Szwedzka pomoc dla Polski i „Solidarności” Den svenska hjälpen till

Komentarze

Transkrypt

Szwedzka pomoc dla Polski i „Solidarności” Den svenska hjälpen till
3
N≗3(33) 2010
Polonia
Suecia
årgång/rok IX
tidskriften för kultur och information | kwartalnik kulturalno-informacyjny
Den svenska hjälpen till Polen och Solidaritet
Szwedzka pomoc dla Polski i „Solidarności”
Vi har överraskat alla
Zaskoczyliśmy wszystkich
pris: 26,50 SEK
Dzień, w którym wszyscy Szwedzi złożyli się po koronie
Dagen då alla svenskar skänkte en krona var
Mowa o składce na Polskę. Wspólna zbiórka Szwedzkiego
Czerwonego Krzyża, Rädda Barnen i Lions odbyła się w sobotę,
9 stycznia 1982, chętnych było tak dużo, że przedłużono ją do
niedzieli. Zebrano 8,2-8,4 mln koron. Co najmniej 20 tys. ocho­
tników wzięło udział w przeprowadzeniu zbiórki (niektó­rzy
podają liczbę nawet 40 tys.). To wyliczenie zawdzięczamy drowi Pawłowi Jaworskiemu z Wrocławia prowadzącemu badania
nad stosunkiem Szwecji do Polski w czasach Solidarności.
9 stycznia 1982 to był niecały miesiąc po wprowadzeniu
w Polsce stanu wojennego, którego głównym celem było
rozbicie Solidarności. Solidarność, a szerzej rzecz ujmując,
sprawa polska, była w Szwecji wówczas bardzo popularna.
Dlategodecyzja generała Jaruzelskiego o stanie wojennym
połączona z zamknięciem granic, odcięciem telefonów i wszel­
kiej komunikacji z Polską, wywołała w Szwecji szok i burzliwy przypływ poczucia solidarności z sąsiadami zza Bałtyku.
Nie są to puste słowa. Spójrzmy jeszcze raz na powyższe suche
liczby. Oznaczają one, ni mniej ni więcej, że w ciągu jed­nego
dnia (a najwyżej dwóch) każdy mieszkaniec Szwecji – bez
względu na płeć, kolor skóry i wyznanie, wliczając w to
niemowlęta, więźniów, chorych i pensjonariuszy domów
opieki, od komunistów po moderatów (Sverigedemokraterna
byli jeszcze niemowlętami), od Ystad do Kiruny – wrzucił do
puszki wolontariusza jedną koronę. Każdy!
Zazwyczaj takie statystyczne uśrednienie, mając wpraw­
dzie walory poznawcze, do wyobraźnie nie przemawia. Ale
w tym wypadku jest inaczej.
Ofiarność Szwedów wydawała się nie mieć granic. Ludzie
dawali nie tylko opieniądze, ale przynieśli (mówimy ciągle o tym
jednym dniu) m. in. 2,5 tony ubranek dziecięcych, 200 tys. par
butow, 50 tys. kocy. Ogółem w roku 1982 samo tylko Rädda
Barnen zebrało na pewno 35 mln koron a Czerwony Krzyż
40 mln. Co najmniej, dodaje Paweł Jaworski, badania jeszcze
trwają. A sporo zebrały też organizacje kościelne. Kierowni­
ctwa Czerwonego Krzyża i Rädda Barnen były zgodne, że
przeprowadziły jedną z największych (jeśli nie największą)
szwedzką akcję humanitarną w dziejach.
W numerze nie brakuje więc wielkiej historii, dumy, poś­
więcenia i patosu, ale jest i rozczarowanie tym, co rewolucja
solidarnościowa przyniosła. Jedni z twórców Solidarności Bogdan Borusewicz z Gdańska (dziś marszałek Senatu) i Longin
Komołowski ze Szczecina (kiedyś wicepremier, dzisiaj poseł)
mówią w wywiadach (specjalnie dla Suecii Polonii) o wielkiej
osobistej satysfakcji z dokonanego dzieła ale i o losach innych,
którzy czują się przegrani.
Krzysztof Masłoń omawia w swoim szkicu, poświęcone czasom Solidarności, dzieła polskich pisarzy – starszego pokolenia
i młodszych od Solidarności. I tu już znajdujemy całkowitą od­
trutkę na rewolucyjny patos. ❖
Det var insamling för Polen. Svenska Röda korset, Rädda bar-
nen och Lions gjorde gemensam sak lördagen den 9 januari
1982 och intresset var så stort att insamlingen förlängdes till
söndagen. Man samlade in 8,2–8,4 miljoner kronor. Minst
20 000 frivilliga såg till att insamlingen genomfördes (en del
uppger till och med 40 000). För uträkningen kan vi tacka
doktor Paweł Jaworski från Wrocław som har forskat kring
Sveriges förhållande till Polen under Solidaritetstiden.
Den 9 januari hade det nästan gått en månad sedan krigstillståndet, med det huvudsakliga målen att splittra Solidaritet, infördes i Polen. Solidaritet, och i vid mening Polens sak,
var vid den tiden mycket uppmärksammat i Sverige. När general Jaruzelski beslutade om att utlysa krigsttillstånd, i kombination med att landets gränser stängdes och telefonförbindelser
och all kommunikation med Polen upphörde, utlöste det i Sverige en chock och en stark våg av solidaritet med grannarna
på andra sidan Östersjön. Låt oss än en gång titta på de torra
siffrorna ovan. De betyder helt enkelt att varje invånare i Sverige, oavsett kön, hudfärg och trosbekännelse, inklusive spädbarn, interner och sjuka, från kommunister till moderater
(Sverigedemokraterna var fortfarande spädbarn), från Ystad
till Haparanda, inom loppet av en dag (högst två) stoppade
en krona i insamlingsbössorna. Varenda en!
Vanligtvis brukar inte sådana statistiska medeltal, även om
de har kognitiva fördelar, tala till fantasin.
Svenskarna offervillighet föreföll vara gränslös. Folk gav
inte bara pengar utan skänkte bl.a. (vi talar fortfarande bara
om en dag) 2,5 ton barnkläder, 200 000 par skor, 50 filtar. Allt
som allt samlade enbart Rädda barnen in säkert 35 miljoner
kronor och Röda korset 40 miljoner. Minst, tillägger Paweł
Jaworksi, för kartläggningen pågår fortfarande. Även kyrkliga
organisationer samlade in avsevärda summor. Ledningen för
Röda korset och Rädda barnen var eniga om att de genomfört en av de största (om inte den största) svenska humanitära
aktionerna i historien.
I detta nummer saknas alltså inte stora historia händelser,
stolthet, uppoffring och patos, men det finns även besvikelse
över vad Solidaritetsrevolutionen har medfört. En av Solidaritets grundare, Bogdan Borusewicz från Gdańsk (idag polska
senatens talman), och Longin Komołowski från Szczecin (tidigare vice premiärminister, idag riksdagsman) talar i varsin
intervju (speciellt för Suecia Polonia) om den stora personliga
tillfredsställelse de känner över vad de utträttat men även om
de människor som känner sig som förlorare.
I sin essä behandlar Krzysztof Masłoń polska litterära verk
om Solidaritetstiden, både skrivna av författare ur den äldre
generationen och av författare yngre än Solidaritet. Och här
finner vi det ultimata motgiftet mot revolutionärt patos. ❖
proj. Piotr Młodożeniec
Solidaritets affischer från åren 1980–1989 utmärks av enkelhet, de är kortfattade och består av träffsäkra metaforer och
handskrivna bokstäver. De handlar om värdighet, demokrati, frihet och rättvisa. Man har återgått till den sanna betydelsen
av många ord och företeelser. Läs sid. 22
Plakaty „Solidarności” z lat 1980-1989 wyróżniają się prostotą, lapidarnością, celną metaforą, odręcznym liternictwem.
Mówią o godności, demokracji, wolności, sprawiedliwości. Powracano w nich do prawdziwych znaczeń wielu słów i spraw.
Zob.str. 22
Suecia Polonia 3/2010
Innehåll / Spis treści
6
10
12
17
22
25
35
40
41
Vi har överraskat alla, hela världen! Ett samtal med den polska senatens marskalk Bogdan Borusewicz
Zaskoczyliśmy wszystkich, cały świat! rozmowa z Marszałkiem Senatu Bogdanem Borusewiczem
Det har gått 30 år | Jakub Święcicki
Minęło 30 lat | Jakub Święcicki
Solidaritets anda | Krzysztof Masłoń
Duch „Solidarności” | Krzysztof Masłoń
Konst under Solidaritetsåren | Mieczysław Szewczuk
Sztuka czasu Solidarności | Mieczysław Szewczuk
Solidaritets affischer
Plakaty Solidarności
| Jerzy Brukwicki
| Jerzy Brukwicki
Den svenska hjälpen till Polen och Solidaritet 1980-1981 | Paweł Jaworski
Szwedzka pomoc dla Polski i „Solidarności” 1980–1981 | Paweł Jaworski
Solidaritet – fackförening, parti eller nationell symbol? Intervju med Longin Komołowski
Solidarność: związek zawodowy, partia czy symbol? wywiad z Longinem Komołowskim
En hustrus vittnesmål | Zygmunt Barczyk
Świadectwo żony | Zygmunt Barczyk
Minnestavla | Zbigniew Bidakowski
Tablica | Zbigniew Bidakowski
med stöd från
Omslaget/Okładka: Piotr Młodożeniec
Prenumeration / Prenumerata
Vill du prenumerera på de följande 4 numren av Suecia Polonia så sätt in 100 SEK på plusgiro 194626-8.
Glöm inte ange namn och adress på inbetalnigskortet.
Jeśli chcesz zaprenumerować kolejne 4 numery Suecii Polonii wpłać 100 SEK na plusgiro 194626-8.
Nie zapomnij podać imienia, nazwiska i adresu.
POLSKA
INSTITUTET
STOcKhOLm
Polska institutet har till uppgift att främja polsk
kultur och sprida kunskap om Polen i Sverige,
liksom att bygga upp kontakter mellan svenska och
polska kulturpersonligheter, kulturinstitutioner och
organisationer. En annan viktig del av institutets
verksamhet är att främja och utveckla samarbete
mellan svenska och polska konstnärer, kulturskapare,
opinionsbildare och kulturinstitutioner.
Polsk-svenska kulturprojekt i Stockholm och övriga
Sverige har ofta Polska institutet som initiativtagare
eller samarbetspartner. Institutet organiserar också
studiebesök i Polen för svenska kulturskapare
och representanter för kulturinstitutioner. Dessa
studiebesök blir ofta en inspiration till vidare
samarbete. På samma sätt hjälper vi polska
kulturinstitutioner och kulturskapare att få
kontakter i Sverige.
Polska institutet är en icke-vinstdrivande
organisation underställd det polska utrikesministeriet.
Grundprincipen i vår verksamhet är ett nära
samarbete mellan polska och svenska partner
och en polsk-svensk dialog.
På www.polskainstitutet.se finns information
om våra projekt, filmsnuttar som presenterar
kommande evenemang, och länkar till intressanta
polska internetsidor. Polska institutet har också
en egen Facebook och Twittersida, finns med på
nyhetsportalen Newsdesk och på Youtube.
Instytut Polski w Sztokholmie promuje w Szwecji
polską kulturę i naukę, upowszechnia wiedzę na
temat Polski oraz zabiega o rozbudowywanie
kontaktów pomiędzy szwedzkimi i polskimi artystami,
środowiskami opiniotwórczymi oraz instytucjami
kulturalnymi.
Instytut Polski jest częstym inicjatorem lub
partnerem polsko-szwedzkich projektów kulturalnych
na terenie całej Szwecji, a także organizuje
stanowiące częsty wstęp do projektów wyjazdy
studyjne do Polski i ułatwia nawiązywanie kontaktów
w Szwecji reprezentantom polskich instytucji i
środowisk związanych z kulturą.
Instytut Polski jest instytucją non-profit podlegającą
polskiemu Ministerstwu Spraw Zagranicznych, która w
swojej działalności stawia na ideę bliskiej współpracy
polskich i szwedzkich partnerów oraz dialogu polskoszwedzkiego.W maju 2009 instytut przeniósł się z
zabytkowej willi w eleganckiej dzielnicy Östermalm
do biura w artystycznej, pełnej życia dzielnicy
Södermalm.
Na www.polskainstitutet.se znajdują się informacje
o bieżących projektach instytutu, filmy zapowiadające najbliższe imprezy oraz linki do interesujących
polskich stron internetowych. Instytut aktywnie działa
również na portalu społecznościowym Facebook,
Twitter, na szwedzkim portalu dziennikarskim
Newsdesk i na You Tube.
INSTYTUT
POLSKI
SZTOKhOLm
Foto: Archiwum Senatu
Zaskoczyliśmy wszystkich, cały świat!
Rozmowa z Marszałkiem Senatu Bogdanem Borusewiczem
Vi har överraskat alla, hela världen!
Ett samtal med den polska senatens marskalk
Bogdan Borusewicz
Zbigniew Bidakowski: Czy uważa się Pan za człowieka, który
zmienił bieg historii albo, innymi słowy, zmienił oblicze Pol­
ski, Europy i nawet świata?
Bogdan Borusewicz: To trudne pytanie, czy się uważam,
Zbigniew Bidakowski: Ser du dig själv som någon som har
förändrat historiens lopp eller, med andra ord, förändrat
Polens, Europas och till och med världens utseende?
Bogdan Borusewicz: Hur jag ser mig själv det är en svår fråga,
ZB: Kiedy zaczynał Pan działalność w Wolnych Związkach
Zawodowych, 33 lata temu, jakie miał Pan wtedy oczekiwa­
ZB: När du för 33 år sedan började verka i Fria fackfören­
ingar, vad hade du för förväntningar, mål, planer och dröm­
gdyby Pan zadał pytanie, czy inni mnie uważają za takiego
człowieka to byłoby łatwiejsze. Z pewnością byłem w miejscach, gdzie się bieg historii, los Polski i Europy kształtował. Miałem
w tym udział chociaż nie jest to mój udział indywidualny. Ja
nigdy nie mówię: „ja zrobiłem, ja przewidziałem”. Na pewno
jedną rzecz zrobiłem, to było dla sprawy najistotniejsze, naj­
istotniejsze także w moim życiu: zorganizowałem strajk w sto­cz­
ni gdańskiej w 1980 roku. To było coś największego, co udało
mi się w życiu zrobić. Ale wtedy nie wiedziałem, że on będzie
miał taki zasięg i taki wpływ na nasze dzieje.
det skulle vara lättare att svara om du hade frågat hur andra
ser mig. Jag har utan tvekan varit på plats när historiens lopp,
Polens och Europas öde formades. Jag har haft del i detta även
om jag inte var ensam om det. Jag säger aldrig: ”Jag har gjort,
jag har förutsett”. Jag har utan tvekan gjort något som skulle
visa sig vara det allra väsentligaste för vår sak, även det väsentligaste i mitt liv. Jag har organiserat strejken i Gdańskvarvet
1980. Det är det största som jag har lyckats åstadkomma i mitt
liv. Jag visste inte då att det skulle få sådan räckvidd och så
starkt påverka vår historia.
mar? Vad har du lyckats uppnå? Vad har du inte lyckats
med?
BB: Mitt strategiska mål var att få till stånd demokratiska re-
nia, cele, plany czy marzenia i co się z tego udało osiągnąć
a co nie?
BB: Doprowadzenie do demokratycznych zmian w Polsce.
ZB: När du nu blickar tillbaka i trettio års perspektiv, tycker
du att något inte har lyckats bra, att man hade kunnat göra
något annorlunda, bättre, eller är du nöjd med allt?
BB: Jag är inte bara nöjd. Jag anser att det har lyckats inte till
ZB: Czy gdy Pan teraz patrzy w przeszłość z perspektywu
trzydziestu lat to sądzi Pan, że coś się nie udało, coś można
było zrobić inaczej, lepiej, czy jest Pan ze wszystkiego za­
dowolony?
BB: Nie tylko jestem zadowolony. Uważam, że udało się nie
ZB: Hur föreställer du dig Polen och Europa om trettio år?
Kommer integrationsprocesserna att fortgå eller blir det sna­
rare desintegration?
BB: Integrationsprocesserna i Europa kommer att fortgå, de är
ZB: A jak Pan wyobraża sobie Polskę i Europę za trzydzieści
lat? Czy będą postępowały procesy integracji, czy może ra­
czej rozpadu...?
BB: Będą postępowały procesy integracji w Europie, one są nie-
former i Polen. På kortare sikt: att skapa en oppositionsgrupp
bland arbetarna, att komma in i arbetarkretsarna på sådant
sätt att det skulle bli möjligt att uppnå dessa gemensamma
mål. Det kunde inte bli några förändringar utan arbetarnas
stöd och utan att allra först göra dem medvetna om att inte
bara lönerna, inte bara korven på tallriken räknades, utan
även hela sammanhanget: varför finns denna korv inte i butiken? Därför att ekonomin fungerar dåligt och inte kommer
att fungera bättre utan förändringar. Det här har jag lyckats
med. Utan detta hade det inte brutit ut någon strejk i augusti
1980, vilket fullständigt förändrade situationen för oss alla,
såväl för hela Polen som för mig personligen. Av en oansenlig
oppositionsrörelse hade det blivit en massorganisation som
måste ha inflytande och makt med hänsyn till sin storlek och
till den uppvisade beslutsamheten.
Jag har lyckats uppnå inte bara allt det som jag hade drömt
om, utan betydligt mera. Den väg som jag en gång hade påbörjat i oppositionen har krönts med att Polen idag är demokratiskt, oavhängigt och är med i NATO och Europeiska
unionen, det vill säga befinner sig i Europa i ett politiskt läge
som tillförsäkrar dess säkerhet.
100 % utan till 1000 %!
oundvikliga och gynnar Polen. På samma sätt har inträdet i Europeiska unionen och i NATO varit gynnsamt för Polen. Vi har
anslutit oss till det som leder till integrationen. I strävan efter
ställning, i den teknologiska och ekonomiska kapplöpningen
har vi en chans att lyckas endast om integrationen fortskrider.
Det uppstår nya centra som Kina och man måste inse att vi just
nu har med en civilisatorisk och ekonomisk kapplöpning att
göra. Kina är redan en stormakt. Europa måste mäta sig med
Kina och delvis med stormakten Ryssland som, även om det
inte längre är ett imperium, har av vår Herre försätts med ett
flertal råvaror, vilket Ryssland skickligt utnyttjar.
ZB: Du ser alltså inga mörka moln över Polen?
BB: Nej, förutsatt att vi fortsätter att hålla oss i integrationsfå-
ran. Detta förstås under antagandet att integrationen kommer
att fortskrida. Det blir värre ifall den skulle förlora mark. Vi
är ett medelstort land och vår styrka kan endast baseras på
att vi utvecklar vår position tillsammans med andra. Om
vi hamnar i konflikt med andra, kommer våra möjligheter
förstås att bli begränsade.
ZB: Hur viktigt och över huvud taget hur meningsfullt är
det i ett enat Europa och i en globaliserad värld att utland­
Taki był moich działań cel strategiczny. A na krótszą
metę: stworzenie robotniczej grupy opozycyjnej, wejście do
środowiska robotniczego w taki sposób, żeby można było
te cele wspólnie osiągnąć. Żadnych zmian by nie było bez
poparcia robotników, a wcześniej uświadomienia im, że nie
tylko kwestia płac, nie tylko kiełbasa są najistotniejsze, lecz
cały kontekst: dlaczego tej kiełbasy nie ma? Dlatego, że gospodarka źle funkcjonuje i bez zmian nie będzie funkcjonować
lepiej. No i to mi się udało zrobić. Bez tego nie byłoby w sier­
pniu 1980 roku strajku, który kompletnie zmienił sytuację nas
wszystkich, także moją osobistą, zmienił sytuację też i w całej
Polsce. Z niewielkiego ruchu opozycyjnego powstała organizacja masowa, która musiała mieć wpływ, siłę ze względu na
swoją wielkość i tę determinację, jaką wykazywała.
Udało mi się osiągnąć nie tylko wszystko, o czym marzy­
łem, ale znacznie więcej. Dlatego, że ukoronowaniem tej drogi,
którą kiedyś rozpocząłem w opozycji jest to, że Polska jest demokratyczna, jest niepodległa, jest w NATO i w Unii Europejskiej, czyli jest w takim politycznym miejscu w Europie, które
zapewnia jej bezpieczeństwo.
100 procent a 1000 procent!
uniknione i korzystne dla Polski. Podobnie jak korzystne dla
Polski było samo wejście do UE i do NATO. Czyli przyłączenie
się do tego, co prowadzi do integracji. W wyścigu o pozycję,
w wyścigu technologicznym i gospodarczym mamy szansę
tylko wtedy, kiedy ta integracja będzie postępować. Tworzą się
nowe centra takie jak Chiny i trzeba sobie zdawać sprawę, że
mamy do czynienia w tej chwili z wyścigiem cywilizacyjnym
i gospodarczym. Chiny już są potęgą. Europa musi zmierzyć
się z Chinami i w części także z Rosją, która, jeśli nawet niejest już imperium, to jest jednak wielką potęgą zaopatrzoną
przez Stwórcę w różne surowce, co Rosja umiejętnie wykorzystuje.
ZB: Czyli czarnych chmur nad Polską nie widzi Pan...
BB: Jeżeli pozostaniemy w nurcie integracji – to nie. I, oczywiście,
jeśli integracja będzie postępować. Bo gdyby miała się cofnąć
to będzie gorzej. Jesteśmy średniej wielkości państwem i nasza
siła może tylko polegać na tym, że będziemy wspólnie z innymi
budować naszą pozycję. Jeżeli z innymi wejdziemy w kolizję to
wtedy oczywiście nasze możliwości się zmniejszą.
ZB: Jakie jest w zjednoczonej Europie i zglobalizowanym
współczesnym świecie znaczenie i w ogóle sens istnienia dia­
spory polskiej w formie zorganizowanej? Jaka jest jej rola?
Czy ma ona jakieś obowiązki wobec państwa polskiego, czy
państwo wobec niej?
BB: Oczywiście to kraj ma obowiązki wobec niej. To jest nor-
malne i zrozumiałe. Trzeba pamiętać, że wsparcie finansowe,
jakiego państwo polskie udziela rodakom na całym świecie
jest na poziomie 200 mln zł rocznie. To są pieniądze od polskich podatników. Diaspora płaci podatki wkrajach swojego
zamieszkania. I ma prawo wymagać od tych państw wsparcia swoich aspiracji, zachowania swoich tradycji kulturowych,
języka. Powinna pilnować swoich interesów w kraju zamieszkania a nie polegać tylko na wsparciu polskim.
ZB: Nie można mówić o obowiązkach formalnych, ale czy
oczekuje się czegoś od Polonii?
BB: Oczekuje się zachowania języka, kultury i kontaktów
z krajem. Nie można mówić o wspieraniu interesów kraju.
Nie możemy oczekiwać od ludzi mieszkających gdzie indziej,
żeby mieli podwójną lojalność. Powinni być lojalni wobec
kraju zamieszkania i jednocześnie mieć świadomość, że mają
pochodzenie polskie, po prostu, że są Polakami. Nie można
narzucać jakichś obowiązków. Każdy powinien sobie jednak
zdawać sprawę, że nie można oczekiwać tylko, że kraj wspie­ra
diasporę, ale że i diaspora powinna pamiętać o kraju i dbać
o jego dobrą opinię. I np. interweniować wtedy, gdy Polska
jest niesłusznie pomawiana.
ZB: 42 lata temu spora grupa obywateli polskich pochodze­
nia żydowskiego została zmuszona do opuszczenia Polski.
Czy Żydzi polscy za granicą są uznawani za część diaspory
polskiej i cieszą się opieką Senatu?
BB: To zależy od indywidualnych wyborów. Ale general-
nie uważam, że to jest oczywiście emigracja polska. Wiadomo
zresztą, że wielu z tych Polaków-Żydów, którzy musieli wyjechać
w 1968 roku, utrzymuje kontakty z Polską. I o Polsce pamięta.
To była emigracja ludzi dobrze wykształconych, ludzi, którzy
mają dobrą pozycję społeczną w krajach swojego zamieszkania, są uczonymi, dziennikarzami, mają wpływ na opinię.
Chcę podkreślić, że w okresie działania opozycji antykomunistycznej w Polsce, w okresie Solidarności, wielu z tych przymusowych emigrantów czynnie nas wspierało. Jestem im wdzię­
czny za to.
ZB: Z czego jest Pan najbardziej dumny wspominając prze­
bieg strajku sierpniowego w 1980 r.? Wiadomo, że zakończył
się sukcesem, podpisaniem porozumień z komunistycznymi
władzami. Chodzi mi jednak o sam przebieg strajku, zanim
do tego podpisania doszło. Np. o to co robiła Pańska żona
Alina Pieńkowska – szefowa bezpieczeństwa stoczni, która,
z grupą współpracowników, chroniła strajk przed inwigila­
cją, prowokacją i wylewała każdą znalezioną w stoczni bu­
telkę wódki.
