zn - Wydawnictwo Akademii Obrony Narodowej

Komentarze

Transkrypt

zn - Wydawnictwo Akademii Obrony Narodowej













KOMITET NAUKOWY
dr hab. inż. Andrzej Glen – przewodniczący, .
prof. dr hab. Stanisław Zajas – zastępca przewodniczącego,
prof. dr hab. Waldemar Kaczmarek – Wydział Zarządzania i Dowodzenia,
prof. dr hab. Waldemar Kitler – Wydział Bezpieczeństwa Narodowego, .
Dr James Corum – Bałtycka Akademia Obrony,
Col. Miroslaw Dimitrov, Assoc. Prof. – Akademia Obrony Narodowej w Sofii,
Lieutenant-General Professor Teodor Frunzeti, PhD – Uniwersytet Obrony Narodowej .
w Bukareszcie, Doc. Ing. Mariana Kuffova, Assoc. Prof. – Akademia Sił Zbrojnych Słowacji, .
Professor Pavel Necas – Akademia Sił Zbrojnych Słowacji,
Col. Dimitar Tashkov, Assoc. Prof., PhD – Akademia Obrony Narodowej w Sofii, .
mgr Adam Szynal
Redaktor naukowy: dr hab. Piotr Gawliczek
Zespół redakcyjny:
mgr Anna Doraczyńska – redaktor naczelna (tel. 6/813-516),
mgr Jeremy Wysakowski-Walters – redakcja tekstów angielskich
Terry Andrew Deal – redakcja tekstów angielskich
Lista recenzentów
Commander Professor Vasile BUCINSCHI, Ph.D.; Assoc. Prof. Dipl. Eng. Pavel BUČKA, Ph.D.;
Colonel Assoc. Prof. Gheorghe CALOPĂREANU, Ph.D.; .
Colonel Miroslav Stefan DIMITROV, Assoc. Prof.; Colonel Instructor Pascu FURNICĂ, Ph.D.; .
Doc. Ing. Peter LIPTAK, Cs.C. ; Colonel Assoc. Prof. Iulian MARTIN, Ph.D.; .
Colonel Professor Dimitar NEDYLKOV; Colonel Assoc. Prof. Constantin POPESCU, Ph.D.; Colonel
Professor Ion ROCEANU, Ph.D.; Researcher Alexandra SARCINSCHI, Ph.D.; Assoc. Prof. Dipl.
Eng. Peter SPILÝ, Ph.D.; dr hab. Andrzej Glen; .
prof. dr hab. Waldemar KACZMAREK; prof. dr hab. Waldemar KITLER; .
płk prof. dr hab. Dariusz KOZERAWSKI; prof. dr hab. Marian KOZUB; .
dr hab. Zdzisław KURASIŃSKI; dr hab. ���������������
Józef MARCZAK; .
płk prof. dr hab. Maciej MARSZAŁEK; płk dr hab. Wojciech NYSZK; .
gen. dyw. w st. spocz. prof. dr hab. Bogusław PACEK; prof. dr hab. Jacek PAWŁOWSKI; .
prof. dr hab. Piotr SIENKIEWICZ; dr hab. Stanisław SIRKO; .
prof. dr hab. Zenon STACHOWIAK; płk prof. dr hab. Jarosław WOŁEJSZO; .
prof. dr hab. Marek WRZOSEK; prof. dr hab. Stanisław ZAJAS;
dr hab. Janusz ZUZIAK
Adres redakcji: 00-910 Warszawa 72
al. gen. Antoniego Chruściela 103, bl. 4
tel./fax: (6)813-516
e-mail: [email protected]
„Zeszyty Naukowe Akademii Obrony Narodowej” są indeksowane w międzynarodowej bazie
Index Copernicus Master List.
Artykuły publikowane w „Zeszytach Naukowych AON” są recenzowane przez specjalistów.
Wyrażają indywidualne poglądy autorów; są również sprawdzane przez system antyplagiatowy.
Nakładem Akademii Obrony Narodowej
Skład, druk i oprawa: Wydawnictwo Akademii Obrony Narodowej, zam. nr 836/2014, nakład 200 egz.
SPIS TREŚCI
bezpieczeństwo narodowe
NATIONAL SECURITY
gen. dyw. w st. spocz. prof. dr hab. Bogusław PACEK
Konsolidacja przemysłowego potencjału obronnego w Polsce. Uwarunkowania,
dylematy i szanse .................................................................................................................................... 5
The consolidation of the defence industry potential in Poland. Conditions,
���������������������
dilemmas
and opportunities .................................................................................................................................. 15
dr Robert BIAŁOSKÓRSKI
NATO i ONZ – relacje podmiotów bezpieczeństwa międzynarodowego ............................................ 25
NATO & UN – the Relations of International Security Subjects ......................................................... 48
mł. insp. w st. spocz. dr Tomasz SAFJAŃSKI
Pozycja Europolu w architekturze bezpieczeństwa .............................................................................. 71
Europol’s Position in the Security Architecture . .................................................................................. 82
mgr Mirella UKSIK
Komunikacja międzykulturowa w biznesie – świat arabski ................................................................. 90
Intercultural Communication in Business – the Arab World .............................................................. 112
DOŚWIADCZENIA
EXPERIENCE
mgr Dariusz KOMPAŁA
Użycie bezzałogowych statków powietrznych do rozpoznania powietrznego
w wybranych konfliktach zbrojnych . ................................................................................................. 136
Using Unmanned Aerial Vehicles to Air Reconnaissance in Selected Military Conflict ................... 151
EKONOMIA BEZPIECZEŃSTWA I LOGISTYKA
ECONOMY OF SECURITY AND LOGISTICS
Zbyšek KORECKI; Ing, Ph.D.
Miroslav CEMPÍREK, doc., Ing. CSc�
THE NEW LOGISTICS SYSTEMS IN THE FRAMEWORK OF THE ARMED
FORCES OF THE CZECH REPUBLIC ............................................................................................ 165
KSZTAŁCENIE I PRZYGOTOWANIE ZAWODOWE
VOCATIONAL TRAINING AND PREPARATION
prof. dr hab. inż. Józef JANCZAK
mgr Ewa NOWAK
mgr inż. Roman PAWŁOWSKI
mgr Krzysztof GŁOWIŃSKI
Wykorzystanie wybranych metod jakościowych i ilościowych w obszarze nauk społecznych . ....... 180
The Use of Selected Qualitative and Quantitative Methods in the Area of Social Sciences .............. 197
ppłk dr Wojciech WIĘCEK
Higher Operational – Tactical Course. Trzy lata doświadczeń . ......................................................... 215
Higher Operational – Tactical Course. Three Years of Experience .................................................... 222
KOMUNIKATY, KOMENTARZE, RECENZJE I SPRAWOZDANIA
COMMUNICATIONS, COMMENTS, REVIEWS AND REPORTS
kmdr rez. dr hab. Piotr Gawliczek
Komunikat nr 1 z warsztatów zorganizowanych w ramach programu NATO dot. wspierania
transformacji systemu szkolnictwa wojskowego Ukrainy (grudzień 2013 roku) . ............................. 229
First communiqué from the academic events organized
����������������������������������
within the DEEP Ukraine
(December 2013) ................................................................................................................................ 232
kmdr rez. dr hab. Piotr Gawliczek
Komunikat nr 2 z przedsięwzięć akademickich organizowanych w ramach programu wspierania
transformacji systemu szkolnictwa wojskowego Ukrainy (maj 2014) ............................................... 236
Second communiqué from the academic events organized
����������������������������������
within the DEEP Ukraine
(May 2014) ......................................................................................................................................... 239
Zeszyty Naukowe AON nr 1(94) 2014
ISSN 0867–2245
BEZPIECZEÑSTWO NARODOWE
Konsolidacja przemysłowego
potencjału obronnego w Polsce.
Uwarunkowania, dylematy i szanse
gen. dyw. w st. spocz. prof. dr hab. Bogusław PACEK
Akademia Obrony Narodowej
Abstract
This article attempts to assess the experience of American and European consolidation
of the defence industry and to identify the essential factors that may affect such consolidation
in Poland. Against this background, a draft assessment of previous activities to consolidate
the defence industry in our country is being presented with original preliminary assessments
and recommendations concerning the desired direction of further restructuring of this sector.
Concentrating on companies from the defence sector is often perceived as the right reaction to achieve changes in the security environment, technological progress and a country’s
financial opportunities. The decision on the consolidation of the Polish defence industry,
establishing control over the Polish Military Group by the State Treasury, is in line with the
endeavours of NATO and European Union countries.
Key words – consolidation, defence industry, Polish Military Group, United States,
NATO, European Union.
Wstęp
Konsolidacja przemysłowego potencjału obronnego nie jest zjawiskiem jednorazowym i dotyczącym wyłącznie Polski. Decyzje o zasadniczych zmianach w organizacji przemysłu zbrojeniowego czy obronnego były, są i będą podejmowane
w szeregu państw, a nawet w wymiarze regionalnym i globalnym. Konsolidacja postrzegana jest często jako racjonalny sposób reakcji na zmiany w środowisku bezpieczeństwa, rozwój technologiczny oraz możliwości finansowe państw. Decyzja
o konsolidacji polskiego przemysłu obronnego poprzez utworzenie Polskiej Grupy
Zbrojeniowej kontrolowanej przez Skarb Państwa wpisuje się w nurt działań poZgodnie z ustawą z 1999 roku o wspieraniu restrukturyzacji przemysłowego potencjału obronnego i modernizacji technicznej SZ RP przemysłowy potencjał obronny są to „zasoby materialne i niematerialne istniejące w przemyśle Rzeczpospolitej Polskiej, zabezpieczające potrzeby obronne państwa,
w tym potrzeby Sił Zbrojnych RP, w uzbrojenie i sprzęt wojskowy”.
BOGUSŁAW PACEK
dejmowanych w innych państwach członkowskich Sojuszu Północnoatlantyckiego
i Unii Europejskiej. Skupienie wokół Polskiej Grupy Zbrojeniowej spółek z sektora
obronnego pozwoli na utworzenie skonsolidowanej struktury krajowego przemysłowego potencjału obronnego oraz będzie tworzyć korzystne warunki dla budowania silnej polskiej pozycji na międzynarodowym rynku zbrojeniowym. Ze względu na zróżnicowanie percepcji różnych środowisk politycznych, przemysłowych,
naukowych czy wojskowych dotyczących ogólnej filozofii, sposobu, harmonogramu i oczekiwanych rezultatów konsolidacji przemysłowego potencjału obronnego
w Polsce, pożądane wydaje się spojrzenie na ten problem z szerszej perspektywy.
W niniejszym artykule podjęto próbę oceny doświadczeń amerykańskich i europejskich w zakresie konsolidacji przemysłowego potencjału obronnego oraz identyfikacji zasadniczych czynników, które mogą wpływać na taką konsolidację w Polsce.
Na tym tle przedstawiono zarys oceny dotychczasowych działań podejmowanych
w naszym kraju na rzecz konsolidacji przemysłu obronnego oraz sformułowano
wstępne, autorskie oceny i rekomendacje w zakresie pożądanych kierunków dalszej
restrukturyzacji tego sektora.
Istota konsolidacji amerykańskiego przemysłu zbrojeniowego
Ze względu na skalę i skutki działań konsolidacyjnych, punktem wyjścia do
rozważań na ten temat, stała się konsolidacja amerykańskiego przemysłu zbrojeniowego i lotniczego podjęta po zakończeniu zimnej wojny. Jedną z najbardziej
wnikliwych ocen, dokonaną z perspektywy dekady, zaproponowali amerykańscy
naukowcy Eugene Gholz i Harvey M. Sapolsky w artykule Restructuring the U.S
Defense Industry opublikowanym w 1999 roku w periodyku International Security.
Wskazując na skalę redukcji w przemyśle obronnym i siłach zbrojnych USA po
zakończeniu zimnej wojny (ponad milion mniej miejsc pracy, ponad tysiąc zlikwidowanych firm i ponad sto rozwiązanych baz wojskowych), autorzy zwrócili
uwagę na szersze uwarunkowania procesu dostosowania wielkości potencjału przemysłu obronnego do potrzeb wynikających z polityki bezpieczeństwa państwa.
Konsolidacja oraz redukcja branży zbrojeniowej i lotniczej rozpoczęła się w USA
od dialogu pomiędzy rządem a przedstawicielami przemysłu, w trakcie którego rząd
jednoznacznie określił swoją filozofię postępowania i priorytety działań. W czasie
tak zwanej „ostatniej wieczerzy” w 1993 roku ówczesny zastępca sekretarza obrony USA William Perry poinformował przedstawicieli największych amerykańskich
koncernów zbrojeniowym, że rząd nie będzie w stanie utrzymać dotychczasowej
wielkości zamówień i jedynym sposobem przetrwania dla przemysłu będzie konsolidacja wokół najsilniejszych na rynku graczy. Przedstawicielom sektora zbrojeniowego zezwolono na początku lat dziewięćdziesiątych na koncentrację kapitału,
a w konsekwencji rząd USA zaakceptował zmniejszenie konkurencyjności w tym
przemyśle. Była to świadoma decyzja, której konsekwencją miało być osiągnięcie
kompromisu pomiędzy ekonomią skali a konkurencyjnością na rynku uzbrojenia.
KONSOLIDACJA RPZEMYSŁOWEGO POTENCJAŁU OBRONNEGO W POLSCE...
Pół dekady później akceptacja Departamentu Obrony USA dla kolejnych przejęć
czy fuzji była już mniejsza i niejednokrotnie strona rządowa oprotestowywała planowane przez przemysł zbrojeniowy konsolidacje. Jedną z wartych zauważenia tez
sformułowanych przez Gholza i Sapolskiego jest ich obserwacja dotycząca politycznych mechanizmów podejmowania decyzji dotyczących przemysłu zbrojeniowego
w USA po zakończeniu zimnej wojny. Otóż, o ile w okresie zimnej wojny decyzje
w tym zakresie były podejmowane przede wszystkim przez pryzmat zagrożeń militarnych, o tyle z upływem lat od zakończenia konfrontacji na linii Wschód- Zachód
kluczowym kryterium stawała się ochrona miejsc pracy w okręgach wyborczych
senatorów i członków Kongresu USA. Takie podejście polityków skutecznie hamowało zmniejszanie bazy przemysłu zbrojeniowego i w konsekwencji utrzymywanie
jej na poziomie nieadekwatnym do rzeczywistych potrzeb sił zbrojnych. Wielkość
wewnętrznego rynku uzbrojenia USA, protekcjonizm i ochrona przed zewnętrzną
konkurencją (w myśl zasady i prawa buy American) oraz wparcie rządowe dla eksportu złagodziły skutki transformacji potencjału przemysłu obronnego USA w latach
dziewięćdziesiątych oraz umocniły jego dominującą pozycję w skali globalnej.
Pierwsza dekada XXI wieku, w której prowadzone były długotrwałe operacje
w Iraku i Afganistanie, sprzyjała utrzymaniu relatywnie stabilnej sytuacji w przemyśle zbrojeniowym. Wyraźny rozwój i wzrost zyskowności nastąpił natomiast
w sektorze usług dla sił zbrojnych. Kryzys gospodarczy z 2008 roku oraz reorientacja amerykańskiej polityki bezpieczeństwa spowodowały poważne dyskusje na temat przyszłości amerykańskiego przemysłu zbrojeniowego. Jednym z poruszanych
w nich wątków jest ponownie temat ochrony bazy przemysłu zbrojeniowego USA
oraz konsolidacja w tym przemyśle. Analitycy przewidują kolejną „ostatnią wieczerzę” i impuls dla dalszych zasadniczych przewartościowań oraz konsolidacji w amerykańskim przemyśle zbrojeniowym i lotniczym. W opracowaniu analitycznym firmy konsultingowej AT Kearney New Face of the A&D Industry: Victors, Victims
and Surviviors oraz w szeregu artykułów publikowanych w periodykach fachowych
podkreśla się nieuchronność zmian strukturalnych w przemyśle zbrojeniowym i lotniczym w obliczu znaczących redukcji budżetu wojskowego USA w nadchodzących
latach. Zwycięzcami w kolejnej rundzie konsolidacji mają stać się duże firmy, które
zainwestują w przynoszące znaczący zysk produkty i usługi oparte na wiedzy oraz
innowacyjności. Ofiarami staną się mniejsze firmy (poddostawcy) dostarczające
nieskomplikowane technologicznie komponenty dla firm – integratorów głównych
systemów uzbrojenia. Przewiduje się natomiast, że losu tego nie podzielą małe firmy
produkujące unikalne, zaawansowane technologicznie produkty. Przy malejących
zamówieniach ze strony Departamentu Obrony USA amerykański przemysł zbrojeniowy i lotniczy będzie musiał dążyć do rozszerzenia eksportu. Poważnie rozpatrywane jest także większe zaangażowanie firm sektora zbrojeniowego i lotniczego na
rynku cywilnym.
E. Gholz, H.M. Sapolsky, Restructuring the U.S. Defense Industry, w: International Security
Vol. 24 No. 3 (Winter 1999/2000), s. 5–6.
Problematyka szerzej poruszana w przywoływanym opracowaniu analitycznym: B. Willen,
R. Quimet, New Face of the A&D Industry: Victors, Victims and Surviviors, A.T.Kearney, Inc. 2013.
BOGUSŁAW PACEK
Istota konsolidacji europejskiego przemysłu obronnego
Wysiłki na rzecz konsolidacji europejskiego przemysłu obronnego podejmowano
w zdecydowanie trudniejszych warunkach niż miało to miejsce w przypadku przemysłu amerykańskiego. Rynek uzbrojenia w Europie jest nie tylko mniejszy niż ten
w USA, ale dodatkowo podzielony na rynki poszczególnych państw. Konsolidacja
przemysłowego potencjału obronnego poprzez przejmowanie przedsiębiorstw czy
ich fuzje budzi w Europie dużo negatywnych emocji i wywołuje opór w środowiskach politycznych. Stąd też preferowana jest współpraca w ramach aliansów strategicznych czy bilateralnych i multilateralnych programów współpracy w odniesieniu
do konkretnych systemów uzbrojenia (np. program Eurofighter). Zakres współpracy oraz konsolidacji przemysłu obronnego w Unii Europejskiej oraz europejskich
państwach członkowskich NATO jest wyraźnie mniejszy niż w przypadku przemysłu zbrojeniowego i lotniczego USA. Według danych Europejskiej Agencji Obrony
około 80% wydatków na zbrojenia ponoszonych jest wewnątrz państw członkowskich. Stare, autarkiczne nastawienie szeregu rządów europejskich do polityki zbrojeniowej powoduje rozproszenie i duplikację wysiłków w zakresie implementacji nowych technologii militarnych. Obrazowo opisuje tę sytuację Valerio Briani
w opracowaniu Armaments duplication in Europe. A quantitive assessment, opublikowanym w lipcu 2013 roku przez Centrum Europejskich Studiów Politycznych
w Brukseli. Uwzględniając zasadnicze klasy lądowych, morskich i powietrznych
systemów uzbrojenia, Briani szacuje, że Europa posiada ponad trzykrotnie więcej linii produkcyjnych dla analogicznych systemów w stosunku do USA. Rozproszenie
i duplikacja wysiłków są szczególnie widoczne w odniesieniu do systemów uzbrojenia dla sił lądowych i morskich. Sytuacja dla systemów uzbrojenia sił powietrznych
jest lepsza, co wynika z wcześniej podejmowanej w tym zakresie współpracy pomiędzy państwami europejskimi. W ocenie Brianiego europejski, podzielony przemysł obronny, zwłaszcza w segmentach wojskowych pojazdów lądowych będzie
mieć w perspektywie najbliższych lat problemy nie tylko z konkurowaniem na rynku globalnym, ale również z przetrwaniem na rynkach europejskich i krajowych.
Działania Unii Europejskiej na rzecz ograniczenia barier na rynku uzbrojenia oraz
zwiększenia zakresu współpracy państw członkowskich w zakresie nowych technologii wojskowych nie przekładają się jak na razie na wymierne korzyści. Spadek
budżetów obrony w europejskich państwach NATO i państwach członkowskich Unii
Europejskiej ma charakter stałego trendu od zakończenia zimnej wojny i wiele wskazuje na to, że taka niekorzystna sytuacja może utrzymać się w kolejnych latach. Przy
rozproszeniu europejskiego potencjału przemysłu obronnego i jego fragmentacji,
ogranicza to możliwości skutecznego konkurowania z amerykańskim przemysłem
zbrojeniowym w wymiarze globalnym. Ze względu na aktualne i planowane redukcje budżetu obronnego USA firmy europejskiego przemysłu zbrojeniowego będą
w perspektywie najbliższych lat mniej zarabiać na rynku amerykańskim. Oznacza to
V. Briani, Armaments duplication in Europe: A quantitative assessment, CPES Policy Brief
No. 297, Centre for European Policy Studies, Brussels 16 July 2013, s. 3–4.
KONSOLIDACJA RPZEMYSŁOWEGO POTENCJAŁU OBRONNEGO W POLSCE...
konieczność bardziej aktywnego poszukiwania odbiorców w Ameryce Łacińskiej,
na Bliskim Wschodzie i w Azji. Sytuację poprawia nieco większe w porównaniu
z amerykańskim zaangażowanie czołowych firm europejskiego sektora obronnego
na rynku cywilnym.
Apele o podjęcie politycznych decyzji umożliwiających konsolidację europejskiego przemysłu obronnego formułowane są przez wielu przedstawicieli świata polityki i biznesu. Były szef Europejskiej Agencji Obrony Nick Whitney stwierdził dosadnie, że „europejski sektor obronny potrzebuje ostatniej wieczerzy”. W ubiegłym
roku inny wysokiej rangi przedstawiciel tej agencji określił współpracę jako jedyny sposób przetrwania europejskiego przemysłu obronnego. Sposób wymagający
nie tylko woli, ale i odwagi politycznej. Nie można lekceważyć powyższych takich
apeli, zwłaszcza w kontekście skutków zaniechań działań konsolidacyjnych. Brak
zgody na fuzję z BAE wymusiło podjęcie przez EADS w 2013 roku decyzji o zwolnieniu 5800 pracowników (około 15% łącznej liczby jego pracowników w sektorach
obronnym i kosmicznym) w czterech państwach.
Należy równocześnie podkreślić, iż oczekiwania związane ze stworzeniem
wspólnego europejskiego rynku uzbrojenia oraz działalnością Europejskiej Agencji
Obrony powinny być co najmniej umiarkowane. Przy rocznym budżecie około trzydziestu milionów Euro w skali roku (30,53 mln Euro w 2012 roku) agencja może
odgrywać jedynie rolę organu doradczego i wpierać dialog pomiędzy państwami
członkowskimi Unii Europejskiej w zakresie zdolności operacyjnych i współpracy w przemyśle obronnym. Nie sposób jednak oczekiwać, aby Europejska Agencja
Obrony mogła w perspektywie najbliższej dekady w zauważalny sposób wpłynąć na
konsolidację europejskiego przemysłu obronnego.
Próbując dostrzec pewnego rodzaju wspólne uwarunkowania funkcjonowania
i rozwoju przemysłu zbrojeniowego w USA i Europie, można zauważyć wyraźnie
uwidaczniające się silne trendy redukcji budżetów obronnych oraz wzrost kosztów
badań i rozwoju nowych generacji zaawansowanych technologicznie systemów
uzbrojenia. Taka sytuacja może spowodować, że podmioty przemysłu zbrojeniowego będą mniej skłonne do samodzielnego inwestowania w przełomowe technologie militarne. Firmy zbrojeniowe mogą też ograniczać inwestycje w prace badawczo-rozwojowe, rozwój personelu badawczego lub odmawiać udziału w projektach
rozwoju nowych generacji systemów uzbrojenia, jeśli uznają je za zbyt ryzykowne. Długofalowymi, negatywnymi konsekwencjami redukcji budżetów obronnych
może być niezdolność przemysłu do zaspokajania potrzeb sił zbrojnych, wynikają-
D.J. Berteau i inni, European Defense Trends 2012: Budgets, Regulatory Frameworks, and The
Industrial Base, A Report of the CSIS Defense-Industrial Initiatives Group, Washington D.C. December
2012, s. 45–46.
J.G. Neuger, No „Last Supper” for EU Armsmakers Amid National Blinders, December 10,
2013, dostępne z: http://www.bloomberg.com/news/2013-12-11/no-last-supper-for-eu-armsmakersamid-national-blinders.html.
Annual 2012 Report, European Defence Agency, Publications Office, Brussels 2013, s. 21–22.
BOGUSŁAW PACEK
cych ze zmian w środowisku bezpieczeństwa. Zauważalna staje się dywersyfikacja
obszarów działalności firm sektora obronnego USA i Europy Zachodniej. Wśród
stu największych firm zbrojeniowych w 2012 roku wymienianych w zestawieniu
Sztokholmskiego Instytutu Badań nad Pokojem (SIPRI) tylko trzy zajmowały się
wyłącznie produkcją uzbrojenia. Udział produkcji uzbrojenia w ogólnej sprzedaży
dziesięciu największych firm był zróżnicowany. Dla Boeinga sprzedaż uzbrojenia
w wysokości 27,61 mld USD w 2012 roku stanowił 34% ogólnej sprzedaży, a dla
Airbus Group (występującej w 2012 rok pod nazwą EADS) sprzedaż uzbrojenia
w wysokości 15,4 mld UDS stanowiła 21% ogólnej sprzedaży.
Cechą wspólną dla amerykańskich i zachodnioeuropejskich firm sektora obronnego jest filozofia przetrwania w warunkach kryzysu ekonomicznego i malejącego popytu na systemy uzbrojenia w państwach zachodnich. Takim podejściem jest
przetrwanie poprzez globalizację (survival through globalization), przejawiające się
intensyfikacją wysiłków na rzecz zwiększenia eksportu10. Biorąc pod uwagę obserwowany w latach 2012–2013 znaczący wzrost wydatków na zbrojenia w krajach
Afryki Północnej i Subsaharyjskiej, Azji i Bliskiego Wschodu, filozofia przetrwania
przez globalizację i eksport wydaje się uzasadniona11.
Istota konsolidacji polskiego przemysłu obronnego
W świetle przedstawionych powyżej doświadczeń i perspektyw trendów konsolidacyjnych w amerykańskim i europejskim przemyśle obronnym, warto pokusić się o refleksje dotyczące działań podejmowanych w stosunku do przemysłowego potencjału obronnego w Polsce. Zmiany społeczno-ustrojowe zapoczątkowane
w 1989 roku radykalnie zmieniły warunki funkcjonowania przemysłu obronnego
w Polsce. Proces restrukturyzacji polskiego przemysłu obronnego rozpoczęty na
początku lat dziewięćdziesiątych, jeśli spojrzymy na niego przez pryzmat programów rządowych, obejmował trzy zasadnicze fazy. Działania doraźne, których celem było przystosowanie przedsiębiorstw przemysłu obronnego do funkcjonowania
w warunkach wolnego rynku, miały miejsce w latach 1990–1991. Ze względu na
brak mechanizmów osłonowych ze strony władz państwowych oraz spadek popytu
na uzbrojenie, działania doraźne doprowadziły do zapaści firm z branży zbrojeniowej. W kolejnych latach dekady lat dziewięćdziesiątych niezbędne stało się podjęcie
Na problem długofalowych konsekwencji dla przemysłu obronnego i sił zbrojnych, wynikających
z ograniczania wydatków na zakupy uzbrojenia wskazywała Grupa Zadaniowa Komisji Gospodarki
Obronnej (Defense Business Board Task Group) w raporcie Assessing the Defense Industrial Base
opublikowanym 21 stycznia 2010 roku.
S. Perlo-Freeman, P. D. Wezeman, The SIPRI Top 100 Arms-Producing And Military Services
Companies, 2012, SIPRI Fact Sheet January 2014, s. 3–5.
10 10�
. Kopac, Defense Industry Restructuring: Trends in European and U.S. Companies, w: Transition
Studies Review, 2006, 13 (2), s. 293.
11 S. Perlo-Freeman, C. Solmirano, Trends In World Military Expenditure, 2013, SIPRI Fact Sheet
April 2014, s. 3.
10
KONSOLIDACJA RPZEMYSŁOWEGO POTENCJAŁU OBRONNEGO W POLSCE...
przez władze państwowe działań mających na celu złagodzenie sytuacji przedsiębiorstw sektora obronnego. W drugiej fazie działań restrukturyzacyjnych, do końca
lat dziewięćdziesiątych zapoczątkowane zostały procesy konwersji oraz koncentracji produkcji specjalnej. Oddłużono przedsiębiorstwa oraz skompensowano ich straty z tytułu embarg na dostawy sprzętu specjalnego. W latach dziewięćdziesiątych
opracowano w przedsiębiorstwach obronnych wewnętrzne programy restrukturyzacyjne. Uzyskana dzięki powyższym przedsięwzięciom względna stabilizacja sytuacji przedsiębiorstw pozwoliła na podjęcie w 2002 roku przez rząd działań mających na celu odbudowę kondycji przemysłowego potencjału obronnego w Polsce12.
Przyjęta wówczas strategia przekształceń strukturalnych przemysłowego potencjału
obronnego (tak zwana „Strategia 2002”) miała doprowadzić do jego rewitalizacji
i rozwoju, a także zapewnić jego udział w modernizacji technicznej Sił Zbrojnych
RP i realizacji umów offsetowych. Wymiernym wynikiem implementacji założeń
przywoływanej strategii była konsolidacja kapitałowa wybranych spółek przemysłu
obronnego w ramach dwóch grup o zróżnicowanych profilach działalności (amunicyjno-rakietowo-pancernej skupionej wokół PHZ BUMAR Sp. z. o. o. oraz lotniczo-radioelektronicznej z dominującą w niej Agencją Rozwoju Przemysłu S.A.).
Kolejnym pozytywnym efektem realizacji „Strategii 2002” była poprawa kondycji finansowej znaczącej części podmiotów przemysłowego potencjału obronnego.
Zdobyte w tym czasie doświadczenia w zakresie konsolidacji polskiego przemysłu
obronnego potwierdzały konieczność kontynuowania takich działań, tak aby osiągnąć koncentrację podmiotów produkujących uzbrojenie i sprzęt wojskowy. Za pożądane uznano również podjęcie prób pozyskania inwestorów strategicznych, którzy
byliby zainteresowani udziałem w działalności badawczo-rozwojowej oraz produkcji we współpracy z podmiotami przemysłowego potencjału obronnego Polski.
W 2007 roku rząd rozpoczął realizację trzeciej fazy konsolidacji i wspierania
rozwoju polskiego przemysłu obronnego, przyjmując strategię działań w tym zakresie na lata 2007–2012 (tak zwana „ Strategia 2012”). Celem działań określonych w strategii było zwiększenie poziomu konkurencyjności podmiotów polskiego
przemysłu obronnego, tak aby mogły one realizować potrzeby sfery bezpieczeństwa
państwa oraz podjąć rywalizację na tworzącym się europejskim rynku wyrobów
obronnych. Zaznaczyć należy, że „Strategia 2012” realizowana była w warunkach
polskiego członkostwa w Unii Europejskiej oraz po przystąpieniu Polski do międzyrządowego reżimu stymulującego konkurencyjność europejskiego rynku obronnego w 2006 roku. Słabością analizowanej strategii był brak pełnego zrozumienia
dla roli wojskowych przedsiębiorstw remontowo-produkcyjnych w ramach krajowego potencjału przemysłu obronnego. Konsolidacji tych przedsiębiorstw w ramach Grupy BUMAR obawiano się również z powodu przyjętej przez nią filozofii
generowania zysku przede wszystkim ze sprzedaży nieruchomości należących do
spółek zależnych i operacji finansowych, a nie z działalności w obszarach specjalizacji wojskowych przedsiębiorstw remontowo-produkcyjnych13. Powstały w maju
W. Lewandowski, Polski przemysłowy potencjał obronny w dobie konsolidacji, w: Bezpieczeństwo Narodowe, I-2011/17, s. 174–175.
13 Ibidem, s. 177.
12 11
BOGUSŁAW PACEK
2013 roku na bazie Grupy BUMAR Polski Holding Obronny nie uzyskał akceptacji szerokiego spektrum środowisk sektora obronnego jako perspektywicznej formy
konsolidacji krajowego przemysłowego potencjału obronnego. Dalszej rozbudowy
grupy Polskiego Holdingu Obronnego nie poparł w pełni również minister obrony
narodowej ani środowiska lokalne, gdzie miały swoje siedziby spółki przeznaczone
do konsolidacji. W konsekwencji niezbędne było poszukiwanie innych sposobów
konsolidacji krajowego przemysłowego potencjału obronnego. Działania konsolidacyjne, które są obecnie realizowane w odniesieniu do krajowego przemysłu obronnego, zapoczątkował minister Skarbu Państwa, zawiązując 26 listopada 2013 roku
Spółkę Polska Grupa Zbrojeniowa (PGZ). Przyjęty statut spółki został uzgodniony
z ministrem obrony narodowej, tak aby zapewnić mechanizmy pozwalające na efektywne oddziaływanie MON na funkcjonowanie tej grupy kapitałowej w zakresie
realizacji zadań na rzecz Sił Zbrojnych RP na poziomach spółki dominującej oraz
spółek zależnych14. Zgodnie z planami Ministerstwa Skarbu Państwa Polska Grupa
Zbrojeniowa ma skonsolidować do końca 2014 roku krajowy przemysłowy potencjał obronny, kończąc tym samym definitywnie wieloletni proces konsolidacji tej
branży.
Podstawą dla obecnych wysiłków rządu w zakresie konsolidacji przemysłowego potencjału obronnego są ustalenia zawarte w „Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022” przyjętej uchwałą Rady
Ministrów z dnia 9 kwietnia 2013 roku. W porównaniu z wcześniejszymi strategiami
konsolidacji przemysłu obronnego, w których kładziono główny nacisk na aspekty
ekonomiczne, zauważalne jest postrzeganie problemów tego przemysłu przez pryzmat szerszych uwarunkowań. W strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego w sposób jednoznaczny stwierdza się, że „dysponowanie przez Polskę potencjałem umożliwiającym produkcję określonych systemów uzbrojenia i sprzętu
wojskowego stanowi jeden z wyznaczników suwerenności państwa”15. Przemysł
krajowy traktowany jest jako kluczowe źródło zaopatrzenia sił zbrojnych w uzbrojenie i sprzęt wojskowy. Zauważyć należy rolę polskich placówek naukowo-badawczych, które w strategii postrzegane są jako znaczący dostawca technologii i myśli
technicznej w zakresie technologii obronnych. W strategii jednoznacznie deklaruje
się, że „modernizacja techniczna polskiej armii będzie oparta o rozbudowaną współpracę z krajowym przemysłem obronnym i związanym z nim potencjałem badawczonaukowym”. Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa zawiera również klarowne
odniesienia do przesłanek ekonomicznych dla utrzymania i wspierania krajowego
przemysłowego potencjału obronnego. Przywoływany jest interes polskiej gospodarki postrzegany przez pryzmat postępu technologicznego, miejsca pracy, wymianę handlową z partnerami zagranicznymi, zasilanie budżetu państwa w przychody
z tytułu podatków i opłat. W strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego
RP przewiduje się dokończenie procesu przekształceń strukturalnych, zwiększenie
Pełny zapis przebiegu posiedzenia Komisji Obrony Narodowej (nr 75) z dnia 19 marca 2014
roku, Kancelaria Sejmu. Biuro Komisji Sejmowych, Warszawa 2014, s. 4–5.
15 Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022, Rada
Ministrów, 9 kwietnia 2013 roku, s. 21.
14 12
KONSOLIDACJA RPZEMYSŁOWEGO POTENCJAŁU OBRONNEGO W POLSCE...
nakładów na prace badawczo-rozwojowe w zakresie obronności i bezpieczeństwa
oraz skonsolidowanie zaplecza badawczo-rozwojowego. Zakłada się również efektywniejsze wsparcie i promocję sektora przemysłu obronnego w Polsce.
W działaniach zmierzających do dalszej konsolidacji przemysłowego potencjału obronnego ważną rolę odgrywać będzie integracja polskiego potencjału naukowego i przemysłowego ukierunkowana na państwa Unii Europejskiej i Sojuszu
Północnoatlantyckiego. Realistycznie ocenia się ekonomiczne i technologiczne
ograniczenia, które mogą być barierą dla takiej integracji. Za możliwe utrudnienia
dla takiej integracji uważa się również polityczny i dobrowolny charakter narzędzi
integracji przemysłu obronnego, obowiązujący w Unii Europejskiej, a także brak
silnej reprezentacji polskiego przemysłu zbrojeniowego na rynkach europejskich.
Szansą dla rozwoju polskiego potencjału przemysłu obronnego może być
transfer innowacyjnych technologii pomiędzy sektorami cywilnym i wojskowym.
Aczkolwiek obecnie transfer ten w warunkach polskich realizowany jest przede
wszystkim z sektora cywilnego do wojskowego, to zmiany wprowadzone w systemie finansowania prac badawczo-rozwojowych i wdrożeniowych na potrzeby Sił
Zbrojnych RP sprzyjają transferowi technologii z sektora wojskowego do cywilnego. W strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego dostrzega się jednak
konieczność zmniejszania barier natury prawno-organizacyjnej oraz kulturowej,
ograniczających obecnie transfer innowacyjnych technologii wojskowych na rynek cywilny. Ze względu na wysokie koszty rozwoju technologii obronnych można
przewidywać, że taki transfer mógłby mieć miejsce w odniesieniu do rozwiązań
związanych z szeroko postrzeganą sferą bezpieczeństwa i ochrony ludności (np. rozwiązania dla policji, straży pożarnej etc).
Powodzenie obecnie podejmowanych działań w zakresie konsolidacji krajowego
przemysłowego potencjału obronnego uzależnione będzie od skutecznego wykorzystania wspomagających je mechanizmów i instrumentów finansowych. Ważną rolę
odgrywać będą instrumenty wspomagające działalność produkcyjną i eksportową polskiego przemysłu obronnego. Większa produkcja i eksport powinny z kolei stworzyć
warunki dla podnoszenia poziomu konkurencyjności i innowacyjności rodzimych
przedsiębiorstw, tak aby możliwe było zaspokojenie potrzeb sfery bezpieczeństwa
państwa w odniesieniu do priorytetowych obszarów technologicznych. Wsparcie dla
produkcji i eksportu powinno również wzmacniać pozycję krajowych firm zbrojeniowych na globalnym rynku broni oraz tworzyć korzystne warunki dla liczącej się obecności polskich firm na perspektywicznym europejskim rynku uzbrojenia.
Istotne znaczenie dla podejmowanych obecnie wysiłków na rzecz konsolidacji
krajowego przemysłu obronnego będzie miało dostosowanie charakteru oraz wielkości jego potencjału produkcyjnego i badawczo-rozwojowego do potrzeb odbiorców krajowych oraz możliwości eksportowych. Aby było to możliwe, konieczne
będzie doskonalenie systemu pozyskiwania uzbrojenia i sprzętu wojskowego przez
Siły Zbrojne RP w sposób umożliwiający Ministerstwu Obrony Narodowej składanie podmiotom krajowym zamówień w sposób w miarę przewidywalny i stabilny.
Niezbędne wydaje się rozszerzenie oferty polskiego przemysłu obronnego w zakresie
zaawansowanego technologicznie uzbrojenia i sprzętu wojskowego. Rozszerzenie
13
BOGUSŁAW PACEK
oferty (w tym eksportowej) wymagać będzie intensyfikacji oraz skoordynowania
badań naukowych i prac rozwojowych, w tym włączania się polskich podmiotów
sektora badawczo-rozwojowego i produkcyjnego do działań w ramach współpracy
międzynarodowej, podejmowanych w celu tworzenia innowacyjnej i konkurencyjnej europejskiej bazy technologiczno-przemysłowej sektora obronnego.
Ponieważ krajowy przemysł obronny nie będzie w stanie dostarczyć siłom zbrojnych wszystkich zaawansowanych technologicznie systemów uzbrojenia i sprzętu
wojskowego, niezbędny będzie racjonalny, uwzględniający interesy gospodarcze kraju import uzbrojenia. Pożądane jest, aby taki import umożliwiał pozyskiwanie przez
rodzimy przemysł obronny zagranicznych zaawansowanych technologii. W świetle
dotychczasowych doświadczeń w zakresie realizacji zobowiązań offsetowych przez
partnerów zagranicznych w Polsce można stwierdzić, że pożądane jest precyzyjne
formułowanie oczekiwań i wymagań strony polskiej jeszcze na etapie negocjacji
wstępnych. Zobowiązania offsetowe powinny być lokowane w podmiotach krajowego przemysłowego potencjału obronnego w taki sposób, aby mogły bezpośrednio
przyczyniać się do osiągania podstawowych interesów bezpieczeństwa i obronności
państwa. Zobowiązania offsetowe powinny zawierać jednoznaczne klauzule związane z realizacją programów istotnych dla bezpieczeństwa i obronności państwa.
Podsumowanie
Reasumując, decyzja rządu o konsolidacji przemysłowego potencjału obronnego w ramach Przemysłowej Grupy Zbrojeniowej tworzy warunki dla pomyślnego
zakończenia restrukturyzacji tej branży w Polsce. Konsolidacja polskiego przemysłu
obronnego jest racjonalnym działaniem pozwalającym na skuteczną reakcję państwa na zmiany w jego środowisku bezpieczeństwa, realizację interesów gospodarczych Polski oraz rozwój technologiczny całej gospodarki. Decyzja o konsolidacji
polskiego przemysłu obronnego poprzez utworzenie Polskiej Grupy Zbrojeniowej
kontrolowanej przez Skarb Państwa wpisuje się w nurt działań podejmowanych
w innych państwach zachodnich będących członkami NATO i Unii Europejskiej.
Skupienie w jednej skonsolidowanej grupie przemysłowego potencjału obronnego będzie tworzyć korzystne warunki dla zwiększania konkurencyjności polskiego przemysłu na międzynarodowym rynku zbrojeniowym oraz lepsze zaspokajanie
potrzeb Sił Zbrojnych RP w zakresie uzbrojenia i sprzętu wojskowego. Pozytywne
skutki konsolidacji nie pojawią się natychmiast, a utrzymanie korzystnych trendów rozwojowych będzie wymagało długofalowej i odpowiedzialnej współpracy
wszystkich środowisk związanych z polskim przemysłem obronnym. Należy mieć
świadomość, że od powodzenia procesu restrukturyzacji przemysłowego potencjału obronnego będzie zależeć pozycja wyjściowa polskiego sektora zbrojeniowego
do partnerskiej współpracy z jego odpowiednikami w innych państwach europejskich. Skonsolidowany polski przemysł obronny ma szansę stać się jednym z równoprawnych partnerów dysponującym dostępem do zaawansowanych technologii.
14
KONSOLIDACJA RPZEMYSŁOWEGO POTENCJAŁU OBRONNEGO W POLSCE...
Rozproszony, skazany jest w perspektywie najbliższej dekady na degradację do roli
poddostawcy nieskomplikowanych technicznie komponentów składowych niemającego wpływu na produkt finalny i niepartycypującego w zyskach z jego sprzedaży.
The consolidation of the defence industry
potential in Poland. Conditions, dilemmas and
opportunities
Abstract
This article attempts to assess the experience of American and European consolidation
of the defence industry and to identify the essential factors that may affect such consolidation
in Poland. Against this background, a draft assessment of previous activities to consolidate
the defence industry in our country is being presented with original preliminary assessments
and recommendations concerning the desired direction of further restructuring of this sector.
Concentrating on companies from the defence sector is often perceived as the right reaction
to achieve changes in the security environment, technological progress and a country’s
financial opportunities. The decision on the consolidation of the Polish defence industry,
establishing control over the Polish Military Group by the State Treasury, is in line with the
endeavours of NATO and European Union countries.
Key words – consolidation, defence industry, Polish Military Group, United States,
NATO, European Union.
Introduction
The consolidation of the potential of the defence industry is not a one-time
phenomenon and does not only concern Poland. Decisions about major changes
in the organisation of the arms and defence industries were, are and will still be
made in a number of countries and even at regional and global levels. Consolidation
is often seen as a rational way to respond to changes in the security environment,
technological development and the financial capabilities of states. The decision to
consolidate the Polish defence industry through the creation of the Polish Military
Group (Polska Grupa Zbrojeniowa) under the control of the Treasury fits into the
current activities undertaken in other member states of the North Atlantic Treaty
Organization and the European Union. Concentrating companies from the defence
sector around the Polish Military Group will establish a consolidated structure for
According to the Act from 1999 on supporting the restructuring of the defence industry potential
and technical modernisation of the Armed Forces, the defence industry potential means „tangible and
intangible assets existing within the industry of the Republic of Poland, protecting state security needs,
including the needs of the Polish Armed Forces in armament and military equipment”.
15
BOGUSŁAW PACEK
the domestic defence industry and will create favourable conditions for building
a strong Polish position on the international arms market. Due to the diversity in
the perception of the general philosophy, method, timing and expected results of
the consolidation of the defence industry in Poland by different political, industrial,
scientific or military environments, it appears desirable to look at this issue from
a broader perspective. This article attempts to assess the experience of American
and European consolidation of the defence industry and to identify the essential
factors that may affect such consolidation in Poland. Against this background, a draft
assessment of previous activities to consolidate the defence industry in our country
is being presented with original preliminary assessments and recommendations
concerning the desired direction of further restructuring of this sector.
The essence of the US defence industry consolidation
Due to the scale and effects of the consolidation, a consolidation of the U.S.
defence and aerospace industry from the end of the Cold War became the starting
point for discussion on this topic. One of the most insightful assessments, made ​​from
the perspective of a decade, has been proposed by U.S. scientists Eugene Gholz and
Harvey M. Sapolsky in the article Restructuring the U.S. Defense Industry published
in 1999 in the International Security Journal. Pointing to the scale of the reductions in
the defence industry and the armed forces of the United States after the Cold War (over
a million fewer jobs, more than a thousand companies liquidated and over a hundred
military bases dismissed), the authors drew attention to the wider determinants of the
process of adjusting the size of the potential of the defence industry to the needs of
national security policy. Consolidation and reduction of the armaments and aviation
industry in the United States began with dialogue between government and industry
representatives, during which the government clearly defined their philosophy of
conduct and priorities for action. During the so-called ‘Last Supper’ in 1993, the
then Deputy Secretary of Defence, William Perry, informed the representatives of the
biggest American arms syndicates that the government would not be able to maintain
the current level of procurement and the consolidation around the strongest players on
the market would be the only means of survival for the industry. In the early nineties,
the representatives of the arms sector were allowed to concentrate capital and, as
a consequence, the US government accepted the reduction of t competitiveness within
the industry. It was a conscious decision to reach a compromise between economy of
scale and competitiveness in the arms market as a consequence. Half a decade later, the
acceptance of the U.S. Department of Defence for further acquisitions or mergers was
already smaller and often the government protested against consolidations planned
by the defence industry. One noteworthy thesis formulated by Gholz and Sapolski
was the observation on the political mechanisms of decision-making concerning the
arms industry in the United States after the end of the Cold War. At the time, as long
as the Cold War lasted, decisions in this regard were made primarily through the prism
16
THE CONSOLIDATION OF THE DEFENCE INDUSTRY POTENTIAL IN POLAND...
of military threats. Over the years, since the end of the East-West confrontation, the
key criterion became the protection of jobs in the electoral districts of senators and
members of the U.S. Congress. This approach by the politicians effectively inhibited
the decrease of the defence industry base and, consequently, maintained an inadequate
level for the real needs of the armed forces. The size of the internal arms market in the
U.S., protectionism (within the meaning of the rule to buy American) and government
support for exports, mitigated the impact of the transformation of U.S. defence industry
potential in the nineties, and strengthened its dominant position on a global scale.
The first decade of the 21st century, during which the long-term operations
in Iraq and Afghanistan were conducted, favoured the maintenance of a relatively
stable situation in the arms industry. A clear development and growth in profitability
occurred in the sector of services to the armed forces. The economic crisis of 2008
and the reorientation of U.S. security policy led to serious discussions about the
future of the American arms industry. One of the topics discussed was the protection
of the base of the US arms industry and consolidation of this industry. Analysts
predict another ‘Last Supper’ and the impetus for further fundamental redefinition
and consolidation in the U.S. defence and aerospace industries. In the analytical
paper New Face of the A&D Industry: Victors, Victims and Survivors from the AT
Kearney consulting firm, as well as a series of articles published in professional
journals, the inevitability of structural changes in the arms and aerospace industries
in the face of significant reductions in the military budget of the United States
in the coming years, are being highlighted. Large companies, which will invest
in products generating a significant profit and services based on knowledge and
innovation, will be the winners in the next round of consolidation. The smaller
companies (suppliers) providing simple technical components for companies - major
weapons systems integrators - will become victims. It is expected, however, that
small companies producing unique, technologically advanced products will not
share this fate. With decreasing orders from the U.S. Department of Defence, the
arms and aerospace industries will have to strive to expand exports. The greater
involvement of the companies from the arms and aerospace sector in a civil market
has been seriously considered. Efforts to consolidate the European defence industry
are taken in far more difficult conditions than in the case of American industry. The
arms market in Europe is not only smaller than that of the U.S., but also divided
into the markets of individual countries. The consolidation of the defence industry
through the acquiring of companies or their mergers raises a lot of negative emotions
in Europe and causes resistance in political circles. Hence, the cooperation within
strategic alliances and bilateral and multilateral cooperation programmes in relation
to specific weapons systems (such as the Eurofighter programme) is preferred. The
scope of cooperation and the consolidation of the defence industry in the EU and
European NATO member states are considerably smaller than in the case of the US
E. Gholz, H.M. Sapolsky, Restructuring the U.S. Defense Industry, in: International Security
Vol 24, No. 3 (Winter 1999/2000), pp. 5–6.
The issues widely discussed in the cited study analysis: B. Willen, R. Quimet, New Face of the
A&D Industry: Victors, Victims and Surviviors, A.T. Kearney, Inc. 2013.
17
BOGUSŁAW PACEK
defence and aerospace industries. According to the European Defence Agency, about
80% of military spending is incurred within the Member States. The old, autarkic
attitude of a number of European governments to arms policy causes dispersion
and the duplication of efforts in the implementation of new military technologies.
Valerio Briani vividly describes the situation in his paper Armaments duplication in
Europe. A quantitative assessment published in July 2013 by the Centre for European
Policy Studies in Brussels. Taking into account the general classes of land, naval
and air weapons systems, Briani estimates that Europe has more than three times
more production lines in relation to the analogous systems in the U.S.. Dispersion
and duplication of efforts are particularly evident with regard to weapons systems
for land and naval forces. The situation for Air Force weapon systems is better, as
a result of the previously undertaken cooperation between European countries. In
Briani’s opinion, the split European defence industry, particularly in the segments of
military land vehicles, will have problems not only competing in the global market,
but also surviving on the European and national level in the next few years.
The essence of the European defence industry consolidation
The actions of the European Union to reduce market barriers and increase the
range of armaments cooperation between Member States in the field of new military
technologies do not translate into tangible benefits. The decrease in the European
defence budgets of European NATO countries and the EU Member States has been
a permanent trend since the end of the Cold War and there are indications that such
an unfavorable situation may continue in the coming years. With the dispersed
potential of the European defence industry and its fragmentation, the ability to
compete effectively with the U.S. defence industry globally is restricted. Due to the
current and planned reductions in the U.S. defence budget, European arms industry
companies will earn less in the U.S. market in forthcoming years This implies
a more active search for customers in Latin America, the Middle East and Asia.
The situation has been improved by the slightly higher commitment of the leading
companies from the defence sector to the civilian market than in America.
Appeals to make political decisions allowing the consolidation of the European
defence industry have been formulated by a number of representatives from the world
of politics and business. The former head of the European Defence Agency, Nick
Whitney, stated bluntly that ‘the European defence sector needs a ‘Last Supper’. Last
year, another high-ranking representative of the agency identified cooperation as the
only way for the European defence industry to survive. The method requires not only
V. Briani, Armaments duplication in Europe: A quantitative assessment, in: CPES Policy Brief
No. 297, Centre for European Policy Studies, Brussels 16 July 2013, pp. 3–4.
D.J. Berteau and others, European Defense Trends 2012: Budgets, Regulatory Frameworks, and
The Industrial Base, in: A Report of the CSIS Defense-Industrial Initiatives Group, Washington DC
December 2012, pp. 45–46.
18
THE CONSOLIDATION OF THE DEFENCE INDUSTRY POTENTIAL IN POLAND...
will, but political courage. Such appeals cannot be underestimated, especially in the
context of the effects of omissions in consolidation.
Absence of consent to a merger with BAE forced EADS to take the decision to
dismiss 5800 employees in 2013 (about 15% of the total number of its employees
in the sectors of defence and space) in four countries. It should also be emphasised
that the expectations associated with the creation of a European arms market and
the activities of the European Defence Agency should be at most moderate. With an
annual budget of about thirty million Euro per year (30.53 million Euros in 2012),
the agency may only be an advisory body and support the dialogue between the
Member States of the European Union in the field of operational capabilities and
cooperation in the defence industry. It is impossible, however, to expect that the
European Defence Agency could have a noticeable effect on the consolidation of the
European defence industry in the next decade.
Trying to find some kind of common conditions for the functioning and
development of the defence industry in the U.S. and Europe, the strong reduction
trends that are materializing in defence budgets and the rising costs of research and
development of a new generation of technologically advanced weapons systems can
clearly be seen. This situation may cause those in the arms industry to be less inclined
to individually invest in breakthrough technologies military. If they consider it too
risky, arms companies may also limit investment into research and development,
development of research staff, or refuse to participate in projects to develop newgeneration weapons systems. The long-term, negative consequences of reductions
in defence budgets may lead to the industry being unable to meet the needs of the
armed forces arising from changes in the security environment. The diversification
of areas of activities in defence sector companies in the U.S. and Western Europe
is becoming noticeable. In 2012, among the hundred largest defence companies
mentioned in a statement by the Stockholm Peace Research Institute (SIPRI), only
three deal solely with the production of armaments. The share of arms manufacturing
in the total sales of the top ten companies was varied. Boeing’s armaments sales of
27.61 billion in 2012 accounted for 34% of total sales, while the Airbus Group’s (in
2012 under the name of EADS) arms sales of 15.4 billion USD represented 21% of
total sales.
A feature common to American and Western European defence sector companies
is the philosophy of survival in conditions of economic crisis and decreasing demand
for weapons systems in Western countries. One such approach is survival through
J.G. Neuger, No „Last Supper” for EU Armsmakers Amid National Blinders, December 10, 2013,
available from: http://www.bloomberg.com/news/2013-12-11/no-last-supper-for-eu-armsmakers-amidnational-blinders.html.
Annual 2012 Report, European Defence Agency, Publications Office, Brussels 2013, pp. 21–22.
The issue of long-term consequences for the defence industry and the armed forces resulting from
cutting back on purchases of arms was pointed by Defense Business Board Task Group in the report.
S. Perlo-Freeman, P.D. Wezeman, The SIPRI Top 100 Arms-Producing And Military Services
Companies, 2012, in: SIPRI Fact Sheet January 2014, pp. 3–5.
19
BOGUSŁAW PACEK
globalisation, manifested in the intensification of efforts to increase exports10.
Taking into consideration a significant increase in military spending in the countries
of North and Sub-Saharan Africa, Asia and the Middle East, which were observed
in 2012–2013, the philosophy of survival through globalisation and export seems to
be justified11.
The essence of the Polish defence industry consolidation
In light of the experiences discussed above and of the trend towards consolidation
in the U.S. and European defence industry, it is tempting to reflect on the activities
undertaken in relation to the defence industry potential in Poland. The socio-political
changes, which began in 1989, radically changed the operating conditions of the
defence industry in Poland. The process of restructuring the Polish defence industry
started in the early nineties, as seen through the prism of government programmes,
and had three basic phases. Ad hoc measures aimed at adapting the defence industry
enterprises to operating in the free market took place in 1990–1991. Due to the
lack of governmental shield mechanisms and a decrease in demand for equipment,
temporary measures led to the collapse of companies in the defence industry. In the
subsequent years of the nineties, it became necessary for the state to take action to
alleviate the situation of enterprises in the defence sector. In the second phase of
the restructuring operations, by the end of the nineties, conversion processes and
a concentration of special production were initiated. The companies had their debt
eliminated and their losses, which were caused by embargoes on the delivery of
special equipment, compensated. Internal restructuring programmes for defence
enterprises were developed during the nineties. The relative stabilisation, obtained
through taking the above-mentioned steps, allowed the government to undertake
action to help restore the condition of the defence industry in Poland in 200212. The
adopted strategy of the structural transformation of the defence industry (the socalled ‘Strategy 2002’) had lead to its revitalisation and development, and ensured its
participation in the technical modernisation of the Armed Forces and implementation
of offset agreements. The tangible result of the implementation of the objectives of
the aforementioned strategy was the capital consolidation of selected companies of
the defence industry into two groups with different activity profiles (ammunition,
rocket and armoury centered around PHZ BUMAR, while air and radioelectronic
were dominated by the Industrial Development Agency). Another positive effect of
the implementation of the “Strategy 2002” was the improvement of the financial
condition and potential of a significant number of defence industry players.
10 E. Kopac, Defense Industry Restructuring: Trends in European and U.S. Companies, in:
Transition Studies Review, 2006, 13 (2), p. 293.
11 S. Perlo-Freeman, C. Solmirano, Trends In World Military Expenditure, 2013, SIPRI Fact Sheet
April 2014, p. 3.
12 W. Lewandowski, Polish defence industry potential in the era of consolidation, in: National
Security, I-2011/17, pp. 174–175.
20
THE CONSOLIDATION OF THE DEFENCE INDUSTRY POTENTIAL IN POLAND...
Experience in the consolidation of the Polish defence industry gained at the time,
confirmed the need to continue such activities in order to achieve a concentration
of companies producing armaments and military equipment. It was also considered
desirable to attempt to acquire strategic investors who would be interested in
participating in research, development and production in collaboration with potential
players in the Polish defence industry. In 2007, the government launched the third
phase of consolidation and supporting the development of the Polish defence industry
by adopting a strategy of actions in this area for the period 2007–2012 (the so-called
“Strategy 2012”). The aim of the actions identified in the strategy was to increase
the competitiveness of the Polish defence industry, so that it could meet the needs of
the national security area and to take part in competition on the emerging European
defence products market. It should be noted that the “Strategy 2012” was carried out
under the conditions of Polish membership in the European Union and the Polish
accession to the intergovernmental regime stimulating the competitiveness of the
European defence market in 2006. The weakness of the analysed strategy was the lack
of a full understanding of the role of military repair and manufacturing enterprises in
the national defence industry. Consolidation of these companies within the BUMAR
Group was also feared because of the philosophy it adopted to generate profits
primarily from the sale of real estate owned by subsidiaries and financial operations,
and not from operations in the areas of specialisation of military renovationproduction companies13. Established in May 2013 under the umbrella of the BUMAR
Group, the Polish Defence Holding has not yet received approval from a wide
range of defence sector environments as a forward-looking form of consolidation
of the national defence industry potential. Further expansion of the Polish Defence
Holding group did not receive support from either the Minister of National Defence
or the local communities where the companies intended for consolidation had their
headquarters. Consequently, it was necessary to search for other ways to consolidate
national defence industry potential. Consolidation measures implemented in relation
to the national defence industry were initiated by the Minister of the Treasury on
26 November 2013 by the creation of a Polish Armaments Group (Polska Grupa
Zbrojeniowa). Adopted articles of association have been agreed with the Minister of
National Defence, in order to ensure effective mechanisms for the MoD to influence
the functioning of the group in terms of the implementation of tasks for the Polish
Armed Forces at the levels of the parent company and its subsidiaries14. According to
the plans of the Ministry of the Treasury, by the end of 2014, the Polish Armaments
Group is to consolidate the national defence industry potential, thus definitively
ending the long-term consolidation process of the industry.
The basis for the ongoing efforts of the Government in the consolidation of the
defence industry potential are the findings of the “Strategy for the development of
the national security system of the Republic of Poland 2022” adopted by resolution
of the Council of Ministers on 9 April 2013. Compared to earlier strategies of
Ibidem, p. 177.
The full record of the meeting of the Committee of National Defence (No. 75) of 19 March 2014,
the Chancellery of the Sejm. Office of the Parliamentary Committees, Warszawa 2014, pp. 4–5.
13 14 21
BOGUSŁAW PACEK
consolidation, in which the main emphasis was placed on the economic aspects, the
perception of the problems of the industry through the lens of broader considerations
is noticeable. The strategy of the development of the national security system clearly
states that “the disposition of Poland’s potential enabling production of certain weapon
systems and military equipment is one of the determinants of state sovereignty”15.
Domestic industry is regarded as a key source for supplying forces with armaments
and military equipment. The role of Polish research institutes, which are seen in
the Strategy as a significant provider of technology and technical ideas in the field
of defence technology, should be noted. The Strategy explicitly declares, that “the
technical modernisation of the Polish army will be based on extensive cooperation
with the national defence industry and related research and scientific potential”. The
strategy of the development of the national security system also includes a clear
reference to the economic premises for the maintenance and support of the national
defence industry potential. Reference is made to the interest of the Polish economy
seen through the prism of technological progress, jobs, trade with foreign partners
and increasing the state budget with revenues from taxes and fees. The completion
of the process of structural transformation, increasing investment in research and
development in the field of defence and security, and consolidation of research
and development facilities are expected from the strategy of the development of
the national security system of the Republic of Poland. The effective support and
promotion of the defence industry sector in Poland is also expected. The integration
of Polish scientific and industrial potential focused on the Member States of the
European Union and NATO will play an important role in efforts to further consolidate
the defence industry potential. The economic and technological limitations that may
be a barrier to such integration are realistically assessed. The political and voluntary
nature of the defence industry integration tools applicable in the European Union, as
well as the absence of strong Polish representation in the European arms industry, are
considered possible difficulties. An opportunity for Polish defence industry growth
could be the transfer of innovative technologies between the civil and military sectors.
Although currently, under Polish conditions, this transfer takes place primarily from
civilian to military sector, the changes made ​​to the system of financing research and
development and deployment for the needs of the Polish Armed Forces favour the
transfer of technology from military to civilian sector. However, the development
strategy of the national security system recognises the need to reduce the legal,
organisational and cultural barriers currently limiting the transfer of innovative
military technologies to the civilian market. Due to the high development costs of
defence technologies, it can be expected that such a transfer could take place within
the solutions related to the widely perceived sphere of security and civil protection
(e.g. the solutions for police, fire brigades, etc.).
The success of the activities currently being undertaken to consolidate the
national defence industry potential will depend on the effective use of financial
15 The strategy of development of the national security system of the Republic of Poland 2022, the
Council of Ministers of 9 April 2013, p. 21.
22
THE CONSOLIDATION OF THE DEFENCE INDUSTRY POTENTIAL IN POLAND...
mechanisms and instruments supporting them. An important role will be played by
instruments supporting the production and export of the Polish defence industry.
Increased production and export should create the conditions for increasing the level
of competitiveness and innovation for domestic enterprises, so that the needs of the
sphere of state security concerning priority technology areas can be met. Support
for production and export should also strengthen the position of national defence
companies in the global arms market and create favourable conditions for taking the
presence of Polish companies in the European armaments market into perspective.
Adjusting the nature and size of its production, research and development potential
to the needs of domestic customers and export opportunities will play an important
role for current efforts to consolidate the national defence industry. To make this
possible, it will be necessary to improve the system of acquiring weapons and
military equipment used by the Polish Armed Forces, in such a way that the Ministry
of Defence will be able to submit orders to domestic entities in a predictable and
stable manner. It seems necessary to extend the Polish defence industry’s offer in
the field of high-tech weaponry and military equipment. This extension (including
export) will require intensification and coordination of research and development,
as well as including the entities from Polish research, development and production
sectors in activities under international cooperation, undertaken in order to create
an innovative and competitive European technological and industrial base for the
defence sector. Since the domestic defence industry will not be able to provide all
the technologically advanced weapon systems and military equipment for the armed
forces, it will be necessary to, rationally and while taking into account the economic
interests of the country, import the armaments. It is desirable for imports to allow
the domestic defence industry to acquire foreign advanced technology. In the light
of previous experience in implementing the offset obligations by foreign partners
in Poland, it can be concluded that a precise formulation of the expectations and
requirements of the Polish side at the stage of preliminary negotiations is needed.
The offset obligations should be invested in the national defence industry players in
such a way that they can contribute directly to the achievement of the fundamental
security and defence interests of the state. The offset obligations should contain clear
clauses related to the implementation of programmes relevant to national security
and defence.
Conclusions
To sum up, the government’s decision to consolidate the defence industry under
the Polish Armaments Group creates the conditions for the successful completion of
the restructuring of this industry in Poland. The consolidation of the Polish defence
industry is a rational action allowing the state to respond effectively to changes in the
security environment, the implementation of the economic interests of Poland and the
technological development of the whole economy. The decision to consolidate the
23
BOGUSŁAW PACEK
Polish defence industry through the creation of a Polish Group Armament controlled
by the Treasury fits into the current measures being taken by other Western member
countries of NATO and the European Union. Concentrating the defence industry
potential in one consolidated group will create favourable conditions for increasing
the competitiveness of Polish industry in the international arms market and allow it
to meet the needs of the Polish Armed Forces in the field of armaments and military
equipment. The positive effects of consolidation will not appear immediately, while
maintaining favourable growth trends will require a long-term and responsible
cooperation of all communities related to the Polish defence industry. The success
of the restructuring of the defence industry potential will depend on the starting
position the Polish defence industry in partnership with its counterparts in other
European countries. The consolidated Polish defence industry is likely to become
one of equal partners who hold access to advanced technology. Dispersed, it will
be condemned, in the perspective of the next decade, to degradation to the role of
subcontractor of technically unsophisticated components not having an impact on
the final product and not participating in profits from its sale.
24
Zeszyty Naukowe AON nr 1(94) 2014
ISSN 0867–2245
NATO i ONZ – RELACJE PODMIOTÓW
BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
dr Robert Białoskórski
Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach
Abstract
Among the intergovernmental oganizations (IGOs) operating in the security environment the key role play two of them: NATO & UN. The interactions between them present an
important factor of the efficiency of conflict prevention understood as the process of early
warning and preventive reaction relying on constant monitoring and analyzing of the evolution of situation in the areas of risk of armed conflicts or the areas of actually lasting armed
conflicts (early warning) and current elaborating and taking up of the preventive actions
(preventive reaction) for prevention potential, solution existing or renewal the ended armed
conflict. In this range achieve the legally international foundations based on The United
Nations Charter and The North Atlantic Treaty require widest, than so far implementation, in
order to rate the ralations between these two international security subjects, more functional
than disfunctional, as there is presently.
Key words – NATO, UN, security, international system, conflict prevention, intergovernmental organizations.
Wstęp
Przedmiotem badań są dwie główne organizacje bezpieczeństwa międzynarodowego: Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) oraz Organizacja
Narodów Zjednoczonych (ONZ), a w szczególności ich relacje w aspekcie skuteczności procesu prewencji konfliktów zbrojnych. Inspiracją był brak na ten temat
szerszych opracowań, tak w polskim, jak i w zagranicznym czasopiśmiennictwie
naukowym. Autor próbuje zwrócić w artykule uwagę na nowe, nieuwzględnianie
dotychczas uwarunkowania tego problemu. W procesie badawczym przyjęto meto-
Z opracowań zwartych na uwagę zasługuje monografia: L.S. Kaplan, NATO and the UN.
A Peculiar Relationship, University of Missouri Press, Columbia and London 2010.
25
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
dę opisowo-analityczną oraz analizę porównawczą. W warstwie empirycznej wykorzystano ogólnodostępne informacje na temat ewolucji sytuacji bezpieczeństwa na
Bałkanach oraz w Afganistanie, Iraku, Libii i Syrii.
TPA versus KNZ
Relacje pomiędzy NATO i ONZ kształtują się wraz z powstaniem Sojuszu
w 1949 roku. Już na pięć dni przed podpisaniem Traktatu Północnoatlantyckiego
(TPA), Związek Radziecki wniósł formalny protest, głównie odnoszący się do treści
artykułu 5, jako niezgodnego z Kartą Narodów Zjednoczonych (KNZ). W rzeczywistości jego ostateczny zapis jest efektem dylematu, przed którym stanęli przyszli
sygnatariusze. Na podstawie treści artykułu 51 KNZ nakłada on na państwa członkowskie Sojuszu obowiązek indywidualnej lub zbiorowej samoobrony. Pomija przy
tym jednak postanowienia rozdziału VIII KNZ, które co prawda w art. 52 pkt 1
nie wyłączają „istnienia porozumień lub organizacji regionalnych, mających na celu
zajmowanie się sprawami, będącymi w związku z utrzymaniem międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, a które nadają się do akcji regionalnej (...)”, ale jednocześnie w art. 52 pkt 2 zobowiązują członków Narodów Zjednoczonych, którzy
uczestniczą w takich porozumieniach, albo tworzą takie organizacje do odwołania
się do Rady Bezpieczeństwa ONZ (RB), przed podjęciem innych działań, niż takich,
które mają doprowadzić do pokojowego załatwienia sporów lokalnych. Sygnatariusze TPA w drugiej części art. 5 zobowiązali się jedynie, iż: „O każdej takiej zbrojnej napaści i o wszystkich podjętych w jej wyniku środkach zostanie bezzwłocznie
powiadomiona Rada Bezpieczeństwa” oraz, że podjęte w celu samoobrony środki
„zostaną zaniechane, gdy tylko Rada Bezpieczeństwa podejmie działania konieczne
do przywrócenia i utrzymania miedzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa”. Obo„Strony zgadzają się, że zbrojna napaść ma jedną lub więcej z nich w Europie lub Ameryce
Północnej będzie uznana za napaść przeciwko nim wszystkim i dlatego zgadzają się, że jeśli taka
zbrojna napaść nastąpi, to każda z nich, w ramach wykonywania prawa do indywidualnej lub zbiorowej
samoobrony, uznanego na mocy artykułu 51 Karty Narodów Zjednoczonych, udzieli pomocy Stronie
lub Stronom napadniętym, podejmując niezwłocznie, samodzielnie jak i w porozumieniu z innymi
Stronami, działania, jakie uzna za konieczne, łącznie z użyciem siły zbrojnej, w celu przywrócenia
i utrzymania bezpieczeństwa obszaru północnoatlantyckiego (…)”. Cyt. za: Traktat Północnoatlantycki
sporządzony w Waszyngtonie dnia 4 kwietnia 1949 r., Dz. U. z 2000 r., Nr 87, poz. 970, http://isap.sejm.
gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20000870970 (dostęp: 07.01.2014).
„Nic w niniejszej Karcie nie może uchybiać niepozbywalnemu prawu do samoobrony indywidualnej lub zbiorowej w przypadku napaści zbrojnej na któregokolwiek członka Narodów Zjednoczonych,
zanim Rada Bezpieczeństwa nie podejmie niezbędnych zarządzeń w celu utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Środki podjęte przez członków w wykonaniu tego prawa do samoobrony
będę natychmiast podane do wiadomości Radzie Bezpieczeństwa i w niczym nie mogą uszczuplać
władzy i odpowiedzialności Rady Bezpieczeństwa, wynikających z niniejszej Karty, do podejmowania
w każdym czasie takiej akcji, jaką ona uzna za niezbędną do utrzymania lub przywrócenia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa”. Cyt. za: Karta Narodów Zjednoczonych, http://www.ptpa.org.
pl/public/files/akty_prawne/Karta_Narodow_Zjednoczonych.pdf (dostęp: 07.01.2014).
Ibidem.
26
NATO I ONZ – RELACJE PODMIOTÓW BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
wiązek odwołania się do RB przed podjęciem działań militarnych, nawet w celach
samoobrony jest oczywiście diametralnie odmiennym w skutkach działaniem, niż
powiadomienie o tym post factum. Przede wszystkim implikuje on szereg działań
RB wynikających z treści rozdziału VII KNZ, począwszy od stwierdzenia przez ten
organ istnienia zagrożenia lub naruszenia pokoju bądź aktu agresji oraz udzielenia zaleceń i zdecydowania co do rodzaju użytych środków (art. 39). Oczywiście
z punktu widzenia istoty powstania i funkcjonowania NATO oddanie się pod całkowitą jurysdykcję ONZ było nie do zaakceptowania. Z drugiej strony konstrukcja
prawna TPA nie mógła nie uwzględniać najważniejszego dokumentu tworzonego
wówczas prawa międzynarodowego publicznego, za jaki uznaje się KNZ. Okazało
się to zresztą niezbędne z perspektywy późniejszego rozszerzenia zadań Sojuszu
o ekspedycyjne misje prewencyjne poza obszarem traktatowym. Tego rodzaju kolizja norm prawnych nie występuje przykładowo w Unii Europejskiej, która jako
organizacja regionalna w całości i bez zastrzeżeń akceptuje supremację ONZ w sprawach pokoju i bezpieczeństwa światowego. Oba dokumenty określają więc nie tylko charakter każdej z organizacji, ale stanowią również prawnomiędzynarodową
podstawę do ich współpracy.
Gra rywalizacji politycznej
Powstanie NATO (1949) a następnie Układu Warszawskiego (1955) wywarło istotny wpływ na koncepcję ONZ. W tym sensie, trudno jednoznacznie podzielić opinię L.
Kaplana, że w okresie do 1989 r. „NATO przeważnie podążało własną drogą, a kiedy już
dochodziło do wzajemnych interakcji, to były one raczej przyjazne”. W rzeczywistości
bowiem, ONZ w mniejszym lub większym stopniu, była „cichym frontem” toczącej
się wówczas rywalizacji pomiędzy dwoma wrogimi systemami polityczno-militarnymi.
ONZ powstała de facto i de iure za zgodą ówczesnych światowych mocarstw i pod warunkiem przyjęcia zasady, że tylko one działając wspólnie mogą zapewnić bezpieczeństwo zbiorowe wszystkich członkom organizacji. Określa to art. 25 KNZ stanowiący,
że: „Członkowie Organizacji Narodoìw Zjednoczonych zgadzają się przyjmować i wykonywać decyzje Rady Bezpieczeństwa (RB) zgodnie z niniejszą Kartą”. Zwolennicy
utrzymania prymatu wielkich mocarstw w ONZ, w tym sami zainteresowani, przekonują, że zmiana tej zasady w prosty sposób prowadzi do wojny. Powyższe było też
warunkiem sine qua non powstania ONZ, gdyż „bez prawa weta stałych członków RB,
zarówno ZSRR jak i Stany Zjednoczone nie zaakceptowałyby KNZ”.
Po upadku bipolarnego porządku świata charakter prawa weta stałych członków RB
zmienił się z „ideologiczno-politycznego” na „narodowo-pragmatyczny”. Inaczej ujmując, interesy bloków polityczno-militarnych zastąpione zostały interesami narodowymi
L.S. Kaplan, op.cit., s. 212.
Ibidem, s. 1.
