rdsg 2010.indd - Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych

Komentarze

Transkrypt

rdsg 2010.indd - Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
ROCZNIKI DZIEJÓW SPOŁECZNYCH I GOSPODARCZYCH
Tom LXX – 2010
CEZARY KARDASZ
RADY MIAST NADBAŁTYCKICH NA RYNKU RENTY
W XIV I PIERWSZEJ POŁOWIE XV W.
(ELBLĄG, RYGA, REWAL)
W okresie późnego średniowiecza wyraźnie zauważalny był proces
zadłużania się władz miejskich. Rosnące zapotrzebowanie na gotówkę
powodowało, że od XIV w. rady miejskie pojawiały się na rynku kredytowym w charakterze dłużników. Zjawisko to zauważyć możemy na
obszarze całej Europy i strefa bałtycka nie była tu wyjątkiem1. Ramy,
w jakich rozwijał się i funkcjonował średniowieczny rynek kredytowy,
w znacznej mierze ograniczone wskutek kanonicznego zakazu pobierania odsetek, powodowały, że najpopularniejszą formą pozyskiwania
gotówki była sprzedaż rent2.
The Cambridge Economic History of Europe, t. 3: Economic Organization and
Policies in the Middle Ages, red. M. Postan, E.E. Rich, E. Miller, Cambridge 1965,
s. 527 n.; H.J. G i l o m e n, Die städtische Schuld und des Basler Rentenmarkt im
15. Jahrhundert, „Basler Zeitschrift für Altertumskunde” 82, 1982, s. 5–64; tenże,
Städtische Anleihen im Spätmittelalter. Leibrenten und Wiederkaufsrenten, w: Personen der Geschichte. Geschichte der Personen. Studien zur Kreuzzugs-, Sozial- und Bildungsgeschichte. Festschrift für Rainer Christoph Schwinges zum 60. Geburtstag, red.
C. Hesse, B. Immenhauser, O. Landolt, B. Studer, Basel 2003, s. 165–185; B. F u h r m a n n, „Öfentliches” Kreditwesen in deutschen Städten des 15. und 16. Jahrhunderts,
„Scripta Mercaturae” 37, 2003, z. 1, s. 1–17; tenże, Der rat aber war zu rat mer ewigs
gelts zu varkauffen. Das kommunale Kreditwesen Nürnbergs im 15. Jahrhundert,
w: Städtische Finanzwirtschaft am Übergang vom Mittelalter zur Frühen Neuzeit,
red. H. von Seggern, G. Fouquet, H.J. Gilomen, Frankfurt am Main 2007, s. 139–167;
M. M i h m, A. M i h m, Mittelalterliche Stadtrechnungen im historischen Prozess. Die
älteste Duisburger Überlieferung (1348–1449), t. 1: Untersuchungen und Texte, Köln–
–Weimar–Wien 2007, s. 98.
2
Poprzez kupno renty rozumiem tu transakcję, w wyniku której właściciel nieruchomości odstępował komuś za pewną sumę określony, periodyczny dochód, który
przynosiła ta nieruchomość; J. T a n d e c k i, Działalność finansowa mieszczaństwa
toruńskiego we Wrocławiu w okresie konfliktów polsko-krzyżackich w XIV i XV w.,
w: Prace z dziejów państwa i zakonu krzyżackiego, red. A. Czacharowski, Toruń 1984,
s. 84–85; R. C z a j a, Rynek kupna renty w Elblągu w pierwszej połowie XIV wieku,
1
114
Cezary Kardasz
[2]
Na rynku rentowym poza władzami miejskimi pojawiały się także
osoby prywatne, instytucje religijne, bractwa kupieckie i rzemieślnicze. Cechą szczególną rent sprzedawanych przez władze miejskie było
ich zabezpieczenie na majątku i dochodach całej gminy3. Posiadające
osobowość prawną rady miejskie w relacjach ekonomicznych z mieszczanami miały uprzywilejowaną pozycję. Z jednej strony cieszyły się
większym zaufaniem, z drugiej natomiast mogły stosować wobec wierzycieli różne formy nacisku, utrudniona mogła być także egzekucja
niespłaconych długów4.
Celem niniejszego artykułu jest określenie wielkości i znaczenia
udziału rad miejskich wybranych ośrodków, należących do bałtyckiej
strefy gospodarczej, w rynku rentowym oraz wskazanie na funkcje,
jakie kupno-sprzedaż rent pełniło w gospodarce miasta.
Pierwsze wzmianki źródłowe dotyczące aktywności władz komunalnych badanych ośrodków na rynku rent znajdujemy w Rewlu w latach
1313–1334, Rydze w 1348 r., Starym Mieście Elblągu w latach 1355–
–1363, jednakże do lat osiemdziesiątych XIV w. były to przypadki jednorazowe5. W okresie tym w omawianych ośrodkach nastąpiła wyraźna intensyfikacja aktywności władz miejskich na rynku kredytowym.
W Hamburgu dużą aktywność rady prowadzącej intensywną politykę
zewnętrzną na rynku rent obserwujemy już w początku XIV w.6
W Starym Mieście Elblągu udział rady miejskiej w rynku rent
sięgnął do 1417 r. ponad 7 tys. grz. pruskich, z czego znaczna część
„Zapiski Historyczne” 52, 1987, z. 3, s. 9; H.J. G i l o m e n, Rentenmarkt, w: Lexikon
des Mittelalters, t. 7, szp. 735–737. W literaturze naukowej spotykamy także inne definicje: H. S a m s o n o w i c z, Badania nad kapitałem mieszczańskim Gdańska
w II połowie XV wieku, Warszawa 1960, s. 60; tenże, Studia nad rentą miejską w Prusach w XV wieku, „Zapiski Historyczne” 25, 1960, z. 2, s. 53.
3
J. T a n d e c k i, dz. cyt., s. 85; K. K o p i ń s k i, Gospodarcze i społeczne kontakty
Torunia z Wrocławiem w późnym średniowieczu, Toruń 2005, s. 135.
4
B. L e s i ń s k i, Kupno renty w średniowiecznej Polsce na tle ówczesnej doktryny
i praktyki zachodnioeuropejskiej, Poznań 1966, s. 202; J. T a n d e c k i, dz. cyt.,
s. 95–96; K. K o p i ń s k i, dz. cyt., s. 148–149.
5
Rewal: Revaler Urkunden und Briefe von 1273 bis 1510, oprac. D. Heckmann,
Köln–Weimar–Wien 1995, nr 13; Das älteste Wittschopbuch der Stadt Reval (1312–
–1360), wyd. L. Abrusow, Reval 1888 (dalej cyt. Wittschopbuch), nr 26, 404; Stare
Miasto Elbląg: Das Elbinger Stadtbuch, t. 1: 1330–1360 (1393), wyd. H.W. Hoppe,
„Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands” 3 (Münster), 1976
(dalej cyt. Stadtbuch I), nr 1583; Das Elbinger Stadtbuch, t. 2: 1360–1418, wyd.
H.W. Hoppe, tamże, 5, 1986 (dalej cyt. Stadtbuch II), nr 152, 708, 822; Ryga: Kämmerei-Register der Stadt Riga 1348–1361 und 1405–1474, oprac. A. v. Bulmerincq, t. 1–2,
Leipzig 1909, 1913 (dalej cyt. KR, t. 1, o ile nie zaznaczono inaczej), s. 18.
6
K. R i c h t e r, Untersuchungen zur Hamburger Wirtschafts- und Sozialgeschichte
um 1300, „Beiträge zur Geschichte Hamburgs” 6, 1971, s. 116, tab. 8a, s. 141.
Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 115
[3]
(6177 grz.) przypadła na sprzedaż, daje to ok. 8% globalnych obrotów
rynku rent w mieście. W przypadku Rewla proporcje te wyglądają nieco inaczej, do połowy XV w. udział miasta wyniósł bowiem co najmniej
10591,5 grz. ryskich, z czego niewiele ponad połowę stanowiły długi zaciągnięte przez radę. Udział władz w obrotach wyniósł natomiast około
kilkunastu procent7.
W przypadku Rygi brak źródeł uniemożliwia obliczenie wysokości
udziału rady w globalnych obrotach rynku rentowego. Możemy jednak
określić procent, jaki stanowiły wydatki związane z działalnością na
rynku rent w budżecie miasta. W latach 1348–1361 wyniosły one zaledwie ok. 3% wydatków zanotowanych w księdze kamlarskiej, w latach
1405–1415 już ok. 28%, w następnych dekadach spadając poniżej 20%.
W budżecie Rewla wydatki związane z działalnością na rynku rentowym do połowy XV w. stanowiły ok. 9% wszystkich wydatków, w późniejszym czasie systematycznie malejąc8. W zachowanej dla lat 1404–
–1414 księdze rachunkowej Starego Miasta Elbląga także znajdujemy
zapiski dotyczące wydatków na obsługę długu rentowego. W kolejnych
latach wzrosły one z kilkudziesięciu do kilkuset grzywien.
Dla określenia funkcji, jaką pełniło kupno-sprzedaż rent w miejskiej
gospodarce finansowej niezbędne jest dodanie do powyższych wyliczeń
czynnika czasu i wskazanie momentów, w których rady miejskie zadłużały się najintensywniej (zob. tab. 1).
Do lat osiemdziesiątych XIV w., jak już wspomniano, udział władz
miejskich badanych tu ośrodków w rynku rentowym był znikomy.
W Starym Mieście Elblągu wzrost zadłużenia miasta następował
wyraźnie od ostatniej dekady XIV stulecia, jego nasilenie widoczne
Dokładne określenie wysokości udziały rady Rewla w rynku rentowym jest niemożliwe ze względu na bazę źródłową. Dla lat 1360–1383 dysponujemy bowiem jedynie księgą gruntową, w której zapiski o zobowiązaniach rady lub wobec rady zawarto
jedynie w przypadku działek zmieniających właścicieli: Das zweitälteste Erbebuch der
Stadt Reval (1360–1383), wyd. E. v. Nottbeck, Reval 1890 (dalej cyt. EB II), nr 363,
447, 467, 516, 523, 535, 796, 858. W kolejnej księdze gruntowej znajdujemy zapisane
w analogicznych okolicznościach zobowiązania wobec rady, część z nich nie została
jednak zaksięgowana w księdze rentowej: Das drittälteste Erbebuch der Stadt Reval
(1383–1458), wyd. E. v. Nottbeck, Reval 1892 (dalej cyt. EB III), nr 34, 529, 562 (formularz zakupu renty), 727, 960, 1018, 1020, 1139, 1143, 1167, 1184, 1188, 1230, 1239,
1252, 1255.
8
L. K o t t e r, Tallinna rae finantsid 15. sajandil (1433–1507), Tallinn 1999,
s. 70–71, 76–78. Autorka wlicza do wydatków związanych z rentami także sumy wypłacane komturowi za dzierżawę młyna oraz wydatki na utrzymanie dworu w Nowogrodzie. Zob. też R. V o g e l s a n g, Zur Finanzverwaltung im mittelalterlichen Reval,
„Zeitschrift für Ostforschung” 20, 1971, s. 689; w 1455 r. wydatki związane z działalnością na rynku rentowym stanowiły jeszcze ok. 7% ogółu.
