie od wieku. W
lub biały ser- jeśli kot ma ochotę, mleku jest dużo białka i łatwo
ponieważ produkty przetworzone przyswajalnego wapnia. Wapń
nie zawierają już cukru mlekowe- jest potrzebny do budowy kości i
go, który wywołuje kłopoty.
zębów, wzmacnia je. Białko jest
Podsumowując, można stwierdzić, potrzebne, aby mięśnie się rozwiże aby nie ryzykować zaburzeń w jały. Powoduje też rozwój tkanek,
trawieniu u naszego kota, należy rozwija enzymy, hormony, wpłykupować w sklepie zoologicznym wa korzystnie na układ odpornospecjalne mleko, bo jest w nim ściowy. Mleko i przetwory mleczobniżona zawartość laktozy. A ne (odtłuszczone) są często użynajlepiej podawać do picia świeżą wane w dietach. Jednak małe
wodę o temperaturze pokojowej. dziecko (niemowlę) nie powinno
Wszystkie potrzebne składniki za- być karmione krowim mlekiem,
pewni kotu sucha i mokra karma ponieważ jest w nim zbyt dużo
dostępna w większości sklepów. białka i wapnia. Jeśli to możliwe,
powinno spożywać mleko matki,
Źródło: zapytaj.onet.pl oraz www.koty.pl bo jest ono dla niego bardziej odJoanna Weiss
powiednie.
Pani pielęgniarka udzieliła pomocy... w tropieniu mleka
Na pytanie: Ile powinniśmy spożywać mleka na dzień?- otrzymaliśmy, krótką i jasną odpowiedź:
Wskazana ilość spożywania mleka
na dzień to 2 szklanki.
Jako tropiciele mleka, chcieliśmy
się o nim i o jego przetworach jak
najwięcej dowiedzieć, dlatego zaprosiliśmy na spotkanie pielęgniarkę- panią Marię Niewiadom-
Później zapytaliśmy: Na co krowy
chorują i czy można się zarazić,
pijąc mleko od chorej krowy?oczywiście na to pytanie pani Ma-
Czy mleko jest zdrowe?
3
ria również znała odpowiedź. Wyjaśniła nam, że zwierzęta te chorują m.in. na chorobę szalonych
krów. Jednak naprawdę groźna
byłaby dla człowieka, który pije
mleko, gruźlica odzwierzęca.
Możliwość zarażenia istnieje wtedy, gdy ktoś pije nieprzegotowa-
pującym zagadnieniem: Jest mitem czy prawdą, że niektórzy nie
tolerują mleka? Jeśli tak to dlaczego? Pani pielęgniarka wytłumaczyła nam, że niektórym ludziom mleko szkodzi. Występują
u nich dwa rodzaje dolegliwości:
nietolerancja mleka oraz alergia.
Alergię można mieć
Jak wykorzystać mleko w domu
na białko mleka kroNiektórzy pamiętają z własnych doświadczeń inni z opo- wiego. Najczęściej
wiadań swoich babć i mam. Najlepszy środek na oparzenia występuje u małych
słoneczne to zsiadłe mleko. Wystarczy zaczerwieniona dzieci i na ogół z
skórę posmarować zsiadłym mlekiem, a piekące miejsce
niej się wyrasta.
ogarnie błoga ulga i chłód - enzymy mlekowe złagodzą ból.
Nietolerancja laktoPowinniśmy jeść ryby. Jednak wiele osób nie lubi ryb,
bo....brzydko pachną. Jeśli chcesz się pozbyć "rybiego za- zy polega na tym, że
pachu", zapachu mułu/stawu, wystarczy namoczyć rybę organizm człowieka
na 12-cie godzin w kwaśnym mleku. Ryba będzie pachnia- nie wytwarza enzyła, nie pozostanie najmniejszy ślad "rybiego odorku".
mu, który rozkłada
Czy zastanawialiście się jak doczyścić rodowe srebra? Możtę laktozę. Ale jest
na kupić środek chemiczny z milionem napisów: UWAGA! i
wyprosić całą rodzinę z domu dla ich własnego bezpie- na to rada, gdy nie
czeństwa. Można jednak użyć zsiadłe mleko. Zawarty w toleruje się mleka,
nim kwas mlekowy wspaniale czyści, usuwa osad i jest w można je zastąpić
100% ekologiczny ( po użyciu w taki sposób nie zaleca się
przetworami mleczkonsumpcji). Wystarczy namoczyć srebro w takim mleku
na 30-ci minut, a następnie opłukać ciepłą wodą i wytrzeć nymi lub mlekiem
sojowym albo ryżodo sucha. Efekt murowany. (www.zaradni.pl)
wym.
ne mleko od chorej krowy.
Prowadzeni dalej żądzą wiedzy
Tak, było wiele słów o dobrej
stronie mleka, ale czy mleko ma
też ciemne strony? Czy może być
szkodliwe? Pani Maria znała odpowiedź również na to pytanie:
Nie powinno się przedawkować
białka. Wapń powoduje wzmocnienie kości, więc jeśli jest go zbyt
dużo, to nie jest za dobrze. Z kolei, pijąc dużo tłustego mleka,
można przytyć.
Zainteresowaliśmy się też nastę-
zadaliśmy pytanie: Co jest lepsze (zdrowsze)? Sok owocowy
czy mleko? Pani Maria przyszła
z pomocą i wyjaśniła nam: Nie
można wybierać między mlekiem a sokiem owocowym. W
mleku jest więcej wapnia oraz
białka, a w soku owocowym
jest więcej witamin. Należy pić
to i to.
Miłosz Marlewski
Co zawiera mleko?
Mleko zawiera białko, tłuszcze,
różnego rodzaju witaminy takie
jak: A, B, oraz D, E oraz w małych
ilościach witaminę C, a także magnez, fosfor, potas i cynk. W mleku znajdują się również komórki
somatyczne i mocznik, który pozwala na zbadanie tego czy krowa
jest zdrowa. Mleko pod wieloma
względami może nam się wydawać zdrowe, jednak czy takie naprawdę jest? Wielu ludzi uważa
że to co jest w mleku nie szkodzi
człowiekowi, natomiast wręcz
przeciwnie. Owszem mleko jest
dobre dla naszych kości, mięśni i
w ogóle dla organizmu, lecz gdy
będziemy pili za dużo mleka możemy przebiałkować. Małe dzieci,
(niemowlęta) nie powinny pić
krowiego mleka, ponieważ jest w
nim jak dla nich za dużo białka i
Fot.: Pani Maria Niewiadomska
Następnie dowiedzieliśmy się, że
w mleku jest witamina B, witamina D, oraz witamina A. Dalej prowadzeni zwykłą, ludzką ciekawością zapytaliśmy: Co jeszcze daje
nam picie mleka? Odpowiedź
również się znalazła: Picie mleka
wzmacnia układ odpornościowy.