Ibidem, s. 8.
Ibidem, s. 7.
27
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
wielkich mocarstw. NATO zastało zaś utworzone jako odpowiedź większości państw
Zachodu na wzrastające zagrożenie ze strony komunizmu, co nie mogło być realizowane
w formule ONZ. Jednak w rzeczywistości prawo weta wielkich mocarstw, zwycięskich
w drugiej wojnie światowej, dało Związkowi Radzieckiemu instrument do blokowania
głosów większości pozostałych stałych członków RB. Ponadto ZSRR i inne państwa
bloku komunistycznego przy każdej sposobności wykorzystywały forum ONZ do szerzenia istniejących antagonizmów w gronie państw-członków NATO (np. kryzys suezki,
kryzys w Kongo). Nie można się też zgodzić z twierdzeniem L. Kaplana, że z chwilą
upadku ZSRR „znikło źródło przyszłych konfliktów pomiędzy NATO i ONZ”10. W sytuacji, gdy na scenie pozostał tylko jeden z dwóch bloków polityczno-militarnych, nie tylko osłabły, ale wzmocniły się antagonistyczne postawy byłych zimnowojennych adwersarzy Zachodu – Federacji Rosyjskiej (dawniej w formule ZSRR) i Chińskiej Republiki
Ludowej wobec obecnej i przyszłej roli NATO we współczesnym świecie. Zwłaszcza
dla Moskwy, formuła Sojuszu już się definitywnie wyczerpała i organizacja ta powinna zostać rozwiązana. Wydaje się, iż obecnie ONZ odgrywa jednak bardziej znaczącą
rolę w dotychczasowych stosunkach z NATO, pomimo wciąż istniejących zakulisowych
napięć w relacjach dwustronnych, jak i w obrębie samego NATO, w znacznej mierze
wskutek hegemonistycznej postawy Stanów Zjednoczonych.
Prewencja konfliktów zbrojnych11
L.S. Kaplan zauważa pewną prawidłowość polegającą na stałej obecności ONZ
w operacjach zarządzania kryzysowego NATO12, począwszy od kryzysu seuskieIbidem, s. 6.
Ibidem, s. 25.
11 Autor prezentuje w swoich pracach własną autorską koncepcję prewencji konfliktów zbrojnych,
która znacznie wybiega poza znaczenie anglojęzycznego terminu „conflict prevention”. Przyjmuje on,
iż prewencja konfliktów zbrojnych (KZ) to proces wczesnego ostrzegania i reagowania prewencyjnego
polegający na stałym monitorowaniu i analizowaniu rozwoju wydarzeń w rejonach ryzyka lub konfliktu
zbrojnego (wczesne ostrzeganie) oraz bieżącym wypracowywaniu i podejmowaniu akcji prewencyjnych
(reagowanie prewencyjne), w celu zapobiegania potencjalnym KZ, rozwiązania istniejących KZ lub przeciwdziałania nawrotowi zakończonych KZ. Zob. m.in. R. Białoskórski, Czynnik informacyjny warunkiem
sine qua non procesu conflict prevention, [w:] Bezpieczeństwo współczesnego świata – polskie aspekty
i uwarunkowania, red. W. Stach, Wyd. Wyższej Szkoły Handlu i Usług, Poznań 2011.
12 W terminologii NATO termin ten oznacza prowadzenie operacji spoza artykułu 5, czyli poza
traktatowym obszarem zainteresowania wprowadzony w Nowej Koncepcji Strategicznej Sojuszu
z kwietnia 1999 roku. Typologia „operacji militarnych innych niż wojna” (ang. Military Operations
Other Than War, MOOTW) określona została w doktrynach NATO: AJP-01(A) i AJP-3.4 i obejmuje m.in. operacje wsparcia, utrzymania, budowania i umacniania pokoju, zapobiegania konfliktom,
niesienia pomocy humanitarnej, ewakuacyjne, kontroli zbrojeń i działań zapobiegających ich rozprzestrzenianiu, wzmocnienia sankcji i embarga. Zob. NATO w dobie transformacji, red. K. Kubiak,
P. Mickiewicz, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2008, s. 70-71; Joint Doctrine for Military Operations
Other Than War, Joint Pub 3-07, 16 June 1995, http://www.bits.de/NRANEU/others/jp-doctrine/
jp3_07.pdf (dostęp: 02.12.2013); Military Operations Other Than War. J-7 Operational Plans and
Interoperability Directorate, http://www.dtic.mil/doctrine/jrm/mootw.pdf (dostęp: 02.01.2014).
10 28
NATO I ONZ – RELACJE PODMIOTÓW BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
go (1956), poprzez wojnę sowiecko-afgańską (1980–89), po współczesne operacje
wojskowe w Iraku i Afganistanie. W tym sensie zarządzanie kryzysowe było i pozostanie jednym z głównych czynników determinujących charakter obecnych i przyszłych relacji pomiędzy NATO i ONZ13.
Deklaracja Milenijna ONZ (2000), wytyczająca nowe kierunki działań organizacji w środowisku bezpieczeństwa XXI wieku za cel nadrzędny uznała „wyposażenie
tej organizacji w zasoby i instrumenty potrzebne do zapobiegania konfliktom, pokojowego rozstrzygania sporów, prowadzenia operacji pokojowych oraz budowania
pokoju w sytuacjach post-konfliktowych i odbudowy terenów dotkniętych konfliktem”14. W tym celu postanowiono m.in. zacieśnić współpracę pomiędzy narodami
Zjednoczonymi a organizacjami regionalnymi – a więc także z NATO – w oparciu
o postanowienia zawarte w rozdziale VIII KNZ dot. porozumień regionalnych.
NATO problematykę prewencji konfliktów zbrojnych określonych jako „zarządzanie kryzysowe” uznało za jedno z trzech głównych zadań Sojuszu w nowej
koncepcji strategicznej (Lizbona 2010), poza wspólną obroną przed wszystkimi
rodzajami współczesnych zagrożeń bezpieczeństwa oraz współdziałaniem z innymi organizacjami – a więc także ONZ – i państwami na rzecz szerokopojętej stabilności międzynarodowej. W tym zakresie wyraźnie zadeklarowano „zwiększone
zaangażowanie” Sojuszu w operacjach zarządzania kryzysowego jako „części wysiłku społeczności międzynarodowej”, w tym w ramach wzmocnionej i efektywnej
współpracy z ONZ15, co można generalnie interpretować jako gotowość do działania
prewencyjnego NATO pod obcą flagą, czego przykładem jest chociażby operacja
ISAF w Afganistanie prowadzona z mandatu ONZ16. Z drugiej jednak strony w tzw.
raporcie Albright czytamy, iż: „Polityczny wymiar Sojuszu i jego nowe postrzeganie
jako systemu bezpieczeństwa zbiorowego mają wartość dodaną, ale nie zastępują
jego obronnej istoty. Fundamentalna różnica między bezpieczeństwem zbiorowym
a sojuszem obronnym polega na tym, że system bezpieczeństwa zbiorowego ma neutralizować potencjalną napaść jednego z państw członków systemu; natomiast sojusz
obronny zapewnia bezpieczeństwo i chroni państwa przed napaścią z zewnątrz. Instytucją, która z założenia miała pełnić funkcję systemu bezpieczeństwa zbiorowego
w skali uniwersalnej, jest Organizacja Narodów Zjednoczonych, a w skali regionalnej – Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie”17. NATO tym samym
L.S. Kaplan, op. cit., s. 5.
Deklaracja Milenijna Narodów Zjednoczonych, Ośrodek Informacji ONZ, Warszawa 2000,
http://www.unic.un.org.pl/dokumenty/deklaracja_milenijna.doc (dostęp: 03.01.2014), pkt II.9.
Problematyka ta została następnie rozwinięta w raporcie Sekretarza Generalnego pt. Prevention of
armed conflict, Report of the Secretary-General, A/55/985-S/2001/574, 7 June 2001, http://unpan1.
un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan005902.pdf (dostęp: 07.01.2014).
15 Lisbon Summit Declaration Issued by the Heads of State and Government participating in the
meeting of the North Atlantic Council in Lisbon on 20 November 2010, Press Release, 20 November
2010, http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2010_11/2010_11_11DE1DB9B73C4F9BBFB5
2B2C94722EAC_PR_CP_2010_0155_ENG-Summit_LISBON.pdf (dostęp: 03.01.2014), pkt 10.
16 Ibidem, para 2.
17 Raport NATO 2020. Zapewnione bezpieczeństwo, dynamiczne zaangażowanie („Raport Albright”),
Wyd. PISM, Warszawa 2010, http://www.pism.pl/files/?id_plik=2997 (dostęp: 03.01.2014), s. 15.
13 14 29
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
deklaruje, iż pozostaje regionalną organizacją bezpieczeństwa, której podstawowym
celem jest wspólna obrona państw członkowskich Sojuszu zgodnie z treścią art. 5,
a realizacja ekspedycyjnych misji reagowania kryzysowego możliwa jest jedynie
w sytuacji, gdy inne organizacje bezpieczeństwa zbiorowego nie są w stanie tego
zadania wypełnić. Czy tak jest jednak rzeczywiście? Próbując odpowiedzieć na to
pytanie, trzeba zauważyć, iż już w czasach zimnej wojny, a w szczególności po jej
zakończeniu, pomiędzy NATO i ONZ wciąż niesłabnie gra o dominację i wpływy
w środowisku bezpieczeństwa międzynarodowego. Dobitnie wyraża się ono w kolejnym pytaniu – czy NATO jest w stanie zastąpić ONZ w roli gwaranta międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa w Europie? Takie postawienie kwestii wyraża
ambicje odgrywania przez NATO roli szczególnej jako organizacji regionalnej operującej wszakże pod flagą ONZ.
Kazus bałkański
Kryzys bałkański lat 90. XX w. należy uznać za punkt zwrotny w kierunku zbliżenia NATO i ONZ w sferze prewencji konfliktów zbrojnych oraz „przyczynek dla
praktycznej współpracy obu organizacji”18. Rola NATO ewoluowała w tym czasie
„od podmiotu wspierającego wysiłki ONZ do głównego inicjatora działań wymuszających zakończenie walk i zaniechanie ataków na ludność cywilną”19, przechodząc stopniowo od interwencji do współpracy20.
Bośnia (1992–1995)
Niepowodzenia dyplomacji prewencyjnej ONZ oraz operacji UNPROFOR
(ang. United Nations Protection Force), które nie były w stanie zapewnić skutecznej
ochrony ludności w strefach bezpieczeństwa ewoluowały w kierunku zwiększonego zaangażowania NATO w byłej Jugosławii, szczególnie w Bośni i Hercegowinie.
Początkowo były to prowadzone wspólnie z Unią Zachodnioeuropejską (UZE) lotnicze i morskie misje obserwacyjne, monitorujące strefy zakazu lotów nad Bośnią
i Hercegowiną oraz przestrzeganie embarga na dostawy broni na mocy postanowień
rezolucji Rady Bezpieczeństwa z 9 lutego 1994 r. Rada Północnoatlantycka NATO
zagroziła przeprowadzeniem nalotów na ostrzeliwujące Sarajewo oddziały Serbów
bośniackich, a dwa miesiące później zdecydowała o rozszerzeniu ochrony na wszystkie miasta, które zostały ustanowione strefami bezpieczeństwa. Mimo, że do ataków
na oddziały ostrzeliwujące Sarajewo nie doszło, „decyzja NATO stanowiła ważny
Bezpieczeństwo międzynarodowe. Przegląd aktualnego stanu, red. K. Żukrowska, Wyd.
IUSatTAX, Warszawa 2011, s. 177.
19 J. Dobrowolska-Polak, Międzynarodowa solidarność. Operacje pokojowe ONZ, NATO i UE,
„Policy Papers”, Instytut Zachodni, 2008, nr 3, s. 31.
20 Zob. P. Olszewski, NATO na Bałkanach Zachodnich – od interwencji do współpracy, [w:] NATO
w pozimnowojennym środowisku (nie)bezpieczeństwa, red. J. Olchowski, M. Pietrasì, Wyd. UMC-S,
Lublin 2011.
18 30
NATO I ONZ – RELACJE PODMIOTÓW BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
krok w kierunku zwiększania działań na rzecz ochrony ludności cywilnej podczas
konfliktów zbrojnych”21. Jednak kwestią kluczową w odpowiedzi na nieskuteczność
działań ONZ było postanowienie europejskich sojuszników z NATO o utworzeniu
Sił Szybkiego Reagowania (14 tys. żołnierzy, głównie brytyjskich i francuskich),
które zostały następnie użyte w Bośni w lipcu 1995 r., po ludobójstwie dokonanym
w Srebrenicy, w celu obrony ludności cywilnej przebywającej w strefach bezpieczeństwa oraz ochrony pomocy humanitarnej. W ramach operacji pk. „Deliberate
Force” prowadzonej na zlecenie Sekretarza Generalnego ONZ w dniach pomiędzy
30 sierpnia a 20 września 1995 r., NATO przeprowadziło ogółem 3535 nalotów,
zrzucając 1100 bomb (do 14 września) na cele bośniackich Serbów, niszcząc m.in.
zapasy amunicji, broni i węzły komunikacyjne i zmuszając ich do zaprzestania walki, przy niewielkich stratach własnych (jeden samolot)22. Po zakończeniu konfliktu
w 1995 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ powierzyła NATO kierowanie operacją pk.
„Joint Endeavour”, której celem była stabilizacja sytuacji w Bośni i Hercegownie
oraz nadzór nad wprowadzaniem w życie porozumienia pokojowego z Dayton.
„Była to pierwsza samodzielna operacja Sojuszu, którą można zinterpretować jako
pełne przejęcie odpowiedzialności przez NATO za wprowadzenie pokoju w Bośni
i Hercegownie. Odzwierciedleniem tej odpowiedzialności była dalsza aktywność
pod dowództwem NATO sił implementacyjnych IFOR (ang. Implementation Forces) oraz sił stabilizacyjnych SFOR (ang. Stabilisation Forces) upoważnionych do
użycia siły”23. Sytuacja ta wywołała jednak wyraźną niechęć ówczesnego Sekretarza Generalnego ONZ Boutrosa Boutrosa-Ghalego, który w sytuacji działania pod
przymusem dopatrywał się w niej ukrytych motywów zdominowania operacji przez
Stany Zjednoczone i wynikających z tego konsekwencji stosowania „podwójnych
standardów” wobec stron konfliktu oraz dążeń hegemonistycznych jedynego supermocarstwa24. Następca B. Boutrosa-Ghalego, Kofi Annan przyznał już, iż bez
wsparcia ze strony NATO, ONZ nie byłaby w stanie zarządzać kryzysem i partnerstwo z Sojuszem uznał za tworzenie „nowej architektury proaktywnej polityki
prewencyjnej na rzecz pokoju”25.
Konkludując należy stwierdzić, iż w okresie wojny bośniackiej, pomimo wyraźnej niechęci i wzajemnej nieufności, NATO i ONZ dzieliły odpowiedzialność za
sytuację bezpieczeństwa skutecznie wykonując rezolucje Rady Bezpieczeństwa.
J. Dobrowolska-Polak, op. cit., s. 31.
Deliberate Force. A Case Study in Effective Air Campaigning, red. R.C. Owen, Air University
Press, Alabama, January 2000, http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/au/owen.pdf (dostęp: 03.01.2014),
s. 168 (dane). Analiza polityczno-militarna operacji jest bardziej złożona. Zob. ibidem, s. 189–197.
23 J. Dobrowolska-Polak, op. cit., s. 31.
24 Konflikt ten, także o charakterze personalnym, zwłaszcza z negocjatorem porozumienia
z Dayton – Richardem Holbrookiem oraz ambasador przy ONZ – Madeleine Albright spowodował, że B.B. Ghali nie został ponownie wybrany na stanowisko SG ONZ, które to objął Kofi Annan.
L.S. Kaplan, op. cit., s. 161–162 i 186.
25 Ibidem, s. 176.
21 22 31
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
Kosowo (1999)
24 marca 1999 r. w obliczu narastającej katastrofy humanitarnej, Sojusz Północnoatlantycki rozpoczął w Kosowie trwającą 78 dni operację reagowania kryzysowego pk. „Allied Force”, której celem było zmuszenie prezydenta Serbii Slobodana
Miloszewića do zaprzestania czystek etnicznych w Kosowie, wycofanie z prowincji
jednostek wojskowych oraz umożliwienie wprowadzenia do niej lekko uzbrojonych
międzynarodowych sił pokojowych.
Podjęte działanie wykraczało jednak poza katalog dopuszczalnych prawem międzynarodowym przedsięwzięć. „Ze względu na brak autoryzacji Rady Bezpieczeństwa ONZ akcja NATO była rozpoczęciem wojny w celu ochrony praw człowieka,
ale łamała inne postanowienia prawa międzynarodowego. Państwa NATO jednogłośnie poparły tę operację”26, przy sprzeciwie Rosji i Chin wobec niepodległościowych dążeń kosowskich Albańczyków, co spowodowało, iż sprawa w ogóle nie weszła pod obrady RB.
Działanie NATO zapoczątkowało też dyskusję międzynarodową nad dopuszczalnością jednostronnych akcji państw lub organizacji jako „pierwowzór nowego
zjawiska, nowej kategorii działań międzynarodowych w dziedzinie bezpieczeństwa,
niedającej się opisywać znanymi do tej pory wzorcami i schematami. Podejmuje
się różne próby zidentyfikowania istoty tych działań NATO. Jedną z nich jest interpretowanie interwencji NATO na Bałkanach, raczej jako przedłużenie działań
dyplomatycznych wspartych siłą, niż działań czysto militarnych – bardziej jako
dyplomacji wymuszającej (coercive diplomacy), niż wojny”27 określanych mianem
„operacji reagowania kryzysowego”, jako nowej kategorii, która „rodzi się na styku
działań pokojowych, w swego rodzaju szarej strefie między aktywnością pokojową
sił zbrojnych a aktywnością wojenną”28.
Operacja NATO w Kosowie „postawiła na porządku dziennym zasadnicze pytanie o legalność interwencji podejmowanej pod hasłem obrony praw człowieka
i to bez wyraźnej autoryzacji ze strony Rady Bezpieczeństwa ONZ”29, dynamizując toczącą się od wielu lat dyskusję na temat interwencji humanitarnej (ang. Humanitarian Intervention, HI), która wskutek niemożności przekształcenia doktryny
w prawo do jej prowadzenia, „doprowadziła do sformułowania odpowiadającej po-
J. Dobrowolska-Polak, op. cit., s. 32.
S.P. Aubin, Operation Allied Force: War or „Coercive Diplomacy, „Strategic Review”, lato
1999, cyt. za: S. Koziej, Zmiany w strategii i taktyce wojskowej w pozimnowojennych kryzysach i konfliktach zbrojnych, [w:] Świat współczesny wobec użycia siły zbrojnej. Dylematy prawa i polityki, red.
J. Kranz, Instytut Wyd. EuroPrawo, Warszawa 2009, s. 300.
28 Ibidem, s. 300. Stanisław Koziej do głównych cech tego typu operacji zaliczył: 1) transnarodowość celów, 2) zróżnicowanie wielopodmiotowości strony interweniującej, 3) wzrastającą rolę
pozamilitarnych środków i metod realizacji zadań operacyjnych i taktycznych (w tym bardzo silne
sprzężenie działań zbrojnych z polityką, wyraźnie ograniczające cele i swobodę działania sił zbrojnych). Ibidem, s. 302–305.
29 J. Zajadło, Koncepcja odpowiedzialności za ochronę (Responsibility to Protect) – nowa filozofia
prawa międzynarodowego? [w:] Świat współczesny ..., s. 279.
26 27 32
NATO I ONZ – RELACJE PODMIOTÓW BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
trzebom i trudnej do zakwestionowania koncepcji odpowiedzialności za ochronę”30
(ang. Responsibility to Protect, R2P)31. Na gruncie filozoficznoprawnym debata koncentrowała się wokół zagadnień lagalności i legitymizacji w aspekcie poszukiwania
rozstrzgnięcia potencjalnego konfliktu pomiędzy suwerennością państwa a zobowiązaniami międzynarodowoprawnymi w zakresie ochrony praw człowieka32. Nigdy w przeszłości konflikt ten nie występował w takiej postaci w teorii i praktyce
prawa międzynarodowego, ponieważ „nigdy wcześniej nie kwestionowano w takim
stopniu dogmatu nieograniczonej suwerenności państwa w stosunkach międzynarodowych, i to w oparciu o argumenty płynące z systemu międzynarodowej ochrony
praw człowieka”33. Trzeba przy tym podkreślić, iż istotą tej debaty nie jest dylemat
– czy interweniować? – gdyż troska o przestrzeganie praw człowieka ma charakter
międzynarodowy i nie należy do wyłącznej kompetencji państw, lecz – kto, w czyim
imieniu, w jakich okolicznościach i przy użyciu jakich środków ma prawo „troszczyć
się” o prawa człowieka w innych państwach. Kraje słabiej rozwinięte odmiawiają
tego prawa państwom zachodnim. Kraje zachodnie odwołują się w takich sytuacjach
do „prawa” do interwencji humanitarnej. Nie jest ono jednak uznawane za „prawo”
przez państwa, które obawiają się jego nadużywania przez silniejszych do osiągania
innych celów politycznych34.
W efekcie – jak stwierdza Jerzy Zajadło – interwencja NATO w Kosowie stanowiła „sama w sobie przypadek szczególny, chociażby z uwagi na charakter działań
militarnych i nie do końca jasne stanowisko Rady Bezpieczeństwa ONZ, a jednocześnie stała się pretekstem do podjęcia prób reinterpretacji dotychczasowych stanowisk w kwestii zakazu groźby lub użycia siły w stosunkach międzynarodowych
(art. 2 ust. 4 Karty NZ), jak i zasady nieingerencji w sprawy wewnętrzne drugiego
państwa (art. 2 ust. 7 Karty NZ). Zmusiła także do pogłębionej refleksji nad rolą
i przyszłością Rady Bezpieczeństwa lub wręcz w ogóle całego systemu ONZ”35.
Stosunki międzynarodowe. Geneza..., s. 401.
Z inicjatywy rządu Kanady we wrześniu 2001 r. Międzynarodowa Komisja ds. Interwencji
i Suwerenności Państwa” przedstawiła raport pt. „Responsibility to protect” określający główne zasady i założenia koncepcji „odpowiedzialności za ochronę”. Konceptualne podejście R2P odchodzi od
kontrowersyjnej koncepcji „interwencji humanitarnej” na rzecz głównej odpowiedzialności samych
państw, warunków w jakich wkroczyć może i powinna społeczność międzynarodowa oraz nacisku na
zapobieganie i odbudowę w stopniu co najmniej równym naj na reagowanie, w tym użycie siły przez
odpowiednio legitymizowaną władzę gdy okoliczności tego wymagają. Patrz szerzej: A. Makarewicz,
Interwencja humanitarna czy „odpowiedzialność za ochronę”? „Polski Przegląd Dyplomatyczny”,
2003, t. 3, nr 2, s. 71–91.
32 W sposób bardzo obrazowy konflikt ten sformułował G. Radbruch w koncepcji antynomii zachodzących pomiędzy trzema elementami idei prawa: bezpieczeństwem, celowością i sprawiedliwością. J. Zajadło, op. cit., s. 15.
33 J. Zajadło, op. cit., s. 15.
34 Stosunki międzynarodowe. Geneza..., s. 400–401.
35 Także pojęcie i zakres suwerenności państwa są współcześnie przedmiotem sporów. J. Zajadło,
op. cit., s. 17.
30 31 33
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
Kazus afgański
Atak terrorystyczny na Stany Zjednoczone w dniu 11 września 2001 r. został
natychmiast potępiony przez NATO i ONZ i organizacje te początkowo ściśle ze
sobą współpracowały. Już w dzień po zamachu Sojusz, po raz pierwszy w swojej
historii, uruchomił artykułu 5 TPA uznając atak na Amerykę za atak na wszystkich
sojuszników. Także w tym dniu RB jednogłośnie potępiła zamach, uznając go za zagrożenie dla pokoju i bezpieczństwa międzynarodowego, wzywając wszystkie państwa członkowskie do schwytania i postawienia przed wymiarem sprawiedliwości
jego sprawców, organizatorów i sponsorów, a dwa tygodnie później do współpracy
w walce z terrorystami, włącznie z użyciem siły36. W tym czasie sekretarz generalny NATO George Robertson, silnie wspierający Stany Zjednoczone, poinformował
sekretarza generalnego ONZ Kofiego Annana, że na posiedzeniu Rady Północnoatlantyckiej (ang. North Atlantic Council, NAC) w dniach 11–12 września 2001 r.
zdecydowano o zastosowaniu artykułu 5 TPA, zgodnie z artykułem 51 KNZ, pod
warunkiem, że ONZ uzna, iż atak na Stany Zjednoczone miał miejsce z terytorium
państwa trzeciego. Był to wyraźny gest w stronę zasad określonych w KNZ oraz RB.
Kwestia uznania przez ONZ prawa Stanów Zjednoczonych i sojuszników z NATO
do odwołania się do artykułu 5 TPA nidy nie budziła wątpliwości, w przeciwieństwie
do sposobu jego realizacji. Wielu badaczy zgodnie twierdzi, iż od początku Stany
Zjednoczone niechętnie odnosiły się do użycia tego artykułu, gdyż w ich ocenie mogłoby to jedynie utrudnić zarówno proces planowania, jak i prowadzenia operacji37.
W tym czasie wystąpiła też dysharmonia w stosunkach pomiędzy NATO i ONZ.
Zgodnie bowiem z cytowanym już wcześniej ostatnim paragrafem artykułu 5 TPA
o wszystkich podjętych środkach w ramach jego uruchomienia38, powinna być
niezwłocznie powiadomiona RB i, że „środki takie zostaną zniechane, gdy tylko
Rada Bezpieczeństwa podejmie działania konieczne do przywrócenia i utrzymania
międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa”. De facto raportu takiego NATO nie
przedłożyło RB, aż do października 2005 r., co trudno tłumaczyć niewątpliwie dużym wówczas operacyjnym zaabsorbowaniem ze strony Sojuszu. L. Kaplan wyjaśnia ten fakt, z jednej strony konsekwencjom wynikającym z podporządkowania się
sojuszników decyzjom hegemona, jakim są w Pakcie Stany Zjednoczone, z drugiej
zaś obawami zarówno ze strony Ameryki, jak i całego NATO, przed przejęciem
S/RES/1368 (2001).
Np. R.C. Hendricson, Diplomacy and War, University of Missouri Press, Columbia 2006, s. 120,
cyt. za: L.S. Kaplan, op. cit., s. 188; O. Nassauer, NATO am Scheideweg, http://www.bits.de/public/articles/y10-02.htm (dostęp: 05.01.2014).
38 Do nielicznych wymagań zapotrzebowanych przez Stany Zjednoczone i udzielonych w formie wsparcia przez NATO trzy tygodnie po ataku terrorystycznym należało: 1) wzmożona wymiana
informacji wywiadowczych, 2) zezwolenie na przeloty, a także korzystanie z portów lotnisk państw
członkowskich, 3) przemieszczanie części sił morskich NATO do wschodniej częsci akwenu Morza
Śródziemnego, 4) korzystanie z systemu wczesnego ostrzegania i kontroli (ang. Airborne Warning and
Control System, AWACS) w USA. O. Nassauer, op. cit., cyt. za: B. Panek, Polityka bezpieczeństwa
Sojuszu Północnoatlantyckiego (NATO), Wyd. Fundacja Pro Pomerania, Słupsk 2012, s. 36.
36 37 34
NATO I ONZ – RELACJE PODMIOTÓW BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
kontroli nad operacją w Afganistanie przez ONZ39. Oba te zastrzeżenia znalazły
później swoje uzasadnienie. W pierwszym przypadku, doprowadziło to do rozpoczęcia przez Stany Zjednoczone z pominięciem NATO wojny przeciwko reżimowi
Talibów w Afganistanie w 2001 r., a następnie, także nie w ramach Sojuszu, lecz
w oparciu o doraźnie stworzoną „koalicję chętnych” w Iraku w 2003 r. W drugim
zaś, jeśli zgodzić się z Romanem Kuźniarem „Działania ISAF [ang. International
Security Assistance Force – przyp.aut.] nie są misją typu „out of area”, lecz operacją ratunkową („rescue operation”) po tym, jak Stany Zjednoczone samodzielnie
nie zdołały zwyciężyć a następnie ustabilizować sytuacji w Afganistanie. Decyzja
Amerykanów, aby nie angażować sił Sojuszu w działania wojskowe, już na samym
początku, uczyniła niemożliwym właściwe osiągnięcie zakładanych celów. Trudności jakie tam napotkano wynikają również ze sprzeczności między założeniami
ISAF a koncepcją i sposobem prowadzenia operacji „Trwała Wolność” („Enduring
Freedom”)”40. Obecna strategia działania ONZ w Afganistanie jest odzwierciedleniem koncepcji tzw. „nowego horyzontu” w operacjach utrzymania pokoju (ang.
New Horizon Peacekeeping Concept) opartej na korzystaniu z zasobów i potencjału
różnorodnych podmiotów reagowania prewencyjnego w ramach tzw. „kreatywnego
partnerstwa” (ang. creative partnership)41. W efekcie zarówno NATO (ISAF) jak
i ONZ (UNAMA) wdrażają w Afganistanie nowe teoretyczne koncepcje zarządzania kryzysami, przy braku należytej koordynacji działań, co poza pewnym okresem
ściślejszej współpracy na przełomie lat 2008/2009, czyni relacje między nimi, jak
i innymi organizacjami dysfunkcjonalne42, co jest nie tylko niepożądane, ale i zastanawiające, w sytuacji, gdy UNAMA i ISAF są od siebie de facto operacyjnie uzależnione i winny działać koherentnie. Potwierdzają to m.in. pełne konsternacji słowa
byłego dowódcy ISAF gen. Davida Richardsa: „Problem koordynacji był bardzo realny. Nie jestem pewien z czego on wynika, ale gdy przybyłem w maju 2006 r. okazało się, iż nie jestem w stanie wytyczyć żadnego postępowego kierunku w procesie
politycznym”43. Michael F. Harsch tłumaczy to z jednej strony awersją obu podmiotów do wyzbycia się części ich niezależności (czynnik autonomiczności), z drugiej
zaś dysproporcjami posiadanych przez nie sił i środków (czynnik zdolności)44. Misja
Wsparcia Narodów Zjednoczonych dla Afganistanu posiada rażący deficyt zarówno
osobowy, finansowy, jak i logistyczny, z kolei mandat ISAF obejmuje wiele zadań
L.S. Kaplan, op. cit., s. 188.
R. Kuźniar, Polityczna kondycja NATO i przyszła ewolucja Sojuszu, Wystąpienie na konferencji
z okazji szczytu NATO w Bukareszcie 2008 pt. „Transformacja NATO. Perspektywa polska i regionalna”, Warszawa, 13 marca 2008 r., s. 1.
41 Zob. A New Partnership Agenda. Charting A New Horizon For UN Peacekeeping, New York,
July 2009, http://www.un.org/en/peacekeeping/documents/newhorizon.pdf (dostęp: 07.01.2014).
42 A.B. Smith-Windsor, The UN and NATO Forward from Declaration, NATO Defense College,
Rome, May 2011, http://www.cic.nyu.edu/peacekeeping/docs/un_nato_declaration.pdf (dostęp:
08.01.2014), s. 77.
43 D. Richards, RUSI Interview with General David Richards, „The RUSI Journal”, 2007, Vol. 152,
No. 2, s. 29. Cyt. za: A.B. Smith-Windsor, op. cit. s. 86.
44 A.B. Smith-Windsor, op. cit., s. 77.
39 40 35
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
stricte cywilnych, jak reintegracja, walka z korupcją czy promowanie rządów prawa
wymagających niewojskowych zdolności45.
Kolejnymi czynnikami hamującymi proces efektywnego współdziałania są: zbyt
duża liczba zaangażowanych struktur po obu stronach na różnych szczeblach operacyjnych oraz luki w systemie wymiany informacji, w tym klasyfikowanych46, co ma
szczególne znaczenie dla UNAMA, która nie posiada własnych struktur militarnych
i wywiadowczych47. Niedostatki współpracy szczebla operacyjnego są jednak naturalną wypadkową dysharmonii poziomu strategicznego. Do czasu przyjęcia wspólnej deklaracji w sierpniu 2008 roku o współdziałaniu sekretariatów generalnych
NATO i ONZ nie istniało bowiem pomiędzy organizacjami żadne formalne porozumienie w tej sprawie, a działania podejmowane były wyłącznie ad hoc48, a cywilny
oficer łącznikowy NATO rozpoczął pracę w Nowym Jorku dopiero w 2010 roku49.
Tego typu, bez wątpienia spóźnione działania, nie miały jednak znaczącego wpływu
na operacyjny wymiar współpracy NATO–ONZ w Afganistanie, a relatywnie wymierne efekty odnotowano w zakresie: ochrony ludności cywilnej oraz wspierania
i rekonstrukcji afgańskiego rządu50.
Konstatując należy stwierdzić, iż dobiegająca już końca, wspólna misja NATO
i ONZ w Afganistanie stworzyła przede wszystkim podstawy formalnoprawne i organizacyjne51 oraz strategiczno-operacyjne do większej harmonii obu podmiotów
w obszarze prewencji konfliktów zbrojnych.
Kazus iracki
Pod koniec 1990 r. dzięki zręcznej grze dyplomatycznej prowadzonej ze Związkiem Radzieckim oraz Chińską Republiką Ludową, Stany Zjednoczone stanęły na
czele antyirackiej koalicji, podejmującej działania militarne autoryzowane przez
RB. W 2002 r. sytuacja międzynarodowa była już jednak diametralnie inna i Ameryka nie mogła ponownie liczyć na gremialne poparcie dla nowej wojny w Iraku.
Przede wszystkim celem interwencji nie było, jak poprzednio, wyzwolenie Kuwejtu,
Szerzej: ibidem, s. 76–85.
Ibidem, s. 85 i 87.
47 L. Brahimi, Interview: U.N. envoy to Afghanistan sees probable of June election, „The Yomiuri
Shimbun”, 9 September 2003. Cyt za: ibidem, s. 88.
48 A.B. Smith-Windsor, op. cit., s. 89. Zob. Joint Declaration on UN/NATO Secretariat Cooperation,
New York, 23 September 2008, http://streitcouncil.org/uploads/PDF/UN-NATO%20Joint%20Declara
tion.pdf (dostęp: 04.01.2014).
49 A.B. Smith-Windsor, op. cit., s. 91 (przypis 57).
50 Ibidem, s. 92.
51 Kent J. Kille i Ryan C. określają tę współpracę mianem „koordynacji instytucjonalnej” (ang.
institutional coordination). K.J. Kille, R.C. Hendrickson, NATO and the United Nations: Debates and
Trends in Institutional Coordination, http://www.journal-iostudies.org/sites/journal-iostudies.org/files/
JIOS201121final_4.pdf (dostęp: 08.01.2014), s. 44. Obecnie NATO i USA starają się o utworzenie od
2015 r. nowej misji w Afganistanie na mocy paktu bezpieczeństwa, czemu jednak niechętne są władze
tego kraju (przyp. aut.).
45 46 36
NATO I ONZ – RELACJE PODMIOTÓW BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
bezprawnie anektowanego przez Irak, a „rozbrojenie Iraku i zmiana władz. Ponadto, wydarzenia z 11 września 2001 roku zmobilizowały administrację amerykańską do wyprzedzających uderzeń i likwidowania potencjalnych źródeł zagrożenia
dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych”52, a za takie uznała ona Irak oskarżony
o wspieranie międzynarodowego terroryzmu oraz posiadanie broni masowego rażenia, zaliczając go wraz z Koreą Północną i Iranem do państw tzw. „osi zła”.
Wobec braku przekonujących dowodów, Stany Zjednoczone miały jednak trudności zarówno w pozyskaniu sojuszników, jak i politycznego wsparcia ze strony
pozostałych członków RB. Nie brakowało też opinii, iż jedynym błędem irackiego dyktatora była niechęć podporządkowania się Stanom Zjednoczonym, które to
oskarżał o zamiar przejęcia kontroli nad irackimi źródłami ropy naftowej53. Administracja amerykańska dążyła jednak do interwencji w Iraku „nawet przy braku
szerokiego poparcia ze strony amerykańskiej opinii publicznej oraz społeczności
międzynarodowej”54. 16 października 2002 r. amerykański Kongres przyjął rezolucję zezwalającą na użycie siły wobec Iraku55. W obliczu zagrożenia Saddam Husajn
uzyskał poparcie Ligi Państw Arabskich (LPA) dla zniesienia sankcji, wznowienia
dialogu pomiędzy Irakiem i ONZ, a także deklarację sprzeciwu wobec jakiejkolwiek
zbrojnej interwencji w Iraku.
Wobec jednoznacznej kwalifikacji prawnej w świetle KNZ, traktującej działania
zbrojne bez autoryzacji RB, jako niezgodne z prawem międzynarodowym, Stany
Zjednoczone i ich sojusznicy uznali, że podjęte przez nich działania zmierzające do
interwencji zbrojnej w Iraku w 2003 roku wynikały z uchwał tejże Rady. Prezydent
George W. Bush dał temu wyraz w przekonaniu, że do podjęcia niezbędnych środków uprawnia rezolucja RB nr 1441 z 8 listopada 2002 r., ostrzegająca Irak przed
poważnymi konsekwencjami, w przypadku dalszych naruszeń zobowiązań, wypływających z poprzednich rezolucji56. Jednak rezolucja bezpośrednio zezwalająca na
P. Osiewicz, Budowa koalicji międzynarodowej, przebieg wojny oraz odbudowa Iraku, [w:] T. Brańka, M. Lorenc, P. Osiewicz, A. Potyrała, Irak między wojną a pokojem, Wyd. MADO, Toruń 2010, s. 51.
53 Ibidem, s. 52.
54 R.R. Andersen, R.F. Siebert, J.G. Wagner, Politics and Change in the Middle East. Sources of
Conflict and Accommodation, Upper Saddle River 2007, s. 324. Cyt za: Ibidem.
55 „Wśród argumentów uzasadniających możliwość podjęcia tak zdecydowanych działań wymieniono między innymi: - utrzymywanie przez Irak znacznych zapasów broni chemicznej i biologicznej,
pomimo przyjętych w tym zakresie zobowiązań; - kontynuowanie badań nad bronią masowego rażenia, które zagrażało żywotnym interesom Stanów Zjednoczonych, a także pokojowi i bezpieczeństwu
międzynarodowemu; – ustawiczne łamanie przez Irak postanowień zawartych w rezolucjach RB ONZ;
– wrogość okazywaną Stanom Zjednoczonym; – wspieranie międzynarodowego terroryzmu; – brutalne
prześladowania opozycji politycznej”. Authorization for Use of Military Force Against Iraq resolution
of 2002, U.S. Department of Justice, Washington, D.C., 21 October 2002, http://www.justice.gov/olc/
docs/memo-military-force-iraq.pdf (dostęp: 10.01.2014). Cyt za: P. Osiewicz, op. cit., s. 55.
56 „The Council has repeatedly warned Iraq that it will face serious consequences as a result of
its continued violations of its obligations”, S/RES/1441 (2002) 8 November 2002, http://daccess-ddsny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N02/682/26/PDF/N0268226.pdf?OpenElement (dostęp: 04.01.2014).
W rezolucji nr 1441 zawarto, że Irak nie dopełnił warunków rezolucji nr 687, zatem upoważnienie do
użycia siły wypływa z nadal obowiązującej rezolucji nr 678. Rezulucja nr 678 z 29 listopada 1990 r.
nakazywała Irakowi wycofanie się z Kuwejtu, a w przeciwnym razie upoważniała państwa sprzymie52 37
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
użycie siły nie została, wobec zapowiedzi weta przez Rosję i Francję, wniesiona
pod obrady RB, co świadczy o braku zgody co do kwalifikacji prawnej operacji pk.
„Iracka wolność”. Stany Zjednoczone nie były więc w stanie przekonać najważniejszych partnerów o konieczności interwencji w Iraku, a „część państw europejskich,
z Francją i Niemcami na czele, zaczęła dystansować się od polityki amerykańskiej.
Podobną postawę przyjęła Rosja, a później także Chiny. Tak więc trzech stałych
członków RB zachowało co najmniej wstrzemięźliwość, by nie rzec wrogość wobec
amerykańskich planów w Iraku”57. Wymowne jest poparcie dla jednostronnej interwencji Stanów Zjednoczonych w Iraku w 2002 r. jedynie przez 4 (Wielka Brytania,
Kuwejt, Katar i Izrael) spośród 20 państw uczestniczących lub popierających koalicję antyiracką w latach 1990–1991. Jednocześnie zastanawia deklarowane poparcie
wszystkich tych państw – poza Chinami, które nie wypowiedziały się w tej kwestii
jednoznacznie, ale także Stanów Zjednoczonych – dla ewentualnej wielostronnej
operacji pod auspicjami ONZ58. „W przededniu rozpoczęcia działań wojennych
w Iraku poparcia Stanom Zjednoczonym udzieliło 47 państw (...)”59 w tym zaledwie
dwa państwa z Bliskiego Wschodu: Turcja i Kuwejt, gdyż pomimo braku poparcia
dla Saddama Husajna w większości państw regionu „na co dzień podzieleni muzułmanie odebrali wojnę jako atak na wartości i święte miejsca w Iraku, ponieważ było
powszechnie wiadomo, iż interwencja nie zakończy się na odsunięciu od władzy
irackiego dyktatora, a będzie jedynie wstępem do usankcjonowania amerykańskiej
obecności w Iraku”60.
Przygotowania do drugiej wojny w Iraku w szczególny sposób uwidoczniły istniejące podziały w ramach państw NATO oraz w relacjach transatlantyckich. Hegemonistyczna postawa Stanów Zjednoczonych nie osłabiła jednak niekwestionowanej pozycji tego państwa zarówno w NATO, jak i w ONZ. Niemal natychmiast
po zakończeniu działań wojennych Organizacja Narodów Zjednoczonych aktywnie
włączyła się w tranzycję Iraku przy użyciu niemilitarnych środków prewencyjnych.
Przede wszystkim zniesiono nałożone na Irak sankcje ekonomiczne61, w tym prohibicję na handel z tym krajem, zwłaszcza w sektorze surowców energetycznych (gaz
ziemny i ropa naftowa) oraz ustanowiono Misję Wsparcia Narodów Zjednoczonych
dla Iraku (ang. United Nations Assistance Mission for Iraq, UNAMI)62, a następnie
rzone z Kuwejtem do podjęcia wszelkich niezbędnych kroków w celu przywrócenia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, sankcjonując użycie siły. Rezolucja nr 687 z 3 kwietnia 1991 r. nakazywała Irakowi zniszczenie lub wycofanie posiadanej broni masowego rażenia oraz rakiet balistycznych
o zasięgu powyżej 150 km, zastrzegając podjęcie odpowiednich kroków, zgodnie z rezolucją nr 678,
w przypadku niedotrzymania zobowiązań.
57 M. Leśniewski, Druga wojna w Zatoce Perskiej i amerykańska okupacja Iraku 2003–2006, [w:]
Konflikty kolonialne i postkolonialne w Afryce i Azji 1869–2006, red. P. Ostaszewski, Wyd. „Książka
i Wiedza”, Warszawa 2006, s. 863.
58 R.R. Andersen, R.F. Siebert, J.G. Wagner, op. cit., s. 326. Cyt za: P. Osiewicz, op. cit., s. 56–57.
59 P. Osiewicz, op. cit., s. 57–58.
60 Kessing’s Record of World Events 2003, No. 3, s. 45315. Cyt za: ibidem, s. 58 (cytat 19).
61 S/RES/1483 (2003.
62 S/RES/1500 (2003). Kolejna rezolucja S/RES/1546 (2004) określiła wiodącą rolę UNAMI
w takich dziedzinach jak: – doradztwo i wsparcie dla Niezależnej Komisji Wyborczej w Iraku,
38
NATO I ONZ – RELACJE PODMIOTÓW BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
przyznając wielonarodowym siłom wojskowym (ang. Multinational Force, MNF)
upoważnienie do podjęcia wszelkich dostępnych środków w celu ustanowienia bezpieczeństwa i stabilizacji w Iraku, w tym także wsparcia UNAMI63. Słowem, niezależnie od opozycji ONZ wobec decyzji Waszyngtonu o inwazji na Irak, dalsze
wzajmne relacje w odbudowie tego państwa cechowała konstruktywna współpraca.
Sojusz Północnoatlantycki od początku był bardziej wstrzemięźliwy wobec stanowiska Waszyngtonu wobec Iraku, niż ONZ. Istniejące w Pakcie podziały stanowisk
pozwoliły jedynie na zmobilizowanie samolotów rozpoznawczych oraz systemów
obrony przeciwrakietowej i ochrony przed skutkami ataku broni masowego rażenia, do ochrony Turcji przed potencjalnym uderzeniem odwetowym ze strony Iraku
oraz na prośbę władz Rzeczypospolitej Polskiej o udzieleniu temu państwu wsparcia
w przygotowaniach do udziału w misji stabilizacyjnej w Iraku64.
Kryzys iracki nie znajdował się jednak w centrum zainteresowania NATO, w odróżnieniu od sytuacji na Bałkanach, walki z terroryzmem czy współpracy z Unią Europejską. Podejmowane próby zbliżenia stanowisk pomiędzy Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią z jednej strony oraz Francją i Niemcami z drugiej, przynosiły
początkowo mierne efekty, jednak stopniowo następowała progresja, która jak się
wydaje w znacznej mierze była wypadkową wzrastającego zaangażowania w Iraku
ze strony ONZ. Przełomowym w tym względzie czynnikiem było uznanie przez
ONZ w 2004 r. Tymczasowego Rządu Irackiego65, potwierdzonym następnie przez
Radę Północnoatlantycką (ang. North Atlantic Council, NAC), która uznała ten fakt
za kolejny istotny krok w rekonstrukcji tego kraju i zadeklarowała pełne poparcie dla
implementacji postanowień rezolucji ONZ nr 1546. Jednocześnie uznano włożony
w tym celu wysiłek wielonarodowych sił wojskowych, a więc pośrednio i Stanów
Zjednoczonych66. Stanowisko to zostało silnie wzmocnione przez NAC na początku
2005 r., w oświadczeniu, że w odpowiedzi na rezolucję RB nr 1546, wszystkie 26
państw sojuszniczych uczestniczy w misji szkoleniowej sił bezpieczeństwa w Iraku
przyśpieszając tym samym proces przejęcia odpowiedzialności za stabilizację i bezpieczeństwo w Iraku w całości przez NATO67, z zastrzeżeniem, iż państwa NATO
Tymczasowego Rządu Irackiego oraz parlamentu w przeprowadzeniu wolnych wyborów, – promowanie dialogu i porozumienia w procesie tworzenia konstytucji Iraku przez obywateli tego kraju, – doradztwo rządowi Iraku w kwestii rozwoju skutecznej służby cywilnej i opieki socjalnej, – wspieranie
rekonstrukcji, rozwoju oraz pomocy humanitarnej, – promowanie ochrony praw człowieka, pojednania
narodu irackiego oraz idei państwa prawa, – wspieranie rządu Iraku w przygotowaniach do sporządzenia spisu ludności. Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, http://www.unic.un.org.pl/irak/ustanowienie_UNAMI.php (dostęp: 06.01.2014).
63 S/RES/1511 (2003), para 13; S/RES/1546 (2004).
64 Final Communiqué, Ministerial Meeting of the North Atlantic Council held in Madrid on 3 June
2003, NATO Press Release (2003)059, 3 June 2003, http://www.nato.int/docu/pr/2003/p03-059e.htm
(dostęp: 07.01.2014), para 4 i 5.
65 S/RES/1546 (2004).
66 Ibidem, para 5.
67 Statement issued by the Heads of State and Government participating in a meeting of the North
Atlantic Council in Brussels, NATO Press Release (2005)022, 22 February 2005, http://www.nato.
int/docu/pr/2005/p05-022e.htm (dostęp: 07.01.2014), para 3.
39
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
mogą realizować tę misję w różnej formie, zarówno na terytorium Iraku, jak i poza
nim68.
Wsparcie ze strony NATO i ONZ było niesłychanie ważne dla Stanów Zjednoczonych, które dążyły do zmniejszenia militarnego i finansowego zaangażowania
w Iraku, przy czym Waszyngton nie zamierzał wcale przekazać operacji pod flagę
NATO. Z drugiej strony żaden sojusznik nie był zainteresowany zwierzchnictwem
ONZ nad siłami NATO, bez względu na to jak ważna była legitymizacja operacji
ze strony Rady Bezpieczeństwa69. Ostatecznie animozje wśród sojuszników NATO
utrzymały się niemal przez cały okres trwania prezydentury G.W. Busha (20 stycznia 2001 – 20 stycznia 2009), co skutkowało m.in. brakiem bezpośredniego zaangażowania w operacje na terytorium Iraku i Afganistanu ze strony jego europejskich
liderów, a więc Niemiec i Francji i utrzymaniu odpowiedzialności za stabilizację
Iraku wyłącznie ze strony Stanów Zjednoczonych i irackich władz.
Kazus libijski
Wobec nasilających się ataków na ludność cywilną w trakcie rewolucji libijskiej,
NATO od początku ściśle współdziałało z Organizacją Narodów Zjednoczonych.
W marcu 2011 roku sekretarz generalny Anders Fogh Rasmussen potępiając użycie
siły przez reżim Muammara al-Kaddafiego wobec narodu libijskiego oświadczył, iż
NATO nie będzie interweniować bez mandatu ONZ i prowadzi w tej sprawie ścisłe
konsultacje z ONZ, UE, Ligą Państw Arabskich (LPA) oraz Unią Afrykańską (UA)70.
Jednocześnie sojusznicze samoloty wczesnego ostrzegania AWACS (ang. Airborne
Warning and Control System – Lotniczy System Ostrzegania i Kontroli) rozpoczęły
monitorowanie sytuacji w regionie z powietrza w ramach operacji antyterrorystycznej pk. „Active Endeavour”71, a siły morskie terytorium Libii z akwenu Morza Śródziemnego kontrolując jednocześnie przestrzeganie nałożonego na Libię embarga na
Final communiqué. Meeting of the North Atlantic Council In Defence Ministers session held
in Brussels on 8 June 2006, NATO Press Release (2006)064, 8 June 2006, http://www.nato.int/docu/
pr/2006/p06-064e.htm (dostęp: 07.01.2014), para 6. Kwestia ta była niezwykle istotna, ponieważ
Niemcy i Francja nie wyraziły zgody na skierowanie swoich instruktorów do Iraku (przyp.aut.).
69 L.S. Kaplan, op. cit., s. 206.
70 Press Briefing by NATO Secretary General Anders Fogh Rasmussen preceding the March NATO
Defence Ministerial Meeting, 7 March 2011, http://www.nato.int/cps/en/SID-6614E22D-99903905/natolive/opinions_71257.htm?selectedLocale=en (dostęp: 08.01.2014), para 6.
71 NATO increases airborne surveillance in the Mediterranean, http://www.nato.int/cps/en/SID3A005F5D-71CDE49E/natolive/news_71316.htm?selectedLocale=en (dostęp: 08.01.2014). W operacji uczestniczył też Polski Kontyngent Wojskowy złożony z wydzielonych jednostek Marynarki
Wojennej RP. Zob. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 października 2010
r. o użyciu Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Sił Zadaniowych Organizacji Traktatu
Północnoatlantyckiego w operacji ACTIVE ENDEAVOUR na Morzu Śródziemnym, www.bbn.gov.pl/
download.php?s=1&id=5792 (dostęp: 05.01.2014).
68 40
NATO I ONZ – RELACJE PODMIOTÓW BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
dostawy do tego kraju broni i uzbrojenia (realizując tym samym rezolucję RB)72. Stany Zjednoczone, nie deklarując jednoznacznie gotowości do wojskowej interwencji
w Libii, dokonały przegrupowania części sił w rejon Afryki Północnej. Ministrowie obrony państw członkowskich NATO, rozważając zwiększone zaangażowanie
Sojuszu w Libii, sformułowali natmiast trzy warunki: 1) uzasadniona konieczność,
2) jasno sprecyzowany mandat prawnomiędzynarodowy, 3) silne wsparcie ze strony
państw regionu73. Dwa pierwsze warunki były ściśle koherentne i wymagały autoryzacji ONZ, natomiast warunek trzeci – wymagał akceptacji ze strony regionalnych
organizacji bezpieczeństwa, a więc LPA i UA, co było szczególnie ważne, aby zademostrować, że operacja nie jest jednostronnym aktem narzucania woli przez państwa Zachodu. Wobec nadal pogarszającej się sytuacji, Rada Bezpieczeństwa ONZ,
10 głosami „za” przy 5 „wstrzymujących się” uchwaliła 17 marca 2011 r. rezolucję
1973 przewidującą użycie wszelkich środków w celu ochrony libijskich cywilów
przed atakami oraz ustanawiającą strefę zakazu lotów nad terytorium Libii74. Dwa
dni później rozpoczęła się międzynarodowa operacja militarna pk. „Odyssey Dawn”
z udziałem koalicji ad hoc, złożonej z sił francuskich, amerykańskich i brytyjskich.
31 marca 2011 r. NATO przejęło dowodzenie operacją w Libii pk. „Unified Protector”, która trwała do 31 października 2011 r. i zakończyła się przejęciem władzy
w państwie przez powstańczą Narodową Władzę Libijską75. Operacja polegała na
kontrolowaniu nałożonego na Libię embarga ONZ na dostawy do tego kraju broni
i uzbrojenia, stref zakazu lotów nad Libią oraz działaniach militarnych mających na
celu ochronę ludności cywilnej. Uczestniczyło w niej 21 okrętów NATO oraz 250
samolotów różnego typu. Lotnictwo NATO przeprowadziło ogółem 26 tys. nalotów
(średnio 120/dzień) niszcząc ok. 6 tys. celów militarnych. Przez cały czas trwania
operacji, siły NATO aktywnie wspierały ONZ oraz organizacje pozarządowe w dostarczaniu na terytorium Libii pomocy humanitarnej76. 16 września 2011 r., a więc
przed wygaśnięciem mandatu operacji, RB zdecydowała o powołaniu Misji Wsparcia Narodów Zjednocznych dla Libii (ang. United Nations Support Mission in Libya,
UNSMIL) z zadaniem wsparcia procesu tranzycji libijskiego państwa77.
Należy podkreślić, iż w trakcie trwania całego kryzysu libijskiego NATO ściśle
współpracowało z ONZ, LPA oraz innymi zaangażowanymi organizacjami78.
72 Press conference by NATO Secretary General Anders Fogh Rasmussen at the meeting of NATO
Defence Ministers, Brussels, 10 March 2011, http://www.nato.int/cps/en/SID-9C3A8782-C9C4960A/
natolive/opinions_71419.htm?selectedLocale=en (dostęp: 08.01.2014). RB ONZ nałożyła na Libię
embargo na mocy rezolucji S/RES/1970 (2011) z 26 lutego 2011, http://daccess-dds-ny.un.org/doc/
UNDOC/GEN/N11/245/58/PDF/N1124558.pdf?OpenElement (dostęp: 08.01.2014).
73 NATO ready to support international efforts on Libya, 10 March 2011, http://www.nato.int/cps/
en/SID-F9D0A234-D342264A/natolive/news_71446.htm?selectedLocale=en (08.01.2014).
74 S/RES/1973 (2011).
75 NATO and Libya, http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_71652.htm (dostęp: 05.01.2014).
76 Narodowa Rada Libijska wielokrotnie apelowała o utrzymanie sił NATO w kraju, jednak
27 października 2011 r. RB ONZ jednogłośnie przyjęła rezolucję S/RES/2016 (2011) w sprawie wygaśnięcia mandatu ONZ dla operacji w Libii.
77 S/RES/2009 (2011).
78 NATO and Libya...
41
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
Kazus syryjski
Naród syryjski na fali rewolucji tzw. arabskiej wiosny zaczął w lutym 2011
roku manifestować („Dzień gniewu”) domagając się znaczących reform politycznych i zakończenia trwającego w Syrii od 1963 r. stanu wojennego. Fala społecznego
buntu zaczęła przybierać na sile, ogarniając stopniowo cały kraj. W starciach z siłami bezpieczeństwa padły pierwsze ofiary śmiertelne. Początkowo reżim prezydenta
Baszara al-Assada szedł na pewne ustępstwa, promulgując dekret 161. znoszący stan
wyjątkowy, który pozwalał władzom m.in. na aresztowanie ludzi i przetrzymywanie ich bez postawienia zarzutów oraz dekrety rozwiązujące trybunał bezpieczeństwa stanu oraz regulujące prawo do manifestacji. Jednocześnie władza brutalnie
tłumiła coraz liczniejsze antyrządowe demostracje zwiększając liczbę ofiar. W ten
sposób rozpoczął się trwający w Syrii wewnętrzny konflikt zbrojny o szerokim zasięgu, w wyniku którego – według danych ONZ – zginęło już ponad 100 tys. ludzi
i liczba ta stale rośnie. Stany Zjednoczone od początku kryzysu wspierały syryjską
opozycję, wykluczając jednak swoje militarne zaangażowanie w Syrii79. Dyplomacja amerykańska, bez większych efektów, stara się w tej sprawie współpracować
z Rosją i Chinami na forum Rady Bezpieczeństwa ONZ. We wrześniu 2012 r. szefowa amerykańskiej dyplomacji Hillary Clinton ostrzegła, że Stany Zjednoczone
zwiększą presję, aby położyć kres reżimowi Asada, jeśli nowa rezolucja dotycząca
Syrii, o którą zabiegają w RB nie przyniesie właściwych skutków, nie precyzując
jednak o jakie ewentualnie działania chodzi. Rosja jest zdecydowanie przeciwna
jakiejkolwiek międzynarodowej interwencji w Syrii, która w jej ocenie byłaby ingerencją w sprawy wewnętrzne tego państwa, o co wielokrotnie oskarżała Zachód.
We wrześniu 2012 r. rosyjski wiceminister spraw zagranicznych Giennadij Gatiłow oświadczył, że Rosja nie jest „nierozerwalnie związana” z prezydentem Syrii
Baszarem al-Assadem i jest gotowa zaakceptować każdą decyzję podjętą przez samych Syryjczyków. W efekcie różnica stanowisk w sprawie Syrii pomiędzy Stanami
Zjednoczonymi a Federacją Rosyjską i Chinami uniemożliwia skuteczne działanie
prewencyjne ze strony ONZ.
W lutym 2012 r. ONZ podjęło nieudaną próbę skierowania do Syrii wysłanniczki ds. działań humanitarnych, Valerie Amos z misją zorientowania się w sytuacji
humanitarnej. Miesiąc później władze Syrii przystały jednak na propozycję planu
pokojowego wysłannika ONZ i Ligii Państw Arabskich Kofiego Annana, zakładającego ustanowienie rozejmu między stronami konfliktu, ewakuację rannych, wycofanie ciężkiej broni z dzielnic mieszkalnych, pomoc humanitarną dla ludności oraz
Niektórzy analitycy za główne przyczyny sprzeciwu Waszyngtonu uznaja znaczny potencjał sił
powietrznych al-Assada oraz wsparcie Rosji i Iranu, co oznaczałoby konflikt z tymi krajami w przypadku interwencji Zachodu. Z drugiej zaś strony konflikt w Syrii stanowi zagrożenie dla stabilności jej
sąsiadów, a także dla Zachodu z trzech zasadniczych powodów: ryzyka proliferacji części syryjskiego
arsenału chemicznego w ręce rebeliantów, exodusu uchodźców, głównie do Libani i Jordanii, możliwości wybuchu „sunnickiego przebudzenia” przeciwko Hezbollahowi w Libanie. Zob. Interwencja
w Syrii coraz bardziej prawdopodobna, 27 lipca 2012, http://swiat.newsweek.pl/interwencja-w-syriicoraz-bardziej-prawdopodobna,94366,1,1.html (dostęp: 05.01.2014).
79 42
NATO I ONZ – RELACJE PODMIOTÓW BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
podjęcie rozmów na temat politycznego rozwiązania konfliktu. Do Syrii skierowano
nieuzbrojonych obserwatorów ONZ z zadaniem nadzorowania przebiegu zawieszenia broni, co w praktyce było niemożliwe z uwagi na nieprzestrzeganie przez obie
walczące strony przyjętych postanowień. Za fiasko misji i rezygnację z pełnionej
funkcji po wygaśnięciu mandatu 31 sierpnia 2012 r., Kofi Annan obciążył istniejące
podziały w społeczności międzynarodowej, a zwłaszcza wśród stałych członków
Rady Bezpieczeństwa ONZ oraz rosnącą militaryzację w Syrii80.
ONZ uznaje siłowe rozwiązanie konfliktu w Syrii za niemożliwe. Świadczy
o tym m.in. stanowisko sekretarza generalnego Ban Ki Muna wygłoszone w trakcie konferencji prasowej z okazji 67. sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ, iż jego
zdaniem niestety obie strony, zarówno rząd, jak i siły opozycyjne, wydają się być
zdeterminowane, aby doprowadzić do rozstrzygnięcia środkami militarnymi, podczas, gdy środki militarne nie przyniosą odpowiedzi i rozwiązania należy szukać
na drodze dialogu politycznego81. Prowadzona w trakcie tej sesji poświęcona kryzysowi syryjskiemu debata, potwierdziła tylko rozbieżność stanowisk politycznych
i nie przyniosła żadnych konstruktywnych rozwiązań82. Tymczasem raport komisji śledczej ONZ stwierdził, iż w trakcie konfliktu w Syrii obie strony – rządowa
i powstańcza – dokonały licznych zbrodni wojennych co wymaga postępowania ze
strony Międzynarodowego Trybunału Karnego w Hadze.
Stanowisko NATO w sprawie kryzysu syryjskiego dobitnie wyraża wypowiedź
sekretarza generalnego Sojuszu Andersa Fogha Rasmussena, jakiej udzielił w wywiadzie dla amerykańskiego bloga dyplomatycznego The Cable, twierdząc, iż: „nie
rozmawiamy w Sojuszu o żadnej ewentualnej interwencji w Syrii i nie przewidują
żadnej roli NATO w takim ewentualnym przedsięwzięciu”83. Według Rasmussena,
Syria jest etnicznie, politycznie i religijnie o wiele bardziej skomplikowana od Libii,
co wymaga szczególnego zaangażowania ze strony Ligii Państw Arabskich.
Sytuacja bezpieczeństwa w Syrii jest przede wszystkim wypadkową istniejących
podziałów politycznych w RB, co utrudnia podjęcie skutecznych działań prewencyjnych ze strony społeczności międzynarodowej, oraz determinacji obu stron konfliktu
do jego rozstrzygnięcia na drodze militarnej przy rozszerzaniu się konfliktu na kraje
sąsiednie84. W efekcie mamy w Syrii do czynienia z katastrofą humanitarną oraz
80 Press conference by Joint Special Envoy for Syria Press Release, Geneva, 2 August 2012, http://
kofiannanfoundation.org/newsroom/press/2012/08/joint-special-envoy-opening-remarks-to-press-conference-check-against-deliver (dostęp: 06.01.2014).
81 Press Conference by Secretary-General Ban Ki-Moon at United Nations Headquarters,
Secretary-General SG/SM/14518, 19 September 2012, http://www.un.org/News/Press/docs//2012/
sgsm14518.doc.htm (dostęp: 06.01.2014).
82 Co z tą Syrią? Światowi liderzy spierali się na forum ONZ, 29 września 2012, http://www.polskatimes.
pl/artykul/667247,co-z-ta-syria-swiatowi-liderzy-spierali-sie-na-forum-onz,id,t.html (dostęp: 05.01.2014).
83 Ibidem.
84 Syryjski atak moździerzowy na przygraniczne terytorium tureckie na początku października 2012 r. skutkował sojuszniczymi konsultacjami w NATO zgodnie z postanowieniami Traktatu
Północnoatlantyckiego, decyzją tureckiego parlamentu zezwalającą na działania armii poza granicami oraz natychmiastową odpowiedzią Turcji atakiem z powietrza na cele na terytorium Syrii. Stany
Zjednoczone uznały odpowiedź Turcji za odpowiednią i proporcjonalną, natomiast Rosja ostrzegła
43
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
zbrodniami ludobójstwa po obu stronach konfliktu przy bezradności społeczności
międzynarodowej, która w zasadzie nie jest w stanie podjąć jakichkolwiek skutecznych działań zarówno dyplomatycznych, jak i militarnych. Niewątpliwym jednak
sukcesem na drodze rozwiązania syryjskiego konfliktu, jaki udało się dotychczas
osiągnąć, było uchwalenie przez RB we wrześniu 2013 r. rezulucji nr 2118 wzywającej do zabezpieczenia i usunięcia do połowy 2014 r. arsenału syryjskiej broni
chemicznej, która spowodowała śmierć ok. 1500 osób. Nie przewiduje ona jednak
sankcji w przypadku niedostosowania się do jej wymagań. Wszystko wskazuje jednak na to, iż władze syryjskie wywiążą się z jej postanowień, co należy uznać za
sukces dyplomacji prewencyjnej.
Konkludując, należy stwierdzić, że konflikt syryjski wykazał „naturalną” dysharmonię w relacjach NATO i ONZ. Sojusz otwarcie separuje się od jakiegokolwiek
zaangażowania, poza dyplomatycznym wsparciem procesu pokojowego, a ONZ podejmuje, jak dotąd, spóźnione i nie dość skuteczne próby rozwiązania konfliktu na
drodze dyplomatycznej, wykluczając akcję militarną.
Podsumowanie
W okresie „zimnej wojny” zarówno NATO jak i ONZ działały w zasadzie niezależnie, realizując swoje autonomiczne cele w sferze bezpieczeństwa międzynarodowego. Okres ten charakteryzował się zarówno brakiem szczególnej współpracy
jak i wzajemnych antagonizmów, które jeśli występowały, to nie miały jednak charakteru stricte konfrontacyjnego. Z drugiej zaś strony dochodziło jednak do sytuacji,
w których na forum ONZ, ścierały się różnice poglądów zarówno pomiędzy państwami Wschodu i Zachodu, jak i w ramach wspólnoty sojuszniczej NATO. Zmiana
sytuacji międzynarodowej po 1989 roku wymusiła konieczność wzmożonej współpracy obu organizacji, które jako samodzielne podmioty bezpieczeństwa nie były
i nadal nie są w stanie skutecznie przeciwstawić się nowym wyzwaniom i zagrożeniom bezpieczeństwa. W tym sensie można raczej mówić o pewnego rodzaju „nowej
współpracy”, niż o „nowym otwarciu” we wzajemnych związkach pomiędzy NATO
i ONZ. Ta nowa relacja nie jest jednak wyłącznie harmoniczna, na co wpływa szereg
czynników warunkujących.
Odwołując się do teorii stosunków międzynarodowych można stwierdzić, iż
współczesne środowisko międzynarodowe cechuje nad wyraz realistyczne podejście do kwestii bezpieczeństwa międzynarodowego z elementami konstruktywizmu
i paradygmatu biurokratycznego, ze szczególną rolą państwa narodowego, pozycją
siły w polityce zagranicznej oraz anarchicznością stosunków międzynarodowych.
Tymczasem skuteczność działań w obszarze prewencji konfliktów zbrojnych wymaNATO i państwa Bliskiego Wschodu przed wykorzystywaniem tego incydentu, za które Syria przeprosiła, jako pretekstu do interwencji. Doniesienia agencyjne, m.in. Rosja do NATO: Nie wtykajcie palców
w sprawę Syrii, Newseek.pl, 04 października 2012, http://swiat.newsweek.pl/rosja-do-nato--nie-wtykajcie-palcow-w-sprawe-syrii,96766,1,1.html (dostęp: 05.01.2014).
44
NATO I ONZ – RELACJE PODMIOTÓW BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
ga podejścia bardziej liberalnego, opartego na koncepcjach bezpieczeństwa zbiorowego, którego istotą jest pewna szersza idea „solidarności bezpieczeństwa”85.
Analiza zaprezentowanych przypadków wskazuje, iż NATO w zakresie zarządzania kryzysami w misjach zewnętrznych poza obszarem Sojuszu (ang. out of area
missions) nie będzie podejmować żadnych działań bez autoryzacji RB. W tym sensie
decyzje ONZ stanowią warunek sine qua non podejmowanych „ewentualnie” przez
NATO działań. Potwierdzają to strategiczne ustalenia podjęte na szczycie NATO
w Lizbonie w listopadzie 2010 roku, gdzie zdecydowano, iż Sojusz powinien i będzie efektywnie realizował zadania w zakresie: zbiorowej obrony, zarządzania kryzysowego i bezpieczeństwa kooperacyjnego zawsze zgodnie z prawem międzynarodowym oraz w ścisłym współdziałaniu z innymi organizacjami bezpieczeństwa
międzynarodowego, w tym zwłaszcza z ONZ86. Ponadto postanowiono, iż NATO
nie będzie reagować w każdej sytuacji pełniąc rolę „światowego żandarma bezpieczeństwa”, ale jedynie w sytuacjach, gdy inni aktorzy czy organizacje nie są w stanie
danemu zadaniu podołać87. Z wielu przyczyn, ale głównie niezależności podmiotowej, NATO nie zamierza i nie będzie więc odgrywać roli instrumentu reagowania
prewencyjnego pozostającego w dyspozycji ONZ. Zagadnienie to jest częścią szerszego i niezwykle złożonego procesu sterowania w systemie prewencji konfliktów
zbrojnych88 i wymaga wnikliwych studiów i badań w zakresie strategicznego zarządzania bezpieczeństwem.
Obecnie efektywność kooperacji podmiotów bezpieczeństwa międzynarodowego, w tym NATO i ONZ, ma charakter działań ad hoc, a nie rozwiązań systemowych
i w znacznej mierze zależy od konkretnej sytuacji geopolitycznej oraz operacyjnej.
Wypracowane zostały już jednak w tym zakresie stosowne podstawy formalnoprawne i organizacyjne oraz uzyskano pierwsze doświadczenia na szczeblu strategicznym i operacyjnym, które wymagają jednak doskonalenia.
Bibliografia
A New Partnership Agenda. Charting A New Horizon For UN Peacekeeping, New York,
July 2009, http://www.un.org/en/peacekeeping/documents/newhorizon.pdf (dostęp:
07.01.2014).
Authorization for Use of Military Force Against Iraq resolution of 2002, U.S. Department
of Justice, Washington, D.C., 21 October 2002, http://www.justice.gov/olc/docs/memomilitary-force-iraq.pdf (dostęp: 10.01.2014).
Bezpieczenìstwo międzynarodowe. Przegląd aktualnego stanu, red. K. Żukrowska, Wyd.
IUSatTAX, Warszawa 2011.
Autor proponuje wprowadzenie do nauk o bezpieczeństwie i nauk o obronności nowego terminu: „solidarność bezpieczeństwa” rozumianego jako wspólne stanowisko i działania różnorodnych
aktorów bezpieczeństwa na rzecz pokoju i stabilności środowiska bezpieczeństwa międzynarodowego
oparte na nadrzędnych wartościach deklarowanych w Karcie Narodów Zjednoczonych (przyp. aut.).
86 Lisbon Summit Declaration, op. cit., para 1, 8 i 10.
87 Ibidem, para 9.
88 Zob. R. Białoskórski, op. cit.
85 45
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
Białoskórski R., Czynnik informacyjny warunkiem sine qua non procesu conflict prevention, [w:] Bezpieczeństwo współczesnego świata – polskie aspekty i uwarunkowania, red.
W. Stach, Wyd. Wyższej Szkoły Handlu i Usług, Poznań 2011.
Brahimi L., Interview: U.N. envoy to Afghanistan sees probable of June election, „The
Yomiuri Shimbun”, 9 September 2003.
Deklaracja Milenijna Narodów Zjednoczonych, Ośrodek Informacji ONZ, Warszawa 2000,
http://www.unic.un.org.pl/dokumenty/deklaracja_milenijna.doc (dostęp: 03.01.2014).
Deliberate Force. A Case Study in Effective Air Campaigning, red. R.C. Owen, Air University
Press, Alabama, January 2000, http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/au/owen.pdf
(dostęp: 03.01.2014).
Dobrowolska-Polak J., Międzynarodowa solidarnosìcì. Operacje pokojowe ONZ, NATO
i UE, „Policy Papers”, Instytut Zachodni, 2008, nr 3.
Final Communiqué, Ministerial Meeting of the North Atlantic Council held in Madrid on
3 June 2003, NATO Press Release (2003)059, 3 June 2003, http://www.nato.int/docu/
pr/2003/p03-059e.htm (dostęp: 07.01.2014).
Final communiqué. Meeting of the North Atlantic Council In Defence Ministers session held
in Brussels on 8 June 2006, NATO Press Release (2006)064, 8 June 2006, http://www.
nato.int/docu/pr/2006/p06-064e.htm (dostęp: 07.01.2014).
Interwencja w Syrii coraz bardziej prawdopodobna, 27 lipca 2012, http://swiat.newsweek.pl/interwencja-w-syrii-coraz-bardziej-prawdopodobna,94366,1,1.html
(dostęp:
05.01.2014).
Joint Declaration on UN/NATO Secretariat Cooperation, New York, 23 September 2008,
http://streitcouncil.org/uploads/PDF/UN-NATO%20Joint%20Declaration.pdf (dostęp:
04.01.2014).
Kaplan L.S., NATO and the UN. A Peculiar Relationship, University of Missouri Press,
Columbia and London 2010.
Karta Narodów Zjednoczonych, http://www.ptpa.org.pl/public/files/akty_prawne/Karta_
Narodow_Zjednoczonych.pdf (dostęp: 07.01.2014).
Kille K.J., Hendrickson R.C., NATO and the United Nations: Debates and Trends in
Institutional Coordination, http://www.journal-iostudies.org/sites/journal-iostudies.org/
files/JIOS201121final_4.pdf (dostęp: 08.01.2014).
Koziej S., Zmiany w strategii i taktyce wojskowej w pozimnowojennych kryzysach i konfliktach zbrojnych, [w:] Sìwiat wspoìłczesny wobec użycia siły zbrojnej. Dylematy prawa
i polityki, red. J. Kranz, Instytut Wyd. EuroPrawo, Warszawa 2009.
Kuźniar R., Polityczna kondycja NATO i przyszła ewolucja Sojuszu, Wystąpienie na konferencji z okazji szczytu NATO w Bukareszcie 2008 pt. „Transformacja NATO. Perspektywa
polska i regionalna”, Warszawa, 13 marca 2008 r.
Leśniewski M., Druga wojna w Zatoce Perskiej i amerykańska okupacja Iraku 2003–2006,
[w:] Konflikty kolonialne i postkolonialne w Afryce i Azji 1869–2006, red. P. Ostaszewski,
Wyd. „Książka i Wiedza”, Warszawa 2006.