7
116
Cezary Kardasz
[4]
jest także w początku wieku następnego. Zjawisko to wiązać można
z ogólną sytuacją miasta w tym okresie9. Lata dziewięćdziesiąte XIV
i pierwsza dekada XV w. były okresem narastającego kryzysu miasta10, w warunkach którego znacząco angażowało się ono w kosztowną działalność militarną władcy terytorialnego oraz Hanzy11. Widzimy
wówczas wyraźny wzrost zadłużenia rady wobec mieszkańców. Okres
pogrunwaldzki nie przyniósł zmiany sytuacji, zakończenie wojny z Królestwem Polskim i okres rządów Heinricha von Plauen były dla Elbląga okresem trudnym także pod względem finansowym. Spadły dochody
z posiadłości ziemskich12, miasto zostało zmuszone także do udzielenia
władcy znacznych pożyczek13, co skutkowało zaciąganiem kolejnych
długów rentowych. Warto w tym miejscu podkreślić, że ponad 80% zadłużenia przypadło na okres po 1409 r.
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0
13
63
13
74
13
76
13
84
13
88
13
91
13
93
13
99
14
02
14
03
14
05
14
08
14
10
14
11
14
12
14
13
14
14
14
15
14
16
ZDUWRĞFLZJU]SUXVNLFK
Wykres 1. Zadłużenie rentowe rady Starego Miasta Elbląga w XIV i pierwszej połowie
XV w.
lata
Źródło: Stadtbuch I, Stadtbuch II.
Stan bazy źródłowej pozwala na dokładne prześledzenie aktywności rady ryskiej na rynku rentowym od 1405 r. W okresie wcześniejszym znaczny wzrost zadłużenia zauważyć możemy na przełomie
9
C. K a r d a s z, Rynek kupna renty w Elblągu w latach 1361–1417, „Komunikaty
Mazursko-Warmińskie” 3 (261), 2008, s. 311–312.
10
R. C z a j a, Kryzys handlu elbląskiego na przełomie XIV/XV wieku, „Rocznik
Elbląski” 13, 1993, s. 9–19.
11
K. K w i a t k o w s k i, Organizacja zewnętrznych działań militarnych Starego
Miasta Elbląga na przełomie XIV i XV wieku (1383–1411) (w druku).
12
M. P e l e c h, Die Theilnahme der Altstadt Elbing am Grossen Kriege (1409–
–1411) und ihre während des Kriegs erlitten Schäden, „Beiträge zur Geschichte Westpreussens” 10, 1987, s. 61 n.
13
W 1413 r. na sumę 1 tys. grz., następnie w 1417 r. jeszcze 100 grz. pruskich:
Stadtbuch II, nr 2273; W. S i e r a d z a n, Władztwo krzyżackie i jego upadek, w: Historia Elbląga, t. 1 (do 1466 r.), red. S. Gierszewski, A. Groth, Gdańsk 1993, s. 253.
[5]
Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 117
XIV i XV w.14 Rada sprzedała wówczas renty dożywotnie w wysokości
ok. 200 grz.15 W późniejszym okresie władze starały się utrzymywać
zadłużenie na stałym poziomie, w okresach jego wzrostów (koniec lat
dwudziestych i początek czterdziestych XV w.) widzimy wyraźne interwencje, polegające na spłacie znacznej części rent. Największej spłaty
– 1505 grz. – dokonano w 1428/1429 r., być może znaczy wzrost dochodów miejskich związany był z odbywającym się wówczas w mieście synodem16. W Rydze nie obserwujemy więc nagłych skoków zadłużenia,
a jedynie jego stopniowy, regularnie redukowany wzrost.
Wykres 2. Zobowiązanie rentowe wypłacane przez radę Rygi w pierwszej połowie XV w.
ZDUWRĞFLZJU]U\VNLFK
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200
14
05
14
08
14
11
14
14
14
17
14
20
14
23
14
26
14
29
14
32
14
35
14
38
14
41
14
44
14
47
14
50
14
53
0
lata
VSáDW\
Z\SáDW\UHQW
Źródło: KR.
W przypadku rady Rewla wzrost zadłużenia wskutek sprzedaży rent
widzimy w latach dziewięćdziesiątych XIV w. Mógł on być związany
z zaangażowaniem militarnym miasta w tym okresie w wojny władcy
terytorialnego z biskupem Dorpatu oraz walkę z piratami17. Zobowiązania zanotowane w księdze kamlarskiej w latach 1433–1454 wahały
się pomiędzy 150 a 250 grz. W przeciwieństwie do Rygi, rada Rewla nie
14
Die Libri Redituum der Stadt Riga, wyd. J.G.L. Napiersky, Leipzig 1881 (dalej
cyt. LR), s. XXIV–XXV; najprawdopodobniej lata pomiędzy 1397 a 1406.
15
LR II, nr 1–28.
16
Na temat synodu i jego postanowień zob. A. R a d z i m i ń s k i, Kościół w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach 1243–1525. Organizacja, uposażenie, ustawodawstwo, duchowieństwo, wierni, Malbork 2006, s. 124–126.
17
J. K r e e m, The Town and its Lord. Reval and the Teutonic Order (in the
Fifteenth Century), Tallinn 2002, s. 88–89.
118
Cezary Kardasz
[6]
podejmowała akcji spłaty zobowiązań, stale wypłacając renty instytucjom
religijnym, czekając jednocześnie na wygaśnięcie rent osób prywatnych.
Wykres 3. Zadłużenie rentowe rady Rewla w XIV i pierwszej połowie XV w.*
1200
grzywny ryskie
1000
800
600
400
200
1433
1419
1417
1412
1411
1404
1401
1399
1397
1396
1395
1394
1393
1392
1390
1389
1387
1379
1360
1348
1347
1341
1336
0
lata
* w wykresie nie uwzględniono zapisek niedatowanych, obejmujących renty w wysokości 895 grz.
Źródło: Wittschopbuch; EB II; EB III; PRB.
Warto także bliżej przyjrzeć się strukturze wartości długów zaciąganych przez rady miejskie. We wszystkich przypadkach dominowały
renty duże, o wartości 100 i więcej grzywien, stanowiąc od 80 do 90%
wszystkich sprzedawanych przez władze miasta. Wskazuje to wyraźnie,
że rady, dysponując znacznymi środkami na wypłaty rent oraz posiadając duże zaufanie wierzycieli, w okresach kryzysowych poszukiwały na
rynku rent kapitału mogącego zredukować deficyt. Analogiczną sytuację
obserwujemy w innych ośrodkach, gdzie wydatki związane z wizytami
władców, spłatą starszych zobowiązań lub prowadzonymi działaniami
militarnymi pokrywano kapitałami uzyskanymi ze sprzedaży rent18.
W dotychczasowej literaturze przedmiotu zwracano uwagę, że władze komunalne były – obok instytucji duchownych – jednym z głównych
podmiotów sprzedających renty dożywotnie19. Rady miejskie preferowały
18
O. B e y e r, Schuldwesen der Stadt Breslau im 14. und 15. Jahrhundert mit besonderer Berücksichtigung der Verschuldung durch Rentenverkauf, „Zeitschrift des
Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesies” 35, 1901, s. 69–115; B. L e s i ń s k i,
dz. cyt., s. 198–199.
19
H.J. W e n n e r, Handelskonjunkturen und Rentenmarkt am Beispiel der Stadt
Hamburg um die Mitte des 14 Jahrhunderts, „Beiträge zur Geschichte Hamburgs” 9, 1972,
s. 79–83; H.P. B a u m, Hochkonjunktur und Wirtschaftkrise im spätmittelalterlischen
[7]
Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 119
ten typ rent, bowiem w dłuższej perspektywie, mimo ich najczęściej
wyższej ceny, nie stanowiły dużego obciążenia dla budżetu miasta20.
Analiza transakcji rentowych zawieranych przez rady miast nadbałtyckich potwierdza powyższą tezę jedynie w przypadku Rygi. Wśród
25 rent wypłacanych w 1405/1406 r. przez tamtejszą radę miejską
13 stanowiły renty dożywotnie. W następnych latach proporcje te wyglądały podobnie, niewielki spadek liczby rent dożywotnich, spowodowany wykupem i śmiercią części rentierów, zauważyć można w latach
czterdziestych XV w.
Rada miejska Rewla w latach 1336–1419 sprzedała co najmniej
52 renty, z czego tylko 6 stanowiły wypłacane dożywotnio21. W księdze kamlarskiej jedynie w przypadku 4 z wypłacanych zobowiązań zanotowano lifrente22. W Starym Mieście Elblągu proporcje te wyglądały podobnie, na 45 rent sprzedanych w latach 1363–1416 dożywotnio
wypłacano 1023.
Zaznaczyć także należy, że w części przypadków renty dożywotnie
wypłacane były także po śmierci wierzycieli. Przekazywano je rodzinie
(żonie lub dzieciom) bądź stanowiły uposażenie fundowanych wikarii.
Mogło to w znacznym stopniu obniżać atrakcyjność tej formy pozyskiwania gotówki.
Ustalenie długości życia wierzycieli w przypadku rent dożywotnich
oraz księgowanie kolejnych wypłat i wykupu w księgach kamlarskich
pozwala określić okres, w jakim renta funkcjonowała, a co za tym idzie
także opłacalność tej formy kredytu. Zakres chronologiczny zachowanych źródeł w przypadku Elbląga pozwala na pewne ustalenie czasu
wypłacania poszczególnych zobowiązań jedynie w kilku przypadkach
(zob. tab. 2).
Przykład stanowić może renta kupiona w 1415 r. przez rajcę i burmistrza Liffarda von Heruorden. Kupił on od rady 12 grz. renty dożywotniej, inwestując 120 grz.24 Stopa renty wynosiła więc 1:10, łamiąc postanowienia wilkierza wielkiego mistrza Konrada Zölnera von
Rothenstein z 1386 r., ustanawiające maksymalną stopę oprocentowania
Hamburg. Hamburger Rentengeschäfte 1371–1410, „Beiträge zur Geschichte Hamburgs” 11, 1976, s. 87–91; W. O g r i s, Leibrente, w: Handwörterbuch zur Deutschen
Rechtgeschichte, t. 2, Berlin 1978, szp. 1801.
20
W. O g r i s, dz. cyt.; R. C z a j a, Rynek..., s. 11; K. K o p i ń s k i, dz. cyt., s. 135.
21
Das Revaler Pergament Rentenbuch 1382–1518, wyd. A. Plaesterer, Reval 1930
(dalej cyt. PRB), nr 1402, 1430, 1433, 1435, 1438, 1439.
22
Kämmereibuch der Stadt Reval, t. 1–2, wyd. R. Vogelsang, Köln 1976, 1983 (dalej
cyt. KB), nr 2, 17, 34, 42.
23
Stadtbuch II, nr 2201, 2207, 2225, 2314, 2331, 2340, 2349, 2350, 2351, 2352.
24
Tamże, nr 2351.
120
Cezary Kardasz
[8]
transakcji rentowych na 8,33%25. Kupujący ostatni raz wzmiankowany
jest w 1419 r., otrzymałby więc tylko 48 grz.26 Po śmierci kupującego
połowę renty zagwarantowano jednak córce innego rajcy, przebywającej w klasztorze chełmińskim27.
Większe możliwości podobnych analiz dają zapiski z miast inflanckich. W przypadku 37 zobowiązań rady Rewla, których przybliżony
czas wypłacania udało się ustalić jedynie w jednym przypadku, okres
ten wynosił poniżej 10 lat, w dziesięciu zaś ponad wiek (zob. tab. 3).