Jest ono na tzw. talerzu zdrowia,
co oznacza, że jest potrzebne dla
organizmu
wartościowe w mleku, muszą
znaleźć w przetworach mlecznych
lub innych pokarmach.
tłuszczu. Niektórzy są uczuleni na
substancje zawarte w krowim
mleku i mogą je zastąpić innym
mlekiem np. sojowym. Natomiast
oczywiste jest to że przetwory
mleczne takie jak np. sery, kefiry,
jogurty naturalne oraz owocowe,
a także maślanki mogą zastąpić
mleko gdy człowiek jest na nie
uczulony. 2 szklanki mleka dostarWniosek z tego spotkania jest ta- czają nam połowę dziennej porcji
ki, że generalnie mleko jest zdro- wapnia.
we. Tylko niektórzy nie mogą go Daria Jankowiak, Angelika Ceglarek
pić, wtedy wszystko to, co jest
Mleko jest potrzebne, to prawda.
Ale co zrobić gdy ktoś nie lubi
mleka? Czym je zastąpić? Każdy,
nawet jak nie lubi mleka, znajdzie
sobie jakieś jego przetwory np.:
jogurty i sery, a także kakao albo
budyń. Dużo białka, choć nie tyle
co mleko, zawierają warzywa
strączkowe.
4
Nasze ulubione i mniej
ulubione przetwory mleczne
Wiadomo nie od dziś, że jest wiele
przetworów mlecznych, które lubimy mniej lub bardziej. Podstawowym przetworem mlecznym
jest śmietana, którą uzyskuje się
przepuszczając mleko przez specjalną maszynę lub też zbierając ją
z mleka. Drugim bardzo lubianym
przetworem jest jogurt, który jest
już bardziej zaawansowany jeśli
chodzi o produkcję, gdyż aby po-
wstał, trzeba jego składniki trzymać przez 4-5 godz w temperaturze 40o-50o C i dać działać bakteriom m. in. Lactobacillus bulgaricus. Następnym w kolejności ważnym przetworem jest maślanka,
która powstaje w procesie robienia masła, o którym zaraz opowiem. Proces robienia masła polega na tym, że bierze się lekko kwa- Rys.: Kamil Ososiński
śną śmietanę do pojemnika i trzęsie lub ubija. W tym czasie tłuszcz nym przetworem jest ser, który
zbija się w kulki i oddziela się od ma wiele postaci m. in. żółty, twamaślanki. Następnym bardzo waż- róg (ser biały), pleśniowy. I już
Wiersze z mlekiem w tle
Jan Brzechwa „Bajka o królu”
Daleko stąd, daleko,
W stolicy, lecz nie w naszej,
Był król, co pijał mleko
I jadał dużo kaszy.
Martwili się kucharze:
"O, rety! Co się dzieje?
Król kaszę podać każe,
Król nic innego nie je!
Jak tu pracować można
I jak takiemu służ tu?
Król nie chce kaczki z rożna
Ani łososia z rusztu,
Król nie tknie nawet jaja,
Król nie zje nawet knedli,
Które we wszystkich krajach
Królowie zwykle jedli."
A król się śmiał: "Mnie wasze
Nie wzruszą narzekania,
Ja jadam tylko kaszę,
Zabierzcie inne dania!
Niech zbliży się podczaszy,
A choć i on narzeka,
Niech z flaszy mi do kaszy
Naleje szklankę mleka!"
Wzdychała Wielka Rada:
"Jadamy niczym chłopi,
Bo państwem naszym włada
Kaszojad i Mlekopij.
Codziennie nam na tacy
Podają miskę kaszy Tak mogą jeść biedacy
Z suteren lub z poddaszy,
Lecz my, Królewska Rada,
Narodu straż najstarsza,
Nam nawet nie wypada,
By kiszki grały marsza!"
A król wciąż rósł i mężniał,
Był coraz zdrowszy z wiekiem,
I mężniał, i potężniał
Jadając kaszę z mlekiem.
Lecz nie był zawadiaką
I nienawidził wojen,
A miał zasadę taką:
Co twoje, to nie moje.
Wróg trzymał się daleko,
Bo wroga król odstraszył.
A ty czy pijesz mleko?
Czy jadasz dużo kaszy?
Julian Tuwim "Gorące mleko"
Każą pić gorące mleko,
Chłopca mdli na widok mleka.
W gardle więźnie spazm wściekłości:
Nie chcę mleka! Nie chcę mleka!
Żeby w odmęt zieloności
Rozwierzgana wtargnąć banda,
Na chłopczyka przed werandą
5
Czterech dzikich Siouxow czeka.
W parujące, z kożuchami,
Dmucha wódz ich zrozpaczony.
Rozpluskana szklanka mleka
Wolny oblok niebem goni.
Jan Brzechwa "Mleko"
- Co się stało, co się stało?
- Gwałtu, mleko wyleciało!
Przeraziła się kucharka,
Wyleciało mleko z garnka
I jak białe prześcieradło
Na patelni wierzchem siadło.
Jęło fruwać pod sufitem,
Przyśpiewując sobie przy tym:
- Dobre mleczko, smaczne mleczko,
Nie dla ciebie, kochaneczko!
Rozgniewała się kucharka
I na mleko głośno sarka:
- Któż to słyszał, żeby mleko
Wyleciało tak daleko?
Zsiądź z patelni, zsiądź już prędzej,
Bo na zawsze cię przepędzę!
Na te słowa mleko zbladło,
Przestraszyło się i zsiadło.
Chodźcie do nas. Zjedzcie z nami
Zsiadłe mleko z ziemniakami.
ostatnim można powiedzieć najzdrowszym produktem jest kefir.
Kefir jest to sfermentowane mleko z charakterystycznymi grudkami, które w nim pływają, jest bardzo starym napojem pochodzącym z Kaukazu.
przelać je do lnianego lub baweł- drewnianym tłuczkiem w śmietanianego worka w kształcie trójką- nę. Trwa to dość długo. Ile, to zata.
leży od ilości śmietany. Czasem
2. Następnie należy zawinąć wo- nawet 2 godziny. Podczas ubijarek tak, by mleko się nie wylało i nia, cząstki tłuszczu w śmietanie
położyć na drabince nad miską, zaczynają się sklejać w coraz to
żeby odciekła serwatka. Jeśli chce większe grudki.
Jak widać jest wiele przetworów się mieć ładnie uformowany semlecznych i na pewno każdy znaj- rek, można go dodatkowo przydudzie coś dla siebie, nawet jak nie sić deseczką (fot.).
może pić lub nie lubi mleka.