Lisbon Summit Declaration Issued by the Heads of State and Government participating in
the meeting of the North Atlantic Council in Lisbon on 20 November 2010, Press Release,
20 November 2010, http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2010_11/2010_11_
11DE1DB9B73C4F9BBFB52B2C94722EAC_PR_CP_2010_0155_ENG-Summit_
LISBON.pdf (dostęp: 03.01.2014).
Makarewicz A., Interwencja humanitarna czy „odpowiedzialność za ochronę”? „Polski
Przegląd Dyplomatyczny”, 2003, t. 3, nr 2.
46
NATO I ONZ – RELACJE PODMIOTÓW BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO
Military Operations Other Than War. J-7 Operational Plans and Interoperability Directorate,
http://www.dtic.mil/doctrine/jrm/mootw.pdf (dostęp: 02.01.2014).
Nassauer O., NATO am Scheideweg, http://www.bits.de/public/articles/y10-02.htm (dostęp:
05.01.2014).
NATO and Libya, http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_71652.htm (dostęp: 05.01.2014).
NATO ready to support international efforts on Libya, 10 March 2011, http://www.nato.
int/cps/en/SID-F9D0A234-D342264A/natolive/news_71446.htm?selectedLocale=en
(08.01.2014).
NATO w dobie transformacji, red. K. Kubiak, P. Mickiewicz, Wyd. Adam Marszałek, Toruń
2008.
Olszewski P., NATO na Bałkanach Zachodnich – od interwencji do współpracy, [w:] NATO
w pozimnowojennym sìrodowisku (nie)bezpieczenìstwa, red. J. Olchowski, M. Pietraś,
Wyd. UMC-S, Lublin 2011.
Osiewicz P., Budowa koalicji międzynarodowej, przebieg wojny oraz odbudowa Iraku, [w:]
T. Brańka, M. Lorenc, P. Osiewicz, A. Potyrała, Irak między wojną a pokojem, Wyd.
MADO, Torunì 2010.
Panek B., Polityka bezpieczenìstwa Sojuszu Poìłnocnoatlantyckiego (NATO), Wyd. Fundacja
Pro Pomerania, Słupsk 2012.
Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 października 2010 r. o użyciu
Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Sił Zadaniowych Organizacji Traktatu
Północnoatlantyckiego w operacji ACTIVE ENDEAVOUR na Morzu Śródziemnym,
www.bbn.gov.pl/download.php?s=1&id=5792 (dostęp: 05.01.2014).
Press Briefing by NATO Secretary General Anders Fogh Rasmussen preceding the March NATO
Defence Ministerial Meeting, 7 March 2011, http://www.nato.int/cps/en/SID-6614E22D99903905/natolive/opinions_71257.htm?selectedLocale=en (dostęp: 08.01.2014).
Press conference by Joint Special Envoy for Syria Press Release, Geneva, 2 August 2012,
http://kofiannanfoundation.org/newsroom/press/2012/08/joint-special-envoy-openingremarks-to-press-conference-check-against-deliver (dostęp: 06.01.2014).
Press conference by NATO Secretary General Anders Fogh Rasmussen at the meeting of NATO
Defence Ministers, Brussels, 10 March 2011, http://www.nato.int/cps/en/SID-9C3A8782C9C4960A/natolive/opinions_71419.htm?selectedLocale=en (dostęp: 08.01.2014).
Press Conference by Secretary-General Ban Ki-Moon at United Nations Headquarters,
Secretary-General SG/SM/14518, 19 September 2012, http://www.un.org/News/Press/
docs//2012/sgsm14518.doc.htm (dostęp: 06.01.2014).
Prevention of armed conflict, Report of the Secretary-General, A/55/985-S/2001/574,
7 June 2001, http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan005902.
pdf (dostęp: 07.01.2014).
Prezydent Syrii zatwierdził zniesienie stanu wyjątkowego, 21 kwietnia 2011, http://www.
rp.pl/artykul/646626.html, (dostęp: 05.01.2014).
Raport NATO 2020. Zapewnione bezpieczeństwo, dynamiczne zaangażowanie („Raport
Albright”), Wyd. PISM, Warszawa 2010, http://www.pism.pl/files/?id_plik=2997
(dostęp: 03.01.2014).
Richards D., RUSI Interview with General David Richards, „The RUSI Journal”, 2007,
Vol. 152, No. 2.
Smith-Windsor A.B., The UN and NATO Forward from Declaration, NATO Defense College,
Rome, May 2011, http://www.cic.nyu.edu/peacekeeping/docs/un_nato_declaration.pdf
(dostęp: 08.01.2014).
47
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
Statement issued by the Heads of State and Government participating in a meeting of the
North Atlantic Council in Brussels, NATO Press Release (2005)022, 22 February 2005,
http://www.nato.int/docu/pr/2005/p05-022e.htm (dostęp: 07.01.2014).
Traktat Północnoatlantycki sporządzony w Waszyngtonie dnia 4 kwietnia 1949 r., Dz. U.
z 2000 r., Nr 87, poz. 970, http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20000870970
(dostęp: 07.01.2014).
Zajadło J., Koncepcja odpowiedzialności za ochronę (Responsibility to Protect) - nowa filozofia prawa międzynarodowego? [w:] Sìwiat wspoìłczesny wobec użycia siły zbrojnej.
Dylematy prawa i polityki, red. J. Kranz, Instytut Wyd. EuroPrawo, Warszawa 2009.
NATO & THE UN – INTERNATIONAL SECURITY SUBJECTS
RELATIONS
Abstract
Among the intergovernmental organisations (IGOs) operating in the security environment the key role is played by two of them: NATO & the UN. The interactions between them
show an important example of the efficiency of armed conflicts prevention, understood as the
process of early warning and preventive reaction, relying on the constant monitoring and
analysing of the evolution of a situation in the areas at risk or armed conflicts (early warning) as well as elaborating and undertaking current preventive actions (preventive reaction)
in order to prevent potential armed conflicts, find solutions to existing conflicts or counteract
the renewal of those that have ended. The legal-international foundations developed in the
field and based on The United Nations Charter and The North Atlantic Treaty require wider
implementation than before, so that the relation between these two international security
subjects is more functional than dysfunctional, as it currently is.
Key words – NATO, UN, security, international system, armed conflict prevention,
intergovernmental organisations
Introduction
The subject of the study is two major international security organisations: the
North Atlantic Treaty Organization (NATO) and the United Nations (UN), and, in
particular, their relations in terms of the effectiveness of the armed conflicts prevention
process. The inspiration came from the lack of broader research into the subject, both
in Polish and foreign scientific literature. In his article, the author tries to focus on
the new conditions of the issue which have not been taken into account so far. The
methods of descriptive and comparative analysis have been used in the research
Amongst compact noteworthy monographs: L.S. Kaplan, NATO and the UN. A Peculiar
Relationship, University of Missouri Press, Columbia and London 2010.
48
NATO & UN – THE RELATIONS OF INTERNATIONAL SECURITY SUBJECTS
process. The empirical part includes publicly available information concerning the
evolution of the security situation in the Balkans, as well as in Afghanistan, Iraq,
Libya and Syria.
North Atlantic Treaty versus UN Charter
Relations between NATO and the UN were shaped by the creation of the
Alliance in 1994. As early as five days before the North Atlantic Treaty was signed,
the Soviet Union had formally protested mainly against the contents of Article 5, as
incompatible with the Charter of the United Nations (UN Charter). In fact, its final
record is the result of the dilemma faced by the future signatories. On the basis of
the content of the UN Charter Article 51, it imposes the obligation of individual
or collective self-defence on the Member States of the Alliance. It skips, however,
the provisions of Chapter VIII of the UN Charter, which, as a matter of fact, do not
exclude ‘the existence of agreements or regional organisations aimed at dealing with
issues related to maintaining international peace and security, and which are suitable
for regional action (…)’ in Article 52 paragraph 1, but at the same time, in Article
52 paragraph 2, they obligate the United Nations Members, who participate in such
agreements or create such organisations, to appeal to the UN Security Council before
undertaking other measures than those which are to lead to peaceful settlement of
local disputes. The signatories of the North Atlantic Treaty only gave a commitment
in the second part of Article 5 that: ‘the Security Council will be immediately
informed about every such armed attack and about all the measures undertaken as
its result,’ as well as that the measures taken in self-defence ‘will be terminated as
soon as the Security Council has taken actions necessary to restore and maintain
international peace and security.’ The obligation to appeal to the Security Council
before taking military actions, even due to self-defence reasons, is obviously an
‚The parties agree that an armed attack against one or more of them in Europe or North America
will be considered as an attack against all of them and therefore they agree that if such an attack will
take place, each of them, according to the right to individual or collective self-defence defined in Article
51 of the UN Charter, will give help to the attacked party or parties, taking necessary actions immediately, individually as well as with the agreement of other parties, including the use of armed force in order to restore and maintain security in the North Atlantic area (...)‘ Quoted:
�������� Traktat Północnoatlantycki
sporządzony w Waszyngtonie dnia 4 kwietnia 1949 r., Dz. U. z 2000 r., Nr 87, poz. 970, http://isap.sejm.
gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20000870970 (access: 07.01.2014).
‘Nothing in the Charter shall impair the inalienable right to individual or collective self-defence
in the case of an armed attack against any member of the United Nations, until the Security Council has
taken necessary measures to maintain international peace and security. The measures undertaken by the
members to execute the right to self-defence will be immediately announced to the Security Council
and they cannot decrease the power and responsibility of the Security Council, under the presented
Charter, to take at any time such an action, which will be considered necessary to maintain and restore
international peace and security’ Quoted: Karta Narodów Zjednoczonych, http://www.ptpa.org.pl/public/files/akty_prawne/Karta_Narodow_Zjednoczonych.pdf (access: 07.01.2014).
Ibidem.
49
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
action with radically different consequences than a post factum notification. First of
all, it implies a range of activities of the Security Council due to Chapter VII of the
UN Charter, beginning with the finding by the authority of the existence of a threat
or a breach of peace or an act of aggression, as well as giving recommendations
and making decisions on the type of measures to be applied (Article 39). Of course,
from the perspective of the essence of NATO’s creation and functioning, to go under
the full jurisdiction of the United Nations was unacceptable. On the other hand, the
legal structure of the North Atlantic Treaty could not exclude the most important
document being then created in international public law, which the UN Charter is
considered to be. It also appeared to be necessary from the perspective of the later
extension of the tasks of the Alliance through expeditionary prevention missions
outside the Treaty’s territory. This kind of conflict of legal norms does not exist,
for example, in the European Union which, as a regional organisation, fully and
without reservations, accepts the supremacy of the UN as far as the world’s peace
oth documents, therefore, not only define the nature of
and security are concerned. B��������������������������������������������������������
each organisation but are also the international legal basis for their cooperation.
Political rivalry game
The creation of NATO (1949) and then the Warsaw Pact (1955) had a significant
impact on the concept of the United Nations. In this sense, it is difficult to share
L. Kaplan’s opinion that in the period up to 1989 ‘NATO generally followed its
own way, and in the case of mutual interactions, they were rather friendly’. In fact,
the UN was, more or less, a ‘quiet front’ for the rivalry kept up between two hostile
political and military systems. The UN was de facto and de iure established with the
consent of the world powers of that time, and on the condition that the rule stating
that only by working together could they ensure collective security to all members
of the organisation was adopted. It is defined in Article 25 of the UN Charter, where
it is stated that ‘the members of the United Nations agree to accept and carry out
the decisions of the Security Council, in accordance with the UN Charter.’ The
proponents of maintaining the primacy of the great powers in the UN, including
those who are concerned, suggest that changing the rule leads, in a simple way, to
war. The above was also the sine qua non condition of the UN’s foundation, as
‘without the right of the permanent members of the Security Council to veto, neither
the Soviet Union, nor the United States would have accepted the UN Charter’.
After the collapse of the bipolar world order, the nature of the Security Council’s
permanent members’ right to veto changed from ‘ideological and political’ to
‘national and pragmatic.’ In other words, the interests of the politico-military units
L.S. Kaplan, op.cit., p. 212.
Ibidem, p. 1.
Ibidem, p. 8.
Ibidem, p. 7.
50
NATO & UN – THE RELATIONS OF INTERNATIONAL SECURITY SUBJECTS
were replaced with the national interests of the great powers. NATO was, therefore,
established as a response of the majority of western countries to the growing threat
of communism, which could not be implemented to the format of the United Nations.
But, in reality, the great powers right to veto gave the Soviet Union an instrument
to impede the votes of the majority of the other permanent members of the Security
Council. Moreover, the USSR and other communist block countries used the UN
forum at every opportunity to spread the existing antagonisms among the NATO
member states (e.g. the Sues crisis, the crisis in Congo). You cannot also agree with
L. Kaplan’s statement that with the collapse of the Soviet Union ‘the source of future
conflicts between NATO and the UN disappeared’10. In a situation, in which only
one of the two politico-military units are left on the stage, the antagonistic attitudes
of the former Cold War adversaries of the West – the Russian Federation (formerly
in the form of the Soviet Union) and the People’s Republic of China - towards
the present and future role of NATO in the contemporary world strengthened. For
Moscow especially, the formula of the Alliance definitely reached the limit and the
organisation should have been terminated. It seems that currently, the UN plays
a more significant role in the existing relations with NATO, despite the continuing
backstage tensions in bilateral relations as within NATO as well, largely due to the
hegemonic attitude of the United States of America.
Armed conflicts prevention11
L.S. Kaplan notices a certain pattern consisting of a permanent UN presence
in NATO crisis management operations12, beginning with the Suez crisis (1956),
Ibidem, p. 6.
Ibidem, p. 25.
11 In his works, the author presents his own concept of armed conflicts prevention, which goes far
beyond the English meaning of ’conflict prevention’. He assumes that armed conflict prevention is a process of early warning and preventive response involving constant monitoring and analysing of the course of
actions in the regions of risk or an armed conflict (early warning), as well as working out and taking current
preventive actions (preventive response) in order to prevent potential armed conflicts, solve the existing ones
or counteract the reversion of the ended conflicts. ������������������������������������
See, among others, R. Białoskórski, Czynnik informacyjny
warunkiem sine qua non procesu conflict prevention, [in:] Bezpieczeństwo współczesnego świata – polskie
aspekty i uwarunkowania, Editor: W. Stach, Published: Wyższa SzkołyaHandlu i Usług, Poznań 2011.
12 In NATO terminology, the term means conducting operations beyond Article 5, that is outside the area of the Treaty’s interests, introduced to the NEW Strategic Concept of the Alliance in
April 1999. The typology of ‘Military Operations Other than War (MOOTW) was described in NATO
doctrines: AJP-01(A) and AJP-3.4 and includes, among other things, support, maintenance, building,
evacuation and peace strengthening operations, conflicts prevention, humanitarian aid, arms control
and monitoring actions preventing their spread, strengthening sanctions and embargo. NATO w dobie
transformacji, Editor: K. Kubiak, P. Mickiewicz, Published: Adam Marszałek, Toruń 2008, p. 70–71;
Joint Doctrine for Military Operations Other Than War, Joint Pub 3-07, 16 June 1995, http://www.
bits.de/NRANEU/others/jp-doctrine/jp3_07.pdf (access: 02.12.2013); Military Operations Other Than
War. J-7 Operational Plans and Interoperability Directorate, http://www.dtic.mil/doctrine/jrm/mootw.
pdf (access: 02.01.2014).
10 51
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
through the Soviet-Afghan war (1980–1989), to the contemporary military operations
in Iraq and Afghanistan. In that sense, crisis management has been and will remain
one of the main factors determining the nature of present and future relations between
NATO and the UN13.
The United Nations Millennium Declaration (2000), delineating new directions
for the organisation’s activities in the twenty-first century security environment,
decided that the primary objective is ‘equipping the organisation with the resources
and tools necessary for conflict prevention, peaceful resolution of disputes, conducting
peacekeeping operations, as well as building peace in post-conflict situations and
���������������������������������
this reason, it was decided,
reconstruction of territories affected by conflict’14. For
among other things, to strengthen the cooperation between the United Nations and
regional organisations – and therefore NATO – on the basis of the provisions included
in Chapter VIII of the UN Charter concerning regional agreements.
The issue of the prevention of armed conflicts referred to as ‘crisis management’
was accredited by NATO as one of the three main tasks of the Alliance in the new
strategic concept (Lisbon, 2010), apart from the common defence against all kinds
of contemporary security threats and cooperation with other organisations – and thus
also the UN – and countries for the broadly-understood, international stability. In this
respect, the ‘enhanced engagement’ of the Alliance in crisis management operations
was declared as ‘a part of the effort of the international community,’ including
�����������������������
can be generally
strengthened and effective cooperation with the UN15, which
interpreted as a willingness to preventive NATO action under a foreign flag, an
example of which can be the ISAF operation in Afghanistan carried out under the
UN mandate16. On the other hand, in the, so-called, Albright report, it is stated that:
‘Political dimension of the Alliance and its new perception as a collective security
system has added value but its defensive nature is not replaced. The fundamental
difference between collective security and a defence alliance lies in the fact that the
collective security system is to neutralise a potential assault on one of the members
of the system; on the other hand, a defence alliance ensures security and protects
countries against an attack from outside. The institution which was expected to
have the function of a collective security system on a universal scale was the United
Nations organisation, and on the regional scale – the Organisation for Security and
L.S. Kaplan, op. cit., p. 5.
Deklaracja Milenijna Narodów Zjednoczonych, Ośrodek Informacji ONZ, Warszawa 2000,
http://www.unic.un.org.pl/dokumenty/deklaracja_milenijna.doc (access: 03.01.2014), point II.9. The
issue was further developer in the Secretary General report: Prevention of armed conflict, Report of
the Secretary-General, A/55/985-S/2001/574, 7 June 2001, http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan005902.pdf (access: 07.01.2014).
15 Lisbon Summit Declaration Issued by the Heads of State and Government participating in the
meeting of the North Atlantic Council in Lisbon on 20 November 2010, Press Release, 20 November
2010, http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2010_11/2010_11_11DE1DB9B73C4F9BBFB5
2B2C94722EAC_PR_CP_2010_0155_ENG-Summit_LISBON.pdf (access: 03.01.2014), point 10.
16 Ibidem, paragraph 2.
13 14 52
NATO & UN – THE RELATIONS OF INTERNATIONAL SECURITY SUBJECTS
Cooperation in Europe’17. NATO, thereby, declares that it remains a regional security
organisation, whose primary aim is the collective defence of NATO member states,
in accordance with Article 5, and the implementation of expeditionary missions for
crisis management is only possible when other collective security organisations are
not able to fulfil the task. But is it really like this? Answering the question, it should
be noticed that since the era of the Cold War, and especially after its end, there has
been an unremitting game between NATO and the UN for dominance and influence in
the international security environment. This is clearly expressed in the next question
– whether NATO is able to replace the UN as the guarantor of international peace
and security in Europe? Such an approach to the issue shows NATO’s ambitions to
play a special role as a regional organisation operating under the UN flag.
The case of the Balkans
The Balkan crisis of the 1990s should be considered as a turning point towards
the rapprochement of NATO and the UN in the area of armed conflicts prevention as
well as the ‘contribution to practical cooperation of both organisations’18. The role of
NATO evolved at that time ‘from the organisation supporting the UN’s efforts to the
main initiator of activities forcing the end of combat and the desistance from attacks
on civilians’19, moving gradually from intervention to cooperation20.
Bosnia (1992–1995)
The failure of the UN’s preventive diplomacy and the UNPROFOR (United
Nations Protection Force) operation, which were not able to ensure the effective
protection of people in the area of security, evolved towards the increased involvement
of NATO in former Yugoslavia, and especially in Bosnia and Herzegovina. Initially,
these were air and sea observation missions carried out together with the Western
European Union (WEU), monitoring the no-fly zones over Bosnia and Herzegovina,
as well as adherence to an arms delivery embargo under the provisions of the Security
Council resolution of 9 February 1994. The North Atlantic Council threatened to
conduct air raids on the troops of Bosnian Serbs shelling Sarajevo and, two months
later, it decided to extend the protection to all the cities in which safety zones were
17 Raport NATO 2020. Zapewnione bezpieczeństwo, dynamiczne zaangażowanie („Raport
Albright”), Published: PISM, Warszawa 2010, http://www.pism.pl/files/?id_plik=2997 (access:
03.01.2014), p. 15.
18 Bezpieczeństwo międzynarodowe. Przegląd aktualnego stanu, Editor: K. Żukrowska, Published:
IUSatTAX, Warszawa 2011, p. 177.
19 J. Dobrowolska-Polak, Międzynarodowa solidarność. Operacje pokojowe ONZ, NATO i UE,
„Policy Papers”, Instytut Zachodni, 2008, No. 3, p. 31.
20 See P. Olszewski, NATO na Bałkanach Zachodnich – od interwencji do współpracy, [in:] NATO
w pozimnowojennym środowisku (nie)bezpieczeństwa, Editor: J. Olchowski, M. Pietraś, Published:
UMC-S, Lublin 2011.
53
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
established. Although the attacks on the troops shelling Sarajevo never took place, ‘the
NATO decision was an important step towards the extension of activities to protect
civilians during armed conflicts’21. The key issue in response to the ineffectiveness
of the UN activities was, however, the decision of the European NATO allies to
establish Rapid Response Forces (14 thousand soldiers, mainly British and French),
which were, in turn, used in Bosnia in July 1995, after the genocide in Srebrenica, in
order to protect civilians in the safety zones and to protect humanitarian aid. As part
of the operation, ‘Deliberate Force’, commissioned by the UN General Secretary,
carried out between 30 August and 20 September 1995, NATO launched a total of
3535 air raids, dropping 1100 bombs (up to 14 September) over the arms of the
Bosnian Serbs, destroying, among other things, the supplies of ammunition, weapons
and transport junctions, forcing them to stop fighting, and only incurring small losses
of their own (one aircraft)22. After the end of the conflict in 1995, the UN Security
Council entrusted NATO to manage a ‘Joint Endeavour’ operation, whose goal was
to stabilise the situation in Bosnia and Herzegovina and to supervise implementing
the Dayton Peace Agreement. ‘It was the first unassisted operation of the Alliance,
which can be interpreted as a complete assumption of responsibility by NATO for
establishing peace in Bosnia and Herzegovina. A reflection of this responsibility
was further activity by the Implementation Forces (IFOR) and Stabilisation Forces
(SFOR) under the command of NATO, authorised to use force’23. This situation,
however, was met with clear reluctance by the UN General Secretary Boutros
Boutros-Ghali, who, acting under compulsion, looked for the United States’ hidden
motives for dominating operations and the resulting consequences of the use of
’double standards’ on either side of the conflict, as well as the hegemonic aspirations
of the sole superpower24. B. Boutros-Ghali’s successor, Kofi Annan, admitted that
without the support of NATO, the UN would not have been able to manage the crisis
and he recognised the partnership with the Alliance as creating ‘a new architecture
of proactive prevention policy for peace’25.
In conclusion, it should be noted that during the Bosnian war, despite the clear
reluctance and mutual distrust, NATO and the UN effectively shared the responsibility
for the situation of security, successfully executing the resolutions of the Security
Council.
J. Dobrowolska-Polak, op. cit., p. 31.
Deliberate Force. A Case Study in Effective Air Campaigning, Editor: R.C. Owen, Air
University Press, Alabama, January 2000, http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/au/owen.pdf (access:
03.01.2014), s. 168 (dane). �������������������������������������������������������������������������
Analiza polityczno-militarna operacji jest bardziej złożona. See ibidem,
p. 189–197.
23 J. Dobrowolska-Polak, op. cit., p. 31.
24 This conflict, alos of the personal nature, especially with the negotiator of the Dayton Agreement
– Richard Holbrook and the UN – Madeleine Albright made sure B.B. Ghali was not re-elected to the
position of UN Secretary General, which was taken by Kofi Annan. L.S.
����������������������������������
Kaplan, op. cit., p. 161–162
and 186.
25 Ibidem, p. 176.
21 22 54
NATO & UN – THE RELATIONS OF INTERNATIONAL SECURITY SUBJECTS
Kosovo (1999)
On March 24, 1999, in the face of growing humanitarian disaster, the North
Atlantic Alliance began a crisis response operation – ‘Allied Force,’ which lasted
78 days, and was aimed at forcing the Serbian President, Slobodan Milosevic, to
stop ethnic cleansing in Kosovo, withdrawing military units from the provinces and
enabling the introduction of lightly armed international peacekeeping forces.
The undertaken action exceeded, however, the catalogue of projects permitted by
international law. ‘Due to the lack of authorisation by the UN Security Council, the
NATO action was the beginning of war in order to protect human rights but, on the
other hand, it broke the other provisions of international law. NATO member states
unanimously supported the operation’26, but with opposition from Russia and China
against the independence aspirations of Kosovan Albanians, the case was never
introduced to the agenda of the Security Council.
NATO operations also started an international discussion on the acceptability
of unilateral operations of countries or organisations as ‘the prototype of a new
phenomenon, a new category of international operations in the area of security, which
cannot be described with the use of patterns and schemes known so far. Various
attempts to identify the nature of these NATO activities have been made. One of
them is the interpretation of the NATO intervention in the Balkans, but rather as the
extension of diplomatic activities supported by force, than purely military actions
– more as coercive diplomacy than war’27 referred to as ‘crisis response operations,’
as a new category which ‘is born on the edge of peacekeeping activities, in a kind of
grey zone between the peaceful and warring activities of the armed forces’28.
The NATO operation in Kosovo ‘put a fundamental question on the agenda
about the legitimacy of intervention taken under the slogan of human rights
protection without the clear authorisation from the UN Security Council,’29 making
the discussion on Humanitarian Intervention (HI) more dynamic. This, due to the
impossibility of transforming the doctrine into the right to the discussion, ‘led to the
formulation of a concept of Responsibility to Project30 (R2P)31 corresponding to the
J. Dobrowolska-Polak, op. cit., p. 32.
S.P. Aubin, Operation Allied Force: War or „Coercive Diplomacy, „Strategic Review”, summer 1999, Quote: S. Koziej, Zmiany w strategii i taktyce wojskowej w pozimnowojennych kryzysach
i konfliktach zbrojnych, [in:] Świat współczesny wobec użycia siły zbrojnej. Dylematy prawa i polityki,
Editor: J. Kranz, Published: EuroPrawo, Warszawa 2009, p. 300.
28 Ibidem, p. 300. Stanisław Koziej noted the main features of operations of this type: 1) transnationality purposes, 2) the diversity of the multisubjectivity of the intervening party 3) the increasing
role of non-military means and methods of operational and tactical tasks implementation (including
the very strong connection of military actions and the policy, clearly limiting the goals and freedom of
actions of the armed forces Ibidem, p. 302–305.
29 J. Zajadło, Koncepcja odpowiedzialności za ochronę (Responsibility to Protect) – nowa filozofia prawa międzynarodowego?, [in:] Świat współczesny..., op. cit., p. 279.
30 Stosunki międzynarodowe. Geneza..., op. cit., p. 401.
31 On the initiative of the Canadian government in September 2001, the International Committee
on Intervention and State Sovereignty presented a report ‘Responsibility to protect’ setting out the main
principles and objectives of a concept of ‘humanitarian intervention’ on behalf of the countries’ main
26 27 55
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
needs and difficult to impugn.’ On the basis of the philosophical and legal area, the
debate focused on the issues of legality and legitimacy in terms of solving a potential
conflict between national sovereignty and international and legal obligations in
the field of human rights protection32. In the past, this conflict never existed, as
such, in the theory and practice of international law, as ‘the dogma of the unlimited
sovereignty of a country in international relations had never been challenged to this
extent and, what is more, on the basis of arguments derived from the international
system of human rights protection’33. It should be emphasised that the essence of the
debate is not the dilemma of whether to intervene, as the concern for human rights
observance is international in nature and does not belong to exclusive competences
of the countries, but who, on whose behalf, in what circumstances and with the use
of what kind of means, has the right to ‘care’ about human rights in other countries.
Less developed countries refuse this right to Western countries. The Western countries
appeal in such cases to ‘the right’ to humanitarian intervention. It is not, however,
considered as ‘the right’ by the countries, which are afraid of its overuse by the
stronger to achieve other political aims34.
As a result, as Jerzy Zajadło states, NATO intervention in Kosovo was ‘itself
a special case, due to the nature of the military activities and the not entirely clear
position of the UN Security Council but, at the same time, it became an excuse
to undertake the attempts to reinterpret existing positions on the issues of the
prohibition of threat or using force in international relations (Article 2, paragraph
4 of the UN Charter), as well as the rule of non-interference in the internal affairs
of another country (Article 2, paragraph 7 of the UN Charter). It also provoked
a deeper reflection on the role and future of the Security Council or even the entire
UN system’35.
The Afghan case
The terrorist attack on the United States on 11 September 2001 was immediately
condemned by NATO and the UN, and initially these two organisations cooperated
closely. The day after the attack, the Alliance, for the first time in its history, used
Article 5 of the North Atlantic Treaty, recognising the attack on America as one
responsibility, the conditions under which the international community can and should intervene and
the emphasis on prevention and the restoration, in a degree at least equal to the highest in the response,
including the use of force by a legitimised authority in certain circumstances. See:
��������������������
A. Makarewicz,
Interwencja humanitarna czy „odpowiedzialność za ochronę”? „Polski Przegląd Dyplomatyczny”,
2003, vol. 3, No. 2, p. 71–91.
32 The conflict was vividly described by G. Radbruch in the concept of antinomy taking place
between the three elements of the idea of law: security, purposefulness and justice.. ����������������������
J. Zajadło, op. cit.,
p. 15.
33 J. Zajadło, op. cit., p. 15.
34 Stosunki międzynarodowe. Geneza..., op. cit., p. 400–401.
35 Also the concept and scope of state sovereignty are currently the subject of dispute. J. Zajadło,
op. cit., p. 17.
56
NATO & UN – THE RELATIONS OF INTERNATIONAL SECURITY SUBJECTS
on all the allies. Also that day, the Security Council unanimously condemned the
attack recognising it as a threat to international peace and security, and urged all
member states to capture the culprits, its organisers and sponsors and bring them
to the court of justice and, two weeks later, to cooperate in the struggle against
the terrorists, including the use of force36. At that time, NATO Secretary General,
George Robertson, supporting the United States strongly, informed the UN Secretary
General, Kofi Annan, that during the North Atlantic Council (NAC) meeting on
11 and 12 September 2001, it was decided to use Article 5 of the North Atlantic
Treaty, with accordance to Article 51 of the UN Charter, on the condition that the
UN admitted that the attack on the United States originated from the territory of
a third country. It was a clear gesture towards the rules defined in the UN Charter and
the Security Council. The issue of recognition by the UN of the right of the United
States and the allies from NATO to appeal to Article 5 of the North Atlantic Treaty
had never raised doubts, contrary to the way it was implemented. Many researchers
agree that from the very beginning, the United States were not reluctant to use the
article as, in their opinion, it could only make the process of planning and conducting
the operation more difficult37.
During that time, there was also disharmony in the relations between NATO and
the UN. According to the previously cited last paragraph of Article 5 of the North
Atlantic Treaty on all means undertaken to implement it38, the Security Council
should be immediately informed and ‘the means will be desisted as soon as the
Security Council undertakes activities necessary to restore and maintain international
peace and security.’ In fact, such a report was not submitted by NATO to the Security
Council until October 2005, which is difficult to explain with the undoubtedly great,
at that time, operational preoccupation of the Alliance. On the one hand, L. Kaplan
ascribes this fact to the consequences resulting from the compliance of the allies
with the decisions of the hegemony, that is the United States in NATO, on the other
hand, to the anxiety from both America and the whole of NATO about the UN taking
control over the operation in Afghanistan 39. Both of these restrictions were later
justified. In the first case, it led to the beginning of the war against the Taliban regime
in Afghanistan in 2001 by the United States of America with the exclusion of NATO
and then, also beyond the Alliance but on the basis of the ‘coalition of volunteers’
created ad-hoc, in Iraq in 2003. In the second case, if we agree with Roman Kuźniar,
‘ISAF (International Security Assistance Force) activities were not a mission of an
S/RES/1368 (2001).
E.g. R.C. Hendricson, Diplomacy and War, University of Missouri Press, Columbia 2006,
p. 120, Quote: L.S. Kaplan, op. cit., p. 188; O. Nassauer, NATO am Scheideweg, http://www.bits.de/
public/articles/y10-02.htm (access: 05.01.2014).
38 The few requirements of the United States and given in the form of NATO support three weeks
after the terrorist attack were: 1) enhanced exchange of intelligence information 2) the authorisation of
flights and also the use of airports of Member States 3) the relocation of NATO naval forces to the eastern part of the Mediterranean basin 4) the use of Airborne Warning and Control System (AWACS) in the
USA. O. Nassauer, op. cit., Quote: B. Panek, Polityka bezpieczeństwa Sojuszu Północnoatlantyckiego
(NATO), Published: Fundacja Pro Pomerania, Słupsk 2012, p. 36.
39 L.S. Kaplan, op. cit., p. 188.
36 37 57
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
„out of area” type but a rescue operation, after the United States were not able to
defeat and then stabilise the situation in Afghanistan independently. The American
decision not to engage the Alliance forces in military actions made it impossible
to achieve the appropriate goals from the very beginning. The difficulties faced
there also resulted from the contradictions between the objectives of ISAF and the
concept and way the ‘Enduring Freedom’ operation’ was conducted40. The current
strategy of the UN in Afghanistan is a reflection of the, so-called, ‘new horizon’
concept in peacekeeping operations (New Horizon Peacekeeping Concept), based
on the use of resources and the potential of various subjects of preventive response
in the framework of the, so-called, ‘creative partnership’41. As a result, both NATO
(ISAF) and the UN (UNAMA) implemented a new theoretical crisis management
concept in Afghanistan, with the lack of proper coordination of actions which, apart
from a certain period of closer cooperation at the turn of 2008 and 2009, makes
the relationships between them, as well as with other organisations, dysfunctional42,
which is not only undesirable but also puzzling in a situation where UNAMA and
ISAF are, in fact, operationally dependent from each other and should act coherently.
This is confirmedby, among others, the former ISAF commander – general David
Richards: ‘The problem of cooperation was very real. I am not sure what it results
from but when I came in May 2006, it turned out that I was not able to set any
advanced directions in the political process’43. Michael F. Harsch explains it, on the
one hand, with the aversion of both subjects to purging a part of their independence
(an autonomy factor), and on the other hand, with the disproportions in their forces
and means (a capability factor)44. The mission to support the United Nations for
Afghanistan has a glaring personal, financial and logistical deficit, and the ISAF’s
mandate, in turn, covers many strictly civilian tasks, such as the struggle against
corruption or promoting the rule of law requiring non-military capabilities45.
Other factors inhibiting the process of effective cooperation are: too many
structures involved in both sides, at various operational levels as well as gaps in the
information exchange system, including the classified one46, which is particularly
important to UNAMA, which does not have its own military and intelligence
40 R. Kuźniar, Polityczna kondycja NATO i przyszła ewolucja Sojuszu, Wystąpienie na konferencji
z okazji szczytu NATO w Bukareszcie 2008 pt. „Transformacja NATO. Perspektywa polska i regionalna”, Warszawa, 13 March 2008, p. 1.
41 See: A New Partnership Agenda. Charting
������������������������������������������
A New Horizon For UN Peacekeeping, New York,
July 2009, http://www.un.org/en/peacekeeping/documents/newhorizon.pdf (access: 07.01.2014).
42 A.B. Smith-Windsor, The UN and NATO Forward from Declaration, NATO Defense College,
Rome, May 2011, http://www.cic.nyu.edu/peacekeeping/docs/un_nato_declaration.pdf (access:
08.01.2014), p. 77.
43 D. Richards, RUSI Interview with General David Richards, „The RUSI Journal”, 2007,
Vol. 152, No. 2, p. 29. Quote: A.B. Smith-Windsor, op. cit. p. 86.
44 A.B. Smith-Windsor, op. cit., p. 77.
45 Further: ibidem, p. 76–85.
46 Ibidem, p. 85 i 87.
58
NATO & UN – THE RELATIONS OF INTERNATIONAL SECURITY SUBJECTS
structures47. The cooperation deficiencies at operational level are, however, the natural
result of disharmony at strategic level. Until the adoption of a joint declaration in
August 2008 on NATO and the UN general secretaries cooperation, there had been
no formal agreement between the organisations on this matter and the actions had
been undertaken only ad-hoc48, and a civilian NATO liaison officer had not started
working in New York until 201049. Without doubt, late actions of this type, did
not have a significant impact on the operational dimension of NATO and the UN
cooperation in Afghanistan, and relatively measurable effects were reported with
regard to: civilian protection as well as the support and reconstruction of the Afghan
government50.
In the conclusion, it should be noted that a coming to the endof the joint mission
of NATO and the UN in Afghanistan created, first of all, the formal, legal and
organisational basis51 as well as operational and strategic ones for the better harmony
of both subjects in the area of armed conflicts prevention.
The Iraq case
At the end of 1990, thanks to the skilful diplomatic game with the Soviet Union
and the People’s Republic of China, the United States stood at the forefront of the
anti-Iraqi coalition, undertaking military actions authorised by the Security Council.
In 2002, the international situation was, however, totally different and the United
States could not count again on great support for the new war in Iraq. First of all, the
aim of the intervention was not, as before, the liberation of Kuwait annexed illegally
by Iraq but ‘the disarmament of Iraq and a change of the government. Moreover, the
events of 11 September 2001 mobilised the US administration to pre-emptive strikes
and eliminating potential sources of threat to US security’52, and it considered Iraq
as such and accused it of supporting international terrorism as well as possession of
weapons of mass destruction, classifying it along with North Korea and Iran as, socalled, ‘axis of evil’ countries.
L. Brahimi, Interview: U.N. envoy to Afghanistan sees probable of June election, „The Yomiuri
Shimbun”, 9 September 2003. Quote: ibidem, p. 88.
48 A.B. Smith-Windsor, op. cit., p. 89. See Joint Declaration on UN/NATO Secretariat Cooperation,
New York, 23 September 2008, http://streitcouncil.org/uploads/PDF/UN-NATO%20Joint%20Declara
tion.pdf (access: 04.01.2014).
49 A.B. Smith-Windsor, op. cit., p. 91 (footnote 57).
50 Ibidem, p. 92.
51 Kent J. Kille i Ryan C. describe the cooperation as institutional coordination. K.J. Kille,
R.C. Hendrickson, NATO and the United Nations: Debates and Trends in Institutional Coordination, http://
www.journal-iostudies.org/sites/journal-iostudies.org/files/JIOS201121final_4.pdf (access: 08.01.2014),
p. 44. Currently, NATO and the UN have been trying to establish a new mission in Afghanistan since 2005,
under the security pact, which, however, the country’s authorities are reluctant to (the author’s footnote).
52 P. Osiewicz, Budowa koalicji międzynarodowej, przebieg wojny oraz odbudowa Iraku, [in:]
T. Brańka, M. Lorenc, P. Osiewicz, A. Potyrała, Irak między wojną a pokojem, Published: MADO,
Toruń 2010, p. 51.
47 59
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
In the absence of convincing evidence, The United States had, however, difficulties
in obtaining both allies as well as political support from the other members of the
Security Council. Some also had opinions that the only mistake of the Iraqi dictator
was a reluctance to subordinate to the US, which he accused of the intention to take
control over Iraqi oil sources53. The American administration tended to intervene
in Iraq ‘even in the absence of a broad support from American public opinion
and the international community’54. On 16 October 2002, the American Congress
passed a resolution authorising the use of force against Iraq55. Facing the threat,
Saddam Husain obtained the support of the League of Arab States (LAS) for the
repeal of sanctions, the resumption of dialogue between Iraq and the UN, as well as
a declaration of opposition against any military intervention in Iraq.
Considering clear legal qualifications in the light of the UN Charter, which
recognised military actions without Security Council authorisation as inconsistent
with international law, the United States and their allies decided that their actions,
which led to the military intervention in Iraq in 2003, resulted from the resolutions
of the Council. President George W. Bush manifested his belief that he was entitled
to take the necessary measures by resolution No. 1441 of the Security Council of
8 November 2002, which warned Iraq against the serious consequences arising
from a breach of duties arising out of the previous resolutions56. However, the
resolutions directly authorising the use of force were not raised to constitute the
agenda of the Security Council meeting due to the presage of veto by Russia and
France, which shows the lack of consensus on the legal qualification of the ‘Iraqi
Freedom’ operation. The United States were not able to convince the most important
partners of the need to intervene in Iraq and ‘some of the European countries, with
France and Germany in the lead, began to distance themselves from the US policy.
Ibidem, p. 52.
R.R. Andersen, R.F. Siebert, J.G. Wagner, Politics and Change in the Middle East. Sources of
Conflict and Accommodation, Upper Saddle River 2007, s. 324. Quote: Ibidem.
55 ‘Among the arguments justifying the possibility of taking such concerted actions, there are: – maintaining large stocks of chemical and biological weapons by Iraq, despite the accepted obligations in this
regard, – continuation of the research on the mass destruction weapon, which threatened the vital interests
of the United States; – continuing violations of the provisions included in the UN Security Council resolution s by Iraq; – the hostility towards the United States; – the support for international terrorism; – violent
oppression of political opposition; Authorization for Use of Military Force Against Iraq resolution of
2002, U.S. Department of Justice, Washington, D.C., 21 October 2002, http://www.justice.gov/olc/docs/
memo-military-force-iraq.pdf (access: 10.01.2014). Quote: P. Osiewicz, op. cit., p. 55.
56 „The Council has repeatedly warned Iraq that it will face serious consequences as a result of
its continued violations of its obligations”, S/RES/1441 (2002) 8 November 2002, http://daccess-ddsny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N02/682/26/PDF/N0268226.pdf?OpenElement (access: 04.01.2014). In
resolution No. 1441 it was stated that Iraq did not fulfil the conditions of Resolution No 687, therefore,
an authorisation to use the force results from Resolution 678 which is still in force. Resolution 678
of November 29, 1990, ordered Iraq to withdraw from Kuwait, otherwise it authorised Kuwait Allies
to take all necessary means to restore international peace and security, sanctioning the use of force.
Resolution No. 687 of 3 April, 1991 ordered Iraq the destruction or withdrawal of the mass destruction
weapons as well as ballistic missiles with the range over 150 kilometres, stipulating to take appropriate
steps in the case of breach of obligations, according to Resolution 678.
53 54 60
NATO & UN – THE RELATIONS OF INTERNATIONAL SECURITY SUBJECTS
A similar attitude was shown by Russia and later by China. Therefore, at least three
permanent members of the Security Council showed restraint, not to say hostility, to
the American plans in Iraq’57. Support for the unilateral intervention of the United
States in Iraq in 2002 was given only by 4 countries (the United Kingdom, Kuwait,
Qatar and Israel) out of 20, which participated or supported the anti-Iraq coalition in
1990–1991, and this is really significant. At the same time, it is thought-provoking
that all the countries declared support – apart from China, which did not clearly
comment on this issue, and also the United States – for a possible multinational
operation under the UN auspices58. ‘On the eve of the beginning of the military
operations in Iraq, the United States obtained the support of 47 countries (…)’59
including only two countries from the Middle East: Turkey and Kuwait, as, despite
the lack of support for Saddam Husain, the majority of countries in the region,
‘perpetually divided Muslims recognised the war as an attack against the values and
holy places of Iraq, as it was commonly known that the intervention would not end
with the removal of the Iraqi dictator from power, and it would only be a prelude to
legitimise the American presence in Iraq’60.
Preparations for the second war in Iraq especially highlighted the existing
divisions within NATO countries as well as in transatlantic relations. The hegemonic
attitude of the United States did not weaken, however, the unquestioned position of
this country in both NATO and the UN. Almost immediately after the end of military
actions, the United Nations actively joined the transition of Iraq with the use of nonmilitary prevention measures. First of all, the economic sanctions imposed on Iraq
were lifted61 including the prohibition on trade with this country, especially in the
sector of energy resources (gas and oil) as well as the establishment of the United
Nations Assistance Mission for Iraq (UNAMI)62 and, then, the empowerment to
undertake all necessary measures to establish safety and stabilisation in Iraq,
including UNAMI support, was given to the Multinational Force (MNF)63. In short,
regardless of the UN opposition to Washington’s decision to invade Iraq, further
mutual relations in the reconstruction of the country were marked by constructive
cooperation. The North Atlantic Alliance was, from the very beginning, more
M. Leśniewski, Druga wojna w Zatoce Perskiej i amerykańska okupacja Iraku 2003–2006, [in:]
Konflikty kolonialne i postkolonialne w Afryce i Azji 1869–2006, Editor: P. Ostaszewski, Published:
„Książka i Wiedza”, Warszawa 2006, p. 863.
58 R.R. Andersen, R.F. Siebert, J.G. Wagner, op. cit., s. 326. ���������������������������������������
Quote: P. Osiewicz, op. cit., p. 56–57.
59 P. Osiewicz, op. cit., p. 57–58.
60 Kessing’s Record of World Events 2003, No. 3, p. 45315. Quote: ibidem, p. 58 (quote 19).
61 S/RES/1483 (2003.
62 S/RES/1500 (2003). The next resolution S/RES/1546 (2004) defined the leading role of UNAMI
in such areas as: – advice and support for the Independent Electoral Commission in Iraq, the Iraqi
Interim Government, as well as the Parliament, to conduct free elections, – promoting dialogue and understanding in the process of the Iraqi Constitution creation by the citizens of the country, advice to the
Iraqi government on the effective civil service and social care development, – support for reconstruction, development and humanitarian aid, – promoting the protection of human rights, reconciliation of
the Iraqi people in preparation for the census. Ośrodek
����������������������������������������������������
Informacji ONZ w Warszawie, http://www.unic.
un.org.pl/irak/ustanowienie_UNAMI.php (access: 06.01.2014).
63 S/RES/1511 (2003), paragraph 13; S/RES/1546 (2004).
57 61
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
reserved towards Washington’s position on Iraq than the UN. The division posts
existing in the Treaty only allowed for the mobilisation of reconnaissance aircraft,
anti-missile defence systems and protection against the effects of an attack with
the use of weapons of mass destruction as well as the protection of Turkey against
a potential retaliatory strike from Iraq, and also, at the request of the authorities of
the Republic of Poland, to give the country support in preparing for participation in
the stabilisation mission in Iraq64.
The Iraqi crisis was not, however, in NATO’s limelight, unlike the situation in
the Balkans, the fight against terrorism or cooperation with the European Union. The
attempts to converge the posts in the United States and the United Kingdom on the
one hand and France and Germany on the other, initially brought mediocre effects,
but gradually there was a progression which, as it seems, was mainly the result of
the increasing involvement of the UN in Iraq. The turning point, in this respect, was
the recognition of the Iraqi Provisional Government65 by the UN in 2004, which
was subsequently confirmed by the North Atlantic Council (NAC), who considered
the fact as the next important step in the country’s reconstruction and declared full
support for the implementation of the provisions of the UN resolution No. 1546. At
the same time, the effort of the multinational military forces was acknowledged and,
��������������������������������������
position was strongly reinforced
thus, indirectly, that of the United States66. This
by NAC in early 2005 in a statement that, in response to the Security Council’s
resolution No. 1546, all 26 allied countries would take part in the training mission of
the security forces in Iraq, thereby speeding up the process of NATO entirely taking
responsibility for stabilisation and security in Iraq 67, under the condition that NATO
member states can carry out the mission in various forms, both in the territory of Iraq
and beyond it68.
The support from NATO and the UN was extremely important for the United
States, which tended to reduce the military and financial involvement in Iraq,
however, Washington was not going to hand the operation over under the NATO
flag. On the other hand, no ally was interested in the UN authority over the NATO
forces, no matter how important the legitimacy of the operation by the Security
Council was69. Eventually, the animosities among NATO allies remained for almost
the whole period of George W. Bush’s presidency (20 January 2001 – 20 January
64 Final Communiqué, Ministerial Meeting of the North Atlantic Council held in Madrid on 3 June
2003, NATO Press Release (2003)059, 3 June 2003, http://www.nato.int/docu/pr/2003/p03-059e.htm
(access: 07.01.2014), paragraphs 4 and 5.
65 S/RES/1546 (2004).
66 Ibidem, paragraph 5.
67 Statement issued by the Heads of State and Government participating in a meeting of the North
Atlantic Council in Brussels, NATO Press Release (2005)022, 22 February 2005, http://www.nato.
int/docu/pr/2005/p05-022e.htm (access: 07.01.2014), paragraph 3.
68 Final communiqué. Meeting of the North Atlantic Council In Defence Ministers session held
in Brussels on 8 June 2006, NATO Press Release (2006)064, 8 June 2006, http://www.nato.int/docu/
pr/2006/p06-064e.htm (access: 07.01.2014), paragraph 6. The issue was of a great importance, as
Germany and France did not agree to send their instructors / trainers to Iraq (the author’s footnote.
69 L.S. Kaplan, op. cit., p. 206.
62
NATO & UN – THE RELATIONS OF INTERNATIONAL SECURITY SUBJECTS
2009), which resulted, among other things, in the lack of direct involvement of the
European leaders, that is Germany and France, in operations in the territory of Iraq
and Afghanistan as well as the United States and the Iraqi authorities maintaining the
responsibility for stabilisation in Iraq alone.
The Libya case
In view of the increasing attacks on civilians during the Libyan revolution,
NATO cooperated closely with the United Nations from the very beginning. In
March 2011, the Secretary, General Anders Fogh Rasmussen, condemned the use
of force by Muammar al-Gaddafi’s regime against the Libyan people stating, at the
same time, that NATO would not intervene without a UN mandate and that they were
consulting with the UN, the EU, the league of Arab States (LAS) and also the African
Union (AU)70. At the same time, allied early warning aircraft AWACS (Airborne
Warning and Control System) started monitoring the situation in the region from the
air within the framework of the ‘Active Endeavour’ anti-terrorist operation71, and
naval forces monitored the territory of Libya from the Mediterranean Sea, while
controlling adherence to the embargo imposed on Libya on the delivery of weapons
and armaments to this country (thus implementing the Security Council resolution)72.
The United States, not clearly declaring readiness for military intervention in Libya,
regrouped part of the forces to the region of North Africa. The Ministers of Defence
in NATO member states considered the increased involvement of the Alliance in
Libya and formulated three conditions: 1) justified necessity, 2) a clearly defined
legal and international mandate, 3) strong support from the countries in the region73.
The first two conditions were strictly coherent and needed UN authorisation, while
the third one needed the approval of the regional security organisations, that is LAS
and AU, which was especially important to demonstrate that the operation was not
70 Press Briefing by NATO Secretary General Anders Fogh Rasmussen preceding the March NATO
Defence Ministerial Meeting, 7 March 2011, http://www.nato.int/cps/en/SID-6614E22D-99903905/natolive/opinions_71257.htm?selectedLocale=en (access: 08.01.2014), paragraph 6.
71 NATO increases airborne surveillance in the Mediterranean, http://www.nato.int/cps/en/SID3A005F5D-71CDE49E/natolive/news_71316.htm?selectedLocale=en (access: 08.01.2014). Also the
Polish Military Contingent composed of selected units of Polish Navy took part in the operation. �����
See:
Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 października 2010 r. o użyciu Polskiego
Kontyngentu Wojskowego w składzie Sił Zadaniowych Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego w operacji ACTIVE ENDEAVOUR na Morzu Śródziemnym, www.bbn.gov.pl/download.php?s=1&id=5792 (access: 05.01.2014).
72 Press conference by NATO Secretary General Anders Fogh Rasmussen at the meeting of NATO
Defence Ministers, Brussels, 10 March 2011, http://www.nato.int/cps/en/SID-9C3A8782-C9C4960A/natolive/opinions_71419.htm?selectedLocale=en (access: 08.01.2014). The UN Security Council imposed embargo on Libya due to the resolution S/RES/1970 (2011) of 26 February 2011, http://daccess-dds-ny.un.
org/doc/UNDOC/GEN/N11/245/58/PDF/N1124558.pdf?OpenElement (access: 08.01.2014).
73 NATO ready to support international efforts on Libya, 10 March 2011, http://www.nato.int/cps/
en/SID-F9D0A234-D342264A/natolive/news_71446.htm?selectedLocale=en (08.01.2014).
63
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
a unilateral act of imposing the will of the Western countries. As the situation was
still getting worse, the United Nations Security Council passed, with 10 votes ‘for’
and 5 abstentions, resolution 1973 of 17 March 2011, allowing the use of any means
to protect Libyan civilians against attacks as well as establishing a no-fly zone over
the territory of Libya74. Two days later, the international military operation ‘Odyssey
Dawn’ began with the coalition presence, ad hoc, composed of French, American and
British forces. On 31 March 2011, NATO took over the command of the ‘Unified
Protector’ operation in Libya, which lasted until 31 October 2011 and ended with the
seizure of power in the country by the rebellious Libyan National Authority75. The
operation controlled the UN embargo imposed on Libya on the delivery of weapons
and armament, no-fly zones over Libya, as well as military activities aimed at the
protection of civilians. It was attended by 21 NATO warships and 25 aircraft of
different type. NATO aviation conducted a total of 26 thousand raids (average 120
a day) destroying about 6 thousand military targets. During the whole operation, NATO
forces actively supported the UN, as well as the non-governmental organisation, in
providing humanitarian aid in Libya76. On 16 September 2011, and thus before the
expiry of the operation mandate, the Security Council decided to appoint the United
Nations Support Mission in Libya (UNSMIL) to the task of supporting the process
of the transition of Libya77.
It should be emphasised that during the entire Libyan crisis, NATO closely
cooperated with the UN, LAS and other organisations involved78.
The Syria case
Syrian people, on the wave of a revolution called ‘Arab spring,’ began to manifest
(‘a Day of Wrath’) in February 2011, demanding significant political reforms and the
ending of martial law, existing in Syria since 1963. The wave of social revolt began
getting stronger, gradually covering the entire country. In the confrontations with
security forces the first fatalities occurred. In the beginning, President Bashar alAssad’s regime made some concessions, promulgating Decree 161 lifting the state of
emergency, which allowed the authorities to, among other things, arrest people and
hold them without charge, as well as decrees terminating the state security tribunal
and regulating the right to demonstrations. At the same time, the authorities brutally
put down the increasing number of anti- government demonstrations, thus increasing
the number of victims. In this way, the ongoing internal, wide-ranging conflict in
Syria began, and as a result, according to the UN, over 100 thousand people have
S/RES/1973 (2011).
NATO and Libya, http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_71652.htm (access: 05.01.2014).
76 The Libian National Council called many times for the maintenance of NATO forces in the
country, however, on October 27,2011, the UN Security Council adopted unanimously the resolution
S/RES/2016 (2011) on the expiry of the UN mandate for operations in Libya.
77 S/RES/2009 (2011).
78 NATO and Libya..., op. cit.
74 75 64
NATO & UN – THE RELATIONS OF INTERNATIONAL SECURITY SUBJECTS
already died and the number is still growing. The United States supported the Syrian
opposition from the beginning, excluding, however, itself from military involvement
in Syria79. The American diplomacy, without much effect, is trying to cooperate on
this issue with Russia and China in the UN Security Council. In September 2012, the
head of American diplomacy, Hillary Clinton, warned that the United States would
increase the pressure to end the regime of Assad if the new resolution of the Security
Council on Syria did not bring the appropriate effects, however, without specifying
possible actions. Russia is definitely against any international intervention in Syria,
which, in their view, would be an interference in the internal affairs of this country,
of which it has accused the West many times. In September 2012, Russian Foreign
Affairs Deputy Minister, Gennady Gatiłow, stated that Russia was not ‘tied up with’
the Syrian President Bashar al-Assad and was ready to accept any decision made
by the Syrians themselves. As a result, the differences in the attitude towards Syria
between the United States and the Russian Federation and China make it impossible
for the United Nations to take effective preventive action.
In February 2012, the United Nations failed in an attempt to send an envoy,
Valerie Amos, to Syria, for humanitarian reasons, on a mission to get an overview of
the humanitarian situation. A month later, the authorities of Syria accepted, however,
the proposal of the UN and LAS on the peace plan of envoy Kofi Annan, aiming
at establishing a truce between the parties in the conflict, the evacuation of the
wounded, withdrawing heavy weapons from residential areas, humanitarian aid for
people and dialogue on a political solution to the conflict. Unarmed UN observers
were sent to Syria to monitor the ceasefire, which was practically impossible due to
the non-observance of the adopted provisions by both warring parties. Kofi Annan
accused the existing divisions in international society, and especially among the
permanent members of the UN Security Council, as well as growing militarisation
in Syria of the failure of the mission and announced his resignation after the expiry
of the mandate on 31 August 201280.
The UN believes that a definite solution of the conflict in Syria is impossible.
One example of such an attitude is the stance of Secretary General Ban Ki Mun
presented during a press conference on the occasion of the 67th meeting of the UN
General Assembly that, in his view, both parties,the government and the opposition,
seem to be determined to solve the problem by military means, while the military
means will not bring any answers, and the solution ought to be found through
Some analysts see the main reasons for Washington’s opposition in the significant potential of
al-Assad’s air forces as well as the support of Russia and Iran, which would mean a conflict with both
countries if the West intervened. On the other hand, the conflict in Syria is a threat to the stability of
its neighbours, and also to the West, due to three principal reasons: the risk of proliferation of part of
the Syrian chemical arsenal in the hands of the rebels, the exodus of refugees, mostly to Lebanon and
Jordan, the possibility of the beginning of the’Sunni awakening’ against Hezbollah in Lebanon. �����
See:
Interwencja w Syrii coraz bardziej prawdopodobna, 27 July 2012, http://swiat.newsweek.pl/interwencja-w-syrii-coraz-bardziej-prawdopodobna,94366,1,1.html (access: 05.01.2014).
80 Press conference by Joint Special Envoy for Syria Press Release, Geneva, 2 August 2012, http://
kofiannanfoundation.org/newsroom/press/2012/08/joint-special-envoy-opening-remarks-to-press-conference-check-against-deliver (access: 06.01.2014).
79 65
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
a political dialogue81. A debate on the Syrian crisis during the session only confirmed
the diversion of political positions and did not bring any constructive solutions82.
Meanwhile, the UN Commission of Inquiry report stated that during the conflict
in Syria, both sides – the government and the insurgents, committed a number of
war crimes, which need investigation by the International Criminal Court in The
Hague.
NATO’s position on the Syrian crisis is clearly expressed in a statement by the
Secretary General of the Alliance, Anders Fogh Rasmussen, given in an interview
for an American diplomatic blog’ The Cable’, stating that: ‘within the Alliance,
we do not speak about any possible intervention in Syria and any role of NATO
is not stipulated in such a project’83. According to Rasmussen, Syria is ethnically,
politically and religiously much more complex than Libya, which requires a special
commitment from the League of Arab States.
The security situation in Syria is, first of all, the result of existing political divisions
in the Security Council, which makes the international community undertaking
effective preventive actions more difficult, and the determination of both sides of the
conflict to solve it in a military way by spreading the conflict across neighbouring
countries84. As a result, we are dealing with a humanitarian disaster and crimes of
genocide on both sides of the conflict, with the helplessness of the international
community, which, in fact, is not able to undertake any effective activities, neither
diplomatic nor military. However, an undoubted success on the way to solving the
Syrian conflict so far was the adoption by the Security Council of resolution No.
2118 in September 2013, calling for the protection and removal of the Syrian arsenal
of chemical weapons, which have caused the deaths of about 1500 people, by mid2014. It does not, however, provide any sanctions if its requirements are disobeyed.
But it seems that the Syrian authorities will fulfil its provisions, which should be
considered as a success of preventive diplomacy.
In conclusion, it should be stated that the Syrian conflict showed ‘natural’
disharmony in the relationship of the UN and NATO. The Alliance clearly stays aloof
Press Conference by Secretary-General Ban Ki-Moon at United Nations Headquarters,
Secretary-General SG/SM/14518, 19 September 2012, http://www.un.org/News/Press/docs//2012/
sgsm14518.doc.htm (access: 06.01.2014).
82 Co z tą Syrią? Światowi liderzy spierali się na forum ONZ, 29 September 2012, http://www.
polskatimes.pl/artykul/667247,co-z-ta-syria-swiatowi-liderzy-spierali-sie-na-forum-onz,id,t.html (access: 05.01.2014).
83 Ibidem.
84 The Syrian mortar attack on the Turkish border territory at the beginning of October 2012 resulted in NATO’s allied consultations in accordance with the provisions of the North Atlantic Treaty,
the decision of the Turkish parliament authorising military actions abroad and the immediate response
of Turkey with the air attack on the targets in Syria. The United States recognised the Turkish response
as the appropriate and proportionate one, while Russia warned NATO and the Middle East countries not
to use the incident, for which Syria apologised, as a pretext to intervene. Agency reports, among others:
Rosja do NATO: Nie wtykajcie palców w sprawę Syrii, Newseek.pl, 04 October 2012, http://swiat.newsweek.pl/rosja-do-nato--nie-wtykajcie-palcow-w-sprawe-syrii,96766,1,1.html (access: 05.01.2014).
81 66
NATO & UN – THE RELATIONS OF INTERNATIONAL SECURITY SUBJECTS
from any involvement, apart from diplomatic support for the peace process, and the
UN takes late and ineffective attempts at solving the conflict through diplomatic
channels, excluding military action.
Summary
During the ‘cold war’ both NATO and the UN generally operated independently,
achieving their autonomous goals in the area of international security. This period
was characterised by the lack of specific cooperation as well as mutual antagonisms,
which, if they existed, were not of a strict confrontational nature. On the other hand,
there were situations in which there were clashes of different views between the
Eastern and Western countries on the UN forum, as well as within NATO. The change
in the international situation after 1989 necessitated the increased cooperation of
both organisations, which, as independent security subjects, were not and still are not
able to effectively oppose new challenges and security threats. Here, we can rather
talk about some kind of ‘new cooperation’ than about ‘a new opening’ in the mutual
relations between NATO and the UN. This new relationship is not, however, purely
harmonic due to a number of reasons.
Referring to the theory of international relations, it can be said that the modern
international environment is extremely realistic in its attitude to the issue of
international security with elements of constructivism and bureaucratic paradigm,
with the particular role of a national state, the position of power in international
policy and the anarchical international relations. At the same time, the effectiveness
of activities in the area of armed conflicts prevention needs a more liberal approach
based on the concepts of collective security, whose essence is a certain, broader idea
of ‘security solidarity’85.
The analysis of the cases presented shows that NATO will not take any action
without the authorisation of the Security Council as far as crisis management in
out of area missions is concerned. In this sense, the UN decisions are a sine qua
non condition for ‘possible’ actions undertaken by NATO. This is confirmed by the
strategic arrangements made during the NATO summit in Lisbon in November 2010,
where it was decided that the Alliance should and will effectively realise tasks in the
areas of: collective defence, crisis management and cooperative security always in line
with the international law and in close cooperation with other international security
Moreover, it was decided that NATO
organisations, especially including the UN86. �����������������������������������
will not respond in every situation, playing the role of ‘the world safety policeman,’
but only when other actors or organisations are not able to cope with the task87. Due
85 The author suggests introducing a new term to the sciences on security and defence: ‘safety
solidarity’ understanding as the common position and actions of various security actors for the peace
and stability of the international security environment, based on the overriding values declared in the
UN Charter (the author’s footnote).
86 Lisbon Summit Declaration, op. cit., paragraph 1, 8 and 10.
87 Ibidem, paragraph 9.
67
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
to many reasons, but mainly because of the subjective independence, NATO is not
going to and will not, thus, play the role of a preventive response instrument at the
disposal of the UN. This issue is a part of a broader and extremely complex process
of control in the armed conflicts prevention system88 and does not require any indepth study and research in the field of strategic security management.
Currently, the effectiveness of international security subjects’ cooperation,
including NATO and the UN, take the style of ad hoc activities rather than systemic
solutions and largely depend on a particular geopolitical and operational situation.
The appropriate formal and organisational bases have already been developed in
this area and the first experiences at the strategic and operational levels have been
obtained; however, they still need some improvement.
Bibliography
A New Partnership Agenda. Charting A New Horizon For UN Peacekeeping, New York,
July 2009, http://www.un.org/en/peacekeeping/documents/newhorizon.pdf (access:
07.01.2014).
Authorization for Use of Military Force Against Iraq resolution of 2002, U.S. Department
of Justice, Washington, D.C., 21 October 2002, http://www.justice.gov/olc/docs/memomilitary-force-iraq.pdf (access: 10.01.2014).
Bezpieczenìstwo międzynarodowe. Przegląd aktualnego stanu, Editor: K. Żukrowska,
Published: IUSatTAX, Warszawa 2011.
Białoskórski R., Czynnik informacyjny warunkiem sine qua non procesu conflict prevention,
[in:] Bezpieczeństwo współczesnego świata – polskie aspekty i uwarunkowania, Editor:
W. Stach, Published: Wyższa Szkoła Handlu i Usług, Poznań 2011.
Brahimi L., Interview: U.N. envoy to Afghanistan sees probable of June election, „The
Yomiuri Shimbun”, 9 September 2003.
Deklaracja Milenijna Narodów Zjednoczonych, Ośrodek Informacji ONZ, Warszawa 2000,
http://www.unic.un.org.pl/dokumenty/deklaracja_milenijna.doc (access: 03.01.2014).
Deliberate Force. A Case Study in Effective Air Campaigning, red. R.C. Owen, Air University
Press, Alabama, January 2000, http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/au/owen.pdf (access: 03.01.2014).
Dobrowolska-Polak J., Międzynarodowa solidarnosìcì. Operacje pokojowe ONZ, NATO
i UE, „Policy Papers”, Instytut Zachodni, 2008, No. 3.
Final Communiqué, Ministerial Meeting of the North Atlantic Council held in Madrid on
3 June 2003, NATO Press Release (2003)059, 3 June 2003, http://www.nato.int/docu/
pr/2003/p03-059e.htm (access: 07.01.2014).
Final communiqué. Meeting of the North Atlantic Council In Defence Ministers session held
in Brussels on 8 June 2006, NATO Press Release (2006)064, 8 June 2006, http://www.
nato.int/docu/pr/2006/p06-064e.htm (access: 07.01.2014).
Interwencja w Syrii coraz bardziej prawdopodobna, 27 lipca 2012, http://swiat.newsweek.pl/interwencja-w-syrii-coraz-bardziej-prawdopodobna,94366,1,1.html (access: 05.01.2014).
Joint Declaration on UN/NATO Secretariat Cooperation, New York, 23 September 2008, http://
streitcouncil.org/uploads/PDF/UN-NATO%20Joint%20Declaration.pdf (access: 04.01.2014).
88 68
See R. Białoskórski, op. cit.
NATO & UN – THE RELATIONS OF INTERNATIONAL SECURITY SUBJECTS
Kaplan L.S., NATO and the UN. A Peculiar Relationship, University of Missouri Press,
Columbia and London 2010.
Karta Narodów Zjednoczonych, http://www.ptpa.org.pl/public/files/akty_prawne/Karta_
Narodow_Zjednoczonych.pdf (access: 07.01.2014).
Kille K.J., Hendrickson R.C., NATO and the United Nations: Debates and Trends in
Institutional Coordination, http://www.journal-iostudies.org/sites/journal-iostudies.org/
files/JIOS201121final_4.pdf (access: 08.01.2014).
Koziej S., Zmiany w strategii i taktyce wojskowej w pozimnowojennych kryzysach i konfliktach zbrojnych, [in:] Sìwiat wspoìłczesny wobec użycia siły zbrojnej. Dylematy prawa
i polityki, Editor: J. Kranz, Published: EuroPrawo, Warszawa 2009.
Kuźniar R., Polityczna kondycja NATO i przyszła ewolucja Sojuszu, Wystąpienie na konferencji z okazji szczytu NATO w Bukareszcie 2008 pt. ���������������������������������
„Transformacja NATO. Perspektywa
polska i regionalna”, Warszawa, 13 March 2008 r.
Leśniewski M., Druga wojna w Zatoce Perskiej i amerykańska okupacja Iraku 2003–
2006, [in:] Konflikty kolonialne i postkolonialne w Afryce i Azji 1869–2006, editor: P.
Ostaszewski, Published: „Książka i Wiedza”, Warszawa 2006.
Lisbon Summit Declaration Issued by the Heads of State and Government participating in
the meeting of the North Atlantic Council in Lisbon on 20 November 2010, Press Release,
20 November 2010, http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2010_11/2010_11_
11DE1DB9B73C4F9BBFB52B2C94722EAC_PR_CP_2010_0155_ENG-Summit_
LISBON.pdf (access: 03.01.2014).
Makarewicz A., Interwencja humanitarna czy „odpowiedzialność za ochronę”? „Polski
��������
Przegląd Dyplomatyczny”, 2003, vol. 3, No. 2.
Military Operations Other Than War. J-7 Operational Plans and Interoperability Directorate,
http://www.dtic.mil/doctrine/jrm/mootw.pdf (access: 02.01.2014).
Nassauer O., NATO am Scheideweg, http://www.bits.de/public/articles/y10-02.htm (access:
05.01.2014).
NATO and Libya, http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_71652.htm (access: 05.01.2014).
NATO ready to support international efforts on Libya, 10 March 2011, http://www.nato.
int/cps/en/SID-F9D0A234-D342264A/natolive/news_71446.htm?selectedLocale=en
(08.01.2014).
NATO w dobie transformacji, Editor: K. Kubiak, P. Mickiewicz, Published. Adam Marszałek,
Toruń 2008.
Olszewski P., NATO na Bałkanach Zachodnich – od interwencji do współpracy, [in:] NATO
w pozimnowojennym sìrodowisku (nie)bezpieczenìstwa, editor. J. Olchowski, M. Pietrasì,
published���������������������
. UMC-S, Lublin 2011.
Osiewicz P., Budowa koalicji międzynarodowej, przebieg wojny oraz odbudowa Iraku, [in:]
T. Brańka, M. Lorenc, P. Osiewicz, A. Potyrała, Irak między wojną a pokojem, Published:
MADO, Torunì 2010.
Panek B., Polityka bezpieczenìstwa Sojuszu Poìłnocnoatlantyckiego (NATO), Published:
Fundacja Pro Pomerania, Słupsk 2012.
Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 października 2010 r. o użyciu
Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Sił Zadaniowych Organizacji Traktatu
Północnoatlantyckiego w operacji ACTIVE ENDEAVOUR na Morzu Śródziemnym,
www.bbn.gov.pl/download.php?s=1&id=5792 (access: 05.01.2014).
69
ROBERT BIAŁOSKÓRSKI
Press Briefing by NATO Secretary General Anders Fogh Rasmussen preceding the March NATO
Defence Ministerial Meeting, 7 March 2011, http://www.nato.int/cps/en/SID-6614E22D99903905/natolive/opinions_71257.htm?selectedLocale=en (access: 08.01.2014).
Press conference by Joint Special Envoy for Syria Press Release, Geneva, 2 August 2012,
http://kofiannanfoundation.org/newsroom/press/2012/08/joint-special-envoy-openingremarks-to-press-conference-check-against-deliver (access: 06.01.2014).
Press conference by NATO Secretary General Anders Fogh Rasmussen at the meeting of NATO
Defence Ministers, Brussels, 10 March 2011, http://www.nato.int/cps/en/SID-9C3A8782C9C4960A/natolive/opinions_71419.htm?selectedLocale=en (access: 08.01.2014).
Press Conference by Secretary-General Ban Ki-Moon at United Nations Headquarters,
Secretary-General SG/SM/14518, 19 September 2012, http://www.un.org/News/Press/
docs//2012/sgsm14518.doc.htm (access: 06.01.2014).
Prevention of armed conflict, Report of the Secretary-General, A/55/985-S/2001/574, 7 June
2001, http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan005902.pdf (access: 07.01.2014).
Prezydent Syrii zatwierdził zniesienie stanu wyjątkowego, 21 April 2011, http://www.rp.pl/
artykul/646626.html, (access: 05.01.2014).
Raport NATO 2020. Zapewnione bezpieczeństwo, dynamiczne zaangażowanie („Raport
Albright”), Published: PISM, Warszawa 2010, http://www.pism.pl/files/?id_plik=2997
(access: 03.01.2014).
Richards D., RUSI Interview with General David Richards, „The RUSI Journal”, 2007,
Vol. 152, No. 2.
Smith-Windsor A.B., The UN and NATO Forward from Declaration, NATO Defense College,
Rome, May 2011, http://www.cic.nyu.edu/peacekeeping/docs/un_nato_declaration.pdf
(access: 08.01.2014).
Statement issued by the Heads of State and Government participating in a meeting of the
North Atlantic Council in Brussels, NATO Press Release (2005)022, 22 February 2005,
http://www.nato.int/docu/pr/2005/p05-022e.htm (access: 07.01.2014).
Traktat Północnoatlantycki sporządzony w Waszyngtonie dnia 4 kwietnia 1949 r., Dz. U.
z 2000 r., Nr 87, poz. 970, http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20000870970
(access: 07.01.2014).
Zajadło J., Koncepcja odpowiedzialności za ochronę (Responsibility to Protect) – nowa filozofia prawa międzynarodowego? [in:] Sìwiat wspoìłczesny wobec użycia siły zbrojnej.
Dylematy prawa i polityki, Editor. J. Kranz, Published:. EuroPrawo, Warszawa 2009.
70
Zeszyty Naukowe AON nr 1(94) 2014
ISSN 0867–2245
Pozycja Europolu w architekturze
bezpieczeństwa
mł. insp. w st. spocz. dr Tomasz Safjański
Wyższa Szkoła Prawa i Administracji Przemyśl-Rzeszów
Abstract
The article discusses the issue of Europol’s position in the security architecture.
Generally, Europol’s competence covers combating organized crime, terrorism and selected
forms of serious crime. The competency – with certain restrictions – is defined by the Treaty
on the Functioning of the European Union and it is an essential criterion for its location in
the security system. From operational point of view Europol’s activities are based primarily
on criminal intelligence processes. The information and intelligence is collected, processed
and exchanged in order to support the development of international cooperation in the fight
against cross-border threats. The issue concerning Europol’s position in the security architecture is extremely complex because of its specific legal status, scope of operations and the
supervision and control of Europol’s activities.
Key words – combating cross-border crime and terrorism, international cooperation,
Europol, EU agency.
Artykuł stanowi próbę omówienia pozycji Europejskiej Agencji Egzekwowania
Prawa, zwanej potocznie Europolem, w architekturze bezpieczeństwa. W powszechnej ocenie Europol mylnie postrzegany jest jako główny element koordynacji
współpracy kontrprzestępczej i kontrterrorystycznej w UE. Celem niniejszego opracowania jest zidentyfikowanie kwestii węzłowych dla właściwego pozycjonowania
Europolu w architekturze bezpieczeństwa. Rozpatrywanie problemu miejsca Europolu jest dość skomplikowane i powinno być wplecione w szerszy kontekst polityczny i społeczny. Szczególnie ważne jest określenie makrootoczenia, w jakim Europol
funkcjonuje w przekroju czynników polityczno-prawnych. Zatem, odnosząc się do roli
Europolu w architekturze bezpieczeństwa, należy określić związki pomiędzy zadaniami i uprawnieniami Europolu a kompetencjami policyjnych służb krajowych. Natomiast chcąc wskazać miejsce Europolu, należy zidentyfikować jego relacje z agencjami
Do końca 2009 r. obowiązywała oficjalna nazwa Europejskie Biuro Policji (ang. The European
Police Office). W literaturze i dokumentach stosowano również nazwy: Europejski Urząd Policji lub
Biuro Policji Europejskiej.