BB: Drobne sprostowanie: Alina kierowała wydawaniem prze­
pustek, czyli wpuszczaniem ludzi z zewnątrz do strajkującej
Stoczni Gdańskiej. Nie było kogoś takiego jak ”szef bezpie­
czeństwa”. A najbardziej jestem dumny ze strajku, który się
udał, i stał się takim bezkrwawym powstaniem, które zmieniło
Polskę i okolice Polski. To był bardzo ciężki okres w moim
spolackerna organiserar sig? Vad har de för roll att spela?
Har de några förpliktelser gentemot den polska staten och
vice versa?
BB: Naturligtvis är det staten som har förpliktelser gentemot
dem. Det är naturligt och förståeligt. Man måste komma ihåg
att det finansiella stöd som den polska staten lämnar till sina
landsmän i hela världen uppgår till 200 miljoner zloty (ca
480 miljoner kronor) per år. Det är de polska skattebetalarnas
pengar. Utlandspolackerna betalar skatt i sina vistelseländer
och de har rätt att kräva stöd av dessa länder för sina strävanden, för att kunna bevara sina kulturtraditioner, sitt språk.
De bör bevaka sina intressen i de länder där de bor och inte
bara förlita sig på stödet från Polen.
ZB: Det är inte tal om formella förpliktelser, men finns det
förväntningar på polackerna i förskingringen?
BB: Man förväntar sig att de bevarar språket, kulturen och
kontakterna med hemlandet. Man kan inte tala om stödet för
landets intressen. Vi kan inte förvänta oss dubbla lojaliteter
av människor som bor någon annanstans. De bör vara lojala
mot sina vistelseländer och samtidigt vara medvetna om sin
polska härkomst, helt enkelt om att de är polacker. Man kan
inte pådyvla dem några förpliktelser. Var och en bör dock vara
medveten om att man inte bara kan förvänta sig stöd från
Polen utan att även utlandspolackerna bör tänka på landet
och värna dess goda rykte, till exempel genom att ingripa när
Polen utsätts för orättmätiga beskyllningar.
ZB: För 42 år sedan blev en ganska stor grupp av polska
medborgare av judisk härkomst tvingad att lämna Polen.
Betraktas polska judar i utlandet som polacker i försking­
ringen och åtnjuter de senatens beskydd?
BB: Det beror på deras individuella val. Generellt anser jag
att de självklart är utlandspolacker. Det är för övrigt känt
att många av dessa polacker-judar som var tvungna att emigrera 1968 håller kontakt med Polen och inte har glömt Polen. Denna emigrationsvåg bestod av välutbildade människor
som har god ställning i de länder där de numera bor, de är
vetenskapsmän, journalister, de påverkar opinionen. Låt mig
understryka att när den antikommunistiska oppositionen
verkade i Polen under Solidaritets tid, stöddes den aktivt av
många bland dessa ofrivilliga emigranter. Jag är tacksam för
detta.
ZB: När du tänker tillbaka på strejkförloppet i augusti 1980,
vad är du mest stolt över? Vi vet att strejken blev framgångs­
rik, den slutade med en överenskommelse med kommunist­
regimen. Jag tänker dock på själva strejkförloppet inn­
an överenskommelsen skrevs under, t.ex. på din fru Alina
Pieńkowska, säkerhetschef vid varvet, som tillsammans
med en grupp medarbetare skyddade de strejkande mot
infiltrering och provokationer och hällde ut varenda vod­
kaflaska som hade hittats på varvsområdet.
BB: En liten rättelse, Alina hade hand om att utfärda pas-
serkort, det vill säga att tillåta folk utifrån att besöka det
strejkande Gdańskvarvet. Det fanns ingen ”säkerhetschef”.
Mest stolt är jag över en strejk som blev framgångsrik och
visade sig vara ett slags oblodig revolution som skulle komma
Foto: Wikipedia.com
att förändra Polen och dess närmaste trakter. Det var en svår
period i mitt och min blivande hustrus liv därför att det var en
tid av mycket hårt arbete och enorm anspänning. Jag tänkte
ju inte så långsiktigt från början och planerna anpassades
dagligen till situationen, men det som vi har lyckats uppnå
överraskade alla, hela världen.
życiu i w życiu mojej późniejszej żony dlatego, że był to okres bardzo ciężkiej pracy i olbrzymiego napięcia. A tym, co
się nam udało osiągnąć – bo przecież takich dalekosiężnych
planów nie miałem na początku i plany były codziennie dopasowywane do sytuacji – zaskoczyliśmy wszystkich, cały świat.
ZB: Genom att ni hade infört spritförbud i hela Gdańsk?
Många publicister såg en symbolik i detta.
BB: Nej, det är oviktiga detaljer. Genom att vi segrade! Det
ZB: Tym, że wprowadziliście prohibicję w całym Gdańsku?
Przez wielu publi­cystów było to podkreślane jako symbo­
liczne...
BB: nie, są to jakieś szczegóły. Tym, że zwyciężyliśmy! Oczy­
ZB: Som Warszawa under Warszawaupproret.
BB: Jag vet inte om man kan göra sådana jämförelser. Där
ZB: Tak jak Warszawa w powstaniu warszawskim...
BB: No nie wiem, czy można tak porównywać. Było napięcie
ZB: Och det slutade bättre, det slutade med framgång! Tack
så mycket för samtalet.
ZB: I skończyło się inaczej. Sukcesem! Dziękuję bardzo za
rozmowę.
fanns visserligen ett spritförbud, det fanns imponerande självdisciplin men allt detta var sidoeffekter. Det symboliska fanns
i att varvsområdet vid denna tid utgjorde ett fritt land mitt
i ett land som var kommunistiskt. Det var en skärva av ett
fritt Polen.
fanns spänning och rädsla, men det var ju inte lika dramatiskt
som under Warszawaupproret.
wiście była prohibicja, była imponująca samodyscyplina, z całą
pewnością, ale to wszystko było przy okazji... A symboliczne
to było to, że w tym czasie ten cały teren stoczni był wolnym
krajem, w środku kraju komunistycznego. Był to skrawek wolnej Polski.
i lęk. Lecz przecież nie było aż tak dramatycznie jak w po­
wstaniu warszawskim.
Minęło 30 lat Det har gått 30 år
Jakub Święcicki
W
idząc morze stoczniowców w roboczych kombinezo­
nach w Gdańsku odgadliśmy, że coś wielkiego dzieje
się po drugiej stronie Bałtyku. Kiedy elektryk Lech
Wałęsa pojawił się przed bramą stoczni, nie domyślaliśmy się
jeszcze, jak wielkiego. Dziewięć lat miało jeszcze minąć nim
demokracja zwycięży w tej części Europy, mur berliński upadnie i skończy się zimna wojna. Na razie stocznia wciąż nosiła
imię Lenina. Napięcie było dramatyczne bo nikt nie wiedział,
czy strajk zakończy się porozumieniem, czy krwawą rozprawą.
Polskie czołgi stały w pogotowiu a i radzieckie nie były daleko. Przypominały się: interwencja w Czechosłowacji w 1968
roku, na Węgrzech w 1956 i masakra w 1970 w tych samych,
co teraz, polskich portowych miastach na Wybrzeżu. Każdy
przyjmował za pewnik, że system komunistyczny z Leonidem Breżniewem na Kremlu jako naj­wyższym przywódcą i
wynikający stąd podział świata jest niewzruszony w swoich
podstawach. I nikt nie wyobrażał sobie innego świata.
Dziennikarze, miedzy nimi Szwedzi, w tym ze Szwedzkiego
Radia, dostali się do stoczni i informowali, w bezpośrednich
relacjach, co się tam dzieje. Przeprowadzano wywiady z przywódcami strajku i głównymi uczestnikami wydarzeń. Anna
Walentynowicz, dźwigowa w stoczni, była jedną z nich. Strajk
rozpoczął się w połowie sierpnia, by wymusić jej przywrócenie
do pracy, po tym jak została wyrzucona za niepokorność.
Walentynowicz zmarła tragicznie, razem z prezydentem Polski Lechem Kaczyńskim i innymi osobami, w katastrofie
lotniczej, gdy byli w drodze na uroczystość upamiętnienia
ofiar Stalina w lasku katyńskim koło Smoleńska w Rosji 10
kwietnia 2010.
Strajk rozpoczął się w obronie praw jednej robotnicy, ale
przekształcił się w protest przeciwko całemu systemowi. Polska była najsłabszym ogniwem tego systemu. Gospo­dar­ka nie
funkcjonowała i władze miały trudności z zapew­nie­niem ludziom rzeczy najpotrzebniejszych: jedzenia i mie­szkań. Polska
była krajem katolickim, któremu narzucono materialistyczną
ideologię. Rozziew pomiędzy oficjalną propagandą a ludzi
dniem powszednim był olbrzymi. Za­kłamanie okazało się
nieodzownym elementem systemu. Protesty rozpoczęły się
zaraz po wojnie a kulminowały w latach 1956, 1968, 1970,
1976. Latem 1980 przyszła fala mniejszych strajków w różnych
regionach Polski. Strajk w Gdańsku wyglądał z początku
jak spontaniczny, lokalny strajk, który władze usiłowały
stłumić prostymi sposobami jak deszcz bezwartościowych
pieniędzy, przyjęciem wyrzuconych do pracy i podobnymi
ustępstwami.
10
B
ilden på ett hav av varvsarbetarnas blåställ i Gdańsk
fick oss att ana att det var något stort som var på gång
på andra sidan Östersjön. Vi visste inte riktigt vad när
vi såg elektrikern Lech Wałęsa vid porten till varvet. Det
skulle ta nio år till tills demokratin skulle segra i den delen
av Europa, tills Berlinmuren skulle falla och det kalla kriget
skulle upphöra. Varvet hette fortfarande Leninvarvet. Den
akuta dramatiken var enorm därför att man inte visste om
strejken skulle avslutas med en uppgörelse eller med en blodig stormning. Polska stridsvagnar stod beredda och sovjetiska stridsvagnar stod inte långt ifrån. Man mindes interventionen i Tjeckoslovakien 1968, i Ungern 1956 eller de polska
dödsskjutningarna 1970 i samma kuststäder längs Östersjön.
Ingen trodde annat än att det kommunistiska systemet med
Leonid Brezjnev i Kreml som den yttersta makthavaren, och
därmed den tudelade världsordningen, var orubbligt i sina
grundvallar.
Några journalister, bland de några svenskar, inte minst
från Sveriges Radio, tog sig in på varvet och rapporterade i
direktsändningar inifrån. Man intervjuade strejkledarna och
dramas huvudpersoner. Anna Walentynowicz, en kranförare
på varvet, var en av dem. Strejken bröt ut i mitten på augusti
1980 för att få henne återanställd, när hon hade avskedats för
sin ”uppkäftighet”. Hon omkom tragiskt tillsammans med
Polens president Lech Kaczyński i en flygolycka på väg till en
minneshögtid för Stalins offer i Katynskogen nära Smolensk
i Ryssland den 10 april 2010.
Strejken började som ett försvar av en enskild arbetares rät-
tigheter men fortsatte som en protest mot hela systemet. Polen
var det kommunistiska systemets svagaste länk. Ekonomin
fungerade inte och myndigheterna hade svårt att säkra befolkningens försörjning med det nödvändigaste: mat och bostäder. Polen var ett traditionellt katolskt land med påtvingad
materialistisk ideologi. Gapet mellan den officiella propagandan och människornas vardag kändes ofantligt. Förljugenheten var oumbärlig. Protesterna började tidigt efter andra
världskriget, med höjdpunkterna 1956, 1968 och 1970. Sommaren 1980 kom en våg av mindre strejker runt om i Polen.
Strejken i Gdańsk såg från början ut som en spontan, lokal
strejk som myndigheterna försökte släcka med några enkla
åtgärder som ett regn av tomma papperspengar, återanställningar och andra eftergifter.
Man räknade inte med en våg av solidaritet över hela landet, och man räknade inte med den demokratiska rörelsen
som sedan en tid tillbaka opererade i landet, även i Gdańsk.
Strejkkommittén på varvet ombildades till en allpolsk kommitté som samordnade strejker på företag i många andra städer. Man upprättade en kravlista på 21 krav. De skrevs med en
textilpenna på en spånskiva. UNESCO, FN:s organ för kultur,
har klassat spånskivan som en av världens viktigaste arkivdokument. Det främsta och viktigaste kravet var fria fackföreningar. Först ville man kräva fria val till Sejmen, parlamentet. Men de intellektuella rådgivarna från den demokratiska
oppositionen fick arbetarna att endast begära det som man
trodde myndighet kunde gå med på. Skulle man ha egna
fackföreningar skulle man kunna få annat så småningom,
var filosofin, som de strejkande arbetarna accepterade. I vetenskapliga böcker efteråt fick den namnet ”den självbegränsande revolutionen”.
I den kompromissöverenskommelse som skrevs under den
31 augusti 1980 fick fackföreningen heta NSZZ Solidarność.
Föreningen fick nära 10 miljoner medlemmar på några få månader. Den blev en bred folklig rörelse som förkroppsligade
många strävanden: som en fackförening – för arbetarnas rättigheter, som en demokratisk rörelse – för folkstyre, som en
medborgerlig rörelse – för sanning och rättvisa, som en nationell rörelse – för landets oberoende, som en katolsk rörelse
– för religionens frihet. För makthavarna i Warszawa och i
Moskva var det dock en farlig smitta som hotade systemets
fortbestånd.
Överenskommelsen från den 31 augusti 1980 betraktade man
i Warszawas och Moskvas maktcentra som en temporär eftergift. Läget utvecklades till en dubbelmakt med partiet med
de hårda maktmedlen som polis och militär på ena sidan och
Solidaritet med makt över sinnena på andra sidan. Det ekonomiska förfallet fortsatte. Solidaritets ”festival” som perioden kom att kallas senare, varade 15 och en halv månad, då
general Jaruzelski gjorde slut på Solidaritet genom sitt ”krigstillstånd”. Tusentals Solidaritets aktivister kastades i fängelse
under en och samma natt, Lucianatten den 13 december 1981.
Han försökte råda bot på det ekonomiska förfallet och det
allmänna kaoset i landet, t.ex. genom att skicka militärer till
fabrikerna. Snart fick han ge upp och en ny våg av motstånd
och strejker tvingade fram en demokratisering över hela linjen. Den bestämdes vid det berömda ”Runda bordet” då frigivna Solidaritetsaktivister förhandlade med sina fångvakter
i början av det märkliga året 1989. Solidaritet återupprättades,
delvis fria val hölls (den 4 juni 1989 hölls det allra första valet
med demokratiska inslag i de s.k. Östblocket) och i september 1989 tog en demokratisk regering över. Kommunismen
avvecklades. I november revs Berlinmuren. Två år senare upplöstes Sovjetunionen. ❖
Jakub Święcicki
Senior analytiker
Utrikespolitiska Institutet
Nie spodziewano się fali solidarności w całym kraju i nie
liczono się z ruchem demokratycznym, który od jakiegośc
czasu działał w kraju, w tym w Gdańsku. Komitet strajkowy
w stoczni przekształcił się w ogólnopolski komitet, który
koordynował akcję strajkową w wielu innych miastach.
Opracowano listę 21 postulatów. Zapisano je f lamastrem
na tekturowej sklejce. Międzynarodowy Komitet Doradczy
UNESCO Programu „Pamięć Świata“ polecił wpisanie płyty na
międzynarodową listę najważniejszych zbiorów archiwalnych
na świecie. Pierwszym i najważniejszym postulatem były wolne związki zawodowe. Z początku proponowano, by żądać
wolnych wyborów do Sejmu. Doradcy z demokratycznej opozycji przekonali robotników, by żądali tego, co, jak sądzono,
władze mogą zaakceptować.Gdy będą wolne związki zawodowe, można będzie wkrótce uzyskać i inne rzeczy – taka była
koncepcja, którą strajkujący przyjęli. W naukowych książkach
nadano temu nazwę „samoograniczająca się rewolucja”.
Według kompromisowego porozumienia podpisanego 31 sierpnia 1980 roku związek zawodowy miał nazywać się Solidarność.
Związek urósł do 10 milionów członków w ciągu paru miesięcy.
Stał się szerokim obywatelskim ruchem walczącym o wiele
rzeczy jednocześnie: jako związek zawodowy – o prawa robotników, jako ruch demokratyczny – o rządy demokratyczne, jako ruch obywatelski – o prawdę i sprawiedliwość, jako
ruch narodowy – o suwerenność kraju, jako ruch katolicki – o
wolność religii. Dla władców w Warszawie i Moskwie była to
groźna zaraza zagrażająca trwałości systemu.
Porozumienie z 31 sierpnia 1980 r. władze w Warszawie i Mosk-
wie traktowały jako czasowe ustępstwo. W kraju zapanowała
dwuwładza: partia dysponująca policją i wojskiem z jednej strony i Solidarność z rządem dusz z drugiej. Postępował upadek
gospodarczy. Festiwal Solidarności, jak później nazwano ten
okres, trwał 15 i pół miesiąca, do czasu gdy gen. Jaruzelski
rozprawił się z Solidarnością przy pomocy stanu wojennego.
Tysiące działaczy Solidarności zamknięto w więzieniach w ciągu
jednej nocy, 13 grudnia 1981. Jaruzelski próbował zaradzić gospodarczemu upadkowi i zapanować nad chaosem w kraju przez militaryzację fabryk. Wkrótcepoddał się jednak a nowa
fala oporu i strajków wymusiła demokratyzację na całej linii. Została ona postanowiona podczas sławnego „okrągłęgo
stołu” kiedy to uwolnieni działacze Solidarności negocjowali
ze swoimi strażnikami na początku pamiętnego roku 1989.
Solidarność odrodziła się, 4 czerwca odbyły się pierwsze
częściowo demokratyczne wybory w całym bloku wschodnim i we wrześniu 1989 władzę przejął demokratyczny rząd.
Komunizm zlikwidowano. W listopadzie zburzono mur w
Berlinie. Dwa lata później rozwiązano Związek Radziecki.
❖
Jakub Święcicki
analityk Instytutu Spraw Zagranicznych
11
Duch „Solidarności”
Solidaritets anda
Krzysztof Masłoń
N
D
ajgłośniejszą książką literacką ukazującą „Solidarność”
okazał się, co widać po latach – Raport o stanie wojennym Marka Nowakowskiego. Powstawał on, niemal
na gorąco, po 13 grudnia 1981 roku. Był charakterystycznym
dla tego prozaika, oszczędnym, lapidarnym zapisem tego,
co się stało po wyprowadzeniu czołgów na ulice i praktycznej delegalizacji „Solidarności”, ale też w zamyśle autorskim
miał dodawać ducha zgnębionemu społeczeństwu. To dlatego
u No­wa­kowskiego wszystko jest czarno-białe, a w jadącym
tramwaju kolporter z torbą podziemnych wydawnictw stwierdza zadowolony, że pasażerowie są „jednolici”, nie ma wśród
nich „żadnej parszywej owcy”. „Parszywą owcą” mógł być tylko
jakiś komunistyczny dinozaur, a przede wszystkim pracownik
Służby Bezpieczeństwa, pogardliwie esbekiem zwany.
Zarysował więc Nowakowski podział społeczeństwa na
patriotyczną większość (i to zdecydowaną) oraz znajdujących
się w mniejszości, za to uzbrojonych pachołków reżimu. Rze­
czywistość była jednak bardziej skomplikowana. Co w pewnych wypadkach udało się literaturze polskiej zauważyć.
en mest omtalade boken om Solidaritet har med åren
visat sig vara Rapport om krigstillståndet av Marek Nowakowski. Boken skrevs nästan direkt efter den 13 december 1981. Den var karakteristisk för denne prosaförfattare,
en återhållsam, korthuggen nedteckning av det som hände
när stridsvagnarna började rulla på gatorna och Solidaritet
förbjudits, men författarens avsikt var också att ingjuta tillförsikt hos det kuvade samhället. Därför är allt hos Nowakowski
svart-vitt, och kolportören som åker spårvagn med en väska
med underjordiska publikationer konstaterar nöjt att passagerarna var ”enhetliga”, där fanns inget ”svart får”. Det var
bara en kommunistisk dinosaurie som kunde vara ett ”svart
får”, i synnerhet någon från Säkerhetspolisen.
Nowakowski tecknade ett samhälle uppdelat i en patriotisk majoritet (en klar majoritet), samt regimens knektar som
var i minoritet men i gengäld beväpnade. Verkligheten var
emellertid mer komplicerad. Vilket den polska litteraturen i
en del fall lyckades notera.
Pięć, dziesięć, najwyżej sto lat
Som till exempel efter att Solidaritet bildats 1980, när Janusz
Głowacki en kort tid efter strejkerna på Leninvarvet skrev
romanen Makterna bävar. Han gjorde inte sin huvudperson
till en klassmedveten revolutionär, vilket man kunnat för­
vänta sig, utan till en primitiv knegare som förnedras av sina
arbetsgivare och det rådande politiska systemet och inte ens
inser att han blir agent åt säkerhetspolisen.
Janusz Głowacki befanns sig på Leninvarvet i augusti 1980.
Han återger stämningen under de händelser som nu firas varje
år, men som välkänd gycklare fäste han också uppmärksamheten vid det som man under inga omständigheter skrev om i
alla känslosamma redogörelser från dessa ”historiska händelser”.
Till exempel att Lech Wałęsa (som i romanen uppträder under
namnet Mustaschen), som plötsligt fått fyrtio graders feber, bara
brydde sig om en sak – att man inte skulle utse någon ersättare för
honom. En annan gång sköts strekjkommitténs sammanträde
upp en timme för … på teve visade man just ett avsnitt av den
populära amerikanska serien De fattiga och de rika. Głowacki
noterade också att Leninvarvet: kryllade av agenter, både bland
de oräkneliga rådgivarna, journalisterna och bland arbetarna.
I Tadeusz Konwickis bok Månens upp- och nedgång, som
skrevs 1981 och gavs ut året efter – givetvis underjordiskt –
Tak było zaraz po powstaniu „Solidarności” w 1980 roku,
gdy wkrótce po strajkach w gdańskiej Stoczni im. Lenina
Janusz Głowacki napisał powieść Moc truchleje. Bohaterem jej nie uczynił, jak można się było wówczas spodziewać,
świadomego swego robotniczego etosu rewolucjonisty lecz
prymitywnego robola, który upodlony przez swych pracodawców i obowiązujący system polityczny, nie orientuje się w
tym nawet, że uczyniono z niego konfidenta bezpieki.
Janusz Głowacki znalazł się w sierpniu 1980 r. w Stoczni
Gdańskiej. Oddał atmosferę tamtych wydarzeń, które dziś są
co roku świętowane, ale – jako znany prześmiewca – zwrócił
również uwagę na to, o czym – w żadnym wypadku – nie
pisano w namaszczonych sprawozdaniach z „historycznych
wydarzeń”. A, na przykład, było to spostrzeżenie, że Lech
Wałęsa (występujący w powieści jako Wąsaty) z 40-stopniową
gorączką, która go nagle dopadła, dbał o jedno tylko – by
nie wyznaczono na jego miejsce zastępcy. Innym znów razem posiedzenie Komitetu Strajkowego zostało przesunięte
o godzinę, bo... w telewizji puszczano akurat odcinek popu­
larnego amerykańskiego serialu Pogoda dla bogaczy. Zako­no­
tował też Głowacki, że w Stoczni roiło się od agentów:i wśród
12
Fem, tio, högst hundra år
gör författaren en kallsinnig bedömning av Polens politiska
situation efter att Solidaritet bildats: ”Polen återfår sin frihet
först när Sovjet faller. Inte nog med det, Polen kommer bland
andra att medverka till att odjuret dör”. Och han stärkte oss
genom att vädja: ”Ha tålamod. Vänta fem, tio år. Kolossen
har inlett sin dödskamp”. Och för att det inte skulle låta för
vackert modifierade han den sista frasen: ”Låt oss vänta fem,
tio, högst hundra år”.
Månens upp- och nedgång slutar med att general Jaruzelski
inför krigstillstånd. Vilken annan slutkläm kunde en hobbyprofet från Górskigatan i Warszawa unna sig, när det polska
landskapet såg ut som följer: ”Tysta telefoner, igenbommade
myndigheter, upplösta fackförbund, föreningar, institutioner,
stängda flygplatser, inställd busstrafik, förbud mot att resa
ut på landsbygden, omöjligt att röra sig fritt på gatorna”. Då
skrev Tadeusz Konwicki: ”Vi kommer att räddas av ett mirakel. Polen lever på mirakel. Andra länder behöver bra gränser, förnuftiga allianser, disciplinerade samhällen, men för oss
räcker det med ett hyfsat mirakel. Ett mirakel på gränsen till
ickemirakel en gång varje halvsekel. Jag vet inte än vad som
kommer att hända. Ett otroligt sammanträffande, att planeterna intar häpnadsväckande positioner eller en plötslig stormvind från kosmos inre. Miraklet kommer att nära oss med
gudomlig ektoplasma under de följande femtio åren. Sedan
får vi se.”
Nationell resning
Denna förväntan på ”nästa” mirakel betydde varken mer eller
mindre än att det föregående miraklet höll på att lida mot
sitt slut. Det vill säga Solidaritet. Så kallade Jarosław Marek
Rymkiewicz klart och tydligt rörelsen lite senare i Polska
samtal sommaren 1983. Enligt författaren var det som hänt
ett mirakel som kompensation för många år av kommunism.