Krzysztof Michalski, Paweł Stachowiak
Domowe sposoby
na przetwory mleczne
4. Gdy masło jest już zrobione należy oddzielić je od maślanki za
pomocą drewnianej łyżki.
5. Masło po oddzieleniu od śmietany trzeba wiele razy płukać w
zimniej wodzie, mieszając w nim
drewnianą łyżką (fot.).
O tym, jak w warunkach domowych zrobić biały ser, masło lub
oddzielić śmietanę od mleka opoEtapy wyrobu masła:
wiedziała i zademonstrowała nam
pani Mirosława Matysik. W jej go- 1. Do wyrobu masła trzeba naspodarstwie domowym właśnie zbierać odpowiednio dużo gęstej
tak do dzisiejszego dnia robi się i kwaśnej śmietany.
wszystkie przetwory mleczne.
Potem należy przelać ją do kieWyrób białego sera,
rzynki (przyrząd do ubijania maczyli twarogu:
sła).
1. Potrzebną ilość mleka wlewamy
do garnka, który stawiamy w ciepłym miejscu, najlepiej na brzegu
pieca, ponieważ tam temperatura
jest w sam raz. Mleko na ser musi
skwaśnieć. Trzeba uważać, żeby
6. Jeśli chcemy mieć masło oryginalnie uformowane, możemy użyć
foremki (klepki), którą wcześniej
należy wypłukać zimną wodą, grubo posypać solą i jeszcze raz wy2. Kierzynkę można zastąpić in- płukać. Robi się tak, by potem manym naczyniem. Na przykład na- sło bez przeszkód wyszło z foremsza gospodyni najczęściej robi ma- ki (fot.).
sło w bańce do mleka zamkniętej
od góry odpowiednio dopasowanym
drewnianym
krążkiem
Fot.: Ubijanie masła w kierzynce
Fot.: Przelewanie mleka do lnianego worka
nie miało zbyt ciepło, bo wtedy
twaróg będzie suchy. Chyba, że
zamierzamy zrobić ser smażony,
to wtedy takie mleko będzie odpowiednie.
Po skwaśnieniu mleka należy
7. Do wyczyszczonej już klepki nałożyć masło i uklepać je a potem
popukać z góry aż wyjdzie na talerzyk (fot.).
z otworem na tłuczek. Aby śmietana się nie rozlewała, bańka obwiązana jest czystą ściereczką.
3. Kiedy wszystko jest gotowe,
zaczyna się pionowo uderzać Produktem ubocznym powstałym
po zrobieniu masła jest maślanka.
6
Pierwszy, najprostszy sposób:
Kiedy mleko postoi kilka godzin,
to śmietana wypływa na wierzch i
można ją wtedy zebrać łyżką.
Sposób drugi: Mleko wlewało się
do specjalnego garnka, który miał
ustawioną
pionową
szybkę
(wizjer) i kranik. Kiedy mleko postało około 12 godzin i przez szybkę gospodyni widziała, że śmietana oddzieliła się od mleka, otwierała kurek, wtedy mleko spływało
do naczynia, a śmietana zostawała
w garnku. Latem garnek z mlekiem wpuszczano do studni lub
wstawano do miski z zimną wodą
(fot. powyżej)
wenia (osiągnięcia mazistej cuchnącej konsystencji), aby potem go
podgrzać z masłem i zrobić smażony ser.
Katarzyna Przybyła, Joanna Weiss
Uczestnicy projektu “Na tropie
mleka od siedleckiej krowy” przyMleko w wielkopolskiej kuchni rządzili dwie potrawy regionalne,
w których wykorzystali produkty
Ludzie na wsi odżywiali się kiedyś mleczne: zupę ślepe ryby oraz pygłównie tym, co sami zdołali wy- ry z gzikiem.
produkować. Na stołach gościły Ślepe ryby to zupa ziemniaczana,
więc warzywa, kasze, ziemniaki, którą można jeść czystą lub zabierzadziej mięso i jaja, bo te starano lić mlekiem, śmietaną albo masię sprzedać na targu.
ślanką. Nazwę swą zawdzięcza
Podobnie było w Wielkopolsce. temu, że jest zupą postną i dlateJednym z podstawowych składni- go żadne oczko tłuszczu w niej nie
ków potraw wielkopolskiej kuchni pływa. Czasem jednak robiło się
było mleko lub jego przetwory. Na ślepe ryby z myrdyrdą. Wtedy zuśniadanie lub kolację musiało być pa nie była całkiem ślepa, bo do
coś „na mleku”. Dzień zaczynano zasmażki, czyli myrdyrdy, dodawaczęsto od spożycia nawarki, czyli ło się masło lub inny tłuszcz. Przepożywnej zupy mlecznej pisy na ślepe ryby mają różne odzagęszczonej mąką. Po- miany. Chyba w każdym wielkopularna była też polewka polskim domu robiono tę zupę
z wody zagęszczonej mąką z
dodatkiem maślanki lub zsiadłego
mleka.
Latem tradycyjnym wielkopolskim pyrom towarzyszyło zsiadłe mleko albo gzik. Wracający z pola gospodarze
chętnie jedli ugotowaną rano i
postawioną z boku pieca zupę
zwaną ślepymi rybami. Śmietaną
okraszano zupy lub inne potrawy.
Z zsiadłego mleka robiono twaróg,
który czasem odstawiano do zgli7
Fot.: ślepe ryby
Fot.: centryfuga
Sposób trzeci: W warunkach domowych śmietanę od mleka oddzielało dokładnie urządzenie
zwane centryfugą. Mleko było
wlewane do dużego zbiornika,
następnie kręciło się korbą, żeby
mleko zaczęło w zbiorniku wirować. Kiedy dobrze wirowało, od-
Rys.: Paweł Stachowiak
To bardzo smaczny i zdrowy na- słaniało się mały
pój. Można go też dodawać do otworek, przez który
niektórych potraw, np. zup.
mleko i śmietana
spływały w dół. Tam
przechodziło
przez
warstwy metalowych
płytek z otworkami,
następnie spływało
do oddzielnych naczyń (zalewoków) jednego do mleka, drugiego do
śmietany. Centryfugi były tylko w
Sposoby oddzielania śmietany od tych gospodarstwach, które miały
więcej krów.
mleka:
trochę inaczej. Na przykład jedne
gospodynie dodawały pyry grubo
pokrojone tak, by duże kawałki
były wyraźnie widoczne wśród
warzyw, a inne rozgotowywały
ziemniaki lub dodawały potarte,  szklanka kwaśnej smietany
by zagęściły zupę. Niektóre wrzu-  posiekana natka pietruszki
cały dużo majeranku a inne pie-  sól, pieprz
truszki lub lubczyku.