Przyjrzyjmy się bliżej kilku przypadkom. Johanes Lintorp w 1404 r.
kupił od miasta 11 grz. renty dożywotniej, inwestując 150 grz.28, jej wypłaty notują księgi kamlarskie do 1459 r., przez 55 lat kupujący osiągnął więc zysk w wysokości 455 grzywien29. Przed 1372 r. rada sprzedała 6 grz. renty Kerstenowi Schermbekenowi, którą przeznaczono
duchownemu w klasztorze św. Michała30. W późniejszym czasie rentę
powiększono o grzywnę, w tej wysokości była bowiem wypłacana od
1432 r. Księga kamlarska rejestruje jej wypłacanie do 1505 r., a więc
przez co najmniej 133 lata31. Renta w wysokości 18 grz., sprzedana za
200 grz. Johanowi van Lechtes (ritter) w 1419 r., wypłacana była do
1434 r., kupujący zyskał więc 52 grz.32
Analiza rent wypłacanych przez radę Rygi potwierdza, że kupno
rent było inwestycją długoterminową. Wśród 83 przypadków, w których możemy ustalić przybliżony czas wypłacania zobowiązań, w 16
był to czas do 5 lat, także w 16 – od 5 do 10, 20 rent – od 10 do 19 lat,
22 renty – od 20 do 29 lat, 10 przypadków – powyżej 30 lat (zob. tab. 4).
Niekiedy, jak w przypadku renty dożywotniej sprzedanej przez radę
Rygi Alffowi Coggemannowi, rada uzyskiwała niewielki zysk. Za 10 grz.
renty w 1403 r. kupujący zapłacił prawdopodobnie 200 grz.33, wypłacano
25
Acten der Ständetage Preussens unter der Herschaft des Deutchen Ordens, wyd.
M. Toeppen, t. 1, Leipzig 1878, s. 45: „Ouch sal man dy mark czinses nicht neer vortmer koufen addir vorkouffen, den umb czwelf mark”.
26
R. C z a j a, Urzędnicy miejscy Elbląga do 1524 roku. Spisy urzędników miejskich
z obszaru dawnej Rzeczpospolitej, Śląska i Pomorza Zachodniego, t. 2: Prusy Królewskie, z. 1, cz. 1, Elbląg 2010.
27
Stadtbuch II, nr 2351: „und wen her vorstirbit, so sal Iowa[n] C[ru]cebur[es]
tochter Sophia im kloster tzum Colmen wesende tzu irem leben hirvan beholden”.
28
PRB, nr 1435.
29
KB, nr 1092. Od 1455 r. wypłacano wdowie: tamże, nr 980.
30
Das ältesten Kämmereibücher der Stadt Reval 1363–1374, wyd. O. Greiffenhagen,
Reval 1927 (dalej cyt. NKK), s. 30; PRB, nr 1412.
31
KB, nr 2677.
32
PRB, nr 1439; KB, nr 42, 100.
33
LR II, nr 19; przyjmując stopę 1:20, a więc 5%, jaką stosowano w tym czasie
w podobnych transakcjach.
Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 121
[9]
ją do 1420 r., rada zyskała więc ok. 30 grz.34 Inne przykłady z tego miasta potwierdzają jednak nieopłacalność kredytu rentowego. W 1404 r.
Heysen Hyddense kupił od rady 10 grz. renty dożywotniej, płacąc prawdopodobnie 200 grz.35, ostatnią jej wypłatę zanotowano w księdze kamlarskiej w 1430 r.36, zysk kupującego wyniósł więc prawdopodobnie ok.
50 grz. W przypadku renty sprzedanej Johanowi Ossenbrughe (meister)
straty miasta wyniosły ponad tysiąc grzywien. W 1438 r. sprzedało bowiem 20 grz. renty dożywotniej za 400 grz., wierzyciel zmarł w 1451 r.,
jednak rentę wypłacano ufundowanej przez kupującego wikarii aż do
1518 r., a więc blisko 80 lat37. Podobnie przedstawiała się sytuacja
mieszczan toruńskich kupujących renty od rady Wrocławia, tylko w pojedynczych przypadkach ponosili oni straty wskutek takich transakcji38.
Sprzedaż rent mogła także, co już sygnalizowano, pełnić funkcję religijną. Ustanowienie renty na własnej nieruchomości i przekazanie jej
jednej z instytucji kościelnych było formą mieszczańskiej troski o zbawienie39. Jak wskazują badania prowadzone nad miastami pruskimi,
na wykonawcę tego typu fundacji najczęściej wyznaczano radę miejską40. O ile w analizowanych zapiskach elbląskich nie znajdujemy tego
typu wzmianek, w przypadku Rygi i Rewla znaczna część wypłacanych
zobowiązań trafiała do instytucji religijnych41.
Przykładem ciekawego rozwiązania jest renta dożywotnia sprzedana Nicolasowi Postowi przez radę Starego Miasta Elbląga. Władze
KR, s. 131.
LR II, nr 22.
36
KR, s. 176
37
LR III, nr 9.
38
J. T a n d e c k i, dz. cyt., s. 93–94; K. K o p i ń s k i, dz. cyt., s. 139.
39
M. S ł o ń, Zwischen Wucher und Seelenheil. Rentenmarkt und städtische Religiosität im spätmittelalterlischen Breslau, „Quaestiones Medii Aevi Novae” 7, 2002,
s. 148–149; P. O l i ń s k i, Mieszczanin w trosce o zbawienie. Uwagi o memoratywnych
funkcjach fundacji mieszczańskich w wielkich miastach pruskich, w: Ecclesia et civitas.
Kościół i życie religijne w mieście średniowiecznym, red. H. Manikowska, H. Zaremska,
Warszawa 2002, s. 355; tenże, Fundacje mieszczańskie w miastach pruskich w okresie
średniowiecza i na progu czasów nowożytnych (Chełmno, Toruń, Elbląg, Gdańsk, Królewiec, Braniewo), Toruń 2008, s. 62 n.
40
P. O l i ń s k i, Fundacje..., s. 102 n.
41
Na problem ten zwracał już uwagę Reinhard Vogelsang: KB, s. 11; PRB, nr 1410,
1411, 1412, 1414, 1415, 1418, 1422, 1423, 1425, 1426, 1426A, 1432, 1436, 1437, 1442,
1448, 1448A, 1456, 1458, 1456; LR III, nr 9, 10, 12. W źródłach z Rewla znajdujemy
także szereg wzmianek o zapisach na rzecz instytucji religijnych (głównie wikarii),
w których nie wspomina się o pośrednictwie rady miejskiej: PRB, nr 17, 70, 77, 108,
177, 214, 233, 248, 286, 296, 300, 361, 378, 385, 402, 404, 428, 449, 481, 504, 551, 574,
581, 588, 589, 603, 610, 625, 635, 638, 639, 650, 667, 690, 786, 789, 791, 880, 911, 913,
944, 978, 1001, 1010A.
34
35
122
Cezary Kardasz
[10]
otrzymały zapisaną sumę, wypłacając kupującemu odpowiedni procent.
W zapisce dodano jednak, że po jego śmierci miasto zobowiązane jest
do daru na rzecz jego zbawienia i zapewnienia mu bezpłatnego pochówku42. W tym przypadku, mimo że renta nie była przekazana instytucji
religijnej, zawarto w niej także troskę o zbawienie.
W kontekście postawionych na wstępie problemów ważne jest pytanie o okoliczności zawarcia przedstawionych wyżej transakcji. Stroną
inicjującą mogła być bowiem szukająca kapitałów rada lub – co bardziej
prawdopodobne – pragnący zabezpieczyć swoją duszę mieszczanie43. Na
podstawie zachowanych źródeł i badań nad miastami hanzeatyckimi
wiemy, że powstawały one także wskutek zapisów testamentowych44.
Jeśli inicjatywa wychodziła ze strony mieszczan, rady realizowały
wówczas jedynie swoje uprawnienia pośrednika i przedstawiciela całej komuny45, a pozyskiwany tą drogą kapitał byłby niejako skutkiem
ubocznym tych działań. Treść zapisek nie pozwala jednak na udzielenie na to pytanie jednoznacznej odpowiedzi. Znajdujemy w nich jedynie
informację, że rada otrzymała zapisaną dalej sumę („wy borgermestere
vnde radmanne der stadt Reuele […] hebben vntfaengen vnde vpghehauen”), którą przeznaczono na potrzeby miasta („tu vnses stades beStadtbuch II, nr 2340: „und wenne disser Nicolaus vorstirbt, so sal dy stat 3 grabe
laken geben siner zele tzu troste, und hirmete so sal her auch sine bigrafft vrye haben”.
43
Na analogiczny charakter części rent sprzedanych przez mieszczan Świdnicy
wskazuje Mateusz Goliński: „Domyślać się możemy, iż akty te posiadały charakter
zwykłej sprzedaży jedynie w formularzu zastosowanym do ich zarejestrowania”;
M. G o l i ń s k i, W poszukiwaniu motywów, sprzedaży nowych rent – przykład
XIV-wiecznej Świdnicy, w: Miasta i mieszczaństwo w Europie Środkowowschodniej do
połowy XIX wieku, red. D. Michaluk, K. Mikulski, Toruń 2003, s. 327; na czynsze o takim charakterze w Krakowie zwraca uwagę Przemysław Tyszka, nie wspomina jednak o roli rady jako pośrednika; P. T y s z k a, Mieszczanie, instytucje kościelne i pieniądze. Zapisy pobożne w przestrzeni późnośredniowiecznego Krakowa, w: Ecclesia et
civitas..., s. 53–62.
44
R. S e e b e r g - E l v e r f e l d t, Revaler Regesten, t. 3: Testamente Revaler Bürger
und Einwohner aus de Jahren 1369 bis 1851, Göttingen 1975, nr 1–17; Revaler Urkunden und Briefe..., nr 20, 44, 49, 51, 89; J. S c h i l d h a u e r, „Ad pias causas”. Vermächtnisse an die Kirche und an die Armen – auf der Grundlage der Stralsunder
Bürgertestamente (Anfang des 14. Jahrhunderts bis zur Reformation), w: Czas, przestrzeń, praca w dawnych miastach. Studia ofiarowane Henrykowi Samsonowiczowi
w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, red. A. Wyrobisz, M. Tymowski, Warszawa 1991,
s. 300; P. O l i ń s k i, Fundacje..., s. 427–433; A. R e i t e m e i e r, „...to den buwe gheve
ik...” Bedeutung und Attraktivität der Pfarkirchen im späten Mittelalter, w: Der
Kaufmann und der liebe Gott. Zu Kommerz und Kirche in Mittelalter und Früher
Neuzeit, red. A. Graβmann, „Hansische Studien” 18, 2009, s. 60.
45
P. O l i ń s k i, Fundacje..., s. 108–111; R. C z a j a, Grupy rządzące w miastach
nadbałtyckich w średniowieczu, Toruń 2008, s. 27.
42
[11] Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 123
huf vnde nuttecheit”), za którą zobowiązała się wypłacać coroczną rentę wskazanej instytucji religijnej („wi vnde vnse nakomelinge, besittere
des rades tu Reuele, vore gheuen scholen alle iaer vppede hochtijd […]
rente tu ewigen daghen”)46.