71
TOMASZ SAFJAŃSKI
unijnymi (rozdział kompetencji) oraz innymi podmiotami międzynarodowymi. Równie istotne jest określenie modelu sprawowania kontroli nad działalnością Europolu
oraz wskazanie wpływu Europolu na całość architektury bezpieczeństwa.
Europol – to platforma wielostronnej współpracy służb policyjnych, ochrony
granic, celnych, finansowych, imigracyjnych, żandarmerii a niekiedy nawet służb
specjalnych państw członkowskich UE. Zapotrzebowanie na tego typu formę
współpracy operacyjnej ujawniło się w Europie w następstwie unijnych procesów
integracyjnych, które wraz ze zniesieniem ograniczeń w swobodnym przepływie
osób, towarów, usług i kapitału stworzyły nowe perspektywy dla powstawania
zagrożeń transgranicznych. Europol prowadzi działania operacyjne ukierunkowane
na przeciwdziałanie takim zagrożeniom transnacjonalnym, jak: przestępczość zorganizowana, terroryzm, inne formy poważnej przestępczości oraz przestępstwa
z nimi powiązane.
Działania operacyjne Europolu polegają przede wszystkim na realizacji procesów wywiadu kryminalnego, takich jak gromadzenie, przetwarzanie (analiza,
ocena, interpretacja) czy wymiana informacji i danych wywiadowczych. O randze
omawianych działań świadczy fakt, że kompetencje wywiadowcze Europolu mają
swe podstawy w traktatach unijnych. Podobnie jak uprawnienie do koordynowania, organizowania i prowadzenia dochodzeń i działań operacyjnych realizowanych
wspólnie z właściwymi organami państw członkowskich lub w ramach wspólnych
zespołów dochodzeniowych, w stosownych przypadkach w powiązaniu z Eurojust.
Wykorzystanie informacji i danych wywiadowczych przekazywanych przy udziale Europolu w ramach prowadzonych dochodzeń i działań wspólnych zespołów
śledczych podlega takim samym rygorom ochrony danych, jak gdyby zostały
uzyskane w otrzymującym państwie członkowskim.
Architektura bezpieczeństwa w kontekście zwalczania zagrożeń transnacjonalnych obejmuje znaczną liczbę podmiotów i mechanizmów międzynarodowych
funkcjonujących na różnych poziomach współpracy: globalnej, unijnej, regionalnej lub bilateralnej (w tym współpracy przygranicznej). Na poziomie globalnym
wskazać należy m. in.: Biuro Narodów Zjednoczonych do spraw Narkotyków
i Przestępczości (UNODC), Międzynarodową Organizację Policji Kryminalnej
Odpowiednio: art. 3 i 4 ust. 1 decyzji Rady UE 2009/371/WSiSW z dnia 6 kwietnia 2009 r. ustanawiającą Europejski Urząd Policji (Dz. Urz. UE L 121 z 15. 5.2009, s. 37).
Art. 88 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dawny art. 30 Traktatu o Unii Europejskiej),
Dz. Urz. UE nr C 115 z 09.05.2008 r. s. 49.
Art. 8 pkt. 2 decyzji ramowej 2006/960/WSiSW z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie uproszczenia wymiany informacji i danych wywiadowczych między organami ścigania państw członkowskich
Unii Europejskiej (Dz. Urz. nr L 386 z 29.12.2006, str. 89).
O globalnej współpracy w zakresie bezpieczeństwa zob. np.: M. Anderson, Policing the World,
Oksford 1989; D.B. Bobrow, E. Haliżak, R. Zięba, Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe
u schyłku XX wieku, Warszawa 1997; M. Deflem, Policing World Society: Historical Foundations of
International Police Cooperation, Oksford–Nowy Jork 2002�.
Utworzone w 1997 r. Biuro jest organem Narodów Zjednoczonych (ONZ), który na podstawie
przydzielonego mu mandatu pomaga państwom w zakresie zwalczania narkotyków, przestępczości
i terroryzmu.
72
POZYCJA EUROPOLU W ARCHITEKTURZE BEZPIECZEŃSTWA
(Interpol), Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) czy
Grupę Specjalną do spraw Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (FATF). Na poziomie unijnym, obok Europolu, wymienić trzeba m. in.: platformę Schengen10,
Europejski Urząd na rzecz Poszerzenia Współpracy Sądowniczej (Eurojust)11,
Europejskie Kolegium Policyjne (Cepol)12, Europejską Agencję ds. Zarządzania
Współpracą Operacyjną na Granicach Zewnętrznych (Frontex)13, Europejski Urząd
Utworzony w 1923 r. Interpol ma na celu rozwijanie współpracy służb policji kryminalnej oraz
wspieranie krajowych służb policyjnych w zwalczaniu przestępczości międzynarodowej. Interpol dąży
do ustanowienia form działania, mogących służyć skutecznemu zapobieganiu i ściganiu przestępczości
kryminalnej. Organizowanie międzynarodowej współpracy policyjnej obejmuje: utrzymywanie globalnego systemu stałej łączności, zarządzanie globalnym systemem poszukiwań międzynarodowych,
administrowanie międzynarodowymi bazami informacji kryminalnej i operacyjnymi bazami danych.
Celem powstałej w 1989 r. Grupy jest przeciwdziałanie praniu brudnych pieniędzy oraz zwalczanie finansowania terroryzmu zarówno na krajowym jak i międzynarodowym poziomie. Grupa składa się z 35 członków (33 państw i 2 regionalnych organizacji).
O współpracy w zakresie bezpieczeństwa w UE zob. np.: Baldaccini, Whose freedom, security and justice?: EU immigration and asylum law and policy, Oxford 2007; J. Beczała (red.), Układ
z Schengen. Współpraca policji i organów sprawiedliwości po Maastricht, Łódź 1999; E.
������������
Borawska���������
Kędzierska, Przestrzeń Wolności, Bezpieczeństwa i Sprawiedliwości Unii Europejskiej: polityka wizowa, azylowa i imigracyjna, Warszawa 2009; Bryksa P., Wybrane zagadnienia polityki bezpieczeństwa wewnętrznego Unii Europejskiej: szanse i zagrożenia dla Polski, Warszawa 2008; W.
���������������
������������
Czapliński,
Obszar wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Współpraca w zakresie wymiaru sprawiedliwości
i spraw wewnętrznych, Warszawa 2005; D. Dudek, P. Rakowski, Teoretyczne i praktyczne aspekty zapobiegania i zwalczania przestępczości narkotykowej w Unii Europejskiej – spojrzenie na problem
z polskiego punktu widzenia, Materiały Robocze 2/05 Centrum Europejskiego Natolin, Warszawa
2005; C. H. Grabbe, Wpływ 11. Września 2001 r. na dziedzinę wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych Unii Europejskiej, Warszawa 2004; A. Grzelak, Przestrzeń Wolności, Bezpieczeństwa
i Sprawiedliwości Unii Europejskiej: współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych, Warszawa
2009; A. Gruszczak, Unia Europejska wobec przestępczości, Kraków 2002; A. Górski, A. Sakowicz,
Zwalczanie przestępczości w Unii Europejskiej. Współpraca sądowa i policyjna w sprawach karnych,
Warszawa 2006; H-H. Liang,
������� The Rise of the Modern Police and the European State System, Nowy Jork
1992; O. Marenin (red.), Policing Change, Changing Police: International Perspectives, Nowy Jork,
1996; A. Moore (red.), Police and Judicial Co-operation in the European Union, Cambridge 2004;
D.J. Occhipinti, The politics of EU. Police cooperation. Towards a European FBI?, London 2003.
10 Głównymi instrumentami są System Informacji Schengen (SIS) oraz sieć Sirene. SIS to wspólna, komputerowa baza danych zawierająca informacje o osobach lub przedmiotach pozostającymi
w związku z określonymi sytuacjami prawnymi (np. przedmioty utracone, osoby zaginione). Sieć
Sirene to system krajowych jednostek policyjnych, celnych lub sądowych wspomagających działanie
systemu SIS poprzez wymianę informacji dodatkowych.
11 Celem utworzonego w 2002 r. urzędu jest zwiększenie skuteczności właściwych władz państw
członkowskich w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej poprzez właściwą koordynację działań
pomiędzy prokuraturami państw członkowskich, w tym wspomaganie dochodzeń w sprawach karnych
dotyczących poważnej przestępczości transgranicznej, ze szczególnym uwzględnieniem analiz przeprowadzonych przez Europol.
12 Celem utworzonego w 2000 r. Cepolu jest realizacja programów i inicjatyw szkoleniowych
adresowanych do wyższych oficerów organów policyjnych państw członkowskich.
13 Ustanowiona w 2004 r. agencja koordynuje współpracę operacyjną między państwami członkowskimi UE w dziedzinie zarządzania granicami zewnętrznymi, wspomaga państwa członkowskie
w szkoleniu funkcjonariuszy straży granicznej, w tym w ustanowieniu wspólnych standardów szkoleniowych, przeprowadza analizy ryzyka, śledzi rozwój badań mających znaczenie dla kontroli i ochro 73
TOMASZ SAFJAŃSKI
do spraw Zwalczania Nadużyć Finansowych (Olaf)14, Europejskie Wspólne Centrum
Sytuacyjne (SitCen)15, unijne rozwiązania ramowe16, unijne systemy i bazy danych17,
Grupę Zadaniową Szefów Policji (PCTF)18 czy rozwiązania o charakterze sieciowym
(np.: Eu-Nat19, Atlas20 czy Carin21). Na poziomie współpracy regionalnej funkcjonują
m. in.: Amerykańska Wspólnota Policyjna (Ameripol)22, Grupa Zadaniowa do
spraw Zwalczania Przestępczości Zorganizowanej w Basenie Morza Bałtyckiego
(Baltcom)23 czy Regionalnym Centrum Zwalczania Przestępczości Transgranicznej
Południowo-Wschodniej Inicjatywy Współpracy Europejskiej (SECI Center)24.
W mojej ocenie jedynie na poziomie unijnym wypracowano w miarę spójny
system przeciwdziałania przedmiotowym zagrożeniom, który w szerokim znaczeniu obejmuje przedsięwzięcia instytucjonalne, prawne i funkcjonalne z obszarów
współpracy policyjnej, celnej, służb ochrony granic oraz współpracy sądowej w sprawach karnych dotyczące zwalczania nielegalnej imigracji, obrotu narkotykami, handlu ludźmi, zwalczania terroryzmu i przestępczości zorganizowanej, przestępczości
ny granic zewnętrznych, wspomaga państwa członkowskie w sytuacjach wymagających zwiększonej
pomocy technicznej i operacyjnej na granicach zewnętrznych oraz udziela państwom członkowskim
niezbędnego wsparcia w organizowaniu wspólnych działań dotyczących powrotów.
14 Olaf został ustanowiony w 1999 r. przez Komisję Europejską do ochrony interesów finansowych UE. Przejął on zadania, struktury wewnętrzne, metody i personel istniejącej uprzednio Jednostki
ds. Koordynacji Walki z Korupcją (UCLAF). Urząd jest unijną instytucją wyspecjalizowaną w przeciwdziałaniu oszustwom, nadużyciom i innej bezprawnej działalności na szkodę interesów finansowych UE
(w tym przemytu papierosów i alkoholu) oraz korupcji wśród europejskiego korpusu urzędniczego.
15 SitCen działa w ramach Sekretariatu Generalnego Rady UE w strukturze Europejskiej
Służby Działań Zewnętrznych. Jego głównym zadaniem jest wspieranie Komitetu Politycznego
i Bezpieczeństwa i grup roboczych Rady UE poprzez dostarczanie informacji i analiz operacyjnych dotyczących zagadnień bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego (w tym terroryzmu) w warunkach
zarządzania kryzysowego.
16 Np. europejski nakaz aresztowania czy wspólne zespoły śledcze.
17 Np.: System Informacji Wizowej, Europejski Zautomatyzowany System Rozpoznawania
Odcisków Palców.
18 PCTF to szczególne gremium, którego celem jest rozwijanie współpracy policyjnej państw
członkowskich UE na szczeblu najwyższych funkcjonariuszy policji oraz koordynacja policyjnych
działań transgranicznych.
19 Sieć ekspercka do spraw porwań.
20 Sieć współpracy jednostek do fizycznego zwalczania zagrożeń terrorystycznych.
21 Sieć do spraw rozpoznania majątkowego zagranicą.
22 Utworzony w 2007 r. Ameripol skupia 20 państw Ameryki Południowej i Środkowej. Stanowi
najwyższe ciało decyzyjne w zakresie międzynarodowej współpracy policyjnej w tym regionie.
23 Celem utworzonej w 1996 r. Grupy jest zwalczanie przestępczości w zakresie: handlu narkotykami, nielegalnej migracji, handlu ludźmi, kradzieży pojazdów, nielegalnego handlu bronią i substancjami radioaktywnymi oraz przemytu produktów wysokoopodatkowanych. Członkiem Baltcomu
jest również Rosja (współpraca pomiędzy państwami członkowskimi a Rosją stwarza dla Europolu
możliwość otrzymywania ważnych informacji).
24 Utworzone w 1999 r. SECI Center ukierunkowane jest na wspomaganie wspólnych działania
państw SECI związanych ze zwalczaniem przestępczości zorganizowanej. W skład omawianego centrum wchodzi 12 państw członkowskich (tj.: Albania, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja,
Grecja, Węgry, Macedonia, Mołdowa, Rumunia, Słowenia, Serbia i Turcja). SECI Center jest głównym
partnerem Europolu w Europie Południowo-Wschodniej.
74
POZYCJA EUROPOLU W ARCHITEKTURZE BEZPIECZEŃSTWA
finansowej i korupcji. System bezpieczeństwa UE oprócz współdziałania praktycznego obejmuje również współdziałanie w zakresie teoretycznym. Jest to poszukiwanie nowych możliwości wykorzystania uprawnień operacyjnych, usprawnienia
kanałów wymiany informacji, ujednolicania metod szkolenia oraz stworzenia zaawansowanych form organizacyjnych współpracy.
Europol funkcjonuje w architekturze bezpieczeństwa, która obejmuje znaczną
liczbę podmiotów i instytucji funkcjonujących na poziomach krajowym, regionalnym, unijnym i globalnym. Z punktu widzenia wywiadu kryminalnego Europol zajmuje miejsce na styku czterech poziomów. Jest to pozycja nader korzystna, gdyż Europol ma teoretyczne możliwości integrowania wiedzy operacyjnej z tych wszystkich
poziomów. Jest to o tyle istotne, że tylko na poziomie krajowym w Unii Europejskiej
funkcjonuje przeszło 300 instytucji i służb zaangażowanych w międzynarodową
wymianę informacji kryminalnych25.
Cechą specyficzną jest nakładanie się kompetencji operacyjnych Europolu z innymi podmiotami. Dla przykładu na poziomie globalnym Europol powiela kompetencje Interpolu w zakresie wymiany informacji. Na poziomie unijnym zakresy
obowiązków Europolu pokrywają się z Frontexem w zakresie wykonywania analiz
strategicznych, platformą Schengen w odniesieniu do wymiany informacji oraz Cepolem w zakresie szkoleń policyjnych. Dublowanie uprawnień w zakresie wymiany
informacji występuje na poziomie regionalnym, gdzie podobne kompetencje mają
Baltcom i Seci-Center.
Omawiając relacje działań Europolu z działaniami policji krajowych, trzeba
zacząć od wskazania założeń podstawowych, które determinują ich charakter. Należy
również odpowiedzieć na pytanie, czy Europol ma uprawnienia władcze w stosunku
do policji krajowych? Relacje te mają miejsce przede wszystkim w ramach działań
wspierających, które stanowią niezbędne uzupełnienie pracy wykrywczej organów
krajowych. Granica między nimi jest bardzo wyraźna. Poza kompetencjami Europolu są czynności wykonawcze regulowane przepisami krajowych procedur karnych
i ustaw kompetencyjnych26.
Zgodnie z założeniem opartym na traktatowo-instytucjonalnym ujęciu systemu integracji europejskiej, unijne rozwiązania w zakresie przeciwdziałania przestępczości
w zasadniczy sposób wpływają na cele i zadania, a tym samym praktykę funkcjonowania policji w państwach członkowskich. W konsekwencji współpraca policyjna w UE, realizowana poprzez Europol i inne instytucje z nim współpracujące
w zwalczaniu przestępczości, staje się coraz bardziej międzynarodowa, transgraniczna i ponadpaństwowa27. Europol, stanowiący europejskie forum służb policyjnych państw członkowskich Unii, wspiera działania swoich członków zmierzające
do zapewnienia porządku i bezpieczeństwa publicznego w wymiarze ogólnoeurope25 Szerz. T. Safjański, Europejskie Biuro Policji Europol: geneza, główne aspekty działania, perspektywy rozwoju, Wolters Kluwer Warszawa 2009, s. 11 i n.
26 Ibidem, s. 122 i n.
27 Z. Czachór, Policja i zwalczanie przestępczości w systemie regulacyjnym UE. Ujęcie traktatowo-instytucjonalne (w:) Policja w Polsce. Stan obecny i perspektywy, red. A. Szymaniak i W. Ciepiela,
Poznań 2007, s. 29.
75
TOMASZ SAFJAŃSKI
jskim, ale również krajowym każdego z państw. Jego rola jest jednak dość złożona:
z jednej strony pozostaje bowiem agencją o charakterze pomocniczym wobec służb
policyjnych państw członkowskich, ale z drugiej widać wolę państw wzmocnienia
roli tego urzędu i przydzielenia funkcjonariuszom bardziej praktycznych zadań28.
Europol nie ma przymiotów egzekutywy, nie dysponuje więc żadnymi uprawnieniami procesowymi. Oznacza to, iż funkcjonariusz Europolu nie ma kompetencji
do zatrzymania, przesłuchania podejrzanego czy przeprowadzenia innych czynności
śledztwa lub dochodzenia. Jego rolą jest udzielanie pomocy odpowiednim służbom
prowadzącym sprawy karne w państwach UE. Czynności o charakterze procesowym
m. in.: zatrzymania osób, przeszukania miejsc oraz zabezpieczenie materiałów
dowodowych (przedmiotów, śladów) dokonywane są przez policje krajowe. Europol zaś, odpowiada za realizację wszelkich działań wspierających te czynności, przede wszystkim o charakterze informacyjnym, analitycznym i koordynacyjnym (np.
rozpoczęcie działań w tym samym czasie w różnych państwach członkowskich).
Realne wsparcie operacyjne Europolu obejmuje przede wszystkim pomoc z zakresu
wywiadu kryminalnego, która polega głównie na wymianie informacji i analizie kryminalnej. Europol zbiera informacje od państw członkowskich, przetwarza, analizuje
i dystrybuuje. W tym celu Europol zarządza specjalnym systemem komputerowym,
z którego korzystają wszystkie państwa członkowskie. Udostępnianie danych wywiadowczych państwom członkowskim ma miejsce na dwóch poziomach: strategicznym
(analizy przestępczości, oceny zagrożenia) oraz operacyjnym (dostarczanie fachowej
wiedzy i wsparcia technicznego na potrzeby bieżących spraw). Agencja nie ma władzy
zwierzchniej nad policjami narodowymi. Europol nie dysponuje nawet formalnymi
uprawnieniami do egzekwowania obowiązków w stosunku do państw członkowskich
(co wyraźnie widać na przykładzie przekazywania przez nie informacji do centrali
agencji w Hadze). W porównaniu do służb policyjnych państw członkowskich, ma
on jedynie ograniczone uprawnienia np. inicjatywa dochodzeniowa czy możliwość
uczestniczenia w pracach wspólnych zespołów śledczych (JIT).
Znaczna zmiana we współpracy Europolu z państwami członkowskimi nastąpiła
po zastąpieniu z początkiem 2010 r., konwencji o Europolu przez decyzję Rady
UE. Zgodnie z przyjętymi rozwiązaniami mandat Europolu obejmuje zadania
związane z czynami przestępczymi, w stosunku do których nie zachodzi wymóg
bezpośredniego powiązania z przestępczością zorganizowaną. Dzięki temu państwa
członkowskie mogą wnioskować o wsparcie operacyjne Europolu w zakresie prowadzenia dochodzeń transgranicznych w sprawach karnych, które na wstępnym etapie nie wskazują, aby mogły dotyczyć działań o charakterze zorganizowanym.
Pozycja Europolu w stosunku do policyjnych służb krajowych została ugruntowana przez wprowadzenie do praktyki krajowych służb policyjnych mechanizmów: oceny zagrożenia przestępczością zorganizowaną (ang. Organized Crime
Threat Assessment – OCTA), prowadzenia działań na bazie wyprzedzających danych wywiadowczych (ang. Intelligence Led Policing – ILP) oraz europejskiego
modelu wywiadu kryminalnego (ang. European Crime Intelligence Model – ECIM).
28 76
A. Grzelak, Współpraca policyjna w ramach Europolu, Gazeta Policyjna 2004, nr 12.
POZYCJA EUROPOLU W ARCHITEKTURZE BEZPIECZEŃSTWA
W praktyce oznaczało to potrzebę przyjęcia nowej metodologii działań policyjnych
oraz zmianę perspektywy postrzegania przestępczości przez państwa członkowskie.
Wcześniej zagrożenia kryminalne o charakterze transgranicznym przez większość
państw członkowskich odbierane były jako zagrożenia krajowe, a nie europejskie. W konsekwencji zwalczano je z wykorzystaniem metodologii i instrumentów
właściwych dla zagrożeń krajowych oraz w ograniczonym zakresie z wykorzystaniem współpracy międzynarodowej, głównie bilateralnej. Wprowadzenie metodologii
OCTA i ILP pociągnęło za sobą uznanie zdiagnozowanych przez Europol zagrożeń
oraz zapoczątkowało przeciwdziałanie im przy pomocy europejskiej współpracy policyjnej. Powoduje to, że działania państw członkowskich podejmowane w ramach
Europolu zmierzają do tego, aby utrzymując bezpieczeństwo wewnętrzne w pełni
uwzględniać również bezpieczeństwo UE jako całości.
Dotychczas podjęto kilka prób dostosowania działalności Europolu do wymagań
państw członkowskich w zakresie zwalczania przestępczości objętej jego mandatem. W latach 2000–2007 weszły w życie trzy protokoły zmieniające postanowienia konwencji o Europolu29. Protokoły zmieniające rozszerzyły mandat Europolu,
wzmocniły jego rolę w obszarze przeciwdziałania zagrożeniom, poszerzyły techniczne możliwości udzielania wsparcia operacyjnego państwom członkowskim,
wprowadziły nowe formy realizacji zadań przez Europol oraz korekty mechanizmów
kontroli nad jego działaniami. Procedura rewizji konwencji za pomocą protokołów
z uwagi na wymóg ratyfikowania przez wszystkie państwa członkowskie okazała się
szczególnie trudna30.
Warto przypomnieć, że Rada przyjmując w 1998 r. Plan Działania, mający na
celu pełną implementację postanowień Traktatu Amsterdamskiego w zakresie wy29 Pierwszym aktem zmieniającym pierwotne postanowienia był tzw. protokół dotyczący prania
pieniędzy tj. protokół z dnia 30 listopada 2000 r. sporządzony na podstawie art. 43 ust. 1 konwencji
w sprawie ustanowienia Europejskiego Urzędu Policji zmieniający art. 2 oraz załącznik do tej konwencji (Dz. Urz. UE nr C 358 z 13 grudnia 2000 r., s. 1). Postanowienia protokołu zostały wdrożone
do prawa krajowego ustawą z dnia 28 maja 2004 r. o ratyfikacji Protokołu z dnia 30 listopada 2000 r.
sporządzonego na podstawie artykułu 43 ustęp 1 konwencji w sprawie ustanowienia Europejskiego
Urzędu Policji zmieniającego artykuł 2 oraz załącznik do tej konwencji (Dz. U. z 2004 r., Nr 158,
poz. 1648). Drugim był tzw. protokół dotyczący udziału we wspólnych zespołach dochodzeniowych
tj. protokół z dnia 28 listopada 2002 r. zmieniający konwencję w sprawie ustanowienia Europejskiego
Urzędu Policji oraz protokół w sprawie przywilejów i immunitetów Europolu, członków jego organów, zastępców dyrektora i pracowników Europolu (Dz. Urz. UE nr C 312 z 16 grudnia 2002 r., s. 1).
Postanowienia tego protokołu zostały wdrożone do krajowego systemu prawa ustawą z dnia 28 maja
2004 r. o ratyfikacji protokołu z dnia 28 listopada 2002 r. zmieniającego konwencję w sprawie ustanowienia Europejskiego Urzędu Policji (Dz. U. z 2004 r., Nr 158, poz. 1649). Trzecim protokołem
zmieniającym był tzw. protokół duński tj. protokół z dnia 27 listopada 2003 r., zmieniający konwencję
w sprawie ustanowienia Europejskiego Urzędu Policji, sporządzony na podstawie art. 43 ust. 1 tej
konwencji (Dz. Urz. UE nr C 2 z 6 stycznia 2004 r). Implementacja jego uregulowań nastąpiła na mocy
ustawy z dnia 28 maja 2004 r. o ratyfikacji protokołu w sprawie przywilejów i immunitetów Europolu,
członków jego organów, zastępców dyrektora i pracowników Europolu oraz protokołu z dnia 27 listopada 2003 r. zmieniającego konwencję w sprawie ustanowienia Europejskiego Urzędu Policji, sporządzonego w oparciu o artykuł 43 ustęp 1 tej konwencji (Dz. U. z 2004 r., Nr 158, poz. 1650).
30 Dok. SG RUE nr 8203/1/07 REV 1 EUROPOL 36, Bruksela, 17 kwietnia 2007 r.
77
TOMASZ SAFJAŃSKI
miaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych zaznaczyła, że Europol powinien mieć
uprawnienia operacyjne, a także być w stanie wspierać przygotowania, koordynować
oraz prowadzić szczególne dochodzenia31. Ostatecznie Europol otrzymał jedynie
prawo zwrócenia się do państw członkowskich o przeprowadzenie bądź koordynację
dochodzeń (tzw. inicjatywa dochodzeniowa) oraz możliwość uczestniczenia we wspólnych zespołach śledczych państw członkowskich. Jednakże Europol to przede
wszystkim instytucja wspierająca, doradcza i koordynująca wobec służb policyjnych
państw członkowskich. Nie wyznacza zadań siłom porządku publicznego poszczególnych państw. Może jedynie je informować, zapraszać, zachęcać i koordynować
ich działania. Jednakże w UE można zauważyć wolę wzmocnienia roli tego urzędu
i przydzielenia bardziej praktycznych zadań32.
Mówiąc o miejscu Europolu w architekturze bezpieczeństwa należy również
mieć na uwadze silne związki o charakterze prawnym i praktycznym z Unią
Europejską. Analiza dogmatyczna przepisów prawnych nakazuje uznanie Europolu
za sui generis agencję UE wyspecjalizowaną do współpracy państw członkowskich
w zwalczaniu zagrożeń transgranicznych, w szczególności przestępczości zorganizowanej i terroryzmu. Specjalne miejsce Europolu w UE podkreśla umieszczenie
przepisów dotyczących Europolu w aktach rangi traktatowej. Stanowi to samo w sobie dowód, że państwa członkowskie UE postrzegają Europol za ważną platformę
wielostronnej współpracy policyjnej. Historycznie podstawę formalną powołania
Europolu stanowił art. K. 1 pkt. 9 Traktatu o Unii Europejskiej z dnia 7 lutego 1992 r.
(Traktat z Maastricht)33. Indywidualną podstawę prawną działania Europolu – podobnie jak innych agencji UE – stanowi decyzja Rady UE34. Europol tak jak inne
agencje UE (np. Eurojust) finansowany jest z budżetu UE35. Jednakże w stosunkach międzynarodowych Europol reprezentuje sam siebie, a nie UE. Należy mieć
na uwadze fakt, że Europol został utworzony na podstawie konwencji, która była
klasyczną umową międzynarodową. Zatem pierwotnie Europol posiadał status organizacji międzynarodowej działającej na poziomie międzyrządowym. Wszelkie
inne agencje UE tworzone były na podstawie aktów wtórnych prawa unijnego.
Analiza prawno-dogmatyczna wskazuje, że Europol był i jest podmiotem prawa
międzynarodowego publicznego. W państwach członkowskich UE posiada zdolność
prawna i zdolność do czynności prawnych. Atrybutami korzystania przez Europol
z podmiotowości prawnej w wymiarze międzynarodowym są: utrzymywanie stosunków międzynarodowych (w tym prawo legacji czynnej i biernej), zawieranie
umów, ponoszenie odpowiedzialności za naruszenie prawa, korzystanie z immuni31 Plan działania Rady i Komisji w sprawie sposobu najlepszej realizacji postanowień Traktatu
Amsterdamskiego w obszarze wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości z 3 grudnia 1998 r.
(Dz. Urz. UE nr C 19 z 23 stycznia 1999 r.).
32 Por. A. Grzelak, Współpraca policyjna w ramach Europolu, Gazeta Policyjna 2004, nr 12.
33 Dz. Urz. UE nr C 191 z 29 lipca 1992 r.
34 Podstawą prawną działania Europolu jest decyzja Rady 2009/371/WSiSW z dnia 6 kwietnia
2009 r. ustanawiającą Europejski Urząd Policji (Dz. Urz. UE L 121 z 15. 5.2009, s. 37) zwana dalej
decyzją o Europolu.
35 Art. 42 ust. 1 decyzji o Europolu.
78
POZYCJA EUROPOLU W ARCHITEKTURZE BEZPIECZEŃSTWA
tetów i przywilejów. Ukonstytuowanie Europolu jako agendy UE nie oddaje w pełni
jego obecnego statusu prawnego jako instytucji. Z całą pewnością nie jest już
organizacją międzynarodową w pierwotnym kształcie, jednakże zachował istotne
uprawnienia przynależne organizacjom międzynarodowym. Omawiana swoistość
instytucjonalna wynika z tego, że nie dało się w prosty sposób przekształcić Europolu z organizacji działającej w oparciu o konwencję w agencję UE (m.in. w związku
z uprawnieniami operacyjnymi). W rezultacie Europol nie do końca został osadzony
wyłącznie w ramach prawnych charakterystycznych dla agend UE. Ze względu na
jego specyfikę oraz szczególne zadania – wyjątkowe w stosunku do zadań innych
agencji – państwa członkowskie pozostawiły mu pewne uprawnienia, które miał pod
rządami konwencji (m. in.: kompetencje do podpisywania umów międzynarodowych
z państwami trzecimi)36. Dlatego przyjęte rozwiązania powodują, że faktycznie Europol został przekształcony w agencję unijną o specyficznych uprawnieniach. Pomimo ściślejszego powiązania z UE, ma nadal dosyć szeroką autonomię działania.
Jest to w pewnym sensie powielenie rozwiązań zastosowanych przy tworzeniu Eurojustu – który jest agencją i ma prawo do podpisywania umów międzynarodowych37.
Szczególność statusu prawnego polega na tym, że Europol ma faktycznie szersze
możliwości działania na arenie międzynarodowej, niż wynikałoby to z formalnego
statusu agencji UE.
Usytuowanie instytucjonalne Europolu w ramach UE na przestrzeni ostatnich lat
ulegało pewnym modyfikacjom i cały czas pozostaje dyskusyjne. Z porządkowego
punktu widzenia Europol od momentu powstania był instrumentem tzw. III filara, czyli problematyki Współpracy Policyjnej i Sądowej w Sprawach Karnych38,
w szczególności w odniesieniu do zagadnień współpracy policyjnej, zwalczania
przestępczości zorganizowanej i narkotykowej czy terroryzmu. Obok współpracy
w ramach Europolu trzeci filar obejmował bezpośrednią współpracę władz
sądowniczych, celnych i policyjnych państw członkowskich. Usytuowanie Europolu w trzecim filarze determinowało metody działania oraz proces podejmowania
decyzji. W trzecim filarze podmiotami współpracy i jej adresatami były wyłącznie
państwa członkowskie UE. Współpraca międzyrządowa w ramach trzeciego filaru
Z zasady agendy UE nie posiadają kompetencji do podpisywania umów z krajami trzecimi. Tego
typu porozumienia może podpisywać tylko UE. Obok Europolu jedynie Eurojust ma prawo podpisywania takich umów.
37 O prawie UE zob. np.: M. Ahlt, Prawo europejskie, Warszawa 1998; M. Ahlt, M. Szpunar,
Prawo europejskie, Warszawa 2002; J. Barcz (red.), Prawo Unii Europejskiej. Zagadnienia systemowe,
Warszawa 2005; J. Barcz (red.), Prawo Unii Europejskiej, Warszawa 2004; J. Barcz, I. Kołowca, Prawo
Unii Europejskiej Vol. 1. Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, Warszawa 2006;
J. Barcz, Prawo Unii Europejskiej:zagadnienia systemowe, Warszawa 2006; F. Emert, M. Morawiecki,
Prawo europejskie, Warszawa–Wrocław 2002; M. Frankowska, Prawo traktatów, Warszawa 1997;
J. Galster, C. Mik, Zasady europejskiego prawa wspólnotowego, Toruń 1996; D. Lasok, Zarys prawa Unii Europejskiej, Toruń 1995; C. Mik, Europejskie prawo wspólnotowe. Zagadnienia
�������������������
teorii
i praktyki, Warszawa 2000; C. Mik (red.), Implementacja prawa integracji europejskiej w krajowych
porządkach prawnych, Toruń 1998; J. �������������������������
Monar, R. Morgan (red.), The Third Pillar of the European
Union, Cooperation in the fields of justice and home affairs, Bruksela 1994; S. Peers,
������� EU Justice and
Home Affairs law, Essex 2000.
38 Pierwotna nazwa III filara UE to Wymiar Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych.
36 79
TOMASZ SAFJAŃSKI
odbywała się na podstawie prawa międzynarodowego. Filar ten charakteryzował
się dużym stopniem samorządności wynikającej ze współpracy międzyrządowej.
Pozycję Europolu funkcjonującego w ramach III filara UE przedstawiono na rysunku
1. W przypadku Europolu współpraca międzyrządowa powodowała rozwarstwienie
pomiędzy decyzjami politycznymi podejmowanymi w ramach UE a implementacją
ich przez państwa członkowskie na płaszczyźnie krajowej. Wyrazisty tego przykład
stanowiły doświadczenia z ratyfikowaniem trzech protokołów dodatkowych do konwencji o Europolu. W ramach III i częściowo I filaru realizowana była Przestrzeń
Wolności, Bezpieczeństwa i Sprawiedliwości (PWBiS). Struktura instytucjonalna
PWBiS na nowo została określona przez postanowienia Traktatu z Lizbony39, który
faktycznie zreorganizował w wymiarze horyzontalnym problematykę bezpieczeństwa
unijnego. Przyjęto stosowanie w sposób powiązany instrumentów bezpieczeństwa
wewnętrznego na poziomach krajowym i unijnym oraz dopuszczono wykorzystywanie pogłębionych form współpracy z tego obszaru poza ramami unijnymi. Europol jest więc agencją, która ma zapewniać koordynację współpracy operacyjnej,
gdy w grę wchodzą sprawy bezpieczeństwa40. Przekształcenie Europolu w 2010 r.
w agencję UE oznaczało, że instytucja w sposób pełnoprawny została włączona do
systemu instytucjonalnego UE, a jej funkcjonowanie faktycznie przeszło ze szczebla
międzyrządowego bardziej w kierunku szczebla unijnego.
O pozycji w architekturze bezpieczeństwa decyduje również przyjęty model
sprawowania kontroli i nadzoru nad Europolem. W modelu zewnętrznej kontroli
i nadzoru wyróżnić należy m. in.: kontrolę Rady UE, kontrolę Parlamentu Europejskiego, kontrole Komisji Europejskiej, kontrolę parlamentów krajowych, kontrolę
Grupy Zadaniowej Szefów Policji (PCTF), kontrolę sądową oraz kontrolę Wspólnego Organu Nadzorczego i krajowych organów nadzorczych. Przejawem kontroli
wewnętrznej jest kontrola sprawowana przez zarząd Europolu oraz nadzór służbowy
przełożonych nad pracownikami Europolu. Zatem z instytucjonalnego punktu widzenia kontrola oraz nadzór nad Europolem mają charakter podzielony.
Z powyższego wynika, że określenie pozycji Europolu wśród instytucji bezpieczeństwa jest zagadnieniem dość złożonym. Nakładanie się kompetencji operacyjnych z innymi podmiotami architektury bezpieczeństwa (m. in.: Interpol, Frontex, Cepol, Baltcom, Seci-Center) oraz brak faktycznych możliwości egzekwowania
od państw członkowskich UE obowiązku przekazywania informacji kryminalnych
powodują, że Europol w zakresie działalności wywiadowczej nie wykorzystuje
w pełni korzystnego położenia na styku poziomów krajowego, regionalnego, unijnego i globalnego. W konsekwencji Europol nie ma decydującego wpływu na całość
architektury bezpieczeństwa.
Dz. Urz. UE nr C 306 z 17 grudnia 2007 r., s. 10.
T. Safjański, Europejskie Biuro Policji Europol: geneza, główne aspekty działania, perspektywy
rozwoju, op. cit. s. 115–117.
39 40 80
POZYCJA EUROPOLU W ARCHITEKTURZE BEZPIECZEŃSTWA
Trybunał
Rada Europejska (Szefowie Państw)
Komisja
Rada UE (Ministrowie)
Parlament
COREPER
SCIFA
CATS
Komitet
Polityczny
i Bezpieczeństwa
(PSC)
Grupy Robocze:
PCWP, HDG,
TWP, MDG,
Europol WG,
CCWG, SIS
WG
Grupy Robocze:
CPG, FDWG,
CIREFI WG
Frontex
OLAF
PCTF
Misje
Policyjne
UE
Sitcen
Europol
Eurojust
Cepol
Objaśnienia:
COREPER (ang. Committee of Permanent Representatives) składa się ze stałych przedstawicieli krajów
członkowskich UE przy Radzie UE w Brukseli w randze ambasadorów oraz ich zastępców. Jego zadaniem jest
przygotowywanie posiedzeń Rady UE, w tym Rady WSiSW. W aspekcie zagadnień terrorystycznych trzeciego
filaru nadzorował Komitet Artykułu 36.
SCIFA – Komitet Strategiczny do spraw Imigracji, Granic i Azylu (ang. Strategic Committee on Imigration,
Frontiers and Asylum).
CPG – Grupa do spraw Polityki Celnej (ang. Customs Policy Group).
CIREFI – Centrum Informacji, Refleksji i Wymiany do spraw Przekraczania Granic Zewnętrznych i Imigracji (ang.
Centre for Information, Discussion and Exchange on the Crossing of Borders and Immigration).
PCWP – Grupa Robocza do spraw Współpracy Policyjnej (ang. Police Cooperation Working Party).
HDG – Horyzontalna Grupa do spraw Narkotyków (ang. Horizontal Drugs Group).
TWP – Grupa Robocza do spraw Terroryzmu (ang. Terrorism Working Party).
CCWG – Grupa Robocza do spraw Celnych (ang. Customs Cooperation Working Group).
Komitet Koordynacyjny do spraw Współpracy Policji Sądowej w Sprawach Karnych (Komitet Artykułu 36, fr.
Comité de l’Article 36 – CATS) właściwy w sprawach dotyczących współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych. W skład Komitetu Koordynacyjnego wchodzili wyżsi urzędnicy.
Komitet Polityczny i Bezpieczeństwa (ang. PSC) – instytucja pomocnicza Rady UE powołana na mocy Traktatu
Nicejskiego. 1 lutego 2003 r. KPiB zastąpił poprzednio funkcjonujący Komitet Polityczny, przejmując jego
zadania.
Opracowanie własne.
Rys. 1. Miejsce Europolu w strukturze organów i instytucji UE
(przed wejściem w życie Traktatu Lizbońskiego)
81
TOMASZ SAFJAŃSKI
Europol’s Position in the Security Architecture
Abstract
The article discusses the issue of Europol’s position in the security structure. Generally,
Europol’s competence covers combating organised crime, terrorism and selected forms of
serious crime. The competency- with certain restrictions – is defined by the Treaty on the
Functioning of the European Union and it is an essential criterion for its location in the
security system. From an operational point of view, Europol’s activities are based primarily
on criminal intelligence processes. The information and intelligence is collected, processed
and exchanged in order to support the development of international cooperation in the
fight against cross-border threats. The issue concerning Europol’s position in the security
structure is extremely complex because of its specific legal status, scope of operations and
the supervision and control of Europol’s activities.
Key words – combating cross-border crime and terrorism, international cooperation,
Europol, EU agency
This article attempts to discuss the position of the European Law Enforcement
Agency, commonly referred to as Europol in the international security structure.
Europol is commonly but incorrectly perceived as the main element of coordination
of the counter-crime and counter-terrorism cooperation in the EU. The aim of this
study is to identify critical issues for the proper positioning of Europol in the security
structure. The problem of Europol is quite complicated to consider and should be
woven into the broader political and social context. In a review of political and legal
factors, it is particularly important to define the macro-environment in which Europol
operates. Thus, when referring to the role of Europol in the security structure we
must specify the relationship between the tasks and powers of Europol and national
police forces. Whereas, trying to indicate its place among subjects of international
law we must identify the relationships between EU agencies, Europol and other
international actors ( the distribution of powers). Equally important is the model of
control exercised over Europol’s activities and to indicate the impact of Europol on
the whole security structure.
Europol is a platform for multilateral co-operation of police, border protection,
customs, financial, immigration forces and sometimes special services of the EU
Member States. Europol is the operational instrument aimed at countering such
cross border threats as organised crime, terrorism and other forms of serious crime
and related criminal offences. A demand for this type of operational cooperation
was revealed in Europe following the EU integration processes. The abolition of
82
By the end of 2009, the official name was the European Police Office.
EUROPOL’S POSITION IN THE SECURITY ARCHITECTURE
restrictions on the free movement of persons, goods, services and capital has created
new opportunities in the EU for cross-border threats.
The operational activities of Europol consist primarily of criminal intelligence
processes, such as collection, processing (analysis, evaluation, and interpretation)
and the exchange of information and intelligence. The significance of these activities
is the fact that the Europol intelligence authorities have their basis in the EU treaties.
Similarly, they have the power to coordinate, organise and conduct operations
carried out jointly with the competent authorities of the EU Member States or in
joint investigative teams, where appropriate in cooperation with Eurojust.
Use of information and intelligence forwarded with the participation of Europol
in the course of investigations and activities of joint investigative teams is subject
to the same rigours of data protection as if they have been gathered in the receiving
Member State.
Security structure in the context of combatting cross border threats covers a large
number of entities and international mechanisms operating at different levels of
cooperation: global, EU, regional or bilateral (including cross-border cooperation).
Among others to be noted at global level are.: The United Nations Office on Drugs
and Crime (UNODC), The International Criminal Police Organisation (Interpol),
The Organisation for Security and Cooperation in Europe (OSCE) and the Special
Group for the Prevention of Money Laundering (FATF).
At the EU level, as well as Europol, the following should also be mentioned.:
Schengen, the European Union’s Judical Cooperation Unit (EUROJUST), the
Accordingly: art. 3 and 4. 1 of EU Council Decision 2009/371/JHA of 6 April 2009 establishing
the European Police Office (OJ. EU No. L 121, 15.05.2009, p. 37).
Art. 88 of the Treaty on the Functioning of the European Union (former art. 30 of the Treaty on
European Union), OJ. EU No. C 115, 09.05.2008, p. 49.
Art. 8. 2 of the Framework Decision 2006/960/JHA of 18 December 2006 on simplifying the
exchange of information and intelligence between law enforcement authorities of the Member States of
the European Union (OJ. No. L 386, 29.12.2006, p. 89).
Created in 1997. The Bureau is an organ of the United Nations (UN), which asists states in the
fight against drugs, crime and terrorism.
Created in 1923. Interpol aims to develop co-operation with the criminal police and support
national police forces in the fight against international crime. Interpol endeavours to establish types of
action that could lead to effectively preventing and prosecuting crime. Organising international police
cooperation includes: maintaining a global system of constant communication, managing a global system of international search, and the administration of international criminal information databases.
Created in 1989. The Group’s aim is to combat money laundering and the financing of terrorism both at national and international level. The group consists of 35 members (33 countries and two
regional organisations).
The main instruments are the Schengen Information System (SIS) and Sirene Network. SIS is a common, computer database containing information on persons or objects remaining in connection with certain
legal situations (e.g. lost items, missing persons). Sirene Network is a system involving the national units of
the police, customs or judiciary supporting the SIS through the exchange of supplementary information.
Created in 2002. It aims to increase the effectiveness of the competent authorities of the Member
States in the fight against organised crime through proper co-ordination between public prosecutors of
Member States, including supporting criminal investigations related to serious cross-border crime, with
particular emphasis on analyses carried out by Europol.
83
TOMASZ SAFJAŃSKI
European Police College (CEPOL)10, the European Agency for the Management
of Operational Cooperation at the External Borders (FRONTEX)11, the European
Anti-Fraud Office (OLAF)12, the European Joint Situation Centre (SitCen)13, EU
framework solutions14, EU systems and databases15, Police Chiefs Task Force
(PCTF)16 and police networks (eg. Eu-Nat17, Atlas18 and Carin19).
Functioning at the regional level of cooperation are.: The American Police
Community (Ameripol)20, the Task Force for Combating Organised Crime in the
Baltic Sea Region (Baltcom)21 and the Regional Center for Combating Transborder
Crime of the South-East European Cooperation Initiative (SECI Center)22.
In my opinion, a coherent system of counter-acting trans-border threats has only
been developed at EU level. The system, in a broad sense, includes institutional,
legal and functional measures in areas of police, customs, border security services
10 Created in 2000. The Cepol aim is the implementation of programmes and training initiatives
addressed to senior officers of the police authorities of the Member States.
11 Established in 2004. The agency coordinates the operational cooperation between EU Member
States in the field of management of external borders, assists Member States in the training of border
guards, including the establishment of common training standards, carries out risk analyses, tracks the
development of research relevant for the control and surveillance of external borders, assists Member
States in circumstances requiring increased technical and operational assistance at external borders and
provides Member States with the necessary support in organizsng joint return operations.
12 Established in 1999 by the European Commission to protect the financial interests of the EU. He
took over the task, internal structure, methods and personnel of the pre-existing Unit for the Coordination
of the Fight Against Corruption (UCLAF). Olaf is the EU institution specialised in combatting fraud
and other illegal activities affecting the financial interests of the EU (including the smuggling of cigarettes and alcohol) and corruption among EU clerks.
13 SitCen operates within the General Secretariat of the EU Council in the structure of the European
External Action Service. Its main task is to support the Political and Security Committee and the working groups of the Council of the EU by providing information and analysis on issues of internal and
external security (including terrorism) in terms of crisis management.
14 For example: the European arrest warrant and joint investigation teams.
15 For example: Visa Information System, the European Automated Fingerprint Recognition
System (Eurodac).
16 PCTF, this special committee aims to develop police cooperation across the EU Member States
at the level of the highest officers of the police and the coordination of cross-border police operations.
17 Eu-Nat is the network of experts for combatting kidnappings.
18 The network of co-operation between the police units dedicated for physical combatting of terrorist threats.
19 Carin is the network for exchanging intelligence on property related to crime.
20 Founded in 2007, Ameripol brings together 20 South and Central American countries. It is the
highest decision-making body in the field of international police cooperation in the region.
21 Established in 1996, Baltcom asists countries in the field of combatting such crimes as: drug trafficking, illegal migration, trafficking in persons, stolen vehicles, illegal arms trafficking and smuggling
of radioactive substances and excise products. Russia is a member of Baltcom. Co-operation between
Europol Member States and Russia within Baltcom provides an opportunity for exchanging important
information.
22 Created in 1999, The SECI Center is focused on supporting the joint activities of the SECI
countries in combatting organised crime. The centre consists of 12 Member States (Albania, Bosnia and
Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Greece, Hungary, Macedonia, Moldova, Romania, Slovenia, Serbia
and Turkey). The SECI Center is the main partner of Europol in South-Eastern Europe.
84
EUROPOL’S POSITION IN THE SECURITY ARCHITECTURE
and judicial cooperation in criminal matters for combatting illegal immigration,
drug trafficking, terrorism, financial crimes and corruption. The EU security
system, in addition to practical cooperation, also includes scientific and theoretical
collaboration, which searches for new possibilities of using operational powers,
improving channels of communication, standardisation of training methods and the
creation of sophisticated organisational forms of cooperation.
Europol acts in the security structure, which includes a significant number of
players and institutions operating at national, regional, EU and global levels. From
the point of view of criminal intelligence, Europol operates at the junction of four
levels. This position is very advantageous because Europol can theoretically integrate
operational knowledge at all levels. This is very important because only at the
national level in the European Union do more than 300 institutions and organisations
involved in the international exchange of criminal information operate23.
A typical feature is the overlap of Europol’s operational powers with other
players. For example, at the global level, Europol duplicates the powers of Interpol
in the exchange of information. At EU level, Europol’s responsibilities overlap with
Frontex in the performance of strategic analysis and the Schengen platform when it
comes to exchanging information and CEPOL as far as police training is concerned.
Mirroring permission for the exchange of information occurs at the regional level,
where similar powers belong to Baltcom and Seci-Center.
In discussing the relationship of Europol’s activities with those of the national
police, we need to indicate assumptions that determine their character. We should
also answer the question whether Europol is domineering in relation to the national
police? These relationships take place primarily through supporting activities that are
necessary to complement the detection efforts of national authorities. The boundary
between them is very clear. Activities governed by the regulations of domestic
criminal procedures are outside the competence of Europol.
According to the assumption based on EU treaties and institutional terms, EU
solutions for crime prevention substantially affect the objectives, tasks and practice
of the police in the Member States. As a result, police cooperation in the EU, carried
out by Europol and other institutions cooperating with it in the fight against crime,
becomes increasingly international, cross-border and supranational. Europol, which
is the forum for the police services of the EU Member States, supports the activities
of its members to ensure public order and safety in a European dimension, but also at
the national level of each Member State. However, Europol’s role is quite complex:
on the one side it remains only an agency playing an auxiliary role to the Member
States’ police; one the other side it looks like some Member States have a desire to
strengthen Europol by assigning it more practical tasks24.
23 Spread: T. Safjański, The European Police Office, Europol: the origin, the main aspects of the
operation, development perspectives, Wolters Kluwer Warsaw 2009, p. 11.
24 Z. Czachór, Police and the fight against crime in the regulatory system of the EU treaties, (in:)
Police in Poland. Current status and prospects, edited by A. Szymaniak and W. Ciepiela, Poznan 2007,
p. 29.
85
TOMASZ SAFJAŃSKI
Europol has no executive powers and, therefore, has no rights based on penal
procedures. This means that a Europol officer has no authority for detaining and
interrogating a suspect or performing any other acts of investigation or inquiry. Its
role is to assist the relevant departments conducting criminal cases in the EU. The
activities of a criminal trial such as: detaining people, searching sites and securing
evidence (objects, traces) are made always by the national police. Europol is only
responsible for carrying out activities in support of national police operations,
primarily of an informational, analytical and coordinating nature (e.g. coordination
of launching of operations at the same time in different Member States). Real Europol
operational support mainly includes assistance in the field of criminal intelligence,
which relies mainly on the exchange of information and analysis of crime.
Europol collects information from Member States, processes, analyses and
distributes it. Europol manages a special computer system which is used by all
Member States. Providing intelligence to the Member States takes place at two
levels: strategic (crime analysis, risk assessment) and operational (providing
expertise and technical support for current investigation). The Agency does not have
supreme authority over the national police forces. Europol has no formal powers,
even to enforce its obligations in relation to the Member States (which is clearly
demonstrated by the transfer of the information to the agency headquarters in The
Hague). Compared to the police services of the Member States, Europol has only
limited powers related to investigation, such as initiative inquiry and the ability to
participate in the work of joint investigation teams (JIT).
A significant change in co-operation with Member States occurred at the
beginning of 2010, after replacing the Europol Convention by a decision of the
EU Council. According to the adopted solutions, Europol’s mandate includes tasks
associated with criminal acts, in respect of which there is no requirement for a direct
link to organised crime. As a result, Member States may apply Europol’s operational
support in the field of cross-border investigations in criminal matters, which at the
initial stage, do not indicate a relationship to activities of an organised character.
Europol’s position in relation to national police forces has been strengthened by
the introduction of some of the following mechanisms to the practice of the national
police forces: Seorius and Organised Crime Threat Assessment (SOCTA), Intelligence
Led Policing-ILP ) and the European Criminal Intelligence Model (ECIM ). In
practice, this has meant the need for Member States to adopt a new methodology for
policing and crime perception. Earlier threats of cross-border crime were perceived
by most Member States as a threat of a national, not European dimension. As a result,
they were controlled with the use of instruments and methodologies appropriate
for domestic threats and to a limited extent by means of international cooperation,
mostly bilateral. The introduction of OCTA methodology and ILP entailed diagnosis
of recognition threats by Europol and preventing them with the help of European
police cooperation. The result is that the police action taken by Member States in
the framework of Europol aims to ensure and maintain their internal security and the
security of the EU as a whole.
86
EUROPOL’S POSITION IN THE SECURITY ARCHITECTURE
So far, there have been several attempts to adapt Europol’s activities in the
EU to the requirements of the Member States in the fight against crime within its
mandate.
In the years 2000–2007, three protocols amending the provisions of the Europol
Convention came into force. These protocols expanded Europol’s mandate,
strengthened its role in the prevention of threats, and broadened its technical ability
to provide operational support to Member States which has introduced new types
of task for Europol and an adjustment to mechanisms of control over its actions.
The procedure for revision of the Convention by means of protocols, due to the
requirement of ratification by all Member States, has proved to be particularly
difficult and unending25.
It should be recalled that the EU Council adopted the 1998 Action Plan, aimed
at full implementation of the provisions of the Treaty of Amsterdam in the area of​​
justice and home affairs, indicating that Europol should have operational authority
and be able to support the preparation, co-ordination and carrying out of special
investigations26.
Finally, Europol only received the right to ask the Member States to conduct or
coordinate investigations (the so-called investigative initiative) and the opportunity
to participate in joint investigation teams of the Member States. However, Europol
is primarily a supporting institution, advisory and coordinating the police of the
Member States. Europol does not delegate tasks for public order forces of individual
states. Europol can only inform, invite, encourage and coordinate their activities.
However, we can see in the EU a desire to strengthen the role of the Europol and
allocate more practical tasks to the organisation.
While discussing the position of Europol in the security structure, we should also
bear in mind the strong ties of a legal and practical nature with the European Union.
Dogmatic analysis of EU legislation requires Europol to be recognised as a sui generis
EU agency specialising in cooperation between Member States in the fight against
cross-border threats, in particular organised crime and terrorism. Europol‘s special
place in the EU underlines the placement of the provisions on Europol in the legal
acts of the treaty. This is in itself proof that the EU Member States have perceived
Europol as an important platform for multilateral police cooperation. Historically,
The first act that changed the original order was called protocol for money laundering – Protocol
of 30 November 2000, drawn up on the basis of art. 43 paragraph 1 of the Convention on the establishment of a European Police Office amending ar. 2 and the annex to that Convention (OJ. EU No. C 358
of 13.12.2000, p. 1). The second act was called protocol for participation in joint investigation teams
– Protocol of 28 November 2002 amending the Convention on the establishment of a European Police
Office and the Protocol on the privileges and immunities of Europol, the members of its organs, the
deputy directors and the employees of Europol (OJ. EU No. C 312 of 16.12.2002, p. 1). The third protocol called the Danish protocol – Protocol of 27 November 2003 amending the Convention on the establishment of a European Police Office, drawn up on the basis of art. 43 paragraph 1 of the Convention
(Official Journal EU No. C 2 of 6.01.2004).
26 OJ. EU No. C 19 of 23.11.1999.
25 87
TOMASZ SAFJAŃSKI
the basis for the formal appointment of Europol was art. K. 1 point 9 of the Treaty of
the European Union of 7 February 1992 (Maastricht Treaty)27.
The distinctive legal basis for Europol – like other EU agencies – is the decision
of the EU Council. Europol, like other EU agencies (eg. Eurojust), is financed from
the EU budget. However, in international relations Europol represents itself and not
the EU. It should be noted that Europol was created on the basis of the convention,
which was a classic international agreement. Thus, Europol originally had the
status of an international organisation operating at the intergovernmental level. All
other EU agencies were created on the basis of acts of secondary EU law. Legaldogmatic analysis of EU laws indicates that Europol has been and is the subject of
public international law. Europol in the EU Member States has got legal capacity
and capacity to act. Attributes used by Europol related to legal personality in the
international dimension are: ability to maintain international relations (including the
right of active and passive legation), contracting, taking responsibility for violation
of the law, the use of immunities and privileges. Making Europol an EU agency
does not fully reflect its current legal status as an institution. Certainly, Europol
is no longer an international organisation in its original form, but it has retained
significant powers belonging only to international organisations. The institutional
specificity discussed emanates from the fact that it will not be easy to transform the
Europol organisation into an EU agency acting on the basis of the convention (in
connection with operating privileges). As a result, Europol is not fully embedded
in the legal framework specific to EU agencies. Due to its specificity, and specific
tasks – unique in relation to the tasks of other agencies – Member States have left it
certain powers that Europol had under the Convention (among others: the power to
sign international agreements with third countries). Therefore, the adopted solutions
mean that Europol has actually been transformed into an EU agency with specific
permissions28.
Despite closer ties with the EU, Europol still has fairly wide autonomy of action.
It is, in a sense, the duplication of solution used in creating Eurojust – which is an
agency and has the right to sign international agreements. The peculiarity of its legal
status lies in the fact that Europol has actually wider possibilities for action in the
international arena than is the formal status of EU agencies.
In recent years, Europol’s institutional location within the EU underwent
some modifications and still remains debatable. Europol, from its inception, was
an instrument of so called ”third pillar”, namely the issue of Police and Judicial
Cooperation in Criminal Matters, in particular with regard to issues of police
cooperation, the fight against organised crime, drugs and terrorism. In addition
to cooperation within Europol, the third pillar includes the direct cooperation of
judicial, police and customs of the Member States.
OJ. EU No. C 191 of 29.07.1992.
In principle, the EU’s agencies do not have the authority to sign contracts with third countries.
This type of agreement may only be signed by the EU. Next to Europol, only Eurojust has the right to
sign such agreements.
27 28 88
EUROPOL’S POSITION IN THE SECURITY ARCHITECTURE
The location of Europol in the third pillar determined the methods of its operation
and its decision making. In the third pillar, cooperation was addressed solely to the
EU Member States. Intergovernmental cooperation under the third pillar was made​​
on the basis of international law. This pillar was characterised by a high degree of
self-governance resulting from intergovernmental cooperation.
Europol’s intergovernmental cooperation resulted in delamination between
the political decisions taken in the framework of the EU and their implementation
by the Member States at national level. Three additional protocols to the Europol
Convention were ratified because of this experience.
As part of the third and the first pillar, Space of Freedom, Security and Justice
(AFSJ) was implemented. The institutional structure of AFSJ was again re-determined
by the provisions of the Treaty of Lisbon (TL), which actually reorganised the
horizontal dimension of EU security issues. TL adopted the use of joint instruments
of internal security at national and EU level and allowed the use of deeper forms of
cooperation in this area outside the EU. Europol is, therefore, an agency that is to
provide coordination of operational cooperation when it comes to security matters.
Establishing Europol in 2010 as an agency of the EU meant that the fully fledged
institution has been incorporated into the EU’s institutional system and its operation
is actually more towards the level of the EU than the intergovernmental.
Europol,s position in the security structure is also determined by the accepted
model of control and supervision. In the model of external control and supervision
should be distinguished: control of the EU Council, the European Parliament’s
control, controls of the European Commission, national parliaments’ control, control
of the Police Chiefs Task Force ( PCTF ), judicial review and control of the Joint
Supervisory Body and the national supervisory authorities. A manifestation of
internal control is the control exercised by the Europol Board and supervision of
chiefs over officers employed in Europol. Thus, from an institutional point of view,
control and supervision of Europol are divided.
It follows that the determination of the position of Europol among security
institutions is a fairly complex issue. Of course, consideration of the position of
Europol in the security structure can not be reduced merely to indicate the ratio
of Europol to the EU, Member States and other subjects of international law.
Europol is one of many interrelated elements of the security structure. Incidentally,
the multiplicity of institutions with authority, which often overlap each other, is
a fundamental weakness of the discussed structure. The overlapping of Europol’s
operational powers with other entities of the security structure (eg. Interpol, Frontex,
CEPOL, Baltcom, Seci-Center ) and the lack of opportunities to extort information
from EU Member States mean that Europol, in the field of criminal intelligence,
is not in the most favourable position at the junction of national, regional, EU and
global levels. In practice, Europol does not integrate the most important intelligence
of these four levels. Consequently, Europol does not have a significant impact on the
whole security structure.
89
Zeszyty Naukowe AON nr 1(94) 2014
ISSN 0867–2245
Komunikacja międzykulturowa
w biznesie – świat arabski
mgr Mirella Uksik
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie
Abstract
The author analyses intercultural communication in business, taking the Arab world as
an example. She first embarks on the socio-historical and anthropological aspects and then
moves onto socio-economic and customary issues. The author proves that knowledge about
business etiquette in the Arab world, in general and in particular countries remains essential
in order to maintain successful business relations.
Key words – intercultural communication, Arab world, Arabs, Islam, business, culture,
customs, human rights.
Wstęp
Interkulturowość komunikacyjna w biznesie, czyli zdolność do komunikowania
się i negocjacji z przedstawicielami innych kultur jest podstawą do podjęcia skutecznej współpracy i osiągnięcia sukcesu biznesowego. Każda kultura ma swoiste cechy
charakterystyczne wynikające z cywilizacyjnych uwarunkowań socjologiczno-historycznych danego regionu. Kultura arabsko-islamska ma w sobie bogate dziedzictwo. Jak częściowo sugeruje jej nazwa, zawiera silne podłoże religijne, z którego
kaskadują konwencje społeczne, zaś te najsilniej są widoczne w języku ciała oraz
w sposobie budowania myśli i przekazu językowego. Przeprowadzenie skutecznych
działań biznesowo-negocjacyjnych w świecie arabskim wymaga zrozumienia i okazania szacunku wobec kulturowości zwyczajów arabskich, niemalże nierozłącznego w niej pierwiastka Islamu, cech charakterystycznych dla poszczególnych społeczeństw arabskich, oraz wpływu, jaki one wywierają na oblicze biznesu w regionie.
Świat arabski jest terminem używanym dwojako: 1) w sensie socjologicznym, chodzi tu o pojedynczy twór społeczny w ramach, którego zachodzą różnorodne zmiany polityczno-społeczne oraz
antropologiczne jak pisze np. H. Barakat, The Arab World, Society, Culture and the State, Berkeley,
1993, s. XI. 2) w sensie orientalnym, chodzi tu o kraje z dominującą kulturą arabsko-islamską i jej
bogatą różnorodność językową, społeczną, historyczną oraz polityczną jak podaje np. B.
��� Lewis,
������� Islam
and the Arab World, Faith, People, Culture, New York, 1976, s. 1–10.
90
KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA W BIZNESIE – ŚWIAT ARABSKI
Po 11 września 2001 roku społeczeństwom zachodnim wydawało się, że społeczeństwa arabskie są zamknięte, chaotyczne i trudne do negocjacji biznesowych.
Jednak błędem jest uogólnianie skomplikowanej tematyki arabskiej kulturowości
i interpretowanie jej w jednoznacznie negatywny sposób. Konsumenci arabscy
i przedstawiciele biznesu doskonale zdają sobie sprawę z internacjonalizacji handlu
oraz postępującego procesu globalizacji. Ma to też wpływ na zmiany społeczne, polityczne i ekonomiczne, czego wyrazem jest proces Arabskiej Wiosny, jaki został zapoczątkowany najpierw w Tunezji w 2010 roku a następnie pochłonął Egipt, Libię,
Jemen, Syrię oraz w mniejszym stopniu Bahrajn.
Świat arabski jest obszarem gdzie językiem urzędowym jest język arabski i tam
gdzie dominuje kultura arabsko-islamska tzn. teren Afryki Północnej oraz Bliskiego
Wschodu. Świat arabski ze względów językowych, religijnych i politycznych
nie obejmuje Iranu, Turcji oraz Izraela. W jego skład wchodzą 22 kraje: Algieria,
Bahrajn, Komory, Dżibuti, Egipt, Irak, Jordania, Kuwejt, Liban, Libia, Maroko,
Mauretania, Oman, Państwo Palestyna, Katar, Arabia Saudyjska, Somalia, Sudan,
Syria, Tunezja, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Jemen. Świat arabski jest silnie
zróżnicowany kulturowo, etnicznie i językowo, natomiast tożsamość arabska jest
wyrazem składowej poszczególnych elementów charakterystycznych dla tej kultury
– ich dziedzictwa historycznego, religijnego i społecznego. Obecnie, obserwuje się
odejście od używania pojęcia kultury arabsko-islamskiej, jako tej charakterystycznej
dla społeczności arabskich, na rzecz używania pojęcia kultur arabsko-islamskich,
aby podkreślić ich różnorodność. Można jednak znaleźć punkty wspólne dla różnorodności tej kultury, w tym konwenanse i zachowania społeczne, które przeniknęły
do religii, czy to u dzisiejszych Arabów chrześcijan czy Arabów muzułmanów. Z religii zaś przeniknęły do życia codziennego, scalając społeczeństwo oraz nadając mu
rytm i normy.
Wokół pojęcia Arabowie
Jednym z najbardziej powszechnych założeń wobec przedstawicieli świata arabskiego jest mniemanie, że wszyscy Arabowie to muzułmanie, zaś wszyscy muzułmanie to Arabowie. Nic bardziej błędnego. Świat arabski, z punktu widzenia religijnego, jest zróżnicowany – znacząca liczba arabskich chrześcijan zamieszkuje Egipt,
Liban, Syrię, Palestynę, Jordanię i Irak. Liczbę wszystkich Arabów na świecie szacuje się na 225 mln osób, z czego muzułmanie stanowią ok. 96 proc., co daje 216 mln Office of the Deputy Chief of Staff for Intelligence, US Army Training and Doctrine Command,
Arab culture awareness: 58 factsheets, Kansas, 2006, s 1. Więcej
����������������������
na ten temat w http://www.cotf.edu/
earthinfo/meast/MEpeo.html 21.12.2013.
E. Feghali, Arab Culture Communications Patterns [w:] International Journal of Intercultural
Relations, 21, 1997 s. 345–378.
R.S. Zaharna, An Associative Approach to Intercultural Communication Competence in the Arab
World [w:] D. K. Deardorff [pod red.] Sage Handbook of Intercultural Competence, Thousand OaksCalifornia 2009, s. 179–181.
91
MIRELLA UKSIK
arabskich wyznawców Islamu. Stanowią oni 20–24 proc. wszystkich muzułmanów
na świecie. Następną pod względem liczebności grupą etniczną muzułmanów są
Indonezyjczycy, których jest ok. 207 mln, co stanowi 20–23 proc. Liczbę wszystkich muzułmanów na świecie szacuje się na ok. 1,6 mld – to 23 procent światowej
populacji. Nie ma dokładnych danych, gdyż w wielu państwach muzułmańskich nie
przeprowadza się regularnych spisów ludności. Wyznawców Islamu przybywa rocznie ok. 3 procent.
Arabowie pochodzą z Półwyspu Arabskiego, terenów dzisiejszej Arabii Sau- dyjskiej i Jemenu. Terminem Arabowie, do końca XIX-go wieku, określano plemiona
beduińskich nomadów zamieszkujących pustynię Arabii, zgromadzone w poszczególnych, czasem między sobą rywalizujących, klanach. Tam też narodził się język
arabski. Arabowie, podobnież ich sąsiedzi, Asyryjczycy, Aramejczycy, Kanańczycy,
w tym Hebrajczycy, to ludy semickie. De facto, dzisiejszy język hebrajski, arabski
oraz etiopski mają wiele podobieństw. Od XIX-go, a szczególnie od XX-go wieku,
arabski nacjonalizm, a raczej panarabizm, zaczyna nabierać na znaczeniu. Przed narodzinami Islamu, kluczową rolę w budowaniu arabskości odgrywała poezja i literatura, która łączyła rozpierzchłe ludy z półwyspu. Szczególnie istotne dla kultury
arabskiej były i do tej pory są, tzw. qasidy, które opiewały zalety i reguły życia nomadyjskiego takie jak honor, lojalność, odwagę, hojność oraz poczucie solidarności
plemiennej. Bez wątpienia, znalazły one swój oddźwięk w Koranie.
Spisujący pierwszy najwcześniejszą historię Arabów al-Muqqadima, Ibn
Khaldum (1332–1106) zrelacjonował spotkania międzykulturowe Arabów z nieArabami, zaś Albert Hourani w 1992 roku napisał w tej mierze traktat History of
the Arab peoples. W czasach niepokojów polityczno-społeczno-ekonomicznych na
Półwyspie Arabskim, prorok Mahomet, twórca i propagator idei Islamu przyczynił się do ideologicznego scalenia myśli arabskiej na gruncie duchowo-społecznym.
W 622 roku, prorok utworzył pierwszą wspólnotę religijną w Medynie. Język arabski grał kluczową rolę w rozpowszechnianiu się Islamu, zaś jego główna księga
Koran o niezwykłym stopniu szczegółowości zasad religijno-społecznych, zawierająca przesłanie od monoteistycznego Boga dla proroka Mahometa, stała się esencją
Islamu. Arabowie wyznający Islam, czyli religię pokoju, zostali nazwani muzułmanami, to znaczy tymi, którzy są poddani religii pokoju, żyją zgodnie z jej zasadami.
Islam kieruje się pewnymi regułami, o których interlokutorzy biznesowi powinni
być świadomi, podejmując kontakty z przedstawicielami biznesu w świecie arabskohttp://www.wiez.com.pl/islam/index.php?id=20 13.12.2013. Więcej na ten temat w: Office of
the Deputy Chief of Staff for Intelligence, US Army Training and Doctrine Command, Arab culture
awareness: 58 factsheets, Kansas 2006, s. 3–4.
S. Tamari, Who are the Arabs, Washington, 1988, s. 2–10.
Niektórzy badacze dzielą opinie, że w czasach Mahometa istniały równie ważne lub ważniejsze
autorytety, zaś sama tradycja islamska zaczęła powstawać nie wcześniej niż VIII–IX w. (wskazują na
to prace Josepha Schachta, Janusza Daneckiego). Inna grupa twierdzi, że powstała wraz z prorokiem
Mahometem i ewoluowała wraz z podbojami Arabów akulturując niektóre tradycje ludów podbitych
(wskazują na to prace Lintona, ks. Krzysztofa Kościelniaka). Więcej na temat Islamu i tradycji islamskiej w J. Danecki, Podstawowe wiadomości o Islamie, Warszawa, 2007, a także przykładowo J. Esposito, Islam – the Straight Path, Oxford, 2011.
92
KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA W BIZNESIE – ŚWIAT ARABSKI
-islamskim, jednakże z przyczyn oczywistych nie zaleca się podejmowania tematów
związanych z religią. Podstawą islamu jest wiara w Boga Allaha, zaś Jego istnienie
nie było nigdy kontestowane przez żadne nurty pronaukowe. Nauka i wiedza nie
oddzielają od Allaha. Następujące filary wiary przyświecały i przyświecają życiu
codziennemu muzułmanów:
1. szahada – wyznanie wiary „Nie ma Boga prócz Allaha, a Mahomet jest jego
prorokiem”,
2.� salat – modlitwa, najczęściej wykonywana pięć razy dziennie zwracając się
w stronę Mekki, uczestnictwo w piątkowym nabożeństwie oraz inne modlitwy w samotności,
zakat – jałmużna, obowiązek dobroczynności, traktowana, jako służba Bogu,
3.������
zobowiązuje do przekazania na cele religijne 2.5 procenta całkowitej wartości stanu
posiadaniu jednostki,
salm – post podczas miesiąca Ramadanu będący aktem głębokiej wiary, re4.����
fleksji i radości z objawienia Mahometowi Koranu,
hadżdż – pielgrzymka, która ma być odbyta przynajmniej raz w życiu do
5.������
Mekki10.
Kraje arabsko-islamskie oraz język arabski cieszą się specjalnym szacunkiem
i autorytetem wśród krajów nie-arabskich islamskich, przede wszystkim ze względu
na arabską kulturowość i związane z nią poczucie honoru i odwagę oraz za arabskie pochodzenie Islamu i mądrość, uważanego za wysłannika bożego, proroka
Mahometa. Islam wchłonął większość arabskich konwenansów społecznych, a nawet ekonomicznych. Dzisiejsze zachowania muzułmańskich Arabów w negocjacjach
biznesowych są najlepszym tego przykładem. Kluczem do satysfakcjonujących relacji jest okazanie szacunku, który nieodłącznie w społeczeństwie arabsko-islamskim
wiąże się z poczuciem honoru oraz tolerancji. Przykładem tego może być list napisanym przez papieża Franciszka do imama kairskiego uniwersytetu Al-Azhar, Ahmada
Al-Tadźdźiba, zapewniający o szacunku chrześcijaństwa dla Islamu i list zwrotny
zapewniający o tym samym od imama podkreślający, że zostaną poczynione wysiłki, aby relacje chrześcijańsko-muzułmańskie rozwijały się w duchu zrozumienia
i pokoju.
Osiągnięcia i stereotypy świata arabskiego
Efekt politycznej i społecznej popularności i ekspansji nowej religii był tak silny,
że w dwadzieścia lat po śmierci proroka muzułmańscy Arabowie władali od Egiptu,
aż po dzisiejszy wschodni Iran. Do początków panowania dynastii Abbasydów (750
r. n.e.), Arabowie byli większością w islamie, po czym islam, wraz ze swoją ekspanJ. al-Din M. Zarabozo, What is Islam, Boulder, 2005, s. 11–13.
L. Szot, A. Łapa, Islam I jego wyznawcy w opiniach wybranych grup kapelanów uczestników
misji pokojowych I stabilizacyjnych, [w:] Globalizacja, Nabożeństwo, Polityka, red. K. Kardis, L. Szot,
Presov 2013, s. 56–57.
10 http://www.politologia.ug.edu.pl/pomoce_nauk/systemy_pol/pdf/arabia.pdf, 6.01.2014.