Sposób przygotowania:
Pyry z gzikiem mają mniej od- Do garnka nalewamy około 3 limian. Chociaż też można spotkać trów wody i wstawiamy do zagoróżne warianty. Za najbardziej po- towania. W tym czasie kroimy w
pularne uważa się ziemniaki ugo- kostkę warzywa. Por można potowane w mundurkach podawane kroić w talarki. Wszystko wrzucaz twarogiem ze śmietaną, cebulką my do gotującej się, lekko posololub szczypiorkiem i przyprawione nej, wody. Następnie w grubą
solą oraz pieprzem. Wielu zwolen- kostkę kroimy ziemniaki i też
ników ma wersja z dodatkiem ole- wrzucamy do wody. Dodajemy
ju lnianego. Niektórzy wręcz mie- liście laurowe i ziele angielskie.
szają twaróg z samym olejem, nie Kiedy warzywa są już miękkie, doużywając wcale śmietany. Dzisiaj, dajemy majeranek lub posiekane
kiedy ktoś liczy kalorie, a gziku nie liście lubczyku i wlewamy zahartoumie sobie odmówić, twarożek waną śmietanę. Hartowanie robi
rozrzedza chudszym od śmietany się tak: do miseczki wlewamy
jogurtem, a oprócz cebulki i szczy- kwaśną śmietanę, trochę ją solipiorku dodaje rzodkiewki i zioła. my, następnie dolewamy po troJest też wersja gziku z cebulą i chę gorącej zupy, mieszając ją ze
czosnkiem. Można powiedzieć - śmietaną. Potem całą zawartość
„Co dom, to obyczaj”. Jedno jest miseczki wlewamy do zupy. Zdejpewne - jeśli zawita się do siedlec- mujemy garnek z ognia i doprakiego domu w piątek o obiadowej wiamy zupę pieprzem i solą (jeśli
porze- z dużym prawdopodobień- potrzeba). Podajemy posypaną
stwem zostanie się poczęstowa- zieloną pietruszką.
nym właśnie pyrami z gzikiem, a
do popicia tej potrawy dostanie Przepis na pyry z gzikiem (dla ok.
4 osób)
się kubek zbożowej kawy.
Fot.: pyry z gzikiem
Przepis na ślepe ryby
Składniki:








2 marchewki
1 pietruszka
1 por
kawałek selera
0,5 kg ziemniaków
suszony majeranek lub lubczyk
4 liście laurowe
4 ziela angielskie
Składniki:







2 kostki twarogu
2 słodkie śmietany (mogą też
być kwaśne, ale wtedy trzeba
dać ich więcej)
trochę słodkiego mleka
sól, pieprz
cebula
szczypiorek
10 - 12 ziemniaków (pyrów)
Sposób przygotowania:
Dokładnie umyte, ale nieobrane
ziemniaki wstawiamy do gotowania. Aby nie kipiały podczas gotowania, można do garnka wlać trochę oleju.
Twaróg wkładamy do miseczki,
trochę go rozdrabniamy widelcem
8
i wlewamy śmietanę. Miksujemy
wszystko lub dalej rozdrabniamy
widelcem. Jeśli gzik jest zbyt gęsty
możemy dodać trochę mleka. Doprawiamy solą i pieprzem. Dodajemy drobno posiekaną cebulę. Jej
ilość zależy od upodobań domowników.
Ugotowane ziemniaki odcedzamy
i wykładamy na półmisek. Gzik
posypujemy szczypiorkiem.
Smacznego!!!
Zofia Mąkosa
Jak zrobić smażony ser.
Rady smakoszy z Nieborzy.
Smażony ser powstaje tak: Na samym początku bierze się mleko,
które stojąc w temperaturze pokojowej, po jakimś czasie kwaśnieje.
Następnie oddziela się serwatka
Fot: serwatka
od twarogu.
Oczywiście serwatkę należy odcedzić.
Twaróg zostawia się w durszlaku
na kilka dni, aby wypłynęła z niego
reszta serwatki i żeby się zestarzał. Ma wtedy brzydki zapach i
ciemniejszy kolor. Twaróg zsycha
się i robi bardziej gumowaty.
Fot.: Nasza ekipa z zestarzałym twarogiem
Gdy ser się zestarzał, czyli zgliwiał,
włożyliśmy go do metalowej miski. Następnie nalaliśmy wody do
garnka i na to postawiliśmy miskę.
Ser smażył się dość długo i przez
usmażony ma konsystencję troszkę bardziej zwartą niż galaretka.
Jogurt light czy nie light?
Gdy skończyliśmy smażyć ser,
włożyliśmy go do miski i zaczęli- Oprócz poszukiwania informacji
na temat mleka postanowiliśmy
śmy jeść smażony ser.
sami poeksperymentować z produktami mlecznym. Nasza grupa:
Gmina Siedlec mlekiem
Kamil Ososiński, Natalia Lupa, Olipłynąca?
wia Niewiadomska i ja, czyli Angelika Ceglarek, spotkaliśmy się, by
Jako Tropiciele Mleka postanowili- wykonać doświadczenie sprawśmy przyjrzeć się produkcji mleka dzające, czy jogurt light jest rzena terenie gminy Siedlec (i nie czywiście mniej kaloryczny niż
tylko) z każdej strony. Jak jest du- zwykły jogurt i czy zawiera mniej
ża produkcja mleka w gminie Sie- tłuszczu.
dlec i powiecie wolsztyńskim? Ile
jest tutaj gospodarstw produkują- Jak w każdym doświadczeniu w
cych mleko? Na te i na inne pyta- pierwszej kolejności postawiliśmy
nia odpowiedź postanowiliśmy hipotezę stwierdzającą, że jogurt
uzyskać od Pana Andrzeja Wity – light zawiera mniej kalorii i mniej
kierownika biura powiatowego tłuszczu.