Działalność władz komunalnych na rynku kredytowym nie ograniczała się jednak do pozyskiwania kapitałów w celu pokrycia bieżących
wydatków47. W badanym materiale źródłowym znajdujemy wzmianki
świadczące, że rady miejskie inwestowały pieniądze na rynku rentowym. Rajcy Starego Miasta Elbląga w latach 1355–1416 wnieśli na
rynek rentowy 1154,5 grz. Zaznaczyć trzeba, że odbiorcami miejskiego
kredytu byli głównie mieszkańcy okolicznych wsi, jedynie w siedmiu
przypadkach (322 grz.) byli to mieszkańcy miasta. Inwestowano głównie sumy małe, poniżej 100 grz., świadczyć to może, że rada nie traktowała kupna rent jako lokaty kapitału.
Stan bazy źródłowej nie pozwala na dokładne obliczenie udziału rady ryskiej w kupnie rent, od lat trzydziestych XIV w. do połowy
XV w. wyniósł on co najmniej 1500 grz.48 Tutaj także dominowały niewielkie sumy, do połowy XV w. inwestycje przewyższające 100 grz. wiązały się z przejmowaniem od zakonu krzyżackiego rent obciążających
nieruchomości na terenie miasta49.
Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w Rewlu. Tamtejsze władze
w okresie pomiędzy 1350 a 1443 r. wniosły na rynek rentowy co najmniej 2891 grz. ryskich, co daje ok. 5% udziału w całości obrotów50.
Dłużnikami byli mieszczanie, wśród nich kilku rajców. Wyraźną różnicę w porównaniu do Elbląga i Rygi widzimy w wysokości pożyczek.
Jedynie w kilku przypadkach były one niższe niż 50 grz., dominowały
zaś inwestycje w wysokości 100 i więcej grzywien.
Baza źródłowa nie pozwala na dokładną analizę, jednak na podstawie kilku przykładów stwierdzić można, że podobnie jak mieszczańskie
PRB, nr 1423.
Wyraźnym i wymagającym dalszych badań jest problem swoistej tymczasowości
w działaniach finansowych kolejnych kolegiów radzieckich. Bieżące wydatki – niekiedy znacznie przewyższające dochody – pokrywano, zaciągając kolejne długi. W kilku
znanych przypadkach skutkowało to załamaniem finansowym w następnych latach;
zob. O. B e y e r, dz. cyt., s. 80 n.; M. M i h m, A. M i h m, dz. cyt., s. 101–104.
48
Obliczone na podstawie LR I–III oraz KR.
49
KR, s. 194: „Item 300 mark. gegeuen dem lantmarschalke van Hinrich Huskumpthurs huse”; tamże, s. 250: „Item 200 mark. Rigesch darmede sin gekofft 12 mark.
Rigesch van her Hinrik Sleregen kumpthure tor Mergenborgh up Heynen Sassenbecke huse”; wyjątek stanowił zakup 9 grz. za 150 grz. od Godeka Konekena w 1436 r.:
LR III, nr 159.
50
Por. przyp. 7.
46
47
124
Cezary Kardasz
[12]
inwestycje w kupno rent, pieniądze pożyczone przez rady miejskie
przynosiły im zyski. Udaną transakcją rentową rady elbląskiej był zakup 6 grz. czynszu od Johannesa Krefta w 1387 r., po jej spłaceniu
w 1411 r. zysk miasta wynosił ponad 40 grz.51 Analogiczną sytuację
widzimy przy rencie sprzedanej przez Hinrika Templina radzie Rewla,
w tym przypadku zysk sięgnąć mógł 250 grz.52
Ważnym aspektem działalności władz miejskich na rynku kredytowym było inwestowanie kapitałów należących do znajdujących się w ich
gestii instytucji religijnych (kaplic, wikarii). Niestety, zachowana baza
źródłowa pozwala na analizę tego zjawiska jedynie w przypadku Rewla53. W Rydze brak potwierdzenia źródłowego, w zapiskach elbląskich
znajdujemy natomiast jedną wzmiankę, poświadczającą taką działalność władz miejskich54. Można jednak przypuszczać, że w obu ośrodkach zjawisko to miało skalę zbliżoną do Rewla.
Rada Rewla w latach 1385–1450 wprowadziła na rynek kredytowy
co najmniej 1558,5 grz. należących do fundacji mieszczańskich i instytucji religijnych55 (zob. tab. 5).
Ważnych informacji na temat tego aspektu działalności rady Rewla dostarcza także księga kamlarska. Dochody rejestrowano w niej
dość nieregularnie, jednak już od lat czterdziestych XV w. znajdujemy zapiski informujące o wpływach z tego tytułu56. W 1440 r. zanotowano: „Item untfangen van Hans Berloe 34 mr. uppe de rente, de van
sime huse was vorseten unde de rad hadde dat gelt alle jar utegeven
12 mr. van Hunninchusen viccarie wegene”57, zapiski takie powtarzają się do 1447 r.58 Jednocześnie w księgach kamlarskich znajdujemy
wpisy świadczące o wypłacaniu z kasy miasta renty należnej omawianej wikarii59. Wspomniana wikaria ufundowana została w 1433 r.
przez Bertolda Hunninchusena w klasztorze Dominikanów60. Co jednak
Stadtbuch II, nr 1438; Nowa księga rachunkowa Starego Miasta Elbląga, cz. 1:
1404–1410, cz. 2: 1411–1414, wyd. M. Pelech, Warszawa 1987 (dalej cyt. NKR), nr 1164.
52
PRB, nr 940; KB, nr 1162.
53
Na temat kościoła św. Olafa zob. M. G ą s s o w s k a, Kościół św. Olafa w Rewalu
(Tallinie) w XIII i XIV w., w: Ecclesia et civitas..., s. 187–200.
54
Ryskie księgi rentowe zachowane są dopiero od połowy XV w.; Stadtbuch II,
nr 2050: „Unde das vorgeschr[ibene] gelt und tzins gehort der kirchen tzu Sentde
Nicolai stende in der alden stadt Elbing”.
55
Por. przyp. 7 i 41.
56
KB, s. 11; L. K o t t e r, dz. cyt., s. 122–123.
57
KB, nr 430.
58
Tamże, nr 443, 486, 614, 706.
59
Tamże, nr 90: „Item der Hunninchusesschen 12 mr. rente tor monnik behoff”.
60
PRB, nr 868; zob. tab. 5.
51
[13] Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 125
ciekawe, jak wynika z zapiski w księdze gruntowej, właścicielem obciążonej nieruchomości Hans Berloe został dopiero w 1442 r.61
Analogiczną sytuację widzimy w przypadku renty wypłacanej od
1434 r. klasztorowi dominikańskiemu van Reuels wegen62. Zastanawiający jest brak innych wzmianek na temat tej renty, zarówno w księgach gruntowych, jak i rentowych. W księdze kamlarskiej, po stronie
wpływów, w 1443 r. pojawia się natomiast zapis: „Item untfangen van
Hermen Tzoien 18 mr. der monnike rente van Woldemer Reuals wegene”63, kilka wersów niżej czytamy: „Item dem priore [klasztoru św. Katarzyny] wedder gegeven 18 mr. Woldemer Reuels rente”64. Widać wyraźnie, że w tych przypadkach rada pełniła rolę pośrednika pomiędzy
instytucjami religijnymi a mieszczanami.
Powyższe rozważania z pewnością nie wyczerpują zagadnienia aktywności władz komunalnych gmin nadbałtyckich na rynku kredytowym w średniowieczu. Wiele z sygnalizowanych w literaturze zagadnień nie zostało tu poruszonych, wspomnieć można np. problem
zawłaszczania mienia publicznego i niegospodarności związanej z działalnością finansową rajców65. Ważnym problemem, który z pewnością
należy podjąć w dalszych badaniach, są także kwestie związane z kancelaryjną stroną zagadnienia, czyli sposobem księgowania i prowadzenia ksiąg kamlarskich i rentowych.
Udział rad miejskich w rynku rentowym w miastach nadbałtyckich,
sięgający co najwyżej 10% ogółu obrotów, można uznać za nieznaczny. Władze koncentrowały się na sprzedaży rent, zadłużenie stanowiło
od 60 do 90% całości udziału władz komunalnych w rynku. Nasilenie
aktywności rad miejskich na rynku kredytowym widoczne jest od lat
osiemdziesiątych XIV w. i przypadało na okresy wzmożonego zapotrzebowania na gotówkę, związanego najczęściej z działalnością militarną.
Rynek rentowy był więc wykorzystywany jako miejsce pozyskiwania
gotówki w celu pokrycia bieżących wydatków.
EB III, nr 1204.
Tamże, nr 43.
63
Tamże, nr 540.
64
Tamże.
65
R. C z a j a, Spór cechów chełmińskich z radą miejską. Przyczynek do konfliktów
społecznych w miastach pruskich w średniowieczu, w: Polska – Prusy – Europa. Studia
z dziejów średniowiecza i czasów nowożytnych, red. A. Radzimiński, J. Tandecki, Toruń 1999, s. 331; M. R o t h m a n n, Gemeiner Nutzen auf Kredit. Der Frankfurter Rentenmarkt und sein Einzugsgebiet im Spätmittelalter, w: Städtische Finanzwirtschaft...,
s. 201; H. M ä k e l e r, Zwischen Privatgeschäft und öffentlichem Haushalt. Die Ratsgeschäfte des Speyerer Druckherrn Peter Drach d.M., w: tamże, s. 239–261.
61
62
126
Cezary Kardasz
[14]
Władze w niewielkim stopniu wykorzystywały natomiast rynek rentowy jako miejsce lokaty kapitału. Istotną rolę odgrywało zaś kupno
rent przy zarządzaniu majątkiem instytucji religijnych, powierzonym
władzom miasta. Przypuszczać można, że władze, nie chcąc ponosić
kosztów związanych z pozyskiwaniem rent o charakterze religijnym,
„odsprzedawały” je, zachowując jednak prawo patronatu.
Aneks
Tabela 1. Wydatki rad miejskich związane z działalnością na rynku rentowym, zanotowane w księgach kamlarskich
1348
35
1350
39
1351
35
1352
18,25
1353
35
1354
36
1355
34
1356
37
1357
45
1358
51
1359
30
1360
44
1361
5
7,5
60
14,5
6
14
1370
1371
1372
24,5
1373
29
1374
63
1375
1376
20
zakup
spłaty
wypłaty
15
1349
1369
Rewel
zakup
spłaty
wypłaty
Ryga
zakup
wypłaty
rok
spłaty
Elbląg
Miasto
[15] Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 127
1377
33
1378
21,5
1379
12,5
1380
1404
7,5
50
1405
97
211,75
1406
107
170
1407
111
1408
1409
450
150
243
130
139
195,5
30
77
205
1410
80
176,5
1411
115
155
1412
175
300
182,5
1413
289
100
164,5
1414
303
230
244
1415
196
1416
198
1417
207,5
1418
187
1419
168
1420
276
1421
196
1422
188
50
15
15
100
1423
278
1424
252,5
290
1425
247,5
100
1426
250
200
1427
417,5
1428
285,5
1505
1429
179,5
7,5
1430
159
1431
228
1432
277
45
1433
254
95
1434
257
1435
310
1436
223,5
110
205
300
225
186
47
219,5
Cezary Kardasz
1438
380,5
100
22,5
1439
263
150
224,5
1440
364
51
207,5
1441
372
100
150
1442
343
600
239,5
1443
345
50
201
1444
362
182
1445
374
235,5
1446
371
340
186
1447
424
150
213
1448
378,5
300
185
1449
435
215
1450
407
187,5
1451
432
530
1452
392
400
1453
508
zakup
wypłaty
Rewel
zakup
spłaty
wypłaty
Ryga
zakup
spłaty
rok
Elbląg
wypłaty
Miasto
[16]
spłaty
128
253,5
266
179
213
164
1454
177
Źródło: NKK; Das Revaler Kämmereibuch von 1376 bis 1380, oprac. D. Heckmann, „Zeitschrift für Ostforschung” 41, 1992, s. 186–247; KB; KR; NKR.