Och oavsett vad som skedde borde vi tacka Gud för denna
oerhörda karneval som ägde rum i Polen mellan augusti 1980
och december 1981. När jag för ett år sedan talade med J.M.
Rymkiewicz sade han apropå den tiden: ”Det var en nationell
resning. Jag talar naturligtvis om den första generationen av
Solidaritet, den första och enda, för sedan manipulerades
rörelsen av kommunister och degraderades och därför ledde
det fram till rundabordssamtalen och många andra avskyvärda
kompromisser. Men som jag skrev i Polska samtal sommaren
1983 var första Solidaritet Guds gåva, fast idag skulle jag säkert
ha skrivit att det var en gåva från den heliga Jungfrun eller
Jesus Kristus. Jag har nämligen en känsla av att polacker på
det hela taget har en bättre relation till den heliga Jungfrun
och Jesus Kristus än till Guds fader. Men då formulerade jag
det så, att Gud hade skänkt Solidaritet till polackerna för att
trösta dem efter år av olycka och förtvivlan. Och att minnet
av dessa sexton månader, som en nåd av Gud, skulle hålla oss
vid gott mod en lång tid framöver”.
Entusiasm har dock den egenheten att den snabbt falnar.
Så var också fallet i det postkommunistiska Polen, vilket Jacek
Bocheński bittert konstaterade 1984 i den starkt självbiografiska Tillståndet efter kollapsen. Han låter en av romanens karaktärer yttra följande replik: ”Det råder en djup demoralisering
i samhället. Korruption. Ett korrupt tankesätt. Inte nog med
det. Solidaritets omtalade miljoner, tio miljoner medlemmar!
licznych doradców, i wśród ekip dziennikarskich, a i wśród
robotników.
W pisanych w 1981 roku, a wydanych w roku następnym
– oczywiście, poza cenzurą – Wschodach i zachodach księżyca
Tadeusz Konwicki na zimno oceniał sytuacje polityczną Polski po powstaniu „Solidarności”: Polska odzyska swobodę
tylko wtedy, kiedy rozpadnie się Imperium Radzieckie. Nie
dość, Polska, między innymi przyczyni się do śmierci tego
potwora”. I krzepił serca, apelując: „Miejcie cierpliwość. Poczekajcie pięć, dziesięć lat. Kolos rozpoczął agonię”. A żeby nie
było za pięknie modyfikował poprzednią frazę: „Poczekajmy,
pięć, dziesięć, najwyżej sto lat.
Wschody i zachody księżyca kończą się wprowadzeniem stanu
wojennego przez generała Jaruzelskiego. Na jaką puentę stać
było domorosłego proroka z ulicy Górskiego w Warszawie, gdy
krajobraz po polsku wyglądał następująco: „Martwe telefony,
nieczynne urzędy, rozwiązane związki, stowarzyszenia, instytucje, zamknięte lotniska, odwołana komunikacja dalekobieżna
autobusów, zabronione wyjazdy do pobliskich wsi i miasteczek,
niemożliwość poruszania się po swoich ulicach”. Tadeusz Konwicki napisał wtedy: „Nas uratuje cud. Kolejny realny cud.
Polska żyje cudami. Inne kraje potrzebują dla swej egzystencji dobrych granic, rozumnych sojuszów, zdyscyplinowanych
społeczeństw, a nam wystarczy przyzwoity cud. Raz na pół
wieku solidny cud na pograniczu niecudu. Jeszcze nie wiem,
co to będzie. Niesłychany zbieg okoliczności, zdumiewający
układ planet albo nagły powiew wichru z głębi kosmosu. Ten
cud nakarmi nas boską ektoplazmą na następne pięćdziesiąt
lat. A potem zobaczymy”.
Narodowe powstanie
To oczekiwanie „kolejnego” cudu oznaczało nie mniej nie więcej
tylko stwierdzenie, że właśnie dobiegł końca cud poprzedni. Czyli
„Solidarność”. Tak ją bez najmniejszych niedomówień określił
niewiele później, bo w Rozmowach polskich latem 1983 roku
Jarosław Marek Rymkiewicz. To był, zdaniem autora, cud,
który się przytrafił jego pokoleniu jakby w rekompensatę za
długie lata komunizmu. I, niezależnie od tego, co nastąpi,
winniśmy być wdzięczni Bogu za ten niebywały karnawał, jaki
się przytrafił Polsce między sierpniem 1980 a grudniem 1981
roku. Kiedy przed rokiem rozmawiałem z J.M. Rymkiewi­
czem, wspominając tamten czas powiedział: „To było narodowe powstanie. Mówię, oczywiście, o pierwszej »Solidarności«,
pierwszej i jedynej, bo ta druga, związana z manipulacjami
resztek komuny, została zdegradowana i dlatego doprowadziła
do Okrągłego Stołu i wielu plugawych kompromisów. Ale
pierwsza »Solidarność« była – jak pisałem w Rozmowach...–
darem bożym, choć dziś napisałbym pewnie, że był to dar
Najświętszej Panienki i Jezusa Chrystusa. Mam bowiem wra­
żenie, że Polacy w ogóle mają lepsze stosunki z Najświętszą
Panienką i Jezusem Chrystusem niż z Bogiem Ojcem. Ale
wtedy ująłem to tak, że »Solidarność« Bóg ofiarował Polakom,
aby ich pocieszyć po latach nieszczęść i rozpaczy. I że pamięć
o tych szesnastu miesiącach jako o łasce bożej, długo jeszcze
podtrzymywać nas będzie na duchu”.
Entuzjazm ma jednak to do siebie, że szybko opada. Tak
też się stało i w post-solidarnościowej Polsce, co z goryczą
konstatował w 1984 r. Jacek Bocheński w mocno podszytym
13
autobiografią „Stanie po zapaści”. Jednej z postaci powieści
włożył w usta taką kwestię: „Jest głęboka demoralizacja w spo­
łeczeństwie. Korupcja. Korupcyjny sposób myślenia. Dalej. Te
sławne miliony, dziesięć milionów członków »Solidarności«!
Gdzie są teraz? Do »Solidarności« oni szli, bo liczyli, że dzięki
niej życie stanie się lżejsze, zarobki będą wyższe, czas pracy
krótszy, ewentualnie utrze się nosa dyrektorom, a co do zmian
politycznych, to oczywiście – politycznych też się domagali,
nawet bardzo głośno, ale mniej im na nich zależało. A kiedy
zobaczyli, że życie staje się cięższe i jeszcze od ZOMO trzeba
będzie obrywać, zrezygnowali. Im się to nie opłaca”.
Żeby jednak czytelnik nie popadł w otchłań pesymizmu,
Bocheński – wzorem wcześniej wymienionych pisarzy – szuka
pocieszenia w... mesjanizmie. Bo oto bohater będący alter ego
autora wywodzi: „W Polsce toczymy grę z losem czy może
z historią, z Panem Bogiem (...) Liczymy na c o ś. To jedyna
szansa w grze o przyszłość, o przetrwanie. W Polsce tak jest.
(...) Bo po latach coś w Polsce zaszło i rozmowy się zmieniły.
Więc może duch jednak działa. I może to wyjście duchowe
zostało już właśnie otwarte, może duchową drogą idziemy
do wyjścia, tylko jeszcze go nie widzimy. Ale proszę zwrócić
uwagę: duch stał się instytucją! A tak! Bo czymże jest cała
działalność podziemna? Z-in-sty-tu-cjo-na-li-zo-wa-nym – na
tym słowie omal nie wykręciłem sobie języka – duchem!”
Alfa, Gama, Lambda
Aż taką wiarą w skuteczność działań podziemnych struktur
„Solidarności” nie wykazywali się inni, bardziej sceptyczni,
ludzie pióra. Lata tuż po stanie wojennym nie rokowały zresztą
ani w Polsce, ani na świecie niczego dobrego. Niepokojące wia­
domości dochodziły też z samej „solidarnościowej” góry,
wśród której mnożyły się informacje o współpracy działaczy
z Służbą Bezpieczeństwa, o prowokacjach i wpadkach podziem­
nych drukarń. Na tym tle symptomatycznym jest dramat Sła­
womira Mrożka Alfa z roku 1984. Dramaturga nie było wtedy w
kraju, żył na emigracji, a jednak – jak miało się okazać – z dala
czasem widać lepiej. A fakt, że Alfa to dramat w Polsce po
dziś dzień właściwie nieznany, bo nie grany na scenach, jest
wielce wymowny. Bo oto do internowanego Alfy (Wałęsy)
przybywa inny solidarnościowy działacz – Gama i oświadcza
mu, że „Solidarność” chwilowo została „załatwiona” i teraz
trzeba „przechowywać pamięć”, a on to będzie robił najlepiej
na emigracji, po podpisaniu odpowiedniej lojalki. Inny gość
Alfy, arcybiskup Lambda chce od niego tylko jednego, żeby
zaapelował do solidarnościowego podziemia, by wyrzekło
się nienawiści. Od władzy nie żąda niczego, przecież każda
władza pochodzi od Boga...
To niejasna i pod wieloma względami niepokojąca sytuacja połowy lat 80. powodowała nieco schizofreniczne
zachowania niektórych pisarzy, którzy jedne swoje książki
wydawali poza cenzurą, a inne – jak przed laty – przedstawiali do zatwier­dzenia Głównemu Urzędowi Kontroli Prasy,
Publikacji i Widowisk. Tak m.in. zrobił Konwicki pisząc
Rzekę podziemną, podziemne ptaki i zaraz potem Nowy Świat
i okolice, który można było kupić w księgarni, o ile – rzecz
jasna – posiadało się w niej odpowiednie znajomości. Nawiasem mówiąc, pod względem literackim Nowy Świat...
był bardziej udaną książką, co dowiodło, że istnienie cen-
14
proj. Jan Bokiewicz
Vad finns de nu? De kom till Solidaritet för de räknade med
att livet skulle bli lättare, lönerna högre, arbetstiden kortare,
kanske skulle de få sätta direktörerna på plats, men när det
gällde politiska förändringar så visst – det krävde de också, till
och med högljutt, men det var mindre angeläget. Och när de
märkte att livet blev tyngre och att man fick stryk av milisen,
då gav de upp. Det lönade sig inte”.
Men för att läsaren inte skulle falla ner i pessimismens avgrund sökte Bocheński, efter mönster av tidigare nämnda författare, tröst i … messianismen. Den här slutsatsen drar huvudpersonen, författarens alter ego: ”I Polen spelar vi med
ödet eller kanske med historien, med Gud […]. Vi räknar
med något. Det är den enda chansen i spelet om framtiden,
om överlevnad. Så är det i Polen. […] För efter många år har
något hänt i Polen och samtalen har förändrats. Kanske är det
andens verk. Och kanske ser vi här en andlig utväg, kanske
har vi slagit in på den andliga vägen, fast vi ännu inte kan se
det. Men notera att anden har blivit en institution! Just det!
För vad annat är hela denna underjordiska rörelse? Anden
in-sti-tu-tio-na-li-se-rad – jag vrickar nästan tungan när jag
säger det!”
Alfa, Gama, Lambda
Men andra, mer skeptiska författare visade inte samma tro
på att Solidaritets underjordiska verksamhet kunde ha den
inverkan. Åren strax efter krigstillståndet bådade inte
gott, vare sig i Polen eller i övriga världen. Det kom också
illavarslande underrättelser från Solidaritets toppskikt där
det spreds information om samarbete med säkerhetstjänsten,
om provokationer och om att underjordiska tryckerier röjdes.
Mot bakgrund av det är Sławomir Mrożeks pjäs Alfa från
1984 symptomatisk. Dramatikern bodde då inte i Polen, han
levde i exil, men ändå – skulle det visa sig – ser man ibland
bättre på lite avstånd. Och själva det faktum att Alfa är en
pjäs som idag är helt okänd, den spelas inte på några scener, är
mycket talande. Till den internerade Alfa (Wałęsa) kommer
en annan aktivist från Solidaritet, Gama, och förklarar att
Solidaritet för tillfället är ”fixat” och nu måste man ”bevara
minnet”, och det gör han bäst i exil, efter att ha skrivit under
en lämplig lojalitetsförklaring. En annan besökare, ärkebiskop
Lambda, vill bara att han ska göra en sak, vädja till Solidaritet
som gått under jorden att de ska frånsäga sig allt hat. Från
makthavarna kräver han ingenting, för all makt kommer ju
från Gud …
Denna oklara och i många avseenden oroande situation i
mitten på åttiotalet medförde att en del författare uppförde
sig lite schizofrent, en del gav ut sina böcker underjordiskt
och andra, som tidigare, lämnade dem till den statliga censurmyndigheten för godkännande. Så gjorde bl.a. Konwicki när
han skrivit Underjordisk flod, underjordiska fåglar, och strax
därefter Nowy Światgatan och dess trakter som man kunde
köpa i bokhandel, men självklart bara om man hade de rätta
kontakterna. För övrigt var Nowy Światgatan och dess trakter
lyckad i litterärt avseende, vilket bevisar att censuren inte är
det främsta hindret för stor litteratur.
Frihetens ”utbrott” i Polen 1989 påminde inte på något vis
om euforin när landet återfick sin självständighet sjuttioett år
tidigare. Den här gången var det från början mer förhalningspolitik, farhågor och försiktighet för att inte förarga grannen
i öster för mycket. Kort sagt var det så otrevligt att Wiktor
Woroszylski, som varit knuten till oppositionen sedan 70-talet, skrev en essä med den talande titeln Tillåt oss att glädjas.
Men det var i ett annat Polen som Tadeusz Konwicki i sin sista
viktiga bok, Aftonrodnader, placerade novellen Porträtt av en
stammande pojke, ett bönerop till Adam Michnik. Men i den­
na förbluffande, för att komma från en så erkänt skeptisk
författare, hagiografi finns ändå en varnande mening: ”Det är
väldigt riskabelt att av egen fri sno ihop ett förhärligande av en
människa som ännu kan falla omkull, grisa ner sig i leran och
falla i glömska.” Men om det skulle hända vore det enbart en
liten beståndsdel i nedmonteringen av den stora myten Solidaritet, som i den polska litteraturen inledningsvis upphöjdes
med oerhörd nit, därefter gradvis desarmerades, för att till slut
bli en trist berättelse av en tandlös krigsveteran.
De där nätterna i december …
Här bör tilläggas att en del författare från början underblåste
myten om Solidaritet, medan andra ville sticka hål på den.
Det räcker att jämföra Marek Nowakowskis författarskap,
med Rapport om krigstillståndet och Anteckningar från var­
dagslivet (1983) i spetsen, med exempelvis Andfådd (1988) av
Janusz Anderman. I den senare novellsamlingen finner vi
denna bekännelse: ”… jag har svårt för att läsa, jag läser med
vämjelse; det verkar som att det bara är denna sophög som
finns kvar i litteraturen och att det är den som blir litteratur,
alla dessa hundratals sidor, tusentals dikter, memoarer, dag­
böcker, anteckningar, alltsammans så själfullt och nobelt,
alla lidanden som tas emot med lismande förnöjsamhet;
hur många år måste vi livnära oss på det; de där nätterna
i december, kriget som förklarades mot hela, absolut hela
nationen, stridsvagnarna, handfängslen, pansarvagnarna,
mili­tärerna på gatorna, all denna rekvisita, till och med
zury nie jest największą przeszkodą w powstawaniu wybitnej
literatury.
„Wybuch” wolności w Polsce roku 1989 w niczym nie przy­
pominał euforii po uzyskaniu niepodległości przez nasz kraj
siedemdziesiąt jeden lat wcześniej. Tym razem od początku naj­
więcej było kunktatorstwa, obaw, wzajemnego przestrzegania
się, by nie zdenerwować nadto wschodniego sąsiada. W sumie
było to tak nieprzyjemne, że związany od lat 70. z opozycją
Wiktor Woroszylski napisał szkic pod wymownym tytułem
Pozwólcie nam się cieszyć. Ale to już była inna Polska, w której
Tadeusz Konwicki w ostatniej swojej ważnej książce – Zorzach
wieczornych zamieścił Portret jąkającego się chłopca, akt strzelisty dla Adama Michnika. A jednak i w tej, zadziwiającej –
jak na znanego ze sceptycyzmu pisarza – hagiografii znalazło
się zdanie-ostrzeżenie: „To wielkie ryzyko pichcić z własnej
woli apoteozę człowieka, który jeszcze może przewrócić się,
utytłać w błocie i zapaść w niepamięć”. Gdyby tak właśnie stać
się miało, to byłby to zaledwie fragment demontażu wielkiego
mitu „Solidarności”, który w literaturze polskiej początkowo
był wznoszony z niesłychaną gorliwością, następnie stop­
niowo dezawuowany, by w końcu stać się nudną opowieścią
bezzębnego kombatanta.
Te grudniowe noce...
Trzeba tu dodać, że od początku mit „Solidarności” przez jed­
nych był podsycany, przez drugich gaszony. Dość porów­nać
pisarstwo Marka Nowakowskiego z Raportem o stanie wojennym
i Notatkach z codzienności (1983) na czele z, na przykład, Brakiem
tchu (1983) i Krajem świata (1988) Janusza Andermana. W tym
ostatnim tomie opowiadań znajdziemy i takie wyznanie: „...
już mi trudno czytać, biorę się do czytania z obrzydzeniem;
wygląda na to, że tylko to śmietnisko zostanie w literaturze i
ono będzie literaturą, te setki stron, tysiące wierszy, wspo­m­nień,
dzienników, zapisków, pamiętników, wszystko uduchowione
i szlachetne, te cierpienia, przyjmowane z obleśnym zado­
woleniem; ile lat trzeba się będzie jeszcze tym karmić; te
grudniowe noce, wojny wypowiedziane całemu narodowi,
koniecznie całemu, czołgi, kajdanki, wozy opancerzone, te
wojska, co wyszły na ulice, wszystkie te rekwizyty, nawet
sny ludzi w stanie wojennym, nawet spostrzeżenia dzieci
dla potomności; ten specjalny język, którym trzeba się obo­
wiązkowo posługiwać, by się zmieścić; przecież to jest
nasza nowomowa; te interny, ubecje, czerwoni, bolszewie,
bibuły, te kotły, naloty; nawet ci, co siedzieli w ośrodkach
wczasowych, w pokojach bez krat, mówiąc o tych pokojach,
mówią cele, mówią obóz; tu nie wystarczy, że ich pozbawiono
wolności, ważny jest kostium; czytam to wszystko i rzygać
mi się chce...”.
Anderman pisząc powyższe stanął w jednym szeregu z tymi,
którzy przepraszali za „Solidarność”, a na to przystać nie podobna.
Przypomnieć warto jeszcze jednego zapomnianego autora,
a mianowicie od 1981 r. żyjącego zagranicą, obecnie w USA,
Tadeusza Korzeniewskiego. Zadebiutował on w końcu lat 70.
przenikliwym opowiadaniem W Polsce (pierwotny tytuł: W
Gdańsku), które uznać można za zwiastun powstania takiego
ruchu społecznego (bo przecież nie tylko związku zawodowego) jakim była „Solidarność”. Następnie w 1980 r. wydrukował
15
w drugim obiegu „Primaaprilis”, gdzie m.in. solidaryzował się
ze zdaniem wprowadzonego na karty tego opowiadania studenta, który na Amalrikowy dylemat: Czy Związek Radziecki
przetrwa do 1984 roku?, odpowiadał: „Przetrwa, niestety”. A
już bezpośrednio od siebie, w W Polsce, na propozycję dyskusji
o kraju i o tym, co należy zrobić dla jego dobra, miał do powiedzenia jedynie: „Przestań ty najpierw tyłek temu swojemu
Saszy lizać, wtedy porozmawiamy o kraju”.
Całkiem niedawno, bo w 2009 roku pisząc Po słowie do
wznowionego niedawno w ramach „Kanonu Literatury Pod­
ziemnej” tomu W Polsce, Korzeniewski rzucił mocne ale praw­
dziwe słowa o Polakach bezrefleksyjnie dumnych z tego, że
„Solidarność”, która obaliła komunizm, narodziła się w Gdań­
sku, a Lech Wałęsa przeskoczył stoczniowy płot zanim runął
mur w Berlinie. Taka „intensywna celebracja przez Polaków
»bezprecedensowego fenomenu Solidarności« wyrządza szkody
w głębszych pokładach duszy polskiej, jak wyrządza szkody
adorowanie nieudałego symbolu religijnego. I jak adorowanie
symbolu religijnego, rzecz odbywa się w najgłębszych poziomach psyche i fizycznie niemal niezauważalnie, niejako pod
snem (...) Patriotyczny pożar polskiej trawy, egalitarny podsycony półkatolickim mesjanizmem XX-wieczny bunt polskich
mas, który 13 grudnia 1981 dostał w czapę raz, padł i nigdy już
swojego narodowego płaszcza z ziemi nie podniósł.”
Świetnie, ale to nie jest diagnoza społeczna lecz bardzo
osobista ocena. Jeśli więc wskazać miałbym na utwór literacki, który tamtym latom wymierza sprawiedliwość, przypo­
mniałbym stosunkowo mało znany tytuł, powieść Jest Dawida Bieńkowskiego (2001), portret generacji zakatowanego
przez milicjantów Grzegorza Przemyka. Daje do myślenia,
że młody autor dał sobie radę z tym, z czym bezskutecznie
borykają się pisarze starszej generacji: bezbłędnie oddzielił
wielkość, heroizm, autentyczny patos zrywu solidarnościowego
od gier i gie­rek polityków z obu stron barykady przełamującej
na pół Polskę w dziewiątej dekadzie XX wieku. Barykady, która
nie zniknęła. ❖
Krzysztof Masłoń
Krzysztof Masłoń, krytyk literacki, pisarz, pracuje w dzienniku
„Rzeczpospolita“ w Warszawie
Krzysztof Masłoń, litteraturkritikern, författare, arbetar på
dagstidningen ”Rzeczpospolita” i Warszawa
16
folks drömmar under krigstillståndet, till och med barnens
iakttagelser går till eftervärlden; det där speciella språket som
man var tvungen att använda för att få plats; det är ju vårt
nyspråk; internering, agenter, de röda, bolsjeviker, illegala
skrifter, omringade lägenheter, razzior; till och med de som
satt på semesteranläggningar, i rum utan galler, säger celler
när de talar om dessa rum, de säger läger; det räcker inte att
de berövades friheten, det är dräkten som är viktig; jag läser
det och vill bara kräkas …”
När Anderman skrev ovanstående ställde han sig i samma
led som de som bad om ursäkt för Solidaritet, och det är
omöjligt att gå med på.
Det är också värt att påminna om en glömd författare,
nämligen Tadeusz Korzeniewski som sedan 1981 bor utomlands, närmare bestämt i USA. Han debuterade i slutet på 70talet med den skarpsinniga novellen I Polen (ursprunglig titel
I Gdańsk) och man kan säga att den förebådade denna samhällsrörelse (inte bara fackföreningsrörelse) som Solidaritet
var. Därefter gav han underjordiskt ut Primaaprilis där han
bl.a. solidariserade sig med åsikten hos den student i berättelsen som på Amalriks dilemma Kommer Sovjetunionen att
bestå till 1984? svarade: ”Ja, tyvärr”. Och i novellen I Polen, på
förslaget till en diskussion om Polen och vad som bör göras för
landets bästa, hade han själv bara en sak att säga: ”Sluta först
upp med att fjäska för din Sasja, sen kan vi tala om Polen”.
Nyligen, när Korzeniowski 2009 skrev efterordet till en
nyutgåva av I Polen, inom ramen för ”Underjordiska litteraturens kanon”, kastade han ur sig några hårda men sanna ord
om polacker som oreflekterat är så stolta över att Solidaritet,
som störtade kommunismen, föddes i Gdańsk, och att Lech
Wałęsa hoppade över staketet till varvet innan muren rasade
i Berlin. ”Polackers ihärdiga celebrerande av ’det makalösa fenomenet Solidaritet’ vållar lika djupa skador i den polska själen som dyrkandet av en förfelad religiös symbol. Och liksom
dyrkandet av en religiös symbol äger det hela rum på psykets
djupaste plan och är fysiskt nästan omärkbart, nästan som i
sömnen […] En patriotisk brand i det polska gräset, de polska
massornas egalitära uppror, genomsyrat av halvkatolsk messianism, och som 13 december 1981 fick stryk en gång, föll och
aldrig mer lyfte upp sin nationella kappa från marken igen.”
Nåväl, men det är ingen samhällsdiagnos utan ett mycket
personligt omdöme. Om jag istället skulle peka ut ett litterärt
verk som ger rättvisa åt de där åren skulle jag nämna en förhållande okänd bok, romanen Det är av Dawid Bieńkowski
(2001), ett porträtt av Grzegorz Przemyk, som misshandlades
till döds av polisen, och hans generation. Det tål att tänka
på, att en ung författare har lyckats med det som författare
ur den äldre generationen förgäves har tampats med: han har
korrekt lyckats separera Solidaritetsrörelsens storhet, hjältemod och autentiska patos från spel och utspel från politiker
på båda sidor av den barrikad som delade Polen på 90-talet.