Agencji Restrukturyzacji i Moder- Tłuszcze i węglowodany są subnizacji Rolnictwa.
stancjami energetycznymi należa-
W powiecie wolsztyńProdukcja mleka w powiecie wolsztyńskim
skim w roku 2012 istniały 164 gospodarstwa, w 8000000
których hoduje się kro- 6000000
wy. W gminie Siedlec 4000000
jest takich gospodarstw 2000000
cały ten czas musieliśmy go mie- 41 (największe w Belęci0
szać. Woda w garnku była gorąca, nie – RSP Pionier).
gmina
gmina Siedlec
gmina
Przemęt
Wolsztyn
Wszystkie gospodarstwa
łącznie w 2011 i 2012 r.
wyprodukowały 20 168 777 kg ło sprawdzić jaka jest ich zawartość w jogurcie. Węglowodanem,
(1 kg mleka to 0,971 l).
który znajduje się w jogurcie jest
A jaka jest produkcja mleka w wo- skrobia.
jewództwie wielkopolskim? WeDo wykonania doświadczenia były
dług danych Polskiej Izby Mleka w
nam potrzebne: 2 probówki, krodzięki czemu ser topniał. Nie sma- 2011 r. skupiono 1 mld 310,6 mln plomierz, 4 kartki papieru od drużyliśmy na patelni, gdyż mógłby litrów. Województwo wielkopol- karki, jogurt naturalny i jogurt lisię przypalić. Kiedy już ser jest skie zajmuje pod względem pro- ght, jodyna.
dukcji mleka trzecie miejsce w
Polsce po województwie mazo- Jako pierwszy wykonaliśmy ekspewieckim i podlaskim.
ryment sprawdzający ilość tłuszInformacje zebrali: Joanna Weiss, Kata- czu w jogurcie:
rzyna Przybyła i Paweł Stachowiak
9
Na jedną kartkę papieru końcówką małej łyżeczki nałożyliśmy niewielką ilość jogurtu light.
Na drugą kartkę papieru nałożyli- nie, dlatego że jodyna pod wpłyśmy taką samą ilość zwykłego jo- wem skrobi zmienia zabarwienie z
gurtu.
brązowego na ciemnogranatowe,
lecz w probówce z jogurtem light
zabarwienie było ciemniejsze.
wszystko popijać czystą wodą,
najlepiej jakby była taka troszkę
schłodzona, bo to mi pomaga w
upalne dni.
Z naszego doświadczenia wywnioskowaliśmy, iż więcej skrobi jest w
jogurcie light ponieważ, w probówce z tym jogurtem było ciemniejsze zabarwienie.
Sypiam leżąc. Mój sen trwa z przerwami tylko kilka godzin na dobę,
bo dużo czasu poświęcam na przeżuwanie pokarmu.
Wniosek: W jogurcie light jest
Fot.: Angelika i Oliwia podczas wykonywania
mniej tłuszczu, ale więcej skrobi,
eksperymentu
czyli węglowodanu. Jogurt light
jest też kaloryczny, chociaż z inneKiedy jogurt wsiąkł, okazało się, że go powodu niż jogurt zwykły.
tłusta plama pozostawiona przez
zwykły jogurt jest większa niż jo- Angelika Ceglarek
gurt light.
Wywiad z siedlecką krową
Tłuszcz na papierze pozostawia
plamę. Wielkość plamy świadczy o Podczas jednej z wycieczek spoilości tłuszczu. Im większa plama - tkaliśmy miłą i rozmowną krowę,
tym więcej tłuszczu. Zaobserwo- która zgodziła się odpowiedzieć
waliśmy, że większą plamę pozo- na kilka pytań:
stawił zwykły jogurt, a więc zawie- Ile razy w ciągu tygodnia jest pani
ra więcej tłuszczu.
dojona?
W drugim eksperymencie sprawdziliśmy zawartość skrobi w jogurcie:
Fot.: Kamil sprawdza zawartość skorbii
w jogurcie
Do pierwszej próbówki wlaliśmy
niewielką ilość jogurtu light.
Do drugiej próbówki wlaliśmy taką
samą ilość zwykłego jogurtu.
Za pomocą kroplomierza wlaliśmy
po kropli jodyny do każdej
próbówki i poczekaliśmy chwileczkę.
Na powierzchni jogurtu pojawiło
się ciemnogranatowe zabarwie-
Jak pani sypia - leżąc czy stojąc?
Skąd się biorą krowie dzieci - cielaczki?
Krowie dzieci, tak jak ludzkie rodzą się. Gdybym nie rodziła cielaczków, nie dawałabym mleka.
Każda niezacielona krowa ma raz
w miesiącu okres rui. Może wtedy
zajść w ciążę. Gospodarz na podstawie obserwacji stwierdza, że to
właśnie ten czas. Wzywa wtedy
inseminatora. To człowiek, który
wykonuje zabieg zapłodnienia,
używając specjalnego przyrządumetalowej rury. Do niej wkłada się
mniejszą rurkę, w której jest nasienie pobrane wcześniej od buhaJestem dojona 3 razy w ciągu ja. Nasienie jest wstrzykiwane
dnia, więc przeliczając to dokład- bezpośrednio do dróg rodnych
nie, jestem dojona 21 razy w ciągu krowy.
tygodnia. Jednak najczęściej w
dużych fermach krowy są dojone Czy często zachodzi pani w ciążę?
dwa razy na dzień.
Zachodzę w ciążę co roku, bo kroCzy woli pani dojenie ręczne czy wa, by dawać mleko musi rodzić
cielęta. Na ogół jest to 1 cielę
mechaniczne?
rocznie. Krowom zdarzają się ciąże
Nigdy nie byłam dojona ręcznie, mnogie, np. bliźniacze, ale bardzo
ale chyba bym tego nie lubiła. Wy- rzadko.
daje mi się, że to może być bolesne, szczególnie wtedy, gdy ktoś Ile czasu trwa pani ciąża?
dobrze nie umie doić. W czasie Ciąża u krowy trwa średnio 280
mechanicznego udoju mam zało- dni, a za fizjologiczny przedział
żone kubki udojowe na strzyki i uznaje się 270-300 dni zależnie
odczuwam jedynie wysysanie mle- między innymi od rasy i od tego,
ka z wymienia.
czy ma się urodzić buhajek (nieco
dłuższa), czy jałówka (trochę krótCo pani lubi jeść najbardziej?
sza); najkrócej trwa ciąża bliźniaNajbardziej lubię jeść suche sian- cza, co jest u nas dość rzadkie.
ko, takie pięknie zielone, a także
różne warzywa, np. buraki pa- Czy jak by miała pani okazję,
stewne. Uwielbiam owoce np. uciekłaby pani z obory?
jabłka, ale przepołowione, ponie- Nie. Dobrze mi w mojej oborze,
waż mogę się zadławić. Lubię to pan o mnie dba, często wyprowa10
dza na łąkę. Nie jestem głodzona i
wokół mam pełno koleżanek.