93
MIRELLA UKSIK
sją w następnych wiekach na kraje kulturowo niearabskie do Persji, Indii, Grecji, nabrał różnorodności kulturowej, co z kolei stało się impulsem do rozwoju ekonomii,
nauki i sztuki11. Arabowie mają bogate tradycje handlowe. Docierali do Indonezji,
Chin i Hiszpanii, eksportując i importując bogatą ofertę towarową, tym samym poznając inne kultury. Byli uważani za tych posiadających naturalny talent do handlu
i rozsądnego inwestowania. Administracja polityczna oraz konwenanse dyplomacji
zostały po części zaczerpnięte z Bizancjum i Persji12, logika z Grecji, astronomia
i matematyka inkorporowała indyjski system dziesiętny, papier wymyślony przez
Chińczyków został nabyty przez Arabów już w X wieku, zaś umiejętności wyrobów
ze szkła przybyły od Fenicjan.
Wiele dzieł literackich i naukowych z Mezopotamii, Rzymu, Grecji (w tym
Arystotelesa), Chin, Persji, Indii, Bizancjum tłumaczono na język arabski. Słynne
bajki Bidpai przetłumaczone z sanskrytu na perski, przełożono także na arabski,
zaś muzyka arabska zapożyczała elementy greckie, tureckie i indyjskie. Okres ten
był nazwany złotym wiekiem, a trwał od VII-go do końca XIII-go wieku. Z Jemenu
i Etiopii, picie kawy, najpierw zapoczątkowane przez tamtejszych pasterzy, rozpowszechniło się w postaci pijalń kawy w całym świecie arabskim, by potem podbić Europę i cały świat. Uczony Muhammad ibn Musa al-Khwarazimi mieszkający w Persji i Iraku, autor al-Kitab al-Mukhtasar ti hisab al-dżabr wa-l muqabala
(Książki kompendium wyliczeń przez dopełnienie i zrównanie algebraiczne) obmyślił, na potrzeby prawa, zastosowanie równań algebraicznych do obliczania, ile powinien wynosić zakat oraz jak liczbowo dokonać podziału dziedzictwa majątkowego. Rozwiązania te dały podwaliny dla europejskiej i światowej rachunkowości oraz
inżynierii. Certyfikaty ukończenia edukacji, także są wynalazkiem arabskim, który
przeniknął najpierw do Hiszpanii i Włoch, a potem do reszty Europy. Podczas gdy
uniwersytet Al-Azhar w Kairze został utworzony w X wieku, uniwersytet w Bolonii
w XI wieku, zaś w Oksfordzie w XII wieku. Ibn – al Haytham w Kairze w X wieku
rozwijał dziedzinę optyki i obmyślił zasadę działania pierwszej kamery13. W architekturze, dystynktywnymi dla świata arabskiego były arabeski (charakterystyczne
wzory na ścianach) oraz wprowadzenie minaretów. Arabska kaligrafia, choć, w czasach późnego średniowiecza nieznacznie podupadła, należy dziś, obok japońskiej
i chińskiej oraz gotyckiej i łacińskiej do najpiękniejszych na świecie.
Arabowie wprowadzili także efektywny system rolniczy, np. irygacja, rekultywacja ziemi. W medycynie, wiodący był ojciec chirurgii Al-Zahrawi, przez którego
obmyślone narzędzia medyczne przetrwały na świecie w zmodyfikowanej formie do
dnia dzisiejszego. W kosmetyce arabskie olejki, kremy, perfumy były przywożone do
Europy. Saraceni, podczas krucjat, używali pikowanych zbroi (kolczug) pochodzących najprawdopodobniej z Chin, stąd zostały zapożyczone do Europy. Arabowie,
na bazie prochu wynalezionego w Chinach, prowadzili, zwieńczone sukcesem prace
nad pierwszą rakietą i torpedą w XV wieku, wynaleźli także młyn w VII wieku
oraz przywiedli z Indii do Europy, przez Persję, szachy, nie wspominając już o fajce
A. Hourani, A history of the Arab peoples, Cambridge, 1991, s.56.
Ibidem, s. 26.
13 http://lostislamichistory.com/5-muslim-inventions-that-changed-the-world 21.12.2013.
11 12 94
KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA W BIZNESIE – ŚWIAT ARABSKI
wodnej czy o pierwszym prototypie spadochronu, przypadkiem obmyślonego przez
Abbasa ibn Firnasa14. Wynalezienie pierwszego zegara w XIII wieku, w tym wodnego, przypisywane jest inżynierowi Al-Dżazri w Diyar-Bakr w XIII wieku. Choć
wynalazki arabskie zainspirowane kontaktami z innymi kulturami, nie dotyczyły
wielkich odkryć, to jednak znacznie przyczyniły się do kształtowania globalnej myśli cywilizacyjnej i społecznej. Niewątpliwie wspomnienie ich w rozmowie z interlokutorem arabskim wpłynie pozytywnie na ogólne tempo i kierunek konwersacji.
Mylnym poglądem o świecie arabskim, jak się często słyszy, jest hipoteza, że
świat arabski jest niecywilizowany i zapóźniony w stosunku do świata zachodniego15. Każda cywilizacja ma swoje wzloty i spadki. Notując złoty czas świetności,
pojawia się przesycenie cywilizacyjne, które prowadzi do spadku jego świetności,
a z czasem do próby powrotu do minionych świetności, lecz w innym wydaniu uzależnionym od nowych sprzyjających lub niesprzyjających okoliczności. Tak też było
z czasami politycznej świetności cywilizacji arabsko-islamskiej. Z czasem pojawiły
się silniejsze kulturowo i politycznie wspólnoty i państwa, które zaczęły wypierać
interesy polityczne tej cywilizacji, aczkolwiek to, co przetrwało to jej religia i wpływy kulturowe. Sukcesem tej cywilizacji, jak w przypadku wielu innych, było czerpanie z kultur cywilizacji sąsiadujących i podbitych oraz tworzenie jednolicącego
się, do pewnego stopnia, obrazu kulturowego opartego na solidnych wartościach
etycznych. Wraz z nastaniem XIV-go i XV-go wieku, sytuacja zaczęła ulegać zmianie. Na okres 1300–1900 przypada zastój rozwojowy w świecie arabskim. Jednakże,
badacze tematu dowodzą, że ten okres nie był do końca pusty dla rozwoju świata
arabskiego. W tym czasie dynamika polityczna i religijna odgrywała kluczową rolę.
Rozwijały się, powstałe wcześniej, główne cztery szkoły myśli islamskiej: Maliki,
Hanbali, Hanafi i Szafi16. Także rozwijał się nurt mistyczny sufizmu, który dawał impet do bujnego rozwoju sztuki, poezji i literatury17. Politycznie, był to ciekawy okres
kształtowania się przyszłych państw arabsko-islamskich, w tym także wzrostów
i upadków wielu dynastii, z których powoli rodziła się tożsamość pan-arabska oraz
poszczególnych krajów, np. Maroka, Tunezji, Arabii Saudyjskiej, Egiptu, Omanu,
Kataru18. To także okres podbojów świata arabskiego przez Imperium Ottomanów,
www.1001inventions.com. Celem tej strony internetowej jest także zapoznanie zachodniej cywilizacji z wynalazkami świata arabskiego. W ekipie biorącej udział w tym przedsięwzięciu są głównie
przedstawiciele kultury i sztuki z Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Turcji, ZEA, Syrii, Egiptu.
Jest także dostępna wersja dla dzieci na http://www.1001inventions.com/1001/1001_YS_10pp-BW.pdf
07.10.2013.
15 Termin świat zachodni został użyty nie tyle w celu nawiązania do huntingtońskiego zderzenia
cywilizacji, lecz żeby podkreślić, że chodzi w tym kontekście nie-muzułmanów na obszarze transatlantyckim.
16 Al-Sayuti, Tarikh al-Khulafa’a, Dar Elma’refah Beirut, 1417/1996, s. 267–268.
17 Narodziny myśli sufickiej datuje się na VII wiek, zaś intensywny jego rozwój rozpoczął się od
XI-go wieku. ��������������������������������������
Więcej na ten temat w: H. Abu Hanieh, Sufism and Sufi orders: God’s spiritual path:
Adaption and Renewal in the Context of Modernization, Amman, 2011, s. 9–10.
18 Tunezja, jako pierwszy kraj arabski proklamowała konstytucję w 1861 roku. Saudyjska Arabia
powstała w 1760 roku. W Maroku sułtan Hassan wprowadził, dystynktywne dla regionu, reformy religijne i społeczne w 1973 roku. Kalendarium świata arabskiego, arabsko-islamskiego od 1500 p.n.e. do
2013 n.e. oferuje: http://www.scaruffi.com/politics/arabic.html 09.09.2013.
14 95
MIRELLA UKSIK
który nabrał na sile w 1516 roku po aneksowaniu przez Ottomanów Syrii i Palestyny
oraz po pokonaniu Egiptu w 1517 roku.
Wraz z wiekiem XIX pojawiły się coraz silniejsze europejskie wpływy polityczne, głównie brytyjskie i francuskie, które najpierw miały ograniczyć wpływy
Imperium Ottomańskiego w regionie, zaś potem przerodziły się w silne działania
o charakterze już kolonialnym i celowo, na swoje potrzeby polityczne, dzielącym
społeczeństwa arabskie19. De facto, przed kolonializmem, świat arabski nie czuł
potrzeby podziału na państwa, w formie takiej jak to było ówcześnie w Europie.
Afiliowano się etnicznie, językowo, politycznie odczuwając jedność pod kalifatami albo sułtanatami. Kolonizacja wzbudziła tendencje nacjonalistyczne20 pośród
dumnych i honorowych społeczeństw arabskich i nacjonalistyczno-globalistyczne
wyrażające się chęcią utworzenia własnych niepodległych i suwerennych państw,
które byłyby partnerami politycznymi, na równych zasadach, państw europejskich.
W XX wieku świat arabski politycznie się sformalizował i powstały niepodległe
państwa: Maroko, Tunezja, Sudan – 1956, Algieria – 1962, Libia – 1951, Egipt –
1922, Syria, Liban, Jordania – 1946, Arabia Saudyjska – 1932, Jemen – 1967, Irak
– 1930, Kuwejt – 1961, Bahrajn, Katar i ZAE – 1961, Oman – 1970. Niektórzy
analitycy twierdzą, że linie graniczne w większości zaproponowane przez kraje europejskie, nie do końca odzwierciedlały potrzeby społeczeństw arabskich, pewne
animozje umocniły się, jak to jest np. w przypadku Jemenu21. Z czasem, wzrost
świeckości w życiu społecznym i politycznym w świecie zachodnim był ogólnie
niezrozumiały dla świata arabskiego. Pewne zachowania o nacechowaniu negatywnym (krytyka religii, zmiana religii, cudzołóstwo, homoseksualizm, uczestnictwo
w przemyśle nierządu, używki itd.22) występujące w społeczeństwie zachodnim są
postrzegane w świecie arabsko-islamskim jako te, na które zezwala religia świata
zachodniego. W ten sposób wizerunek religii, głównie chrześcijaństwa, jest niekorzystny, co prowadzi w konsekwencji również do osłabienia wizerunku przeciętnego
Europejczyka. Rozdział państwa od religii jest w zasadzie czymś zupełnie obcym
w świecie arabskim. Jest to widoczne przez pryzmat ustrojów politycznych, używanych systemów prawnych, wpływów byłych kolonii i oddźwięku tychże elementów
Brytyjczycy przejęli Egipt w 1888, (Indie w 1857,), w Arabii wspierali w 1916 roku gubernatora
Mekki, Sharifa Husajna w trakcie przeprowadzania zwycięskiej rewolty przeciw Otomanom, które
i tak już chyliło się ku upadkowi. Brytyjczycy objęli swoim protektoratem: Egipt, Irak, (Trans)jordanię,
Oman, ZAE, Bahrajn, Katar, Sudan. Warto jest wspomnieć, że po pierwszej wojnie światowej,
Brytyjczycy pozwolili się osiąść, choć z pewnymi ograniczeniami, społecznościom żydowskim na terenach Palestyny, co zirytowało społeczności arabskie żyjące na tamtych terenach od 1187 roku kiedy
to Salahaddin odbił je krzyżowcom. Francuzi objęli protektoratem Maroko, Algierię, Syrię i Liban,
a Włosi – Libię.
20 University of Notre Dame, In, http://ocw.nd.edu/arabic-and-middle-east-studies/islamic-societies-of-the-middle-east-and-north-africa-religion-history-and-culture/lectures/lecture-4.
21 http://lostislamichistory.com/how-the-british-divided-up-the-arab-world/ 02.01.2014. ��������
Książka
F. Alkhateeba, Lost Islamic History ma być w sprzedaży od kwietnia 2014 roku.
22 Te zachowania są ogólnie zakazane przez Islam. Naturalnie zdarzenia takie mają miejsce
w pewnych krajach muzułmańskich (np. homoseksualizm), lecz piętnuje się je bardzo mocno moralnie
i prawnie.
19 96
KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA W BIZNESIE – ŚWIAT ARABSKI
na rozwój społeczny w poszczególnych krajach świata arabskiego. Należy także zaznaczyć, że Wiosna Arabska, jako efekt uboczny, wpłynęła na zaostrzenie podziałów
między społecznościami sunnickimi, a szyickimi, szczególnie w Bahrajnie, Libanie,
Syrii i Iraku. Pomimo tego, że podział w Islamie na nurt sunnicki i szyicki wydaje
się być sprawą stricte religijną, to jednak w związku z tym, że religia jest częścią
systemu politycznego w tych krajach, nie można tego podziału dyskredytować na tle
ogólnej sytuacji społeczno-politycznej i prawnej23.
Karty Praw Człowieka, a pozycja kobiety w społeczeństwie
islamsko-arabskim
Warto też w tym kontekście wspomnieć o Arabskiej Karcie Praw Człowieka24,
która do pewnego stopnia ma wpływ na społeczeństwa arabsko-islamskie. Choć
niektórzy twierdzą, że bardziej powstała ona ze względu na presję ze strony społeczeństw zachodnich, która pozwalałaby na wprowadzenie większej ochrony prawnej jednostki, a w szczególności kobiety. Karta jest o tyle przełomowa, że jej art.
3 wprowadza potwierdzenie równości mężczyzny i kobiety, jej art. 34 gwarantuje
prawa dziecka25, oraz art. 40 ochronę osób niepełnosprawnych. Niestety, pomimo,
iż karta była przyjęta, mechanizm jej egzekwowania pozostawia nadal wiele do życzenia. Także należy wspomnieć o istnieniu Deklaracji Kairskiej Praw Człowieka
w Islamie adoptowanej w 1990 roku przez Organizację Państw Islamskich, która,
jednak de facto, jest kompatybilna z zasadami Szariatu26 oraz prawem islamskim27.
W krajach bardziej konserwatywnych z punktu widzenia ustrojowego i prawnego,
23 Podział islamu na sunnicki i szyicki wyniknął z różnicy zdań na temat tego kto był następcą
proroka Mahometa – jego towarzysz Abu Bakr czy Ali ibn Abi Talib, który był kuzynem i zięciem proroka Mahometa, a także nad naturą przywództwa muzułmańską wspólnotą. W roku 661 n.e. Ali został
zamordowany. Ci, którzy wspierali Alego, później zostali nazwani szyitami od shi’at Ali czyli pomocnicy, ci którzy wspierają Alego. Zaś sunnici przejęli swoją nazwę od sunny, czyli od tych podążających
za zbiorem opowieści o życiu Mahometa. �������������������������������������
Więcej na ten temat w: M. Blanchard, Islam: Sunnis and
Shiites, Washington, 2009. �����������������������������������������������������
Kraje gdzie społeczności szyickie stanowią ponad 50% �������������������
to: Bahrajn, Irak,
Jemen oraz, z przeważającą większością szyicką w stosunku do sunnickiej to Liban. http://www.thestar.
com/news/world/2013/09/06/sunnishia_split_the_mideasts_new_great_divide.html, 6.01.2014.
24 M. Amin al-Midani, M. A. Al-Midani, La Ligue des Etats arabes et les droits de l’homme
[w:] Scienza & Politica, Bologna, nr 26, 2002, pp. 101–114. Liga
�����������������������������������
Arabska przyjęła pierwszą wersję Arabskiej Karty Praw Człowieka w 1994 roku. Druga wersja Karty została przyjęta na Szczycie
Arabskim w Tunezji w 2004 roku. Pomysł Karty zrodził się w 1960 roku, kiedy to Unia Arabskich
Prawników zaproponowała sporządzenie takiej Karty Lidze Arabskiej.
25 Oddzielny Praw Pakt Dziecka Arabskiego został przyjęty przez Ligę Arabską w 1983 roku
w Tunisie, M. Amin Al–Midani, Le Pacte des Droits de l’Enfant Arabe de 1983, Strasbourg, 2003, s.
2. Ochrona praw dziecka jest odzwierciedleniem promowania wartości arabsko-islamskich i modelu
pro-rodzinnego charakterystycznego dla tej kultury.
26 Szariat, shari’at – islamskie prawo kanoniczne bazujące na naukach Koranu, Hadisach i Sunnie
podające religijne i świecki obowiązki, a także kary prawne wynikające z łamania lub nie wykonywania obowiązków – http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/sharia, 5.01.2014.
27 http://www.acihl.org/articles.htm?article_id=1, 16.12.2013.
97
MIRELLA UKSIK
jak Arabia Saudyjska, Oman, Katar, Jemen, Kuwejt, należy szczególnie zwracać
uwagę na niekomentowanie czy promowanie spraw związanych z tematyką praw
człowieka w wydaniu europejskim czy w kontekście Europejskiej Konwencji Praw
Człowieka.
Szczególnie źle odbieranym było i jest mniemanie świata zachodniego, że społeczeństwa arabskie i islamskie są zapóźnione w rozwoju społecznym. Wynika to
z przeświadczenia świata zachodniego, że drogą obraną przez ten świat powinny podążać pozostałe kraje. Czy ten pogląd jest słuszny czy nie, nie zwalnia to obu stron
od okazania sobie tolerancji, która winna być motywem przewodnim w codziennej
komunikacji, a szczególnie biznesowej. Wydaje się, że świat zachodni najczęściej
poddaje krytyce status kobiety w społeczeństwach arabsko-islamskich. Tu pojawia
się kolejna kwestia, czy kobiety mogą być obecne w biznesie w świecie arabskim
oraz jak są odbierane kobiety świata zachodniego pragnące prowadzić sprawy biznesowe lub negocjacyjne w świecie arabskim? Można też zadać pytanie, czy jest to
świat zastrzeżony tylko dla mężczyzn? Debaty nad rolą kobiety w świecie arabsko- -islamskim stanowią kontrowersyjny temat, a samo zagadnienie jest często nadinterpretowane w znaczeniowo odmiennych kierunkach oraz w zależności od kontekstu.
Według Koranu, między innymi w wersach 2:188, 33:36 i 85:11, kobieta jest równa
mężczyźnie przed Bogiem, aczkolwiek każde z nich ma swoje obowiązki. Powinności mężczyzny mają kobiecie ułatwić wykonywanie jej obowiązków względem
rodziny28. Istnienie równości kobiety i mężczyzny w Koranie może dziwić przedstawicieli świata zachodniego, gdyż równość kobiety i mężczyzny, w pojęciu zachodnim oznacza możliwość wykonywania męskich obowiązków czy zawodów przez
kobiety i odwrotnie, zaś w Islamie te obowiązki są z góry ściśle określone, jako te,
a nie inne przynależące do kobiety, a inne do mężczyzny.
W czasach wiktoriańskich, w Anglii, uważano, że kobiety arabsko-islamskie
mają zbyt duże przywileje w stosunku do tych posiadanych przez mężczyzn, chociażby ze względu na to, że mogły posiadać nieruchomości. Współcześnie natomiast
panuje przekonanie, że kobiety arabsko-islamskie są ciemiężone i zmuszane do noszenia chusty na głowie hidźab, szajla, khimar lub całkowitego zakrywania twarzy
z otworem na oczy nikab 29 i narzut zakrywających całe ciało typu abaya lub czador.
Poglądy na ten temat różnią ekspertów i badaczy w zależności od siły tradycji i opinii
panujących w poszczególnych krajach świata zachodniego, jak i arabskiego. Mało
jest kobiet arabsko-islamskich, które są aktywne w życiu polityczno-społecznym,
w większości, nie interesują się tym, co o nich myśli świat zachodni. Część z nich
ignoruje fakt swojej ciężkiej sytuacji i akceptuje napotkane życiowe okoliczności
i tradycję. W ostatnim czasie, fundacja Thomas Reuters przeprowadziła sondaż na
temat sytuacji kobiety w świecie arabskim. Ankieta podaje, że sytuacja w Egipcie
przedstawia się najgorzej. Tam najczęściej zanotowano przypadki molestowania sek28 M.Z. Khan, Woman in Islam, Islamabad –Tilford, 1988 s.1–6, 10–12, B. Freyer Stowasser,
Woman in the Qu’ran, Traditions and Interpretations, Oxford, 1994, s. 13–25, więcej na ten temat na
s. 85–119.
29 H.A. Hellyer, Women’s Rights Survey Raises Too Many Questions, 14 November 2013, Brookings,
http://www.brookings.edu/research/opinions/2013/11/14-women-rights-egypt-hellyerh# 1.01. 2014.
98
KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA W BIZNESIE – ŚWIAT ARABSKI
sualnego, uszkadzania genitaliów kobiecych, handlu kobietami i ogólnej przemocy
wobec nich. Najlepiej kobiety są traktowane na Komorach. Ranking przedstawia się
następująco: 2 – Oman, 3 – Kuwejt, 4 – Jordania, 5 – Katar, 6 – Tunezja, 7 – Algieria, 8 –Maroko, 9 – Libia, 10 – ZAE, 11 – Mauretania, 12 – Bahrajn, 13 –Dżibuti, 14 – Somalia, 15 – Państwo Palestyna, 16 – Liban, 17 – Sudan, 18 – Jemen, 19 – Syria, 20 – Arabia Saudyjska, 21 – Irak30. Sondaż jest bardzo zdywersyfikowany, jednak
jest w nim więcej opinii negatywnych niż pozytywnych, które raczej nie świadczą
o dramatycznym progresie statusu kobiety. W Iraku sytuacja kobiet pogorszyła się od
obalenia Saddama Husajna oraz inwazji amerykańskiej w 2003 roku. W Arabii Saudyjskiej zanotowano postęp w stosunku do sondaży z lat poprzednich głównie dzięki
wyborowi 30 kobiet do 150 osobowego rady/parlamentu. Ciągle jednak kobiety saudyjskie nie mogą podróżować zagranicę, pracować, otwierać konta bankowego czy
też zapisać się na studia wyższe bez aprobaty krewnego mężczyzny. W Syrii sytuacja
kobiet drastycznie się pogorszyła w wyniku wojny domowej i to one są najbardziej
narażone na przemoc seksualną i niekiedy stają się ofiarami w procederze handlu
żywym towarem. W Jemenie kobiety protestowały wraz z mężczyznami w 2011
roku podczas rewolucji i udało im się wywalczyć 30% uczestnictwa w narodowej
konferencji dialogu, która debatowała nad reformami konstytucyjnymi, aczkolwiek
pomimo to przemoc wobec kobiet pozostaje poważnym problemem. W Libii, od
obalenia prezydenta Kadafiego, nie wiele się zmieniło dla kobiet, pojawiły się za to
porwania, a przemoc w stosunku do kobiet się zwiększyła. Z sondażu wynika zaskakująco, że sytuacja kobiet jest lepsza w Somalii niż Libanie, zaś wyspy Komory
to miejsce, gdzie kobiety są najlepiej traktowane. Niektórzy badacze dyskredytują
wyniki ankiety, ponieważ była ona przeprowadzona wśród ekspertów praw kobiet ze
świata arabsko-islamskiego, nie zaś wśród zwykłych kobiet arabskich31.
Pozycja kobiety w świecie arabsko-islamskim jest zagadnieniem bardzo złożonym i ściśle związanym z tematem ewolucji islamu. Wiodąca rola mężczyzn
w rytuale religijnym, pomimo braku hierarchii religijnej, stymulowała i wzmocniła
bezprecedensowo rolę mężczyzn w społeczeństwie, zaś pewne elementy prawa obyczajowego i Szariatu odizolowały rolę kobiet i ograniczyły ją w najlepszych przypadkach do pracy na roli, w urzędach i przy gospodarstwie domowym. W czasach
przed-islamskich oraz tych współczesnych Mahometowi i w początkach rozwoju
Islamu, pozycja kobiety była znaczniejsza społecznie niż obecnie. Mimo to patriarchat był, jest uprzywilejowany i stanowi nieodłączny element życia i świata arabsko-islamskiego. Początki patriarchatu w pisanej tradycji islamskiej odnajdywane są
już w Koranie. Podczas wizyty Abrahama u jego syna Ismaela – pod nieobecność
Ismaela, jego żona nie oferuje mu nic do jedzenia, Ismael, dowiedziawszy się o tym
odprawia ją i bierze nową żonę. Abraham ponownie odwiedza syna podczas jego
nieobecności – tym razem żona przyjmuje ojca z należytymi honorami. Ta historia
odzwierciedla już wtedy istniejącą silną rolę mężczyzn, a w szczególności niemalże
absolutną rolę ojca, jako głowy rodziny w hierarchii społecznej.
30 31 http://www.trust.org/spotlight/poll-womens-rights-in-the-arab-world/ 2.01.2014.
Ibidem.
99
MIRELLA UKSIK
Na początku XIX-go wieku pojawiły się nurty reformatorskie w Egipcie, Syrii
i Libanie, które miały na celu wzmocnienie i liberalizację pozycji kobiety, aczkolwiek winą za ich fiasko niektórzy badacze obarczają rolę przywódców kolonialnych,
którzy woleli faworyzować dla własnych celów uwiarygodnienia politycznego i pogłębienia wpływów, swoich interlokutorów patriarchalnych32. Pomimo uczestnictwa
kobiet walczących w rewolucjach, chociażby w Algierii na początku lat sześćdziesiątych, czy w Arabskiej Wiośnie, ich rola, pomimo nadziei na ich większy wkład w życie polityczno-społeczne, ciągle nie daje im takich możliwości, jakie mają kobiety
w świecie zachodnim, a które otworzył dla nich uniwersalizm demokracji. Kobiety
pochodzące ze świata zachodniego, działające w biznesie są postrzegane w specyficzny sposób przez interlokutorów arabsko-islamskich. Mimo tego, że świadomie
wykluczają kobietę arabsko-islamską z wiodących funkcji biznesowo-politycznych,
to jednak akceptują w tej roli kobietę pochodzącą z zachodu. Kobiety zachodnie
pracują w firmach na Bliskim Wschodzie, dlatego obraz kobiety zajmującej się biznesem nie jest czymś obcym33. Gorzej przedstawia się postrzeganie turystek pochodzących z Zachodu, o których panuje opinia, że ubierają się i zachowują w sposób
pokazujący brak szacunku dla tradycji islamskiej i prawa obyczajowego34.
W kontaktach biznesowych, sytuacja kobiet arabskich jest zróżnicowana.
Najczęściej nie odgrywają one znaczącej roli decyzyjnej, dlatego większość spotkań
odbywa się w gronie mężczyzn. Tak np.:
– w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, aż cztery kobiety to ministrowie federalni, kobiety działają tam, jako bizneswoman, w bankowości i firmach prawniczych,
– w Jemenie, kilka kobiet zajmuje stanowiska ministerialne, są zatrudniane
w urzędach, jako bardziej zdyscyplinowane i oddane pracy niż mężczyźni,
– z kolei w Arabii Saudyjskiej kobiety nie prowadzą samochodów, istnieje
znaczna segregacja pracownicza między mężczyznami i kobietami, kobiety zajmują
pozycję urzędnicze, mogą być także bizneswoman35, lecz nie ma mowy o wysokich
stanowiskach biznesowych potężnych firm.
– w Katarze kobiety mogą uczestniczyć w spotkaniach z mężczyznami.
32 M. Fahmy, La condition de la Femme dans l’Islam, Paris, 2002, s. 7–10, 19–21. �����������
Publikacja M. Fahmy została potępiona przez Uniwersytet Al-Azhar w Egipcie jako wroga Islamowi. Pomimo, że
praca pochodzi z 1913 roku, to ciągle jest wnioski są przytaczane przez badaczy współczesnych tematu
jako aktualne i wnoszące ciekawy punkt widzenia.
33 A. Emmerson, S.J. Hirschfeld, A.F. Luqman, A.A. Akel, T. Sayer, Doing business in the Muslim
World, New York, 2009, s. 1–7.
34 http://uk.answers.yahoo.com/question/index?qid=20060822133316AAMORtc 6.01.2014.
35 http://arabiasaudyjska.blogspot.com/2008/08/homing-in-on-unique-garment-business.html
5.01.2014.
100
KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA W BIZNESIE – ŚWIAT ARABSKI
Relacje seksualne i spożywanie alkoholu
Sprawy relacji seksualnych oraz spożywanie alkoholu należy, odwiedzając biznesowo, czy turystycznie kraje arabsko-islamskie, traktować z nadzwyczajną uwagą.
Koran i hadisy36 określają oba zagadnienia, co wolno i co jest zakazane. Odgrywa tu
rolę prawo obyczajowe. W obu przypadkach chodzi o zachowanie zdrowego, higienicznego i moralnego trybu życiu i nieszkodzenia swojemu ciału i duchowi. Według
Koranu, np. w wersie 219 Al – Baqarah napisano, że spożycie alkoholu jest wielkim grzechem, zaś w Al-Maidah, że wszelaka intoksykacja jest dziełem szatana37.
Z kolei cudzołóstwo jest potępione i zakazane w wielu wersach – 23:7, 70:27-3138,
np. w Arabii Saudyjskiej stosunek seksualny przedmałżeński Saudyjczyków grozi
karą więzienia. Podobnie karani są obcokrajowcy, włącznie z wydaleniem z kraju.
Mówienie o życiu seksualnym również nie jest dobrze widziane, czego przykładem
może być, np. aresztowanie 32-letniego Saudyjczyka chwalącego się swoim życiem
seksualnym w Libańskiej telewizji, której właścicielem jest Saudyjski książę AlWalid bin Talal. Użycie rekreacyjne lub posiadanie narkotyków jest także zakazane
pod karą więzienia (także dla zagraniczników). Jedynie w Jemenie i Dżibuti można
żuć tytoń wywołujący narkotyczne wizje liść Qat. Alkohol ogólnie jest zakazany,
np. w Arabii Saudyjskiej i Kuwajcie – alkohol i jego spożywanie jest całkowicie
zakazane, w Jemenie – alkohol jest dostępny w pięcio-gwiazdkowych hotelach, zaś
w Zjednoczonych Emiratach Arabskich – alkohol jest dostępny w barach, restauracjach, hotelach z wyjątkiem Emiratu Szardży. Na zakup, przewóz i konsumpcję alkoholu najlepiej postarać się o pozwolenie władz, pozwoli to uniknąć potencjalnych
problemów prawnych39.
Kultura zachowań, a etykieta biznesowa w świecie arabsko-islamskim
Wiele gestów ludzie wykonują nieświadomie, nie zdając sobie przy tym sprawy
z tego, że poprzez nie wysyłają innym komunikaty, które mogą być interpretowane
w sposób odmienny niż im się wydaje, tym bardziej, jeśli dotyczy to rozmów prowadzonych z osobami pochodzącymi z różnych kręgów kulturowych. Niekiedy uważa
się, że nie jest ważne to, co człowiek ma do powiedzenia, lecz jak się prezentuje i zachowuje. Nasze ciało i twarz są „przekaźnikami”, które informują o naszych uczuciach, zamiarach i nastroju. Umiejętność odczytywania takich informacji i wiedza
na ich temat może być bardzo przydatna zarówno w życiu zawodowym, jak i osobistym. Wraz ze zjawiskiem globalizacji, nastąpiła intensyfikacja relacji biznesowych
z krajami świata arabsko-islamskiego. Sytuacja ta wymogła potrzebę usprawnienia
Chodzi o opowieści przytaczające wypowiedzi Mahometa.
M.H.G., Moghadam, M. Moradi, Effects of Alcohol Consuption on Human Health from the
Perspective of Holy Quran and Modern Medicine [w:] Quran Med 2012 1 (3), Teheran, 2012, s. 14.
38 G.A. Parwez, Qurani Qawanin, tłum. �����������������
A. Wadoud, 2000, �����������������
Lahore, s.70–74.
39 A. Emmerson, S.J. Hirschfeld, A.F. Luqman, A.A. Akel, T. Sayer, Doing business in the Muslim
World, New York, 2009, s. 5.
36 37 101
MIRELLA UKSIK
tych relacji, aby sukces biznesowy był lepszy niż można się tego spodziewać i korzystny dla obu stron. Obecnie, zajmiemy się ogólnymi wskazówkami dotyczącymi
spotkań z przedstawicielami świata arabsko-islamskiego oraz podkreślając jego różnorodność, na przykładzie wybranych państw takich jak Algieria, Arabia Saudyjska
oraz Libia. W świecie arabsko-islamskim mowa ciała i wykonywane gesty są czymś
niezmiernie ważnym 40. Podczas spotkań biznesowych pamiętać należy o podstawowych zasadach, obowiązujących w kulturze arabsko-islamskiej:
• Program pierwszego spotkania powinien być lekki, nieprzeciążony.
• Na pierwszym spotkaniu większość czasu spędza się na rozmowie (o rodzinie,
pogodzie, ekonomii itp.), której celem jest budowanie zaufania i szacunku.
• Spóźnienia są naturalne i nie powinny dziwić, jeśli spóźnienie trwa więcej niż
1,5 godziny można oczekiwać przeprosin.
• Sprawy załatwia się wolno, ponieważ w tej kulturze czas biegnie wolno.
• Nacisk kładzie się na szczegóły, nie na ogół tematu spotkania.
• Interlokutorzy lubią wielogodzinne negocjacje.
• Powitanie powinno zabrać dwa razy więcej czasu niż w kulturze europejskiej.
Długi uścisk dłoni, gdy interlokutorzy dobrze się znają mogą objąć prawą ręką prawy łokieć rozmówcy – uściski są uważane za uhonorowanie rozmówcy.
• Witając, zaleca się użyć formuły lokalnej assalamu-aleikum (niech Pokój będzie z Tobą), sprawi to pozytywne wrażenie na arabskim rozmówcy.
• Powitanie zaczyna się od najstarszego rangą. Samemu wyciąga się rękę, ale
nie do kobiet – jeśli mają życzenie same mogą wyciągnąć rękę na powitanie.
• Po pewnym czasie znajomości prezenty są mile widziane, nie rozpakowuje się
prezentu przed gościem.
• Zachować kontakt wzrokowy, ale nie należy się wpatrywać, błądzenie wzrokiem jest uznawane za brak szacunku.
• Nie należy pokazywać spodów butów pod stołem, jest to wyraz braku szacunku do rozmówcy.
• Nie należy pokazywać gestu kciuka oznaczającego w porządku, ok, jest to
gest przeklinający rozmówcę.
• Pięść prawa na lewej oznacza, życzenie szkody dla rozmówcy.
• Dłoń w gruszkę i ruszająca się na poziomie pasa w górę i w dół oznacza, że
należy zwolnić dyskusję.
• Kciuk na brodzie oznacza dojrzałe myślenie.
• Koniuszki palców na nosie lub powiece oznaczają, że coś zostanie wykonane,
jako obowiązek.
• Jeśli nie układa się rozmowa, trzeba patrzeć na najstarszego w rozmowie.
• Nigdy nie należy spoglądać na zegarek – to wyraz braku szacunku.
40 Poniższy zbiór wskazówek został opracowany na podstawie własnych doświadczeń oraz informacji
zawartych na: http://www.globalnegotiator.com 4.01.2014,, http://www.kwintessential.co.uk 5.01.2014. http://
www.dba.org.uk/aboutdba/newsarticles/documents/DosandDonts.pdf 5.01.2014, http://www.arabian-business-etiquette.com/dos-and-donts-in-arab-business-etiquettes.php, 7.01.2014, R.S. Zaharna, Understanding
Cultural Preferences of Arab Communication Patterns [w:] Public Relations Review 21 (3), Philadelphia, 1995,
s. 241–255.
102
KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA W BIZNESIE – ŚWIAT ARABSKI
• Kawa, herbata powinna być zawsze podczas spotkania – przynajmniej trzy
razy należy się napić się herbaty, można tylko raz odmówić.
• Należy umyć ręce przed i po posiłku, miseczki z wodą i ręczniczki są podawane do stołów.
• Podczas pierwszych rozmów nie mówi się, co chce się osiągnąć, należy stosować metodę małych kroczków.
• Wobec raczej dużej przesądności, nie sięga się w przyszłość więcej niż do
tygodnia (góra miesiąca), przynajmniej na początku negocjacji i przed dobrym poznaniem się.
• Jako, że religia jest kluczowym elementem życia społecznego, modlitwa ma
zazwyczaj miejsce na początku spotkania.
• Honor jest najważniejszy, nie należy go kwestionować i o nim dyskutować.
• Należy pamiętać o koncepcji zemsty fasil/diya (rekompensata) w krajach takich jak Irak.
• Wykazywanie kompromisów spowoduje kompromis interlokutora i pozwoli
zbudować silne relacje biznesowe.
• Nie należy zamawiać wieprzowiny, ponieważ mięso świni jest uważane za
nieczyste.
• Należy unikać palenia papierosów.
• Nie należy żartować z religii, a tym bardziej szahady, wręcz należy unikać
rozmów o religii, która mogłaby prowadzić do stwierdzeń, jaka religia jest najlepsza.
Według Koranu, Islam jest ostateczną objawioną religią, która ma precedencję nad
innymi monoteistycznymi religiami.
• Należy zachwalać wynalazki cywilizacji arabsko-islamskie: system dziesiątkowy, algebrę, system nawadniający, cysterny, instrumenty lirę, cytrę, harfę, tamburyn.
• Należy wiedzieć, że zielony to kolor panarabski, kolor pierwszej na świecie
flagi islamskiej, to nawiązanie do natury.
• Ubranie interlokutora daje ważne informacje czy interlokutor jest Sunni czy
Shia, czy odbył Hadżdż, z jakiego klanu pochodzi, może także sugerować z kim
najlepiej się kontaktować z jego otoczenia.
• Należy używać prawej ręki w jedzeniu oraz podczas dawania wizytówek. Można dawać wizytówkę obiema rękami. Lewa ręka jest uważana za nieczystą – jest używana w toalecie, tak też nie należy jej używać, aby coś pokazać w trakcie rozmowy.
• Ogólnie, należy unikać gestykulacji rękami, jest to postrzegane, jako brak
pewności, spokoju i solidności.
• Nie należy umawiać się na spotkania podczas świąt i raczej unikać piątków.
Kalendarz muzułmański ma 12 miesięcy lunarnych. Miesiące lunarne są krótsze
niż słoneczne. Np. gdy Ramadan w jednym roku wypadnie w kwietniu to za 17 lat,
wypadnie on w październiku. Główne święta:
- ����������������������������������������������������������������������������
Lailat ul-Isra al-Miradź – święto podróży i wstąpienia upamiętniające nocną
podróż Mahometa z Kaaby w Mekce do Jerozolimy,
- ����������������������������������������������������������������������
Lalilat ul-Barah – noc przebaczenia dwa tygodnie przed Ramadanem, jak
sama nazwa wskazuje, chodzi o szukanie przebaczenia i zapomnienia niesnasek,
103
MIRELLA UKSIK
-��������������������������������������������������������������������������
miesiąc postu Ramadan wspomniany już wcześniej w niniejszym tekście, zwolnieni z postu są dzieci, chorzy, starcy i kobiety w ciąży, upamiętnia się także post
poczyniony przez rodziców i dziadków Mahometa przed narodzeniem Mahometa,
- �������������������������������������������������������������������������
Lailat ul-Qadr – noc siły obchodzona podczas 27-go dnia Ramadanu upamiętniająca objawienie Koranu,
-����������������������������������������������������������������������
Id–ul-Fitr – zakończenie Ramadanu przepełniony spotkaniami rodzinnymi
i prezentami, i wizytą w meczecie,
-��������������������������������������������������������������������������
Id ul-Adha– święto poświęcenia, po modlitwach poświęca się owcę, kozę lub
wielbłąda, upamiętnia się ofiarę Abrahama, jaką złożył za swojego syna Ismaela,
-�������������������������������������������������������������������
Dzień Hidżry – upamiętniający emigrację Mahometa z Mekki do Medyny
z 622 n.e.,
-������������������������������������������������������������������������
Ashura – to święto obchodzą szyici pamiętając męczeństwo synal Alego Husajna oraz,
-������������������������������������������������������������
Milad ul-Nabi – narodziny Mahometa z 20 sierpnia 570 r. n.e. 41,42
Algieria
Algierskie społeczeństwo składa się w większości z Berberów, choć tylko 15%
z nich czuje się Berberami, 1% stanowią Europejczycy. Z punktu widzenia religijnego, Algieria to kraj sunnicko-islamski, odpowiednio 1% wspomnianych Europejczyków to Chrześcijanie i Żydzi. Podziały w społeczeństwie algierskim wydają się wynikać z nierówności społeczno-ekonomicznych i braku dostępu do nowych miejsc
pracy43. Obserwuje się także napięcie między rządem, a społeczeństwem, które
parokrotnie w przeszłości opowiadało się przeciw rządowi, a także traumę wcześniejszych konfliktów domowych, głównie wojny domowej w latach 90-tych XX-go
wieku, oraz turbulentnych czasów kolonialnych trwających 132 lata. Szacuje się, że
pomimo tego, że Wiosna Arabska nie dotknęła w formie dystynktywnej Algierii, to
w perspektywie długoterminowej, społeczeństwo nie widząc realnych reform, może
uciec się do radykalnych protestów44. Kultura i tożsamość algierska, choć jest napiętnowana akulturyzacją dokonywaną przez francuskich kolonizatorów, ma swoje
cechy charakterystyczne. Islam jest elementem podstawowym tej tożsamości. Także, przywiązanie do kultury arabskiej, berberyjskiej tamazight oraz, ogólnie, kultur
afrykańskich45. Kulturowe wpływy francuskie są nadal widoczne w społeczeństwie,
a głównie poprzez język francuski, który, de facto, stał się lingua franca w Algiehttp://eprints.worc.ac.uk/985/1/ISLAM_introduction.pdf, 6.01.2014.
Projektowane daty świąt na przykładowo 2014 rok: Milad ul-Nabi – u sunnitów 13-go stycznia,
zaś u szyitów 18-go stycznia, Lailat al-Miradź – 27 Maj, Lailat al-Barah – 14-go czerwca, początek
Ramadanu – 28-go czerwca, Lailat al-Qadr – 23-go lipca, Id-ul-Fitr – 28-go lipca, Hajj – 2–7-ego
października, Id ul-Adha – 4-go października, Hidżra – islamski Nowy Rok – 25 październik, Ashura
u szyitów – 3-go listopada. Obecnie jest rok 1435, jest on liczony od Hidżry.
43 A. Testas, The Initiating and Magnifying Factors in Algeria’s Civil Conflict [w:] Civil Wars, Vol 4, nr 1 (Spring 2001), s. 125–141.
44 A. Arieff, Algeria: Current issues, Washington, 2013, s.6.
45 A. Kessab, M. Boukrouh, Country profile: Algeria, 2011, Cape Town, s.2.
41 42 104
KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA W BIZNESIE – ŚWIAT ARABSKI
rii. Otwartość na relacje biznesowe, spośród, wszystkich krajów kontynentu Afryki
plasują Algierię w 2013 roku na 34 miejscu z 52, niestety przy tendencji spadkowej
o 15 miejsc od 2000 roku46. W skali światowej, Algieria jest na 152 miejscu, z 189,
rankingu Banku Światowego w zakresie Ease of Doing Business (łatwości działań
biznesowych) w 2013 roku. Polska dla porównania jest na 45 miejscu, Singapur ma
miejscu pierwszym47. Etykieta biznesowa przedstawia się następująco48:
• Językiem biznesu jest język francuski i arabski, język angielski jest także akceptowany. W związku z tym, zaleca się posiadać wizytówki w tych językach. Kopie
prezentacji powinny być po francusku i arabsku.
• Spotkania należy organizować z miesięcznym wyprzedzeniem i potwierdzić
dzień przed aktualnym spotkaniem. W dobrym tonie jest być na czas na spotkanie
i czekać, aż ono nastąpi pomimo ewentualnych spóźnień.
• Już na pierwszym spotkaniu można zaprezentować, co zamierza się zaoferować. Pytania zadawane mogą być bardzo techniczne.
• Spotkania są często przerywane, ale to nie jest oznaka braku szacunku.
• Większość firm jest zamknięta w piątki.
• Jest preferencja dla kontaktu osobistego i papierowego (list i faks), niż poprzez e-mail.
• Regularne spotkania zapewnią sukces biznesowy.
• Osoba danej rangi spotyka swoich odpowiedników. Algierczycy są na tym
punkcie bardzo czuli.
• Osoby, którym słowu można ufać to zarząd firmy i z nimi należy prowadzić
rozmowy.
• Honor jest niezwykle ważny, jeśli nie zrealizuje się jakiejś przysługi, relacja
zostanie nadszarpnięta, ponieważ interlokutorowi będzie się wydawać, że „stracił
twarz”.
• Jeśli kobiety europejskie są obecne na spotkaniu, znakiem okazania jej szacunku będzie niepodanie jej ręki.
• Należy przestrzegać tytułów osobistych w rozmowie: „Sheikh”, doktor, mecenas itd.
• Akt oferowania podarunku jest cenniejszy niż sam podarunek, cementuje relacje. Nie powinno się wręczać podarunku lewą ręką, lecz obiema albo prawą.
• Nie należy wymachiwać palcem wskazującym, ponieważ jest to uważane za
brak szacunku.
• Algierczycy kierujący firmą to zazwyczaj osoby, które studiowały we Francji.
• Jeśli mówi się o najczarniejszym rozwiązaniu, dobrze dodać, biid eszar (niech
Bóg zachowa).
46 Press release (oświadczenie prasowe): Algeria ranks 25th out of 52 in 2013 Ibrahim index of
African Governance, London, 2013, s. 1.
47 http://www.doingbusiness.org/rankings, 7.01.2014.
48 http://www.globalnegotiator.com/en/algieria-business-culture-and-business-etiquette, http://www.
kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/algeria.html 6.01.2014.
105
MIRELLA UKSIK
• Uważać trzeba, na trudne rozmowy natury administracyjnej związane z tym,
kto zajmie się transportem, cłami itp. Algierczycy mogą oczekiwać, że to nie oni
mają się tym zająć.
• Podczas negocjacji, szanuje się ton przyjacielski z anegdotami, zbyt agresywny ton świadczy, w ich pojęciu, o nadmiernej chciwości.
• Nie należy pytać się o rodzinę, miasto pochodzenia, lubią komplementy na
temat swojej pracy.
• Wspominać należy, że traktuje się rozmówcę jak brata, to podnosi zaufanie.
Arabia Saudyjska
Arabia Saudyjska jest krajem specyficznym, raczej zamkniętym, a w szczególności trudnym dla niemuzułmanów. Kultura saudyjska to bogaty melanż dziedzictwa islamskiego, tradycji handlowych oraz beduińskich. Kolebka Islamu, w tych
świętych miejscach w Mekce i Medynie, sprawia, że ten kraj pełni rolę centralną
w swoim regionie i w całym świecie arabsko-islamskim. Nauki Islamu oraz zwyczaje arabskie odgrywają kluczowe role w społeczeństwie. Saudyjczycy są szczególnie dumni ze swojej gościnności dla cudzoziemców, ofiarności i poczucia honoru49.
Saudyjska struktura społeczna opiera się na grupie niż na jednostce, tak też rodzina
i ród/plemiona są ośrodkami życia społecznego. Poszczególne rody łączą bliskie
kontakty i tworzą one niezwykle silną sieć społeczną50.
Arabia Saudyjska jest krajem sunnickim, zaś tutejszy Islam został stworzony na
bazie Wahhabi, naukach ibn Tajmija i wczesnego ibn Hanbala. Wahhabi ma na celu
pozbycie się z Islamu tego, co by go zanieczyszczało i pozbawiało charakteru, jaki
miał jeszcze za życie Mahometa w VII n.e. To z kolei sprawiło, że społeczeństwo
jest tu bardziej konserwatywne niż w innych krajach arabsko-islamskich.
W biznesie, jest czymś powszednim zatrudnianie osób, jakie się zna i im się
ufa, ponieważ darzy się je lub ich mentora wyjątkowym szacunkiem51. W latach 60.
i 70., Arabia Saudyjska była dosyć liberalna wobec kultury świata zachodniego, co
uwidaczniało się w relacjach biznesowych, aczkolwiek atak dysydenta islamskiego
na wielki meczet w 1979 roku przyczynił się do powrotu do konserwatyzmu w relacjach wewnątrz kraju, a także w stosunku do cudzoziemców oraz prowadzenia z nimi
działań biznesowych52. W 2013 roku, Arabia Saudyjska znalazła się na 26 miejscu,
rankingu Banku Światowego Ease of Doing Business ze 189 państw ocenianych53.
Konserwatyzm, zatem nie przeszkadza w prowadzeniu działań biznesowych, acz
kieruje się pewnymi zasadami:
http://www.kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/saudi-arabia-country-profile.html,
http://www.globalnegotiator.com/en/saudi-arabia-business-culture-and-business-etiquette 12.11.2013.
50 A. Fischer, A. Manstead, The relations between gender and emotions in different cultures,
Cambridge, 2000, s. 71–93.
51 A. Fischer, A. Manstead, The relations between gender and emotions in different cultures,
Cambridge, 2000, s. 71–93.
52 A. Fischer, S. Nettlton, The Middle East, New York, 1990.
53 http://www.doingbusiness.org/rankings, 6.01.2014.
49 106
KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA W BIZNESIE – ŚWIAT ARABSKI
• Zdarza się, że spotkania biznesowe są przerywane przez telefony, wchodzące
i wychodzące osoby. Nie jest to postrzegane jako oznaka braku szacunku.
• Cementowanie relacji biznesowej trwa bardzo długo. Mogą następować cisze,
ale to także nie jest oznaką braku szacunku, lecz myślenia. Relacje biznesowe są
najlepsze, kiedy zyska się szacunek rozmówcy.
• Urzędy zazwyczaj pracują od soboty do czwartku (od 8:00 – 12:00 i od 16:30
do 19:30, w czwartek tylko rano), choć obserwuje się tendencję od 8:00 do 17:00.
• Zaleca się, aby kobiety z kręgu kultury europejskiej chodziły w abaji lub bezwzględnie miały na sobie nakrycie głowy.
• Po wjeździe na teren kraju, nie należy zapominać, że podlega się saudyjskiemu prawu, w związku z tym, nie wolno spożywać i przywozić alkoholu, ponieważ
można spędzić w areszcie nawet kilka tygodni.
• Nie wolno robić zdjęć na lotnisku i nie zaleca się robienia zdjęć w miejscach
publicznych bez uzyskania odpowiedniej zgody.
• Powitanie na spotkaniu powinno być długie między mężczyznami, kobiety
nie podają ręki z wyjątkiem, gdy mężczyzna pierwszy do nich wyciągnie rękę.
• Zazwyczaj ściąga się obuwie przed budynkiem zakładu pracy lub biurem, tam
gdzie jest dywan. Tu należy podążać za tym, co robi Saudyjczyk.
• „Tak” zazwyczaj oznacza „możliwe”.
• Nie należy krzyżować nóg podczas spotkania, jest to oznaka braku szacunku
i braku otwartości do rozmówcy.
• Kategorycznie nie należy używać lewej ręki do pokazywania. Prawej ręki należy używać przy jedzeniu oraz podczas wręczania wizytówek.
• Zaleca się poczekać na rozmówcę z formułką powitania, jeśli uslyszymy assalaamu aleikum (niech Pokój będzie z Tobą), należy odpowiedzieć waaleikum salaam oraz, tym samym okazać szacunek dla kultury arabskiej.
• Na pierwszym spotkaniach nie zaleca się pytać o rodzinę czy np. o zdrowie
żony, na początku spotkania wypada mówić o tematach ogólnych, po kawie/herbacie, przechodzi się do spraw biznesowych. Saudyjczycy mogą pytać i lubią, o co
chcą. Na kolejnych spotkaniach już rozmawia się o rodzinie i zdrowiu.
• Saudyjczycy uważają, że nepotyzm nie jest oznaką korupcji, lecz zdrowych
relacji biznesowych.
• Saudyjczycy lubują się w języku kwiecistym i w przesadnym chwaleniu – to
podkreśla ich rosnące zaufanie.
• Spotkania biznesowe mogą się wydawać zbyt długie, bez końca i nie mają
żadnego programu spotkania, tu trzeba okazać cierpliwość, lecz zostanie ona wynagrodzona w postaci długoterminowego kontraktu.
• Jeśli jeden z interlokutorów podniesie głos, ale nie krzyk, podczas spotkania,
oznacza to szczerość i spontaniczność jego wypowiedzi.
• Należy utrzymywać kontakt wzrokowy, lecz bez przesady, jest to ważne
i wzbudza zaufanie.
• Religia jest obecna w każdej dziedzinie życia, również na spotkaniach. Nie
należy przeszkadzać w modlitwach, które odbywają się zwyczajowo na początku
spotkania.
107
MIRELLA UKSIK
• Saudyjczycy uwielbiają konie i o tym można rozmawiać i za to ich zachwalać. Koń w tej kulturze to niemalże symbol honoru i godności mężczyzny. Symbole
narodowe to także: koń, wilk arabski, czerwony lis i wielbłąd.
• Jeżeli Saudyjczycy nie są zwolennikami pewnych kwestii w rozmowie, mogą
o tym nie powiedzieć (chodzi o ocalenie twarzy przed otoczeniem). Jeśli pojawia się
to nagminnie, Saudyjczycy powoli wycofają się z kontaktów biznesowych.
• Wartości cenione to: spójność, przewidywalność (nie ryzyko), lojalność i szacunek.
• Jest w dobrym tonie posiadać wszystkie dokumenty przetłumaczone na język
arabski.
• Nie należy oferować prezentu na pierwszym spotkaniu, ponieważ może to być
postrzegane, jako łapówka i brak szacunku, prezenty oferuję się gdy relacja staje się
solidniejsza.
• Jeśli jest się zaproszonym do domu, to nie należy zachwalać konkretnych
przedmiotów, ponieważ właściciel domu będzie czuł się w obowiązku je podarować
gościowi.
• Nie należy wspominać o Izraelu.
• Ręka pod brodą przesuwana do góry oznacza, że ktoś jest poirytowany dyskusją.
Libia
Kultura libijska jest bardzo szczególna, ponieważ stanowi miksturę tradycji islamskich, rzymskich i nomadzkich z trendami stawiającymi na rozwój nowoczesnego społeczeństwa. Kraj, w szczególności po Wiośnie Arabskiej, jest w fazie
odbudowy i przebudowy ekonomicznej, politycznej i społecznej. Około 90% społeczeństwa, z prawie ponad 6 milionów54, stanowią Arabowie z korzeniami po części
berberskimi, pozostała grupa to Berberowie, w tym Tuaregowie. Szacuje się, że 3%
to Grecy, Maltańczycy, Tunezyjczycy, Włosi, Pakistańczycy oraz Indusi. W Libii,
plemiona ciągle odgrywają znaczną rolę, choć nie wszędzie jak np. w Trypolisie
czy części Benghazi, które są postrzegane, jako ośrodki z wpływami współczesnego
świata zachodniego55. Ze 140 plemion około 30–40 jest najbardziej wpływowych
w społeczeństwie. Plemię qabila przyczynia się do stworzenia rozbudowanej struktury społecznej składającej się na ogólną tożsamość libijską56.
Natura działań biznesowych w Libii opiera się na lojalnościach wobec, rodziny, plemienia i miejsca zamieszkania57. Sam zaś system ekonomiczny jest nacechowany silnymi wpływami modelów gospodarki socjalistycznej, z coraz większym
otwarciem na gospodarkę rynkową, co ma też oddźwięk w relacjach biznesowych
http://worldpopulationreview.com/countries/libya-population/ 5.01.2014.
A. Vervelli, The role of tribal dynamics in the Libyan Future, Milan, 2013, s. 4–5.
56 U. Holm, How the Local Matters: Democratisation in Libya, Yemen Pakistan and Palestine,
Copenhagen, s. 32.
57 A. Agnaia, Management Training and Development within its Environment: The Case of Libyan
Industrial Companies [w:] Journal of European Industrial Training, Bingley, s. 117–123.
54 55 108
KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA W BIZNESIE – ŚWIAT ARABSKI
z przedstawicielami świata zachodniego58. Libia, figurowała w rankingu Banku
Światowego dotyczącego Ease of Doing Business za 2013 rok na 188 miejscu59.
Ciekawą informacją, jest, że indeks korupcyjny Transparency International z 2013
roku plasuje Libię także na jednym z ostatnich miejsc – na 172 miejscu z 17760. Tym
bardziej, w działaniach biznesowych warto posługiwać się właściwą etykietą61:
•��������������������������������������������������������������������������
Język angielski jest szeroko używany w biznesie, zaraz po języku arabskim.
• ����������������������������������������������������������������������������
Libijczycy są znani z gościnności i przykładają wagę do uzgodnień słownych.
Szukają zaufania i serdeczności.
•�������������������������������������������������������������������������
Cenią sobie długoterminowe zobowiązania biznesowe i po udanej transakcji
lubią współpracować z tą samą firmą przez wiele lat.
•���������������������������������������������������������������������
Bardziej od kontaktu mailowego/pocztowego preferują kontakt osobisty.
•����������������
Mimika twarzy u ���������������������������������������������������������
Libijczyków zajmuje kluczowe miejsce podczas komunikacji
•���������������������������������������������������
Zaleca się, szczególnie po zmianach politycznych w Libii
������������������������
i związanym z tym
chaosie organizacyjnym, znalezienie odpowiedniego partnera i ostrożność w zobowiązaniach. Należy postarać się o solidnego, lokalnego prawnika, który ewentualnie
wspomagałby prowadzenie biznesu na miejscu.
•��������������������������������������������������������������
W zależności od rodzaju prowadzonej działalności gospodarczej �����������
Libijczycy
są bardziej lub mniej formalni, cenią sobie grzeczność i starania mające na celu zrozumienie ich kwestii.
•��������������������������������������������������������������������������
Należy odpowiednio tytułować gości – jest to traktowane honorowo i bardzo
poważnie.
•�����������������������������������������������������������������������
Prezentacje powinny być w języku arabskim oraz w języku angielskim, podobnież wizytówki.
•�������������������������������������������������������������
Prezenty i wizytówki wręcza się obiema rękami lub prawą ręką.
•�����������������������������������������������������������������������������
W negocjacjach zaleca się koncentrować, także i wzrok, na osobie decyzyjnej.
Dobrze jest być wprowadzonym w kontakt z firmą przez osobę, jakiej już ta firma ufa.
•�����������������������������������������������������������������������
Można rozmawiać o biznesie przy kolacji. Należy akceptować oferty kawy/
herbaty. Gość może zostać poproszony pierwszy do serwowania sobie jedzenia, lub
honory podania jedzenia gościowi czyni gospodarz spotkania.
•���������������������������������������������������������������
Spotkania biznesowe są często organizowane w ostatniej minucie.
•�����������������������������������
Punktualność nie jest mocną stroną Libijczyków,
���������������������������������������
lecz jest ona wymagana od
gości.
•�����������������������������������������������������������������������������
Sukces w negocjacjach zależy od tego, jak jest zaprezentowany produkt, który
chce się im zaoferować oraz od osobistej relacji z partnerem biznesowym.
•����������������������������������������������������������������������������
Składanie regularnych wizyt buduje zaufanie i długotrwałe relacje biznesowe.
•������������������������������������������������������������������������������
Uścisk dłoni na powitanie jest powszechnie stosowany. Przy kolejnych wizytach
powitania są bardziej entuzjastyczne i serdeczne w zależności od relacji osobistej.
58 N. Salem Mohammed Bayoud, How the Libyan Context Can Shape the Corporate Social
Responsibility Disclosure in Libya, Tripoli, 2013, s. 3–5.
59 http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/libya 6.01.2014.
60 http://www.transparency.org/country#LBY 10.12.2013.
61 http://www.globalnegotiator.com/en/libya-business-culture-and-business-etiquette, http://www.
kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/libya.html 6.01.2014.
109
MIRELLA UKSIK
•���������������������������������������������������������������������������
Nie umawia się spotkań w piątki – większość firm jest zamkniętych od 11:00
do 15:00.
•�������������������������������������������������������������
Decyzje są zazwyczaj podejmowane po długotrwałych rozmowach. ���������
Libijczycy lubują się w negocjacjach. Cenią sobie cechę wytrwałości i nie lubią być popędzani.
•���������������������������������������������������������������������
Uśmiech i bezpośredni kontakt wzrokowy, nieprzesadzony i ze względów
oczywistych nie z kobietami, jest ważny w budowaniu relacji osobistych.
•���������������������������������������������������������������������������
Można przywieźć prezent z rodzinnego kraju gościa, a jest to wręcz konieczne, jeśli odwiedza się czyjś dom prywatny.
•������������������������������������
Zaleca się unikać rozmów o polityce.
• Nie należy pokazywać spodów obuwia pod stołem, jest to wyraz braku szacunku do rozmówcy.
• Nie należy pokazywać gestu kciuka w porządku, ok, ponieważ jest to gest
przeklinający rozmówcę.
• Pięść prawa na lewej oznacza, że rozmówca życzy szkody współuczestnikowi
dyskusji.
• Dłoń w gruszkę i ruszająca się na poziomie pasa w górę i w dół oznacza, że
należy zwolnić dyskusję.
• Nigdy nie należy patrzeć na zegarek, ponieważ jest to wyraz braku szacunku.
Niewątpliwie, niektóre kraje arabsko-islamskie mogą być odbierane jako nad
wyraz konserwatywne w stosunku do norm i pewnych przyzwoleń obowiązujących
w społeczeństwach europejskich. Istnieją po obu stronach stereotypy myślowe,
które przenikają mimochodem do zachowań obu stron. Wynika to z nieznajomości kontekstu kulturowego interlokutora i nieświadomej czy świadomej niechęci do
kompromisu. Aczkolwiek, tam gdzie pojawiają się duże finanse, lub gdzie przymus
dialogu spowodowany jest trudną sytuacją mikro i makro-ekonomiczną wówczas
łatwiej o taki kompromis. W kontaktach, szczególnie biznesowych, najistotniejszym
jest okazanie szacunku, poprzez znajomość etykiety biznesowej, otwartości na kompromis, wytrwałości w negocjacjach oraz szeroko rozumianej tolerancji.
Bibliografia
Agnaia A., Management Training and Development within its Environment: The Case of
Libyan Industrial Companies [w:] Journal of European Industrial Training, Bingley,
1997
Al-Midani M. Amin, Le Pacte des Droits de l’Enfant Arabe de 1983, Strasbourg, 2003
Al-Midani M.A., La Ligue des Etats arabes et les droits de l’homme [w:] Scienza & Politica,
Bologna, nr 26, 2002
Al-Sayuti, Tarikh al-Khulafa’a, Dar Elma’refah Beirut, 1417/1996
Arieff A., Algeria: Current issues, Washington, 2013
Barakat H., The Arab World, Society, Culture and the State, Berkeley, 1993
Bayoud N. Salem Mohammed, How the Libyan Context Can Shape the Corporate Social
Responsibility Disclosure in Libya, Tripoli, 2013
Blanchard M., Islam: Sunnis and Shiites, Washington, 2009
110
KOMUNIKACJA MIĘDZYKULTUROWA W BIZNESIE – ŚWIAT ARABSKI
Danecki J., Podstawowe wiadomości o Islamie, Warszawa, 2007
Emmerson A.,. Hirschfeld S.J, Luqman A.F.,. Akel A.A, Sayer T., Doing business in the
Muslim World, New York, 2009
Esposito J., Islam – the Straight Path, Oxford, 2011
Fahmy M., La condition de la Femme dans l’Islam, Paris, 2002
Feghali E., Arab Culture Communications Patterns [w:] International Journal of Intercultural
Relations, 1997
Fischer A, Manstead A., The relations between gender and emotions in different cultures,
Cambridge, 2000
Fischer A., Nettlton S., The Middle East, New York, 1990.
Freyer Stowasser B., Woman in the Qu’ran, Traditions and Interpretations, Oxford, 1994.
Hall E.T., Understanding cultural differences, New York, 1990.
Hanieh H. Abu, Sufism and Sufi orders: God’s spiritual path: Adaption and Renewal in the
Context of Modernization, Amman, 2011.
Hellyer H. A, Women’s Rights Survey Raises Too Many Questions, Brookings, 2013.
Holm U., How the Local Matters: Democratisation in Libya, Yemen Pakistan and Palestine,
Copenhagen, 2013.
Hourani A, A history of the Arab peoples, Cambridge, 1991.
Kessab A., Boukrouh M., Country profile: Algeria,, Cape Town, 2011.
Khan M.Z., Woman in Islam, Islamabad –Tilford, 1988.
Lafee W., Palestinian Law and the Formation of Regular Courts JURIST – Dateline, June
19, 2012 Mahajan V., Understanding the Arab consumer [w:] Harvard Business Review,
May 2013, Vol. 91, Issue 5.
Lewis B., Islam and the Arab World, Faith, People, Culture, New York, 1976.
Moghadam M.H. G., Moradi M., Effects of Alcohol Consuption on Human Health from the
Perspective of Holy Quran and Modern Medicine [w:] Quran Med 2012 1 (3), Teheran,
2012.
Office of the Deputy Chief of Staff for Intelligence, US Army Training and Doctrine
Command, Arab culture awareness: 58 factsheets, Kansas, 2006.
Parwez G. A., Qurani Qawanin, tłum. A. Wadoud, Lahore, 2000.
Press release (oświadczenie prasowe): Algeria ranks 25th out of 52 in 2013 Ibrahim index of
African Governance, London, 2013.
Szot L., Łapa A., Islam I jego wyznawcy w opiniach wybranych grup kapelanów uczestników
misji pokojowych I stabilizacyjnych, w: Globalizacja, Nabożeństwo, Polityka, red. K. Kardis,
L. Szot, Presov 2013.
Tamari S., Who are the Arabs, Washington, 1988.
Testas A., The Initiating and Magnifying Factors in Algeria’s Civil Conflict [w:] Civil Wars,
Vol 4, nr 1 (Spring 2001).
Zaharna R. S., An Associative Approach to Intercultural Communication Competence in the
Arab World [w:] D. Deardorff K. [pod red.] Sage Handbook of Intercultural Competence,
Thousand Oaks-California 2009.
Zarabozo J. al-Din M., What is Islam, Boulder, 2005.
Zaharna R. S., Understanding Cultural Preferences of Arab Communication Patterns [w:]
Public Relations Review 21 (3), Philadelphia, 1995.
Vervelli A., The role of tribal dynamics in the Libyan Future, Milan, 2013.
http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Arab-Spring.
111
MIRELLA UKSIK
http://www.npr.org/2012/01/02/144489844/timeline-the-major-events-of-the-arab-spring, http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324853704578584031255006250 http://unispal.un.org/unispal.nsf/his.htm?OpenForm.
http://www.cotf.edu/earthinfo/meast/MEpeo.html.
http://ccas.georgetown.edu/document/1242771122913/Who_Are_the_Arabs.pdf.
http://www.politologia.ug.edu.pl/pomoce_nauk/systemy_pol/pdf/arabia.pdf.
http://lostislamichistory.com/5-muslim-inventions-that-changed-the-world.
www.1001inventions.com.
http://www.1001inventions.com/1001/1001_YS_10pp-BW.pdf.
http://www.scaruffi.com/politics/arabic.html.
http://ocw.nd.edu/arabic-and-middle-east-studies/islamic-societies-of-the-middle-east-andnorth-africa-religion-history-and-culture/lectures/lecture-4.
http://lostislamichistory.com/how-the-british-divided-up-the-arab-world/.
http://www.thestar.com/news/world/2013/09/06/sunnishia_split_the_mideasts_new_great_divide.html.
https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html.
http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/sharia.
http://www.acihl.org/articles.htm?article_id=1.
http://www.brookings.edu/research/opinions/2013/11/14-women-rights-egypt-hellyerh#.
http://www.trust.org/spotlight/poll-womens-rights-in-the-arab-world/.
http://arabiasaudyjska.blogspot.com/2008/08/homing-in-on-unique-garment-business.html.
http://uk.answers.yahoo.com/question/index?qid=20060822133316AAMORtc.
http://www.globalnegotiator.com.
http://www.kwintessential.co.uk.
http://www.arabian-business-etiquette.com/dos-and-donts-in-arab-business-etiquettes.php.
http://eprints.worc.ac.uk/985/1/ISLAM_introduction.pdf.
http://www.calendarlabs.com/calendars/religious/islamic-calendar.php.
http://worldpopulationreview.com/countries/libya-population/.
http://www.doingbusiness.org/rankings.
http://www.kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/saudi-arabia-country-profile.html.
http://www.globalnegotiator.com/en/libya-business-culture-and-business-etiquette, http://www.
kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/libya.html.
http://www.transparency.org/country#LBY.
Intercultural Communication in Business – the
Arab World
Abstract
The author analyses intercultural communication in business, taking the Arab world as
an example. She first embarks on the socio-historical and anthropological aspects and then
moves onto socio-economic and customary issues. The author proves that knowledge about
business etiquette in the Arab world, in general and in particular countries remains essential
in order to maintain successful business relations.
112
INTERCULTURAL COMMUNICATION IN BUSINESS – THE ARAB WORLD
Key words – intercultural communication, Arab world, Arabs, Islam, business, culture,
customs, human rights
Introduction
Interculturalism of communication in business, i.e. an ability to communicate
and negotiate with representatives of other cultures, constitutes a base from which
to undertake efficient cooperation to succeed in business. Each culture has its own
genuine features which result from the socio-historical and civilisational prerequisites
of each region. Arab-Islamic culture has an impressive heritage. As its name
suggests, this culture incorporates a strong religious background, out of which social
conventions cascade, which, in turn, are most visible in the body language as well as
in the thought formation process and linguistic cognition. The conduct of efficient
activities in business and negotiations in the Arab world requires understanding
and demonstration of respect towards the culturalism of Arab customs, its nearly
inextricable Islamic element, the genuine features of individual Arab societies and
their influence on the image of business in the region.
After 11 September 2001, Arab societies were believed by western societies to
be closed, chaotic and difficult for business negotiations. It is a common mistake
to generalise about such a complex theme of Arab culturalism and interpret it in
a uniquely negative manner. Arab consumers and business representatives assent
to and participate in the internationalisation of the market and the progressing
process of globalisation. This impacts upon social, political and economic changes
and was mirrored by the Arab Spring, which firstly occurred in Tunisia in 2010
and, subsequently, embraced Egypt, Libya, Yemen, Syria, and to a lesser extent,
Bahrain.
The Arab world is an area where Arabic is the official language and ArabIslamic culture is dominant, i.e. in the North Africa and the Middle East. Due to
linguistic, religious, and political reasons, the Arab World does not include Iran,
Turkey and Israel. The Arab world consists of 22 countries: Algeria, Bahrain, the
Comoro Islands, Djibouti, Egypt, Iraq, Jordan, Kuwait, Lebanon, Libya, Morocco,
Mauretania, Oman, the State of Palestine, Qatar, Saudi Arabia, Somalia, Sudan, Syria,
Tunisia, the United Arab Emirates and Yemen. The Arab world is discernibly diverse
culturally, ethnically and linguistically. Instead, the Arab identity is a manifestation
The Arab World is a term viewed from two perspectives: 1) sociological - as a single social
entity in which various socio-political and anthropological changes occur, as written for example by H. Barakat in The Arab World, Society, Culture and the State, Berkeley 1993, p. XI; and 2) oriental - as
countries in which Arab-Islamic culture is dominant and abundant in linguistic, social, historical and
political diversities to which refer, for example, B. Lewis in Islam and the Arab World, Faith, People,
Culture, New York 1976, pp. 1-10.
Office of the Deputy Chief of Staff for Intelligence, US Army Training and Doctrine Command,
Arab culture awareness: 58 factsheets, Kansas, 2006, p 1. More about this topic is accessible on http://
www.cotf.edu/earthinfo/meast/MEpeo.html 21.12.2013.
113
MIRELLA UKSIK
of particular genuine features of the Arab culture – its historical, religious and social
heritage. At present, to stress the diversity of Arab-Islamic culture, the term ‘ArabIslamic cultures’ is slowly being introduced while the term Arab-Islamic culture’,
meaning that which characterises all Arab Societies, is preferably used to a lesser
degree. Nevertheless, common points may still be found to demonstrate the diversity
of this culture, including certain social behaviours and conventions, which permeated
the region’s religions; both Arab expressions of Christianity and Arab expressions of
Islam. In turn, certain social behaviours and conventions permeated everyday life,
by the same token, consolidating society and shaping a distinguishable rhythm of
existence and its social norms.
About the term “Arabs”
One of the most common presumptions about representatives of the Arab
world is that all Arabs are Muslims and all Muslims are Arabs. Nonetheless, it
is a misconception. The Arab world is diverse from the religious point of view
– a considerable number of Christians reside in Egypt, Lebanon, Syria, Palestine,
Jordan and Iraq. The number of Arabs in the world is estimated to be 225 million,
out of which, approximately 96% are Muslims, i.e. 216 million. They constitute 2024% of all Muslims in the world. Indonesians are the next biggest group of Muslims
– circa 207 million, which is 20-23% of the whole number of Muslims in the world.
A rough estimate of Muslims in the world is 1.6 billion, which, in turn, constitutes
23% of the world population. In some countries a census is not carried regularly,
therefore exact data is non-existent. The number of Muslims worldwide is growing
by about 3% annually.
The Arabs originate from the Arab Peninsula, the area of today’s Saudi Arabia
and Yemen. Up to the 19th century the term Arabs was associated with Bedouin
nomadic tribes residing in the desert of Arabia and gathered in, at times, competing
clans. The Arabic language was born therein. Arabs, like their neighbours; Assyrians,
Arameans, Canaanites, including Hebrews, are Semitic people. As a matter of fact,
today’s Hebrew, Arabic and Ethiopian languages have numerous similarities. Since
the 20th century, and particularly the 20th century, Arab nationalism, or rather pan
Arabism, rose to prominence. Prior to the birth of Islam, poetry and literature played
a vital role in the building of Arabness. So-called qasida were significant, which
praised the virtues and norms of nomadic life such as honour, loyalty, courage,
E. Feghali, Arab Culture Communications Patterns [in:] International Journal of Intercultural
Relations, 21, 1997, pp. 345–378.
R. S. Zaharna, An Associative Approach to Intercultural Communication Competence in the
Arab World [in:] D.K. Deardorff [ed.] Sage Handbook of Intercultural Competence, Thousand OaksCalifornia 2009, pp. 179–181.
http://www.wiez.com.pl/islam/index.php?id=20 13.12.2013. More about this issue in: Office of
the Deputy Chief of Staff for Intelligence, US Army Training and Doctrine Command, Arab culture
awareness: 58 factsheets, Kansas 2006, pp. 3-4.