Rouer Arnold
her
6
6
Data
sprzedaży
Typ renty
Oprocentowanie
200
Czas wypłacania
Birsmid
Claus her
12
Data
wykupu
Gerlach
Peter
Zainwestowany
kapitał
Wierzyciel
Wysokość
renty
Tabela 2. Czas wypłacania poszczególnych zobowiązań przez radę Starego Miasta
Elbląga
wieczysta
14131
po 14132
<1
wieczysta
14133
po 14144
<1
14076
2
10
200
5
wieczysta
1403–
–14055
Gerlach
Peter
5
100
5
wieczysta
14117
po 14138
<2
Resel
Nicolaus
10
100
10
dożywotnia
14119
po 141410
<3
[17] Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 129
Grote Iurian
12
250
5
wieczysta
140311
140712
4
Rouber Arnd
her
10
200
5
wieczysta
141013
141414
4
Altman Herman (dzieci)
15
300
5
wieczysta
141015
po 141416
<4
Liffard van
Heruorden
her
12
120
10
dożywotnia
141517
po 141918
<4
Post
Nicolaus
8
100
8
dożywotnia
141019
po 141420
<4
Schulten
Elsbeth
6
100
6
wieczysta
141021
po 141422
<4
Rouber Arnd
her
8
wieczysta
140823
po 141424
<6
Rouer Arnold
her25
12
wieczysta
140226
141027
8
Dazenberg
Herman
20
dożywotnia
przed
140528
po 141429
<9
Prolyten
Mathias
15
dożywotnia
przed
140430
po 141431
<10
po 141433
<10
po 141436
<15
Vderwange
Peter
8
dożywotnia
przed
140432
Nachtegalen
Engelke /
Johan Flamynge her34
30
dożywotnia
przed
139935
Stadtbuch II, nr 2279.
NKR, nr 1328.
3
Stadtbuch II, nr 2277.
4
NKR, nr 1465.
5
Stadtbuch II, nr 2027.
6
NKR, nr 425.
7
Stadtbuch II, nr 2208.
8
NKR, nr 1328.
9
Stadtbuch II, nr 2207.
10
NKR, nr 1466.
11
Stadtbuch II, nr 2023.
12
NKR, nr 425.
13
Stadtbuch II, nr 2160.
14
NKR, nr 1428.
15
Stadtbuch II, nr 2159.
16
NKR, nr 1465.
17
Stadtbuch II, nr 2351.
18
Wierzyciel po raz ostatni wzmiankowany jest w 1419 r., jednak, jak wynika z treści zapiski,
po jego śmierci połowę renty zagwarantowano córce innego rajcy, przebywającej w klasztorze
chełmińskim.
19
Stadtbuch II, nr 2201.
20
NKR, nr 1466.
21
Stadtbuch II, nr 2204.
1
2
130
Cezary Kardasz
[18]
NKR, nr 1465.
Stadtbuch II, nr 2032.
24
NKR, nr 1465.
25
Stadtbuch II, nr 1977; prawdopodobnie tożsama z rentą wypłacaną Piotrowi, wikariuszowi
Arnda Rouers: NKR, nr 212.
26
NKR, nr 212.
27
Tamże, nr 1002.
28
Tamże, nr 212.
29
Tamże, nr 1466.
30
Tamże, nr 6.
31
Tamże, nr 1466.
32
Tamże, nr 13.
33
Tamże, nr 1466.
34
Stadtbuch II, nr 2358. Błędnie datowana na 1415 r.
35
M. T ö p p e n, Zu den Elbinger Kämmerei – Rechnungen, „Altpreuβische Monatschrift” 9,
1872, s. 374: „Item XV mr. her Werner Wesselinge dy he[r vor] dy stat Engelke Nachtegalen
hadde g[egeben]”.
36
NKR, nr 1466: „Item 15 mr. Engelken Nachtegal”.
22
23
Data
wykupu2
Czas
wypłacania
9
Groninge Peter (duchowny)
3
przed
14335
14456
<12
Gropengert
Martin
4
14347
14468
12
Wikaria „Nowego Krzyża”
w kościele
św. Mikołaja9
6
przed
143310
144711
<15
Bremen van
Johan (rajca)
612
143613
145514
21
Wikaria św.
Szymona
i Judy w kościele Świętego
Ducha15
3,5
przed
143216
1454
<22
Lechtes Johan
ritter
18
141917
144118
22
Szpital
św. Jana19
6
144820
147721
29
3
1448
1486
38
Tafelgildia
19
Typ renty
14554
Oprocentowanie
14443
Wikaria św.
Gertrudy
w szpitalu
Świętego Ducha
Zainwestowany
kapitał1
7
Wierzyciel
Wysokość
renty1
Data
sprzedaży2
Tabela 3. Czas wypłacania poszczególnych zobowiązań przez radę Rewla
dożywotnia
200
9
dożywotnia
22
23
[19] Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 131
Krowel Hinrik
armbroster
2
Kegeler Dethmar (duchowny)26
16
Lintorp
Johanes
11
Klasztor
św. Katarzyny (van Woldemar Reuels
wegen)
140524
144525
40
dożywotnia
139627
przed
144328
48
dożywotnia
140429
145930
55
18
przed
143331
148832
55
Wikaria NMP
w szpitalu
Świętego
Ducha19
2
144733
150334
56
Szpital Świętego Ducha
15
przed
143235
1490/149236
<60
Wikaria NMP
w szpitalu
Świętego
Ducha37
2
144338
150539
62
Kościół
św. Olafa
(msza
poranna)
7
przed
143240
150341
71
Klasztor
św. Katarzyny
(Huninhusen
vicaria)
12
143342
150543
72
Kościół
św. Mikołaja –
msza poranna
(vromissenprestere)
5
przed
143344
po 150645
<73
Klasztor
św. Michała
2
138946
147147
80
Wikaria św.
Filipa i Jakuba w kościele
Świętego
Ducha
3,5
143548
po 150649
<81
Wikaria św.
Błażeja w kościele św. Mikołaja
6
przed
143250
po 150651
<84
Szpital
św. Jana
10
przed
143252
po 150753
<95
Kościół-szpital
Świętego
Ducha54
10
139055
148856
98
150
200
7,3
5
Oprocentowanie
Data
sprzedaży2
Data
wykupu2
Czas
wypłacania
[20]
Zainwestowany
kapitał1
Typ renty
Cezary Kardasz
Wysokość
renty1
132
Ołtarz św. Mateusza w kościele św. Mikołaja
6
100
6
139457
po 150658
<112
Wikaria św.
Małgorzaty
w kościele
św. Mikołaja
6
120
5
139459
po 150660
<112
Kaplica na
zamku w Narwie (św. Antoniego)
3
60
5
139261
po 150662
<114
Kaplica Świętego Krzyża
z Łucka
8
przed
139063
po 150664
<116
Wikaria
św. Małgorzaty w kościele
św. Olafa
7
150
5
139065
po 150666
<116
Gotlandia
de Johan (duchowny)67
16
Öre/12
Schillige.
(ok. ⅓
grz.)68
6
5,5
139069
po 150670
<116
Wikaria
św. Mateusza
w kościele
Świętego
Ducha
6
100
6
przed
139071
po 150672
<116
Wikaria
św. Sakramentu w kościele
Świętego
Ducha
10
200
5
139073
po 150674
<116
Wikaria Loden
w Meriema75
8
150
5
137876
po 150677
<125
6 + 178
100 + 12
6/8,33
137279
po 150580
<133
Wierzyciel
Wikaria
Schermbeken
w klasztorze
św. Michała
Wartości w grzywnach ryskich.
Data sprzedaży/wykupu lub pierwszej/ostatniej wzmianki.
3
KB, nr 595.
4
Tamże, nr 998.
5
Tamże, nr 17.
6
Tamże, nr 646.
1
2
[21] Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 133
Tamże, 87.
Tamże, nr 661.
9
Tamże, nr 2: „des nien Cruces altars”.
10
Tamże.
11
KB, nr 706. Od 1488 do 1506 r. [?] wypłacano tej wikarii, jako Loren vicarie: PRB, nr 1045;
EB III, nr 1030, rentę w wysokości 3 grz.: KB, nr 2040; 2738.
12
KB, nr 443: od 1441 r. w wysokości 7 grz.
13
Tamże, nr 205.
14
Tamże, nr 981.
15
Zob. PRB, nr 438.
16
KB, nr 2.
17
PRB, nr 1439.
18
P. J o h a n s e n, Die Estlandliste des Liber Census Daniae, Rewal 1933, s. 872. W księdze
kamlarskiej zanotowano jedynie 3 wypłaty tej renty: KB, nr 42, 100, 208.
19
Późniejsze zapiski świadczą, że rada kupiła obciążony dom: KB, nr 670: „de raet van Em
gekofft hevet”, płacąc w kolejnych ratach: KB, nr 671, 679, 690; w późniejszym okresie czerpiąc
zyski z wynajmu tej nieruchomości: KB, nr 821: „Item untfangen van Hans Poisen van Winmans
huse bure 14 mr. vor ½ jar”. Na temat aktywności Taffelgildii na rynku rent por.: Das Bruderbuch der Revaler Tafelgildie (1364–1549), wyd. T. Derrik, Marburg 2000, s. 39.
20
Tamże, nr 746.
21
Tamże, nr 1612.
22
Tamże, nr 749.
23
Tamże, nr 1943.
24
PRB, nr 1455. Zapiska niedatowana, prawdopodobnie 1405 r.
25
KB, nr 615.
26
PRB, nr 470; L. A r b u s o w, Livlands Geistlichkeit vom Ende des 12. bis ins 16. Jahrhundert, „Jahrbuch für Genealogie, Heraldik und Sphragistik” 1901, s. 41.
27
PRB, nr 53–55.
28
Ostatnia zanotowana wypłata w 1441 r.: KB, nr 470; wierzyciel zmarł przed 1443 r., zob.
KB, nr 554.
29
PRB, nr 1435.
30
KB, nr 1092. Od 1455 r. wypłacano wdowie: KB, nr 980.
31
Tamże, nr 43.
32
Tamże, nr 1722.
33
Tamże, nr 710.
34
Tamże, nr 2639.
35
Tamże, nr 2.
36
Tamże, nr 2188.
37
Tamże, nr 522: „anderen 2 van Unsir Leven Vrowen altare dar sulves, de her Cort Kegler
dar to bescheden hevet”. Prawdopodobne jest, że renta ta jest częścią wcześniej wypłacanej Detmarowi Keglerowi, którą mógł przed śmiercią przeznaczyć na cele religijne. Problem stanowi
identyfikacja Corta Keglera, R. Vogelsang utożsamia go z Detmarem: Tamże, s. 933.
38
Tamże, nr 522.
39
Tamże, nr 2708. Możliwy jest także dłuższy okres wypłacania, na 1506/1507 r. kończą się
jednak źródła, przypuszczać możemy, że fundacje te dotrwały do reformacji.