Gdybym uciekła, nie miałabym co
jeść i gdzie spać. A kto by mnie
wydoił?
lubisz bardziej? Do wyboru ankietujący mieli różne produkty mleczne, ale i soki oraz Coca Colę. Większość młodzieży wybrała CocaColę. Co może oznaczać, że więkCzy lubi pani swojego gospoda- szość uczniów niewiele wie o wartościach mleka, a może rodzice
rza?
zbyt często pozwalają swoim dzieTak, nawet bardzo. Zapewnia mi ciom pić niezdrowe napoje.
schronienie, opiekuje się mną, gdy
Na pytanie: Jak często w
jestem chora, podaje mi różne
ciągu
dnia
spożywasz mleko i jego
leki.
przetwory? większość ankietowaCzy jest pani dobrze traktowana nych odpowiedziała, że raz dzienprzez ludzi?
nie. Nic w tym złego, jeśli spożyTak, jestem dobrze traktowana, wają minimum, czyli 2 szklanki
przede wszystkim przez mojego mleka jednorazowo. Jednak chyba
gospodarza, który się mną zajmu- tak nie jest, więc można wywnioje i bardzo często wyprowadza na skować, że mleko i jego przetwory
łąkę. Zazdroszczę trochę moim spożywane są zbyt rzadko.
koleżankom- krowom z Indii, gdzie
Większość pytanych wyrasą czczone, lecz nie mogę narze- ziła opinię, że mleko „prosto od
kać, nikt mnie nie bije, nie głodzi, krowy” jest najzdrowsze. Jednak
mam wszystko czego potrzebuję. rozwiązując różne problemy związane z tematem projektu, dowiedzieliśmy się, że najbezpieczniejAnkieta o „mleku w szkole”
sze dla zdrowia jest mleko pasteW Zespole Szkoły Podstawowej i ryzowane. Mleko bezpośrednio
Gimnazjum w Siedlcu od kilku lat od krowy jest tylko wtedy bezprowadzona jest akcja “Mleko w pieczne, jeśli krowa jest całkowiszkole”. Wszystkich uczniów w
szkole jest 444. Z tego 118
Prosto od
chodzi do gimnazjum a 326 do
krowy
13
14
podstawówki. Liczba osób,
Pasteryzowa
67
które piją mleko w gimnazjum
ne
to 20, a z podstawówki 326. Z
UHT
tego wynika że młodsi są bardziej zainteresowani piciem
mleka. To m.in. spowodowało, Ryc.: Większość z nas uważa, że najzdrowsze jest
że zajęliśmy się tematem mle- mleko od krowy.
ka. Badając różne problemy,
przeprowadziliśmy wśród uczniów cie zdrowa, nie przyjmuje żadnych
ankietę. Zadaliśmy sześć pytań. leków i zachowana jest higiena
Dzięki odpowiedziom zamierzali- udoju.
śmy zbadać stosunek naszych ko- Mamy nadzieję, że nasz projekt
leżanek i kolegów do mleka i jego przyczyni się do jeszcze większej
przetworów. Wśród ankietowa- popularyzacji mleka w naszej
nych znaleźli się uczniowie klas szkole.
trzecich szkoły podstawowej, klas
Oliwia Niewiadomska, Dominik Gracz
szóstych szkoły podstawowej i Ia
gimnazjum. Razem było to 95
Wiedzę na ten temat mieliśmy
osób. Jedno z pytań brzmiało: Co
11
Co nieco o hodowli
krów mlecznych
okazję poszerzyć podczas wizyty
w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej ,,Pionier” w Belęcinie. Gospodarstwo to zajmuje się hodowlą
bydła mlecznego, trzody chlewnej
i produkcją rolną.
W gospodarstwie jest hodowanych ponad 400 sztuk bydła w
tym około 230 krów dojnych. Są
to przede wszystkim krowy rasy
holsztyńsko-fryzyjskiej:
Krowy są karmione mieszanką
pasz treściwych. Pasza jest podawana z taśmociągu wprost na betonową podłogę:
Mieszanka pasz treściwych przygotowywana jest w tzw. paszowozie, gdzie różne składniki paszy są
cięte i mieszane przez potężne
noże. Paszowozy są również wyposażone w elektroniczną wagę
umożliwiającą precyzyjne podawanie składników do paszy. Taki
sposób żywnia jest nazywany systemem TMR.
Krowy dojone są w hali udojowej która ma 9 stanowisk. Wszystko jest sterowane komputerowo. Kiedy
krowa jest wydojona, kubki udojowe same odpinają
się od dójek. Krowa daje około 40 l mleka dziennie:
Fot.: paszowóz
Wszystkie krowy, poczynając od najmłodszych, mają
po dwa kolczyki, na których znajdują się numery.
Służą one do dokładnej identyfikacji każdego zwierzęcia.
Z hali udojowej mleko specjalnymi przewodami
Dane wszystkich krów są zapisane w systemie, dzię- spływa do zbiornika, który jest w sąsiednim poki temu w każdej chwili można odszukać daną kro- mieszczeniu. Tam mleko jest chłodzone do temperawę, jej rodowód, wiek, stan zdrowia, wagę i dowie- tury 4 stopni Celsjusza i czeka na przyjazd cysterny z
dzieć się, ile daje mleka:
mleczarni. Zbiornik mieści 5000 l mleka. Obecnie
gospodarstwo w Belęcinie odstawia mleko do mleczarni w Żarach.
12
Udój z każdego dnia zapisywany jest na tablicy.
Można wtedy porównać czy ilość mleka wzrasta, czy
spada.
Krowa jest w ciąży około 9 miesięcy. Przed porodem
jest przeprowadzana do pomieszczenia zwanego
porodówką. Tam w ciągu 2-6 godzin przychodzi na
świat cielątko. Przebywa z matką około tygodnia,
później jest zabierane do oddzielnej hali. Jeśli cielak
jest płci męskiej, sprzedaje się go, a jeśli żeńskiej to
zostaje w gospodarstwie na hodowlę.
cielaka i daje mu tylko tyle mleka, ile potrzebuje.
Cielęta rosną i dojrzewają około 15 miesięcy, osiągając 370-380 kg. Wszystkie cielaki mają wypalane
rogi. Zapewnia to bezpieczeństwo pracownikom i
innym krowom. Kiedy jałówki, czyli krowy, które
Aby krowa mogła dawać mleko, musi urodzić cielaka. W tym celu dokonuje się sztucznego zapłodnienia czyli inseminacji krowy. W Belęcinie inseminacją
zajmuje się zootechnik.
jeszcze nie rodziły, są już dostatecznie rozwinięte,
dokonywana jest inseminacja. Kiedy jałówka urodzi
cielę, staje się pełnowartościową krową mleczną. I
cykl znowu się zaczyna.
Odtąd cielaki karmione są mlekiem w proszku. Dawka mleka jest dozowana komputerowo i wynosi 7-8
litrów na dobę (jednorazowo 2 litry). Specjalna maszyna podgrzewa wodę i miesza ją z mlekiem w
proszku.