114
INTERCULTURAL COMMUNICATION IN BUSINESS – THE ARAB WORLD
generosity and tribal solidarity. Indisputably, their influence can be found in the
Quran.
Ibn Khaldum (1332–1106), who first wrote out the earliest history of Arabs
al-Muqqadima, recounted cultural encounters between Arabs and non-Arabs and,
instead, Albert Hourani in 1992 wrote a treaty about this issue entitled History of the
Arab peoples. In times of economic, political and social unrest afflicting the Arab
Peninsula, the Prophet Muhammad, creator and propagator of the concept of Islam,
contributed to the ideological consolidation of the socio-spiritual Arab thought. The
Prophet formed the first religious community in Medina in 622 C.E. The Arabic
language played a key role in the spreading of Islam. Its main book, the Quran, with
a remarkably detailed level of description of socio-religious norms, featuring the
message from a monotheistic God, became the essence of Islam.
Arabs who follow Islam, i.e. the religion of peace, were then called Muslims,
i.e. those who are subject to the religion of peace and who abide by its principles.
Islam encompasses certain rules, of which business interlocutors should be aware
once they interact with business representatives from the Arab world. However,
discussions concerning Islam are not recommended for obvious reasons. Faith in
God, Allah, is fundamental for Islam and his existence has never been contested by
scientific movements or trends. Science and knowledge do not separate from Allah.
The following five pillars (arkan al-Islam) of faith have guided the daily life of
Muslims:
1.Shahadah – the proclamation of faith “There is no God but Allah and
Muhammad is his messenger (prophet)”;
2.Salat – the prayer that is uttered five times daily in the direction of Mecca,
participation in Friday’s service as well as other prayers recited in privacy;
3.Zakat - the compulsory charity/alms which is considered as a service to God,
each Muslim has to offer 2.5% of an individual’s wealth each year;
4.Sawm – the fasting during the month of Ramadan , which is an act of deep
faith, reflection and joy from the revelation of the Quran to Muhammad;
S. Tamari, Who are the Arabs, Washington 1988, pp. 2–10.
Some researchers share an opinion that in the times of Muhammad equally or more important
figures for Islam existed and that the Islamic tradition commenced to form in the 8-9th century. This is
shown in the works of Joseph Schacht and Janusz Danecki among others. Another group of researchers claim that it came into existence in the times of Muhammad and evolved together with Arab invasions while acculturating some traditions of the occupied lands, as it is indicated in the works of Ralph
Linton and Krzysztof Kościelniak among others. More about this issue in: J. Danecki, Podstawowe
wiadomości o Islamie, Warszawa, 2007, and for example in: J. Esposito, Islam – the Straight Path,
Oxford 2011.
J. al-Din M. Zarabozo, What is Islam, Boulder 2005, pp. 11–13.
L. Szot, A. Łapa, Islam i jego wyznawcy w opiniach wybranych grup kapelanów uczestników
misji pokojowych i stabilizacyjnych, [in:]: Globalizacja, Nabożeństwo, Polityka, ed. �����������
K. Kardis, ���������
L. Szot,
Presov 2013, pp. 56–57.
115
MIRELLA UKSIK
5.Hajj - the pilgrimage to Mecca which should be accomplished at least once in
a lifetime10.
Arab-Islamic countries and the Arabic language are highly respected in non-ArabIslamic countries due to the Arab culture, the idea of honour and courage which is
connected with it and the Arab origin of the divine messenger, Prophet Muhammad.
Islam absorbed most Arab social and economic conventions. Today’s conduct of
business and negotiations by Muslim Arabs are the epitome of this. A manifestation
of respect, which is indisputably linked with the idea of honour and tolerance in
Arab-Islamic societies, is the key to maintaining satisfying relations. A letter written
by Pope Francis to the Imam of the Cairo University Al-Azhar, Ahmad Al-Tajjib,
reassuring him about the respect of Christianity towards Islam and a letter in response
displaying the respect of Islam towards Christianity, might be considered as a good
example of fostering relations of peace and understanding.
Achievements and stereotypes of the Arab world
The political effect, social popularity and expansion of the new religion were
so intense that twenty years after the Prophet’s death, Muslim Arabs ruled territory
strateching from Egypt to eastern Persia. The Arabs constituted the majority in Islam
to the beginning of the reign of the Abbasid dynasty (750 AD). With the expansion, in
the subsequent centuries, to the culturally non-Arab countries such as Persia, India,
and Greece, Islam had diversified culturally, which, in turn, became an impetus for the
development of economy, science and art11. Arabs have built robust trade traditions.
They managed to reach Indonesia, China and Spain importing attention-grabbing
commercial offers and, by the same token, familiarising themselves with new cultures.
They were said to have an intrinsic talent for trade and rational investments. Political
administration and diplomatic conventions were partially borrowed from Byzantium
and Persia12; logic from Greece; astronomy and mathematics incorporated the Indian
decimal system; paper, which was invented by the Chinese, was acquired by the
Arabs in the 10th century; and the ability to manufacture products made of glass came
from Phoenicia.
Numerous works of literature and science from Mesopotamia, Rome and
Greece (including Aristotle), China, Persia, India, and Byzantium were translated
into Arabic. Famous Bidpai fairy tales were translated from Sanskrit to Persian and
then to Arabic. The Arabic music drew upon Turkish, Greek and Indian structures
of music. This period was named the Golden Age and lasted from the 7th till 13th
century. Coffee drinking, which was initiated by shepherds in Yemen and Egypt,
spread across the Arab world in the form of coffee bars, to later conquer Europe and
http://www.politologia.ug.edu.pl/pomoce_nauk/systemy_pol/pdf/arabia.pdf, http://bridgingcultures.neh.gov/muslimjourneys/items/show/242, 6.01.2014.
11 A. Hourani, A history of the Arab peoples, Cambridge 1991, p. 56.
12 Ibidem, p. 26.
10 116
INTERCULTURAL COMMUNICATION IN BUSINESS – THE ARAB WORLD
the whole world. A scholar, Muhammad ibn Musa al-Kwarazimi, who lived in Persia
and Iraq, the author of al-Kitab al-Mukhtasar ti hisab al-jabr wa-l muqabala (The
Compendium of calculations through cofactors and algebraic equations) devised,
for legal purposes, the application of algebraic equations to calculate the amount of
zakat and divide the property heritage. These calculations were the founding element
for European and worldwide accountancy and engineering.
The certification of education’s completion is an Arab invention, which was later
used in Spain, Italy and the rest of Europe. Whereas the university al-Azhar in Cairo
was founded in the 10th century, the university in Bologna in the 11th, Oxford had to
wait until the 12th century. In the 10th century in Cairo, Ibn al-Haytham developed
optics and formulated the modus operandi of the first ever camera13. Arabesques
(particular decorative patterns) and minarets (a toll spire with a conical crown)
became distinctive for the Arab style in architecture. The Arab calligraphy, although
in decay in the late Middle Ages, still belongs to the most beautiful in the world, next
to the Japanese, Chinese, Gothic and Latin,
Moreover, Arabs have introduced efficient agricultural systems such as irrigation
and land re-cultivation. In medicine, Al-Zahrawi, is said to be the father of surgery.
The medical tools devised by him are used, in a modified form, to this day. In
cosmetics, Arab oils, creams and perfumes were exported to Europe. The Saracens,
in the course of the Crusades used chainmail armours, which most likely originated
from China. Europeans borrowed the texture of chainmail from Arabs. Arabs, using
the gunpowder invented in China, succeeded in devising the first ever rocket and
torpedo in the 15th century; in addition, they introduced a mill in the 7th century and
brought chess from India through Persia to Europe. Not to mention the water pipe
or the first ever parachute, which was accidentally invented by Abbas ibn Firnas14.
The first clock, including a water clock, was developed by engineer Al-Jazri in
Diyar-Bakr in the 13th century. Even though Arab inventions, inspired by contacts
with other cultures, did not include colossally significant inventions such as zero
or a circle, nevertheless they have contributed to the formation of global and social
civilisational thought. Indubitably, mentioning of Arab inventions in the course of
discussion will positively influence the pace and direction of the meeting and would
be well received by an Arab interlocutor.
A hypothesis that the Arab world is uncivilised and backward; comparing to the
western world, is a popular misconception15. Each civilisation has its ups and downs.
After a golden period, a saturation point appears and, when crossed, leads to the fall
of its grandeur and afterwards, once again, to an attempt to return to those years of
http://lostislamichistory.com/5-muslim-inventions-that-changed-the-world, 21.12.2013.
www.1001inventions.com . The website’s aim is to familiarise western audience with inventions of the Arab world. Culture and art representatives from the United Kingdom, the United States,
Turkey, the United Arab Emirates, Syria and Egypt participated in that project. In addition, a version for
children is accessible on the website. http://www.1001inventions.com/1001/1001_YS_10pp-BW.pdf,
07.10.2013.
15 The term „western world” was used, not as much in connection with the Huntington’s Clash of
Civilisations, but in the context of non-Muslims in the transatlantic area.
13 14 117
MIRELLA UKSIK
grandeur, but this time in a different manner given new favourable or unfavourable
circumstances. This was the case for the Arab-Islamic civilisation. After some time,
culturally and politically stronger communities came into existence and started to
supplant the political interest of that civilisation; however, its religion and cultural
influences have remained till today. The civilisation’s success, as it is in the case of
many others, was to benefit from its neighbouring and occupied civilisations and to
create, to a certain extent, a unified cultural image based on solid ethical values. The
14th and the 15th centuries brought a radical change. The period 1300-1900 C.E. is
said to be stagnant in the Arab world. However, some researchers prove otherwise
and claim that the period was not entirely empty for the development of the Arab
world. At that time, political and religious dynamics seemed vibrant. Four schools
of the Islamic thought, formed earlier, began to intensely develop, their names are:
Maliki’s, Hanbali’s, Hanafi’s and Shafi’s16. A mystical mainstream of Sufism was
also developing, giving an impetus to a vigorous time for art, poetry and literature17.
Politically, it was an interesting period in the formation of future Arab-Islamic states,
including the ups and downs of dynasties which slowly contributed to the birth of
a pan-Arab identity and the identities of particular countries, e.g. Morocco, Tunisia,
Saudi Arabia, Egypt, Oman, and Qatar18. This period was the time of the Ottoman
invasions of the Arab world which were intensified in 1516, after the inclusion of
Syria and Palestine and the defeat of Egypt in 1517 by the Ottomans.
The 19th century galvanised strong European, predominantly British and French,
political interests. Initially, they were bound to be confined to the Ottoman Empire
in the region; however later, transformed into strong colonial activities which were
deliberately to divide Arab societies19. As a matter of fact, prior to colonialism,
the Arab world did not display a need to be divided into states, as was known in
Europe. Ethnic, linguistic and political affiliations were realised under caliphates
or sultanates. The colonisation, instead, ignited nationalist tendencies20 amidst
proud and honourable Arab societies and nationalist-global tendencies which were
translated into a will to form their own independent and sovereign states, who would
Al-Sayuti, Tarikh al-Khulafa’a, Dar Elma’refah, Beirut, 1417/1996, pp. 267–268.
The birth of the Sufi thought dates back to the 7th century. Its intense development commenced
in the 11th century. More about this issue in: H. Abu Hanieh, Sufism and Sufi orders: God’s spiritual
path: Adaption and Renewal in the Context of Modernization, Amman 2011, pp. 9–10.
18 Tunisia, as the first Arab state, proclaimed its constitution in 1861. Saudi Arabia came into existence in 1760. In Morocco, sultan Hassan was famous for introducing distinctively progressive, for the
whole region, religious and social reforms in 1973. A detailed calendar of the Arab world starting from
1500 B.C. to 2013 C.E. can be found on: http://www.scaruffi.com/politics/arabic.html, 09.09.2013.
19 The British took Egypt in 1888, (India in 1857). They supported the governor of Mecca, Sharif
Hussain, in Arabia in 1916 in his victorious revolt against the falling Ottomans. The British introduced
their protectorate in Egypt, Iraq, (Trans)Jordan, Oman, the United Arab Emirates, Bahrain, Qatar, and
Sudan. It is worth mentioning that after the Ist World War, the British allowed, with some limitations,
the first Jewish communities to settle down in the areas of Palestine, which irritated Arab communities
who resided there since the areas were taken by Salahaddin from the Crusaders in 1187. The French introduced their protectorate in Morocco, Algeria, Syria and Lebanon, while the Italians theirs in Libya.
20 University of Notre Dame, http://ocw.nd.edu/arabic-and-middle-east-studies/islamic-societiesof-the-middle-east-and-north-africa-religion-history-and-culture/lectures/lecture-4, 09.09.2013.
16 17 118
INTERCULTURAL COMMUNICATION IN BUSINESS – THE ARAB WORLD
be political partners, on equal terms, of European states. In the 20th century the Arab
world formalised politically and independent states were formed: Morocco, Tunisia,
Sudan-1956; Algeria-1962; Libya-1951; Egypt-1922; Syria, Lebanon, Jordan-1946;
Saudi Arabia-1932; Yemen-1967; Iraq-1930; Kuwait-1961; Bahrain, Qatar and the
United Arab Emirates, Oman-1970. Some researchers claim that border lines, mostly
suggested by European states, did not fully reflect the desires of Arab societies and
that they strengthened existing animosities such as it has been e.g. ever since in the
case of Yemen21.
With time, the rise of secularism in the socio-political life of the western world
has not been generally understood by the Arab world. Some types of behaviour
occurring in the western world had negative connotations, such as criticism of
religion, switching religious beliefs, adultery, homosexuality, and intoxication22, and
are perceived in the Arab world as those which have certain, including religious,
permission in the western world. In this manner, the image of religion, predominantly
of Christianity, is rather negative, which in turn, leads to a serious weakening, putting
it mildly, of the image of an average European. The separation of religion from
the state is something not fully acceptable in the Arab world. It is visible through
the prism of existing political and legal systems, post-colonial influences and the
impact of all these elements on the social development of particular states of the
Arab world. It must be stressed that the Arab Spring, in its side effects, impacted on
the worsening of divisions between Sunni and Shia communities, e.g. in Bahrain,
Lebanon, Syria and Iraq. Although, the division between Sunni and Shia seems to be
solely religious, given that religion is an integral part of the political system in these
countries, this division has become socio-political and legal in nature23.
21 http://lostislamichistory.com/how-the-british-divided-up-the-arab-world/, 02.01.2014. The book
by F. Alkhateeb, Lost Islamic History is to be available in bookshops in April 2014.
22 These behaviours are generally forbidden by Islam. Naturally, some occur in Muslim countries
e.g. homosexuality; however, they are legally and morally stigmatised and punished.
23 The division between Sunni and Shia stemmed from a difference of opinions about who was
the successor of the Prophet Muhammad, his follower Abu Bakr or Ali ibn Abi Talib, and who was
his cousin and son-in-law i.e. what was the nature of leadership over the Muslim community. Ali was
murdered in 661 AD. Those who supported him were later named Shia from shi’at which means helpers, those supporting Ali. The Sunnis took their name from sunnah i.e. those following the collection of tales about the life of Muhammad. More about this issue in: M. Blanchard, Islam: Sunnis and
Shiites, Washington, 2009. Countries where the Shias constitute more than 50% are: Bahrain, Iraq,
Yemen, and in principle (proportion between Sunni and Shia), Lebanon, http://www.thestar.com/news/
world/2013/09/06/sunnishia_split_the_mideasts_new_great_divide.html, 6.01.2014.
119
MIRELLA UKSIK
Human Rights Charters and the situation of women in Arab-Islamic
societies
While covering the issue of intercultural communication in business in the Arab
world, the context of human rights charters, the Arab Charter of Human Rights24 in
particular, and its impact on Arab-Islamic societies, are worth mentioning. Some
claim that the Arab Charter of Human Rights was drafted due to the pressure exerted
by several political leaders of western societies to introduce a greater legal protection
for an individual, notably for women. The Charter is ground-breaking in a sense that
its article 3 has introduced the confirmation of equality between women and men,
its article 34 guarantees the children rights25 and its article 40 affirms protection
for the disabled. Alas, even though the Charter was largely approved in the Arab
world; its implementation mechanisms remain rather insufficient. Instead, the Cairo
Declaration of Human Rights in Islam was adopted in 1990 by the Organisation of
Islamic Countries. The Charter is compatible with the regulations of Shariah26 and
Islamic law27. In more conservative politically and legally countries, such as Saudi
Arabia, Oman, Qatar, Yemen, and Kuwait, attention must be paid to not commenting
and not promoting issues related to human rights in the form which they are known
and publicised in Europe or by the European Convention for Human Rights.
The western societies are generally believed to consider Arab-Islamic societies
as backward in social development due to the conviction of t westerners that the path
chosen by their societies is the ultimate option. Regardless of whether the latter is
right or not, both sides participating in discussions should show each other tolerance,
which should be the leitmotif in daily communication, particularly in business.
Seemingly, the western world criticises the status of women in Arab-Islamic societies
the most. This poses the question whether (Arab) women can be present and function
in business in the Arab world and how western women who wish to undertake
business activities and negotiations are perceived in the Arab world? Is the world of
business in the Arab world solely for men? Debates over the role of women in the
Arab world constitute a controversial theme. The issue has been over-interpreted
in semantically opposite directions and depending on circumstances. According to
the Quran, in 2:188, 33:36 in 85:11 among other places, a woman is equal to a man
24 M. Amin al-Midani, M. A. Al-Midani, La Ligue des Etats Arabes et les droits de l’homme [in:]
Scienza & Politica, Bologna, nr 26, 2002, pp. 101-114. The Arab Ligue adopted the first version of the
Arab Charter of Human Rights in 1994. The second version was adopted at the Arab Summit in Tunisia
in 2004. The concept of the Charter was born in 1960 when the Arab Lawyers’ Union suggested the
preparation of such a charter.
25 A Separate Pact of Arab Child’s Rights was adopted by the Arab Ligue in 1983 in Tunis, M. Amin Al–Midani, Le Pacte des Droits de l’Enfant Arabe de 1983, Strasbourg 2003, p. 2. The protection of children rights reflects the promotion of Arab-Islamic values in the context of the pro-family
model which is characteristic for the Arab culture.
26 Shariah, Shari’at – Islamic canonic law that is based on the teachings of Quran, Hadis and Sunnah,
which encompasses religious and secular duties as well as legal punishments issuing from violation or
not abiding by duties. http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/sharia, 5.01.2014.
27 http://www.acihl.org/articles.htm?article_id=1, 16.12.2013.
120
INTERCULTURAL COMMUNICATION IN BUSINESS – THE ARAB WORLD
before God; however, both have different duties. Men’s obligations should facilitate
women in the execution of their daily duties towards their families28. The existence
of equality between women and men in the Quran might astound representatives of
the western world as male and female equality is differently perceived in the West. In
western societies, this equality refers to the possibility of women undertaking male
duties and men female duties. However, in Islam, duties are precisely prescribed,
as strictly for women and others strictly for men, without the possibility of women
fulfilling male duties.
In England’s Victorian times, Arab-Islamic women were believed to have great
privileges, e.g. due to their right to own properties, in comparison to those possessed
by men. At present, a conviction remains that Arab-Islamic women are oppressed and
forced to wear a headscarf called the hijab, shayla, khimar, or fully cover the face
leaving an aperture for eyes with the niqab29 as well as to cover the whole body with
the abaya. Researchers and expert have convergent views on this issue, depending
on the strength of tradition and opinions prevailing in particular countries of the West
and the Arab world. Few Arab-Islamic women are active in socio-political spheres of
life. The vast majority of Arab-Islamic women do not heed how they are perceived
by the western world. They partially ignore the severity of their situation and accept
existent traditions and the encountered living circumstances. Recently, the Thomas
Reuters Foundation has conducted a survey concerning the situation of women in
the Arab world.
The survey shows that the situation of women in Egypt is classified as the
worse. Therein, instances of sexual harassment, genital mutilation, trade in women
and violence against them had been recorded. According to the survey, women are
best treated in the Comoros. The ranking describing the overall situation, starting
from the countries where they are best treated to countries where their treatment is
the worse is as follows: 1) the Comoros; 2) Oman; 3) Kuwait; 4) Jordan; 5) Qatar; 6) Tunisia; 7) Algeria; 8) Morocco; 9) Libya; 10) UAE; 11) Mauretania; 12) Bahrain;
13) Djibouti; 14) Somalia; 15) the State of Palestine; 16) Lebanon; 17) Sudan; 18) Yemen; 19; Syria; 20) Saudi Arabia; 21) Iraq; 22) Egypt30. The survey is very
diverse and contains more negative than positive opinions, which rather do not show
any shred of evidence that there would be considerable progress to ameliorate their
status. The survey argues that in Iraq, the situation of women has deteriorated since
the fall of Saddam Hussain and the American invasion in 2003. In Saudi Arabia,
instead, progress has been recorded in comparison with the formerly conducted
surveys, predominantly owing to the appointment of 30 women to the Parliamentary
Council of 150 members. Yet, Saudi women cannot travel abroad, open a bank
account or commence higher studies without the approval of a male relative. In
Syria, the situation has drastically deteriorated as a result of the civil war where
28 M.Z. Khan, Woman in Islam, Islamabad –Tilford, 1988 pp.1-6, 10-12, B. Freyer Stowasser,
Woman in the Qu’ran, Traditions and Interpretations, Oxford 1994, pp. 13-25, pp. 85–11.
29 H.A. Hellyer, Women’s Rights Survey Raises Too Many Questions, 14 November 2013, Brookings,
http://www.brookings.edu/research/opinions/2013/11/14-women-rights-egypt-hellyerh# 1.01.2014.
30 http://www.trust.org/spotlight/poll-womens-rights-in-the-arab-world/, 2.01.2014.
121
MIRELLA UKSIK
they remain most vulnerable and, at times, become victims of trade in humans. In
Yemen, women protested together with men in 2011 during the revolution and they
have managed to win 30% share in participation at the national dialogue conference,
which debated constitutional reforms. Nonetheless, acts of violence against them
remain a serious issue. In Libya since the fall of President Muammar Gaddafi,
abductions of women have occurred as well as an increase in the level of violence
against them. Surprisingly and arguably, the survey demonstrates that the situation of
women is better in Somalia than in Lebanon and that the Comoros is the place where
they are best treated. Some researchers discredit the results of the survey, for it was
conducted among women’s rights’ experts from the Arab world and not among the
average Arab women31.
The status of women in the Arab world is a complex issue which is closely
connected with the evolution of Islam. Regardless, the lack of religious hierarchy
and the dominant role of men in the religious ritual has unprecedentedly stimulated
and enhanced the role of men in society. Furthermore, certain elements of customary
laws and of the Shariah have isolated the role of women and confined it, in best
cases, to work in the fields, in offices and in the household. In pre-Islamic and earlyIslamic times, including those contemporary to Muhammad, the role of women was
more seminal than today. Yet, the patriarchate has been privileged ever since and has
constituted an integral element of life in the Arab world. The origins of patriarchate,
in the Islamic written tradition, can be found in the Quran. During Abraham’s visit
to his son Ismael, his wife offers him nothing to eat while Ismael is absent, Ismael,
having found this out, discards her and takes a new wife who, once they are visited
by Abraham, takes him in with all honours. This story reflects the strong role of men,
already existing at that time, in particular, the almost absolute importance of the
father as head of the family in the social hierarchy.
In the beginning of the 19th century, reformist movements appeared in Egypt,
Syria and Lebanon which aimed at reinforcing and liberalising the role of women.
Some researchers claim that they failed due to colonial leaders who preferred, in
the interests of their political plausibility and achieving stronger influences, to
favour Arab patriarchal leaders32. Although women, in the hope of improving their
situation, participated and fought in revolutions e.g. in Algeria in the beginning of
the 1960s, or more recently in the Arab Spring, their status does not give them the
same opportunities as the one who was called into existence by the universalism
of democracy and is now cherished by women in the western world. Women of
the western world, who work in business, are specifically perceived by their ArabIslamic interlocutors. Whereas they mindfully exclude Arab-Islamic women from
leading roles in political and business life, they do accept western women in such
roles. Western women work in corporations in the Middle East and, therefore, an
Ibidem.
M. Fahmy, La condition de la Femme dans l’Islam, Paris 2002, pp. 7-10, 19-21. The publication
by M. Fahmy was condemned by the Al-Azhar University in Egypt as hostile to Islam. The book was
originally written in 1913; however Fahmy’s views and conclusions are frequently cited by contemporary researchers as valid and thought-provocative.
31 32 122
INTERCULTURAL COMMUNICATION IN BUSINESS – THE ARAB WORLD
image of a woman dealing with business activities is not an uncharted matter33. The
perception of western female tourists is a different issue, as their dress and behaviour
is largely seen as showing disrespect to the Islamic tradition and its customary
laws34. In business contacts, the situation of Arab-Islamic women is diversified. In
most cases, they do play decisive roles and, therefore, most meetings take place in
a deliberative body of men, e.g.35:
– In the UAE, four federal ministers are women and women can function as
businesswomen in banking and law firms;
– In Yemen, several women hold ministerial positions, in addition they are
employed as clerks and believed more committed to job performance than men;
– In Saudi Arabia, women do not drive, there is a striking segregation between
men and women, women can work as clerks and, in theory, may be businesswomen36
but without holding high positions in corporations;
– In Qatar, women may participate in business meetings with men.
Sexual relations and the use of alcohol
Issues related to sexual relations and the use of alcohol should be given great
attention during business or tourist visits. The Quran and the Hadis37 describe both
issues in terms of what is allowed and what is not. In addition, the customary law has
its say in this respect. In both cases, the premises which led to a prescription of what
is allowed or not stemmed from a need to maintain a healthy, hygienic and moral
lifestyle as well as not harming or afflicting one’s own body and soul. According to
the Quran in Al-Maidah, e.g. the verse 219 Al-Baqarah which states that the use of
alcohol is a great sin, any intoxication is an act inspired by Satan38. In turn, adultery
is condemned and forbidden in many verses e.g. 23:7, 70:27-3139. For example, in
Saudi Arabia pre-marriage sexual intercourse is a crime punishable by imprisonment.
If foreigners violate existent laws, they are similarly punished and expelled from
the country. Talking about sexual life is not either well perceived therein, e.g. a 32
year old Saudi was arrested for boasting about his sexual experiences on Lebanese
TV which is owned by the Saudi Prince Al-Walid bin Talal. Any recreational use
or possession of drugs is forbidden (including by foreigners) and is punished by
A. Emmerson, S.J. Hirschfeld, A.F. Luqman, A.A. Akel, T. Sayer, Doing business in the Muslim
World, New York 2009, pp. 1–7.
34 http://uk.answers.yahoo.com/question/index?qid=20060822133316AAMORtc 6.01.2014.
35 A. Emmerson, S.J. Hirschfeld, A.F. Luqman, A.A. Akel, T. Sayer, Doing business in the Muslim
World, New York 2009, pp. 5–7.
36 http://arabiasaudyjska.blogspot.com/2008/08/homing-in-on-unique-garment-business.html
5.01.2014.
37 Hadis al-hadith (sg.) ahadith (pl.) – compilations of tales which contain quotes of Muhammad.
38 M.H.G., Moghadam, M. Moradi, Effects of Alcohol Consumption on Human Health from the
Perspective of Holy Quran and Modern Medicine [in:] Quran Med 2012 1 (3), Teheran 2012, p. 14.
39 G.A. Parwez, Qurani Qawanin, trans. A. Wadoud, Lahore 2000 s.70–74.
33 123
MIRELLA UKSIK
imprisonment. Only in Yemen and Djibouti is it permitted to chew leaves called qat,
which are said to inspire narcotic visions. Alcohol is generally prohibited, e.g. fully
forbidden in Saudi Arabia and Kuwait but e.g. in Yemen can be found in five star
hotels, while in the UAE it is accessible in bars, restaurants, hotels with the exception
of the Sharjah Emirate. Particular permission can be obtained from authorities to
transport and consume alcohol in order to avoid potential legal difficulties40.
The culture of conduct and business etiquette in the Arab world
Many human gestures are performed unwittingly, without realisation that, through
them, messages that are sent can be interpreted adversely by persons belonging to other
cultural circles. At times, it is believed that it is not important what someone is saying
but how he or she looks and behaves. Our body and mostly the face are transmitters,
which inform our interlocutors about our emotions, intentions and moods. The ability
to correctly decipher such information and knowledge about it may be very useful
in professional and personal life. Together with the phenomenon of globalisation,
business relations with the Arab world have been intensified. This has led to a need
for an appropriate approach towards these relations so that business success, which
can be achieved, might be better than expected and beneficial for both sides. General
rules of leading, conducting and preparing meetings with representatives of the Arab
world, including body language and gestures41, are essential as well as remembering
that particular countries have their own extra cultural features which stem from
their individual history. The said general rules are presented below, which are, to
a certain degree, intrinsic for Arab-Islamic culture. In addition, to stress the level
of diversification and richness of this culture, extra cultural features are presented
concerning selected countries such as Algeria, Saudi Arabia and Libya. The general
rules are as follows:
• The agenda of the first meeting should be light and not overburdened.
• Talks about general topics such as family, weather, and economy take place
during the first meeting and their aim is to start building respect and confidence.
• Being late is natural and should not be surprising or irritating, if delay takes
more than 1.5 hours, apologies are expected. The western interlocutors should be
punctual, regardless of whether their Arab interlocutors are late.
• Negotiations are slow due to the notion of the slow pace of time and space in
Arab-Islamic culture.
A. Emmerson, S.J. Hirschfeld, A.F. Luqman, A.A. Akel, T. Sayer, Doing business in the Muslim
World, New York 2009, p. 5.
41 General rules were compiled on the basis of personal experience as well as information from: http://
www.globalnegotiator.com 4.01.2014,, http://www.kwintessential.co.uk 5.01.2014 . http://www.dba.org.uk/
aboutdba/newsarticles/documents/DosandDonts.pdf 5.01.2014, http://www.arabian-business-etiquette.com/
dos-and-donts-in-arab-business-etiquettes.php, 7.01.2014, R.S. Zaharna, Understanding Cultural Preferences
of Arab Communication Patterns [in:] Public Relations Review 21 (3), Philadelphia 1995, pp. 241-255.
40 124
INTERCULTURAL COMMUNICATION IN BUSINESS – THE ARAB WORLD
• The discussion should focus on details, not on the general topic of the
meeting.
• Representatives of the Arab world are passionate about lengthy negotiations.
• The greeting should take twice as much time as in European culture. A long
hand shake should take place; if interlocutors know each other well, they may use
the right hand to hold interlocutor’s hand up to the elbow- these are considered
important and show honour to the invited guest.
• While greeting, the local formula assalamu aleikum (May Peace be upon
You) should be uttered, this will make a positive impression on an Arab-Islamic
interlocutor.
• The greeting commences from the person who is the eldest by rank or age. The
hand can be extended first by the invited, though not to women, if they wish so, and
they should first extend their hand to greet the invited.
• After some time of business acquaintance, gifts are well perceived; however
they should not be opened in front of the host.
• Eye contact should be maintained, but staring is impolite. A wandering eye is
considered as a lack of respect.
• Soles of shoes should not be shown under the table; otherwise it means a grave
lack of respect.
• A gesture of thumb meaning ok in western culture should not be used; otherwise
it could be interpreted as a gesture which curses the interlocutor.
• The right fist on top of the left means a wish to harm the interlocutor.
• A palm formed in a pear and moving from the waist up and down means that
the discussion should slow down.
• The thumb on the chin means mature thinking.
• Finger tips on the nose or eyelid means that a matter will be executed as
a duty.
• If the discussion is awkward, one should look at the eldest in the room.
• One should never look at one’s watch; otherwise it is perceived as a lack of
respect.
• Coffee or tea should be always served at the meetings; one should drink tea at
least twice, it is allowed to refuse tea or coffee only once.
• One should wash hands before and after the meal, water bowls and hand
towels are served at tables.
• During the first meetings, one should not say what he or she would like to
ultimately achieve but a method of slow steps should be applied.
• Before achieving a good level of acquaintance, and given the intense level of
superstitions, one should not refer further than to a week or one month ahead in the
discussion.
• Religion is a key element of social life, a prayer at the beginning of the meeting
is usual.
• Honour is the most important value and should not be either discussed or
questioned.
125
MIRELLA UKSIK
• One should bear in mind the existence of a revenge concept fasil/diya (amends)
in countries such as Iraq.
• Showing compromise will incite the interlocutor’s will to compromise and
will build strong business relations.
• One should not eat pork in front of Arab-Islamic interlocutors. Pig meat is
regarded as unclean.
• One should avoid smoking cigarettes.
• One should not joke about religion, in particular about shahada. Discussion
about religion should be avoided otherwise there is a risk of an argument over which
religion has supremacy. According the Quran, Islam is the ultimately revealed
religion and has supremacy over other monotheistic religions.
• During the discussion, one should praise the inventions of the Arab-Islamic
civilisation such as the decimal system, algebra, irrigation system, cistern, and
musical instruments: cittern; harp; tambourine.
• The interlocutor’s garment offers important indications whether: 1) the
interlocutor is Sunni or Shia, 2) has performed the pilgrimage Hajj; or from which
clan he originates from – all the information may suggest who would be the best
person to contact from his entourage.
• One should use the right hand to eat and transfer business cards. Additionally,
business cards may be transferred using both hands. The left hand is perceived as
unclean and is used in the toilet and, therefore, it should not be used to support the
rationale of discussion or during the meal.
• Overall, one should avoid gesticulating as it is considered as revealing a lack
of assertiveness, serenity and solidity.
• One should not make appointments during holidays and meetings should be
avoided on Fridays.
The Muslim calendar has 12 lunar months. The lunar months are shorter than the
solar ones, e.g. if one year Ramadan occurs in April, then, after 17 years, it will occur
in October. The main holidays are:
-Laylat ul-Isra al-Miraj – this is the feast honouring the journey and ascension
which is to remember Muhammad’s journey from al – Kaaba in Mecca to
Jerusalem;
-Laylat ul-Barat – the night of forgiveness two weeks before Ramadan, as the
name indicates, the holiday is dedicated to forgiveness and elimination of quibbles;
- Ramadan – the month of fasting, which doesn’t have to be respected by children;
the elders; the sick and pregnant women. The holiday honours Muhammad’s parents’
and grandparents’ fast before Muhammad was born;
-Laylat ul-Qadr - the night of strength celebrated during the 27th day of
Ramadan to remember the revelation of the Quran;
- Eid-ul-Fitr – the holiday honouring the end of Ramadan during which families
gather and visit one another, offer gifts and celebrate the holidays through particular
prayers in the mosque;
126
INTERCULTURAL COMMUNICATION IN BUSINESS – THE ARAB WORLD
- Eid ul-Adha – the holiday honouring the sacrifice which Abraham made to
Allah in the form of his son, Ismael. During the holiday, a sheep, goat or even a camel
is sacrificed;
- Hijra - the holiday to remember the emigration of Muhammad from Mecca to
Medina in 622 C.E.;
- Ashura – the holiday celebrated by the Shia to honour the martyrdom of Ali
Hussain’s son; and
- Milad ul-Nabi – the holiday to honour Muhammad’s birth of 20 August 570
C.E.42.
Algeria
Algerian society consists mainly of Berbers, although merely 15% of them admit
they feel Berbers, and 1% constitute Europeans, i.e. Christians and Jews. Algeria
is a Sunni state. The divisions, which transpire in society, are brought about by
socio-economic disparities and a lack of access to new employment opportunities43.
A tension is observed between the government and the society. The latter, on several
occasions, contested governmental decisions. Furthermore, the prevailing traumas
from earlier civil conflicts, predominantly from the civil war of the 1990s and
turbulent colonial times, which lasted 132 years, have contributed to anxieties and
the uncertainty of society. Although the Arab Spring did not touch Algeria directly, it
is estimated that society may resort to radical protests due to an absence of tangible
reforms in the long-term44.
Despite the stigma of acculturisation performed by the French colonisers, the
Algerian culture and identity has its own features. Still, Islam constitutes the crucial
element of the identity. In addition, a strong affiliation to Arab, Berber tamazight and
African cultures is incessantly visible45. Moreover, French colonial influences have
become evident through the French language which has become the lingua franca in
the country. Algeria, lower than in the past, was ranked 34 out of 52 of all African
countries in terms of openness for business relations in 2013. This demonstrates
a declining trend since 200046. Globally, Algeria was rated 152 out of 189 in the Ease
of Doing Business for 2013. Poland, in comparison, was ranked 45 and Singapore
http://eprints.worc.ac.uk/985/1/ISLAM_introduction.pdf, 6.01.2014. The exemplary projection
of holidays for 2014: Milad-Ul-Nabi – 13 January for the Sunni and 18 January for the Shia; Laylat
al-Miraj – 27 May; Laylat ul-Barat – 14 June; the beginning of the Ramada – 28 June; Laylat ul-Qadr – 23 July; Eid ul-Fitr – 28 July; Hajj – 2-7 October; Eid ul-Adha – 4 October, al-Hijra – the Muslim New
Year on 25 October; Ashura – on 3 November. The Islamic calendar is counted from the Hijra, 1435 is
the present year in the calendar.
43 A. Testas, The Initiating and Magnifying Factors in Algeria’s Civil Conflict [in:] Civil Wars,
Vol. 4, nr 1 (Spring 2001), pp. 125–141.
44 A. Arieff, Algeria: Current issues, Washington 2013, p.6.
45 A. Kessab, M. Boukrouh, Country profile: Algeria, Cape Town 2011, p. 2.
46 Press release: Algeria ranks 25th out of 52 in 2013 Ibrahim index of African Governance,
London 2013, p. 1.
42 127
MIRELLA UKSIK
was first in the ranking47. Algerians who manage companies are usually persons who
studied in France. The Algerian business etiquette is as follows48:
• The business languages are French and Arabic, English is acceptable. Business
cards should be appropriately prepared in these languages, whereas presentations
should be distributed in French and Arabic.
• Meetings should be organised one month in advance and confirmed a day
before the actual meeting. Arriving on time and waiting despite delays is well
perceived.
• One can present his/her nearly ultimate offer at the first meeting. One should,
though, expect detailed questions in reaction to such an offer.
• Meetings are interrupted; however, this is not a sign of disrespect.
• Most companies are closed on Fridays.
• There is a strong preference for personal and paper contact (letter and fax)
rather than e-mail.
• Regular meetings may ensure success in business.
• A business representative meets his/her counterparts. Algerians attach great
importance to the issue of hierarchy.
• Company board members are perceived as the only trustworthy interlocutors.
• The notion of honour is vital, if one does not accomplish a promised favour,
the relationship will be disturbed and the Algerian interlocutor will think he lost
face.
• If European women are present at a meeting, Algerian interlocutors, as a sign
of respect, will not shake their hand.
• One should observe personal titles in the discussion, e.g. sheikh, doctor,
lawyer.
• The act of offering gifts is more precious than the gift as it cements relations.
One should not offer the gift using the left hand but using both hands or the right
hand alone.
• One should not wave the index finger, it is regarded as disrespectful.
• If one speaks about a black scenario, one should add ba’d eshar (May God
forbid).
• One should be attentive during administrative talks; Algerians might expect
that Europeans will handle transport and customs related issues.
• During negotiations, a friendly tone with anecdotes is appreciated. Algerians
perceive an aggressive tone as a sign of greed.
• One should not ask about family, origins during the first meetings, instead
they enjoy complements about their competencies.
• One should mention that the interlocutor is treated as a brother; this elevates
the confidence of relation.
http://www.doingbusiness.org/rankings, 7.01.2014.
http://www.globalnegotiator.com/en/algieria-business-culture-and-business-etiquette, http://www.
kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/algeria.html 6.01.2014.
47 48 128
INTERCULTURAL COMMUNICATION IN BUSINESS – THE ARAB WORLD
Saudi Arabia
Saudi Arabia is a specific, hermetic country particularly for non-Muslims. The
Saudi culture is an opulent fabrication of Islamic heritage, commercial and Bedouin
traditions. The cradle of Islam through the holy sites of Mecca and Medina makes
Saudi Arabia a central country in the region and the Arab world. Teachings of Islamic
and Arab customs play vital roles in the society. The Saudis are distinctively proud
of their hospitality to foreigners, generosity and sense of honour49. The Saudi social
structure is based on groups, rather than individuals, such as family, tribe/clan and
they form centres of social life. Particular clans are connected through close contacts
and have established a robust social network50. Saudi Arabia is a Sunni state and its
Islam was inspired by Wahabbi, the teachings of ibn Taymiya and early ibn Hanbal.
Wahhabi’s aim has been to eliminate all impurities from Islam and to maintain its
form as it was during the life of Muhammad in the 7th century. This, in turn, has led
to the formation of the most conservative society in the region.
Employment of persons who are respected and trusted, due to the honour shown
to their mentors, is common in Saudi business51. In the 1960s and 70s, Saudi Arabia
was interestingly liberal towards the western world, which was apparent in business
relations. However, the Islamic dissident’s mosque attack in 1979 contributed to
the return of conservatism inside the country as well as towards foreigners, which
translated into a coagulation of business relations52. Globalisation of the economy has
begun to stimulate business relations with the western world. In 2013, Saudi Arabia
was ranked 26 out of 189 in the Ease of Doing Business ranking of the World Bank53.
Yet this demonstrates that conservatism has not prevented business relations from
flourishing. However, the conservatism can be seen in the Saudi business etiquette
which is guided by the following rules:
• Business meetings may be disturbed by incoming phonecalls, persons who
enter and exit the meeting room. It is not considered disrespectful.
• Cementing business relations takes a long time. During the discussion, silence
breaks may occur which are not impolite but show that the interlocutor is pondering
on the issue. Business relations are best once interlocutors treat each other with great
respect.
• Offices are usually open from Saturdays to Thursdays (8:00-12:00 and 16:3019:30, Thursdays only in the morning). Nonetheless, a general growing tendency for
8:00-17:00 has been noticed recently.
• It is recommended that women from European cultural circles should wear an
abaya or at least cover the head.
• Alcohol is severely forbidden by the law and is not served in meetings.
http://www.kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/saudi-arabia-country-profile.html,
http://www.globalnegotiator.com/en/saudi-arabia-business-culture-and-business-etiquette 12.11.2013.
50 A. Fischer, A. Manstead, The relations between gender and emotions in different cultures,
Cambridge 2000, pp. 71–93.
51 Ibidem, pp. 85-93.
52 A. Fischer, S. Nettleton, The Middle East, New York 1990, pp. 11–15.
53 http://www.doingbusiness.org/rankings, 6.01.2014.
49 129
MIRELLA UKSIK
• Taking photos at the airport is prohibited and it is recommended not to take
them in public places without appropriate permission.
• The handshake should take a long time between men; women do not handshake
unless a man extends his hand first.
• One should take off one’s shoes in offices where a carpet is placed. It is best
to follow Saudis present at the meeting in that respect.
• ”Yes” usually means “possible”.
• One should not cross legs during the meeting; it is seen as a lack of respect and
openness towards the interlocutor.
• Categorically, the left hand cannot be used to point or gesticulate. The right
hand should be used while eating and offering business cards.
• It is recommended to wait for the interlocutor’s greeting with the formula
assalaamu aleikum (May Peace be upon You) and then answer waaleikum salaam;
by the same token, one shows respect to Arab culture.
• During the first meetings, it is not well seen to enquire about family or e.g.
wife’s health. Instead, it is recommended to speak about general topics. Business
discussions usually start after coffee/tea.
• Saudis recognise nepotism not as a non-corruptive practice but as a sign of
healthy business relations.
• Saudis take delight in using flowery language and praising – this stresses their
growing confidence in the interlocutor.
• At times, business meetings might seem long and purposeless. In this situation,
patience is advised. Patience will be rewarded by a long-term contract.
• If one of Saudi interlocutors raises his voice, but does not shout, this represents
an honest and spontaneous reaction.
• One should maintain eye contact. Eye contact increases confidence in the
relationship.
• Religion is present in every sphere of life, including at meetings. One should
not create disturbances during the prayers which usually begin each meeting.
• Saudis adore horses and this could be an excellent topic for small talk. The
horse symbolises honour and men’s dignity in Saudi culture. Saudis national symbols
are: horse, Arab wolf, red fox and camel.
• If Saudis are not advocators of an issue, they might not inform the interlocutor
to save face in front of other Saudis. If such a situation repeats itself, it means that
they will soon withdraw from business contacts.
• Values, which are esteemed in the discussion, are: cohesion, predictability
(not risk), loyalty and respect.
• Distributing business documents in Arabic is well thought of.
• One should not offer a gift during the first meeting, as it might be considered
as a bribe and disrespect. Gifts are offered during the next meetings, once the
relationship has become solid.
• A hand which is moved from the chin upwards means that the interlocutor is
annoyed by the direction of the discussion.
130
INTERCULTURAL COMMUNICATION IN BUSINESS – THE ARAB WORLD
• If one is a guest in a Saudi house, one should not praise particular objects. The
host will be bound to show them to the invited guests.
• One should not mention Israel.
Libya
Libyan culture is a mélange of Islamic, Roman and Nomadic traditions intertwined
with trends focused on the development of modern society. The country, since the
Arab Spring, has been in the process of reconstruction and economic, political and
social transformation. Arabs with Berber roots constitute circa 90% of society, i.e.
approximately 6 million54. Others are the Tuaregs. The Greeks, Maltese, Tunisians,
Italians, Pakistanis and Indians form 3%. Tribes, qabilas, still play an important role,
although much less in Tripoli and Benghazi which are regarded as centres influenced
by the modern western world55. Out of 140 tribes, circa 30-40 are the most influential
in society. The tribe qabila contributes to the creation of a robust social structure
which, in turn, forms the Libyan identity56.
Business relations in Libya are based on loyalty towards family, tribe and the
place of residence57. The economic system has been heavily influenced by the
socialist economy, recently with it being implemented for the opening of a capitalist
economy. The latter impacts the nature of business relations with the western
world58. Libya was ranked 188 in the World Bank’s Ease of Doing Business for
201359. Interestingly, Transparency International placed Libya close to the bottom of
the 2013 Index, position number 172 out of 17760. This reinforces the rationale that
knowledge about the Libyan business etiquette is essential in approaching business
relations 61 in that country appropriately. The major rules are as follows:
• English is widely spoken in business, first after Arabic.
•Libyans are renowned for their hospitality and attachment to verbal agreements.
They seek confidence and cordiality.
•Libyans value long-term business agreements.
• They prefer personal contact rather than e-mail contact.
• Facial expressions are vital for communication among Libyans.
• Depending on the nature of business, Libyans are more or less formal. They
value politeness and determination to understand their point of view.
http://worldpopulationreview.com/countries/libya-population/ 5.01.2014.
A. Vervelli, The role of tribal dynamics in the Libyan Future, Milan 2013, pp. 4–5.
56 U. Holm, How the Local Matters: Democratisation in Libya, Yemen Pakistan and Palestine,
Copenhagen 2013, p. 32.
57 A. Agnaia, Management Training and Development within its Environment: The Case of Libyan
Industrial Companies [in:] Journal of European Industrial Training, Bingley 1997, pp. 117–123.
58 N. Salem Mohammed Bayoud, How the Libyan Context Can Shape the Corporate Social
Responsibility Disclosure in Libya, Tripoli 2013, pp. 3–5.
59 http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/libya 6.01.2014.
60 http://www.transparency.org/country#LBY 10.12.2013.
61 http://www.globalnegotiator.com/en/libya-business-culture-and-business-etiquette, http://www.
kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/libya.html 6.01.2014.
54 55 131
MIRELLA UKSIK
• One should give guests their appropriate titles, this issue is treated
honourably.
• Presentations should be in Arabic and English, business cards in both languages
respectively.
• Gifts and business cards should be offered using both hands or the right hand
alone.
• One should maintain eye contact with the person who takes final decisions
in negotiations. It is well regarded to be introduced to business contacts through
a person who is trusted by the company.
• One can discuss business issues at dinner. One should accept offers of coffee/
tea. The guest might be asked to serve food first or the host offers the honours of
serving food to the guest.
• Business meetings are usually organised at the last minute.
• Punctuality is not a strong Libyan trait but it is expected from guests.
• Success in negotiations depends on how an offered product is presented and
what is the level of personal relationship with /confidence in the Libyan business
partner.
• Regular business meetings lead to long-term business relations full of
confidence.
• Handshakes to greet are common at the first meeting. If the personal contact
progresses, greetings are more enthusiastic and cordial during the next meetings.
• One should not make appointments on Fridays – most companies are closed
11:00-15:00.
• Decisions are made after lengthy negotiations. The Libyans esteem
perseverance and do not like to be rushed.
• Smiling and direct eye contact (not with women due to religious reasons) is
important in building personal contacts.
• One should offer gifts from one’s country of origin. This is particularly
required during a visit to Libyan houses.
• Discussions about politics should be avoided.
• Soles of shoes should not be shown under the table; otherwise it is perceived
as a grave lack of respect.
• A gesture of thumb meaning ok in western culture should not be used; otherwise
it can be interpreted as a gesture which curses the interlocutor.
• A right fist on top of the left indicates a wish to harm the interlocutor.
• A palm formed in a pear and moving from the waist up and down means that
the discussion should slow down.
• One should not look at one’s watch. It is perceived as showing a lack of
respect.
• Additionally, since Libya has been through organisational and political chaos,
it is recommended to find a trustworthy local partner and lawyer who would support
entering the local market.
Undoubtedly, some Arab-Islamic countries may be regarded as paramountly
conservative in view of norms and existing moral permissions in European societies.
132
INTERCULTURAL COMMUNICATION IN BUSINESS – THE ARAB WORLD
Both sides, Arab and European, are said to guide themselves by stereotypes which
transpire into their demeanours. This stems from a lack of awareness about the
cultural context of the interlocutor and insensible reluctance to strike a compromise.
However, where grand finances appear, a must for dialogue and possibility for
compromising may become reality. Showing respect, openness for understanding,
perseverance in negotiations, widely understood tolerance, through knowledge of
the business etiquette of the interlocutor’s country remains crucial in the realm of
business relations.
Bibliography
Agnaia A., Management Training and Development within its Environment: The Case of
Libyan Industrial Companies [in:] Journal of European Industrial Training, Bingley
1997.
Al-Midani M. Amin, Le Pacte des Droits de l’Enfant Arabe de 1983, Strasbourg 2003.
Al-Midani M. A., La Ligue des Etats Arabes et les droits de l’homme [in :] Scienza & Politica,
Bologna, nr 26, 2002.
Al-Sayuti, Tarikh al-Khulafa’a, Dar Elma’refah Beirut, 1417/1996.
Arieff A., Algeria: Current issues, Washington 2013.
Barakat H., The Arab World, Society, Culture and the State, Berkeley 1993.
Bayoud N. Salem Mohammed, How the Libyan Context Can Shape the Corporate Social
Responsibility Disclosure in Libya, Tripoli 2013.
Blanchard M., Islam: Sunnis and Shiites, Washington 2009.
Danecki J., Podstawowe wiadomości o Islamie, Warszawa 2007.
Emmerson A.,. Hirschfeld S.J, Luqman A.F.,. Akel A.A, Sayer T., Doing business in the
Muslim World, New York 2009.
Esposito J., Islam – the Straight Path, Oxford 2011.
Fahmy M., La condition de la Femme dans l’Islam, Paris 2002.
Feghali E., Arab Culture Communications Patterns [in:] International Journal of Intercultural
Relations, 1997.
Fischer A, Manstead A., The relations between gender and emotions in different cultures,
Cambridge 2000.
Fischer A., Nettleton S., The Middle East, New York 1990.
Freyer Stowasser B., Woman in the Qu’ran, Traditions and Interpretations, Oxford 1994.
Hall E.T., Understanding cultural differences, New York 1990.
Hanieh H. Abu, Sufism and Sufi orders: God’s spiritual path: Adaption and Renewal in the
Context of Modernization, Amman 2011.
Hellyer H. A, Women’s Rights Survey Raises Too Many Questions, Brookings 2013.
Holm U., How the Local Matters: Democratisation in Libya, Yemen Pakistan and Palestine,
Copenhagen 2013.
Hourani A, A history of the Arab peoples, Cambridge 1991.
Kessab A., Boukrouh M., Country profile: Algeria, Cape Town 2011.
Khan M.Z., Woman in Islam, Islamabad –Tilford 1988.
Lafee W., Palestinian Law and the Formation of Regular Courts JURIST - Dateline, June
19, 2012 Mahajan V., Understanding the Arab consumer [in:] Harvard Business Review,
May 2013, Vol. 91, Issue 5.
133
MIRELLA UKSIK
Lewis B., Islam and the Arab World, Faith, People, Culture, New York 1976.
Moghadam M.H. G., Moradi M., Effects of Alcohol Consumption on Human Health from the
Perspective of Holy Quran and Modern Medicine [in:] Quran Med 2012 1 (3), Teheran
2012.
Office of the Deputy Chief of Staff for Intelligence, US Army Training and Doctrine
Command, Arab culture awareness: 58 factsheets, Kansas 2006.
Parwez G. A., Qurani Qawanin, transl. A. Wadoud, Lahore 2000.
Press release: Algeria ranks 25th out of 52 in 2013 Ibrahim index of African Governance,
London 2013.
Szot L., Łapa A., Islam i jego wyznawcy w opiniach wybranych grup kapelanów uczestników misji pokojowych i stabilizacyjnych, [in]: Globalizacja, Nabożeństwo, Polityka, red. �����������
K. Kardis,
L. Szot, Presov 2013.
Tamari S., Who are the Arabs, Washington 1988.
Testas A., The Initiating and Magnifying Factors in Algeria’s Civil Conflict [in:] Civil Wars,
Vol. 4, nr 1 (Spring 2001).
Zaharna R. S., An Associative Approach to Intercultural Communication Competence in
the Arab World [in:] D. Deardorff K. [ed.] Sage Handbook of Intercultural Competence,
Thousand Oaks-California 2009.
Zarabozo J. al-Din M., What is Islam, Boulder 2005.
Zaharna R. S., Understanding Cultural Preferences of Arab Communication Patterns [in:]
Public Relations Review 21 (3), Philadelphia 1995.
Vervelli A., The role of tribal dynamics in the Libyan Future, Milan 2013.
http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Arab-Spring.
http://www.npr.org/2012/01/02/144489844/timeline-the-major-events-of-the-arab-spring,
http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324853704578584031255006250
http://unispal.un.org/unispal.nsf/his.htm?OpenForm.
http://www.cotf.edu/earthinfo/meast/MEpeo.html
http://ccas.georgetown.edu/document/1242771122913/Who_Are_the_Arabs.pdf.
http://www.politologia.ug.edu.pl/pomoce_nauk/systemy_pol/pdf/arabia.pdf.
http://lostislamichistory.com/5-muslim-inventions-that-changed-the-world.
www.1001inventions.com.
http://www.1001inventions.com/1001/1001_YS_10pp-BW.pdf.
http://www.scaruffi.com/politics/arabic.html.
http://ocw.nd.edu/arabic-and-middle-east-studies/islamic-societies-of-the-middle-east-andnorth-africa-religion-history-and-culture/lectures/lecture-4.
http://lostislamichistory.com/how-the-british-divided-up-the-arab-world/.
http://www.thestar.com/news/world/2013/09/06/sunnishia_split_the_mideasts_new_great_
divide.html.
https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html.
http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/sharia.
http://www.acihl.org/articles.htm?article_id=1.
http://www.brookings.edu/research/opinions/2013/11/14-women-rights-egypt-hellyerh#.
http://www.trust.org/spotlight/poll-womens-rights-in-the-arab-world/.
http://arabiasaudyjska.blogspot.com/2008/08/homing-in-on-unique-garment-business.html.
http://uk.answers.yahoo.com/question/index?qid=20060822133316AAMORtc.
http://www.globalnegotiator.com.
http://www.kwintessential.co.uk.
134
INTERCULTURAL COMMUNICATION IN BUSINESS – THE ARAB WORLD
http://www.arabian-business-etiquette.com/dos-and-donts-in-arab-business-etiquettes.php.
http://eprints.worc.ac.uk/985/1/ISLAM_introduction.pdf.
http://www.calendarlabs.com/calendars/religious/islamic-calendar.php.
http://worldpopulationreview.com/countries/libya-population/.�
http://www.doingbusiness.org/rankings.
http://www.kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/saudi-arabia-country-profile.html.
http://www.globalnegotiator.com/en/libya-business-culture-and-business-etiquette, http://www.
kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/libya.html.
http://www.transparency.org/country#LBY�.
135
Zeszyty Naukowe AON nr 1(94) 2014
ISSN 0867–2245
DOŒWIADCZENIA
UŻYCIE BEZZAŁOGOWYCH STATKÓW
POWIETRZNYCH DO ROZPOZNANIA
POWIETRZNEGO W WYBRANYCH
KONFLIKTACH ZBROJNYCH
mgr Dariusz KOMPAŁA
Akademia Obrony Narodowej
Abstract
Use of Unmanned Aerial Vehicles in air reconnaissance is one of the integral part of the
modern battelfield. Dynamism and area of those activities are carry out causing the need for
a permanent battlefield observation. Irrespective of the level of those activieties are carried
out (strategic, operational, tactical) information is a crucial factor in obtaining superiority over the opponent. In many cases effective reconnaissane have a decisive impast for the
achievement of the objectives of the operations.
The aim of this publication is to present experience and possibilty of using unamned
aerial vehicles in the air reconnaissancein selected military conflict.
Key words – aviation, unmanned aerial vehicles, air reconnaissance.
Wstęp
Trwający postęp naukowo-techniczny w bezpośredni sposób wpływa na sztukę
wojenną. Wprowadzane nowe środki walki pociągają za sobą konieczność weryfikowania obowiązujących zasad przygotowania jak również prowadzenia działań
zbrojnych.
Dowodzenie działaniami zbrojnymi wymaga posiadania aktualnych oraz wiarygodnych informacji o przeciwniku (powietrznym, naziemnym, nawodnym), co
więcej niezbędne są również informacje o terenie oraz panujących w obszarze działań warunkach atmosferycznych. Momentem przełomowym w rozpoznaniu było
wykorzystanie przestrzeni powietrznej do zbierania informacji rozpoznawczych.
Jednym z głównych zadań powierzonych do realizacji lotnictwu jest prowadzenie
Rozpoznanie (reconnaissance) – jest działaniem mającym na celu określenie charakteru wykrytych osób, przedmiotów oraz zjawisk, jak również określenie ich cech charakterystycznych (klasa, typ),
[w:] AAP-06 Edition 2013, North Atlantic Treaty Organization, NATO Standardization Agency (NSA),
2013, s. 174.
136
UŻYCIE BEZZAŁOGOWYCH STATKÓW POWIETRZNYCH DO ROZPOZNANIA POWIETRZNEGO...
rozpoznania powietrznego, które w większości przypadków decyduje o zwycięstwie
bądź porażce walczących stron.
Rozpoznanie powietrzne (air reconnaissance) jest to zbieranie informacji o znaczeniu zwiadowczym przy zastosowaniu obserwacji wzrokowej z powietrza bądź
z wykorzystaniem sensorów lotniczych. Zebrane informacje przekazywane są do
sztabów, gdzie następnie są analizowane i wykorzystywane do planowania i prowadzenia działań zbrojnych.
Pierwsze próby prowadzenia rozpoznania powietrznego miały miejsce w 1793
roku, kiedy to pole walki obserwowane było z balonów obserwacyjnych wypełnionych ciepłym powietrzem. Balony pozwalały na wzniesienie się w przestrzeń powietrzną, dzięki czemu istniała możliwość obserwacji pola walki z pominięciem
przeszkód terenowych. Równocześnie z balonami obserwacyjnymi funkcjonowały
sterowce rozpoznawcze, których zachowanie w powietrzu było bardziej przewidywalne niż balonów obserwacyjnych charakteryzując się równocześnie lepszymi właściwościami taktyczno-technicznymi.
Pojawienie się na teatrze działań lotnictwa myśliwskiego oraz jego rozwój technologiczny spowodował, iż balony obserwacyjne (rozpoznanie taktyczne) i sterowce (rozpoznanie operacyjne) stały się zbyt podatne na ataki lotnictwa myśliwskiego,
w związku z czym zrezygnowano z ich wykorzystania. Aczkolwiek należy zaznaczyć, iż balony oraz sterowce nie wyszły całkowicie z użycia. Obecnie wykorzystywane są bezzałogowe balony oraz sterowce obserwacyjne wyposażone w sensory
obserwacyjne, m.in. podczas misji w Afganistanie.
Kiedy na pierwszy plan zaczęły wysuwać się samoloty, które dzięki cechom
jakimi dysponują – szybkości, manewrowości oraz globalnemu zasięgowi stały się
wiodącym środkiem służącym zdobywaniu informacji z powietrza. Nieustannie poprawiające się możliwości taktyczno-techniczne statków powietrznych umożliwiały
przenikanie w głąb ugrupowania bojowego przeciwnika oraz na jego głębokie zaplecze. Dodatkowo również w sposób zdecydowany zwiększył się czas przebywania
w przestrzeni powietrznej nad teatrem działań, czego bezpośrednim skutkiem była
zdecydowanie większa ilość informacji opisującej ruchy wojsk oraz działania mające miejsce na polu walki.
Załogowe statki powietrzne realizują do tej pory zadania rozpoznawcze.
Czynnikiem, który ogranicza możliwości wykorzystania załogowych statków powietrznych jest czynnik ludzki – ograniczenia fizjologiczne oraz dodatkowo możliwość utraty załogi statku powietrznego podczas prowadzenia misji rozpoznawczej.
Momentem przełomowym w prowadzeniu rozpoznania powietrznego stało się
zestrzelenie samolotu rozpoznawczego U-2 pilotowanego przez F.G. Powersa nad
terytorium Związku Radzieckiego przy pomocy rakiety przeciwlotniczej SA-2.
Zdarzenie to stało się kluczowym momentem w wykorzystaniu do rozpoznania powietrznego bezzałogowych statków powietrznych. Rozpoczęto pracę nad bezzałoB. Zdrodowski (pod red.), Słownik terminów z zakresu Bezpieczeństwa Narodowego, Akademia
Obrony Narodowej, Warszawa 2008, s. 128.
Zob. szerz. J. Gotowała, Najkrócej żyją motyle, Bellona, Warszawa 1996, s. 65–71.
137
DARIUSZ KOMPAŁA
gowymi statkami powietrznymi, które byłyby w stanie wykonywać misje rozpoznawcze nad obszarami szczególnego ryzyka.
W momencie, gdy bezpieczeństwo załóg statków powietrznych jest szczególnie
zagrożone, za zasadne uznaje się wykorzystanie bezzałogowych statków powietrznych (BSP). Właściwości oraz cechy jakimi dysponują BSP powodują, iż w wielu
przypadkach mogą stać się realizatorem całego spektrum zadań rozpoznawczych jak
również uderzeniowych. W związku z powyższym stają się one jednym z istotnych
elementów (jak nie najistotniejszym) w strukturach sił powietrznych, morskich oraz
lądowych armii wysoko rozwiniętych państw.
Przedstawiona powyżej sytuacja problemowa przyczyniła się do sformułowaniu problemu badawczego ujętego w postaci pytania: Jakie są założenia teoretyczne
oraz doświadczenia z użycia bezzałogowych statków powietrznych?
Celem dociekań autora w niniejszej publikacji jest przedstawienie na podstawie
doświadczeń możliwości wykorzystywania bezzałogowych statków powietrznych
do rozpoznania powietrznego w wybranych konfliktach zbrojnych.
Doświadczenia z wykorzystania bezzałogowych statków powietrznych
do rozpoznania powietrznego
Wietnam (1962–1975)
Wojna w Wietnamie (28 maja 1962 r. – 11 listopada 1975 r.) była pierwszym
konfliktem, w którym bezzałogowe statki powietrzne wykorzystane zostały na masową skalę. Podczas trwania wojny w okresie od 1964 do 1975 roku BSP zrealizowały 3 435 misji rozpoznawczych nad obszarem południowo-wschodniej Azji.
Zadania rozpoznawcze w głównej mierze realizowane były przez BSP Ryan 147
Lightning Bug w różnego rodzaju konfiguracjach. W początkowej fazie działań po
realizacji zadania BSP lądowały na spadochronach, aczkolwiek bardzo często ulegały one zniszczeniu podczas lądowania w dżungli, na oceanie bądź też na polach
ryżowych. W związku z tym opracowany został system MARS (Mid-air Retrieval
Bezzałogowy Statek Powietrzny – to aparat (aerodyna lub aerostat) z napędem oraz bez załogi
na pokładzie. Do utrzymywania się w powietrzu może wykorzystywać siłę nośną wskutek działania
praw aerodynamiki, na stałych (skrzydła) lub ruchomych powierzchniach nośnych (wirnik) albo siłę
wyporu aerostatycznego (aerostat). Jego sterowanie może się odbywać przy pomocy systemów autonomicznych lub zdalnie poprzez operatora (z ziemi, powietrza lub okrętu). Został zaprojektowany tak,
aby powrócić i być ponownie użyty. Może być również statkiem powietrznym jednorazowego użytku
oraz może przenosić różnego rodzaju uzbrojenie, zarówno śmiercionośne (lethal), jak również niesmiercionośne (none-lethal). [w:] M. Wrzosek (pod red.), Proces zmian w systemie zautomatyzowanego
rozpoznania powietrznego z wykorzystaniem środków bezzałogowych, Akademia Obrony Narodowej,
Warszawa 2013, s. 20
J. Karpowicz, Bezzałogowe aparaty latające w operacjach powietrznych, Akademia Obrony
Narodowej, Warszawa 2003, s. 6 – 7.
E. Tilford, Set Up: What the Air Force Did In Vietnam and Why, Air University Press, Maxwell
1991, s. 74.
138
UŻYCIE BEZZAŁOGOWYCH STATKÓW POWIETRZNYCH DO ROZPOZNANIA POWIETRZNEGO...
System), który miał zwiększyć żywotność BSP. W trakcie fazy lądowania na spadochronie BSP przechwytywany był w powietrzu przez specjalnie przystosowany do
tego śmigłowiec, który dostarczał aparat do bazy. W wyniku stosowania przedstawionego systemu żywotność zwiększona została do ok. 3,5 misji.
Ryan 147 Lightning Bug posiadał sensory, dzięki którym zdjęcia wykonywane
były z dużej (60 000 stóp) oraz małej (500 stóp) wysokości (jednym z najważniejszych zadań było fotografowanie obozów jenieckich). Ryan 147 Lightning Bug realizował wszelkiego rodzaju działania pod kryptonimem Buffalo Hunter, które zapoczątkowane zostały 20 sierpnia 1964 roku – pierwszy lot operacyjny, natomiast
ostatni miał miejsce 30 kwietnia 1975 roku.
Misja rozpoznawcza trwała średnio ok. 7,8 godziny. Wykonane fotografie charakteryzowały się bardzo dużą dokładnością. Były w stanie dostarczyć informacji
o rozlokowaniu środków OPL, lotnisk przeciwnika, aktywności okrętów w porcie
Haipong jak również informacji o rezultatach podjętych działań. Ponadto w ramach
działań psychologicznych, BSP wyposażone były w zasobniki, z których zrzucane
były ulotki oraz realizowały loty demonstracyjne na bardzo małych wysokościach
nad Hanoi.
Nad terytorium Wietnamu BSP odpowiedzialne również były za prowadzenie
rozpoznania radioelektronicznego oraz w wielu przypadkach realizowały loty jako
radary mylące, aby w ten sposób wspomóc zadania samolotów uderzeniowych.
Podczas trwania działań nad Wietnamem Ryan 147 Lightning Bug uzyskał rezultaty, które są nie do przecenienia. Należy do nich zaliczyć10:
•�����������������������������������������������������������������������
fotograficzne dowody na stosowanie przez Wietnam pocisków przeciwlotniczych SA-2,
•��������������������������������������������������������������������
zdjęcia radzieckich Mig-21D/E oraz śmigłowców w Północnym Wietnamie,
•���������������������������������������������������������������������������
informacje o rezultatach oddziaływania B-52 podczas operacji Linebacker II.
Reasumując, w końcowej fazie działań żywotność BSP zwiększyła się do 7,3
misji, natomiast stopa odzyskiwania wyniosła 84% (z 3 435 wylotów 2 870 zostało
odzyskanych). Aczkolwiek należy zaznaczyć, iż USA zdało sobie sprawę z możliwość wykorzystania BSP dopiero po zakończeniu wojny w Wietnamie, która według
wielu teoretyków sztuki wojennej stała się wyznacznikiem ich rozwoju w kolejnych
latach. Wykorzystanie nad obszarem Wietnamu BSP do realizacji zadań w warunkach bojowych (ok. 2% ogólnej liczby lotów rozpoznawczych) stanowiło moment
przełomowy w działalności rozpoznawczej11.
W. Wagner, W.P. Sloan, Fire-flies and Other UAVs, Midland Publishing, 1992, s. 2.
Karpowicz J., Bezzałogowe aparaty latające w operacjach powietrznych, op. cit., s. 41.
Ibidem, s. 32.
10 T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2010, s. 60.
11 J. Grzegorzewski, Bezpilotowe statki latające, Wojskowy Przegląd Techniczny, nr 2/92, s. 27.
139
DARIUSZ KOMPAŁA
Wojna Yom Kippur (1973)
Wojna Yom Kippur była konfliktem, który obfitował w wykorzystanie bezzałogowych statków powietrznych. W początkowej fazie działań, pomimo faktu, iż
Izrael był w posiadaniu BSP nie zdecydował się ich wykorzystać w działaniach
zbrojnych. Jednakże przebieg konfliktu (lotnictwo Izraelskie ponosiło ogromne straty – w pierwszych dniach wojny Izrael stracił ok. 80 samolotów) wymusił zmianę
taktyki – zaczęto wykorzystywać BSP do realizacji zadań12:
•���������������������������������������������������
rozpoznawania i zakłócania stacji radiolokacyjnych,
•������������������������������
wykrywania celów powietrznych,
•���������������������������������������
naprowadzania rakiet przeciwlotniczych.
Bezzałogowe statki powietrzne koncernu Stanów Zjednoczonych Ryan w początkowej fazie działań realizowały misje rozpoznania powietrznego nad obszarem
strefy Kanału Sueskiego oraz Wzgórz Golan. W trzecim (15–22.10) i czwartym (23–
24.10) etapie wojny zadania realizowane przez BSP zostały poszerzone o rozpoznanie fotograficzne pododdziałów obrony przeciwlotniczej, kontroli skutków uderzeń
oraz prowadzenia walki elektronicznej13.
BSP AQM-34H Firebee II operowały we wcześniej wyznaczonej strefie prowadząc zakłócenia stacji radiolokacyjnych systemów obrony powietrznej przy jednoczesnym wykonywaniu lotów demonstracyjnych. W celu zmylenia jak również
sprowokowania naziemnych środków obrony przeciwlotniczej wykorzystywane
były BSP MQM-74 Chucar oraz Ryan 147 Lightning Bug14.
Loty realizowane były na wysokościach rzędu 4000–5000 m, co miało sprzyjać wykrywaniu jak również naprowadzaniu na lotnictwo myśliwskie przeciwnika. Prowadzenie działań zakłócająco-demonstracyjnych służyło realizacji nalotów
z powietrzna w momencie odtwarzania gotowości bojowej przez statki powietrzne
przeciwnika.
W bardzo podobny sposób zdecydowano się obezwładnić system obrony powietrznej – BSP wykonując lot na średnich wysokościach wymuszały włączenie stacji radiolokacyjnych przeciwlotniczych zestawów rakietowych, rejestrując w tym
czasie parametry ich pracy. Pozyskane w ten sposób dane przekazywane były do
sztabu, gdzie uwzględniano je w procesie planowania zakłócania stacji zestawów rakietowych oraz wykorzystania rakiet przeciwradiolokacyjnych. Dodatkowo również
działania te wywoływały znużenie oraz zmęczenie załóg oraz obsad systemu obrony
powietrznej, co przyczyniało się do obniżenia ich czujności.
Wnioski, jak również doświadczenia (m.in. poniesienie znacznych strat przez
lotnictwo – Izrael stracił ok. 25% wszystkich samolotów, z tego ok. 90% w wyniku
ostrzału środków przeciwlotniczych15) nabyte w trakcie trwania drugiej części wojny Yom Kippur przyczyniły się do opracowania przez izraelskich specjalistów komJ. Karpowicz, Bezzałogowe aparaty latające w operacjach powietrznych, op. cit., s. 43.
K. Jóźwiak, Współczesna technika rozpoznania powietrznego, Akademia Obrony Narodowej,
Warszawa, 1994, s. 49–50.
14 J. Biziewski, K. Kubiak, Yom Kippur, Altair, Warszawa 1995, s. 45.
15 Z. Gołąb, Wykorzystanie lotnictwa na Bliskim Wschodzie, Myśl Wojskowa, nr 4/77, s. 89.
12 13 140
UŻYCIE BEZZAŁOGOWYCH STATKÓW POWIETRZNYCH DO ROZPOZNANIA POWIETRZNEGO...
pleksowego planu wykorzystania BSP jak również określenia oraz sprecyzowania
wymagań, jakim powinny odpowiadać.
Konsekwencją wspomnianych działań było wprowadzenie w 1981 oraz 1982
roku bezzałogowych statków powietrznych Mastiff oraz Scout na wyposażenie Sił
Powietrznych Izraela, które były również eksportowane do USA.
Dolina Bekaa (1982)
Nauczeni doświadczeniami z wojny Yom Kippur Izraelczycy odnieśli spektakularne zwycięstwo podczas trwania konfliktu libańskiego w 1982 roku – dolina
Bekaa. BSP wykorzystane zostały w kompleksowy oraz niekonwencjonalny (jak
na tamten okres) sposób. Bezzałogowe statki powietrzne Mastiff, Scout, Chucar
i Samson służyły w głównej mierze do wykrywania oraz zwalczania syryjskich pododdziałów rakiet przeciwlotniczych. Dodatkowo bardzo często wykorzystywano je
do patrolowania strefy przygranicznej.
BSP Chucar w pierwszej fazie działań wykorzystywany był do przeprowadzenia klasycznego rozpoznania stanowisk startowych rakiet przeciwlotniczych (SA-2
oraz SA-6). Po przeprowadzeniu rozpoznania BSP Samson wyposażone w soczewki Lunberga16 prowadziły działania prowokacyjno-demonstracyjne (ok. 65 km od
wcześniej wykrytych stanowisk rakiet) mające na celu uruchomienie stacji radiolokacyjnych kierowania ogniem. W tym samym czasie operujące na wysokości ok.
5000 m BSP Mastiff prowadziły rozpoznanie radioelektroniczne – rejestrowały parametry włączonych stacji.
Zdobyte dane przekazywane były bezpośrednio do naziemnych stanowisk dowodzenia, uwzględniając je przy programowaniu rakiet przeciwradiolokacyjnych17.