En barrikad som finns där än. ❖
Krzysztof Masłoń
fot. Marek Gardulski
Łukasz Korolkiewicz, Europa środka, 1985, olej, płótno, 136 x 190 cm, kolekcja Muzeum Sztuki Współczesnej w Radomiu ⁄ Mellaneuropa,
1985, olja på duk, 136 x 190 cm, Museet för samtidskonst i Radom
Sztuka czasu Solidarności
Konst under Solidaritetsåren
Mieczysław Szewczuk
O
d chwili powołania do życia, w sierpniu 1980 roku,
Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego
Soli­darność, wkrótce przekształconego w dzie­się­cio­mi­
lionowy ruch społeczny, towarzyszyły mu licznie powsta­jące
dzieła sztuki, które dziś przypominają tamte wydarzenia. Po
ogło­szeniu w grudniu 1981 roku stanu wojennego narodził się
ruch kultury niezależnej – skupiający ludzi wiernych ideom
Solidarności, którzy organizowali niezależne życie kul­turalne.
W latach osiemdziesiątych w wielu miastach odbywały
się wystawy sztuki niezależnej. Wielu artystów tworzyło prace
plastyczne o charakterze publicystycznym, politycznym, będące
deklaracjami poparcia idei Solidarności. Plakaty, grafiki, instalacje (np. Jerzego Kaliny) często były znakomite, ale z malarstwem
by­wało różnie. Sztuka tamtego czasu była bardzo różnorodna.
Wielu ar­tystów reagowało na bieżące wyda­rzenia – wstrząsem dla
wszys­tkich było zamordowanie w 1984 roku kapelana warszawskiej
Solidarności, ks. Jerzego Popiełuszki. Młodzi, debiutujący w latach
osiemdziesiątych, kpili z absurdów socjalizmu i manifestowali swój
bunt w pracach tworzących nurt „nowej ekspresji”. Albo – jak
wrocławska Pomarańczowa Alternatywa – organizowali akcje na
ulicach miast, w których brały udział tysiące zwykłych ludzi.
S
edan den oberoende och självstyrande fackföreningen Solidaritet grundades i augusti 1980, som snart förvandlades till en
samhällsrörelse med 10 miljoner medlemmar åtskilliga konstverk tillkom i dess spår och påminner idag om denna utveckling.
Krigstillståndet utlystes i december 1981 och blev en startpunkt för
en oberoende kulturrörelse som samlade dem som trodde på Solidaritets idéer och organiserade det oavhängiga kulturlivet.
Oberoende konst ställdes under åttiotalet ut i åtskilliga
städer. Många bildkonstnärer skapade verk av publicistisk
och politisk karaktär som uttryckte stöd för Solidaritets idéer.
Affischer, grafiska blad, installationer (t.ex. av Jerzy Kalina)
var ofta av förträfflig kvalitet, medan måleriet var det sisådär
med. Konst var under denna period mycket mångfacetterad.
Många konstnärer reagerade på aktuella händelser. Till exempel kom mordet 1984 på fader Jerzy Popiełuszko, Solidaritets fältpräst i Warszawa, som en chock för alla. Unga debuterande konstnärer drev under åttiotalet med socialismens
absurditeter och gav uttryck för sin revolt i arbeten inom den
”neoexpressionistiska” fåran. Medlemmarna i Det orangea
alternativet i Wrocław gick ut på gatorna och organiserade
aktioner som lockade tusentals vanliga människor.
17
fot. Marek Gardulski
Zbylut Grzywacz, Porwanie Europy II, 1978, olej, płótno, 80 x 120 cm, kolekcja Muzeum Sztuki Współczesnej
w Radomiu. Artyści przez stulecia ilustrowali mit ze względu na erotyzm sceny. Oto polska wersja z lat 1970. ⁄
Europa rövas bort II, 1978, olja på duk, 80 x 120 cm, Museet för samtidskonst i Radom, Konstnärer har genom århundraden illustrerat denna myt med fokus på scenens erotik. Detta är en polsk variant från sjuttiotalet.
Tu chciałbym wskazać te dzieła, które odnosiły się do tam­tej
rzeczywistości społecznej i politycznej, a pozostały w polskiej sztu­
ce na trwałe. Dzieła wpisały się w istniejący od dawna w pol­skiej
kulturze nurt wypowiedzi o sprawach narodowych, społecznych,
politycznych.
W połowie lat sześćdziesiątych na przykład, pojawili się twór­
cy, którzy uważali, że o rzeczywistości społecznej i politycznej należy mówić nie aluzyjnie lecz wprost. Grupa artystów
– Maciej Bieniasz, Zbylut Grzywacz, Leszek Sobocki i Jacek
Waltoś – rozpoczęła w Krakowie, w 1966 roku, organizowanie wystaw pod hasłem „Wprost”. W obrazach, grafikach,
rysunkach, rzeźbach, asamblażach, mówili o tradycji, aktualnych wydarzeniach, sytuacji egzystencjalnej, często z ironią.
Prowadzili z cenzurą grę. Zaczęli nawet szydzić z socjalistycznej
propagandy, jak Zbylut Grzywacz w cyklu obrazów Wołowy z
motywem kolejek po mięso. Propaganda lat siedemdziesiątych
przedstawiała Polskę jako światową po­tęgę gospodarczą, ale w
sklepach brakowało mięsa. Kobiety ustawiały się w kolejkach
po mięso już w nocy. Jednym z obrazów cyklu jest Porwanie
Europy z 1978 r. – nowa wersja mitu o porwaniu pięknej królewny przez Zeusa pod postacią byka. Wystaw Wprost było
19, od roku 1966 do 1986, w róż­nych miastach Polski i jedna w
Konsthall w Lund, w Szwecji (w 1977 r.).
Edward Dwurnik, malarz warszawski, w późnych latach
60. zaczął malować – zawsze z wielką swobodą – widoki
polskich miast (z lotu ptaka) i zwykłych ludzi na ulicach.
Tworzył też przedstawienia metaforyczne; metaforą sytuacji
egzystencjalnej każdego mogło być „świeckie” ukrzyżowanie,
dokonujące się stale na ulicach i placach. Odwołania do sfery
religii pojawiały się często w polskiej sztuce opowiadającej
o rzeczywistości. Dwurnik stał się najważniejszym kronikarzem lat osiemdziesiątych, utrwalającym fakty i emocje.
18
Åtskilliga verk som hade förankring i den tidens sociala och
politiska verklighet har fått en permanent plats inom den polska
konsten. Dessa verk anknyter till den polska kulturtraditionen
att kommentera nationella, sociala och politiska spörsmål.
I mitten av sextiotalet fanns till exempel konstnärer som
ansåg att man inte borde tala om den sociala och politiska
verkligheten genom anspelningar utan mera direkt. Maciej
Bieniasz, Zbylut Grzywacz, Leszek Sobocki i Jacek Waltoś
ordnade 1966 i Kraków den första utställningen under parollen ”Wprost” (Direkt). I målningar, grafiska verk, teckningar, skulpturer, assemblage talade de om traditioner, om
aktuella händelser, om existensens villkor, ofta med ett inslag
av ironi. De spelade ett spel med censorn. De började till och
med håna den socialistiska propagandan. Zbylut Grzywacz
gjorde det i Nötkött, en svit målningar med köttköerna som
motiv. Sjuttiotalspropagandan framställde Polen som en ekonomisk stormakt men i affärerna fanns inget kött att köpa.
Kvinnorna brukade ställa sig i köttköerna redan mitt i natten. En av dukarna i sviten är Europa rövas bort från 1978,
en ny version av myten om den vackra prinsessan som förts
bort av Zeus i en tjurs skepnad. Mellan åren 1966 och 1986
arrangerades 19 ”Wprost”-uställningar i polska städer och en
i Lunds Konsthall (1977).
Edward Dwurnik, en målare från Warszawa, började på
slutet av sextiotalet på ett mycket ledigt sätt måla polska
städer i fågelperspektiv och människan på gatan. Han skapade även metaforiska föreställningar. Som en metafor av
en existentiell situation kunde han presentera en ”sekulär”
korsfästelse som ständigt ägde rum på gator och torg. Den
polska konst som berättade om verkligheten refererade ofta
till den religiösa sfären. Dwurnik blev åttiotalets viktigaste
krönikör. Han registrerade fakta och känslor, han idealise-
rade aldrig. När han stegrade uttrycket, närmade kan sig karikatyren.
Jerzy Bereś, en skulptör från Kraków, skapade sedan slutet
av femtiotalet assemblage av trästycken av den art som man
kan hitta på varje bondgård. Så småningom började han komplettera dem med vardagliga bruksföremål. Hans skulpturer
och happeningar (som han kallade manifestationer) visualiserade och dokumenterade förändringarna i konstnärens och
samhällets politiska, sociala och etiska medvetenhet. När regimen 1976 bemötte arbetarnas protestaktion i Radom med
brutala repressalier, skapade Bereś Pendeln där en stor hand
svängde mellan en limpa bröd och en sten. Vid den tiden
var det säkerligen maktens arm men idag, när det historiska
sammanhanget hör till det förgångna, har skulpturen fått en
universell innebörd. Den talar om varje valsituation, vi har
alltid ett val mellan brödet och stenen.
Alla dessa konstnärer skapade under åttiotalet tillsammans
med många fler vad som idag kan kallas Solidaritetstidens
Niczego nie idealizował; kiedy potęgował ekspresję, obraz
wydarzenia stawał się bliski karykatury.
Jerzy Bereś, rzeźbiarz krakowski, tworzy od końca lat
pięćdziesiątych asamblaże z kawałków drewna, jakie można
znaleźć w każdym gospodarstwie; później dodawał jeszcze
przedmioty codziennego użytku. Jego rzeźby i manifestacje
były – i są nadal – ujawnianiem i zapisem zmieniającej się
świadomości artysty i społeczeństwa, politycznej, społecznej,
etycznej. Kiedy w 1976 r. doszło w Radomiu do protestu robotników, na który władza zareagowała brutalnymi represjami, Bereś stworzył Wahadło: wielka ręka waha się między
chlebem a kamieniem. Wtedy była to zapewne ręka władzy,
ale dziś, kiedy minął tamten historyczny kontekst, rzeźba ma
sens uniwersalny: mówi o każdym wyborze: zawsze wybieramy między chlebem a kamieniem.
Wszyscy ci artyści w latach osiemdziesiątych – razem z wie­
loma innymi – tworzyli sztukę, którą dziś możemy nazwać
fot. Marek Gardulski
Jerzy Bereś, Wahadło, 1976, drewno, kamień, chleb, dzwonek, wys. 260 cm, dar autora, kolekcja Muzeum Sztuki
Współczesnej w Radomiu⁄Pendeln, 1976, trä, sten, bröd,
klocka, höjd 260 cm, en gåva från konstnären, Museet för
samtidskonst i Radom
19
fot. Marek Gardulski
Edward Dwurnik, Bogurodzica, 1981, olej, płótno, 250 x 410 cm, kolekcja Muzeum Sztuki Współczesnej w Radomiu. Duży obraz
malowany od października do grudnia 1981 r., bezpośrednio przed wprowadzeniem stanu wojennego. Utrwalił wielkie emocje
tego czasu. Przedstawia tłum śpiewający pieśń (tytułowa Bogurodzica to najstarsza polska pieśń religijna i rycerska, zapewne
XIII/XIV w.). W obrazie jest patos i zarazem dystans. ⁄Gudaföderskan, 1981, olja på duk, 250 x 410 cm, Museet för samtidskonst i
Radom. Denna stora målning tillkom mellan oktober och december 1981, omedelbart före krigstillståndet. Den har fångat denna
tids stora känslosvall. Den föreställer en sjungande folksamling. Titelns Gudaföderskan är Bogurodzica, den äldsta polska kyrkooch riddarhymnen, troligen från 1200-/1300-talet. Tavlan rymmer både patos och distans.
sztuką czasów Solidarności. Leszek Sobocki tworzył kolejne
cykle linorytów, wykorzystywał napis Solidarność, by przekazać
swój pełen ironii stosunek do zdarzeń i uczestniczących w nich
ludzi. Obraz Polski tamtego czasu utrwalił na obrazach malowanych na podstawie fotografii Łukasz Korolkiewicz. Rejestrując
widoki miasta i ludzi, ukazywał szarą rzeczywistość. Dzieła
przenika ironia, czasem sarkazm, co decyduje o ich stałej
aktualności. Ironia twarzyła dystans do trudnych doświadczeń
historii i do rzeczywistości, która nie spełnia oczekiwań.
Nie wszystko było ironiczne. Jacek Waltoś malował
– metaforycznie –spotkania obcych sobie ludzi wiedzionych
poczuciem więzi, udzielających pomocy. Jego prace, które po­
wstały w tamtych latach – to był czas silnie odczuwanejwspólnoty – stały się częścią indywidualnej ikonografii, służącej
przedstawianiu uczuć: miłości w znaczeniu najszerszym, bi­
blijnym.
Symbolicznie zamyka ten okres sztuki w Polsce cykl 96
obrazów Edwarda Dwurnika Od Grudnia do Czerwca (z lat
1990-94), z których każdy przypomina jedną osobę z tych,
które straciły życie w latach stanu wojennego 1981-1989.
Malował obrazy, żeby złożyć hołd, uratować pamięć o nich.
W kolekcji Muzeum Sztuki Współczesnej w Radomiu,
gdzie znajdują się prezentowane tu prace, ten wątek sztu­
ki – zapisującej emocje i myśli wywołane przez polskie
doświadczenia historyczne i które powinny być odczytywane
jako doświadczenie uniwersalne – jest szczególnie ważny. ❖
konst. Leszek Sobocki utnyttjade i sina sviter av linoleumsnitt
ordet Solidaritet för att förmedla sin djupt ironiska attityd
till händelserna och de inblandade aktörerna. Bilden av dåtida Polen fångades av Łukasz Korolkiewicz som skapade sina
målningar med fotografier som underlag. Genom att registrera bilder av staden och dess människor visade han den gråa
verkligheten. Hans verk genomsyras av ironi, ibland sarkasm,
vilket gör dem ständigt aktuella. Ironin skapade en distans till
de svåra historiska erfarenheterna och till en verklighet som
inte hade motsvarat förväntningarna.
Inte allt var ironiskt. Jacek Waltoś målade metaforiska möten mellan främmande människor som ledsagades av en känsla av gemenskap och ville hjälpa varandra. Hans arbeten från
denna tid av intensiv gemenskap blev en del av en personlig
ikonografi som kunde användas för att framställa kärleken i
dess vidast möjliga, bibliska betydelse.
Denna period i den polska konsten avslutas symboliskt av
Edward Dwurniks svit av 96 tavlor från åren 1990-1994 Från
December till Juni. Var och en av dem påminner om en av
dem som miste livet under krigstillståndets år 1981-1989. Han
målade för att hedra dem och bevara deras minne.
Dessa verk ingår idag i samlingarna hos Museet för samtidskonst i Radom. Att fånga de känslor och tankar som framkallats av den polska historiska erfarenheten och som bör avläsas som en universell erfarenhet är ett särskilt betydelsefullt
tema i museets konstsamling. ❖
Mieczysław Szewczuk
Mieczysław Szewczuk
Mieczysław Szewczuk (ur. 1951) - muzealnik, kurator wystaw, autor tekstów o sztuce, kierownik Muzeum Sztuki Współczesnej
w Radomiu.
Mieczysław Szewczuk (född 1951) – museiman, curator, konstskribent, föreståndare för Museet för samtidskonst i Radom.
20
fot. Marek Gardulski
Łukasz Korolkiewicz, Ściana, 1983, olej, płótno, 136 x 190 cm, kolekcja Muzeum Sztuki Współczesnej w Radomiu, Polska stanu
wojennego. Na ścianie u góry łuszcząca się reklama Coca Coli (ekipa polityczna lat 1970. przedstawiała Polskę jako kraj rosnącego
dobrobytu), a u dołu ślad po zamazanym napisie Solidarność (ludzie pisali, władza usuwała)⁄ En vägg, 1983, olja på duk, 136 x 190
cm, Museet för samtidskonst i Radom, foto Marek Gardulski. Polen under krigstillståndet. På väggen upptill syns en flagnande
reklam för Coca Cola (sjuttiotalets politiska ledning framställde Polen som ett land med stigande välstånd), nertill finns spår efter
en borttagen inskription ”Solidaritet” (folk skrev, de makthavande tog bort)
Museet för samtidskonst i Radom
Muzeum Sztuki Współczesnej w Radomiu
Museet för samtidskonst i Radom bildades i november 1990 som
en avdelning vid Distriktsmuseet (numera Jacek Malczewskimuseet) i Radom och slog upp sina portar i maj 1991. Det var
först i Polen med att officiellt få kalla sig ett museum för samtidskonst. 1992 startade man ett program för att samla in gåvor,
vilket blev en förlängning av den ideella, statsoberoende konstnärstraditionen att understödja kultur. Framstående konstnärer, några få bland dem även från utlandet, hade anslutit sig till
programmet. Urvalet gjordes av museets skapare tillsammans
med donatorerna. Man fick in 2 500 gåvor. Idag består museets
samlingar av 4 500 verk.
I museets kärnuppgift ingår att visualisera relationerna mellan den polska moderna konsten och den traditionsbundna.
Både formen och andemeningen är viktiga. Programmet utgör
ett försök att i den polska efterkrigskonsten utpeka viktiga, universella verk ur den polska kulturens olika konstnärliga och intellektuella strömningarna.
Muzeum Sztuki Współczesnej w Radomiu powołane zostało jako
oddział Muzeum Okręgowego w Radomiu (obecnie Muzeum
im. Jacka Malczewskiego) w listopadzie 1990 r., a w maju 1991 r.
rozpoczęło działalność. Było pierwszym w Polsce, które oficjalnie
otrzymało nazwę Muzeum Sztuki Współczesnej. W 1992 r. roz­
poczęło akcję gromadzenia darów, która stała się kontynuacją
akcji ruchu kultury niezależnej - bezinteresownego, niezależnego
od władz państwowych, działania twórców na rzecz kultury.
Wzięli w niej udział wybitni twórcy, także – choćniewielu – artyści
zagraniczni. Dzieła do zbiorów wybierali wspólnie twórcy mu­
zeum i artyści-ofiarodawcy. Darów było 2500; w kolekcji muzeum
jest teraz 4500 dzieł.
W programie merytorycznym muzeum ważne jest ukazy­wa­
nie relacji między dwoma nurtami – polskiej sztuki nowoczesnej
i tej zwróconej ku tradycji. Ważna jest zarówno forma, jak i sens.
Program jest próbą wskazywania w polskiej sztuce po II wojnie
światowej ważnych dzieł z różnych nurtów polskiej kultury
– artystycznych i intelektualnych. Dzieł uniwersalnych.
21
proj. Czesław Bielecki
Plakaty Solidarności
Solidaritets affischer
Jerzy Brukwicki
Narodziny „Solidarności” latem 1980 roku zapoczątkowały
gruntowne przemiany nie tylko w polskim życiu społecznym,
politycznym, ale również i artystycznym. Twórcy z ogromną
nadzieją włączyli się w budowanie przestrzeni wolności
i nie­­zależności, w zmagania o godność i prawa człowieka.
Ich dzieła wspomagały społeczeństwo w kształtowaniu
nowych form odpowiedzialności za ojczyznę, komentowały
sens dzie­jo­wych wydarzeń, wzbudzały nadzieję i wiarę na życie
w spra­­wiedliwych, demokratycznych realiach. Szczególna rola
w upowszechnianiu idei „Solidarności” przypadła grafi­
kom, projektantom plakatów. Jerzy Janiszewski, młody
artys­ta z Gdańska, stworzył znak graficzny nowopowstałego
Nieza­leżnego Samorządnego Związku Zawodowego „Soli­
darność”. Jego legendarne dzieło połączyło miliony Polek i Polaków, stało się rozpoznawalne na całym świecie.
Kojarzy się z robotniczymi wystąpieniami z lat 1956, 1970,
1976, z maszerującymi i wspierającymi się nawzajem ludźmi
walczącymi o „wolność i chleb”.
Plakaty „Solidarności” z lat 1980-1989 wyróżniają się prostotą,
lapidarnością, celną metaforą, odręcznym liternictwem. Mówią
o godności, demokracji, wolności, sprawiedliwości. Powra-
22
Solidaritets födelse 1980 var inledningen på genomgripande
omvandlingar, inte bara i det polska samhället och det politiska livet, utan även inom konsten. Med stora förhoppningar
anslöt sig konstnärerna till skapandet av en sfär för frihet och
oberoende, till kampen för människans värdighet och rättigheter. Deras konst stöttade samhället i skapandet av nya former av ansvar för fosterlandet, de kommenterade de historiska
händelsernas innebörd, väckte hopp och tron på ett liv i en
rättvis, demokratisk verklighet. De grafiska formgivarna, affischmakarna, spelade en särskilt roll när det gällde att sprida
Solidaritets tankar. Jerzy Janiszewski, en ung konstnär från
Gdańsk, skapade det grafiska tecknet för den nybildade fristående fackföreningsrörelsen Solidaritet. Hans legendariska
verk har förenat miljoner polacker och blivit igenkännligt över
hela världen. Det förknippas med arbetaroroligheterna 1956,
1970 och 1970, med marscherande människor som stöttar varandra och kämpar för ”frihet och bröd”.
Solidaritets affischer från åren 1980–1989 utmärks av enkelhet, de är kortfattade och består av träffsäkra metaforer
och handskrivna bokstäver. De handlar om värdighet, demokrati, frihet och rättvisa. Man har återgått till den sanna bety-
delsen av många ord och företeelser. Oftast består affischerna
av ett enstaka, tydligt tecken. Inspirationen står att finna i
graffitin på väggar och staket, hastigt ditritad under strejker
och demonstrationer. Affischerna spred Solidaritets innehåll
och målsättningar, dokumenterade aktioner och bjöd in till
oberoende kulturella och konstnärliga evenemang. De påminde om historiska händelser och fakta som de kommunistiska makthavarna dolt och falsifierat, de blev en särskild
almanacka för polska uppror och patriotiska resningar. Under
krigstillståndet var de ett viktigt inslag i kampen mot den
kommunistiska maktapparaten. Vitsiga och ironiska var de
ett uttryck för revolt och motstånd, de vittnade om att Solidaritet lever och finns till. Bildspråket hämtades från tecken och symboler som existerade i det allmänna medvetandet
och som har sitt ursprung i traditionen av polska uppror och
frihetssträvanden. Vid sidan av örnen, röd-vita flaggor, korset – tecknet för tron, martyrdöden, den gemensamma sorgen – och ankaret – tecknet för hopp – började det dyka upp
galler, svarta glasögon, kråkor (på polska wrona, från WRON
– Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego [Militärrådet för
nationens räddning], ö.a.), stridsvagnar, två fingrar som visar
symbolen för seger, V. De trycktes på stencileringsapparater
och med schabloner i underjordiska tryckerier, privata lägenheter och verkstäder.
cano w nich do prawdziwych znaczeń wielu słów i spraw.
Najczęściej pojawia się na nich pojedynczy, wyrazisty znak.
Ich inspiracje znajdziemy w napisach na murach i płotach,
pospiesznie kreślonych w okresie strajków i demonstracji.
Popularyzowały sens i cele „Solidarności”, dokumentowały
jej działalność, zapraszały na niezależne wydarzenia kulturalne i artystyczne. Przypominały o wydarzeniach i fak­tach historycznych ukrywanych i fałszowanych przez komunistyczne
władze, stały się szczególnym kalendarzem polskich powstań,
zrywów patriotycznych i społecznych. W okresie stanu wojennego stanowiły istotny element walki społeczeństwa z ko­
munistyczną władzą. Dowcipne, ironiczne były wyrazem
buntu i oporu, świadczyły o tym, że „Solidarność” żyje, istnieje. Ikonografia większości z nich wywodzi się z istniejących
w powszechnej świadomości znaków i symboli, których rodowód sięga tradycji polskich zrywów powstańczych i nie­
po­dległościowych. Obok krzyża – znaku wiary, śmierci
męczeńskiej, wspólnego żalu, kotwicy – znaku nadziei, orła,
flagi biało-czerwonej zaczęły pojawiać się kraty, czarne okulary, wrony (WRON – Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego),
czołgi, dwa palce ułożone w symbol zwycięstwa: V. Drukowano je na powielaczach i sitach w podziemnych drukarniach,
prywatnych mieszkaniach, pracowniach.
Bland de konstnärer som inte förblev likgiltiga inför sam-
przemiany, kontynuowali powinności polskiej sztuki romantyczno-symbolicznej, znaleźli się m.in. Czesław Bielecki, Jan
Bokiewicz, Wiesław Gołuch, Jacek Ćwikła, Krystyna Janiszewska, Jerzy Janiszewski, Roman Kalarus, Piotr Młodożeniec,
Eugeniusz Skorwider, Eugeniusz Get Stankiewicz i wielu
innych grafików różnych pokoleń.
Plakaty „Solidarności” stały się istotnym dokumentem tam­
tego czasu, obszarem sztuki interesująco i emocjonalnie mówią­
cej o człowieku, o prawdzie i dobru. Nadal przykuwają uwagę,
budzą refleksje nad porządkiem świata.
hällsomvandlingarna, som tog upp arvet från den polska
romantiken och symbolismen fanns bl.a. Czesław Bielecki,
Jan Bokiewicz, Wiesław Gołuch, Jacek Ćwikła, Krystyna Janiszewska, Jerzy Janiszewski, Roman Kalarus, Piotr
Młodożeniec, Eugeniusz Skorwider, Eugeniusz Get Stankiewicz och många andra grafiska formgivare ur olika generationer.