Każde cielątko jest wyposażone w obrożę, która w
kontakcie z maszyną dozującą mleko identyfikuje
13
Kiedy dodajesz płyn do mycia naczyń, zmieniają się słabe wiązania
Kolorowe mleko
chemiczne utrzymujące białka w
roztworze. Cząsteczki białek i
Do wykonania kolejnego ekspery- tłuszczy zaczynają poruszać się,
mentu na mleku, zainspirował nas kręcić i wirować we wszystkich
jego opis nas tronie internetowej kierunkach. Cząsteczki barwnika
www.uniwersytetjuniora.pl.
są przez nie odbijane i przemieszczane, pozwalając na obserwację tego zjawiska.
innymi firmy Danone i Hochland.
Zakład składa się z dwóch części –
proszkowej
i
galanteryjnej
(produkcja mleka i przetworów).
Mleko odbierane jest od producentów z prawie całej zachodniej
Polski.
Spotkaliśmy się: Dominik Gracz,
Joanna Weiss i ja - Katarzyna Przybyła, żeby przeprowadzić doświadczenie.
Do doświadczenia potrzebowaliśmy: mleka, przynajmniej trzech
kolorów tuszu (lepsze są barwniki
spożywcze, ale nie mogliśmy ich
nigdzie kupić), płynu “Ludwik” i
patyczków kosmetycznych.
Gdy już mieliśmy wszystkie potrzebne rzeczy, zaczęliśmy doświadczenie. Do talerza wlaliśmy
mleko. Następnie w trzy miejsca
dość blisko środka talerza wlaliśmy po kropli tuszu. Potem umoczyliśmy patyczek kosmetyczny w
płynie do mycia naczyń i od razu
zanurzyliśmy go w mleku. Pod
wpływem płynu w mleku zaczęły
tworzyć się kolorowe kręgi.
Katarzyna Przybyła
Jak to działa?
Mleko składa się głównie z wody,
ale zawiera też witaminy, minerały, białka i niewielkie ilości tłuszczy zawieszone w roztworze. Białka i tłuszcze są wrażliwe na zmiany otaczającego je roztworu
(mleka).
Jest jeszcze jedna
przyczyna
takiego
mieszania się kolorów. Warstwa mleka
posiada napięcie powierzchniowe, podobnie jak
woda. Krople barwników pozostają w jednym miejscu. Płyn do naczyń niszczy spójne wiązania pomiędzy molekułami wody i pozwala barwnikom na poruszanie się „z
wigorem”.
(źródło: www.uniwersytetjuniora.pl)
Jak mleko od krowy staje się
przetworem mlecznym
Na podstawie wizyty w Zakładzie
Przetwórstwa Mleka Mlecz (Grupa
Lacpol) w Wolsztynie
i wyjaśnień naszego przewodnika
pana Rafała Ścipniaka
Jednym z najważniejszych miejsc,
do których trafia mleko jest mleczarnia. Aby dowiedzieć się, co
tam się z nim dzieje, odwiedziliśmy
wolsztyńską
mleczarnię
„Mlecz” należącą do grupy kapitałowej „Lacpol”.
W mleczarni pracuje obecnie około 150 ludzi. Zakład produkuje na
rynek polski (przede wszystkim
zachodnią część kraju) oraz na
eksport (mleko w proszku). Odbiorcami produktów są między
14
Fot.: Przepompowywanie mleka
Samochody cysterny przywożące
mleko od dostawców przyjeżdżają
do hali odbioru surowca. Dziennie
W tym samym czasie czą- trafia tutaj ponad 300 tys. litrów
steczki płynu do naczyń próbują utworzyć
micele – małe grupy
cząsteczek tłuszczy.
mleka. Mleko z autocystern przepompowywane jest wężami do
dużych silosów, gdzie poddaje się
je wstępnej pasteryzacji. Po
opróżnieniu cysterny samochód
zmienia stanowisko. Podjeżdża do
myjni, gdzie cysterna musi zostać
dokładnie umyta. Mleko przywiezione do mleczarni poddawane
jest kontroli fizykochemicznej i
mikrobiologicznej w laboratorium.
Przeprowadza się tam analizę
mleka pod kątem ilości wody,
tłuszczów i białek, antybiotyków i
substancji
hamujących
(detergentów). Laboratorium jest
więc w stanie wykryć nieuczciwych producentów dolewających
wodę do mleka, sprawdzić czy
mleko zawiera antybiotyki, czy ma
odpowiednią ilość białek i tłuszczu
(mleko przyjmowane do badań
powinno zawierać ok. 3,3 do 4
procent tłuszczu). Oczywiście mleko nie powinno zawierać antybiotyków. 20 litrów mleka zawierającego antybiotyki może skazić nawet 100 tys. litrów mleka bez antybiotyków. W laboratorium mikrobiologicznym określa się ilość
niepożądanych drobnoustrojów
(np. z rodzaju Clostridium i Escherichia, drożdży, pleśni) w produktach. Nie wszystkie badania przeprowadzane są na miejscu. Część
z nich wykonywana jest w zewnętrznych laboratoriach. Podyktowane to jest wymaganiami niektórych odbiorców produktów z
wodną płynącą rurami, dlatego
temperatura w proszkowni jest
bardzo wysoka. Aby wyprodukować 1 kg mleka w proszku, potrzeba około 11 litrów mleka.
Fot.: laboratorium
nego – nawet pół roku w szczelnie
zamkniętym opakowaniu. Z pomieszczenia, gdzie jest pasteryzowane bądź sterylizowane, mleko
rozprowadza się do pomieszczeń,
Procesy przetwarzania mleka ste- gdzie rozlewane jest w kartoniki
rowane są komputerowo w po- albo robi się z niego twarożek,
mieszczeniu zwanym sterownią. masło czy jogurty.
Tu kontrolowana jest temperatura Masło produkuje się ze śmietanki,
pasteryzacji mleka. Najważ- która przetrzymywana jest w obniejsze w tym procesie jest niżonej temperaturze. Potem
utrzymanie odpowiedniej tem- skierowana jest do kombajnu
peratury i ciśnienia. Kolejnym (maselnicy) gdzie następuje skuważnym pomieszczeniem jest pienie tłuszczu i powstają bryłki
aparatownia. Tutaj można masła. Z bryłek masła tworzy się
ustawić nie tylko odpowiednią zwarta masa masła , pozostałość
temperaturę i ciśnienie paste- tworzy maślankę. Masło jest naryzacji czy sterylizacji, ale rów- stępnie formowane w kostki i panież ustalić zawartość tłuszczu, kowane.
jaka ma być w mleku, maśle czy W mleczarni produkowany jest
jogurcie. Komputerowo jest też również ser twarogowy. W mlesterowany proces mycia urządzeń. czarni produkowany jest również
Przez linię produkcyjną ser twarogowy. Po zaszczepieniu
przepuszczane są de- mleka odpowiednimi kulturami
tergenty o regulowa- bakterii tworzy się skrzep ponym
automatycznie wstający w wyniku zakwaszania
stężeniu. Mleko paste- mleka. Skrzep przekazywany jest
ryzuje się czyli pod- specjalną taśmą odciekową do
grzewa do do tempe- perforowanych form. Skrzep poratury powyżej 72o C zostawia się w nich do odcieknięprzez 15 sekund w pasteryzatorach (mleko
pasteryzowane w niskiej temperaturze nadaje się do wykonania przetworów mlecznych w domu). Podczas
sterylizacji (temp. 130o-150o C
przez 1-3 sekundy i szybkie schłodzenie do 20o C) powstaje mleko
UHT. Trwałość takiego mleka jest cia w temp. 5-8o C. Później ser jest
znacznie dłuższa od pasteryzowa- pakowany.
mleczarni.