Następnie wyposażone we wcześniej zaprogramowane rakiety BSP Scout w pierwszej kolejności pozorowały wykonanie ataku, po czym przechodziły do ataku na
stacje kierowania ogniem zestawów rakietowych.
W momencie, gdy Syryjczycy zrozumieli, iż popełnili błąd i chcieli go naprawić,
wyłączając stacje, pojawiały się samoloty F-4 Wild Weasel oraz F-16 powodując ponowne włączenie systemu, co bezpośrednio umożliwiało dokończenie zadań przez
BSP oraz lotnictwo uderzeniowe18.
Bezzałogowe statki powietrzne znajdowały się w powietrzu ok. godziny nad teatrem działań, operując ze średnią prędkością ok. 150 – 180 km/h, po czym ulegały samodestrukcji. Podczas ogniowego obezwładnienia systemu przeciwlotniczego
BSP Mastiff zrzucały dipole, których zadaniem było wytworzenie ekranu oddziela-
16 Soczewka Lunberga – odbijacz radarowy, dający takie samo echo radiolokacyjne jak duży samolot bojowy.
17 T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, op. cit., s. 62.
18 W. Saglara, Właściwości wykorzystania izraelskiego lotnictwa uderzeniowego w konfliktach
zbrojnych na Bliskim Wschodzie, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 1995, s. 88.
141
DARIUSZ KOMPAŁA
jącego atakujące samoloty od obiektów działań – tym sposobem w bardzo krótkim
czasie obezwładnionych zostało osiem dywizjonów syryjskich rakiet19.
Reasumując, wykorzystanie w kompleksowy sposób BSP do zadań rozpoznawczych, pozoracyjnych, demonstracyjnych oraz rozpoznania ogniowego we
współdziałaniu z lotnictwem załogowym przyczyniło się w sposób bezpośredni
do bezpiecznego sukcesu w operacji obezwładnienia systemu obrony powietrznej
w Dolinie Bekaa.
Zatoka Perska (1991)
Analizując doświadczenia z zastosowania BSP w Zatoce Perskiej, należy podkreślić, iż pomimo posiadania przez Stany Zjednoczone rozwiniętego systemu rozpoznania kosmicznego, to w dalszym ciągu BSP realizowały całą gamę zadań rozpoznawczych oraz walki elektronicznej. Związane było to bezpośrednio z brakiem
możliwości zaspokojenia potrzeb szczebla taktycznego oraz z trudnościami związanymi z przesyłaniem informacji rozpoznawczych – niewystarczający stopień szczegółowości dla szczebla taktycznego oraz stosowanie przez wojska Irackie pozoracji
i maskowania elementów pola walki20.
Pierwszymi BSP użytymi w rejonie Zatoki Perskiej były Pioneer’y pochodzące
z marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych, które miały zapewnić bezpośrednie
oraz pośrednie wsparcie ogniowe, obserwację w dzień i w nocy, wybór celów, rozpoznanie tras przelotów i pola bitwy, jak również kontrolę rezultatów uderzeń21.
Pioneer’y pochodzące z marynarki wojennej USA realizowały m.in. zadania
związane z22:
•��������������������������������������������������������������
rozpoznaniem celów dla Sił Powietrznych w czasie rzeczywistym,
•�����������������������������������
rozpoznaniem umocnień nadbrzeżnych,
•����������������������������
wykrywaniem min pływających,
•������������������������������������������������������������
wykrywaniem obiektów dla artylerii w głębi pozycji irackich,
•�����������������������������
korygowaniem ognia artylerii,
•���������������������
podświetlaniem celów,
•������������������������������������������������������������������������
obserwacją pola walki – wykrycie przygotowań wojsk irackich do ataku na
zachód od Al. Khaki nocą 29.02.1991 r.,
•������������������������������������������
tropieniem ruchomych wyrzutni rakiet Scud,
•����������������������������������������������������������
oceną rezultatów działań (BDA – Battle Damage Assessment).
Innowacyjny sposób wykorzystania BSP zaprezentowało lotnictwo wojsk lądowych, które wykorzystało je do rozpoznania tras lotu dla śmigłowców AH-64.
A.H. Cordesman, A.R. Wagner, The Lessons of Modern War, Volume 1: The Arab Israeli Conflicts
1973–1989, Westivew Press 1990, s. 189.
20 M. Hawish, Rozpoznanie powietrzne – interpretacja danych obrazowych zwiększa ich wartość,
International Defence Review, nr 10/93.
21 J. Karpowicz, K. Kozłowski, Bezzałogowe statki powietrzne i miniaturowe aparaty latające,
Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2003, s. 52.
22 T. Zieliński, Bezzałogowe systemy powietrzne w działaniach ekspedycyjnych, Akademia Obrony
Narodowej, Warszawa 2010, s. 62.
19 142
UŻYCIE BEZZAŁOGOWYCH STATKÓW POWIETRZNYCH DO ROZPOZNANIA POWIETRZNEGO...
Piloci na bieżąco dokonywali analizy transmitowanych danych z kamery telewizyjnej zapoznając się jednocześnie z charakterem teatru działań jak również obiektami
ataku23.
BSP Pioneer stał się bardzo wartościowym środkiem walki z artylerią Iraku,
której w wielu przypadkach wykrycie było niezwykle trudne, w momencie kiedy nie
prowadziła ognia – brak możliwości wykorzystania radarów artyleryjskich analizujących tor lotu pocisku przy pomocy namierników dźwiękowych. W wyniku prowadzenia wzajemnie uzupełniających się działań środków rozpoznania artyleryjskiego
oraz rozpoznawczych BSP siły koalicji zniszczyły część dział irackich znajdujących
się na teatrze działań.
W trakcie konfliktu w Zatoce Perskiej wykorzystanych zostało sześć z dziewięciu dostępnych systemów Pioneer. Korpus Piechoty Morskiej miał do dyspozycji
trzy systemy, 7KA wojsk lądowych jeden oraz marynarka wojenna dwa systemy
operujące z krążowników Missouri i Wisconsin. Na wyposażeniu jednego systemu
znajdowało się stanowisko kierowania i dowodzenia, osiem BSP oraz ok. 40 osób
obsługi i personelu.
BSP Pioneer operujące nad obszarem Zatoki Perskiej wyposażone były w kamery telewizyjne bądź termalne, tak aby mogły prowadzić działania zarówno w dzień
jak również w nocy na wysokości ok. 1500 metrów. W czasie wojny Pioneer’y spędziły w powietrzu ok. 1000 godzin realizując około 330 samolotolotów24.
Wyposażenie Pioneer’ów w urządzenia najnowszej generacji (jak na omawiany
okres czasu) powodowało, iż były w stanie prowadzić w czasie zbliżonym do rzeczywistego misje rozpoznania, śledzenia oraz wskazywania celów (RSTA). Dodatkowo
również dysponowały możliwościami pozwalającymi na ocenę rezultatów działań
(BDA) jak również w wielu przypadkach nawiązywały współpracę z systemem
JSTARS25, aby potwierdzić położenia głównych celów.
Podczas działań wykorzystano ok. 90 Pioneer’ów, spośród których 19 zostało
uszkodzonych, 7 straconych nieodwracalnie – tylko 2 od środków obrony przeciwlotniczej. Prawidłowo wykonywane zadania oraz niewysoki współczynnik strat (ok.
5% strat uwzględniając uszkodzone BSP, oraz 1,5% zniszczonych) bezpośrednio
wpłynęły na wysoką ocenę BSP na polu walki26.
W toku konfliktu wykorzystywane były również inne bezzałogowe statki powietrzne: FQM-151A Pointer, BQM-147 Exdrone, OV-1D Mohawk, BQM-74C
Chucar, Mart oraz CL-8927.
Aktualności lotnicze, 2/30, 1991, s. 24 – 25.
T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, op. cit., s. 64.
25 JSTARS (Joint Surveillance and Target Atack Radar System) – amerykański samolot rozpoznania pola walki i dowodzenia, posiadający systemy elektroniczne umożliwiające monitorowanie obrazu
pola walki w czasie rzeczywistym wykrywając budynki, zgrupowania wojsk poruszające się oraz nieruchome pojazdy oraz śmigłowce.
26 Strike Star 2025, nr 8/1996, s.6.
27 T. Zieliński, Bezzałogowe systemy powietrzne w działaniach ekspedycyjnych, op. cit., s. 62–64.
23 24 143
DARIUSZ KOMPAŁA
FQM-151A Pointer realizował w głównej mierze zadania rozpoznania irackich
umocnień, stanowisk ogniowych jak również skutków uderzeń artylerii własnej
w bliższej strefie taktycznej na małych i średnich wysokościach. Kamera telewizyjna znajdująca się na wyposażeniu BSP była w stanie dostarczać dane obrazowe do
wozu bojowego dowódcy w czasie zbliżonym do rzeczywistego. W trakcie trwania
działań wykorzystanych zostało pięć tego typu statków powietrznych, których bardzo wartościową zaletą były małe wymiary oraz prostota obsługi, co bezpośrednio
przyczyniało się do możliwości przenoszenia całego systemu w dwóch plecakach.
BQM-147 Exdrone znajdujący się na wyposażeniu Piechoty Morskiej zaangażowany był w misje obserwacji terenu przed nacierającymi oddziałami zmechanizowanymi i pancernymi – rozpoznanie pól minowych. Uzyskane w ten sposób dane
służyły do opracowywania dokładnych map i planów, mających na celu zminimalizowanie (uniknięcie) strat w sprzęcie bojowym oraz w ludziach.
BSP OV-1D Mohawk wykorzystując stacje radiolokacyjne obserwacji bocznej
SLAR28 odpowiedzialne były za dostarczanie danych artylerii wojsk sprzymierzonych.
Lotnictwo czerpiąc z doświadczeń z doliny Bekaa wykorzystywało BQM-74C
Chucar w działaniach pozoracyjno-demonstracyjnych29 – BSP pozorowały nalot lotnictwa uderzeniowego prowokując uruchomienie systemu obrony powietrznej, co
bezpośrednio przyczyniło się do jego zniszczenia. Znajdujące się na wyposażeniu
lotnictwa marynarki wojennej Chucar’y wykorzystywane były do osłony działań
własnych. Przystosowane do startu spod skrzydła samolotu (A-6, A-7, F/A-18 oraz
S-3 Viking) odpalane były w rejonie działań pozorując nalotu (pojedynczych samolotów bądź grup) po czym dokonywane było właściwe uderzenie na określone wcześniej cele.
Rozpoznanie artyleryjskie na rzecz Francuskich Sił Zbrojnych realizowały BSP
Mart, natomiast Brytyjczycy posiadali w dyspozycji CL-89 zapewniające rozpoznanie 32. regimentowi artylerii ciężkiej.
Reasumując należy jednoznacznie stwierdzić, iż na przestrzeni ostatnich lat
możliwości, jakimi dysponują BSP, znacznie wzrosły – w związku z dynamicznym
postępem technologicznym oraz komputeryzacją. Stało się to powodem do realizacji
całego spektrum działań przy wykorzystaniu BSP.
Operacja Allied Force (1996–1999)
Podjęcie decyzji przez NATO dotyczącej nieangażowania sił lądowych w działaniach w Kosowie spowodowało, iż główny wysiłek w działaniach spoczął na siłach
powietrznych – przede wszystkim na lotnictwie.
Kampania powietrzna w ramach operacji Allied Force w Kosowie była największymi działaniami od czasów wojny w Zatoce Perskiej, w których na masową skalę
wykorzystane zostały BSP. Głównym zadaniem powierzonym BSP było dostarczaSLAR (Side Looking Airborn Radar) – pokładowy radar obserwacji bocznej służący do tworzenia obrazów radarowych o dość dużej rozróżnialności – od kilkunastu do kilkudziesięciu metrów.
29 Ocena operacyjno-taktyczna wojny w rejonie Zatoki Perskiej, Akademia Obrony Narodowej
1992.
28 144
UŻYCIE BEZZAŁOGOWYCH STATKÓW POWIETRZNYCH DO ROZPOZNANIA POWIETRZNEGO...
nie informacji rozpoznawczych do systemu dowodzenia. Dodatkowo realizowały
działania takie jak30:
•�����������������������������������
weryfikacja obiektów oddziaływania,
•���������������������
targeting dynamiczny,
•���������������������������������������������������������
rozpoznanie obrazowe (IMINT) oraz elektroniczne (SIGINT),
•�������������������������
ocena rezultatów działań,
•�����������������������������������������������������������������������
zbieranie oraz dostarczanie dowodów związanych z Serbskimi aktami ludobójstwa.
Niezmiernie ważnym jest fakt, iż zdecydowana większość pozyskanych przez
BSP danych transmitowana była w czasie rzeczywistym do usytuowanego we
Włoszech Połączonego Ośrodka Dowodzenia Siłami Powietrznymi31 – dane te pochodziły w głównej mierze z bezzałogowych systemów powietrznych RQ-5 Hunter
oraz RQ-1 Predator. Aczkolwiek na teatrze działań operowały również inne BSP,
wśród których znajdowały się:
•�����������
francuskie Crecerelle oraz amerykańskie Pioneer’y – prowadzenie obserwacji,
•���������������������������
francuskie oraz niemieckie CL-289 – ocena rezultatów działań oraz targetting,
•�����������
brytyjskie Phoenix’y – wspieranie działań załogowych statków powietrznych
Harrier.
W strategii działań powietrznych uwzględnione zostało wykorzystanie BSP
w rejonach największego ryzyka, tak aby w jak największym stopniu ograniczyć
ryzyko związane ze stratą statków powietrznych lotnictwa załogowego. Zważywszy
na względy bezpieczeństwa (zagrożenie ze strony środków obrony powietrznej)
podjęto decyzję o określeniu bezpiecznego pułapu realizacji lotów na poziomie ok.
15 000 stóp (powyższe wytyczne dotyczyły również BSP).
Pierwszym systemem wykorzystywanym w operacji był RQ-5 Hunter, którego
charakterystyki pozwalały na realizację zadań zgodnie z wcześniej określonymi wytycznymi w planie realizacji działań powietrznych.
Najważniejszym zadaniem, które zostało powierzone do realizacji BSP Hunter
było prowadzenie permanentnego rozpoznania jak również udział w identyfikacji
obiektów oddziaływania – targeting. Nad terytorium Kosowa Hunter’y operowały
w oparciu o techniki, procedury oraz rozkazodawstwo zgodne z wymaganiami opracowanymi dla lotnictwa sił powietrznych.
Wśród innych zadań realizowanych przez Huntery na korzyść sił powietrznych
znalazły się m.in.32:
•����������������������������������������������������������������
współpraca ze zgrupowaniem bojowym śmigłowców AH-64 (Task Force
Hawk) stacjonującym w Albanii – przekazywane informacje zwiększyły żywotność
śmigłowców,
30 T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, op. cit., s. 67.
31 C.J. Werenskjold, The Effect of Unmanned Aerial Vehicle Systems on Precision Engagement,
Naval Postgraduate School 2002, s. 11.
32 T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, op. cit., s. 68 – 82.
145
DARIUSZ KOMPAŁA
•���������������������������������������������������������������������������
wsparcie połączonych sił zadaniowych Noble Anvil – dostarczanie informacji
z rozpoznania obrazowego w czasie rzeczywistym,
•������������������������������������������������������������������
współpraca ze zgrupowaniem Hawk – wyszukiwanie wysoko opłacalnych
obiektów z High Payoff Target List (HPTL).
W ciągu kampanii powietrznej nad Kosowem Huntery przebywały w powietrzu łącznie ok. 1 300 godzin realizując ponad 240 misji. Kontrolę operacyjną nad
ugrupowaniem znajdowała się w rękach CAOC – ułatwienie procesu podejmowania
decyzji oraz realizacji misji uderzeniowych.
Warty podkreślenie jest fakt, iż w trakcie trwania operacji Huntery natrafiły na
szereg trudności, które należało przezwyciężyć. W głównej mierze dotyczyły one
warunków terenowych – obszar górzysty, problemy z dystrybucją informacji oraz
wysokie ryzyko zestrzelenia33.
Chcąc dokonać rekapitulacji zastosowania Hunter’ów w operacji Allied Force, należy podkreślić, iż sprawdziły się one bez zarzutu jako element spajający CAOC z lotnictwem załogowym realizującym zadania uderzeniowe. Przesyłanie danych w czasie
rzeczywistym przyczyniło się do permanentnej oceny pola walki jak również natychmiastowej reakcji w chwili wykrycia zagrożenia bądź pożądanego obiektu.
Kolejnym BSP, który odegrał znaczącą rolę nad terytorium Kosowa był RQ-1
Predator, który w początkowej fazie działań realizował misje rozpoznawcze i obserwacyjne. Związane to było w głównej mierze z możliwościami jakimi dysponował
– dyżurowanie w wyznaczonej strefie do ok. 40 godzin oraz osiąganie maksymalnego pułapu na poziomie 7 600 m.
Realizacja misji rozpoznawczo-obserwacyjnych była możliwa dzięki zainstalowaniu na pokładzie aparatu urządzeń służących do transmisji danych rozpoznawczych w czasie rzeczywistym. Predatory zostały wyposażone również w laserowe
znaczniki celu, które miały za zadanie zwiększyć dokładność uderzeń lotniczych
– m.in. poprzez wykorzystanie kierowanych pocisków rakietowych. Dane pozyskiwane przez Predatory przekazywane były do CAOC poprzez zastosowanie systemu
Ku-Band, który był w stanie zapewnić dużą przepustowość danych w czasie rzeczywistym.
W trakcie działań nad Kosowem zniszczonych zostało 8 Hunter’ów oraz
2 Predatory. Liczba zestrzeleń wynikała w głównej mierze z ukształtowania terenu, niskiej prędkości lotu oraz realizacji zadań rozpoznawczych na małych wysokościach – konieczność pozyskiwania danych o wysokiej dokładności, w celu uniknięcia strat niezamierzonych.
Doświadczenia z operacji Allied Force jednoznacznie wskazują, iż BSP stanowiły jeden z głównych elementów potęgi powietrznej realizującej całe spektrum
istotnych zadań. Wykorzystanie na masową skalę BSP było pewnego rodzaju wyzwaniem dla planistów, ponieważ musieli oni zaplanować zintegrowane działania
z innymi systemami operującymi na teatrze działań. Niemniej jednak zauważono
33 Zob. szerz. T. Zieliński, Bezzałogowe systemy powietrzne w działaniach ekspedycyjnych, op.
cit., s. 66–68.
146
UŻYCIE BEZZAŁOGOWYCH STATKÓW POWIETRZNYCH DO ROZPOZNANIA POWIETRZNEGO...
kilka istotnych problemów, które należało jak najszybciej rozwiązać. Wśród wspomnianych problemów znalazły się34:
•�������������������������������������������������������������
integracja z cywilnym ruchem lotniczym nad obszarem Bałkanów,
•�����������������������������������������������������������������������
planowanie wykorzystania BSP włącznie z umieszczeniem informacji o ich
zadaniach w rozkazie bojowym lotnictwa (ATO),
•����������������������������������������������������������������������������
użytkowanie i dekonfliktacja przestrzeni powietrznej we współdziałaniu z załogowymi statkami powietrznymi.
Wykorzystanie bezzałogowych systemów powietrznych w wydatny sposób
przyczyniło się do zwiększenia świadomości sytuacyjnej elementów systemu dowodzenia oraz uzyskania przewagi informacyjno-decyzyjnej – co bezpośrednio wpłynęło na poprawę szybkości reakcji na powstałe zagrożenia.
Iraqi Freedom
W trakcie trwania operacji Iraqi Freedom wykorzystanych zostało blisko dziesięć
typów bezzałogowych statków powietrznych do prowadzenia rozpoznania powietrznego i innych zadań. Wśród wspomnianych BSP największe znaczenia miały: Global
Hawk, MQ-1 Predator, RQ-7 Shadow 200, RQ-5A/B Hunter, RQ-11A Raven A.
Najważniejszym zadaniem realizowanym przez Global Hawki podczas trwania
działań nad terytorium Iraku było zlokalizowanie wyrzutni Scud oraz prowadzenie
permanentnej obserwacji położenia irackich jednostek wojsk lądowych. Dodatkowo
wyszukiwały one cele dla naziemnych i powietrznych systemów rażenia. Jedną
z kluczowych misji zrealizowanych przez Global Hawki był wybór celów dla inteligentnej amunicji wykorzystywanej przez samoloty załogowe B-2 (przekazywano
dane do systemu DMPI, który umożliwiał nawet w trakcie lotu B-2 przekierowanie
głowic). Pojedynczy Global Hawk realizował średnio ok. 15 długotrwałych lotów
bojowych.
Operujące na dużych wysokościach, sięgających ok. 20 km Global Hawki posiadają możliwość realizacji długotrwałych misji trwających często od 24 do nawet
28 godzin. Wyposażone są w skomplikowane urządzenia rozpoznawcze takie jak
radar SAR (Synthetic Aperture Radar) oraz EO/IR (Elektro-optical/Infra-red) pozwalające na szczegółowe zbieranie informacji rozpoznawczych, które następnie
przekazywane są do odpowiednich komórek dowodzenia35. Prowadzenie działań na
dużych wysokościach powoduje, iż Global Hawkom nie zagrażają rakiety systemów
obrony przeciwlotniczej jak również myśliwców przeciwnika.
Warto podkreślić, iż Global Hawk nie jest typowym BSP, ponieważ nie wymaga
on stałego kontaktu operatora z platformą znajdującą się w powietrzu. W przypadku
zaistnienia konieczności wcześniej zaplanowane zadanie może być podczas trwania lotu zmienione. Podczas lotu operator jedynie kontroluje czy zachowane zostają
wcześniej wprowadzone parametry. Charakterystyczną cechą Global Hawków jest
T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, op. cit., s. 67.
35 J. Brzezina, Z. Chojnacki, Bezzałogowe statki powietrzne w ostatnich konfliktach, Przegląd Sił
Powietrznych, nr 9/2009, s. 10–11.
34 147
DARIUSZ KOMPAŁA
to, iż w odróżnieniu od innych podobnych systemów istnieje możliwość szybkiej
zmiany zadania.
MQ-1 Predator w głównej mierze realizował zadania na rzecz Sił Powietrznych
Stanów Zjednoczonych (USAF). Predatory operowały w pobliżu bazy logistycznej
Balad w Iraku, gdzie miały za zadanie wspomaganie w zwalczaniu grup dopuszczających się ataków rakietowych oraz moździerzowych bazę.
Pojedynczy Predator dyżurował w powietrzu ok. 20 godzin. Operatorzy znajdujący się w bazie Balad w każdym momencie byli wstanie przejąć kontrolę nad BSP
w trakcie realizacji zadania. Podczas osłaniania bazy sensory znajdujące się na pokładzie Predatora prowadziły obserwację terenu wokół bazy, zwracając szczególną
uwagę na dotychczasowe miejsca wykorzystywane do ostrzału bazy. W początkowej
fazie konfliktu baza w Balad atakowana była średnio dwa razy dziennie. Użycie BSP
do śledzenia jak również eliminowania napastników w sposób bezpośredni przyczyniło się do stopniowego zmniejszania liczby ataków.
Kolejnym BSP używanym w Iraku był RQ-7 Shadow 200 składający się z naziemnej stacji kierowania oraz czterech bezzałogowych statków powietrznych. RQ-7
wykorzystywane były do prowadzenia misji zwiadowczych, obserwowania z powietrza tras (po których poruszały się konwoje) oraz innych zadań rozpoznawczych.
Pomimo, iż RQ-7 Shadow 200 były podstawowymi taktycznymi BSP, to również
z powodzeniem w Iraku zadania rozpoznawcze realizowały RQ-5A/B Hunter.
RQ-5A/B Hunter podczas działań w trakcie operacji Iraqi Freedom operowały
parami – drugi z pary pełnił funkcję retranslatora łącznośći (pojedynczy BSP miał
zasięg ok. 125 km, a funkcjonując w parze osiągały zasięg do ok. 200 km). Huntery
w głównej mierze dostosowane były do realizacji nowych zadań, wśród których
znalazły się: obserwowanie, śledzenie, rozpoznawanie, wskazywanie celów, ocena
rezultatów działań, współpraca z artylerią oraz zadania wymagające dostarczania
danych w czasie rzeczywistym36. Posiadały możliwość operowania zarówno w dzień
jak i w nocy.
Wykonywanie tak różnorodnych zadań możliwe było dzięki specjalistycznemu
wyposażeniu – Multi-Mission Optronic Stabilized Payload. Podczas działań w Iraku
Huntery prowadziły działania na szczeblu korpusu, często realizując zadania na
rzecz wielonarodowych połączonych sił zadaniowych (Combined Joint Task Force
– CJTF).
Znaczącą grupą bezzałogowców wykorzystywanych w Iraku były mini BSP,
wśród których prym wiódł RQ-11A Raven A. W początkowej fazie działań wykorzystywany był na szczeblu batalionu-kompani, a w miarę zdobywania doświadczenia na szczeblu plutonu-drużyny. Wykorzystywane były do prowadzenia obserwacji
i rozpoznania pola walki jak również wsparcia ogniowego pododdziałów prowadzących działania bojowe.
Raven ważący ok. 3 kg zasilany jest z baterii akumulatorów, na wyposażeniu
posiada kamerę pracującą w podczerwieni oraz niezbędne urządzenia do transmisji
36 T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, op. cit., s. 82.
148
UŻYCIE BEZZAŁOGOWYCH STATKÓW POWIETRZNYCH DO ROZPOZNANIA POWIETRZNEGO...
danych. Obraz z kamery usytuowanej na BSP przekazywany jest do naziemnej stacji
odbioru, którą z reguły stanowi laptop. Zastosowanie odbiornika GPS pozwala na
zaplanowanie w sposób autonomiczny trasy lotu, co umożliwia dotarcie do wcześniej zaplanowanych obiektów.
Bardzo ważną zaletą jest możliwość modyfikacji wcześniej zaplanowanej trasy
lotu w trakcie realizacji zadania. Należy jednak zaznaczyć, iż Raven’y mogą być sterowane przez operatora, ale tylko i wyłącznie do odległości maksymalnej wzrokowej widoczności aparatu (LOS – Line of Sight). Jego niewielkie rozmiary sprawiają,
iż mieści się on w żołnierskim plecaku. W trakcie trwania operacji Iraqi Freedom
amerykańskie wojska dysponowały ok. 2500 sztuk BSP Raven37.
Reasumując, BSP podczas trwania operacji Iraqi Freedom realizowały zadania
na wszystkich szczeblach dowodzenia (strategicznym, operacyjnym, taktycznym),
co bezpośrednio pokazuje, iż stały się one bardzo ważnym środkiem na współczesnym polu walki. BSP są coraz lepiej wyposażone oraz wykonują zadania dotychczas zarezerwowane tylko i wyłącznie dla załogowych platform powietrznych.
Podsumowanie
Pierwszymi zadaniami wykonywanymi przez bezzałogowe statki powietrzne były
misje rozpoznawczo-obserwacyjne (BSP Ryan 147 Lightning Bug w Wietnamie).
Z upływem czasu prace nad BSP zaczęły zmierzać w kierunku zwiększenia ich zdolności na polu walki.
W trakcie trwania wojny Yom Kippur po raz pierwszy w historii BSP zastosowane zostały do rozpoznania i zakłócania stacji radiolokacyjnych, wykrywania celów
powietrznych jak również naprowadzania rakiet przeciwlotniczych.
Działania w Dolinie Bekaa były pierwszą operacją w ramach której BSP zostały wykorzystane w sposób kompleksowy. Realizowały one zadania rozpoznawcze,
pozoracyjne, demonstracyjne oraz rozpoznania ogniowego we współdziałaniu z lotnictwem załogowym.
Podczas działań w Zatoce Perskiej BSP w głównej mierze dostarczały informacji
rozpoznawczych niezbędnych dowódcom szczebla taktycznego, w związku z brakiem
wystarczającej dokładności rozpoznania kosmicznego, którym dysponowało USA.
W operacji Allied Force BSP wyposażone zostały w laserowe znaczniki celu,
które służyły oznaczaniu obiektów uderzeń dla lotnictwa bojowego. Aczkolwiek
bardzo często zdarzało się, iż możliwości aparatury pokładowej pozwalały na wykrywanie zróżnicowanych obiektów takich jak: przemieszczające się wojska bądź
czołgi.
Operacja Iraqi Freedom jest przykładem kompleksowego wykorzystania BSP
na wszystkich szczeblach dowodzenia (strategicznym, operacyjnym, taktycznym).
37 J. Brzezina, Z. Chojnacki, Bezzałogowe statki powietrzne w ostatnich konfliktach, Przegląd Sił
Powietrznych, nr 9/2009, s. 5.
149
DARIUSZ KOMPAŁA
BSP po raz pierwszy były wykorzystywane przez oddziały szczebla taktycznego do
bezpośredniego wspierania działań.
Reasumując, należy jednak zaznaczyć, iż poszczególne rodzaje BSP tworzone były w oparciu o charakterystyczne zadania, w związku z czym poszczególne
bezzałogowce posiadają wady i zalety charakterystyczne dla danego typu operacji.
Dlatego też słusznym wydaje się pogląd o specjalizacji BSP, aczkolwiek nie należy
wykluczać możliwości wielozadaniowości np. samoobrona.
Należy podkreślić, iż podstawową zaletą bezzałogowych statków powietrznych
jest redukcja utraty personelu latającego trakcie realizacji misji bojowych oraz możliwość wysłania BSP w miejsca, gdzie z różnych względów niemożliwe jest wykorzystanie załogowych statków powietrznych. Ponadto wyeliminowane zostają
wszelkiego rodzaju niedogodności związane z ludzką fizjologią, co przyczynia się
bezpośrednio do możliwości wykorzystania BSP w zdecydowanie większym zakresie – ograniczonym jedynie możliwościami konstrukcyjnymi.
Rozwój technologiczny, oparty w głównej mierze na miniaturyzacji pozwala
adaptować technologie, które doskonale sprawdzają się w BSP. Nowe sensory oraz
uzbrojenie są coraz mniejsze i lżejsze zachowując jednocześnie bardzo wysoką jakość oraz zdolność bojową, co bezpośrednio przyczynia się na możliwość realizacji
całego spektrum działań przez bezzałogowe statki powietrzne.
W świetle przeprowadzonych analiz należy stwierdzić, iż w przyszłości zakres
realizowanych przez BSP zadań ulegnie znacznemu rozszerzeniu. Bezzałogowe
statki powietrzne stają się wiodącym środkiem dedykowanym do prowadzenia działań rozpoznawczych nad teatrem działań. Nieustanne zwiększające się możliwości
(długotrwałość lotu, dokładność, brak ograniczeń w postaci czynnika ludzkiego) powodują, iż bardzo prawdopodobny staje się fakt, iż w najbliższej przyszłości całe
spektrum zadań rozpoznawczych realizowane będzie przez bezzałogowe statki powietrzne.
Bibliografia
AAP-06 Edition 2013, North Atlantic Treaty Organization, NATO Standarization Agency
(NSA) 2013.
Biziewski J., Kubiak K., Yom Kippur, Altair, Warszawa 1995.
Brzezina J., Chojnacki Z., Bezzałogowe statki powietrzne w ostatnich konfliktach, Przegląd
Sił Powietrznych, nr 9/2009,
Cordesman A. H., Wagner A.R., The Lessons of Modern War, Volume 1: The Arab Israeli
Conflicts 1973–1989, Westivew Press 1990.
Gołąb Z., Wykorzystanie lotnictwa na Bliskim Wschodzie, Myśl Wojskowa, nr 4/77.
Gotowała J., Najkrócej żyją motyle, Bellona, Warszawa 1996..
Grzegorzewski J., Bezpilotowe statki latające, Wojskowy Przegląd Techniczny, nr 2/92.
Hawish M., Rozpoznanie powietrzne – interpretacja danych obrazowych zwiększa ich
wartość, International Defence Review, nr 10/93.
Jóźwiak K., Współczesna technika rozpoznania powietrznego, Akademia Obrony Narodowej,
Warszawa, 1994.
150
UŻYCIE BEZZAŁOGOWYCH STATKÓW POWIETRZNYCH DO ROZPOZNANIA POWIETRZNEGO...
K�������������
arpowicz J., Bezzałogowe aparaty latające w operacjach powietrznych, Akademia Obrony
Narodowej, Warszawa 2003.
Karpowicz J., Kozłowski K., Bezzałogowe statki powietrzne i miniaturowe aparaty latające,
Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2003.
Ocena operacyjno-taktyczna wojny w rejonie Zatoki Perskiej, Akademia Obrony Narodowej
1992.
Saglara W., Właściwości wykorzystania izraelskiego lotnictwa uderzeniowego w konfliktach
zbrojnych na Bliskim Wschodzie, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 1995.
Strike Star 2025, nr 8/1996.
Tilford E., Set Up: What the Air Force Did In Vietnam and Why, Air University Press,
Maxwell 1991.
Wagner W., Sloan W.P., Fire-flies and Other UAVs, Midland Publishing, 1992.
Werenskjold C. J., The Effect of Unmanned Aerial Vehicle Systems on Precision Engagement,
Naval Postgraduate School 2002.
Wrzosek M., (pod red.), Proces zmian w systemie zautomatyzowanego rozpoznania powietrznego z wykorzystaniem środków bezzałogowych, Akademia Obrony Narodowej,
Warszawa 2013.
Zdrodowski B., (pod red.), Słownik terminów z zakresu Bezpieczeństwa Narodowego,
Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2008.
Zieliński T., Bezzałogowe systemy powietrzne w działaniach ekspedycyjnych, Akademia
Obrony Narodowej, Warszawa 2010.
Zieliński T., Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów
powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa
2010.
USING UNMANNED AERIAL VEHICLES FOR AIR
RECONNAISSANCE IN SELECTED MILITARY CONFLICT
Abstract
Use of unmanned aerial vehicles in air reconnaissance is one of the integral parts of the
modern battlefield. The dynamism of these activities and the area in which they are carried
out makes permanent battlefield observation necessary. Irrespective of the level that these
activities are carried out, (strategic, operational, tactical) information is a crucial factor in
obtaining superiority over the enemy. In many cases, effective reconnaissance has a decisive
impact on achieving objectives in operations.
The aim of this publication is to present both the experience and thepossibilities for using
unmanned aerial vehicles in air reconnaissance in selected military conflict.
Key words – Air Force, unmanned aerial vehicles, air reconnaissance.
151
DARIUSZ KOMPAŁA
Introduction
The art of war is constantly affected by technical and scientific innovations. New
combat measures that have been introduced entail verifying existing preparation
rules, as well as the principles of military action.
Command of military action requires timely and reliable information about the
enemy (air, land, water) and, what is more, also requires information about the terrain
and prevailing weather conditions in the area of operations. The breakthrough point
in reconnaissance was the use of airspace to gather information. One of the main
tasks entrusted to the air force is conducting air reconnaissance, which in most cases
determines the victory or defeat of the warring parties.
Air reconnaissance is a collection of information using visual observation or
air sensors. The collected information is transmitted to headquarters where it is
subsequently analysed and used for the planning and pursuit of military action.
The first attempts to conduct air reconnaissance took place in 1793, when
a battlefield was observed using balloons filled with hot air. Observation balloons
allowed the opportunity to observe the battlefield without obstacles. The next
innovation in aerial observation was manually operated airships, whose behaviuor in
the air was more predictable than observation balloons, simultaneously highlighting
its superior tactical and technical characteristics.
The appearance of fighter aircraft in a theatre of war and their technological
development caused observation balloons (tactical reconnaissance) and airships
(operational reconnaissance) to become vulnerable to fighter attack and, therefore,
their use was mostly abandoned. Although observation balloons and airships didn’t
completely go out of use. Unmanned observational balloons and airships equipped
with observation sensors are currently used in military conflicts, for example in the
mission in Afghanistan.
Developments in aviation brought the features of aircraft to the forefront– speed,
maneuverability and global reach have become leading measures of collecting
information from the air. Continually improving technical and tactical capabilities
of aircraft allow deep penetration into fighting groups. In addition, the increased
amount of time spent in the airspace over a theatre of operations has been decisive.
The direct effect of this was a significantly greater amount of information describing
troop movements and action taking place on the battlefield.
Manned aircraft have been performing reconnaissance missions so far. The main
factor which limits the use of manned aircraft is the human factor – the reduction of
Reconnaissance – a mission undertaken to obtain, by visual observation or other detection
methods, information about the activities and resources of an enemy or potential enemy, or to secure
data concerning the meteorological, hydrographic, or geographic characteristics of a particular area,
AAP-06 Edition 2013, North Atlantic Treaty Organization, NATO Standardization Agency (NSA)2013,
p. 174.
B. Zdrodowski, Słownik terminów z zakresu Bezpieczeństwa Narodowego, Akademia Obrony
NArodowej, Warszawa 2008, s. 128.
152
USING UNMANNED AERIAL VEHICLES TO AIR RECONNAISSANCE IN SELECTED MILITARY CONFLICT
physiological limitations and the possibility of losing the crew of the manned aircraft
during a reconnaissance mission.
The turning point in conducting manned air reconnaissance was the shooting
down of the reconnaissance aircraft U-2, piloted by F.G Powers, over Soviet territory.
This event has become a key point in the use of unmanned aerial vehicles for air
reconnaissance. After this event, work started on unmanned aerial vehicles which
would be able to carry out reconnaissance missions over areas of particular risk.
At the time, when the safety of aircraft crews were particularly at risk, it was
considered reasonable to use unmanned aerial vehicles (UAV). Properties and
features available for the UAVs meant that in many cases they could execute the
whole spectrum of reconnaissance and strike missions. Consequently, they became
one of the major elements (if not the most important) in the structure of air forces,
marines and armies of highly developed countries.
The situation dealt with above contributed to the formulation of the research
problem recognised in the question: What are the theoretical assumptions and
experience of using unmanned aerial vehicles?
The aim of this publication is to present the experiences and possibilities of
using unmanned aerial vehicles in air reconnaissance missions in selected military
conflicts.
Experience of using unmanned aerial vehicles in air reconnaissance
Vietnam (1962–1975)
The war in Vietnam (28 May 1962 – 11 November 1975) was the first conflict
in which unmanned aerial vehicles were used on a massive scale. During the war,
between 1964 and 1975, UAVs carried out 3 435 reconnaissance missions over
south-east Asia.
Reconnaissance missions were mainly carried
�����������������������
out������������
by the UAV Ryan 147 Lightning
Bug in various configurations. In the first phase of the mission, after completing the
task, UAVs landed by parachute. Very often, these were destroyed during a landing
in the jungle, the ocean or the rice fields. Therefore, the Mid-Air Retrieval System
For more: J. Gotowała, Najkrócej żyją motyle, Bellona, Warszawa 1996, s. 65–71.
Unmanned Aerial Vehicles – are aircraft without a human pilot aboard. To maintain themselves in
the air they use a lift as a result of aerodynamic action in solid wings or mobile bearing surfaces – rotor
or aerostatic buoyancy – aerostat. Control can be achieved with the autonomous systems or remotely
by an operator from the ground, air or ship. It was designed to go back and be re-used. It can be also
a disposable aircraft and may carry various types of weapons – lethal and none-lethal. [in:]
������������������
M. Wrzosek,
Proces zmian w systemie zautomatyzowanego rozpoznania powietrznego z wykorzystaniem środków
bezzałogowych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2013, s. 20.
J. Karpowicz, Bezzałogowe aparaty latające w operacjach powietrznych, Akademia Obrony
Narodowej, Warszawa 2003, s. 6 – 7.
E. Tilford, Set Up: What the Air Force Did In Vietnam and Why, Air University Press, Maxwell
1991, s. 74.
153
DARIUSZ KOMPAŁA
(MARS) was developed, which was dedicated to prolonging the life of UAVs.
During the landing phase, when on a parachute, the UAV was intercepted in the air
by a specially adapted helicopter, which took the UAV to base. As a result of MARS,
the viability of UAVs has been increased to approximately 3.5 missions.
The Ryan 147 Lightning Bug had sensors whereby photos could be taken from
high (60 000 ft) and low (500 ft) altitude – one of the more important tasks was
�����������������������
all kinds of
photographing POW camps. The Ryan 147 Lightning Bug completed��������������
missions under the code name Buffalo Hunter – the first operational flight took place
on 20August 1964, while the last one took place on 30 April 1975.
Reconnaissance missions lasted an average of about 7.8 hours. Photographs of
a very high resolution were captured. They were able to provide information about the
location of air defences, the activity of enemy ships in Haipong port and information
about battle damage assessment (BDA).
Over the territory of Vietnam, UAVs were also responsible for electronic
reconnaissance, and in many cases acted as decoys confusing enemy radar in order
to help realise the tasks of strike aircraft.
During the missions over Vietnam, the Ryan 147 Lightning Bug obtained
underestimated results, which included10:
• photographic evidence of the Vietnam anti-rocket SA-2,
• photos of Soviet Mig-21 D/E and helicopters in North Vietnam,
• information about battle damage assessment of the B-52 during the operation
Linebacker II.
To sum up, in the final phase of the missions UAVs viability increased to
7.3 missions, while the rate of recovery was 84% (in 3,435 missions 2,870 were
recovered). Although it should be noted that the United States realised the possibility
of using UAVs after the war in Vietnam, which according to many theorists of the
art of war has become a determinant in their development over subsequent years.
The use of UAVs in Vietnam to carry out tasks in combat conditions (approximately
2% of the total number of reconnaissance flights) was the breakthrough point in
reconnaissance missions11.
Yom Kippur War (1973)
The Yom Kippur War was a conflict that abounded in the use of unmanned aerial
vehicles. In the first phase of operations, despite the fact that Israel was in possession
of UAVs it decided not to use them in military conflict. However, the conflict forced
a change in tactics (the Israeli Air Forces suffered from huge losses – in the early
W. Wagner, W.P. Sloan, Fire-files and Other UAVs, Midland-Publishing, 1992, s. 2.
J. Karpowicz, Bezzałogowe aparaty latające w operacjach powietrznych, Akademia Obrony
Narodowej, Warszawa 2003, s. 41.
Ibidem, s. 32.
10 T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2010, s. 60.
11 J. Grzegorzewski, Bezpilotowe statki latające, Wojskowy Przegląd Techniczny, nr 2/92, s. 27.
154
USING UNMANNED AERIAL VEHICLES TO AIR RECONNAISSANCE IN SELECTED MILITARY CONFLICT
days of the war Israel lost around 80 aircraft) – Israel started to use the UAVs to
perform the tasks of12:
• reconnaissance and disrupting radar,
• detecting airborne targets,
• anti-rocket guidance.
Ryan unmanned aerial vehicles from the U.S. performed air reconnaissance over
the area of the Suez Canal and the Golan Heights in the first phase of missions. In the
third (15 – 22.10) and fourth (23 – 24.10) stage of the war, tasks performed by UAVs
had been extended to photographic reconnaissance subunit defence, battle damage
assessment and conducting electronic warfare13.
The UAV, AQM-34H Firebee II, operated in predetermined zones leading
interference radar air defense systems and carrying out demonstration flights. In
order to confuse and provoke ground defences, UAVs MQM-74 Chucar and Ryan
147 Lightning Bug were used14.
Flights were carried out at attitudes of about 4 000 – 5 000 m, which were
conducive to detecting and guiding fighters to the enemy. Conducting disruptive
demonstration activities served for the performance of the air raids, when the combat
readiness enemy aircraft was reproduced.
In the same way, Israel decided to overwhelm the enemy’s air defence system
– UAVs performing flights at medium altitudes penetrated the enemy’s air space.
Data obtained in this way was transferred to headquarters, where it was taken into
account in the planning process, station missiles sets and the use of anti-missile
radar. In addition, these action caused fatigue and weariness to the crews of enemy
air defense systems, which contributed to them lowering their guard.
The conclusions made and the experience acquired (for example incurring the
substantial losses of Air Forces – Israel lost about 25% of all aircraft, approximately
90% of them as a result of anti-aircraft fire15) during the second part of the Yom Kippur
War contributed to the development of an Israeli specialist comprehensive plan for the
use of UAVs as well as to identify and clarify the requirements to be met.
The consequence of these actions was the introduction of unmanned aerial
vehicles Mastiff and Scout to equip the Israel Air Force in 1981 and 1982, which
were also exported to the U.S.
Bekaa Valley (1982)
Taught by the experience of the Yom Kippur war, Israeli achieved a spectacular
victory during the conflict in Lebanon in 1982 – the Bekaa Valley. UAVs have been
used in a complex and unconventional way. Unmanned aerial vehicles, Mastiff,
12 J. Karpowicz, Bezzałogowe aparaty latające w operacjach powietrznych, Akademia Obrony
Narodowej, Warszawa 2003, s. 43.
13 K. Jóźwiak, Współczesna technika rozpoznania powietrznego, Akademia Obrony Narodowej,
Warszawa 1994, s. 49 – 50.
14 J. Biziewski, K. Kubiak, Yom Kippur, Altair, Warszawa 1995, s. 45.
15 Z. Gołąb, Wykorzystanie lotnictwa na Bliskim Wschodzie, Myśl Wojskowa, nr 4/77, s. 89.
155
DARIUSZ KOMPAŁA
Scout, Chucar and Samson, were used primarily to detect and combat subunits of the
Syrian air defence. In addition, they were very often used to patrol the border area.
In the first phase of operations, Chucar UAVs were used to carry out a classic
reconnaissance of the starting positions of anti aircraft rockets (SA-2 and SA-6).
After this reconnaissance, the Samson’s equipped with Lunberg lenses16 were used
in demonstrations and provocative actions aimed at starting the fire control radar.
At the same time, operating at an attitude of 5 000 m UAVs Mastiff conducted
radio-electronic reconnaissance – they recorded the parameters at missile and radar
stations.
The data obtained was transmitted directly to ground control stations where they
were taking it into account when programming the anti-rocket systems17. Then Scout,
equipped with a pre-programmed rocket, firstly simulated the execution of an attack
which caused the fire control stations to open fire.
The Syrians understood that they had made a mistake and started reloading, then
suddenly F-4 Wild Weasels and F-16s appeared destroying the fire control stations
before they could react18.
Unmanned aerial vehicles were flown for about an hour in the theatre of
operations, operating at an average speed of approximately 150–180 km/h and
then they underwent self-destruction. Overwhelming fire air defence systems, UAV
Mastiffs dropped dipoles, whose task was to produce a screen which separated the
attacking planes from the attack objects – in this way the Israelis overpowered eight
squadrons of Syrian rockets in a very short time19.
In summary, comprehensive use of UAVs for reconnaissance, simulating,
demonstration and fire reconnaissance, in cooperation with manned aircraft, directly
contributed to an undeniable success in the Bekaa Valley.
Gulf War (1991)
Analysing the experience of the UAVs used in the Gulf, it must be emphasised
that in spite of the developed reconnaissance space system being owned by the
United States, UAVs carried out the full range of reconnaissance tasks and electronic
warfare. This was directly related to an inability to meet the needs at tactical level
and the difficulties associated with the transfer of reconnaissance information –
sufficient tactical level data and use of simulators by the Iraqi army and masking
parts of the battlefield20.
Lunberg lenses – fender radar, which have the same radar echo like a big fighter plane.
T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2010, s. 62.
18 W. Saglara, Właściwości wykorzystania izraelskiego lotnictwa uderzeniowego w konfliktach
zbrojnych na Bliskim Wschodzie, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 1995, s. 88.
19 A.H. Cordesman, A.R. Wagner, The Lessons of Modern War, Volume 1: The Arab Israeli Conflicts
1973–1989, Westivew Press 1990, s. 189.
20 M. Hawish, Rozpoznanie powietrzne – interpretacja danych obrazowych zwiększa ich wartość,
International Defence Review, nr 10/93.
16 17 156
USING UNMANNED AERIAL VEHICLES TO AIR RECONNAISSANCE IN SELECTED MILITARY CONFLICT
The first UAVs used in the Gulf war were Pioneers from the U.S. Navy which
provided direct and indirect fire support, observation at day and night, selection of
targets, reconnaissance flights, battlefield and battle damage assessment21.
Pioneers from U.S Navy carried out tasks related with22:
• identification of target for the Air Force in real time,
• identification of coastal fortification,
• floating mine detection,
• object detection for artillery in the depths of the Iraqi position,
• correction of artillery fire,
• highlighting the target,
• observation of the battlefield – detection of preparations by Iraqi troops to
attack coalition forces from Al. Khaki at night on 29 February 1991,
• tracking of mobile Scud missile launchers,
• battle damage assessment (BDA).
An innovative way of using UAVs was established by Army aviation, which
used it to entertain flight paths for AH-64 helicopters. Pilots permanently analys the
data transmitted from the TV camera; at the same time learning about the nature of
the battlefield and object of attack23.
Pioneer has become a very valuable combat measure against Iraqi artillery. In
many cases it was extremely difficult to detect artillery, especially when not firing
– it is not possible to use artillery radars which coucan analyse the flight path of
missiles using sound tracking. As a result of complementary operations by artillery
and UAVs, reconnaissance coalition forces destroyed a part of the Iraqi artillery
located on the battlefield.
During the conflict in the Persian Gulf, six of the nine available Pioneer systems
were used. The Marine Corps had at its disposal three systems, one 7KA army and two
navy systems, operating from the cruisers Missouri and Wisconsin. One system supplied
the command and control station, eight UAVs and about 40 members of staff.
The UAV Pioneers operating over the area of the Persian Gulf were equipped
with a television or thermal camera, so that they could operate at day and night at an
altitude about 1,500 meters. During the war, Pioneers spent about 1000 hours in the
air carrying out about 330 flights24.
Pioneers were equipped with the latest generation devices (as discussed) which
allowed tracking, identification of targets (RSTA) and reconnaissance missions in
near real-time. In addition, Pioneer’s capabilities allowed battle damage assessments
J. Karpowicz, K. Kozłowski, Bezzałogowe statki powietrzne i miniaturowe aparaty latające,
Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2003, s. 52.
22 T. Zieliński, Bezzałogowe systemy powietrzne w działaniach ekspedycyjnych, Akademia Obrony
Narodowej, Warszawa 2010, s. 62.
23 Aktualności lotnicze, 2/30, 1991, s. 24 – 25.
24 T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2010, s. 64.
21 157
DARIUSZ KOMPAŁA
and, in many cases, established cooperation with the JSTARS25 system to confirm
the position of the main targets.
During the operations, approximately 90 Pioneers were used, of which 19 were
damaged, 7 irreversibly lost – only 2 by air defence systems. Properly performed
tasks and a low loss factor (about 5% of the losses and 1.5% destroyed) directly
influenced the high scores for UAVs on the battlefield26.
During the conflict, other unmanned aerial vehicles were also used: FQM-151A
Pointer, BQM-147 Exdrone, OV-1D Mohawk, BQM-74C Chucar, Mart and CL-8927.
The FQM-151A Pointer mainly carried out reconnaissance tasks of Iraqi
fortifications, gun emplacements and battle damage assessment artillery in the
tactical zone at low and medium altitudes. UAVs equipped with television cameras
were able to deliver image data to battle car commanders in near real-time. During
the operation, five types of UAVs were used because they were very small and easy
to operate, due to the portability of the whole system in two backpacks.
The BQM-147 Exdrone was also included by the Marine Corps. The BQM-147
Exdrone was involved in observation missions in areas forward of the advancing
mechanised troops and armoured divisions and identification of minefields. Data
obtained in this way was used to develop accurate maps and plan for minimalisation
of losses of weapons systems and soldiers.
�����������������������
a side radar SLAR28 was
The UAV OV-1D Mohawk tasked for observation using������������������
responsible for providing the data to allied forces artillery.
Coalition air forces, drawing from the experience of the Bekaa Valley, used the
BQM-74C Chucar in simulation and demonstration missions29 – UAVs simulating
air force attacks provoked Iraqi air defence systems, which directly contributed to
its destruction. The Navy used the Chucar to cover its own operations. Suitable
for take-off from under an aircraft wing, they (A-6, A-7, F/A-18 and S-3 Viking)
were launched in the area of operations and then simulated attacks (single or group
aircraft) were carried out, on previously set targets.
Artillery reconnaissance for the French Armed Forces was implemented by UAV
Mart, while the British had CL-289s at their disposal to provide reconnaissance for
32 Heavy Artillery Regiment.
To sum up, it should be explicitly stated that, in recent years, the capabilities
of UAVs significantly increased due to the rapid developments in technology and
computerisation. This became the reason for the implementation of the entire
spectrum of UAVs’ tasks.
25 JSTARS (Joint Surveillance and Target Attack Radar System) – American reconnaissance and
command of the battlefield aircraft equipped with an electronic system which allowed observation of
the battlefield in real-time by detecting buildings, moving troops, vehicles and helicopters.
26 Strike Star 2025, nr 8/1996, s.6.
27 T. Zieliński, Bezzałogowe systemy powietrzne w działaniach ekspedycyjnych, Akademia Obrony
Narodowej, Warszawa 2010, s. 62 – 64.
28 SLAR (Side Looking Airborn Radar) – onboard side observation radar used to create radar images of a fairly large discernible area – from several to tens of metres.
29 Ocena operacyjno-taktyczna wojny w rejonie Zatoki Perskiej, Akademia Obrony Narodowej
1992.
158
USING UNMANNED AERIAL VEHICLES TO AIR RECONNAISSANCE IN SELECTED MILITARY CONFLICT
Operation Allied Force (1996–1999)
NATO decided on non-engagement of ground forces in operations in Kosovo;
therefore, the main effort in activities rested on the Air Forces.
The air campaign in Operation Allied Force in Kosovo was the biggest operation
since the Gulf war, where UAVs were used on a mass scale. The main task entrusted
to UAVs was a reconnaissance mission to provide information to the command and
control system. Additionally, UAVs carried out tasks such as30:
• verification of object interaction,
• dynamic targeting,
• imagery intelligence (IMINT) and signals intelligence (SIGINT),
• battle damage assessment,
• collecting and providing evidence of Serbian acts of genocide.
Extremely important is the fact that the vast majority of data collected by UAVs
was broadcast in real time to the Combined Air Operation Center (CAOC)31 in Italy
– the data mainly came from unmanned aerial systems RQ-5 Hunter and RQ-1
Predator. Although in the battlefield, other UAVs operated, which included:
• French Crecerelle and American Pioneer – observation mission,
• French and German CL-289 – battle damage assessment and targeting,
• British Phoenix’s – support of manned aircraft (Harrier).
The strategy of air operations included the use of UAVs in the areas of largest
risk, so that as much as possible the risk associated with the loss of crew in a manned
aircraft was reduced. Safety considerations (the threat of air defence systems) forced
the decision to specify a ceiling at about 15 000 ft for the safe execution of flights
(the above guidelines also concerned UAVs).
The first system to be used in the operation was the RQ-5 Hunter, whose
characteristics allow for the execution of tasks in accordance with predetermined
guidelines in the plan for the implementation of air operations.
The most important task to have been completed by Hunter was to conduct
permanent reconnaissance and participation in the identification of object interaction
– targeting over the territory of Kosovo. Hunters operated in accordance with the
requirements for Air Forces based on the techniques and procedures.
Hunter’s also carried out other tasks for the benefit of the Air Forces, which
included32:
• cooperation with a group of AH-64 combat helicopters (Task Force Hawk)
which was stationed in Albania – the transmitted information increased the
helicopter’s viability,
30 T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2010, s. 67.
31 C.J. Werenskjold, The Effect of Unmanned Aerial Vehicle Systems on Precision Engagement,
Naval Postgraduate School 2002, s. 11.
32 T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2010, s. 68–82.
159
DARIUSZ KOMPAŁA
• supporting the combined Task Force Noble Anvil – providing information for
imagery intelligence in real time,
• cooperation with the Hawk grouping – finding targets from the High Payoff
Target List (HPTL).
During the air campaign over Kosovo, Hunters remained in the air a total of
1,300 hours and carried out more than 240 missions. Operational control over
the group was held by CAOC – facilitating the decision making process and the
implementation of strike missions.
It is worth noting that during the operations Hunters encountered a number of
difficulties that had to be overcome. For the most part they related to the terrain
– a mountainous area, problems with the distribution of information and the high
risk of being shot down33.
To sum up the use of UAV Hunters in operation Allied Force, it must be
emphasised that they worked impeccably as a fusion of CAOC and manned aircraft
to carry out strike tasks. The data transfer in real time contributed to the permanent
assessment of the battlefield as well as the immediate response when a threat or
a desired object was detected.
Another UAV which played a significant role over the territory of Kosovo was
the RQ-1 Predator, which in the first phase carried out reconnaissance missions. This
was mainly related with the opportunities which RQ-1 Predator had – rostered in
a designated area for about 40 hours, achieving a maximum height of 7 600 meters.
Realisation of reconnaissance missions was made possible by the installation of
an on-board camera which was used to transmit reconnaissance data in real time.
Predators were also equipped with a laser target marker which was tasked with
improving the accuracy of air strikes – including the use of guided missiles. The data
obtained by the Predators was transferred to CAOC through the Ku-Band system,
which was able to provide high data throughput in real time.
During the operation over Kosovo, 8 Hunters and 2 Predators were destroyed.
Losses mainly stemmed from the terrain, low flight speed and reconnaissance tasks
carried out at low altitudes – this was necessary for obtaining data of high accuracy
in order to avoid unintended losses.
The experience gained from operation Allied Force clearly indicates that the UAVs
were one of the main components of air power implementing the entire spectrum
of important tasks. Used on a massive scale, UAVs were a kind of challenge for
planners because they had to integrate an action plan with other systems operating
on the battlefield. However, there were a few important problems that needed to be
resolved as soon as was possible. Among these problem were34:
• integration of civilian air traffic over the area of the Balkans,
• planning the use of UAVs – including the information about tasks in Air Task
Order (ATO),
• use of airspace in cooperation with manned aircraft.
For more: T. Zieliński, Bezzałogowe systemy powietrzne w działaniach ekspedycyjnych,
Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2010, s. 66–68.
34 T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2010, s. 67.
33 160
USING UNMANNED AERIAL VEHICLES TO AIR RECONNAISSANCE IN SELECTED MILITARY CONFLICT
The use of unmanned aircraft systems in a prominent way contributed to the
increased situational awareness command and control components and to the
superiority of information – this had a direct impact on improving the speed of
response on the risk arising.
Iraqi Freedom
During the operation, Iraqi Freedom, almost ten types of unmanned aerial
vehicles were used for air reconnaissance missions and other tasks. Among these,
the UAVs of greatest importance were: Global Hawk, MQ-1 Predator, RQ-7 Shadow
200, RQ-5A/B Hunter, RQ-11A Raven A.
The most important task carried out by the Global Hawks during operations over
Iraq was to localizse Scud launchers and carry on permanent observation positions
of the Iraqi Army units. Furthermore, they searched out targets for ground-based and
airborne destruction systems. One of the key missions carried out by Global Hawks
was the choice of targets for smart munitions used by B-2 manned aircraft (data was
transferred to the DMPI system, which allowed redirection even in flight). A single
Global Hawk carried out an average of 15 long-term combat flights.
Operating at high altitudes, reaching approximately 20 km, Global Hawks have
the ability to complete long-term missions often lasting 24 and even 28 hours.
They are equipped with sophisticated equipment such as Synthetic Aperture Radar
(SAR) and Electro-optical/Infra-red (EO/IR) allowing for detailed reconnaissance
information to be captured, which is forwarded to the appropriate command and
control cells35. Carrying out activities at high altitudes meant that Global Hawks
were not threatened by rocket air defence systems or enemy fighters.
It should be pointed out that the Global Hawk is not a typical UAV because it
doesn’t require constant contact with the operator. In case of necessity, pre-planned
tasks can be changed during the flight. During the flight, the operator only takes
control if it preserves the previously entered parameters. A characteristic feature of
the Global Hawk is that, unlike other similar systems, it is possible to quickly change
the task.
The MQ-1 Predator largely carried out tasks for the United States Air Forces
(USAF). Predators operated near a logistic base in Balad, Iraq, where they had
carried out the task of assisting in locating the groups committing rocket and mortar
attacks on the base.
A single Predator was in the air approximately 20 hours. Operators located in the
Balad base were able to take control of the UAV at any time during the execution of
the task. During the mission to protect Balad base, Predators conducted observation
of the area around the base using on board sensors, paying particular attention to
existing sites used for firing at the base. In the first phase of the conflict, Balad base
35 J. Brzezina, Z. Chojnacki, Bezzałogowe statki powietrzne w ostatnich konfliktach, Przegląd Sił
Powietrznych, nr 9/2009, s. 10–11.
161
DARIUSZ KOMPAŁA
was attacked on average twice a day. The use of UAVs in tracking and the elimination
of attackers directly contributed to gradually reducing the number of attacks.
Another UAV used in Iraq was the RQ-7 Shadow 200 consisting of a ground
control station and four unmanned aerial vehicles. RQ-7 were used to conduct
reconnaissance missions, observing ground routes from the air (after which convoys
could move) and other reconnaissance tasks. Although the RQ-7 Shadow 200 was
a basic tactical UAV, it also successfully completed reconnaissance missions in
Iraq.
RQ-5A/B Hunter operated in pairs during operation Iraqi Freedom – the second
one of the pair served as a communications retranslator (a single UAV has a range
of about 125 km and, functioning in tandem, they achieved a range about 200 km).
Hunters were primarily used for new tasks, which included: observing, tracking,
reconnaissance, identifying targets, battle damage assessment, cooperation with
artillery and tasks requiring data to be provided in real time36. They had the ability
to operate day and night.
Carrying out such diverse tasks was made possible by using specialised equipment
– Multi-Mission Optronic Stabilised Payload. During operations in Iraq, Hunters
carried out operations at the corps level, very often performing tasks for the benefit
of the Combined Joint Task Force (CJTF).
A significant group of drones used in Iraq were mini UAVs and the leading role
was played by RQ-11A Raven A. In the first phase of operations, Raven was used
at the battalion-company level, and as experience was gained at the platoon-teams
level. They were used for observation and reconnaissance of the battlefield and fire
support subunits conducting combat operations.
Raven weighs about 3 kg and it is powered by batteries, equipped with infrared
camera and the necessary equipment for data transmission. The image from the
camera located in a UAV is transmitted to the ground receiving station, which is
usually a laptop. The use of a GPS receiver allows a planned autonomous flight
route, which means it can reach the previously scheduled objects.
A very important advantage of using Raven is its ability to modify a preplanned
flight path during the execution of the task. However, it should be noticed that the
Ravens can be controlled by operators to the maximum distance of camera visibility
(Line of Sight – LOS). Its small size means it can be stored in a soldier’s backpack.
During operation Iraqi Freedom, U.S. troops had approximately 2 500 Ravens at
their disposal37.
To sum up, during operation Iraqi Freedom, UAVs carried out tasks at all levels
of command (strategic, operational, tactical), which directly shows that they have
become a very important combat measure in the modern battlefield. UAVs are
becoming better equipped and they have completed tasks previously reserved for
manned aircrafts only.
T. Zieliński, Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2010, s. 82.
37 J. Brzezina, Z. Chojnacki, Bezzałogowe statki powietrzne w ostatnich konfliktach, Przegląd Sił
Powietrznych, nr 9/2009, s. 5.
36 162
USING UNMANNED AERIAL VEHICLES TO AIR RECONNAISSANCE IN SELECTED MILITARY CONFLICT
Conclusion
The first tasks performed by unmanned aerial vehicles were observation and
reconnaissance missions (Ryan 147 Lightning Bug in Vietnam). With the passage of
time, work on UAVs began to move in the direction of increasing their ability on the
battlefield.
During the Yom Kippur war, for the first time in history, UAVs have been used to
identify and disrupt a radar station as well as anti-rocket guidance.
Tasks carried out in the Bekaa Valley were the first operations in which UAVs
were used in a comprehensive manner. They completed reconnaissance missions,
simulating missions, demonstration missions and fire reconnaissance in cooperation
with manned aviation.
During operations in the Persian Gulf, UAVs mainly provided the reconnaissance
information for tactical level commanders in the absence of the sufficient accuracy
of satellite reconnaissance.
In operation Allied Force, UAVs were equipped with laser target markers that were
used to mark targets for Air Forces. However, the capabilities of the onboard equipment
very often allowed detection of different targets, such as moving troops or tanks.
Operation Iraqi Freedom provides an example of the comprehensive use of
UAVs at all levels of command and control (strategic, operational, tactical). UAVs
were first used by troops at the tactical level to directly support the operation.
To sum up, it should be noted that the various type of UAVs have been
created based on specific tasks; therefore, individual UAVs have advantages and
disadvantages characteristic of the type of operation. It seems advisable, in e view
of the specialisation, that UAVs don’t exclude the possibility of multitasking, such
as self-defence.
It should be emphasised that the main advantage of unmanned aerial vehicles is
to reduce the possibility of losing the crew during a combat mission and the ability
of send the UAVs to places where, for various reasons, it is impossible to use manned
aircraft. Moreover, it eliminates the inconvenience of any kind of human physiology,
which contributes directly to the possible use of the UAV to a much greater extent
– only limited by structural capabilities.
Technological development, mainly based on miniaturisation, allows adapted
technologies that are perfect for UAVs. New sensors and weapons are getting
smaller and lighter while maintaining very high quality and combat ability, which
directly contributes to the possibility of carrying outthe entire spectrum of tasks by
the unmanned aerial vehicles.
Analysis indicates that in the future the range of tasks carried out by UAVs will be
significantly expanded. Unmanned aerial vehicles will become the leading measures
dedicated to conducting reconnaissance over the battlefield. Constantly increasing
capabilities (endurance, accuracy, no restriction of the human factor) mean that it
will become very likely in the near future that the entire spectrum of reconnaissance
tasks will be carried out by unmanned aerial vehicles.
163
DARIUSZ KOMPAŁA
Bibliography
AAP-06 Edition 2013, North Atlantic Treaty Organization, NATO Standarization Agency
(NSA) 2013.
Biziewski J., Kubiak K., Yom Kippur, Altair, Warszawa 1995.
Brzezina J., Chojnacki Z., Bezzałogowe statki powietrzne w ostatnich konfliktach, Przegląd
Sił Powietrznych, nr 9/2009,
Cordesman A. H., Wagner A.R., The Lessons of Modern War, Volume 1: The Arab Israeli
Conflicts 1973–1989, Westivew Press 1990.
Gołąb Z., Wykorzystanie lotnictwa na Bliskim Wschodzie, Myśl Wojskowa, nr 4/77.
Gotowała J., Najkrócej żyją motyle, Bellona, Warszawa 1996..
Grzegorzewski J., Bezpilotowe statki latające, Wojskowy Przegląd Techniczny, nr 2/92.
Hawish M., Rozpoznanie powietrzne – interpretacja danych obrazowych zwiększa ich
wartość, International Defence Review, nr 10/93.
Jóźwiak K., Współczesna technika rozpoznania powietrznego, Akademia Obrony Narodowej,
Warszawa, 1994.
Karpowicz J., Bezzałogowe aparaty latające w operacjach powietrznych, Akademia Obrony
Narodowej, Warszawa 2003.
Karpowicz J., Kozłowski K., Bezzałogowe statki powietrzne i miniaturowe aparaty latające,
Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2003.
Ocena operacyjno-taktyczna wojny w rejonie Zatoki Perskiej, Akademia Obrony Narodowej
1992.
Saglara W., Właściwości wykorzystania izraelskiego lotnictwa uderzeniowego w konfliktach
zbrojnych na Bliskim Wschodzie, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 1995.
Strike Star 2025, nr 8/1996.
Tilford E., Set Up: What the Air Force Did In Vietnam and Why, Air University Press,
Maxwell 1991.
Wagner W., Sloan W.P., Fire-flies and Other UAVs, Midland Publishing, 1992.
Werenskjold C. J., The Effect of Unmanned Aerial Vehicle Systems on Precision Engagement,
Naval Postgraduate School 2002.
Wrzosek M., (pod red.), Proces zmian w systemie zautomatyzowanego rozpoznania powietrznego z wykorzystaniem środków bezzałogowych, Akademia Obrony Narodowej,
Warszawa 2013.
Zdrodowski B., (pod red.), Słownik terminów z zakresu Bezpieczeństwa Narodowego,
Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2008.
Zieliński T., Bezzałogowe systemy powietrzne w działaniach ekspedycyjnych, Akademia
Obrony Narodowej, Warszawa 2010.
Zieliński T., Operacyjne i taktyczne możliwości zastosowania bezzałogowych systemów powietrznych w operacjach ekspedycyjnych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa
2010.
164
Zeszyty Naukowe AON nr 1(94) 2014
ISSN 0867–2245
EKONOMIA BEZPIECZEÑSTWA I LOGISTYKA
THE NEW LOGISTICS SYSTEMS IN THE FRAMEWORK OF
THE ARMED FORCES OF THE CZECH REPUBLIC
Zbyšek Korecki; Ing, Ph.D. Miroslav Cempírek, doc., Ing. CSc
Univerzita Obrany, Fakulta Ekonomiky a Managementu, Katedra Logistiky, Brno, Česká Republika
Abstract
The security environment and international security context has significantly changed,
not only due to signing the Treaty of Lisbon (2007), but also implementation of the strategic
concept of the North Atlantic Treaty of 2010.
NATO members, including the Czech Republic, under the influence of reducing budgets
for ministries of defence, are once again redefining their vital and strategic interests.
Key words – Logistics support, Support division, transformation, logistic system, supply chain mangement.
Transformation process in the framework of the Czech Republic
defence sector
Protection of vital interests is subsequently ensured by the fulfillment of strategic
interests, which are enforced by adequate means, depending on the situation.
Czech defence policy in the last decade has been significantly influenced by
the needs of foreign missions. The Army acquisition process preferably meets the
requirements of the contingent commander to protect the most valuable asset - human
lives. In the context of the volatility of financial security, there can be no long-term
planning in the Ministry of Defence. Transformation steps being implemented by
the Czech DoD on 1 July 2013 and, respectively, 1 January 2014, the internal Army
debt (80 up to 90 billion CZK), and other budget cuts had to be gradually reflected
in the reduction of the Czech Republic’s international operations ambitions. The
ability to transmit for operations under Article 5 of the Washington Treaty and the
international operations battalion task force was newly declared on the Defensive
Strategy 2012.
165
Zbyšek KORECKI, MIROSLAV CEMPÍREK
A quick comparison can be made of some of the major changes to military
operations over the past few years; changes that have driven, and will continue
to drive the need to constantly evaluate, adapt and apply new doctrines. There is
no option; today’s forces must constantly get smarter, get faster and improve their
global reach.
The independent Czech Republic and Slovak Republic were established on
1 January 1993.
On 18 November 2004, Czech president, Vaclav Klaus, signed the Act that
abolished compulsory military service in the Czech Republic.
On 4 November 2004, the Senate of the Czech Parliament approved the
governmental bill which abolished compulsory military service in the Czech Republic
and permitted the creation of a professional army. The Senate subsequently approved
the abolition of the civil service.
Since 2005, the Czech Armed Forces have been fully professional.
The numbers of main weapon systems have been decreasing based on the national
policy and this situation is shown in graph 1.
2500
2000
1500
Interceptor
1000
Main Battle tanks
Infantry Com bat vehicle
500
0
1993
2003
2008
2013
Graph 1. The number of main weapons systems
The quantity of soldiers based on new structure and law has been changing as
follows:
140 000
120 000
100 000
80 000
Soldiers
60 000
40 000
20 000
0
1993
2003
2008
2013
Date used from open MoD resources, own adaptation.
Graph 2. The number of employees in the framework of the Armed forces of the Czech
Republic
166
THE NEW LOGISTICS SYSTEMS IN THE FRAMEWORK OF THE ARMED...
The establishment of the Ground forces and Airforces new structure
T����������������������������������������������������������������
he highest military representative of the Czech Republic is the Chief of the
General Staff of the Czech Armed Forces. The Air Forces and Ground Forces are
commanded by the first deputy of the Czech MoD. The Multinational Logistics
Coordination Center has also been implemented into the structure.
The Ground forces have been structured to Combat forces (the 4th Rapid
Deployment Brigade located in Žatec and the 7th Mechanised Battalion located in
Hranice).
The structure of the Combat Support Forces consists of the 13th Artillery
Regiment in Jince, the 15th Engineer Regiment in Bechyne, the 31st Regiment of
Radiological, Chemical and Biological Protection in Liberec, the 53rd Regiment of
Reconnaissance and Electronic Warfare in Opava and the 103rd CIMIC/PSYOPS
Centre in Olomouc.
Combat Assistance Forces have been structured for the 14th Logistic Support
Regiment in Pardubice, consisting of the 141st Supply Battalion in Pardubice, the
142nd Service Battalion in Klatovy and the 104th Support Battalion in Olomouc.
The Air force consists of the 21st Tactical Air Force Base in Čáslav, 22nd Air Force
Base in Náměšť nad Oslavou, 23 rd Helicopter Base in Přerov, 24th Air Transportation
Base in Prague - Kbely, 25th Air Defence Missile Brigade in Strakonice and 26th Air
Command, Control and Surveillance Bridage in Stará Boleslav. Another change has
been the emergence of component headquarters for land and air forces, which will
be the successor organisations of the Joint Forces Command (since 31 October 2013
). The aim of the transformation was to significantly reduce staffing headquarters
dislocation closer to the General Staff and reduce demands on accessibility. Both
headquarters will be located in the General Staff building.
Reducing levels of command and control also meant changes in C2 of the
Training Command - Military Academy which is subordinated to the Chief of the
General Staff.
Reorganisation of the 14th regional military commands was performed on
1 September 2013 by the current C2 within the scope of MoD section development
and planning abilities.
The personnel agency of the Czech Armed forces was transformed with immediate
effect on 1 April 2013 and is a successor of the Directorate of Personnel Support. The
Director shall be subordinated to the Chief of the General Staff.
Changes in the framework of the Czech Armed Forces were completed by
1 January 2014, which will transform brigade types of troops within the regimental
organisational structure. The aim of the transformation at a tactical level is to achieve
savings of personnel, especially in the category of senior officers.
167
Zbyšek KORECKI, MIROSLAV CEMPÍREK
ChOD
1st
Deputy
MLCC
Air F
Combat
Assistance
Forces
Div of Cap Dev
and Plan
Land F
Reg Mil
HQ
Combat
Forces
Combat
Suport
Froces
Division
Support
LA
CIS A
Mil Med A
Date used from open MoD resources, own adaptation
Chart 1. The new structure of the Armed forces of the Czech Republic
Logistics support transformation
The Support and Training Forces result from the implementation of the MoD
transformation regulation from the 1 December 2003.
In the period from 1 December 2003 to 1 April 2004, new HQ facilities were
taken into submission, which allowed a new Support Command and Training HQ to
be established in accordance with the applicable concept.
The new Support Command and Training HQ included 171 formations, units and
equipment in the structure, where the total number of emploees was 20,703.
During the period from 2004 to 2008, in connection with the materiel purchases
and disposal of supernumerary materials and techniques, the transformation process
continued.
During the year 2004, in accordance with the Concept of the CAF and the
regulations for transformation implementation, choosen departments were transmitted
to the MoD, abolished or reorganised, where many of them have been subordinated
to the MoD or were cancelled.