Solidaritets affischer har blivit ett viktigt dokument från
den här tiden, ett område för konsten som på ett intressant
och känslomässigt sätt handlar om människan, om sanningproj. Piotr Młodożeniec
Wśród artystów, którzy nie pozostali obojętni na społeczne
Jerzy Brukwicki
proj. Jan Bokiewicz
proj. Jan Bokiewicz
23
proj. Jan Bokiewicz
Jerzy Brukwicki – kurator i krytyk sztuki, wieloletni szef Galerii
Krytyków Pokaz w Warszawie. W latach 80. współtwórca niezależnego ruchu kultury niezależnej.
en och om det goda. Det väcker uppmärksamheten och reflexion över världens tillstånd.
Jerzy Brukwicki
Jerzy Brukwicki är kurator och konstkritiker, i många år chef för
galleriet Galeria Krytyków Pokaz i Warszawa. Under 80-talet var
han med och skapade en oberoende rörelse för fri konst.
24
Szwedzka pomoc dla Polski
i „Solidarności” 1980–1981
Den svenska hjälpen till Polen
och Solidaritet 1980-1981
Paweł Jaworski
P
owstanie NSZZ „Solidarność” w 1980 roku spotkało się
z odzewem społeczeństw wielu państw europejskich i po­
zaeuropejskich. Szwecja była jednym z krajów, w któ­rych
od samego początku istniała świadomość, że w Polsce stało się
coś ważnego i zarazem niezwykłego. W każdym razie i tu z zainteresowaniem obserwowano rezultaty pokojowej, bez użycia przemocy, walki o prawa pracownicze i prawa człowieka. Najważ­niej­sze
dzienniki wysłały swoich korespondentów do Gdańska i War­
szawy. W prasie na bieżąco ukazywały się dziesiątki artykułów
o rodzącym się ruchu zawodowym i społecznym, jak nigdy
przedtem wydawano też wiele książek o Polsce. Najróżniejsze
organizacje chciały pomóc „Solidarności” poprzez przesyłanie
funduszy, rozwój kontaktów międzynarodowych, doradzanie
w sprawach organizacyjnych. Stopniowo, wraz z napływem
informacji o stale pogarszającej się sytuacji na rynku żywności
i leków, rozwijano akcję organizowania pomocy humanitarnej przeznaczonej dla szerokich kręgów społeczeństwa polskiego.
Aktywność Szwedów była na tyle znacząca, że wzbudziła
zainteresowanie badaczy zarówno w Polsce, jak i w Szwecji.
W 2005 roku Katarzyna Puchalska z Ośrodka Karta opubli­
kowała na łamach macierzystego kwartalnika wybór wypowiedzi Polaków i Szwedów, którzy brali udział w budowaniu
mostu ponad Bałtykiem w latach, gdy jeszcze „żelazna kurtyna” dzieliła Europę. W 2007 roku badacze z uniwersytetu
w Lund opublikowali artykuł naukowy o dziejach Komi­
tetu Pomocy „Solidarności” w Południowej Szwecji. Kilka
miesięcy wcześniej ukazał się numer czasopisma „Arbetarhistoria” poświęcony szwedzkiej pomocy dla „Solidarności”.
Teksty tam opublikowane dotyczyły czterech kwestii: Göran
Jacobsson napisał wspomnienie z pobytu w polskim więzieniu
po swoim aresztowaniu w 1983 roku na granicy za przemyt
lite­ratury bezdebitowej i sprzętu drukarskiego, historyk Klaus
Misgeld po raz pierwszy podjął próbę opisania stosunku
szwedz­kiej konfederacji związków zawodowych (LO) do
„Solidarności”, Ulf Eliasson przedstawił odbiór wydarzeń
w Polsce w latach 1980–1981 przez dyplomację szwedzką, natomiast Robert Egerot skoncentrował się na ukazaniu obrazu
ruchu „Solidarności” w szwedzkiej prasie związkowej. Spe­
cjalny numer „Arbetarhistoria” okazał się pierwszym krokiem
N
är den oberoende och självstyrande fackföreningen Solidaritet grundades 1980, fick den stort internationellt
gensvar. Sverige var ett av de länder där man från första början var medveten om att något viktigt och på samma
gång ovanligt hade hänt i Polen. Man följde här med stort
intresse den kamp om respekt för arbetsrätten och mänskliga
rättigheter som fördes med fredliga medel och utan våldsanvändning. De viktigaste tidningarna skickade sina korrespondenter till Gdańsk och Warszawa. Pressen publicerade dussintals artiklar om den gryende fackliga och medborgerliga
rörelsen. Böcker om Polen trycktes som aldrig förr. Allehanda
organisationer ville hjälpa Solidaritet genom att skicka pen­
gar, utveckla det internationella kontaktnätet, ge goda råd i organisationsfrågor. Alltefter den ständigt sämre livsmedelsoch läkemedelsförsörjningen blev känd, organiserade man
humanitär hjälp som var avsedd att nå ut till det polska samhällets breda skikt.
Svenskarnas engagemang var så omfattande att det har väckt
intresse hos forskarna såväl i Sverige som i Polen. Katarzyna Puchalska från Centrum Karta publicerade 2005 i centrets kvartalstidskrift ett urval av inlägg från polacker och svenskar som
hade varit delaktiga i att slå broar över Östersjön på den tid
då Europa fortfarande var delat av en järnridå. Forskarna vid
Lunds universitet publicerade 2007 en vetenskaplig artikel om
Solidaritets hjälpkommitté i Sydsverige. Tidskriften Arbetarhistoria ägnade några månader tidigare ett helt nummer åt det
svenska stödet till Solidaritet. Artiklarna i specialnumret tog
upp fyra olika spörsmål. Göran Jacobsson beskrev sin vistelse
i ett polskt fängelse 1983 efter att ha blivit arresterad vid den
polska gränsen vid ett försök att smuggla in olovlig litteratur
och tryckeriutrustning. Historikern Klaus Misgeld försökte för
första gången beskriva LO:s inställning till Solidaritet. Ulf Eliasson redovisade hur händelserna i Polen 1980-1981 hade mottagits av den svenska diplomatin. Robert Egerot redogjorde
för bilden av Solidaritet i den svenska fackföreningspressen.
Specialnumret blev det första steget mot bildandet av en svensk
forskargrupp som 2007 började vid Södertörns universitet att
utforska temat Sverige och demokratirörelsen i Polen 1980-1981.
Detta arbete pågår fortfarande.
Klaus Misgeld fortsätter att forska kring de svenska fackföreningar-
25
do zawiązania szwedzkiej grupy badawczej, która w 2007 roku
na uniwersytecie Södertörn w Sztokholmie zaczęła rea lizować
temat: Szwecja i ruch demokratyczny w Polsce w latach 198–
1989. Prace te są kontynuowane.
Ważne preludium
Według czołowej polskiej działaczki emigracyjnej Marii Borowskiej, Szwedzi byli bardziej poruszeni problemem wycofania wojsk amerykańskich z Wietnamu i rasistowską polityką
w Republice Południowej Afryki, niż brakiem wolności i nieprzestrzeganiem praw człowieka w Europie Środkowo-Wschodniej. Aby to zmienić należało dostarczyć przynajmniej podstawowe informacje o sytuacji w Polsce. Efektem tych dążeń
były pierwsze, na razie nieliczne, publikacje o Komitecie
Obrony Robotników.
W grudniu 1977 roku działacz szwedzkiej socjaldemokracji,
redaktor czasopisma „Tiden”, profesor socjologii Sten Johansson przybył do Polski na spotkanie z członkami KOR-u – Jackiem Kuroniem, Adamem Michnikiem i Janem Lityńskim
– którzy opowiedzieli o działalności opozycji i represjach
stosowanych przez władze. Spotkał się też z Tadeuszem Mazowieckim, który 12 lat później został pierwszym premierem
Polski po usunięciu komunizmu. W tym samym czasie korespondencje z Polski zaczął przesyłać do socjaldemokratycznego dziennika „Aftonbladet” publicysta i historyk filozofii
Gunnar Fredriksson. Starał się dotrzeć do zwykłych Polaków i dać świadect wo prawdziwych nastrojów społecznych.
Dzięki Fredrikssonowi szwedzki czytelnik dowiedział się o istnieniu
opozycji demokratycznej i represjach jakim byli poddani jej
działacze. Wyrazem zainteresowania środowisk socjaldemokratycznych obroną praw człowieka w Polsce był protest wystosowany w 1978 roku przez władze SAP do KC PZPR przeciwko
aresztowaniu Kazimierza Świtonia, który uczestniczył w Komitecie Założycielskim Wolnych Związków Zawodowych na
Górnym Śląsku. Trudno rozstrzygnąć, czy zaangażowanie
socjaldemokratów (w latach 1976–1982 w opozycji) w tym
okresie można uważać za dowód ich rzeczywistej zmiany
myślenia o sytuacji w krajach komunistycznych. Czy już wtedy
wierzyli, że możliwe jest egzekwowanie praw człowieka w bloku
sowieckim i czy ta pomoc była inicjowana prze szersze grono
działaczy, czy była ograniczona tylko do nielicznych socjaldemokratów, jak Sten Johansson? Szwedzka inicjatywa wprowadzenia przedstawicieli KOR-u na statusie obserwatorów
do II Międzynarodówki wskazuje, że grono działaczy SAP
zaangażowanych w sprawy polskie było szersze.. W każdym
razie dla działaczy KOR-u Szwecja stała się jedną z platform
informowania społeczeństw państw zachodnich o sytuacji
w Polsce i własnym losie. Niektóre spotkania programowe
1
2
2
Klaus Misgeld kontynuuje badania nad zaangażowaniem szwedzkich
związków zawodowych w sprawę „Solidarności”, Karl Molin zajął się
kwerendą dokumentów szwedzkiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych a Stefan Ekecrantz skupił się na działalności szwedzkich trockistów. W maju 2009 roku wymienieni tu szwedzcy historycy podjęli
współpracę z autorem.
Doradca Olofa Palmego Pierre Schori w swych wspomnieniach podkreśla,
że kontakty z KOR oraz dyskusje ze Stenem Johanssonem i Marią Borowską miały istotny wpływ na kształtowanie polityki SAP wobec reżimów
Europie Wschodniej. Zob. P. Schori, Dokument inifrån. Sverige och storpolitiken i omvälvningarnas tid, Stockholm 1992, s. 89–90, 112.
Upptakten
Enligt Maria Borowska, en ledande profil bland polackerna i Sverige, var svenskarna mera intresserade av tillbakadragandet av de
amerikanska styrkorna från Vietnam och av rasåtskillnadspolitiken i Republiken Sydafrika än av ofriheten och den bristfälliga
respekten för de mänskliga rättigheterna i Central- och Östeuropa. För att ändra på detta måste man först förmedla de mest
grundläggande upplysningarna om situationen i Polen. Dessa
strävanden resulterade i de allra första enstaka artiklarna om Kommittén för arbetarnas försvar (KOR).
Den svenske socialdemokraten, sociologiprofessorn och Tidens chefredaktör Sten Johansson reste till Polen i december
1977 för att träffa KOR-medlemmarna Jacek Kuroń, Adam Michnik och Jan Lityński. De berättade för honom om oppositionens aktiviteter och om repressalierna från myndigheternas
sida. Han träffade även Tadeusz Mazowiecki som 12 år senare
skulle bli Polens första premiärminister efter kommunismens
fall. Vid samma tid började publicisten och filosofihistorikern
Gunnar Fredriksson skicka sina reportage till socialdemokratiska Aftonbladet. Han försökte hitta till mannen på gatan
och återge de genuina folkstämningarna. Tack vare Fredriksson blev den svenske tidningsläsaren medveten om den polska
demokratiska oppositionens existens och om repressalierna
mot de oppositionella. Den svenska socialdemokratins engagemang i försvaret av de mänskliga rättigheterna kom till
uttryck när partiledningen 1978 protesterade hos det polska
kommunistpartiets centralkommitté mot arresteringen av
Kazimierz Świtoń, en av De fria fackföreningarnas grundare
i Övre Schlesien. Det är svårt att avgöra om socialdemokraternas engagemang under denna period borde tas till intäkt
för en verklig förändring i deras sätt att uppfatta situationen
i kommunistländerna. Trodde de redan då att det var meningsfullt att utkräva respekt för de mänskliga rättigheterna
inom kommunistblocket? Hade detta engagemang bred förankring eller var det begränsat till enstaka socialdemokrater
som Sten Johansson? Det svenska initiativet att erbjuda KOR:
s representanter observatörsstatus vid Andra internationalen
tyder på att bredare kretsar inom SAP kände sig engagerade i
den polska problematiken.2 Hur som helst utgjorde Sverige för
KOR-aktivisterna en av kanalerna för spridning av information
om situationen i Polen till väst. Ett antal viktiga sammankomster ordnades under beskydd av västerländska tv-bolag.
En av dem, som tog plats den 17 september 1977, hade ordnats
under Sveriges Televisions beskydd och kom därför att kallas
”den svenska” eller ”den stockholmska”.
Den polska revolutionen och den officiella svenska reaktionen
Socialdemokratiska arbetarpartiet deklarerade redan den
22 augusti 1980 sin solidaritet med de strejkande varvsarbenas engagemang i Solidaritets sak. Karl Molin undersöker Utrikesdepartementets arkiv. Stefan Ekecrantz koncentrerar sig på de svenska
trotskisternas verksamhet. Dessa svenska historiker inledde i maj
2009 ett samarbete med författaren.
2
Olof Palmes rådgivare Pierre Schori understryker i sina memoarer att
kontakterna med KOR och diskussionerna med Sten Johansson och
Maria Borowska hade väsentlig inverkan på utformningen av den socialdemokratiska politiken med avseende på Östeuropa. Se P Schori,
Dokument inifrån. Sverige och storpolitiken i omvälvningarnas tid,
Stockholm 1992, s. 89–90, 112.
från
619
enkel resa
SEK
Discover Poland with
LOT Polish Airlines
Enkel resa från Arlanda gäller vid köp på lot.com. Begränsat antal platser.
Speciella regler gäller. Boka på internet eller kontakta oss på 08-587 704 47
eller din resebyrå. Priserna kan komma att ändras vid kursförändringar.
fot. Anna Bidakowska
odbywały się pod ochroną zachodnich telewizji. Jedno z nich, 17
września 1977 roku, zorganizowano pod ochroną telewizji szwedzkiej, stąd nazwano je „szwedzkim” lub „sztokholmskim”.
Polska Rewolucja i reakcja szwedzkich związków zawodowych
i szwedzkiego rządu
Szwedzka Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza, w latach 1976–
1982 pozostająca w opozycji, już 22 sierpnia 1980 r. zadeklarowa­ła
swą solidarność ze strajkującymi w Gdańsku stoczniow­cami. W
tym samym dniu uchwałę o poparciu strajkujących robotników
podjęła Komunistyczna Partia Szwecji (Vänsterpartiet Kommunisterna – VPK). W przeciwieństwie do Komunistycznej Partii
Robotników (Arbetarpartiet Kommunisterna – APK), lojalnej
wobec rządów zza żelaznej kurtyny, przewodniczący VPK Lars
Werner oświadczył, że „Ruch wolnego i samorządnego związ­ku,
niezależnego od aparatu partyjnego i od władz [państwowych]
oraz prawo do strajku są niezbywalnymi pra­wami robotników”.
Środowiska lewicowe najżywiej reagowały na strajki w Polsce.
Organizacje socjaldemokratyczne najszybciej i najefektywniej
podjęły działania na rzecz NSZZ „Solidarność”, co należy
tłumaczyć ich siłą polityczną i finansową oraz, być może,
wcześniejszym już zainteresowaniem.
Przede wszystkim z LO pochodził sprzęt drukarski oraz
pomoc finansowa na potrzeby organizacyjne. Szwedzi dzielili
się też swoją wiedzą o działaniu związków zawodowych i metodach rozbudowy aparatu organizacyjnego. Wizytę na wybrzeżu
złożyli m. in. przedstawiciele Związku Metalowców i stoczni
Kockum w Malmö. We wrześniu 1980 roku przyjechał do
Polski specjalny delegat LO Charles Kassman, który spotkał
się z Lechem Wałęsą i Jackiem Kuroniem. Następnie, w paź­
dzierniku 1980 roku, Ture Mattsson i Bertil Frick, reprezentu­
jący Związek Zawodowy Drukarzy (Grafikerförbundet),
przyjechali do Polski, aby rozeznać się w polskich potrzebach
w zakresie sprzętu poligraficznego.
28
tarna i Gdańsk. Samma dag beslutade Vänsterpartiet Kommunisterna (VPK) att stödja de strejkande. I motsats till Arbetarpartiet Kommunisterna (APK) som var lojalt gentemot
regimerna bakom järnridån, deklarerade VPK-ordföranden
Lars Werner att det var arbetarnas oavvisliga rätt att få bilda
fria och självständiga fackföreningar samt att strejka. Den
politiska vänstern reagerade starkast på de polska strejkerna.
De socialdemokratiska organisationerna var först med att effektivt agera till stöd för Solidaritet, vilket kan förklaras med
deras politiska och finansiella styrka samt möjligen med att
de redan tidigare hade varit intresserade.
LO stod för merparten av tryckeriutrustningen och hjälpen
med finansieringen av de organisatoriska behoven. Svenskarna delade med sig av sina kunskaper om hur fackföreningar
bör fungera och hur man bygger upp organisationer. Företrädare för Metallarbetareförbundet och Kockums varv i Malmö
var bland dem som besökte den polska kusten. LO:s specielle
utsände Charles Kassman reste till Polen i september 1980 och
träffade Lech Wałęsa och Jacek Kuroń. I oktober 1980 åkte
Ture Mattsson och Bertil Frick till Polen för att för Grafikerförbundets räkning undersöka de polska tryckeribehoven.
Lech Wałęsa skrev i november 1980 till Fria fackföreningsinternationalen (ICFTU) och bad om samordning av hjälpen till
Solidaritet. I sitt brev pekade han ut svenskarna som den polska sidans optimala motpart. Det var uppenbart för Wałęsa
att det neutrala Sverige skulle vara mera lättsmält för den polska regimen i rollen som Solidaritets partner än något annat
västeuropeiskt land. Dessutom låg Sverige närmast Polen av
alla västländer och det fanns ett avtal om visumfrihet för turister. De etablerade kontakterna med de svenska fackföreningsorganisationerna spelade in samt även det faktum att flera
polska aktivister var bosatta i Sverige.
Wałęsa underströk under ett kort samtal med Mattsson
i december 1980 att polackerna hade stora förväntningar på
samarbetet med de svenska fackföreningarna. Han värderade
högt LO:s engagemang och menade att ”den största hjälpinsatsen hade kommit från detta håll”. Han avslutade: ”Vi kommer ihåg det och vi kommer inte att glömma det. I nöden
prövas vännen.”
Solidaritet stod i fokus för de svenska mediernas intresse.
Händelserna i Polen relaterades löpande. Sakta växte en berättelse fram om en genuin folkrörelse som kunde påverka maktens agerande. Malmötidningen Arbetet tilldelade Wałęsa
1981 ett pris för hans insatser för samhället. Många år senare
mindes Wałęsa detta som ett förspel till Nobelpriset då han
underströk: ”Just från Skandinavien kom två år senare det
starka stödet ... när man försökte jaga in mig i ett hörn.”
Klaus Misgeld har i sina artiklar visat att det även hade
funnits problem i de polsk-svenska relationerna. Framför allt
var svenskarna tveksamma till polackernas nära samarbete
med den centrala amerikanska fackföreningsorganisationen
AFL/CIO. Svenskarna var förundrade över de nära förbindelserna mellan Solidaritet och den katolska kyrkans ledande
företrädare. Den svenska sidan höll gradvis på att komma till
insikt om det kommuniststyrda polska samhällets realiteter
och det tog tid innan den började få förståelse för en del företeelser. Starkast bar det svenskarna emot att göra sådant som
av de polska myndigheterna skulle kunna uppfattas som en
politisk handling, t.ex. att stödja KOR-riktningen inom Solidaritet. Svenskarna ville inte ta till sig att varenda aktivitet
utanför kommunistregimens kontroll ändå skulle betraktas
som en politisk handling. LO-ledningen underströk alltid att
man endast samarbetade med avseende på fackföreningsproblematiken.
När Solidaritets företrädare i februari 1981 besökte Stockholm, förkastade LO-ledningen bestämt Jakub Święcickis
kandidatur som Sverigerepresentant för den polska fackföre­
ningen. Först och främst invände man mot att han inte hade
sin bakgrund i fackföreningsrörelsen. Hans band till KOR
och kontakterna med AFL-CIO var allmänt kända, dessutom
var han medlem i Folkpartiet. Det var tydligt att svenskarna
befarade att de skulle kunna beskyllas för inblandning i en
annan stats inre angelägenheter. De ville upprätthålla skenet av ett strikt fackligt samarbete och uppfattade Święcicki
som ett hinder på vägen. De polska delegaterna med Bogdan
Lis i spetsen försökte övertyga svenskarna om att Święcicki
var den lämpligaste kandidaten och var välförtjänt av allas
förtroende. Alina Pieńkowska underströk i ett emotionellt
inlägg KOR-medlemmarnas positiva roll under augustistrejken. Svenskarnas kategoriska tonläge övertygade dock Lis om
att saken redan var avgjord. Han deklarerade att polackerna
skulle underordna sig om det var så viktigt för svenskarna.
Att fortsätta samarbetet och att få över tryckeriutrustningen till
Polen gick före allt annat. Förbindelsen över Östersjön var det
W listopadzie 1980 roku Lech Wałęsa wysłał list do
Mię­dzynarodowej Konfederacji Wolnych Związków Zawodowych (ICFTU) z prośbą o koordynowanie akcji pomocy
dla „Solidarności”. W swym liście wskazał Szwedów jako optymalnego partnera strony polskiej. Dla Wałęsy było oczy­wiste, że
neutralna Szwecja będzie bardziej strawna dla polskich władz
jako partner „Solidarności”, niż inne kraje Europy Zachodniej. Poza tym był to kraj zachodni położony najbliżej Polski,
mający z PRL umowę o bezwizowym ruchu turystycznym. Nie
bez znaczenia były już nawiązane kontakty ze szwedzkimi
związkami zawodowymi i aktywna grupa polskich działaczy
zamieszkujących Szwecję.
W grudniu 1980 r., podczas krótkiej rozmowy z Mattssonem, Wałęsa podkreślił, że Polacy wiążą duże nadzieje
ze współpracą ze szwedzkimi związkami. Dotychczasowe
zaangażowanie LO oceniał wysoko, mówiąc, że „z tamtej strony przyszła największa pomoc”. Rozmowę zakończył charakterystycznym stwierdzeniem: „Pamiętamy o tym i będziemy
pamiętać. Prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie”.
„Solidarność” cieszyła się dużym zainteresowaniem me­diów
szwedzkich. Na bieżąco relacjonowano wydarzenia w Polsce.
Powoli rodziła się legenda autentycznego „ruchu ludowego”
(folkrörelsen), który ma wpływ na działania władz. W 1981 r.
dziennik „Arbetet”, ukazujący się w Malmö, przyznał Lechowi
Wałęsie nagrodę za działalność społeczną. Wałęsa po latach
uważał ją za wstęp do Nagrody Nobla, bo, jak podkreślił: „I
właśnie ze Skandynawii, w dwa lata później, przyszło to mocne
poparcie […] gdy próbowano zagonić mnie do narożnika”.
W stosunkach polsko-szwedzkich były też problemy, co
ukazał w swych artykułach Klaus Misgeld. Przede wszystkim
Szwedzi z rezerwą podchodzili do bliskiej współpracy Polaków z Amerykańską Konfederacją Związków Zawodowych
(AFL/CIO). Ponadto dziwiły Szwedów ścisłe związki ruchu
„Solidarności” z hierarchią Kościoła Katolickiego. Strona
szwedzka stopniowo poznawała realia życia społecznego w Pol­
sce rządzonej przez komunistów i dopiero z czasem zaczęła
akceptować pewne zjawiska . Największe opory Szwedów
budziło podejmowanie działań, które mogły być interpretowane przez władze polskie, jako polityczne np. popieranie
nurtu KOR-owskiego w „Solidarności”. Szwedzi nie przyjmowali do wiadomości, że, w państwie rządzonym przez partię
komunistyczną, etykietę akcji o charakterze politycznym przy­
klejano wszystkim działaniom, niekontrolowanym przez wła­
dze. Kierownictwo LO zawsze podkreślało, że współpracuje
wyłącznie na płaszczyźnie związkowej.
Kiedy w lutym 1981 r. delegacja „Solidarności” złożyła wizytę
w Sztokholmie, liderzy LO kategorycznie odrzucili kandydaturę
Jakuba Święcickiego, jako reprezentanta polskiego związku.