40
Tamże, nr 7.
41
Tamże, nr 2644.
42
PRB, nr 868; zob. EB III, nr 1204.
43
KB, nr 2685.
44
Tamże, nr 34.
45
Tamże, nr 2738.
46
PRB, nr 158, 1467.
47
KB, nr 1454.
48
Tamże, nr 150; w pierwszej połowie XV w. wypłacana dość nieregularnie.
7
8
134
Cezary Kardasz
[22]
Tamże, nr 2751.
Tamże, nr 2.
51
Tamże, nr 2723.
52
Tamże, nr 13.
53
Tamże, nr 2747.
54
Tamże, nr 7: „tor ewigen kersen vorme sacramente tome Hilgen gaste”.
55
PRB, nr 1425. Część renty kupionej przez opiekunów majątku rajcy Johana von Heruorden
(saligher dechtnisse), jego śmierć datowana jest jednak błędnie na krótko przed 1400 r.: F.G. v.
B u n g e, Die Revaler Rathslinie nebst Geschichte der Rathsverfassung und einem Anhange uber
Riga und Dorpat, Reval 1874, s. 102.
56
KB, nr 2040.
57
PRB, nr 1432; zob. EB II, nr 370.
58
KB, nr 2738.
59
PRB, nr 1448.
60
KB, nr 2749.
61
PRB, nr 1456.
62
KB, nr 2723.
63
PRB, nr 1421.
64
Do 1484 r. po 8 grz., później 11 grz.: KB, 2712.
65
PRB, nr 1465, 1431 a.
66
KB, nr 2720.
67
L. A r b u s o w, dz. cyt., s. 7.
68
Por. R. Sprandel, Das Mittelalterliche Zahlungssystem nach hansich-nordischen Quellen
des 13.-15. Jahrhunderts, Stuttgart 1975, s. 198.
69
Msza poświęcona pamięci wikariusza w kościele Świętego Ducha: PRB, nr 175.
70
KB, nr 2738.
71
PRB, nr 1422; Johanis Duderstad był rajcą w latach 1358–1394: F.G. v. B u n g e, dz. cyt.,
s. 92.
72
KB, nr 2751.
73
PRB, nr 1425; por. przyp. 55.
74
KB, nr 2748.
75
Kościół powstały około połowy XIV w., proboszcz wzmiankowany był w 1364 r.: Baltisches
historisches Ortlexikon, cz. 1: Estland, oprac. v. G. Westermann, Köln–Wien 1985, s. 351.
76
Das Revaler Kämmereibuch von 1376 bis 1380, oprac. D. Heckmann, „Zeitschrift für Ostforschung” 41, 1992, s. 226; zob. Liv-, Est- und Kurländisches Urkundenbuch, cz. 1, t. 1–8, wyd.
F.G. v. Bunge, Aalen 1967–1974 (reprint), (dalej cyt. LUB), t. 3, nr 1177; PRB, nr 1414 (zapiska
niedatowana), zapisana wraz z innymi zobowiązaniami rady na ostatnich kartach księgi.
77
KB, nr 2716; wypłacana bądź księgowana nieregularnie.
78
Początkowo renta wypłacana w wysokości 6 grz., powiększona o 1 grz. najpóźniej w 1398 r.:
PRB, nr 1406.
79
NKK, s. 30; PRB, nr 1412.
80
KB, nr 2677.
49
50
[23] Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 135
Zainwestowany kapitał1
Oprocentowanie
Data sprzedaży2
Data wykupu2
Czas wypłacania
12
200
6
14414
14435
2
6
100
6
14417
14438
2
Warmiss Cord son
6
100
6
14239
142510
2
Budden Herman her
6
100
6
1430
12
1432
2
Slus van der Arnd
5
100
5
140613
140914
3
Soppelbecke Andreas
6
100
6
1440
16
1443
3
Kleynen Hans (na
domu Schenkeber)
12
202
6
145317
145618
3
Seghefried Hartwich
her19
3
50
6
143720
143921
322
Kościół św. Jakuba23
5
142624
142925
4
Dom beginek przy
kościele św. Piotra
1
15
6,66
przed
140526
140927
<4
Klasztor Cysterek
pw. NMP lub
św. Jakuba28
6
100
6
144829
145230
4
1414
32
1418
4
140733
141134
4
142535
142936
4
142437
142838
4
1447
40
1452
5
140341
140842
5
142443
142944
5
46
Wierzyciel
Moring Nicolaus –
wikaria3
Sundern van Wulffard her – wikaria6
Typ renty
Wysokość
renty1
Tabela 4. Czas wypłacania poszczególnych zobowiązań przez radę Rygi
11
15
Strupke Koppin
0,5
dożywotnia
Arnsbergers Gotschalc kindern
2,5
Emmeren Johan her
– wikaria
10
Szpital Świętego
Ducha
6
Harnschen Hinrik
6
Johan Armborster
meister
1
31
Ołtarz św. Andrzeja
w kościele św. Piotra
– wikaria
7
125
5,5
Szpital św. Jerzego
6
100
6
1421
1427
6
Soppelbecke Andreas
20
200
10
144847
145448
6
Wantscheden Johan
10
200
5
1406
1412
Budden Herman her
3
60
5
140651
141352
50
100
6
31
39
45
49
50
7
Cezary Kardasz
Oprocentowanie
Data sprzedaży2
Data wykupu2
Czas wypłacania
3
50
6
143353
144054
7
Bokham Meynhard
2,5 (3)
50
5
140555
141256
7
Szpital św. Jerzego
6
100
6
1412
58
1420
8
Mureschen Laurentius
3
143959
144760
8
Emmeren Peter her
– wikaria
7
142161
142962
8
Bractwo kalendowe
(Kalendasbrüdern)
6
120
5
144363
145264
9
Bekman Margaretha
10
100
10
1417
142666
9
Scherschen
3
50
6
1433
1442
9
Ossenbrugge Johan
meister
32
144469
145370
9
Szpital św. Jerzego
3
143371
144372
10
Budden Herman her
12
143173
144174
10
Seluerberner Herman her (duchowny)
16
140575
141576
10
Taffelgildia
9
143777
144878
11
Dom beginek przy
kościele św. Piotra
1
przed
140579
141680
<11
Schuffelberg Diderik
her (duchowny)
6
120
5
143581
144682
11
Schutte Gotschalk,
biskup kurlandzki
5
100
5
141383
142584
12
685
120
5
143486
144687
12
przed
140688
141889
<12
143491
144992
15
143194
144695
15
141397
142998
16
140699
1422100
16
Wierzyciel
Schutten Herman
Falkenberg Nikolaus
her (duchowny)
Testbrener Enghelke
Typ renty
Zainwestowany kapitał1
[24]
Wysokość renty1
136
57
dożywotnia
dożywotnia
67
dożywotnia
dożywotnia
150
6
4
dożywotnia
Kościół-szpital Świętego Ducha
6
10090
Johanes Papegudes
– wikaria93
6
100
Papen Johan her
(rajca w Wolmarze)
10
200
Woynkhusen Johan
her (duchowny) –
wikaria rady
6
6
5
65
dożywotnia96
68
[25] Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 137
Bractwo Kalendowe
(Kalendasbrüdern)
6
Kedinges – wicaria
(przy ołtarzu
św. Anny w kościele
św. Jakuba)103
6
Ronen Hinrik olden
100
6
1439101
1455102
16
1439104
1455105
16
20
dożywotnia
przed
1405106
1422107
<17
Woynkhusen Johan
(duchowny)
9
dożywotnia
przed
1405108
1422109
<17
Cogheman Alff
10
dożywotnia
1403
111
1420
17
Hrnschen Hinrik112
20
dożywotnia
1438113
1456114
18
Rypen Wilhelm her
(rajca) – wikaria
5
przed
1405115
1428116
<18
1417
118
1436
19
dożywotnia
110
Kenhorst
1,5
Tiergart Johan, biskup kurlandzki
10
200
5
1436119
1456120
20
Bractwo kalendowe
(Kalendasbrüdern)
5
100
5
1435121
1455122
20
Salsen Anna (wdowa
po Hermanie)
12
200123
6
1436124
1456125
20
Stekemesse Nicolas
z Kandau126
10
1413127
1434128
21
Seghefried Hartwich
her (rajca)
12
1434129
1455130
21
Bache van Rutger
(zakonnik)131
50
dożywotnia
1452132
1473133
<21
Sluke
Gert
9
dożywotnia
przed
1405134
1426135
<21
dożywotnia
117
Slus van der Arnd –
wikaria
7,5136
150
5
1407137
1429138
22
Strusberg Gotschalk
/ Strusberg
wikaria139
3
60
5
1406140
1429141
23
Bobbe Herman her
(rajca)
6
1439142
1462143
23
Klasztor Cysterek
pw. NMP lub
św. Jakuba
5
przed
1406144
1429145
<23
1428147
<23
100
5
Ryman Johan her
(duchowny)
10
dożywotnia
przed
1405146
Geresem Johan her
(rajca)
20
dożywotnia
1444148
1466149
24
Syveken Nikolaus
her (rajca) / wikaria
4
przed
1405150
1429151
<24
80
5
Loman Johan her
(rajca) (dzieci)
16
1000
Czas wypłacania
40
Data wykupu2
Katedra NMP –
msza za dusze (selemissen)
Data sprzedaży2
10
[26]
Typ renty
Hiddense Heynon
Oprocentowanie
Wierzyciel
Zainwestowany kapitał1
Cezary Kardasz
Wysokość
renty1
138
dożywotnia
1404152
1430153
26
1446154
po
1473155
27
dożywotnia
1415156
1442
<27
1433158
<28
4
Nyenborge Johan
her (duchowny)
9
dożywotnia
przed
1405157
Ossenbruge Johan
(meister)159
8,5
dożywotnia
1420160
1451161
31
dożywotnia
1397162
1428163
31
dożywotnia
przed
1405164
1445165
40
23167
1437168
1478169
41
21
1434170
1474171
<41
Kerstine Sundages
(córka Hinrika)
1
dożywotnia
przed
1405172
1448173
<43
Koke Margaretha
4
dożywotnia
1415174
1464175
49
1422178
1473179
<51
1447180
1518181
71
1445182
1518183
73
Heszke, córka Johana Brokers
Dasberg Diderik
Bobben Herman her
(rajca) – wikaria166
Slus Andreas – wikaria
5
100
5
10
Papegudes Johanes
– wikaria w kościele
św. Piotra przy ołtarzu NMP176
30
(32)177
Plagas Arnd/ her
Visch Cord – wikaria
w kościele św. Piotra
przy ołtarzu
św. Andrzeja
15
Ossenbruge Johan
(meister) – wikaria
w klasztorze Cysterek
40
600
800
5
5
Wartości w grzywnach ryskich.
Data pierwszej/ostatniej wzmianki lub kupna/wykupu renty.
3
L. A r b u s o w, Livlands Geistlichkeit vom Ende des 12. bis ins 16. Jahrhundert, „Jahrbuch
für Genealogie, Heraldik und Sphragistik” 1901, s. 72.
4
KR, s. 216.
5
Tamże, s. 222.
6
Wulfardus de Sundern, rajca w latach 1349–1358: H.J. B ö t h f ü h r, Die Rigische Rathslinie von 1226 bis 1876, Riga 1877, s. 76; wikaria w kościele św. Piotra: LR III, nr 30.