W laboratorium badane jest również mleko w proszku. Sprawdza-
Fot.: w proszkowni
na jest między innymi zawartość
tłuszczu, białka i wody. Do badań
wykorzystywana jest specjalistyczna aparatura np: aparat Kjedahla
do analizy zawartości białka i suszarki do wyznaczania suchej masy (pozostałości produktu po usunięciu wody).
Mleko w proszku produkowane
jest w proszkowni – najwyższej
hali w całej mleczarni. Mleko suszone jest tutaj metodą rozpyłową. W proszkowni znajdują się
dwie instalacje suszarnicze. Jedna
taka instalacja przerabia na godzinę 7,5 tys. litrów mleka. Do suszenia wykorzystuje się gorącą parę
W pomieszczeniu do rozlewania
mleka w kartoniki, na taśmie produkcyjnej rozlewane jest mleko
do 7 tysięcy kartoników w ciągu
godziny.
W firmie produkowany jest również jogurt naturalny typu greckiego.
Fot.: pasteryzator
Jogurt jest wytwarzany z pastery15
zowanego,
znormalizowanego
mleka, do którego są dodawane
żywe kultury bakterii jogurtowych, zagęszczony dodatkowo
przez dodatek mleka w proszku.
Bakterie wprowadza się do mleka
po procesie pasteryzacji, dlatego
pozostają one w jogurcie jako żywe mikroorganizmy.
Zaszczepiony jogurt rozlewa się
do pojemników a następnie przechowuje w temp 40o C. W tym
czasie następuje namnażanie pożądane rozmnażanie bakterii, powodując zakwaszenie produktu.
Po otrzymaniu odpowiedniego ph
następuje schładzanie produktu
do temp poniżej 6o C
Mleczne ciekawostki:
 U niektórych ludów mleko miało znaczenie ceremonialne – było składane bogom
i duchom w ofierze. Taka tradycja istniała u dawnych Słowian, a jej pozostałością
jest, praktykowany czasem i dziś, zwyczaj pozostawiania na talerzyku odrobiny mleka dla duszków opiekuńczych.
 W czasach starożytnych i biblijnych duże ilości mleka były synonimem bogactwa,
gdyż do ich wyprodukowania potrzebne były liczne stada bydła. Stąd biblijne określenie "kraina mlekiem i miodem płynąca".
 W starożytności wiele kobiet wierzyło, że kąpiel w oślim mleku pomaga zachować urodę. Należały do nich, między innymi, Kleopatra oraz żona Nerona, Poppea.
Dbając o urodę, Poppea kąpała się codziennie w mleku 500 oślic. W Rzymie popularne było także nacieranie skóry chlebem namoczonym w mleku – był to jeden z
pierwszych naturalnych „peelingów” do ciała.
 Wiara w upiększającą moc mleka przetrwała do czasów nowożytnych. W oślim
mleku kąpała się George Sand, przyjaciółka Chopina, zaś Elżbieta Austriacka i Maria
Antonina codziennie piły maślankę, by zachować urodę.
 Najdroższe mleko to pozyskiwane do celów badawczych mleko myszy. Aby
otrzymać litr takiego mleka, kosztującego 20'000 euro, trzeba „wydoić” 4000 gryzoni.
źródło: www.fajnekrowy.cba.pl
takie mleko. musisz wiedzieć, czy
krowa jest zdrowa. Od chorej kro Pij co najmniej 2 szklanki (0,5
litra) mleka dziennie. Pozostałe wy możemy się zarazić, np. gruźliW skrócie o mleku
50% dziennego zapotrzebowania cą.
na wapń możesz uzupełnić serem,  Mleko pasteryzowane nie ma
jogurtem lub lodami albo roślina- tylu pożytecznych bakterii co mle Spożywanie mleka jest komi strączkowymi.
ko „prosto od krowy”, ale jest
rzystne w każdym wieku. Powinni
bezpieczne, bo zostało zbadane w
 Jeśli masz nietolerancję mleka
je pić dzieci i dorośli.
lub go nie lubisz, możesz je zastą- mleczarni, a potem poddane ob W mleku jest dużo łatwo przypić przetworami mlecznymi, np. róbce termicznej.
swajalnego wapnia, który jest pojogurtem, kefirem, twarogiem,  Nie pij i nie jedz produktów
trzebny do budowy naszych kości i
itd.
light. Nie mają tyle tłuszczu, co
zębów. Jeśli nie będziesz pił mleka
zwykłe, ale jest w nich dużo skroi jadł jego przetworów prawdopo-  Mleko „prosto od krowy” kubi, cukru i innych niekorzystnych
dobnie zachorujesz kiedyś na pione bezpośrednio od gospodadla zdrowia dodatków.
osteoporozę, która objawia się rza jest bardzo dobre i można z
łamliwością kości nawet przy nie- niego zrobić wiele przetworów o  Nie wierz reklamom mówiąwyjątkowym smaku. Jednak pijąc cym, że lepiej używać margaryny
niż masła. Utwardzone tłuszcze
roślinne będące składnikiem margaryn są bardzo niekorzystne dla
zdrowia. Lepiej cienko posmarować chleb masłem.
Kamil Ososiński
wielkich urazach.
Fotografie: Natalia Lupa, Dominik Gracz,
Rysunki: Kamil Ososiński, Paweł Stachowiak, Teksty: Wszyscy
Podziękowania dla Mirosławy Matysik,
Marii Niewiadomskiej, Hanny Broniszewskiej, Krystyny Zwirn, Kryspina Zydorczaka, Małgorzaty Mąkosy, Rafała Ścipniaka
za pomoc w pracy nad projektem, oraz
panu Andrzejowi Wicie i państwu Halinie
i Bolesławowi Jensz za udzielenie informacji.
Fot.: zespół redakcyjny
16

Podobne dokumenty