Przede wszystkim zarzucili mu, że nie był związkowcem,
natomiast ogólnie znane były jego powiązania z KOR-em i kon-
K. Misgeld, Olof Palme, CIA och Polen. Källkritiska funderingar
kring en osannolik historia, Arbetarhistoria, nr 1–2, 2009, s. 29–33;
idem, Svensk facklig press möter det ‘katolska’ i Solidaritet, ’Signum:
Katolsk orientering om kyrkan, kultur & samhälle’ (Uppsala), vol. 34,
nr 8, 2008, s. 16–23; idem, Sweden: Focus...; I pressen och i reportageböckerna om Polen uttryckte man öppet sin förvåning och en viss
förvirring med anledning av den katolska kyrkans starka ställning i
Polen. Se t.ex. en f.d. diplomats relation från ett besök i Polen i januari
1981: G. Hägglöf, Det andra Europa, Stockholm 1981, s. 18–27.
K. Misgeld, Olof Palme, CIA och Polen. Källkritiska funderingar
kring en osannolik historia, ‘Arbetarhistoria’, nr 1–2, 2009, s. 29–33;
idem, Svensk facklig press möter det ‘katolska’ i Solidaritet, ’Signum:
Katolsk orientering om kyrkan, kultur & samhälle’ (Uppsala), vol.
34, nr 8, 2008, s. 16–23; idem, Sweden: Focus...; Zdziwienie i pewną
konfuzję w związku z silną pozycją Kościoła katolickiego w Polsce
formułowano otwarcie w prasie i książkowych relacjach z Polski.
Zob. np. relację byłego dyplomaty z wizyty w Polsce w styczniu 1981
r.: G. Hägglöf, Det andra Europa, Stockholm 1981, s. 18–27.
29
takty z AFL-CIO, a także członkostwo w szwedzkiej partii
liberalnej (Folkpartiet). Szwedzi obawiali się wyraźnie za­
rzutów o mieszanie się w sprawy wewnętrzne innego państwa.
Pragnąc zachować pozory współpracy wyłącznie związkowej
uznali osobę Święcickiego za przeszkodę w realizacji swoich
celów. Polscy delegaci z Bogdanem Lisem na czele próbowali przekonać stronę szwedzką, że Święcicki to osoba naj­
odpowiedniejsza i najbardziej zaufana. Alina Pieńkowska,
w bardzo emocjonalnym tonie, podkreśliła pozytywną rolę,
jaką odegrali członkowie KOR w czasie sierpniowego strajku.
Kategoryczny ton szwedzkich rozmówców przekonał jednak
Lisa, że sprawa jest już zdecydowana. Stwierdził, że skoro
jest to tak ważne dla strony szwedzkiej, to Polacy się temu
podporządkują. Najważniejsze było utrzymanie współpracy
i realizowanie transportów ze sprzętem drukarskim do Polski
przez Szwecję. Droga przez Bałtyk, była optymalnym szlakiem wiążącym Gdańsk z partnerami związkowymi z Europy
Zachodniej.
Według wciąż nieprecyzyjnych ustaleń Misgelda LO na po­
moc dla „Solidarności” do 13 grudnia 1981 r. przeznaczyła
ponad 2 mln koron (ok. 500 tys. dolarów). Ponadto szwedzkie związki pośredniczyły w przekazaniu sprzętu o wartości
ok. 1,3 mln koron, finansowanego przez związki zrzeszone
w ICFTU. Należy podkreślić, że Szwedzi zakupili dwie kompletne drukarnie i dostarczyli je do Gdańska i Wrocławia.
Zbigniew Bujak szwedzką pomoc w zakresie sprzętu poligraficznego ocenia obecnie jako fundamentalną („grubo ponad
50 procent”) . W każdym razie na szwedzkich maszynach
drukowano dokumenty I Zjazdu NSZZ „Solidarność”.
W Zjeździe uczestniczyło siedmiu Szwedów, w tym Sten
Johansson i przedstawiciele LO. Po powrocie do Szwecji Johansson opublikował esej pod wiele mówiącym tytułem:
„Polska sprawa jest naszą sprawą. O przejściu do demokracji
pod rządami komunistów”. Przeciwstawił się propagandzie
rządu polskiego, która głosiła, że „Solidarność” jest ruchem
„nieodpowiedzialnym i awanturniczym”. Zaapelował do społe­
czeństwa szwedzkiego: „My, którzy jako obserwatorzy śledzimy
ich dramatyczne zmagania, powinniśmy spróbować znacznie bardziej wczuć się w sytuację tego kraju i okazać znacznie więcej sympatii, niż to zwykle czynimy. Powinniśmy
umieć dostrzec w wydarzeniach w Polsce proces wiodący do
głębokich zmian systemu społecznego. Warto też zauważyć,
że walka o zmiany jest prowadzona w znacznie bardziej cywilizowany sposób, niż to się odbywało podczas poprzednich
rewolucji w Europie”. Johansson podkreślił, że „Solidarność”
to „prawdziwa reprezentacja narodu polskiego”. W podobnym tonie pozostawała przedmowa do dokumentów zjazdowych przełożonych na język szwedzki i opublikowanych
w Sztokholmie tuż przed 13 grudnia przez Marię Borowską,
która we wstępie tłumaczyła, że „zjazdu nie można traktować
wyłącznie jako zgromadzenie działaczy związkowych, ale ra­
band som skulle knyta ihop Gdańsk med fackföreningskamraterna i Västeuropa.
Enligt Misgelds fortfarande grova uppskattningar hade LO
fram till den 13 december 1981 avsatt drygt 2 miljoner kronor till
att stödja Solidaritet. Utöver detta hade de svenska fackföreningarna förmedlat utrustning till ett värde av ca 1,3 miljoner kronor
som hade finansierats av ICFTU:s medlemsorganisationer. Svenskarna hade själva bekostat två kompletta tryckerier och levererat
dem till Gdańsk och Wrocław. Zbigniew Bujak betecknar det
svenska stödet till Solidaritets tryckeriverksamhet som helt avgörande (”långt över 50 procent”). Handlingarna från Solidaritets
första kongress trycktes med hjälp av svenska tryckerimaskiner.
Sju svenskar deltog i kongressen, däribland Sten Johansson och företrädare för LO. Johansson publicerade efter hemkomsten en essä under den talande titeln ”Polens sak är vår:
om övergången till demokrati under kommunismen”. Han
motsatte sig den polska regeringens propaganda som hade
gjort gällande att Solidaritet var en rörelse bestående av oansvariga bråkmakare. Han vädjade till det svenska samhället:
”Vi som följer den dramatiska politiska striden i Polen som
åskådare har anledning att sätta oss i vad som sker med större
inlevelser och sympati än som nu är vanligt. Vi måste bedöma
det som sker som en djupgående och genomgripande system
förändring. Det som sker i Polen är en stor och dramatisk samhällsomvandling. Vi har anledning att notera att den hittills genomförts i mera civiliserade och sofistikerade former än tidigare
europeiska revolutioner.” Johansson underströk att Solidaritet
var det polska folkets verkliga företrädare. I liknande ton hölls
förordet till kongressens handlingar vilka Maria Borowska hade
översatt till svenska och publicerat i Stockholm strax före den
13 december. Hon förklarade i inledningen att man inte kunde
betrakta kongressen som endast en sammankomst av fackföreningsaktivister utan snarare som ett alternativt parlament som tog
upp frågor av yttersta vikt för hela nationen.
Det är svårt att bedöma hur sådana entusiastiska omdömen togs emot i det svenska samhället. Framtiden var svår att
sia om. Framför allt fruktade man ett sovjetiskt ingripande i
syfte att krossa Solidaritet.
Redan i december 1980 under en diskussion inom den socialdemokratiska riksdagsgruppen underströk Olof Palme att
ett sovjetiskt ingripande i Polen kunde stoppa avrustningsprocessen och leda till ökat amerikanskt engagemang i Latinamerika. Han uttryckte också den vid senare tillfällen ofta
upprepade åsikten att säkerheten i Europa skulle öka om staterna i Östeuropa hade kunnat styras av regimer som väckte
mindre hat hos medborgarna. Palme uttryckte sig försiktigt
och kritiserade regeringen för en obalans i sättet att kommentera det internationella läget och för antisovjetiska uttalanden
om Moskvas ”öppna och brutala” inblandning i Polens inre
angelägenheter. Liknande kritik borde enligt hans mening ha
framförts med avseende på USA:s politik i Centralamerika.
Wywiad ze Zbigniewem Bujakiem (26.05.2009) przeprowadzony
przez K. Misgelda, K. Molina, S. Ekecrantza. Autor spełniał rolę
tłumacza. Bujak odpowiedział na pytanie Misgelda o generalną ocenę zaangażowania LO w Polsce w latach 1980–1981.
En intervju med Zbigniew Bujak (26 maj 2009) genomförd av K.
Misgeld, K. Molin, S. Ekecrantz. Författaren agerade tolk. Bujak
hade av Misgeld ombetts att generellt betygsätta LO:s polska engagemang under åren 1980–1981.
S. Johansson (i samarbete med M. Borowska), Polens sak är vår. Om
övergången till demokrati under kommunismen, Stockholm 1981, s.
8-9, 17, 27, 53.
S. Johansson (i samarbete med M. Borowska), Polens sak år vår. Om
övergången till demokrati under kommunismen, Stockholm 1981, s.
8-9, 17, 27, 53.
30
Tvärtemot den allmänna uppfattningen var den svenska
koalitionsregeringen (Folkpartiet, Centerpartiet, Moderata
samlingspartiet) inte alls så reserverad som socialdemokraterna. Forskning visar att den dåvarande folkpartistiske utrikesministern Ola Ullsten hade tagit till orda inför hotet av
ett sovjetiskt ingripande i Polen, först i december 1980, sedan
på hösten 1981. Ingen kunde vid dessa tidpunkter vara säker
på om de sovjetiska uttalandena om behovet av att återställa
ordningen i Polen var avsedda att öka pressen på det polska
styret eller om de utgjorde en förberedelse för egen väpnad
intervention. Ullsten påminde i varje fall på slutet av 1980
om att demokratiseringssträvanden i Central- och Östeuropa
brukade kvävas av yttre krafter. I september 1981 varnade han
för inblandning i andra staters inre angelägenheter då det
skulle kunna omöjliggöra internationellt samarbete. Ullstens
uttalanden fick den polska regeringen att reagera och de bilaterala relationerna blev ansträngda.
Man kan se Nobelpriset i litteratur till Czesław Miłosz
som ett uttryck för stöd till Polens demokratiska strävanden.
Kommentarerna i den svenska pressen gjorde gällande att priset borde kunna bidra till ökad yttrandefrihet i Polen. Andra
röster uttryckte farhågor om att repressalierna skulle öka som
i tidigare fall då Nobelpriser hade gått till dissidenter. Ingen
hade nog några tvivel om att den polska regimen skulle komma att uppfatta priset som en politisk provokation.
Humanitära hjälpinsatser
De svenska hjälpsändningarna började anlända till Polen på
våren 1981. Där ingick läkemedel, livsmedel, kläder, hygienartiklar. Transporterna skedde i huvudsak i form av lastbilskonvojer. Många folkorganisationer och kyrkliga sammanslut-
czej jako alternatywny parlament, który podejmuje kwestie
najwyższej wagi dla całego narodu”.
Nie jest pewne, jak bardzo tego typu entuzjastyczne opinie były popularne w społeczeństwie szwedzkim? Przyszłość
uważano za trudną do przewidzenia. Przede wszystkim obawiano się interwencji sowieckiej w celu rozbicia „Solidarności”.
Już w grudniu 1980 r. w czasie dyskusji socjaldemokratycznej grupy parlamentarnej szef partii Olof Palme podkreślił, że
interwencja sowiecka w Polsce może zablokować proces rozbrojenia i spowodować większe zaangażowanie amerykańskie
w Ameryce Łacińskiej. Wyraził też opinię, często później
przez siebie powtarzaną w wypowiedziach publicznych, że
gdyby w Europie Wschodniej rządziły reżimy mniej znienawidzone przez obywateli, to zwiększyłoby się bezpieczeństwo
na kontynencie. Palme wyrażał się ostrożnie, krytykując rząd
za niezachowanie równowagi w komentowaniu sytuacji mię­
dzynarodowej i antysowieckie wypowiedzi o „otwartym i brutalnym” mieszaniu się Moskwy w sprawy wewnętrzne Polski.
Jego zdaniem podobny krytycyzm powinien dotyczyć polityki USA w Ameryce Środkowej.
Wbrew powszechnej opinii koalicyjny rząd szwedzki
(liberałowie, partia Centrum, konserwatyści) rzeczywiście
nie był tak powściągliwy, jak socjaldemokraci. Ze wstępnych
ba­dań wiadomo, że ówczesny minister spraw zagranicznych
liberał Ola Ullsten zdecydował się zabrać głos, gdy pojawiła
się groźba interwencji sowieckiej w Polsce – najpierw w grudniu 1980 roku, potem jesienią 1981 roku. Nikt nie był wówczas pewien, czy wypowiedzi przedstawicieli ZSRR o potrzebie
przywrócenia porządku w Polsce stanowiły część presji wywieranej na polskie władze, czy były przygotowaniem do
własnej interwencji militarnej. W każdym razie Ullsten pod
fot. Anna Bidakowska
31
koniec 1980 roku przypomniał, że dążenia do demokratyzacji Europy Środkowo-Wschodniej zwykle były dławione
przez „siły zewnętrzne”. We wrześniu 1981 roku ostrzegł
przed wtrącaniem się w wewnętrzne sprawy państw przez
inne państwa, bo mogłoby to uniemożliwić współpracę
międzynarodową. Wypowiedzi Ullstena wywołały reakcję
rządu polskiego i stosunki dwustronne stały się napięte.
Na pewno za wyraz poparcia dla polskich dążeń demokratycznych można też uznać literacką Nagrodę Nobla dla
Czesława Miłosza. W prasie szwedzkiej pojawiły się komen­
tarze, że nagroda powinna przyczynić się do zwiększenia
wolności słowa w Polsce. Jednocześnie były i głosy pełne obaw,
że tak, jak w przypadku poprzednich nagród przyznanych dysydentom, represje mogą się wzmóc. Nikt natomiast nie miał
chyba wątpliwości, że przez polskie władze nagroda będzie
uznana za prowokację polityczną.
Pomoc humanitarna
Osobną kwestię stanowi szwedzka pomoc humanitarna, która
do Polski zaczęła napływać od wiosny 1981 r. Trafiały tu
leki, żywność, odzież, środki czystości. Organizowano prze­
de wszystkim duże transporty przewożone samochodami
ciężarowymi. Organizowaniem tej pomocy zajmowało się
wiele organizacji i instytucji świeckich i kościelnych. Na
pewno na duży odzew społeczeństwa szwedzkiego miały
wpływ znacznie przesadzone (np. o tyfusie w Gdańsku), dramatyczne w tonie informacje o brakach na rynku i fatalnym
stanie higieny.
Do listopada 1981 r. Szwedzki Czerwony Krzyż przeznaczył
na pomoc dla Polski 5 mln koron, przesyłając m. in. antybiotyki, witaminy, opatrunki, ale i owoce i warzywa. Organizacja
Rädda Barnen (odpowiednik polskiego Towarzystwa Przyjaciół
Dzieci) przekazała w 1981 r. 4,3 mln koron na pomoc dla Polski.
Z tego 1 mln stanowiła dotacja rządowa, około 1 mln zebrano
na apel radia szwedzkiego, 1,2 mln pochodziło od członków organizacji i innych indywidualnych darczyńców. Zaopatrywano
Domy Dziecka w Polsce. W marcu 1981 organizacja posiadała
listę 185 tys. polskich dzieci, głównie z Krakowa i Lublina, do
których wysyłano ubrania i buty. Część transportów rozdzielano we współpracy z „Solidarnością”.
W akcję pomocy włączył się szwedzki Kościół katolicki.
Redaktor tygodnika „Katolsk Kyrkotidning” Kaj Engelhardt
zapoczątkował zbiórkę pieniędzy, która przyniosła ok. 300 tys.
koron do końca września 1981 r. Szkoły szwedzkie nawiązywały
bezpośredni kontakt ze szkołami w Polsce i przesyłały żywność,
środki czystości, zeszyty, papier do pisania, długopisy. Do
akcji humanitarnej włączały się następne organizacje i instytucje: Lutherhjälpen, Individuell Människohjälp, Frikyrkan
hjälper i Tältmissionen.
ningar var engagerade i att organisera hjälpinsatserna. Starkt
överdriven (t.ex. om förekomsten av tyfus i Gdańsk) och överdramatiserad rapportering om bristerna på marknaden och
om de hygieniska förhållandena hade utan tvekan bidragit till
det starka gensvaret hos den svenska allmänheten.
Svenska Röda Korset hade fram till november 1981 avsatt
5 miljoner kronor till Polenhjälp. I deras sändningar ingick
bl.a. antibiotika, vitaminer, första hjälpen-artiklar men även
frukt och grönsaker. Rädda Barnen överlämnade under 1981
4,3 miljoner kronor till Polenhjälp. Av denna summa hade en
miljon kommit in som ett statsanslag, nära en miljon hade
samlats in genom Radiohjälpen, 1,2 miljoner kom från medlemmarna och andra enskilda givare. Polska barnhem fanns
bland mottagarna. I mars 1981 hade organisationen en förteckning över 185 000 polska barn, i huvudsak från Kraków
och Lublin, som försågs med kläder och skor. En del sändningar distribuerades i samarbete med Solidaritet.
Katolska kyrkan i Sverige deltog i hjälpinsatserna. Den
av Katolsk Kyrktidnings redaktör Kaj Engelhardt initierade insamlingen hade fram till slutet av september inbringat ca 300 tusen kronor. Svenska skolor tog direkt kontakt
med polska skolor och skickade livsmedel, hygienartiklar,
skrivhäften, papper och pennor. Lutherhjälpen, Individuell
Människohjälp, Frikyrkan Hjälper och Tältmissionen deltog
i hjälp­aktionen.
Stödet till det underjordiska Solidaritet
Wprowadzenie stanu wojennego w Polsce 13 grudnia 1981 roku
Införandet av krigstillståndet i Polen den 13 december 1981
blev en chock för den svenska publikopinionen. Återhållsamheten i sättet att kommentera läget i Polen var som bortblåst.
Krigstillståndet hade mötts av ett enhälligt fördömande. Till
att börja med uppstod spontana protestaktioner i form av
stora och små demonstrationer. Man började genast samla in
pengar till repressalieoffer och deras familjer. Sedan koncentrerade man sig på den humanitära hjälpen vars omfattning
höll på att slå alla tidigare svenska rekord. Man informerade
också om den polska regimens agerande, om vardagslivet i
krigstillståndets Polen och om Solidaritets funktionärer som
hade arresterats, internerats eller gått under jorden.
LO:s ordförande Gunnar Nilsson och TCO:s ordförande
Lennart Bodström överlämnade på de två största svenska
centrala fackföreningsorganisationernas vägnar en protest till
den polska ambassaden i Stockholm. De krävde att den polska
regeringen skulle tillåta en specialkommission att resa till Polen för att på plats bilda sig en uppfattning om de arresterades villkor. LO fördömde polisens brutalitet efter tragedin vid
Wujekgruvan där polisen hade skjutit ihjäl åtta gruvarbetare.
Några veckor efter införandet av krigstillståndet fattade den
svenska regeringen det viktiga beslutet att bevilja alla polska
flyktingar politisk asyl.
Omedelbart efter införandet av krigstillståndet deklarerade Olof Palme att det som skedde i Polen inte utgjorde Polens
Początek pomocy dla podziemnej „Solidarności”
32
Paryska “Kultura” podała w listopadzie 1981 r., że na początku października doszło do zgrzytu, gdy „Solidarność” odmówiła przyjęcia
30 ton chleba chrupkiego i poprosiła o mleko w proszku. Jak pisał
korespondent „Kultury”: „Odmowa ta była przykrym zaskoczeniem i
wywołała bardzo nieprzychylne komentarze”. Ostatecznie Szwedzki
Czerwony Krzyż przejął ten transport chleba. Zob. Akcja pomocy dla
Polski, „Kultura”, nr 11/410 (1981), s. 98–99.
Den Parisbaserade polskspråkiga tidskriften Kultura rapporterade
i november 1981 att en friktion hade uppstått i början av oktober.
Solidaritet vägrade då att ta emot 30 ton knäckebröd och bad om att
få torrmjölk. Korrespondenten skrev: ”Detta kom som en obehaglig
överraskning och föranledde mycket ofördelaktiga kommentarer.”
Till slut tog Svenska Röda Korset över knäckebrödstransporten. Se
Akcja pomocy dla Polski, Kultura, nr 11/410 (1981), s. 98–99.
proj. Piotr Młodożeniec
stanowiło szok dla szwedzkiej opinii publicznej. Zniknęła pow­
ściągliwość w komentowaniu sytuacji w Polsce. Stan wojenny
został całkowicie potępiony. Najpierw doszło do spon­tanicznych
protestów w formie mniej lub bardziej masowych manifestacji.
Od razu rozpoczęto zbiórkę pieniędzy dla repre­sjonowanych i ich
rodzin. Następnie skoncentrowano się na pomocy humanitarnej (której skala biła rekordy zaangażowania szwedzkiego w tej
dziedzinie) oraz akcji informacyjnej o pos­tępowaniu władz polskich, życiu codziennym w Polsce stanu wojennego oraz o losie
działaczy „Solidarności” – teraz więźniów, internowanych lub
ukrywających się.
Przewodniczący dwóch największych central związkowych w
Szwecji: Gunnar Nilsson (LO) i Lennart Bodström (TCO) złożyli
protest w Ambasadzie PRL w Sztokholmie. Zaapelowali w nim
o zgodę na wjazd do Polski specjalnej komisji, która mogłaby
zorientować się, w jakich warunkach przebywają aresztowani. Po
tragedii w kopalni „Wujek” (milicja zastrzeliła ośmiu górników)
LO potępiła brutalność milicji. Ważną decyzją rządu szwedzkiego
kilka tygodni po wprowadzeniu stanu wojennego było przyznanie azylu politycznego wszystkim polskim uchodźcom.
Tuż po wprowadzeniu stanu wojennego szef SAP, wówczas
partii opozycyjnej, Olof Palme oświadczył, że to, co się dzieje
w Polsce nie stanowi jej sprawy wewnętrznej. 13 marca 1982
roku podczas demonstracji w Sztokholmie przeciwko dyktaturom, przypomniał on wydarzenia w Polsce: „Można kogoś
zabić – stwierdził – albo zmusić do milczenia. Ale nie można
wymazać z ludzkiej pamięci przeżycia szesnastu miesięcy demo­
kracji, marzeń o społeczeństwie wolnym od strachu, kłam­
stwa i władzy jednostki”. Palme zażądał uwolnienia wszystkich aresztowanych i internowanych, zaprzestania represji
i umoż­liwienia „Solidarności” nieskrępowanego działania.
Przemówienie podsumował: „Nasza solidarność z narodem
polskim nie ustanie. Polska jest nam bliska”. Cztery dni póź­niej
Palme powtórzył te słowa w Riksdagu. Po przejęciu wła­dzy
we wrześniu 1982 r. Palme pozostał konsekwentny w swym
krytycznym stosunku do władz PRL, chociaż w Warszawie li­
czono na przychylniejszą postawę nowego rządu szwedzkiego.
Rząd szwedzki zaryzykował pogorszenie stosunków z PRL,
gdy jednoznacznie poparł „Solidarność”, zwłaszcza po 13 grudnia 1981 r. Doradca Olofa Palmego, wiceminister spraw zagranicznych Szwecji Pierre Schori, po latach podkreślił, że
istotą polityki szwedzkiej było konsekwentne wspomaganie
opozycji w Polsce, przy jednoczesnym utrzymaniu stosunków
dyplomatycznych i dialogu z władzami.
Zdaniem jednego z liderów „Solidarności” Janusza Onysz­
kiewicza, ta pomoc była bardzo kłopotliwa dla władz w War­
szawie, ponieważ zawsze przedstawiały one Szwecję jako
kraj o uczciwym spojrzeniu na stosunki międzynarodowe,
niezwykle krytycznie oceniający politykę Stanów Zjedno­
czonych. Dlatego Szwecja poważnie utrudniła uprawianie
przez rząd PRL propagandy, prezentującej „Solidarność” jako
przykład amerykańskiej dywersji w Europie. ❖
Paweł Jaworski
34
inre angelägenhet. Den 13 mars 1982 under en demonstration
i Stockholm mot världens diktaturer påminde han om händelserna i Polen. Han sade att man kunde döda människor
eller tvinga dem att tiga men man kunde inte utplåna minnet
av sexton månader med demokrati eller kväva drömmen om
ett samhälle utan rädsla, lögn och despotism. Palme krävde
att alla arresterade och internerade skulle befrias, att repressalierna skulle upphöra och Solidaritet tillförsäkras oinskränkta
möjligheter att verka. Han sammanfattade: ”Vår solidaritet
kommer inte att upphöra. Polen ligger oss nära.” Palme upprepade dessa ord i riksdagen fyra dagar senare. Efter det svenska
regeringsskiftet i september 1982 förblev Palme som statsminister konsekvent kritisk i förhållande till den polska regimen
trots att man i Warszawa hade hoppats på en mera välvillig
inställning från den nya svenska regeringens sida.
Den svenska regeringen tog risken att få försämrade relationer med Folkrepubliken Polen när den i otvetydiga termer uttryckte sitt stöd till Solidaritet, i synnerhet efter den 13
december 1981. Olof Palmes rådgivare, kabinettssekreterare
Pierre Schori, underströk många år senare att den svenska politiska linjens kärna hade bestått i att konsekvent stödja den
polska oppositionen och samtidigt upprätthålla de diplomatiska relationerna och en dialog med den polska regimen.