1
2
[27] Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 139
KR, s. 216; zob. też s. 219.
Tamże, s. 222.
9
Tamże, s. 147.
10
Tamże, s. 151.
11
Tamże, s. 176.
12
Tamże, s. 182.
13
LR II, nr 23.
14
KR, s. 39.
15
Tamże, s. 213.
16
Tamże, s. 222.
17
Tamże, s. 255.
18
Tamże, s. 269.
19
Rajca: H.J. B ö t h f ü h r, dz. cyt., s. 93; „van sunte Andreas vicarie”: KR, s. 200.
20
KR, s. 200.
21
Tamże, s. 208.
22
W zapiskach za lata 1438–1439 pojawia się jeszcze jedna renta wypłacana „hern Hartwich
Segefriid”, należna „to ener vicarie behoff to sunte Petere”, jej spłatę zanotowano w następnym
wierszu: KR, s. 207; czy jest ona tożsama z opisywaną? W kościele św. Piotra istniał ołtarz i wikaria św. Andrzeja: H. v. B r u i n i n g k, Messe und kanonisches Stundengebet nach dem Brauche
der Rigischen Kirche im spätern Mittelalter, w: Mitteilingen aus dem Gebiete der Geschichte
Liv-, Est- und Kurlands, t. 19, Riga 1904, s. 357–358.
23
KR, s. 160: „to dem ewegen lichte to sunte Jacobe vor den hilgen licham”.
24
Tamże.
25
Tamże, s. 170.
26
Tamże, s. 77: „van Hoppen [Dreyers] wegen”.
27
Tamże, s. 93.
28
F.G. v. B u n g e, Die Stadt Riga im dreizehnten und vierzehnten Jahrhundert. Geschichte,
Verfassung und Rechtzustand, Leipzig 1878, s. 168.
29
KR, s. 237.
30
Tamże, s. 250.
31
Tamże, s. 108.
32
Tamże, s. 122.
33
Tamże, s. 87.
34
Tamże, s. 100.
35
Tamże, s. 155.
36
Tamże, s. 170.
37
Tamże, s. 151.
38
Tamże, s. 170.
39
Tamże, s. 234.
40
Tamże, s. 249.
41
LR II, nr 17.
42
KR, s. 87.
43
Tamże, s. 147.
44
Tamże, s. 170.
45
Tamże, s. 391.
46
Tamże, s. 160.
47
Tamże, s. 239.
48
Tamże, s. 259.
49
KR, s. 80; LR II, nr 25 (zapiska niedatowana, pochodzi z lat 1397–1406, LR, Wstęp, s. XXV).
50
KR, s. 103.
51
LR II, nr 26.
52
KR, s. 106.
53
Tamże, s. 184.
54
Tamże, s. 214.
7
8
140
Cezary Kardasz
[28]
Tamże, s. 77; zob. LR II, nr 14.
KR, s. 104.
57
Tamże, s. 390.
58
Tamże, s. 129.
59
Tamże, s. 212.
60
Tamże, s. 233.
61
Tamże, s. 133.
62
Tamże, s. 170.
63
Tamże, s. 222.
64
Tamże, s. 249.
65
Tamże, s. 118.
66
Tamże, s. 158.
67
Tamże, s. 184.
68
Tamże, s. 219.
69
Tamże, s. 227.
70
Wypłacana była także po śmierci wierzyciela: tamże, s. 255.
71
Tamże, s. 187.
72
Renta wypłacana nieregularnie, większe sumy co kilka lat: tamże, s. 225.
73
Tamże, s. 179.
74
Wypłacana do 1438, następnie wdowie do 1441 r.: tamże, s. 207, 218; H.J. B ö t h f ü h r,
dz. cyt., s. 87–88, informuje, że w 1436 r. Herman Bobbe sporządził testament i niedługo później
zmarł.
75
KR, s. 77.
76
Tamże, s. 111.
77
Tamże, s. 203.
78
Tamże, s. 237.
79
Tamże, s. 77.
80
Tamże, s. 116.
81
Tamże, s. 192.
82
Tamże, s. 232.
83
Tamże, s. 102, 105.
84
Tamże, s. 152.
85
LUB VIII, nr 866. Wysokość renty zapisano w „nowej” walucie: „ses ferdinge Rygesch nyes
geldes jarliker renthe”.
86
Tamże; wypłacona po raz pierwszy w 1435 r.: KR, s. 195.
87
KR, s. 232.
88
Tamże, s. 80.
89
Tamże, s. 121.
90
Spłata dwóch rent w wysokości 3 grz.; tamże, s. 239, 240.
91
Tamże, s. 188.
92
Tamże, s. 240.
93
Nie można pewnie stwierdzić, która z wikarii ufundowanych przez Johana Papegude otrzymywała tę rentę. Znamy bowiem dwie: w katedrze ryskiej: „to ener vicarie to sunte Jurgens altare in dem dome in dem klockthorne belegen”: KR, t. 2, zał. 4, dok. 1, s. 48 oraz w kościele św.
Piotra: „to schipper Johan Papengudes vicarie to s. Peter”; KR, s. 67, na podstawie późniejszej
(1466) zapiski poświadczającej inną rentę w tej wysokości, że renta ta wypłacana była wikarii
w katedrze. Zob także: H. v. B r u i n i n g k, dz. cyt., s. 416–417.
94
KR, s. 179; zob. KR, t. 2, zał. 4, dok. 10.
95
KR, s. 232.
96
Od 1417 r. wypłacana żonie, od 1426 jako wikaria: tamże, s. 156.
97
Tamże, s. 105.
98
Tamże, s. 170.
99
Tamże, s. 80.
100
Tamże, s. 137.
101
Tamże, s. 211.
55
56
[29] Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 141
Tamże, s. 264.
H. v. B r u i n i n g k, dz. cyt., s. 359.
104
KR, s. 208.
105
Tamże, s. 264.
106
Tamże, s. 77.
107
Od 1418 do 1422 r. wypłacana wdowie w wysokości 10 grz.: tamże, s. 122, 139.
108
LR II, nr 9; KR, s. 78.
109
KR, s. 137.
110
LR II, nr 19; KR, s. 77.
111
KR, s. 131.
112
Zob. LR III, nr 12.
113
KR, s. 204.
114
Tamże, s. 265.
115
Tamże, s. 87, pod 1408 r. zanotowano wypłatę renty za 3 lata. Wilhelm Rypen, wzmiankowany jest w KR już w 1356 r.: tamże, s. 53, po raz ostatni w 1359 r.: H.J. B ö t h f ü h r, dz. cyt.,
s. 74.
116
KR, s. 170.
117
Tamże, s. 120.
118
Renta od 1425 do 1436 r. wypłacana była wdowie: tamże, s. 152, 199.
119
Tamże, s. 196.
120
Renta powiększona w 1454 r. o kolejne 10 grz.: tamże, s. 255; spłacone razem: tamże,
s. 265.
121
Tamże, s. 190.
122
Tamże, s. 264.
123
Prawdopodobnie złożona z dwóch zobowiązań, w 1457 r. spłacono bowiem jeden list dłużny,
tamże, s. 270: „hundert mark. geuen Weypten van Hermen Salczen wyues Annen wegen na utwisinge der stad breue de ingeloset is”; druga część renty przekazana prawdopodobnie kościołowi
św. Piotra, tamże, s. 271: „32 mark. geuen an kalke vnde dat andere an balken to sunte Peters
kerken van den 100 marken van Anneken Hermen Saltczen wyues wegen”.
124
Tamże, s. 202.
125
Tamże, s. 265.
126
Także jako lange Clawes van Candow: tamże, s. 110; Candow, dziś Kandava, niem. Kandu,
miasto w odległości ok. 70 km na zachód od Rygi: Baltisches historisches Ortslexikon, cz. 2: Lettland, red. H. Feldmann, H. v. zur Mühlen, Köln 1990, s. 261.
127
KR, s. 107.
128
Tamże, s. 190.
129
Tamże.
130
Tamże, s. 264.
131
Tamże, s. 299.
132
Tamże, s. 252.
133
Tamże, s. 331.
134
LR II, nr 3 (zapiska niedatowana); KR, s. 78.
135
KR, s. 156.
136
Na wypłacaną sumę złożyły się dwie wcześniejsze renty: 2,5 grz. wypłacane od 1405 r. lub
wcześniej: KR, s. 78, oraz 5 grz. wypłacane od 1406 r.: tamże, s. 82.
137
Zapis o wypłacaniu tej renty wikarii pojawia się po raz pierwszy w 1410 r.: tamże, s. 96,
wypłacano ją wcześniej: tamże, s. 87.
138
Tamże, s. 170.
139
Wikaria Bractwa Czarnogłowych: „van der Swarten houede”: tamże, s. 147. Najprawdopodobniej przy ołtarzu św. Jerzego w kościele św. Piotra: H. v. B r u i n i n g k, dz. cyt., s. 416–417.
140
LR II, nr 27. Wypłacona po raz ostatni na św. Michała 1410 r.: KR, s. 96, od następnego
roku jako wikaria: KR, s. 99.
141
KR, s. 170.
142
Tamże, s. 211.
143
Tamże, s. 289.
102
103
142
Cezary Kardasz
[30]
LR II, nr 21 (zapiska niedatowana); KR, s. 80.
KR, s. 170.
146
LR II, nr 11 (zapiska niedatowana); KR, s. 77.
147
KR, s. 165. Johanes Ryman (duchowny) po raz ostatni wzmiankowany jest w 1429 r.:
L. A r b u s o w, dz. cyt. 1901, s. 92.
148
KR, s. 225.
149
Tamże, s. 303. Od 1457 r. wypłacana w wysokości 31 grz., w 1456 r. Johan Geresem kupił
od rady kolejne 6 grz. renty dożywotniej, w tym samym roku jego syn, również Johan, kupił 5 grz.
renty dożywotniej za 50 grz.!; LUB XI, nr 635; „Int erste 26 mark. geuen heren Johan Geritseme
deme olden; 5 mark. geuen heren Johan Geritseme deme iungen liffrenthe”: KR, s. 272. Renty
w wysokości 20 i 6 grz. wygasły wraz ze śmiercią wierzyciela, renta w wysokości 5 grz. została
wykupiona w 1468 r.: KR, s. 308.
150
LR II, nr 24; KR, s. 79.
151
KR, s. 170.
152
LR II, nr 22.
153
KR, s. 176.
154
LR III, nr 12; LUB X, nr 297.
155
KR, s. 331.
156
Tamże, s. 111; zob. LR II, nr 13.
157
KR, s. 78.
158
Tamże, s. 185.
159
Lekarz mistrza inflanckiej gałęzi zakonu krzyżackiego: tamże, s. 131.
160
Tamże, s. 131.
161
Tamże, s. 246.
162
LR II, nr 13.
163
KR, s. 165, 170.
164
Tamże, s. 77.
165
Tamże, s. 230.
166
KR, t. 2, zał. 4, dok. 12: „den ersamen vormundern desseluen hern Hermans [Bobben] testamentes also hern Thomas Wyttenborge hern Hinrich Eppinchusen hern Johan Eppinchusen
vnde Vrowin Saltrumpe vnde eren nakomelingen in der vormunderscop to eyner vicarien behoeff
to dem altare sancti Michaelis in der domkerken in vnser leuen vrowen capellen”.
167
W KR suma zapisywana wg „starej monety”, w dokumencie wg „nowej”: „vyff mark Rigesch
vide dre fferdinge Rigesch nyes geldes iarliker renthe vor hundert vnde derdehalue”, tamże.
168
Tamże.
169
Tamże.
170
Tamże, s. 188; w następnym roku renta powiększona do 21 grz.: tamże, s. 191.
171
Tamże, s. 331.
172
Tamże, s. 77; zob. LUB III, nr 1332.
173
KR, s. 238.
174
Tamże, s. 112.
175
Tamże, s. 294.
176
H. v. B r u i n i n g k, dz. cyt., s. 328–330.
177
W liście dłużnym wysokość renty ustalono na 30 grz. wypłacane w dwóch terminach, w KR
znajdujemy jednak wypłaty w wysokości 32 grz. W LR III, nr 11, zanotowano natomiast tę samą
rentę w wysokości 24 grz. Do 1464/1465 r. wypłacana po 30 (2 x 15) grz., następnie do końca
księgi (1473) po 24 grz. (2 x 12).
178
KR, t. 2, zał. 4, dok. 9.
179
KR, s. 331.
180
LR III, nr 14.
181
Tamże.
182
W 1445 r. Johanes Ossenbruge ufundował w klasztorze mszę wieczystą, przeznaczając na
to dwie renty, jakie posiadał, po 20 grz. każda (za 800 grz.); LR III, nr 9, 10; LUB X, 150, 179; zob.
KR, s. 204, 211.
183
LR III, nr 9, 10.
144
145
[31] Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 143
Rode vppem Arnd
Kock Bernd
Rosendale Wulfard
Rok
Rode vppem Arnd
Oprocentowanie
Haghen vame
Werner
Ruyen van
Nicolaus bednarz
Ruyen van
Nicolaus bednarz4
Molen van der
Berthold
Rode vppem
Wernher (rajca)
Wartość
renty1
Sprzedający
rentę (dłużnik)
Wysokość
renty1
Tabela 5. Pieniądze należące do instytucji religijnych inwestowane przez radę Rewla
na rynku rent
2
30
6,6
1385
2
30
6,6
1385
0,5
7,5
6,6
3
56
5,3
1385
przed
13916
12
200
6
1398
12
200
6
1398
1
20
5
1398
1
15
6,6
8
130
6,15
2
30
6,6
1399
przed
140014
przed
139816
przed
1405
Vorkenbeke
Ludeko
Demeraw / Klunder
Hans18
Volme van der
Peter
Oeste van der
Tideman
Smerbeke Euerd
6
100
6
1412
6
6
100
100
6
6
1413
1413
Nytze
bekerwerter
Poryn Johan
1
3
15
50
6,6
6
1414
1419
Begghe Mathias
messworter
Buck Hans
1
2
15
30
6,6
6,6
1428
1428
Smerbeke Vrolik
6
100
6
1436
Smerbeke Reineke
6
100
6
1436
Lubke Arnt
12
200
6
1450
1
Źródło: Wittschopbuch; EB II; EB III; PRB.
Instytucja, do której
należały środki
Wikaria Hinrica Stemerem w kościele Świętego Ducha2
Wikaria Hinrica Stemerem w kościele Świętego Ducha3
Wikaria Hinrica Stemerem w kościele św. Ducha5
Wikaria Johana van Bremen7
Wikaria św. Mateusza w kościele
Świętego Ducha (100 grz.)8; Wikaria św. Mateusza w kościele św.
Mikołaja (100 grz.)9
Wikaria św. Barbary w kościele
św. Mikołaja (100 grz.)10; Wikaria
Kerstena Schermbeke w klasztorze św. Michała (100 grz.)11
Wikaria Kerstena Schermbeke
w klasztorze św. Michała12
Wikaria Olafa Tetteken13
Wikaria Branda Stalbitirs w kościele Świętego Ducha15
Wikaria św. Błażeja w kościele
św. Mikołaja17
Wikaria św. Henryka w kościele
Olafa
Wikaria św. Mateusza w kościele
św. Mikołaja19
Wikaria św. Małgorzaty w kościele św. Mikołaja20
Wikaria św. Mateusza w kościele
św. Ducha21
Wikaria pierwszej mszy (der ersten mysse) w kościele św. Olafa22
Wikaria pierwszej mszy (der ersten mysse) w kościele św. Olafa23
Wikaria św. Henryka w kościele
Olafa
Wikaria św. Henryka w kościele
Olafa
Wikaria św. Mateusza w kościele
Świętego Ducha24
Wikaria św. Mateusza w kościele
Świętego Ducha
Wikaria św. Ewalda w kościele
św. Mikołaja25
144
Cezary Kardasz
[32]
Wartości w grzywnach ryskich.
PRB, nr 47: „Et ista pecunia pertinet ad vicariam Stemermmen”; ufundowana przed 1325 r.:
Wittschopbuch, nr 249.
3
PRB, nr 69: „Et predicta pecunia spectat at vicariam Stemremmen”.
4
EB III, nr 25: działka, z której wypłacano rentę, obciążona była także 2 grz. renty dla poprzedniego właściciela.
5
PRB, nr 69.
6
Data spłaty zobowiązania: PRB, nr 1469: „de radmanne weeder vntfingen […] de 56 mrc.
ryg. de Berthold van der Molen vntfangen hadde van deme rade”.
7
PRB, nr 1469; wikaria ufundowana w 1343 r.: LUB II, nr 812, fundator zmarł w 1346 r.:
F.G. v. B u n g e, Die Revaler Rathslinie nebst Geschichte der Rathsverfassung und einem Anhange uber Riga und Dorpat, Reval 1874, s. 83. Por.: EB III, nr 559: „in deme erve blyvet 56 mark,
de her Johan van Bremen to almesen gaff”. W PRB znajdujemy także zapisy na rzecz tej wikarii
niewspominające o przekazywaniu pieniędzy radzie miejskiej: tamże, nr 70, 77; zob. M. G ą s s o w s k a, Kościół św. Olafa w Rewalu (Tallinie) w XIII i XIV w., w: Ecclesia et civitas. Kościół
i życie religijne w mieście średniowiecznym, red. H. Manikowska, H. Zaremska, Warszawa 2002,
s. 196–198.
8
Wikaria ufundowana przez Johana Duderstada: PRB, nr 1422; zmarł przed 1384 r.: F.G. v.
B u n g e, dz. cyt., s. 92.
9
Ufundowana przed 1370 r.: EB II, nr 370; PRB, nr 1432: „Vnde desse hundert mrc. heuet nu
vnder her Wernher vppem Rode vnde schal se verrenten”.
10
Ufundowana przez Helmolda van Zaghe (rajcę), brak w spisach F.G. v. B u n g e, dz. cyt.;
zmarł przed 1348 r.: Wittschopbuch, nr 726, 730; zob. PRB, nr 1418, 980.
11
Ufundowana przed 1372 r.: NKK, s. 30; PRB, nr 1412.
12
PRB, nr 1412.
13
Prawdopodobnie ufundowana przed 1354 r. jako wikaria Hinrika Tettekena, następnie
Olafa, jego zięcia: Wittschopbuch, nr 807, 902. Jako wikaria Olavi Tetteken w 1382 r.: EB II,
nr 835, 836. Na jej temat zob. M. G ą s s o w s k a, dz. cyt., s. 199–200.
14
PRB, nr 1407; data sprzedaży nieruchomości, z której dowiadujemy się o istnieniu renty.
15
PRB, nr 1407; wikaria Świętego Krzyża w kościele Świętego Ducha: EB III, nr 766: „behoeren to der vicarie to des hilgen cruces altare in des hilgen gheestes capellen”. Zob też EB III,
1212, 1324. Fundator zmarł przed 1368 r.: F.G. v. B u n g e, dz. cyt., s. 131; LUB III, nr 1057.
16
EB III, nr 433.
17
Ludeke Vorkenbeke wypłaca zobowiązanie wspomnianej wikarii: PRB, nr 1408: „vore
gheuen schal alle jaer […] tu der vicarie sente Blasius in sente Nicolaus kercken”.
18
PRB, nr 410: „was vor uns Demerauwe vnde verleit Hanse Klunder sin hus […] Vnde an
deme seluen huse nv de rad ene mark geldes, dat dar ligget by Ebert Warendorpes huse. Desse
mark gelde horet to sunte Hinricks alter to sunte Oleue”. Zapiska mówi o przekazaniu (sprzedaży) domu, powinna więc znajdować się w księgach gruntowych.
19
PRB, nr 479: „de Tzander Mekes vnd syne husurouwe den broderen sunte Kathrynen ghegeuen”, w tym samym roku Sander Mekes, rycerz, przekazał radzie 100 grz. w zamian za wypłacanie corocznie 5 grz. w dwóch ratach klasztorowi Dominikanów na mszę wieczystą (ewige mysse): PRB, nr 1437; jednak rentę wypłaca: „to sunte Matheus capellen in sunte Niclawes kerken”.
20
Pierwsze wzmianki o ołtarzu w 1350 r.: Wittschopbuch, nr 787; wikaria ufundowana przez
Hermana Hemerdena: PRB, nr 1448; zob. EB III, nr 749, 1081.
21
Zob. przyp. 8; PRB, nr 503; EB III, nr 804. Jednym z zabezpieczeń tej renty były renty posiadane przez dłużnika, PRB, nr 503: „Vnd dit vorwisset he deme rade mit twen mark geldes
vppe Jacobs hus ut der Ouwe vnd 2 mark geldes vppe Hans Brakels hus” (brak wzmianek o rentach stanowiących zabezpieczenie w PRB).
22
PRB, nr 511; EB III, nr 559, 859; po raz pierwszy wzmiankowana 1392 r.: PRB, nr 233, już
pod patronatem rady: „de raad leenheren tu sint”.
23
PRB, nr 584.
24
Zob. EB III, nr 1220.
25
PRB, nr 994: „to ener officiacien to sunte Enwoldes altare, dar Palmedach vide sine eruen
uor raden, weme se dar uoer gunnen willen tolesende”; zob. PRB, nr 599, 650.
1
2
[33] Rady miast nadbałtyckich na rynku renty w XIV i pierwszej połowie XV w. 145
Cezary Kardasz
Baltic Town Councils on the Rent Market in the Fourteenth Century and
the First Half of the Fifteenth Century (Elbląg, Riga, Rewal)
(Summary)
During the fourteenth and fifteenth century the whole of Europe witnessed
the growing indebtedness of town authorities. Efforts were made to cover rising expenses connected with visits paid by rulers as well as military and diplomatic activity by selling rents. In this respect, the Baltic littoral was not an
exception, as testified by the examples of Elbląg, Riga and Rewal, which since
the 1380s distinctly increased their debts.
For the municipal authorities as well as other participants the rent market
comprised a source of long-term credits or locations of capital surpluses. Despite certain analogies, the councils of the analysed towns opted for assorted
strategies on the credit market. The ultimate selection depended on local conditions and the economic situation of a given town.
The activity of the town authorities on the rent market was also associated with the specificity of urban religiosity during the Middle Ages, based on
foundations; some of the latter were supervised by the councils, which also
managed their property.
The presence of town authorities on the rent market was rather insignificant and totalled about 10% of the global turnover. As a rule, the councils
sought high credit and rarely invested.
Cezary Kardasz – Instytut Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Mikołaja
Kopernika w Toruniu; e-mail: [email protected]

Podobne dokumenty