Enligt Janusz Onyszkiewicz, en av Solidaritets ledare, var
detta stöd mycket besvärligt för den polska regeringen som
alltid hade framställt Sverige som ett land med en ärlig attityd
i de internationella relationerna och med en ovanligt kritisk
inställning till USA:s politik. Sverige gjorde det därför betydligt svårare för den polska regeringen att bedriva propaganda
som skulle framställa Solidaritet som ett exempel på amerikansk destabiliserande verksamhet i Europa. ❖
Paweł Jaworski
Paweł Jaworski, docent w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego; stypendysta Svenska Instytutet. Autor
m. in. książki pt. Polska niepodległa wobec Skandynawii 19181939, Wrocław 2001 oraz edycji fragmentu pamiętnika Alfreda
Wysockiego pt. Na placówce dyplomatycznej Sztokholmie 19241928, Torun 2004.
Paweł Jaworski, docent vid Historiska institutionen vid Wroclaws universitet, Svenska Institutets-stipendiat. Författare till
bland annat Den återupprättade Polens relationer till Norden
1918-1939, Wroclaw 2001. Han har även redigerat utdrag ur
Alfred Wysockis memoarer under namnet På legation i Stockholm 1924-1928. Minnesanteckningar., Torun 2004.
Solidarność:
związek zawodowy,
partia czy symbol?
Wywiad z Longinem Komołowskim
Solidaritet
– fackförening, parti eller nationell symbol?
Intervju med Longin Komołowski
Zbigniew Bidakowski: Jak czuje się człowiek, który zmienił
bieg historii, oblicze Europy?
Longin Komołowski: nigdy w takich kategoriach nie myślałem
Zbigniew Bidakowski: Hur känner sig en man som ändrat
historiens förlopp och Europas utseende?
Longin Komołowski: Jag har aldrig tänkt på mig själv i de ka­
ZB: Czy po trzydziestu latach uważa Pan, że Pańskie oczeki­
wania, marzenia, ambicje się spełniły?
LK: Nie było planu, który można było ściśle realizować. Wszy­
Z.B: Anser du nu, trettio år senare, att dina förväntningar,
drömmar och ambitioner har förverkligats?
L.K.: Det fanns ingen exakt plan att följa. Vi kom mycket längre
osobie, bo to są słowa za bardzo patetyczne. Solidarność na
pewno zmieniła Europę, a jak Europę to i świat, a przedtem Polskę. Dla mnie to są zmiany fundamentalne, bo żyjemy
w wol­nym kraju. I o tym, jak będzie Polska wyglądała to my
stanowimy i o tym nikt za nas już nie zadecyduje. Jednak
trzeba stale pamiętać, że są w kraju środowiska, których sytuacja ekonomiczna nie polepszyła się a czasem wręcz stała się
gor­sza, np. wielu byłych pracowników PGR-ów. Jest więc oczy­
wiste, że ocena zmian jest zróżnicowana. Demokracja niesie
ze sobą nie tylko wolność w każdym wymiarze ale również
różnice w sytuacji ekonomicznej poszczególnych ludzi. Stąd
też biorą się różnice zdań również co do oceny skutków prze­
łomu solidarnościowego, ale generalnie Solidarność absolutnie zmieniła Polskę, zmieniła Europę, upadł mur berliński
i w związku z tym zmienił się świat. A wszyscy ludzie, którzy
tworzyli Solidarność mają w tym swój udział.
stko poszło dalej niż bym ważył się zakładać. Wolność Polski
– to był przecież główny cel, ale też nikomu nie marzyło się,
że to może nastąpić tak szybko.
Aby uczciwie i rzetelnie odpowiedzieć na to pytanie trze­
ba zderzyć moje osobiste doświadczenie z doświadczeniem,
zwykłego poszczególnego człowieka.Na przykład działacza
Solidarności, który walczył o to, aby Solidarność powstała,
narażał się w stanie wojennym, aby przetrwała i który teraz może zadawać sobie pytanie, co on osobiście osiągnął po
1989 roku, czyli po zmianie ustroju. I tu jest bardzo różnie.
Jeden został ministrem, wicepremierem, posłem, jak ja, inny
pracuje w tym miejscu, co dawniej albo jest bezrobotny bo
upadł jego zakład pracy, Bastion Solidarności np. Stocz-
tegorierna, det är väldigt stora ord. Solidaritet har helt visst
förändrat Europa och därmed också världen, och innan dess
Polen. För mig är det fundamentala förändringar, för nu lever
vi i ett fritt land. Och hur Polen ska se ut är det vi som avgör,
ingen annan bestämmer längre det åt oss. Men man bör ständigt hålla i minnet att det finns grupper i landet som inte fått
en bättre ekonomisk situation, utan ibland tvärtom fått det
sämre, t ex många som arbetade på de statliga jordbruken. Det
är alltså självklart att förändringarna bedöms olika. Demokrati
för inte bara med sig frihet på alla plan utan också att enskilda
människors ekonomiska situation varierar. Därför råder det
även delade meningar om effekterna av den vändpunkt som
Solidaritet kom att medföra, men generellt har Solidaritet absolut förändrat Polen, Europa har förändrats, Berlinmuren har
fallit och därför har världen förändrats. Och alla männsikor
som var med och skapade Solidaritet har sin del i det.
än jag vågat hoppas. Polens frihet – det var ju huvudmålet, men
det föresvävade ingen att det skulle ske så snabbt.
För att ärligt och trovärdigt svara på den frågan måste man
ställa mina personliga erfarenheter mot en genomsnittlig människas erfarenheter. Till exempel en Solidaritetsaktivist som
kämpat för att Solidaritet skulle uppstå, som tog stora risker
under krigstillståndet för att rörelsen skulle överleva och som
nu kan ställa sig frågan vad han personligen har uppnått efter
1989, efter förändringen av det politiska systemet. Det kan se
mycket olika ut. En har blivit minister, vice premiärminister
och parlamentsledamot som jag, en annan arbetar på samma
plats som tidigare eller är arbetslös för att hans arbetsplats,
Solidaritets bastion, t.ex. Szczecinvarvet, har gått omkull, el-
35
nia Szczecińska, albo jest już emerytem i ma problemy ekonomiczne bo emerytura nie jest w Polsce wysoka. W dyskusjach oceniających tamten okres często słychać: to nie tak
miało być. Można zapytać, ale jak miało być? Nie chcę być
sędzią w tej kwestii, bo jestem w gronie ludzi, którym kariera życiowa ułożyła się. Można stwierdzić , że ocena o którą
nam chodzi musi być obiektywna, oderwana od sytuacji osobistej oceniającego ale życie nie jest bytem idealnym, główny
antykomunistyczny opór był właśnie w wielkich, zakładach
państwowych. Ich byli pracownicy mogą oceniać dzisiejszą
sytuację jako niesprawiedliwą.Debata na temat Solidarności
będzie w Polsce trwała , jak długo będzie żyło moje pokolenie.
Ja jednak uważam, że zawsze trzeba przykładać obiektywne
miary. Trzeba więc oceniając przemiany, pytać, czy stan wirtualnej ekonomii, w jakiej trwała gospodarka za PRL-u mógł
dalej trwać?
Pamiętam, jak dyskutowaliśmy u mnie w domu w większej
grupie pracowników stoczni, a było to jeszcze przed okrągłym
stołem, o bezrobociu. Czytaliśmy wtedy Hayeka – a więc mistrza liberalnej gospodarki. Poruszały nas zawarte tam stwierdzenia, że wszystko wyreguluje niewidzialna ręka rynku, że
bezrobocie może być, byle nie przekraczało niebezpiecznych
społecznie granic. Każdy robotnik widział, że w zakładzie u
niego jest mnóstwo ludzi, którzy nic nie robią, bo nie mają nic
do roboty. Kursowały szydercze hasła: „czy się stoi, czy się leży
– 2 tysiące (zł) się należy” – to przecież nie komunistyczna
władza takie prześmiewcze hasła wymyślała, tylko wymyślili
je robotnicy, obserwując rzeczywistość, więc świetnie wiedzieli, że cały ten system jest nie do utrzymania, że trzeba
zmian.Tylko, że wówczas mizerne było nasze wyobrażenie
o gospodarce rynkowej.
ZB: Jaka była Pańska droga do opozycji? Wiem, że już jako
młody człowiek, dwudziestolatek , uczestniczył Pan w słyn­
nym straju grudniowym w Stoczni Szczecińskiej.
LK: Były domy, w których trwała debata na temat prze-
szłości, patriotyzmu, gdzie były tradycje walki np. rodzice
byli w AK. U mnie tak nie było. Ja pochodzę ze środowiska
repatrianckiego. Moja rodzina przyjechała z okolic Oszmiany (dziś Białoruś, kiedyś Litwa) pierwszym transportem repatrianckim i dotarła do Czaplinka, małego miateczka w woj.
koszalińskim. I tam się urodziłem. Pamiętam dobrze te klimaty: wystawianie stołów na ulice w soboty i niedziele, patriotyczne śpiewy, potrawy, wschodnie zwyczaje, dyskusje, ale nie
o polityce. W moim domu debata o polityce nie dominowała
w debacie starszych i ja nie nasiąkałem duchem opozycji,
buntu.W 1961r. wyjechałem do Szczecina, do szkoły budowy
okrętów, poszedłem na demonstrację w marcu 1968 roku,
wziąłem udział w marszu, oberwałem od milicji pałą i to
było moje pierwsze zetknięcie z polityką, ale to nie było w dalszym ciągu świadome działanie. Z drugiej strony, nie był to
też udział z pobudek łobuzerskich, bo przecież wiedziałem
z grubsza, o co chodzi i czym demonstrowanie grozi, byłem
już wówczas po lekturach o Katyniu i po wielu dyskusjach na
temat polityki. A groziło nie tylko pobiciem pałą, bo mnie na
przykład próbowano wyrzucić ze szkoły w maturalnej klasie,
kolega z klasy, który widział mnie na demonstracji – wskazał
mnie milicji. Później brałem udział w sławnym strajku grud-
ler så är han pensionär och har ekonomiska problem för pensionen i Polen är inte hög. I diskussioner om den här perioden
hör man ofta: det var inte så här det skulle bli. Man skulle
kunna fråga: men hur skulle det bli? Jag vill inte vara domare
i den frågan, för jag är en av dem som det gått bra för. Man
kan hävda att en bedömning av den här perioden måste vara
objektiv, frikopplad från bedömarens personliga situation,
men livet är inte perfekt, det antikommunistiska motståndet
fanns framför allt på stora statliga företag. De som arbetade
där kan bedöma dagens situation som orättvis. Debatten om
Solidaritet kommer att pågå i Polen lika länge som min generation lever. Men jag anser att man alltid måste försöka ha
en objektiv måttstock. När man bedömer transformationen
måste man fråga sig om den fiktiva ekonomi som fanns i Kommunistpolen skulle ha kunnat fortgå?
Jag minns hur en stor grupp varvsarbetare diskuterade arbetslöshet hemma hos mig, och det var innan rundabordssamtalen. Vi läste Hayek, den liberala ekonomins mästare.
Vi blev alla tagna av konstaterandet att marknadens osynliga
hand reglerar allt, att det kan få finnas arbetslöshet, bara den
inte överskrider gränser som är farliga för samhället. Varje
arbetare kunde se att det fanns gott om folk som inte gjorde
någonting på hans arbetsplats, för de hade inget att göra. Detfanns en slogan som löd: ”Vare sig du ligger eller står – 2000
(złoty) i handen du får” – det var ju inte de kommunistiska
makthavarna som hittade på sådana hånfulla slogans, det var
arbetarna som hittade på dem när de iakttog verkligheten. De
visste mycket väl att systemet inte skulle hålla, att en förändring var nödvändig. Men på den tiden hade vi ingen aning
om marknadsekonomi.
ZB: Hur hamnade du inom oppositionen? Jag vet att du re­
dan som ung man, i tjugoårsåldern, deltog i den berömda
decemberstrejken på varvet i Szczecin.
LK: Det fanns hem där det pågick en diskussion om det för-
flutna, om patriotism, hem med en kamptradition, föräldrarna
hade t ex varit med i Hemmarmén under andra världskriget. Så var det inte hos mig. Jag kommer från en miljö med
människor som förflyttades från de östra delarna efter andra
världskriget. Min familj kom från trakten utanför Ashmyany
(idag Vitryssland, tidigare Litauen) med den första transporten till Czaplinek, en liten stad utanför Koszalin. Och där
föddes jag. Jag minns stämningen mycket väl: borden som
ställdes ut på gatan på helgerna, patriotiska sånger, maträtter, seder från öst, diskussioner, men inte om politik. I mitt
hem var det inte den politiska debatten som dominerade i de
äldres samtal och jag insöp ingen oppositionell anda, ingen
revolt. 1961 åkte jag till Szczecin, till skeppsbyggarskolan, jag
demonstrerade i mars 1968, jag blev slagen av milisen, och
det var min första kontakt med politiken, men det var ännu
inget medvetet agerande. Å andra sidan var jag heller ingen
ligist, för jag visste ju i stora drag vad det handlade om och
vad jag riskerade när jag demonstrerade, jag hade redan läst
om Katyń och deltagit i många diskussioner om politik. Och
jag riskerade inte bara att bli slagen, man försökte exempelvis
kasta ut mig från skolan, en klasskamrat som hade sett mig
demonstrera pekade ut mig för milisen. Sedan deltog jag i
den berömda decemberstrejken 1970 och i den s.k. Bałuka-
från
fr
frå
n
5660
56
5
6
66
6
60
0
Hanoi
SEK
E
EK **
RES
ES
E
SF
FRÅN
FR
RÅN 13 NOVE
RÅ
NOVEMBER
OV
OVE
EMBER
EM
E
ER
FFly
Flyg medd LOT
Till Vietnam
* * T/R resa från Stockholm-Arlanda inkl. skatter och serviceavgift.
Gäller vid köp på www.lot.com. Begränsat antal platser, speciella
regler gäller. Priser kan komma att ändras vid kursförändringar.
proj. Jerzy Janiszewski
niowym w 1970 roku i w styczniu 1971 w tzw. strajku Bałuki.
Ale był też moment, kiedy uległem presji i zapisałem się do
partii – w 1977 r. i byłem w niej do sierpnia 1980 r.
W stanie wojennym nie zostałem internowany, w wyniku
poręczenia mojego bezpośredniego przełożonego. W lutym 1982
na prośbę kolegi, bym włączył się do konspiracji w Solidarności
podziemnej – zrobiłem to. I wtedy zaczęła się moja działalność
polityczna i społeczna trwająca do dzisiaj.
strejken i januari 1971. Men det fanns också ögonblick när jag
gav efter för trycket och 1977 gick jag med i kommunistiska
partiet och blev kvar till augusti 1980.
Under krigstillståndet blev jag inte internerad tack vare
min överordnade som gick i god för mig. I februari 1982 när
min kollega bad att jag skulle gå med i det underjordiska
Solidaritet gjorde jag det. Och då började mitt politiska och
samhälleliga arbete som pågår än idag.
ZB: Do Gdańska w sierpniu 1980 roku przyjeżdżali eksper­
ci, dziennikarze z całego świata. O Szczecinie wiedziało się
mniej. Jaka była specyfika działalności opozycyjnej w Szcze­
cinie, czy było bardziej niebezpiecznie, walka była twardsza
bo władze komunistyczne w Szczecinie nie bały się, że świat
patrzy im na ręce tak jak w Gdańsku czy w Warszawie?
LK: Władza komunistyczna wszędzie była taka sama. Jakichś
ZB: Experter och journalister från hela världen kom till
Gdańsk i augusti 1980. Om Szczecin visste man mindre. Hur
såg den oppositionella verksamheten i Szczecin ut, var den
farligare, var kampen hårdare eftersom de kommunistiska
makthavarna inte var rädda att världen höll ett vaksamt
öga på dem som i Gdańsk och Warszawa?
LK: Den kommunistiska maktapparaten var likadan överallt.
szczególnych różnic w traktowaniu opozycjonistów w Szcze­
cinie w porównaniu z innymi miastami nie zuważyłem, w każ­­
dym razie po sierpniu 1980 r. Bo ten okres znam z autopsji.
Oczywiście, były prześladowania polegające m. in. na natarczywej inwigilacji, wywieraniu presji na człowieka. Tak jak
robiono to w Gdańsku z Lechem Wałęsą. Pierwszy okres po
dojściu Gierka do władzy, w 1970 roku po naszych strajkach,
to był okres pewnej swobody i ożywienia widocznych w kulturze – nowa fala w poezji, Barańczak, Zagajewski, kabarety, tak jak po przełomie roku 1956, ale szybko dokręcono
śrubę w całym kraju. Wyszło na jaw całe oszustwo tej gierkowskiej przemiany, rady pracownicze tworzone po 1970
rychło przekształciły się w partyjne przybudówki. Niektórzy
opozycjoniści szczecińscy byli w kontakcie z Gdańskiem:
z Wolnymi Związkami Zawodowymi, z ROPCIO. Dla mnie
zawsze wzorem był Gdańsk. Tam zaczął się strajk w grudniu
1970, potem dopiero ta fala przeszła do Szczecina. Jedyne, co
zrobiliśmy samodzielnie to był ten drugi strajk, w styczniu
1971 roku, tzw. „strajk Edmunda Bałuki”. Został sprowoko-
38
Jag har inte märkt att oppositionella behandlades annorlunda
i Szczecin mot i andra städer, i alla fall inte efter 1980. För den
perioden känner jag till personligen. Naturligtvis förekom för­
följelser, bl.a. ihärdig övervaktning och att man utsatte folk för
påtryckningar. Som man gjorde med Lech Wałęsa i Gdańsk.
Första perioden efter att Edward Gierek kommit till makten,
efter våra strejker 1970, rådde en period av viss frihet och
vitalitet som märktes i kulturen – nya vågen inom poesin,
Barańczak, Zagajewski, kabaréer, precis som efter vändpunkten 1956, men snabbt drogs skruvarna åt i hela landet. Hela
bedrägeriet med kursändringen under Gierek avslöjades, arbetarråden som skapats efter 1970 omformades snart till partibihang. En del oppositionella i Szczecin hade kontakt med
dem i Gdańsk: med de fria fackföreningarna, med ROPCiO
(Rörelsen till försvar för mänskliga och medborgerliga rättigheter). För mig var det alltid Gdańsk som var förebilden.
Där startade strejken i december 1970 och först därefter spred
den sig till Szczecin. Det enda vi gjorde på egen hand var den
andra strejken, i januari 1971, den s.k. Edmund Bałuka-strej-
ken. Den provocerades fram. Det började med att media
informerade att personalen som tillverkade rör på varvet
hade inlett en frivillig arbetsinsats. Det var rena idiotin från
partifolket att tala om en frivillig arbetsinsats under sådana
omständigheter, just efter att strejken i december, som krävt
så många människoliv, hade upphört. Det väckte ont blod på
arbetsplatsen, naturligtvis var det inte tal om någon frivillig
arbetsinsats på röravdelningen, varvsgrindarna stängdes och
strejken inleddes. Det var en hemskt och farlig strejk. Varvet
var omringat av pansarvagnar, sedan kom milisen med sina
hundar, de stod längs murarna till varvet, sida vid sida. Det
var då Gierek kom till varvet och ställde sin berömda fråga
”Hjälper ni till?” och arbetarna som samlats i stora matsalen
svarade: ”Vi hjälper till.”
Även augustistrejkerna inleddes i Gdańsk. Det viskades:
”De strejkar i Gdańsk, när strejkar vi?” Och efter några dagar inleddes strejken även hos oss. Ibland, jag vet inte varför,
har det påståtts att det var så annorlunda hos oss i Szczecin,
men det är inte sant.
ZB: Är eller bör Solidaritet vara en nationell symbol eller
bara en fackföreningsrörelse bland alla andra?
LK: Det är naturligtvis ett problem och de senaste händelserna
på Solidaritetskongressen aktualiserar den frågan. Solidaritet har en betydelse som står över tid och partier. Det är en
rörelse som har förändrat Polen, Europa och världen som vi
sa, och det är inget att diskutera. Ibland förs det fram att det
var Berlinmuren som var viktigast, att det var med den som
allt började, men det är faktiskt inte sant. Muren skulle inte
ha rivits om det inte vore för Solidaritet. Och om det är så
har Solidaritet ett värde i sig för Polen och för Europa. Under lång tid som fackföreningsman såg jag att Solidaritet var
hoppet för olika rörelser i hela världen. Vart vi än åkte som
representanter för Solidaritet blev vi utfrågade om vilken väg
Solidaritet skulle ta, vad som skulle komma härnäst. Det var
ju något nytt, fascinerande, en allians mellan arbetare och
intellektuella som ändrade maktbalansen i Europa! Fackföreningsrörelser på andra platser sysslade med typisk fackföreningsverksamhet och var marginaliserad. Men Solidaritet hade
en utökad verksamhetsform. Den lät sig ledas av kyrkans och
Johannes Paulus II:s läror – ”Bär varandras bördor” – med
andra ord, någon typisk fackföreningsrörelse var det inte. Jag
hade velat att det skulle fortsätta vara så och att det inte skulle bli någon vanlig fackföreningsrörelse. Men tiden för med
sig förändringar. En ny generation kommer till tals. Har den
här frågan om identitet, själva minnet av att fackföreningen
kommer från en sådan rörelse, någon avgörande betydelse den
generationen, kan man bevara den identiteten?
Lech Wałęsa föreslog att vi ska rulla ihop fanorna, dvs. bevara Solidaritet som symbol, som legend, och låta dagens Solidaritet vara en annan fackförening. Det är inte så dumt sagt.
Solidaritet var samtidigt både en fackföreningsrörelse och
en samhällsrörelse, alltså något som liknar ett massparti.
Men finns det behov av en fackföreningsrörelse som fyller den funktionen i ett demokratiskt land idag? Partierna
fungerar ju som de ska, fackföreningarna och samhällsorganisationerna, dvs. massvis med oavhängiga strukturer, ver­kar
som de ska. Efter 1989 har Solidaritet samar- ☛ fort. sid. 42
wany. Zaczął się tak, że media podały informację, że załoga
rurowni rozpoczęła czyn społeczny. To była straszna głupota
działaczy partyjnych, żeby w takich warunkacj, po ledwo co
zakończonym strajku grudniowym, w którym padło wiele ofiar
śmiertelnych, mówić o czynie społecznym. Spowodowało to
wielkie oburzenie w zakładzie, oczywiście w rurowni żadnego
czynu społecznego nie było, zamknięto bramę stoczni i zaczął
się strajk. Ten strajk był straszny i groźny. Stocznia otoczona
była wozami pancernymi, potem pojawili się milicjanci z psami, stali naokoło murów stoczniowych, jeden przy drugim.
To wtedy właśnie do stoczni przyjechał Gierek i wtedy padło
to jego sławne – pomożecie? i odpowiedź robotników, zgromadzonych na Stołówce Głównej – pomożemy.
Strajki sierpniowe też rozpoczął Gdańsk. U nas na ucho
szeptano: w Gdańsku stoją to kiedy my stajemy? I po paru
dniach i u nas zaczął się strajk. Czasami, nie wiem, po co, ta
rzekoma odrębność Szczecina bywa rozgrywana, że niby u nas
było inaczej, ale to nieprawda.
ZB: Czy Solidarność jest lub powinna być symbolem ogól­
nonarodowym, czy, po prostu, związkiem zawodowym, jak
wszystkie inne?
LK: to jest rzeczywiście problem i ostatnie wydarzenia na zjeździe
Solidarności dodatkowo aktualizują to pytanie. Solidarność jest
wartością ponadczasową i ponadpartyjną. Jest to ruch, który,
jak powiedzieliśmy, zmienił Polskę, Europę i świat i o tym nie
ma co dyskutować. Pojawiające się niekiedy opinie, że to mur
berliński był najważniejszy, że to od niego wszystko się zaczęło
to po prostu nieprawda. Nie byłoby obalenia muru, gdyby
nie było Solidarności. No więc skoro tak – to Solidarność
jest wartością samą w sobie dla Polski i dla Europy. Przez
długi czas, jako działacz związkowy, widziałem, że była to na­
dzieja dla różnych ruchów na całym świecie. Gdziekolwiek
wyjeżdżaliśmy, jako przedstawiciele Solidarności, byliśmy wy­
pytywani, jaką drogą Solidarność pójdzie, co jeszcze nowego
wymyśli? To było przecież coś nowego, fascynującego, sojusz robotników z intelektualistami, który zmienił układ
sił w Europie! Ruch związkowy gdzie indziej , zajmował się
tymczasem typowymi działaniami związkowymi i był spychany na margines. A Solidarność miała poszerzoną formułę
działania. Kierowała się naukami Kościoła i Jana Pawła II
– „jedni drugich brzemiona noście” – no, słowem, to nie był
typowy ruch związkowy. Ja chciałem, żeby to trwało i żeby to
nie był zwyczajny związek zawodowy. Ale czas niesie zmiany.
Dochodzi do głosu nowe pokolenie. Czy dla niego ta kwestia
tożsamościowa tzn. pamięć, że związek wywodzi się z takiego
właśnie ruchu ma decydujące znaczenie, czy taką tożsamość
związku da się utrzymać?
Lech Wałęsa proponował: zwińmy sztandary, tzn. zachowajmy Solidarność jako wartość, symbol, legendę a ten dzisiejszy, to niech będzie już inny związek. W tym jest dużo
mądrości.
Solidarność była związkiem zawodowym i ruchem spo­
łe­cznym jednocześnie, czyli czymś podobnym do masowej
partii. Ale czy dzisiaj w demokratycznym państwie potrzeba,
by związek zawodowy pełnił taką rolę, przecież funkcjonują
partie, działają związki zawodowe, organizacje społeczne
czyli mnóstwo suwerennych struktur demo- ☛ cd. str.42
39
Świadectwo żony
En hustrus vittnesmål
Wspomnienia żony internowanego,
zawarte w powieści Biało-czerwone
goździki i Wrona
Wrona, czyta się znakomicie. Poruszają czytelnika mocą autentyzmu, świetnie rejestrowanych przeżyć.
Napisane są wartkim stylem, który
„umięśnia” narrację, a zarazem mają siłę
reporterskiej relacji. Już samo połączenie
tych walorów jest osiągnięciem. Bardzo
ładnie, stylistycznie, rozegrane są „walki
myśli” głównej bohaterki. W główne
wątki narracji dobrze wkomponowane
zostały dialogi, zanurzone w codziennym konkrecie. Zwiększa to nie
tylko potoczystość wywodu, ale i uwiarygodnia autentyzm relacji.
A relacja ta jest świadect wem swojego czasu, jest pamiętnikiem
wnoszącym nowe informacje, pomagające nam lepiej zrozumieć
klimat i mechanizmy życia politycznego i publicznego, które
kształtowały kolejne dni stanu wojennego. I to od strony dotąd nie
eksploatowanej literacko ani historycznie.
Prawdopodobnie jest to pierwsza taka książka – gruntowna, wiarygodna i błyskotliwie napisana – relacja żony internowanego.
Opowieść jest ważną pozycją pośród świadectw ruchu oporu
wobec reżimu totalitarnego lat 80-tych. Sam będąc mężem żony
internowanego, mimo pewnej wie dzy o jej przeżyciach, nadal
nie domyślam się tego wszystkiego, co było znojem i ciągiem
utrapień żon ludzi, którzy wskutek internowania czy aresztowania, mogli liczyć na nagłośnienie w niezależnych mediach, gdy
tymczasem one cierpiały w ciszy.
Tekst ten, obok wielu walorów reporterskich i literackich ma
jeszcze dwie ważne zalety, po pierwsze, uniknął pułapek, które
czyhają na autorów tekstów „kombatanckich”, mianowicie popadania w patos, „cierpiętnict wo” i koturnowo podaną generalizację. Po
drugie, lektura wciąga i nie ma większej zalety w przypadku tekstu
literackiego.
Pełen czytelniczej satysfakcji dzięki świetnie napisanej, pasjonującej opowieści z radością dowiaduję się, że Jolanta Szutkiewicz
chce swą opowieść kontynuować. Teraz rzecz dotyczyć ma czasu
na emigracji w Szwecji. Znając, dzięki uprzejmości autorki, plan
literackiego przedsięwzięcia pod roboczym tytułem: Chleb i sól na
brzegu skały, jestem przekonany, że również i ta opowieść okaże
się ważnym i czytelniczo atrakcyjnym zapisem doświadczeń ludzi
Solidarności żyjących poza Krajem. ❖
Det är en njutning att läsa Vitröda nejlikor, memoarer av hust run till
en internerad. Som läsare blir man rörd av äktheten och de så utmärkt återgivna upplevelserna. Boken är skriven i en livfull stil som
ger handlingen ”kött och blod”, samtidigt som den har styrkan hos
ett reportage. Att lyckas förena dessa två egenskaper är en bedrift.
Huvudpersonens ”stridande tankar” skildras mycket fint. Dialogerna är välkomponerade och väl förankrade i det vardagligt konkreta.
Det gör inte bara framställningen ännu otvungnare utan ökar också
trovärdigheten och äktheten. Berättelsen är ett vittnesmål av sin tid,
de är memoarer som ger oss ny information och hjälper oss att bättre
förstå det politiska och offentliga livets atmosfär och mekanismer,
som formade dagarna under krigstillståndet. Och det från en sida
som hittills inte utforskats, vare sig litterärt eller historiskt.
Det är förmodligen den första boken i sitt slag – grundlig, trovärdig och lysande skriven av hustrun till en internerad. Romanen
är ett viktigt tillskott i raden av vittnesmål från oppositionen mot
den totalitära regimen på 80-talet. Själv gift med hustrun till en
internerad kan jag fortfarande inte, trots viss kunskap om hennes
upplevelse, föreställa mig alla vedermödor och raden av plågor för
hustrurna till människor som på grund av internering eller gripanden kunde räkna med stort utrymme i oberoende media, medan de
själva fick lida i tysthet.
Vid sidan av många förtjänster, både som reportage och litterärt
verk, har texten ytterligare två viktiga egenskaper. För det första har
den lyckats undvika de fallgropar som finns för författare till ”kombattant”-texter, de hemfaller nämligen ofta åt patos, ”martyrskap”
och svulstiga generaliseringar. För det andra, man slukar boken och
det finns ingen bättre egenskap för en litterär text.
Full av läsglädje tack var den välskrivna och fängslande romanen
har jag glädjande nog fått veta att Jolanta Szutkiewicz vill skriva en
fortsättning. Den här gången ska det handla om exilen i Sverige.
Författaren har varit vänlig nog att delge mig planen för det litterära
verket med arbetstiteln Bröd och salt på klippkanten och jag är övertygad om att även den romanen visar sig vara en viktig och läsvärd
nedteckning av de erfarenheter Solidaritetsfolket som lever utanför
Polen har gjort. ❖
Zygmunt Barczyk
Zygmunt Barczyk
Jolanta Szutkiewicz : Biało-czerwone goździki i Wrona,
Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2010.
40
Jolanta Szutkiewicz: Vitröda nejlikor, memoarer av hustrun till en internerad (Biało-czerwone goździki i Wrona),
Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2010,
Tablica
Minnestavla
W Sztokholmie, 28 maja b. r., odsłonięto
tablicę, na której dwujęzyczny napis głosi
iż jest ona hołdem – „dla Szwedów i Polaków, którzy złączeni duchem solidarności
przyczynili się do zbudowania wolnej i
zjed noczonej Europy.” W uroczystości
uczestniczyło wielu uczestnikw tych
wydarzeń, które tablica upamiętnia.
Pamiątkowa tablica powstała z inicjatywy polskiej przy wsparciu Miasta
Sztokholmu. Odsłaniali ja wspólnie prezydent Sztokholmu Bo Bladholm oraz
ambasador polski Michał Czyż. Głos zabrała też szwedzka minister d/s
europejskich Birgitta Ohlsson.
Tablice umieszono na hotelu „Pod Orłem” –„Hotell Örnsköld”,
przy Nybrogatan 6. To miejsce ma specjalne znaczenie dla historii
polskiej opozycji antykomunistycznej. W hotelu zatrzymywali się
polscy dysydenci przybywający do Sztokholmu by nawiązać kontakt
ze szwedzkim społeczeństwem, organizacjami i związkami zawodowymi.
W Sztokholmie ukazywał się też wówczas szwedzki periodyk „Hotel
Örnsköld” zamieszczający przekłady najważniejszych tekstów polskiej
opozycji.
Czasopisma polskie, efemeryczne lub bardziej trwałe, ukazujące się
w ostatnich dwóch stuleciach nie w Polsce, tylko w różnych zakątkach
świata, ale przede wszystkim w Paryżu, Rzymie, Londynie i w Niemczech oraz Stanach Zjednoczonych wydawane były po polsku.
Jednym z bardzo nielicznych wyjątków jest pismo pt. „Hotel Örnsköld”, w którym tylko ten tytuł jest po polsku a cała zawartość po
szwedzku, i jest to jedno z najbardziej polskich czasopism w historii. Radę
redakcyjną tworzyli: Anders Bodegård, Maria Borowska, Lars Kleberg,
Agneta Pleijel, Jakub Święcicki.
Zatrzymując się jeszcze chwilę przy tytule, można by się zastanowić, czy nawiązuje on świadomie do nazwy Hôtel Lambert. Nie
był to hotel, gdzie zatrzymywali się ubodzy emigranci i kurierzy
z podbitego kraju, lecz pałac w Paryżu – w XIX w. siedziba księcia
Adama Czartoryskiego, szefa największego odłamu polskiej emigracji
– centrum polskiej niezależnej dyplomacji, propagandy i kultury.
Podtytuł pisma brzmi Polsk dikt och debatt (Polska poezja i debata), co
jest nawiązaniem do polskiej romantycznej tradycji, kiedy to, wobec
nieistnienia polskiego państwa, ambasadorami, przywódcami konspiracji i duchowymi przewodnikami byli często poeci.
W sierpniu 1982 roku przyjechał do Sztokholmu Sławomir Mrożek,
na premierę – w Dramaten – swojej sztuki Ambasador i zatrzymał się
w hotelu Örnsköld. Ktoś wpadł na pomysł, by tak ochrzcić pismo
a właściwie almanach, którego pierwszy numer ukazał się w 1984 r.
Ostatni, piąty, wyszedł wiosną 1989 r. w trakcie obrad okrągłego stołu.
Redakcja, a właściwie cała grupa skupiona wokół Hotelu Örnsköld, pełniła rolę alternatywnej ambasady reprezentującej nie rząd tylko alternatywne, niezależne społeczeństwa. Nie tylko polskie lecz środkowoeuropejskie
☛ cd. str.42
m. in. czeskie i słowackie, rosyjskie, węgierskie.
I Stockholm, den 28 maj i år, har det avtäckts en minnestavla, vars
tvåspråkiga inskription förkunnar att den är en hyllning ”till alla
de svenskar och polacker som i en anda av solidariteten bidrog till
ett fritt och enat Europa”. Många som själva deltog i de aktuella
händelserna var närvarande vid högtidligheten.
Minnestavlan har tillkommit på polskt initiativ med stöd från
Stockholms stad. Den avtäcktes av ordförande i kommunfullmäktige Bo Bladholm och Polens Ambassadör Michał Czyż. Även EUminister Birgitta Ohlsson deltog i ceremonin.
Minnestavlan sattes upp på Hotel Örnskölds fasad, Nybrogatan 6.
Denna plats har en speciell relation till den polska antikommunistiska
oppositionens historia eftersom de polska dissidenter som kom till
Stockholm brukade övernatta just på detta hotell. De kom för att knyta kontakter med svenska fackföreningar och andra organisationer.
Under Solidaritetstiden utkom även ut en tidskrift, Hotell Örnsköld, där översättningar av den polska oppositionens viktigaste dokument och publikationer publicerades.
Polska tidskrifter, vare sig de varit kortlivade eller mer bestående,
och som de senaste två århundraden inte har kommit ut i Polen utan
i olika delar av världen, främst Paris, Rom, London och i Tyskland
samt i USA, har getts ut på polska.
En av få undantag är tidskriften ”Hotel Örnsköld”, där hela innehållet är på svenska och ändå är det en av historiens mest polska
tidskrifter. Redaktionsrådet utgjordes av Anders Bodegård, Maria
Borowska, Lars Kleberg, Agneta Pleijel och Jakub Święcicki.
Om dröjer oss kvar en stund vid titeln kan man fundera på om
den medvetet knyter an till namnet Hôtel Lambert. Det var inget
hotell där fattiga emigranter eller kurirer från det underkuvade Polen
tog in, utan ett palats i Paris – på 1800-talet hemvist för adelsmannen
Adam Czartoryski, ledare för den största gruppen av exilpolacker –
och centrum för den polska oberoende diplomatin, propagandan och
kulturen. Tidskriftens undertitel lyder Polsk dikt och debatt, vilket
anknyter till den polska romantiska traditionen när det ofta var poeter
som var den ickeexisterande polska statens ambassadörer, anförare för
den underjordiska motståndsrörelsen och andliga ledare.
I augusti 1982 kom Sławomir Mrożek till Stockholm för premiären av sin pjäs Ambassadören på Dramaten, och tog då in på Hotell
Örnsköld. Någon kom på idén att döpa tidskriften, eller snarare
årsskriften, efter hotellet och det första numret kom ut 1984. Det
femte och sist numret kom ut på våren 1989, under rundabordssamtalen. Redaktionen, eller snarare hela den grupp som samlades
kring ”Hotel Örnsköld”, fyllde funktionen av alternativ ambassad
som representerade inte regeringen utan det alternativa, oberoende
samhället. Inte bara det polska utan det centraleuropeiska, bl.a. det
tjeckiska, slovakiska, ryska och ungerska.
I mittennumret, det tredje, finner vi bl.a. verk av följande framstående poeter och författare: Zbigniew Herbert, Adam Zagajewski,
Joseph Brodsky och Milan Szimeczka, Birgitta Trotzig och Agneta
Pleijel. Liksom en intervju med Bronisław Geremek och en berättelse med titeln Under jorden, baserad på uttalanden av Bogdan
Borusewicz (se intervju i detta nummer av SP), ☛ fort. sid. 42
41
Suecia Polonia
Wywiad z Longinem Komołowskim
Intervju med Longin Komołowski
☛ cd. ze str.39
☛ fort.från sid. 39
kratycznego państwa. Solidarność po 1989
betat med partier, skapat en politisk gren,
och ingår i Solidaritets valallians, som vann
parlamentsvalen 1997, och skapat en regeringskoalition tillsammans med Frihetsunionen (med mig som biträdande premiärminister). Men ett sådant direkt deltagande i
statens maktutövande är en smärtsam erfarenhet för många medlemmar och fackföreningsaktivister. Rollerna blandas ihop
på ett sätt som är svårbegripligt för samhället och i syn­nerhet för fackföreningsmedlemmarna. Än idag pågår en svår diskussion inom Solidaritet om hur den där perioden ska bedömas.
współ­pracował z partiami, ut­wo­­rzył Ruch
Społeczny i wszedł w skład AWS, który wy­
grał wybory parlamentarne w 1997 r. i ut­w­o­
rzył koalicję rządzącą z Unią Wolności (w
ra­mach której zostałem wicepremierem).
Ale taki bezpośredni udział w sprawowaniu władzy państwowej jest bolesnym
doświadczeniem dla wielu członków i dzia­
łaczy związkowych. Nastę­puje wówczas
trudno zrozumiałe dla spo­łeczeństwa a szcze­
gólnie dla członków związku, pomieszanie ról,
zresztą w Solidarności trwa do dziś trudna
dyskusja nad oceną tamtego okresu.
ZB: Czy możemy zatem tak podsumować:
lepiej byłoby, aby ten związek, który dzi­
siaj istnieje i nazywa się Solidarność na­
zywał się jakoś inaczej a Solidarność
pozostała ogólnonarodowym, ponad­
partyjnym i ponadczasowym symbo­
lem i legendą?
LK: Moje związki emocjonalne z Soli­dar­nością
nie pozwalają mi na jednoznaczne stwierdzenie, czy tak właśnie powinno się stać.
ZB: Kan vi alltså sammanfatta det med
att det vore bättre om den fackförening
som finns idag och som heter Solidari­
tet hette något annat och att Solidari­
tet förblev en tidlös nationell symbol
och legend utan partifärg?
LK: Mina känslomässiga band till Solidaritet
låter mig inte entydigt påstå att det borde bli
så.
Tack för samtalet
Dziękuję bardzo za rozmowę
Tablica
Minnestavla
☛ cd. ze str.41
☛ fort.från sid. 41
W numerze środkowym, trzecim, znajdujemy na przykład nazwiska poetów i pisarzy:
Zbigniewa Herberta, Adama Zagajewskiego, Josifa Brodskiego i Milana Szimeczki;
Birgitty Trotzig i Agnety Pleijel. Również
wywiad z Bronisławem Geremkiem i opo­
wieść zatytułowaną Under jorden (Pod
ziemią), którą tworzą wypowiedzi Bogdana
Borusewicz (zob. wywiad tym numerze SP),
Zbigniewa Bujaka, Władysława Frasyniuka
i Bogdana Lisa – czołowych działaczy podziemnej Solidarności, aktywnych w polityce
do dzisiaj.
Do niezwykłego zjawiska jakim był Hotel
Örnsköld wrócimy w jednym z najbliższych
numerów.
Almanach wydawany był przez Ordfront/
Polsk-Svenskt Kulturcentrum. ❖
Zbigniew Bujak, Władysław Frasyniuk och
Bogdan Lis – de främsta ledarna för det underjordiska Solidaritet och aktiva inom politiken än idag.
Vi återkommer i något av de kommande
numren till det märkvärdiga fenomen som
var Hotel Örnsköld.
Tidskriften gavs ut av Ordfronts Förlag
och Polsk-Svenskt Kulturcentrum. ❖
Zbigniew Bidakowski
42
Zbigniew Bidakowski
Se Minnestavla på omslagets sista sida
nr 3(33)/2010
”Suecia Polonia” utges av Föreningen Forum
Suecia-Polonia/„Suecia Polonia” jest pismem
wydawanym przez Stowarzyszenie Forum
Suecia-Polonia
Ansvarig utgivare/ Wydawca odpowiedzialny:
Zbigniew Bidakowski
Redaktör/Redaktor:
Zbigniew Bidakowski
Översättningar/Tłumaczenia: Jurek
Hirschberg, Lisa Mendoza Åsberg
Grafisk form/Opracowanie graficzne:
Anna Bidakowska
Foto: Archiwum Senatu, Anna Bidakowska,
Marek Gardulski (Muzeum Sztuki
Współczesnej w Radomiu), Stefan Markiewicz,
wikipedia.com,
Adress/Adres:”Suecia Polonia”,
Himlabacken 8, 170 78 Solna
Tel/fax:+46-(0)8-85 72 62,
+46-(0)704 868 225
e-mail:
[email protected]
Alla inbetalningar till Postgiro/
Wszystkie wpłaty na Postgiro:
194 626-8
Föreningen Forum Suecia-Polonia
Redaktionen tar inget ansvar för innehåll
i annonser, återsänder inte obeställd
materiall och har inga möjligheter att svara
på alla insända brev. Vi förbehåller oss
rätter att förkorta och redigera texter samt
ändra rubriker/ Redakcja nie odpowiada
za treść ogłoszeń, nie zwraca materiałów
nie zamówionych i nie ma możliwości
odpowiadania na wszystkie nadsyłane listy.
Zastrzegamy sobie prawo skracania i adiustacji
tekstów oraz zmiany ich tytułów.
ISSN 1651-0658
◆
REDAKTIONSRÅDET/Rada redakcyjna:
Ordförande/Przewodniczący:
Leo Kantor, publicist, ordförande
i Internationellt Kulturforum i
Sverige/ publicysta, przewodniczący
Międzynarodowego Forum Kultury w
Szwecji
Ledamöter/Członkowie:
Kjell Albin Abrahamson, publicist och
författare, utrikes­korrespondent
för Sveriges Radio i Warszawa, Wien
och Moskva/publicysta i pisarz,
korespondent Szwedzkiego radia
w Warszawie, Wiedniu i Moskwie
Piotr Cegielski, journalist och F.D
direktör för Polska Institutet i
Stockholm/dziennikarz, Były dyrektor
Instytutu Polskiego w Sztokholmie
Katarzyna Janowska, journalist
vid veckotidningen Polityka,
programledare i polsk TV/dziennikarka
tygodnika „Polityka” i TVP
Anna M. Packalén, professor i polska vid
Uppsala universitet/ profesor filologii
polskiej uniwersytetu w Uppsali
HÖSTEN 2010 PÅ
POLSKA INSTITUTET
JESIENNY PROGRAM
IP W SZTOKHOMIE
KINOTEKA STOCKHOLM.
POLSK FILMFESITAL
SEPTEMBER-OKTOBER 2010
www.kinoteka.se
KINOTEKA STOCKHOLM
FESTIWAL FILMU POLSKIEGO
WRZESIEŃ-PAŹDZIERNIK 2010
www.kinoteka.se
AGNIESZKA HOLLAND - RETROSPEKTIV
Sju filmer visas:
AGNIESZKA HOLLAND- RETROSPEKTYWA
Przegląd filmów Agnieszki Holland
En kväll hos Abdon, Feber, Befrielsen, En ensam kvinna,
Olivier Olivier, Total Eclipse, Copying Beethoven.
Wieczór u Abdona, Gorączka, Aktorzy prowincjonalni,
Kobieta samotna, Olivier, Olivier, Całkowite zaćmienie,
Kopia mistrza
Möte med Agnieszka Holland
den 29 september på Bio Victoria.
Spotkanie z reżyserem 29 września w Bio Victoria.
BROTTSTYCKEN
Nya polska filmer
UŁAMKI ZDARZEŃ
Nowe filmy polskie
Reversen, Jag är din, Det onda huset, Skogen, Det mörka
rummet är inte farligt, Allt som jag älskar, Kanin a la Berlin,
Zero
Rewers, Jestem Twój, Zero, Dom zły, Las, Ciemnego pokoju
nie trzeba się bać, Wszystko co kocham, Królik á la Berlin
KAFKA & SCHULZ
KACKERLACKOR OCH KROKODILER
Animerade utflykter till Schultz och Kafkas värld.
Kortfilmer inspirerade av Bruno Schulz och Franz Kafka.
Franz Kafka, K. kontra Kafka, Väggarna, Ansökan, Bagaget
Spekulation med biljetter till tiden
KAFKA & SCHULZ
KARALUCHY I KROKODYLE
Animowane wyprawy w świat Schulza i Kafki.
Przegląd krótkometrażowych filmów animowanych
inspirowanych twórczością Franza Kafki
oraz Bruno Schulza.
Franz Kafka, K. kontra Kafka, Ściany, Podanie, Ażiotaż
biletów na czas, Bagaż
BRUNO SCHULZ OCH FRANZ KAFKA
GRÄNSLANDETS MÄSTARE
JUDISKA MUSEET I STOCKHOLM
4 OKTOBER 2010 - 13 MARS 2011
BRUNO SCHULZ I FRANZ KAFKA
MISTRZOWIE POGRANICZA
MUZEUM ŻYDOWSKE W SZTOKHOLMIE
4 PAŹDZIERNIK 2010 - 13 MARZEC 2011
Båda författarna kom från assimilerade judiska familjer
och skrev på sina respektive modersmål - polska och
tyska. De rörde sig i intellektuella kretsar och kände
en stark samhörighet med sina länders intellektuella
miljöer.
Obaj pisarze pochodzili z zasymilowanych rodzin
żydowskich i pisali w językach ojczystych - po
niemiecku i po polsku. Obracali się w intelektualnych
kręgach i czuli silnie związani ze swoim środowiskiem.
I utställningen får vi följa hur en europeisk identitet håller
på att formas på gränsen mellan det gamla och det nya
samhället. Vi får lära känna två av 1900-talets största
författare, deras liv och verk. Utställningen ger tillfälle
att träda in i en förlorad värld som är en viktig del av
bakgrunden till dagens Europa.
På utställningen i Stockholm visas bland annat Bruno Schulz
verk från Litteraturmuseet i Warszawa (däribland Schulz
enda bevarade oljemålning Mötet, scen på småstadsgata
med två kvinnor och en ung rabbin), från Judiska historiska
institutet i Warszawa och från en privatsamling tillhörande
Schulz enda levande släkting, Marek Podstolski, och
dessutom Franz Kafkas brev i original.
Med anledning av utställningen visas den 4 oktober
animerade filmer inspirerade av Kafka och Schulz på
filmfestivalen Kinoteka Stockholm, i arrangemang av Polska
institutet i Stockholm.
Wystawa ukazuje tworzącą się europejską tożsamość na
pograniczu starego i nowego.
Przedstawia życie i twórczość dwóch spośród największych
pisarzy XX wieku. Jest okazją do wejścia w zaginiony
świat, który w poważnym stopniu zdecydował o kształcie
dzisiejszej Europy.
Na wystawie w Sztokholmie zostaną między innymi
pokazane prace Bruno Schulza ze zbiorów Muzeum
Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie (między
innymi jedyny zachowany obraz olejny Schulza Spotkanie,
scena na ulicy miasteczka z postaciami dwóch kobiet i
młodego rabina ), Żydowskiego Instytutu Historycznego oraz
z prywatnej kolekcji jedynego żyjącego krewnego pisarza
i artysty pana Marka Podstolskiego oraz oryginalne listy
Franza Kafki.
Wystawie towarzyszyć będą liczne wydarzenia. Jednym
z pierwszych stanie się październikowy przegląd filmów
animowanych zainspirowanych twórczością Kafki i Schulza
na organizowanym przez Instytut Polski w Sztokholmie
festiwalu Kinoteka Stockholm.
WWW.POLSKAINSTITUTET.SE
Posttidning B
Avsändare: Suecia Polonia
Himlabacken 8, 170 78 Solna

Podobne dokumenty

Chopin czerwony Chopin i rött

Chopin czerwony Chopin i rött Ett av Sveriges finaste renässansporträtt hänger sedan 1820 på Gripsholms slott. Oljemålningen 79x58 cm, utförd på ekpannå,

Bardziej szczegółowo