A new structure for the transformation process has been designed, consisting of
96 subordinate units, and the total number of employees was 12,113 up to 1 January
2005.
The continuing transformation has led to a decline in the number of subordinate
units since 1 January 2009 to 48 subordinate units, with the total number of employees
4,199.
168
THE NEW LOGISTICS SYSTEMS IN THE FRAMEWORK OF THE ARMED...
Support division and Logistics Agency establishment
On 1 July 2013 the MoD launched new organisational structures in the framework
of the Czech Republic defence sector .
Restructuring of the General Staff of the CAF within the new structures has
brought about the merging of some areas of activities to facilitate command and
control, including liability.
The General Staff of the CAF consists of the Joint Operational Centre, Army
Inspectorate, Sections of development and planning skills, which is the successor
organisation of Force Development and the MoD Force Planning and Support Section,
in subordination to which the Logistics Agency, the Agency for Communication and
have been classified.
Information Systems and the Military Medical Agency ���������������������
The Support Division was established in order to cover all kinds of support via
subordinate agencies: Logistics Agency, Communication and Information Systems
Agency and Military Medical Agency. The new structure of the Armed Forces of the
Czech Republic is able to provide three levels of logistics support. Logistics Assets
consist of expeditionary logistics, 1st line support, which are presented by organic
logistics units at the battalion level and the second line of the logistic support is
presented by the 14th Logistics Regiment. The stationary logistics create the 3rd line of
logistics support and is presented by the materiel technical service supply centre, the
centre of the foreign mission supply and extraordinary events, the rearward materiel
service supply centre, the ammunition supply centre, the repair services centre and
two Military Transport Regional offices.
LOGISTICS AGENCY
STARÁ BOLESLAV
The reanward materiel service
supply centre BRNO
REGIONAL MOVEMENT OFFICE
HRADEC KRÁLOVÉ
The materiel technical service
supply centre ŠTĚPÁNOV
REGIONAL MOVEMENT OFFICE
OLOMOUC
The ammunition supply centre
TÝNIŠTĚ NAD ORLICÍ
The repair services centre
LÁZNĚ BOHDANEČ
The centre of the foreign mission
supply and extraordinary event
PARDUBICE
Date used from open MoD resources, own adaptation.
Chart 2. Logistics agency structure
169
Zbyšek KORECKI, MIROSLAV CEMPÍREK
The newly established agency will be the successor organisation of the Support
Command, which expired on 1 July 2013.
The main aim of the Logistics Agency is command and control of all elements of
the logistics support and supply.
The Logistics Agency (ALOG) is the professional body directly subordinate
to the Director of the Support division of the Ministry of Defence to manage the
preparation, organisation and implementation of the general support of the Ministry
of Defence operations in the Czech Republic and beyond. The Agency provides
logistics allied forces on the territory of the Czech Republic to support tasks .
The sub-centres of the Logistics Agency are as follows:
• Security Centre material technical services Štěpánov,
• Security Centre material back office services Brno,
• Security Centre ammunition Týniště nad Orlicí,
• Security Repair Centre Lázně Bohdaneč,
• Security Centre overseas operations and emergency situations Pardubice,
• Support Division.
It is a powerful element of Defence to ensure implementation of logistic support
to MoD-wide powers, to protect the tangible and intangible assets and inventories,
including records of property groups in the scope. The area of logistics is professionally
managed by the relevant departments. In the departmental logistics it is technically
superior to all services and facilities of the CAF.
Material security mobilisation of The Armed Forces of the Czech Republic is
managed according to the applicable organisational structure and system of economic
measures for crisis situations.
In the area of military service, this is a unique element in the management,
planning and coordination of military transports and transfers of the CAF within or
outside the territory of the Czech Republic and transportation of the armed forces
from other states into the country. In relation to NATO it acts as a national centre of
coordination of transport (NMCC - National Movement Control Centre) .
It is a body dealing with and adopting the concept of the defence sector.
A LOG is responsible for:
• Effective planning, management and execution of tasks and utilisation of
resources committed;
• the processing of complex and periodic evaluation of the key challenges
headquarters and subordinate formations, units and equipment;
• achieving and maintaining the desired level of combat readiness of subordinate
forces in line with the commitments of the Czech Republic, equipment, techniques
and materials subordinate formations, units and equipment;
• planned transition headquarters and subordinate forces of peace in a state of
war and their implementation;
• security and maintenance of combat and mobilisation readiness headquarters
and subordinate troops;
• prepare staff, commanders and staffs of subordinate levels of command and
training subordinate formations, units and equipment;
170
THE NEW LOGISTICS SYSTEMS IN THE FRAMEWORK OF THE ARMED...
• security management of crisis situations and mobilisation readiness of the
MoD in material resources;
• provision of necessary supplies for the Ministry of Defence in accordance with
Act No. 241/2000 Coll . on economic measures for crisis situations and amending
certain related laws;
• Management of material resources to ensure the security of Defence in
accordance with Act No. 222/1999 Coll . the defence sector of the Czech Republic;
• keeping track of tasks deployed forces and resources in crisis situations
threatening lives and health in the aftermath of natural and environmental disasters
of substantial assets;
• preparation of assigned forces and resources to the tasks of the Integrated
Rescue System and the Police of the Czech Republic;
• development of measures of organisation, mobilisation and deployment of
changes to services and facilities in their subordination;
• preparation of proposals tables peace and war counts;
• intelligence and security survey subordinate formations and units;
• subordinate geographic and hydrometeorological security forces;
• compliance with regulatory standards and internal normative acts in the course
of military service and labour relations with civil servants;
• preparation of soldiers and civilian employees in accordance with the
requirements of replenishment and replacement of soldiers and civilian employees
of all categories;
• all professional services, especially humanities, psychological and spiritual
services;
• deployment of soldiers and civilian employees in accordance with the
principles of systematisation;
• monitoring and evaluation of the state of discipline and reprehensible crime
and traffic accidents troops to take action to improve them;
• implementation of control activities resulting from legislation and internal
normative acts;
• planning measures to complement the Armed Forces reserve soldiers and
material resources after the announcement of higher levels of combat readiness;
• management and comprehensive security tasks specific scope of work in the
ACR;
• versatile carrying out of guarding tasks important for national defence;
• professional management and coordination of the activities of civilian local
government bodies, local authorities and legal entities in the preparation of defence
and securing support , development and implementation of the tasks set out in intra
standards for providing support to civil authorities;
• organisation and management of garrison services and facilities in the garrisons
, dislocation of separate locations dislocation sites and locations technical assistance
to the Armed Forces in the Czech Republic;
• logistical support and implementation of outsourcing in the MoD;
• removal of material and techniques of the inviolable reserves and to impose;
171
Zbyšek KORECKI, MIROSLAV CEMPÍREK
• planning, coordination and management of the movement and transport of the
Armed Forces of the Czech Republic outside the territory of the Czech Republic, the
movement and transport of the armed forces on the territory of the Czech Republic;
• categorisation of assets of the MoD under a single NATO Codification
System.
A Log provides:
• External relations with public locations for subordinate formations, units and
equipment;
• the rule of law and protection of property of the military administration, in
close cooperation with the military police and law enforcement authorities in criminal
proceedings;
• investigation of serious violation of discipline and organisation mode, incidents
and crimes;
• collection of information on the results of the implementation of the guidelines
and schedules, analysing them;
• use of communication and information systems for command volumes,
services and facilities in peace;
• implementing measures for unified implementation of the environmental
program;
• recruitment of soldiers in an ambush on a military exercise, exercising
exceptional and extraordinary services;
• make-up and mandatory prepayments active;
• implementation of the requirements for necessary supplies, material
reserves and material resources for the Ministry of Defence to protect the state of
emergency;
• coordinating the activities of the central administrative offices, corporate and
entrepreneurs involved in the safeguarding of assets, works and services for the MoD
to overcome crisis situations in peace, in a state of national emergency and war;
• a music page protocol acts and events at the President, the Ministry of Foreign
Affairs, the Government and the Ministry of Defence, General Staff , government
and statutory bodies and organisations.
A Log is involved in :
• Solution rescue operations during disasters or other serious life-threatening
situations, health, or property of significant value environment and liquidation of
disasters;
• the development, construction and development issues for combat use and
security forces actions;
• preparation of operational tasks in the Czech Republic;
• creation and updating of regulations and standards for training;
• defense standardisation process, implementation of NATO standards to
achieve full interoperability of forces and means to conduct joint operations;
• to address the negative impacts of the troops on the environment;
• implementation of preventive programmes in the field of public health;
172
THE NEW LOGISTICS SYSTEMS IN THE FRAMEWORK OF THE ARMED...
• maintaining liaison with other departments and headquarters of the Armed
Forces;
• construction and modernisation of equipment, technology and batons in
accordance with the required skills and principles of the use of subordinate formations,
units and equipment;
• the preparation and staffing of units for deployment in operations and
missions.
The reanward materiel service supply centre
The reanward materiel service supply centre has been transformed from 1 July
2004 from a Central base for material for personal use. The original asset groupings
of material for personal use (MC 2.1) were gradually taken over by the management
of material property group MC 1.0 – food, MC 3.0 - fuels and lubricants, MC 4.1material for general use, partly, and 4.2 MC - building material accommodation.
The planned transformation will be taken up by the medical and veterinary supplies
section(MC 2.5).
The reanward materiel service supply centre, as part of the AL- Logistics and
ACR warehouse facilities, was designed for continuous personal use of security
services and equipment material, for general use, provision, medical and veterinary
materials and selected material property group 3.0 and 4.2.
It provides planning needs and receives material from the production process for
the needs of Army units and facilities, maintenance, storage and treatment mandated
inventory and supplying all kinds of units in the framework of the ACR. The centre
also significantly contributes to the decommissioning of redundant assets.
The main tasks of The reanward materiel service supply centre of assets are:
• Reproducing the material from the production and from the suppliers,
providing material which is centrally secured as needed.
• Offering assembling kits providing materials in warehouses and supply units
and Army facilities which are allocated resources and perform supply of services and
equipment for CAF material property groups 1.0, 2.1, 2.5, 3.0, 4.1, 4.2.
• In the area of equipping soldiers - professionals ensure representative
components of the CAF, creation of a dedicated group of foreign missions and
new Army soldiers . Improves quality of service by creating Delivery services
equipment in the Army and relocation centres for clothing in accordance with Army
transformation , where the target state will be their greatest concentration.
• To create and maintain a specified range of managed peace and war material
inventories. Performs redistribution of property groups‘ listed stocks according to
their use.
• Delaying unnecessary and redundant assets from the troops. Organisational
elements handling supernumerary listed property groups performed the procedures
laid down for early retirement from the Army.
173
Zbyšek KORECKI, MIROSLAV CEMPÍREK
• Maintaining readiness for inventory excess and unusable material for
gratuitous transfers and sale. Implementing output by closed sales contracts of
canceled material, organising environmental waste disposal.
• Provision of cataloging and development of information systems. Creatively
manages and is responsible for the coordination of material items for families
and groups of cataloging subsystems in the information system in the Army with
extensive internal and external links to other subsystems.
The materiel technical service supply centre
The materiel technical service supply centre is the authority for the command
and control of professional activity in relation to subordinate supply bases,
supernumerary property of warehouses, warehouses’ supernumerary techniques, the
gathering place and centre for the Logistics Information System.The centre ensures
combat readiness, training of commanders and staff, controlling the security of
weapons, equipment and materials. It further controls the operation, maintenance
and storage of equipment and techniques, and disposal of property and equipment
from warehouse supernumerary material in line with the reform of the CAF.
The ammunition supply centre
The ammunition supply centre ,as part of the formations, units and equipment
of the Logistics agency, is the central supply and warehouse facility dealing with
security of ammuniiton and exlosive materiel.
It is responsible for receiving, dispensing, safe device storage and ammunition
preparation, explosives and pyrotechnics for combat use and troops normal life in
peacetime in subordinate supply bases. It maintains a central register of the CAF
ammunition and also provides ammunition testing and cataloging of all kinds of
ammunition.
The base of the repair material
The base, as a part Logistics agency, is the central facility in the framework of
the CAF capable of repairing and maintaining selected equipment, techniques and
materials. It is also responssible for revisions of specified technical equipment and
training inspectors of electrical devices in the framework of the ACR.
The main tasks of basic repairs:
• Repair of communication and information systems (CIS ), including chassis
and body
• Repair of cryptographic protection of classified information
• Repair of computers ( hardware, software ) in CIS, the means for production
and repair activities
• Repair of Chemical Engineering
174
THE NEW LOGISTICS SYSTEMS IN THE FRAMEWORK OF THE ARMED...
• Repair of power in all property groups
• Charging and capacity testing of secondary sources
• Repair of trucks and special equipment , special equipment for automobile
chassis -ing
• Repair of equipment and material for personal use
• Repair of special-purpose body techniques POL and technological equipment
, calibration and revision of fuel flow meters
• Measurement of emissions and safety testing of mobile devices
• Repair of weapons , means of radar reconnaissance and weapon systems CIS
• Repair and calibration of measuring instruments
• Metrological verification of measuring instruments and apparatus for
measuring electrical and mechanical in - licin , ionizing radiation
• Legal review of specific technical equipment and providing technical
supervision for the benefit of the CAF
• Education, training and test inspection technicians and workers working on
the specified technical equipment for the Army
• Storage, control and disposal of selected assets supernumerary techniques and
mate- rial Army
• Securing English courses for the CAF Logistics.
The centre of the foreign mission supply and extraordinary situations
The centre of the foreign mission supply and extraordinary situations is equipped
with specific devices in order to accomplish all kind of activities connected to natural
crises and supplying foreign missions.
The centre is capable of planning, delivering and sustaining units deployd in
foreign missions.
It fulfills the following main tasks:
• ensures the organisation of logistic support forces abroad as per their
requirements;
• processes and refines the plan of combat and mobilisation readiness;
• plans and conducts training for military personnel and civilian employees;
• keeps back-up ( additional ) records of materials and technology centre;
• performs maintenance and repairs its own technology and provides repair
techniques for the CAF units abroad;
• ensures the supply of units in all foreign material classess;
• conducts purchases of materials and services for the troops abroad;
• conducts tenders for purchases of materials and services in accordance with
Law; organises the customs clearance of all material transported by troops abroad
and returned from units abroad to the Czech Republic;
• Fire Protection Centre provides training of specialists in the field of fire
protection materials and fire protection for the needs of the Army.
175
Zbyšek KORECKI, MIROSLAV CEMPÍREK
14th Logistic Support Regiment
This Regiment is designed to carry out the preparation, planning, management
and organisation of logistic support for joint forces during their deployment and tasks
outside. The regiment is able to perform supporting activities for Ground Forces up
to the level of the Mechanised Division and the task force (within or outside the
territory of the Czech Republic).
HQ and staff
PARDUBICE
SIGNAL COY
OPERATING SQUAD
141. SUPPLY BATTALION
PARDUBICE
142. REPAIR BATTALION
KLATOVY
Date used from open MoD resources, own adaptation.
Chart 3. Structure of the 14th logistics regiment
Main tasks are:
• preparation, planning, management and organisation of logistic support for
occipital border supported combat units;
• coordination of logistical support staff supported combat units and command
of the national contingent;
• training, development and coordination of task forces to perform tasks based
on requirements in peace and in war in the Czech Republic and beyond, in joint
NATO operations and separately;
• providing forward logistical support to designated combat units;
• transport of materials, including loading in the traditional way and in
containers;
• implementing the second level of logistical support for the combat unit;
• storage and treatment of materials and techniques;
• supplying units abroad;
• organisation supply convoys;
• operation landing sites;
• creation and operation of supply points;
• material transport from the place of landing to supply space;
• providing supply and storage services, with an emphasis on fuel and
ammunition;
• rescue and evacuation techniques;
176
THE NEW LOGISTICS SYSTEMS IN THE FRAMEWORK OF THE ARMED...
• the repair of damaged equipment and materials;
• coordination and implementation of all repair and evacuation efforts of the
2nd degree;
• removal of unwanted and damaged material.
Supply battalion
The Supply battalion is located in Pardubice and its main tasks are as follows
• accomplishing the second level of logistical support for the supported units;
• assigned to control and command capabilities posilovým logistical support;
• performing tasks such as multi-functional logistics support in favour of
multinational forces;
• undertaking the coordination and implementation of the supply cycle in favour
of assisted units;
• creating and using supply points, performed at the operator landing sites,;
• carry out transport of material from the place of landing to supply space.
Date used from open MoD resources, own adaptation.
Chart 4. Supply battalion structure
Repair battalion
The battalion is directly subordinate to the Commander of the 14th logistics
support regiment with the capabílity to accomplish:
• material transport from the place of landing to supply space;
• providing supply and storage services, with an emphasis on fuel and
ammunition;
177
Zbyšek KORECKI, MIROSLAV CEMPÍREK
• rescue and evacuation techniques;
• the repair of damaged equipment and materials;
• coordination and implementation of all repair and evacuation efforts of the
2nd degree;
• removal of unwanted and damaged material.
Date used from open MoD resources, own adaptation.
Chart 5. Structure of the repair battalion
Conclusion
The proposal of the MoD for the direction of its future transformation recreates
a balance between the political and military ambitions of the Czech Republic and
other sources by changing priorities and the implementation of rationalisation
measures. The material content transformation and timeframes for its fulfillment
are a reponse to changes in the security environment and the consequences that this
entails for the construction and use of the CAF. Reflection of realistic assumptions of
available financial, human and material resources should ensure the stability of the
development of the MoD and the CAF in the long-term planning and construction
of modern forces capable of promoting environmental, strategic and other important
interests of the state.
Reducing funding is implemented in a transformation that would require major
re-evaluation of the implemented activities and the subsequent changes of structures
within the armed forces and supporting organisational units. The identified austerity
measures should be implemented in areas that do not affect the construction of the
178
THE NEW LOGISTICS SYSTEMS IN THE FRAMEWORK OF THE ARMED...
MoD and the CAF for expeditionary capabilities and their use in accordance with
its interests.
A continuing downward trend in the percentage of budget expenditure of the
MoD in relation to the gross domestic product would seriously slow down the future
development of the sector and the construction of the CAF operational capabilities
needed to meet its political and military ambitions and international commitments.
Bibliography
MO. Obranná strategie České republiky. Praha: Ministerstvo obrany, 2012. Dostupný z WWW:
<http://www.mocr.army.cz /images/id_40001_50000/46088/STRATEGIE_ce.pdf>
MO. AD-4. Logistická doktrína Armády České republiky. Čj.1576/78/2002-1200. Praha:
Ministerstvo obrany – Sekce logistiky GŠ AČR, 2002. 133 s.
GŠ AČR. Pub-41-00-02. Vojenská logistika. [vojenská publikace]. 1. vydání. Vyškov:
Velitelství výcviku - Vojenská akademie, 2009. 128 s.
NATO. AJP-4 (B). Allied Joint Doctrine for Logistics. [2nd Study Draft]. Brusells, July 2006.
142 s.
MO. Dlouhodobá vize resortu obrany ČR. Praha: Ministerstvo obrany, 2008. Dostupný také
z WWW: <http://www.mocr.army.cz/ images/Bilakniha /CSD/2008% 20Dlouhodoba%
20vize%20resortu% 20MO.pdf>
179
Zeszyty Naukowe AON nr 1(94) 2014
ISSN 0867–2245
KSZTA£CENIE I PRZYGOTOWANIE ZAWODOWE
prof. dr hab. inż. Józef JANCZAK mgr Ewa NOWAK
Akademia Obrony Narodowej
WYKORZYSTANIE WYBRANYCH
METOD JAKOŚCIOWYCH
I ILOŚCIOWYCH W OBSZARZE
NAUK SPOŁECZNYCH
mgr inż. Roman PAWŁOWSKI mgr Krzysztof GŁOWIŃSKI
Abstract
The article shows the exemplary use of qualitative and quantitative methods to conduct
analysis, interpretation and presentation of research results in the field of social sciences.
The creation of the Ishikawa diagram and the way the Pareto-Lorenz analysis is conducted,
as well as the mutual relationship between these methods while interpreting research results,
has been discussed in detail. The possibilities of the practical use of the methods above have
been presented in the example of the analysis of the report on Causes of Unjust Convictions
in Poland by the Civil Development Forum.
Wprowadzenie
Podczas dokonywania oceny i prezentacji danych pozyskanych w wyniku przeprowadzonych badań wykorzystuje się szereg metod ilościowych i jakościowych
oraz stosowanych w tych metodach narzędzi. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie możliwości zastosowania przy opracowywaniu, prezentacji i interpretacji
180
WYKORZYSTANIE WYBRANYCH METOD JAKOŚCIOWYCH I ILOŚCIOWYCH...
otrzymanych wyników z przeprowadzonych badań dwóch metod: metody ilościowej, jaką jest analiza przyczynowo-skutkowa wraz z zastosowaniem narzędzia tzw.
diagramu Ishikawy oraz metody ilościowej, jaką jest analiza Pareto-Lorenza wraz
z narzędziem, którym jest wykres Pareto. W opinii autorów artykułu przedstawienie wyników badań przy wykorzystaniu powyższych metod pozwala na szerszą
ich interpretację, co znacznie ułatwia zrozumienie celu przeprowadzonych badań
w obszarze nauk społecznych i opracowanych wniosków. W literaturze dotyczącej
tematyki wykorzystania metod badawczych podkreśla się zarówno odrębność, jak
i komplementarność metod jakościowych i ilościowych. Takie stanowisko prezentuje m.in. T. Plich który stwierdza, że te dwie drogi badawcze można traktować
jako przeciwstawne sobie bądź jako komplementarne wobec siebie. Autorzy artykułu pragną zwrócić uwagę na uzupełniający się charakter obydwu wspomnianych
metod. Oprócz przedstawienia ich teoretycznych podstaw, w artykule zaprezentowany zostanie także przykład ich praktycznego wykorzystania do analizy i przedstawienia wyników badań opublikowanych w raporcie Przyczyny niesłusznych skazań w Polsce, który został opracowany w 2012 roku przez przedstawicieli fundacji
Forum Obywatelskiego Rozwoju (FOR). Temat niesłusznych skazań w Polsce jest
dzisiaj, oprócz tematyki błędów lekarskich, jednym z najczęściej poruszanych tematów społecznych w mediach. Przedstawienie więc takiego przykładu pomoże lepiej
zrozumieć czytelnikowi utylitarne zastosowanie prezentowanych metod i narzędzi
badawczych.
Analiza przyczynowo-skutkowa – wybrane funkcje
Zdarzenia, które następują po sobie, tworzą relacje przyczynowo-skutkowe
w postaci dalszych przyczyn oraz ich implikacji. Do badania wspomnianych związków służy metoda zwana analizą przyczynowo-skutkową.
Jednym z narzędzi stosowanych w ramach analizy przyczynowo-skutkowej jest
diagram Ishikawy (inaczej nazywany wykresem rybiej ości, a także diagramem drzewa błędów, ponieważ gdy odwrócimy otrzymany schemat zgodnie z ruchem wskazówek zegara o 90°, to przypomina on swym widokiem drzewo). Nazwa diagramu
pochodzi od nazwiska autora tego narzędzia, Kaoru Ishikawy, który swoją metodę
Analiza Pareto-Lorenza nazywana jest również analizą nierówności rozkładu.
Nazwa wykresu pochodzi od nazwiska Markiza Vilfredo Federico Damaso Pareto, włoskiego
ekonomisty i socjologa, który był współtwórcą tzw. lozańskiej szkoły w ekonomii. Pareto, wykorzystując dane statystyczne, analizował rozkłady dochodów ludności w wyznaczonych przedziałach. Badając
dystrybucję dochodów we Włoszech w 1887 r., zaobserwował, iż 80% bogactwa całego kraju było
własnością 20% ludności. Na przestrzeni lat stwierdzono, że ta prosta reguła doskonale sprawdza się
w praktyce w wielu innych przypadkach.
T. Pilch, Zasady badań pedagogicznych, wyd. II poprawione, Wydawnictwo „Żak”, Warszawa
1995, s. 55.
Ł. Chojniak, Ł. Wiśniewski, Przyczyny niesłusznych skazań w Polsce, Forum Obywatelskiego
Rozwoju, Warszawa 2012.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kaoru_Ishikawa.
181
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
opublikował na początku lat sześćdziesiątych XX wieku i po raz pierwszy zastosował w praktyce do interpretacji procesów produkcyjnych zachodzących w stoczni firmy Kawasaki. Metoda ta jest efektem wpływów kultury i filozofii Dalekiego
Wschodu, które coraz częściej doceniane są obecnie za swoją hierarchizację i prostotę nie tylko przez zachodnie przedsiębiorstwa, ale także w sferze różnych dziedzin życia społeczeństwa. Diagram Ishikawy wykorzystuje się do wielowątkowego
przedstawienia i analizowania wybranego problemu. Za sprawą jasnej i przejrzystej
struktury można w prosty i zrozumiały sposób zobrazować związki przyczynowoskutkowe powstające na wielu płaszczyznach rozpatrywanego zagadnienia. I tak,
gdy naniesiemy na diagram konkretny obserwowany skutek, to w wyniku przeprowadzonej analizy nastąpi identyfikacja potencjalnych przyczyn jego zaistnienia oraz
ich usystematyzowanie z podkreśleniem zachodzących pomiędzy nimi wzajemnych
więzi. Diagram Ishikawy pomaga więc we wskazaniu istotnych relacji zachodzących pomiędzy różnymi przyczynami, a co za tym idzie, pomaga w ustaleniu głównych źródeł ich powstania. Celem metody, poza usprawnieniem nieprawidłowo
przebiegającego procesu, jest również obranie poprawnego kierunku postępowania
w przyszłości w celu uniknięcia stwierdzonych błędów. Osiągnięcie zamierzonego
celu jest możliwe dzięki takim cechom strukturalnym diagramu, jak: trafność analizy, nacisk na lokalizację czy eliminację przyczyn problemu. Diagram Ishikawy
niejednokrotnie staje się istotnym źródłem informacji dla innych metod i narzędzi
zarządzania, np. dla analizy SWOT, metody FMEA oraz wykresu Pareto, co zostanie przedstawione w dalszej części artykułu.
Budowa diagramu Ishikawy polega na tworzeniu schematu wyglądem przypominającego szkielet ryby, w skład którego wchodzą: głowa, kręgosłup oraz ości.
P. Miller, Systemowe zarządzanie jakością. Koncepcja systemu, ocena systemu, wspomaganie
decyzji, Difin, Warszawa 2011, s. 463.
SWOT – jedna z najpopularniejszych heurystycznych technik analitycznych, służąca do porządkowania informacji. Bywa stosowana we wszystkich obszarach planowania strategicznego jako
uniwersalne narzędzie pierwszego etapu analizy strategicznej. Technika analityczna SWOT polega na
posegregowaniu posiadanych informacji o danej sprawie na cztery grupy (cztery kategorie czynników
strategicznych):
− S – mocne strony (ang. Strengths): wszystko to, co stanowi atut, przewagę, zaletę analizowanego zjawiska,
− W – słabe strony (ang. Weaknesses): wszystko to, co stanowi słabość, barierę, wadę analizowanego zjawiska,
− O – szanse (ang. Opportunities): wszystko to, co stwarza dla analizowanego zjawiska szansę
korzystnej zmiany,
− T – zagrożenia (ang. Threats): wszystko to, co stwarza dla analizowanego zjawiska niebezpieczeństwo zmiany niekorzystnej.
FMEA – analiza rodzajów i skutków możliwych błędów (ang. Failure mode and effects analysis)
jest metodą badawczą, która ma na celu zapobieganie skutkom wad mogących wystąpić w fazie projektowania oraz w fazie wytwarzania. Podstawowe założenia FMEA stanowią, że:
− około 75 procent błędów wynika z nieprawidłowości zachodzących w fazie przygotowania
produkcji. Ich wykrywalność w fazie początkowej jest niewielka.
− około 80 procent błędów wykrywanych jest w fazie produkcji i jej kontroli, a także w czasie
eksploatacji.
182
WYKORZYSTANIE WYBRANYCH METOD JAKOŚCIOWYCH I ILOŚCIOWYCH...
Głowa ryby symbolizowana jest poprzez problem, czyli skutek wcześniejszych działań. Kręgosłup to oś, skupiająca promieniście rozłożone kategorie przyczyn, a ości
są graficznym zobrazowaniem coraz bardziej szczegółowych przyczyn mających
wpływ na dany skutek. Podstawą stworzenia diagramu Ishikawy jest wyodrębnienie obserwowanego skutku, który następnie nanoszony jest na oś główną wykresu
– jako rezultat wszystkich ustalonych w procesie badawczym przyczyn. Kolejnym
krokiem jest określenie głównych kategorii możliwych przyczyn powstawania analizowanego zjawiska. Będą one głównymi pochyłymi strzałkami skierowanymi do
głównej osi na wykresie. Następnie do każdej z tych strzałek doprowadza się kolejne
mniejsze, symbolizujące identyfikację bardziej szczegółowych aspektów w danej
kategorii przyczyny, co w końcowym zestawieniu daje wielopoziomowe spojrzenie
na badany problem (rys. 1).
Źródło: opracowanie własne.
Rys. 1. Konstrukcja diagramu Ishikawy
Najdrobniejsze strzałki wykresu odpowiedzialne są za określenie ostatnich poziomów przyczyn, które traktujemy jako przyczyny pierwotne. Odzwierciedlają one
ciąg zdarzeń kształtujących główny skutek.
Podczas weryfikacji poszczególnych przyczyn warto przyjąć zasadę, aby przesuwać się od osi poziomej w kierunku coraz drobniejszych strzałek (ości), zadając
sobie pytanie, dlaczego dane zdarzenie powstaje?. W ten sposób znacznie ułatwimy
sobie tworzenie diagramu. Po zakończeniu tego zabiegu należy przyjąć odwrotną
procedurę. Przesuwając się tym razem od najdrobniejszych strzałek (ości) w kierunku bardziej ogólnych przyczyn należy kierować się pytaniem jaki skutek spowodo K. Szczepańska, Techniki menedżerskie w TQM, Wyd. ALFA-Wero, Warszawa 1999, s. 78.
183
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
wała dana przyczyna?. Taka wzajemna identyfikacja przyczyn warunkuje dobranie
ich właściwych związków przyczynowo-skutkowych oraz pozwala na wychwycenie
dodatkowych istotnych przyczyn, które mogły zostać pominięte w przeprowadzonym procesie badawczym.
Po skonstruowaniu diagramu Ishikawy należy zrobić listę przyczyn pierwotnych, która będzie stanowić przedmiot dalszych analiz. Z diagramu możemy wyczytać powstające podczas przebiegu danego procesu niedociągnięcia, lecz nie mamy
możliwości zaczerpnięcia informacji o intensywności wpływu danego czynnika oraz
jego znaczenia w korelacji z badanym skutkiem. Taką możliwość daje nam zebranie
danych ilościowych o przebiegu procesu i wykorzystanie jednego z narzędzi metod
ilościowych, w naszym przypadku wykresu Pareto, do zobrazowania i interpretacji
tych danych.
W toku prowadzonych badań szczególnie należy pamiętać o tym, że pierwotne przyczyny czasami jedynie sygnalizują rzeczywiste determinanty zachodzącego
zjawiska, ale nie precyzują dokładnych powodów problemu. Wykonując diagram
Ishikawy w praktyce, nie zawsze bowiem staramy się odpowiedzieć szczegółowo
na zadawane pytania i dokładnie precyzować naturę badanych przyczyn, co z kolei
wpływa na fakt, że analiza kończy się na pewnym poziomie szczegółowości. Stąd,
im dokładniej zostaną doprecyzowane przyczyny problemu, tym bardziej przydatne
okaże się przedmiotowe narzędzie do rozwiązywania napotkanych problemów (zachodzących skutków).
Istotnym punktem tworzenia diagramu Ishikawy jest określenie kategorii przyczyn. Kategorie te można dobrać za pomocą trzech sposobów definiowania przyczyn: układu przedmiotowego, technologicznego i czynników uczestniczących.
Układ przedmiotowy jest charakterystyczny dla skutku wynikającego z przyczyn
technicznych lub organizacyjnych, dotyczących funkcjonowania podzespołów czy
modułów konstrukcji lub zachodzących błędów, np. w dziale zaopatrzenia bądź
logistyki przedsiębiorstwa. Układ technologiczny analizowany jest w momencie,
gdy mamy do czynienia z problemami wynikającymi z poszczególnych procesów
technologicznych. Natomiast układ czynników uczestniczących jest modelowym
ujęciem wszystkich głównych kategorii przyczyn mogących mieć wpływ na badany skutek i dlatego jest on stosowany w prowadzeniu szerokiego wachlarza badań,
łącznie z badaniami społecznymi.
Ishikawa, wśród przyczyn, które mają wpływ na zaistniały problem, określanych
mianem „5M”, wyróżnił pięć grup 10:
1.Ludzie (ang. Manpower), – to grupa przyczyn nieprzewidywalnych i bardzo
złożonych, ponieważ analizie podlegać mogą zarówno umiejętności, kwalifikacje,
doświadczenie zawodowe, przyzwyczajenia ludzi, jak i ich stany emocjonalne, np.
zadowolenie.
2.Maszyny (ang. Machinery) – w przypadku tej kategorii przyczyn rozpatrujemy wykorzystywane urządzenia, ich nowoczesność, licencje, przystosowanie, wydajność oraz bezpieczeństwo.
10 184
A. Hamrol, Zarządzanie jakością. Teoria i praktyka, PWN, Warszawa 1998, s. 218–220.
WYKORZYSTANIE WYBRANYCH METOD JAKOŚCIOWYCH I ILOŚCIOWYCH...
3.Zarządzanie i środowisko (ang. Management) – przyczyny powiązane ze
strukturami organizacji bądź środowisk, w których problem się pojawił, z warunkami pracy lub życia, kultury, itp.
4.Materiały (ang. Materials) – to grupa przyczyn, gdzie bierze się pod uwagę
m.in. surowce, elementy danej usługi czy wytwarzanego produktu, a także sprawdza
możliwe substytuty dla dotychczasowych materiałów oraz źródła nabycia materiałów komplementarnych.
5.Metody (ang. Methods) – płynne i trudne do zdefiniowania przyczyny, które
uwzględniają wszelkie instrukcje i procedury w procesie wytwarzania usługi lub
produktu. W tej grupie zawierają się również normy prawne, patenty i przyjęte sposoby działania.
W zależności od badanego problemu wachlarz kategorii przyczyn można poszerzyć o kolejne, już konkretnie pasujące do zagadnienia. Dlatego też współcześnie
wzbogaca się je m.in. o grupy przyczyn związanych z systemami danych i informacją
bądź pomiarem, w skład których wchodzą statystyki, mierzenie potrzeb potencjalnych klientów oraz ich zadowolenie. Stosowanie określonych kategorii przyczyn nie
musi być regułą, ponieważ diagram Ishikawy zakłada elastyczne podejście opierające się na każdorazowym doborze zestawu przyczyn do problemu, który zaistniał.
Przykładem rozbudowy modelu „5M”, może być model „8P”, który opiera się
na następujących głównych kategoriach przyczyn11:
1.Cena (ang. price);
2.Promocja (ang. promotion);
3.Procesy (ang. processses);
4.Miejsce/fabryka (ang. place);
5.Zasady (ang. principles);
6.Procedury (ang. procedures);
7.Produkt/usługa (ang. product);
8.Ludzie/personel (ang. people).
Powyższy model najlepiej sprawdza się w odniesieniu do problemów wynikających w sektorze administracyjnym oraz usługowym. Jest on niestety niepraktyczny
dla problemów związanych z branżą wytwórczą.
Kolejnym modelem pomocnym w sektorze usługowym jest model „4S”, wykorzystujący poniższe kategorie przyczyn:
1.Otoczenie (ang. surroundings);
2.Dostawcy (ang. suppliers);
3.Systemy (ang. systems);
4.Umiejętności (ang. skills).
Modelem adresowanym dla aspektów związanych z zarządzaniem może być
model „4P”, czyli:
1.Miejsce (ang. place);
2.Procedury (ang. procedure);
11 P. Miller, Systemowe zarządzanie jakością…, s. 476.
185
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
3.Ludzie (ang. people);
4.Stosowana polityka (ang. policies).
Dobranie odpowiedniego modelu do budowy diagramu Ishikawy, jako układu
przyczyn uczestniczących w prowadzonej analizie przyczynowo-skutkowej, wpływa na skuteczne zanalizowanie pojawiającego się problemu.
Innym rozwiązaniem może być także stosowanie modelu „mieszanego”. Taki
„skrojony na miarę” model składa się z odpowiednio dobranych wg potrzeb kryteriów z różnych wcześniej wymienionych modeli.
Praca nad przygotowaniem diagramu Ishikawy powinna odbywać się w szerszym
zespole osób, które znają się na specyfice danego zagadnienia. Analiza przyczynowo-skutkowa jest pracochłonnym procesem, który wiąże się ze żmudnym badaniem
problemu w celu uzyskania jak najbardziej konkretnych i precyzyjnych wyników.
Najczęściej przy konstrukcji diagramu stosuje się metodę burzy mózgów, aby uzyskać najszerszy i najbardziej kreatywny obraz, zwłaszcza gdy problemy tkwią w różnych dziedzinach działania. Wspólnie wypracowane pomysły mają większe możliwości wdrożenia w życie, niż rozwiązania opracowane przez pojedyncze jednostki.
Aby uzyskać jeszcze lepszy pogląd na zgłębiany temat, dobrze jest sporządzić
dwa diagramy, wykorzystując przy tym dwa układy głównych kategorii przyczyn,
w zależności od natury problemu, np. traktując układ przedmiotowy i technologiczny alternatywnie, a układ czynników uczestniczących – jako uniwersalne podejście,
stanowiące dodatkową analizę weryfikującą wcześniej uzyskane wyniki. Zgodność
wyników uzyskanych w dwóch diagramach potwierdzi poprawność przeprowadzonych badań. Efekt stosowania analizy przyczynowo-skutkowej Ishikawy powinien
być rozpatrywany przede wszystkim przez pryzmat podejmowania działań ukierunkowanych na doskonalenie. W związku z tym, aby osiągnąć wymierne efekty, analizy przyczynowo skutkowej Ishikawy nie wystarczy przeprowadzić jednorazowo,
lecz zabieg ten powinno się aplikować po każdorazowych modyfikacjach obiektu
badań lub jego otoczenia.
Opracowanie diagramu Ishikawy na podstawie wyników badań
W tej części artykułu prześledzimy proces tworzenia diagramu Ishikawy na podstawie wyników badań opracowanych we wspomnianym wcześniej raporcie FOR.
W tym przypadku obserwowanym negatywnym skutkiem przeprowadzonych procesów sądowych były przypadki niesłusznych skazań.
Dlaczego akurat skupiliśmy się na tej kwestii? Otóż przypadki niesłusznych skazań pojawiają się w informacjach medialnych, które głównie relacjonują postępowania zakończone rehabilitacją niewinnych, a jednak skazanych. Zdarzają się również
i takie sytuacje, w których dopiero po latach prawda wychodzi na jaw, a ofiara wymiaru sprawiedliwości – niesłusznie skazana – np. nie żyje. W Polsce nie obowią-
186
WYKORZYSTANIE WYBRANYCH METOD JAKOŚCIOWYCH I ILOŚCIOWYCH...
zuje już od dawna kara śmierci, jednak niesłuszne skazania mają miejsce w naszym
kraju w szeregu nawet najpoważniejszych spraw12.
W celu identyfikacji przyczyn niesłusznych skazań mających miejsce w polskich
sądach zbudujemy diagram Ishikawy oparty na modelu specjalnie zmodyfikowanym
dla charakteru badanego zjawiska.
Po przeprowadzeniu badań akt postępowań w sprawach karnych w obszarze
właściwości Sądu Apelacyjnego w Poznaniu Autorzy raportu FOR wyróżnili następujące główne kategorie przyczyn13 (rys. 2):
1.Niesłuszne skazania mające związek z naruszeniem prawa materialnego.
2.Niesłuszne skazania mające związek z naruszeniem prawa procesowego.
3.Niesłuszne skazania mające związek z podstawą wznowienia postępowania.
Źródło: opracowanie własne.
Rys. 2. Przykład diagramu Ishikawy z podziałem na główne kategorie przyczyn
Przedstawione na diagramie niektóre z przyczyn pierwotnych mogłyby być dalej
analizowane i w efekcie rozwinięte poprzez dopisanie kolejnych strzałek wskazujących na przyczyny problemów, i tak:
1.Niesłuszne skazania mające związek z naruszeniem prawa materialnego –
przyczyna ta powinna być lepiej sprecyzowana poprzez wskazanie innych przyczyn,
takich jak:
1.1.Naruszenie przepisów części ogólnej kodeksu karnego.
1.1.1. Naruszenie normy określającej długość trwania zakazów i nakazów orzeczonych w formie środków karnych.
12 13 Ł. Chojniak, Ł. Wiśniewski, Przyczyny niesłusznych skazań w Polsce, FOR, Warszawa 2012, s. 5.
Tamże, s. 37–72.
187
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
1.1.2. Naruszenie wymierzenia kary grzywny w sytuacji warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności.
1.1.3. Recydywa specjalna podstawowa.
1.2.Naruszenie przepisów części szczególnej kodeksu karnego w zakresie orzeczonej kary.
1.3.Naruszenie przepisów prawno karnych w zakresie określonych w nich znamion przestępstwa.
1.4.Niezasadne przyjęcie odpowiedzialności karnej zamiast odpowiedzialności
za wykroczenie.
1.5.Niezasadne przyjęcie odpowiedzialności karnej zamiast odpowiedzialności
w sprawach nieletnich.
1.6.Naruszenie przepisów o karze łącznej.
2.Niesłuszne skazania mające związek z naruszeniem prawa procesowego.
2.1.Uchybienie o charakterze bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439
§ 1 pkt 2 k.p.k. (Na mocy powołanego przepisu orzeczenie podlega uchyleniu, jeżeli
sąd, który je wydał, był nienależycie obsadzony lub którykolwiek z jego członków nie
był obecny na całej rozprawie).
2.2.Uchybienie stanowiące bezwzględną przyczynę odwoławczą z art. 439 § 1
pkt 8 k.p.k. (Przepis nakazuje uchylenie orzeczenia, jeżeli zostało ono wydane, mimo
że postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone).
2.3.Uchybienie o charakterze bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439
§ 1 pkt 9 k.p.k. (Orzeczenie podlega uchyleniu, jeżeli zachodzi jedna z okoliczności
wyłączających postępowanie, określonych w art. 17 § 1 pkt 5, 6 i 8–11 k.p.k.).
2.4.Uchybienie o charakterze bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439
§ 1 pkt 10 k.p.k. (Orzeczenie podlega uchyleniu, jeżeli oskarżony w postępowaniu
sądowym nie miał obrońcy w wypadkach określonych w art. 79 § 1 i 2 k.p.k. oraz
art. 80 k.p.k. lub obrońca nie brał udziału w czynnościach, w których jego udział był
obowiązkowy).
2.5.Uchybienie o charakterze bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439
§ 1 pkt 11 k.p.k. (Orzeczenie podlega uchyleniu, jeżeli sprawę rozpoznano podczas
nieobecności oskarżonego, a którego obecność była obowiązkowa).
2.6.Naruszenie zakazu pogarszania sytuacji oskarżonego (zakazu reformationis
in peius).
2.7.Naruszenie przepisu o wyłączeniu sędziego ( art. 41 § 1 k.p.k.).
2.8.Naruszenie przepisu art. 366§1 k.p.k. (Wskazany przepis nakłada na przewodniczącego składu orzekającego szczególny obowiązek czuwania, aby rozprawa
przebiegała zgodnie z przepisami postępowania i aby osiągnięty został cel, któremu
służy).
2.9.Naruszenie art. 93 k.k. w zakresie obowiązku wysłuchania lekarzy psychiatrów oraz psychologa.
2.10. Naruszenie przepisów określających granice rozpoznania apelacji ( art.
433 § 2 k.p.k.) oraz sposób uzasadniania wyroku sądu odwoławczego ( art.457 § 3
k.p.k.).
188
WYKORZYSTANIE WYBRANYCH METOD JAKOŚCIOWYCH I ILOŚCIOWYCH...
3.Niesłuszne skazania mające związek z podstawą wznowienia postępowania.
3.1.Niesłuszne skazania mające związek z podstawą wznowienia postępowania
z art. 540 § 1 pkt 2a k.p.k.
3.2.Niesłuszne skazania mające związek z podstawą wznowienia postępowania
z art. 540 § 1 pkt 2b k.p.k.
3.3.Niesłuszne skazania mające związek z podstawą wznowienia postępowania
z art. 542 § 3 k.p.k.
3.4.Uchybienie o charakterze bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439
§ 1 pkt 8 k.p.k. (Orzeczenie ulega uchyleniu, jeżeli zostało wydane pomimo to, że
postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało już prawomocnie zakończone).
3.5.Uchybienie o charakterze bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439
§ 1 pkt 9 k.p.k. (Orzeczenie ulega uchyleniu w sytuacji, gdy zachodzi jedna z wymienionych w ww. art. okoliczności wyłączających prowadzenie postępowania).
3.6.Uchybienie o charakterze bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439
§ 1 pkt 10 k.p.k.
3.7.Uchybienie o charakterze bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439
§ 1 pkt 11 k.p.k.
Źródło: opracowanie własne.
Rys. 3. Przykład diagramu Ishikawy w układzie przyczyn uczestniczących
Przedstawione na rys. 3 wyniki analizy wskazują, że przyczyny pierwotne mogą
jedynie sygnalizować o rzeczywistych przyczynach niesłusznych skazań w Polsce.
Wykonując diagram Ishikawy, poprzez unikanie ogólnych sformułowań musimy dążyć do konkretnego i jednoznacznego określenia przyczyn badanego zjawiska, co
skutkuje dokładaniem kolejnych poziomów ości szkieletu ryby.
189
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
Przedstawiony powyżej diagram pozwolił nam jedynie zobrazować, na podstawie raportu FOR, przyczyny niesłusznych skazań, lecz nie mamy możliwości przedstawienia za pomocą tego narzędzia informacji o intensywności wpływu danej przyczyny oraz jej znaczenia w korelacji z badanym skutkiem. Taką możliwość daje nam
przeprowadzona poniżej analiza Pareto-Lorenza.
Analiza Pareto-Lorenza – możliwości wykorzystania w naukach
społecznych
Analiza Pareto-Lorenza oparta jest na stwierdzonej empirycznie prawidłowości, że przeważnie w praktyce 20–30% przyczyn powoduje ok. 70–80% skutków.
Prawidłowość ta została wielokrotnie zweryfikowana na podstawie badań przeprowadzonych w środowisku przyrodniczym, technice oraz działalności człowieka. W klasycznej analizie Pareto-Lorenza wykorzystuje się zbiór danych o liczbie
przypadków wystąpienia poszczególnych, możliwych przyczyn składających się na
obserwowane nieprawidłowości. Zatem jej podstawowym celem jest zidentyfikowanie głównych przyczyn odpowiadających za większość zaobserwowanych podczas
badań skutków. Istotą analizy jest uporządkowanie stwierdzonych przyczyn pod
względem częstotliwości ich występowania oraz przedstawienie ich w kolejności
udziału w całkowitym wyniku badanego zdarzenia. Podstawą analizy jest więc sporządzenie wykresu Pareto, w którym przedstawia się w porządku malejącym udział
każdej z przyczyn w całkowitym skutku. Na podstawie przeprowadzonej analizy
można także wnioskować o przyczynach, które głównie decydują o niepowodzeniach prowadzonych działań lub niezgodnościach wyprodukowanych wyrobów.
Współcześnie w analizie Pareto-Lorenza wykorzystuje się również inne dane, które
pozwalają spojrzeć na obserwowane problemy z różnych stron, i nazywa się to potocznie zasadą 80/20. Zasada ta sprawdza się w wielu dziedzinach życia, np.:
− produkcja 20% typów wyrobów zapewnia 80% ogólnej wartości sprzedaży;
− 20% operacji w procesie produkcyjnym warunkuje 80% kosztów wytwarzania;
− 20% informacji warunkuje 80% decyzji itp.;
− 80% skarg w supermarketach pochodzi od 20% klientów;
− 80% złych kredytów jest w rękach 20% dłużników;
− 80% braków jest skutkiem 20% przyczyn;
− 80% skutków wywoływane jest przez 20% przyczyn.
Przy przeprowadzaniu klasycznej analizy Pareto-Lorenza wykorzystuje się dane
zawierające informacje o liczbie przypadków wystąpienia poszczególnych przyczyn
zaobserwowanych zdarzeń, wad lub innych czynników wpływających na jakość zachodzących procesów lub wytwarzanych wyrobów.
Przeprowadzenie analizy wymaga podjęcia poniższych działań według następującej kolejności:
− wybranie przyczyn, które mają być poddane analizie i są związane z badanym
skutkiem,
190
WYKORZYSTANIE WYBRANYCH METOD JAKOŚCIOWYCH I ILOŚCIOWYCH...
− wybranie jednostek miary do analizy odnoszących się do wszystkich wybranych przyczyn, np.: liczba zdarzeń, koszty itp.14,
− określenie przedziału czasu, w jakim będzie prowadzona analiza,
− zgromadzenie w wybranym przedziale czasu danych niezbędnych do wykonania analizy,
− posegregowanie przyczyn w porządku od największej do najmniejszej wartości zastosowanej jednostki miary,
− umieszczenie uporządkowanych w powyższy sposób przyczyn w tabeli,
− obliczenie udziałów procentowego występowania poszczególnych przyczyn,
− wyznaczenie skumulowanych wartości procentowych udziału dla kolejnych
przyczyn posegregowanych w tabeli,
− sporządzenie wykresu Pareto na podstawie wartości procentowych z tabeli,
− dokonanie interpretacji uzyskanych wyników.
Otrzymany w wyniku powyższych działań wykres Pareto jest przedstawiony
zarówno w postaci słupkowej, jak i liniowej. Słupki pokazują wartości udziałów
poszczególnych przyczyn w danym skutku w porządku malejącym, a wykres liniowy pokazuje skumulowane wartości każdej kategorii przyczyn: od lewej do prawej.
Lewa oś pionowa zwykle zawiera częstotliwość obserwacji, jednak może też reprezentować koszt lub inną ważną dla badacza miarę. Prawa oś pionowa reprezentuje
skumulowany procent wszystkich obserwacji, sumaryczny koszt, lub sumę wybranej miary. Ponieważ przyczyny są uszeregowane malejąco, funkcja ta jest wklęsła.
Przykładowy wykres Pareto przedstawiono na rysunku 4.
Źródło: http://pl.wikipedia.org/wiki/Diagram_Pareto.
Rys. 4. Wykres Pareto ukazujący na hipotetycznych danych przyczyny spóźnień do pracy
14 W klasycznej analizie Pareto-Lorenza wykorzystuje się informacje o liczbie wystąpienia przyczyn.
191
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
Przeprowadzenie analiz Pareto-Lorenza na wybranym przykładzie
Dokonując analizy Pareto-Lorenza w celu określenia udziału poszczególnych
przyczyn dokonywania niesłusznych skazań oskarżonych, posłużymy się opracowanym wcześniej diagramem Ishikawy. Z diagramu tego wynikało, że do głównych
przyczyn zbadanego przez FOR zjawiska należą:
1.Niesłuszne skazania mające związek z naruszeniem prawa materialnego.
2.Niesłuszne skazania mające związek z naruszeniem prawa procesowego.
3.Niesłuszne skazania mające związek z podstawą wznowienia postępowania.
Mając na uwadze małą liczebność głównych przyczyn, co skutkowałoby zagęszczeniem wyników na wykresie Pareto, do przeprowadzenia właściwej analizy wytypowane zostały przyczyny niższego rzędu (wchodzące w skład przyczyn głównych
na diagramie Ishikawy), zwane dalej przyczynami szczegółowymi. W ten sposób
wykonano pierwszy krok niezbędny do przeprowadzenia analizy Pareto-Lorenza, tj.
wybrano przyczyny, które mają być poddane analizie i są związane z badanym skutkiem. Z raportu FOR wynika, że mamy 19 przyczyn szczegółowych dotyczących
niesłusznych skazań w Polsce.
Kolejnym krokiem jest wybranie jednostek miary do analizy odnoszących się do
wszystkich wybranych przyczyn, np.: liczba zdarzeń, koszty, itp. W rozpatrywanym
przypadku wykorzystano informacje z raportu FOR o liczbie wystąpienia poszczególnych przyczyn szczegółowych, co przedstawiono w tabeli 1.
Ta b e l a 1
Tabela przedstawiająca przyczyny szczegółowe niesłusznych skazań w Polsce
Liczba
porządkowa
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
Źródło: opracowanie własne.
192
Numer przyczyny wg diagramu
Ishikawy
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9
2.10
3.1
3.2
3.3
Liczba wystąpień danej przyczyny
6
5
3
2
3
4
1
6
1
1
1
5
1
2
4
3
8
1
10
WYKORZYSTANIE WYBRANYCH METOD JAKOŚCIOWYCH I ILOŚCIOWYCH...
Następnie, wg przyjętej wcześniej chronologii postępowania, przy przeprowadzaniu analizy Pareto-Lorenza należy określić przedział czasu, w jakim będzie
ona prowadzona. Ponieważ w tym wypadku dokonywana jest analiza raportu FOR,
w którym przedstawiono wyniki badań przeprowadzonych w latach 2007–2009,
przyjęto analogiczny przedział czasu.
Ta sama zasada dotyczyć będzie kolejnego kroku, a więc zgromadzenia w wybranym przedziale czasu danych niezbędnych do wykonania analizy. Dane te zostały
zebrane przez autorów raportu FOR, a ich wyniki przedstawiono w tabeli nr 1.
Z kolei należy posegregować przyczyny w porządku od największej do najmniejszej wartości zastosowanej jednostki miary i umieścić je w tabeli. Ponieważ przyjęto
za jednostkę miary ilość wystąpienia poszczególnych przyczyn szczegółowych, to
po uporządkowaniu ich w kolejności od najczęściej do najmniej występujących tabela 1 przybrała następującą postać (tabela 2):
Ta b e l a 2
Tabela przedstawiająca posegregowane pod względem częstotliwości wystąpienia przyczyny
niesłusznych skazań w Polsce
Liczba porządkowa
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
Numer przyczyny wg diagramu
Ishikawy
3.3
3.1
1.1
2.2
1.2
2.6
1.6
2.9
1.3
1.5
2.10
1.4
2.8
2.1
2.3
2.4
2.5
2.7
3.2
Liczba wystąpień danej przyczyny
10
8
6
6
5
5
4
4
3
3
3
2
2
1
1
1
1
1
1
Źródło: opracowanie własne.
Teraz należy przystąpić do obliczenia udziałów procentowego występowania poszczególnych przyczyn szczegółowych. Zadanie to wykonano w następujący sposób:
− zsumowano liczby wystąpienia poszczególnych przyczyn szczegółowych;
− otrzymano łączną liczbę wystąpienia przyczyn szczegółowych, tj. liczbę 67;
193
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
− następnie obliczono dla przyczyny 3.3 udział jej wystąpienia w ogólnej liczbie 67 wystąpień wszystkich przyczyn szczegółowych;
− powtórzono powyższy krok dla wszystkich przyczyn szczegółowych, obliczając ich udział w 67 wystąpieniach wszystkich przyczyn;
− po zsumowaniu udziału procentowego wszystkich przyczyn powinno się uzyskać wynik 100%, co świadczy o prawidłowości przeprowadzonych obliczeń.
Wyniki powyższych obliczeń przedstawiono w tabeli 315.
Ta b e l a 3
Udziały procentowe występowania przyczyn szczegółowych niesłusznych skazań w Polsce
Liczba
porządkowa
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
Razem:
Numer przyczyny
wg diagramu
Ishikawy
3.3
3.1
1.1
2.2
1.2
2.6
1.6
2.9
1.3
1.5
2.10
1.4
2.8
2.1
2.3
2.4
2.5
2.7
3.2
Liczba wystąpień
danej przyczyny
10
8
6
6
5
5
4
4
3
3
3
2
2
1
1
1
1
1
1
67
Udział procentowy występowania
poszczególnych przyczyn
szczegółowych
15%
12%
9%
9%
7,5%
7,5%
5,9%
5,9%
4,4%
4,4%
4,4%
3%
3%
1,5%
1,5%
1,5%
1,5%
1,5%
1,5%
100%
Źródło: opracowanie własne.
Następnie należy przystąpić do wyznaczenia skumulowanych wartości procentowych udziału dla kolejnych przyczyn szczegółowych zgodnie z ustalonym
w tabeli nr 3 porządkiem. W tym celu wartość udziału procentowego występowania
przyczyny 3.3 przeniesiona została do kolumny „skumulowana wartość procentowa
udziału”, tj. 15%. Z kolei do tej wartości dodano udział procentowy występowania
przyczyny 3.1, tj. 12%, a otrzymany wynik – 27% wpisano do kolumny „skumulowana wartość procentowa udziału”. Analogicznie postępuje się z pozostałymi udzia15 W celu otrzymania liczby 100%������������������������������������������������������������
,�����������������������������������������������������������
w obliczeniach dokonano niezbędnych zaokrągleń do jednego
miejsca po przecinku.
194
WYKORZYSTANIE WYBRANYCH METOD JAKOŚCIOWYCH I ILOŚCIOWYCH...
łami występowania poszczególnych przyczyn. Wyniki przeprowadzonych obliczeń
przedstawiono w tabeli 4. O poprawności ich wykonania świadczy otrzymanie liczby 100 dla skumulowanej wartości udziału w wierszu kolumny dotyczącym danych
o występowaniu przyczyny szczegółowej 3.2.
Ta b e l a 4
Skumulowane wartości procentowe udziałów przyczyn szczegółowych niesłusznych skazań
w Polsce
Lp.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
Razem:
Numer przyczyny wg
diagramu
Ishikawy
3.3
3.1
1.1
2.2
1.2
2.6
1.6
2.9
1.3
1.5
2.10
1.4
2.8
2.1
2.3
2.4
2.5
2.7
3.2
Liczba
wystąpień
danej
przyczyny
10
8
6
6
5
5
4
4
3
3
3
2
2
1
1
1
1
1
1
67
Udział procentowy
występowania
poszczególnych przyczyn
szczegółowych[%]
15%
12%
9%
9%
7,5%
7,5%
5,9%
5,9%
4.4%
4.4%
4.4%
3%
3%
1,5%
1,5%
1,5%
1,5%
1,5%
1,5%
100%
Skumulowana
wartość procentowa udziału [%]
15%
27%
36%
45%
52,5%
60%
65,9%
71,8%
76,2%
80,6%
85%
88%
91%
92,5%
94%
95,5%
97%
98,5%
100%
Źródło: opracowanie własne.
Na podstawie wartości procentowych przedstawionych w tabeli nr 4 sporządzamy wykres Pareto, który został przedstawiony na rysunku 5.
Ostatnim etapem postępowania w analizie Pareto-Lorenza jest dokonanie interpretacji uzyskanych wyników badań. Ze stwierdzonej empirycznie w wielu dziedzinach nauki prawidłowości wynika, że analiza Pareto-Lorenza ukazuje nam 20–30%
przyczyn, które powodują ok. 70–80% skutków. Z otrzymanego wykresu Pareto
wnioskujemy, że za 80% nieprawidłowych skazań w Polsce odpowiedzialnych jest
10 z 19 przyczyn szczegółowych, a więc ok. 53% całej ich populacji. W przedstawionym przykładzie analizy Pareto-Lorenza nie ulega wątpliwości, że przeprowadzenie badania odpowiednio dobranej próby miało w konsekwencji zdecydowany
195
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
wpływ na wyprowadzenie generalnych wniosków odnośnie do niesłusznych skazań,
w tym również ich przyczyn. Autorzy raportu FOR posłużyli się bowiem zbadaniem
spraw będących w obszarze właściwości Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, a więc
ich populacja była stosunkowo niewielka i wynosiła zaledwie 116 spraw, w których
w wyniku wniesionej kasacji Sąd Najwyższy w latach 2007–2009 uchylił prawomocne wyroki sądów i uniewinnił oskarżonego, umorzył postępowanie albo przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Powyższe zdecydowanie wpłynęło na zniekształcenie ogólnych zasad dotyczących interpretacji wyników badań poddanych
analizie wg metody Pareto-Lorenza.
Źródło: opracowanie własne.
Rys. 5. Wykres Pareto ukazujący przyczyny niesłusznych skazań w Polsce
Podsumowanie
Ocenia się, że przedstawione przykłady zastosowania narzędzi badawczych, takich jak diagram Ishikawy i wykres Pareto, udowodniły komplementarność metod
jakościowych i ilościowych. W opinii autorów artykułu wykorzystanie obydwu metod do prowadzenia analizy, interpretacji i prezentowania wyników badań prowadzonych w obszarze nauk społecznych zdecydowanie przyczynia się do stworzenia
jasnego przekazu o ich rezultatach. Wykorzystanie zaprezentowanych narzędzi do
prowadzenia badań pozwala ponadto w sposób łatwy i przystępny kompleksowo
określić zarówno główne przyczyny obserwowanych zjawisk, jak i pozwala dokonać bardzo szczegółowych ich analiz. Niewątpliwą zaletą stosowania zaprezentowanych narzędzi jest również możliwość dowolnego ich kształtowania w zależności od
potrzeb badacza i celu prowadzonych badań.
196
THE USE OF SELECTED QUALITATIVE AND QUANTITATIVE IN THE AREA OF SOCIAL SCIENCES
Bibliografia
Pilch T., Zasady badań pedagogicznych, wyd. II poprawione, Wydawnictwo „Żak”, Warszawa
1995.
Chojniak Ł., Wiśniewski Ł., Przyczyny niesłusznych skazań w Polsce, Forum Obywatelskiego
Rozwoju, Warszawa 2012.
Miller P., Systemowe zarządzanie jakością. Koncepcja systemu, ocena systemu, wspomaganie
decyzji, Difin, Warszawa 2011.
Szczepańska K., Techniki menedżerskie w TQM, Wyd. ALFA-Wero, Warszawa 1999.
Hamrol A., Zarządzanie jakością. Teoria i praktyka, PWN, Warszawa 1998.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Diagram_Pareto.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kaoru_Ishikawa.
THE USE OF SELECTED QUALITATIVE AND QUANTITATIVE
METHODS IN THE AREA OF SOCIAL SCIENCES
Abstract
The article shows the exemplary use of qualitative and quantitative methods to conduct
analysis, interpretation and presentation of research results in the field of social sciences.
The creation of the Ishikawa diagram and the way the Pareto-Lorenz analysis is conducted,
as well as the mutual relationship between these methods while interpreting research results,
has been discussed in detail. The possibilities of the practical use of the methods above have
been presented in the example of the analysis of the report on Causes of Unjust Convictions
in Poland by the Civil Development Forum.
Introduction
An array of qualitative and quantitative methods, and the tools within them, is used
while evaluating and presenting data, obtained as a result of conducted research. The
aim of the article is to introduce the use of two methods for development, presentation
and interpretation of the obtained data: the quantitative method, which is a causeand-effect analysis including a tool called the Ishikawa diagram and the qualitative
method, that is the Pareto-Lorenz analysis with the use of a tool called Pareto’s
diagram. The authors believe that the presentation of research results with the use of
Pareto-Lorenz analysis is also called the analysis of inequality of distribution.
The name of the diagram comes from the surname of Maquis Vilfredo Federico Damaso Pareto,
an Italian economist and sociologist, who was a co-founder of the so-called ‘Lausanne School of
Economics’. Using statistical data, Pareto analysed the distribution of people’s incomes at determined
intervals. Examining the distribution of incomes in Italy in 1887, he observed that 80% of the wealth
of the entire country was the property of 20% of the people. Over the years, it has been found that this
simple rule is perfect in many other cases of practice.
197
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
these methods allows for their broader interpretation, which makes the understanding
of the purpose of the research and its conclusions in the field of social sciences much
easier. In the literature on the use of research methods, the distinctiveness as well as
the complementarities of qualitative and quantitative methods are emphasised. This
view is presented, among others, by T. Plich, who claims that ‘these two research ways
can be seen as either contradictory or complementary to each other’. Considering
the above, the authors of this article wish to draw attention to the complementary
nature of both methods. Apart from the presentation of theoretical foundations, there
is also a practical example of their use for the analysis of the report on Causes of
Unjust Convictions in Poland, which was developed in 2012 by the representatives
of the Civil Development Forum (CDF). The subject matter of unjust convictions in
Poland is nowadays, apart from the subject of medical malpractice, one of the most
commonly discussed social topics in the media. Presentation of such an example will
help the reader understand the utilitarian use of the presented research methods and
tools better.
The cause-and-effect analysis – selected functions
The events, which come one after another, create cause and effect relationships
in the form of further causes and implications. A method called cause-and-effect
analysis is used to study the relationships mentioned above.
One of the tools used in the cause-and-effect analysis is the Ishikawa diagram
(also called a fishbone diagram, or a tree of errors diagram, as if we were to turn
the scheme 90° clockwise, it reminds us of a view of a tree). The name of the
diagram comes from the surname of the author of the tool, Kaoru Ishikawa, who
published his method in the beginning of the 1960s and, for the first time, he used
it in practice in order to interpret production processes taking place in the shipyard
of the Kawasaki Company. This method is a result of the influence of the culture
and philosophy of the Far East, which are nowadays increasingly appreciated not
only by Western enterprises but also in the sphere of various areas of social life, for
their prioritising and simplicity. The Ishikawa diagram is used for multithreaded
presentation and analysis of a selected problem. With its clear structure, it is possible
to illustrate cause-and-effect relationships arising on many layers of the considered
issue in a simple and understandable way. And so, when we plot a certain observed
effect on the diagram, as a result of the analysis, we will identify the potential causes
as well as their systematising with the emphasis on the mutual ties between them.
The Ishikawa diagram helps, therefore, to indicate significant relationships taking
T. Pilch, Zasady badań pedagogicznych, ed. II revised, Published „Żak”, Warszawa 1995, p. 55.
Ł. Chojniak, Ł. Wiśniewski, Przyczyny niesłusznych skazań w Polsce, Forum Obywatelskiego
Rozwoju, Warszawa 2012.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kaoru_Ishikawa.
P. Miller, Systemowe zarządzanie jakością. Koncepcja systemu, ocena systemu, wspomaganie
decyzji, Difin, Warszawa 2011, p. 463.
198
THE USE OF SELECTED QUALITATIVE AND QUANTITATIVE IN THE AREA OF SOCIAL SCIENCES
place among various causes and, thus, it helps to identify the main sources of their
formation. The purpose of the method, apart from the improvement of an improperly
going process, is also to take the right direction when proceeding in the future to
avoid detected errors. The achievement of the intended purpose is possible thanks to
such structural features of the diagram as: analysis validity, the focus on the location
or the elimination of the problem’s causes. The Ishikawa diagram often becomes
an important source of information for other methods and tools of management,
e.g. SWOT analysis, the FMEA method and the Pareto diagram, which will be
presented later in the article.
The construction of the Ishikawa diagram is to create a scheme resembling a fish
skeleton, which includes: the head, the spine and fishbones. The head of the fish is
symbolised by the problem that is the effect of previous actions. The spine is the
axis, which focuses radiating categories of causes, and the fishbones are a graphic
imaging of more and more detailed causes having an impact on the certain effect. The
basis for the creation of the Ishikawa diagram is to extract the observed effect, which
is then plotted on the main axis of the graph as a result of all causes determined in the
research process. The next step is to identify the main categories of possible causes of
the formation of the analysed phenomenon. They will be the main diagonal arrows
pointing towards the main axis of the graph. Then, each arrow is fed by further,
smaller ones, symbolising the identification of more detailed aspects in a certain
category of causes, which in the end leads to a multilevel view of the studied issue
(graph 1).
The smallest arrows on the graph are responsible for defining the last levels of
causes, which are treated as root causes. They reflect the sequence of events that
shape the main effect.
During the verification of specific causes, it is worth adopting a rule to move from
the horizontal axis in the direction of smaller arrows (fishbones), asking yourself
the question ‘Why does the event arise?’ This way, we will make the creation of
the diagram easier. After completing the operation, the reverse procedure should
SWOT – one of the most popular heuristic analytical techniques to organise information. It
is used in all areas of strategic planning as a universal tool for the first stage of strategic analysis.
Analytical technique SWAT involves the segregation of the available information on a certain case into
four groups (four categories of strategic factors):
− S – Strengths: everything which is an asset and advantage of the analysed phenomenon,
− W – Weaknesses: everything which is a weakness, barrier or defect of the analysed phenomenon,
− O – Opportunities: everything which creates an opportunity of favourable change for the analysed phenomenon,
− T – Threats: everything which creates a danger of unfavourable change for the analysed phenomenon.
FMEA – Failure mode and effects analysis is a research method, whose purpose is to prevent
the effects of defects which can occur at the stage of designing and production. The basic principles of
FMEA state that:
− about 75% of errors result from the irregularities occurring at the stage of preparation for production. Their detection in the initial stage is small.
− about 80% of errors are detected during the production and control stages and also during the usage.
K. Szczepańska, Techniki menedżerskie w TQM, ALFA-Wero, Warszawa 1999, p. 78.
199
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
be taken. Moving, this time, from the smallest arrows (fishbones) towards the more
general causes, the question ‘What effect has been caused by a certain reason?’
should be asked. Such mutual identification of causes conditions the choice of proper
cause-and-effect relations and allows additional causes to be picked up, which could
have been omitted during the conducted research process.
1st category of causes
2nd category of causes
Cause
Level 1
Cause
Level 2
EFFECT
Level 1
Cause
Level 3
3rd category of causes
N category of causes
Source: own study.
Graph 1. Ishikawa diagram construction
After constructing the Ishikawa diagram, a list of primary causes, which will be
the subject of further analysis, should be made. We can read the weaknesses, which
are generated during the course of a certain process, from the diagram; however, it
is not possible to obtain information on the intensity of a certain impact factor as
well as on its importance in correlation with the examined effect. This can become
possible through collecting quantitative data on the course of the process and the
use of one of the quantitative tools, in our case the Pareto diagram, to illustrate and
interpret this data.
In the course of the conducted research, it should be remembered that primary
causes sometimes only indicate the real determinants of the ongoing phenomenon,
but they do not specify the detailed causes of the problem. Creating the Ishikawa
diagram in practice, we do not always try to answer the given questions in detail and
to precisely specify the nature of the examined causes, which in turn affects the fact
that the analysis finishes at a certain level of specificity. Hence, the more accurately
the problem causes are specified, the more useful the subject tool to solve the faced
problems (occurring effects) will be.
An important moment in the creation of the Ishikawa diagram is defining the
category of causes. The categories can be selected by using three ways for defining
200
THE USE OF SELECTED QUALITATIVE AND QUANTITATIVE IN THE AREA OF SOCIAL SCIENCES
causes: subject system, technological system and involved factors. The subject
system is characteristic of the effect resulting from technical or organisational causes
concerning the functioning of subassemblies or modules of construction, or occurring
errors, e.g. in the supply or logistics departments of a company. The technological
system is analysed when we deal with problems resulting from particular technological
processes. The involved factors system, however, is a model view on all categories
of causes, which can influence the examined effect and, therefore, it is used while
conducting a wide range of research, including the social one.
Ishikawa described five groups among the causes that have an impact on an
existing problem, known as the ‘5M’10:
1.Manpower – this is a group of unpredictable and very complex causes, as the
subject of the analysis can be skills, qualifications, work experience, people’s habits,
as well as their emotional states, e.g. satisfaction.
2.Machinery – in this category, the equipment used, its modernity, licences,
adjustment, effectiveness and safety are taken into consideration.
3.Management – causes are related to the structures of organisations or the
environments in which the problem occurs, conditions of life and work, culture, etc.
4.Materials – this is a group of causes in which raw materials, components of
a service or a manufactured product are, among other things, taken into account,
and possible substitutes for existing materials and the sources of complementary
materials acquisition are also checked.
5.Methods – fluxionary and difficult to define causes, which include all
instructions and procedures in the manufacturing process of a product or a service.
This group also covers legal standards, patents and standard methods of acting.
A range of categories of causes depending on the existing problem can be extended
for further causes, specifically related to the target issue. Therefore, nowadays they
are enriched by groups of causes related to data and information or measurement
systems, among others, which include statistics, the measure of potential customers’
needs, as well as their satisfaction. The use of particular categories does not have to
be a rule, as the Ishikawa diagram assumes a flexible approach based on the selection
of a set of causes for the occurring problem every time.
An example of the ‘5M’ model expansion can be the ‘8P’ model, which is based
on the following main categories of causes11:
1.price;
2.promotion;
3.processes;
4.place;
5.principles;
6.procedures;
7.product;
8.people.
10 11 A. Hamrol, Zarządzanie jakością. Teoria i praktyka, PWN, Warszawa 1998, p. 218–220.
P. Miller, Systemowe zarządzanie jakością…, p. 476.
201
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
The model above works best in relation to the problems occurring in the
administrative and service sectors. It is, unfortunately, impractical for issues
connected with the manufacturing industry.
Another model, useful in the service sector, is the ‘4S’ model, using the following
categories of causes:
1.surroundings;
2.suppliers;
3.systems;
4.skills.
The model addressed for the aspects related to management can be the ‘4P’ one,
that is:
1.place;
2.procedure;
3.people;
4.policies.
Choosing the right model for building the Ishikawa diagram as a system of causes
participating in the conducted cause-and-effect analysis influences the effective
analysis of the occurring problem.
Another solution can also be the use of a ‘mixed’ model. Such a ‘tailored’ model
consists of appropriately chosen models, selected according to the needs of the
criteria of the various aforementioned ones.
Working on preparation of the Ishikawa diagram should take place among
a broader group of people who know the specificity of the issue. The cause-and-effect
analysis is a labour consuming process, which is related to a toilsome examination
of the issue in order to obtain the most specific and accurate results. Frequently, the
method of brainstorming is used while constructing the diagram, so as to obtain the
widest and most creative image, especially when the problems lie in different areas
of action. Ideas developed together have better opportunties to be implemented in
real life than solutions developed by individuals.
In order to get a better view on the explored issue, it is good to create two
diagrams using two systems of categories of main causes, depending on the nature of
the problem, e.g. treating the material and technological system alternatively, and the
system of participating factors as a universal approach, being an additional analysis
for verifying earlier results. Consistency of the results obtained in the two diagrams
will confirm the correctness of the study. The effect of the use of Ishikawa causeand-effect analysis should be considered, first of all, through the prism of actions
aimed at improvement. Therefore, it is not enough to carry out Ishikawa cause-andeffect analysis only once to obtain measurable effects but it should be applied every
time after the respective modifications of the object of the study or its environment.
202
THE USE OF SELECTED QUALITATIVE AND QUANTITATIVE IN THE AREA OF SOCIAL SCIENCES
Development of the Ishikawa diagram on the basis of the research
results
In this section of the article, the process of development of the Ishikawa diagram
on the basis of the research results on the aforementioned CDF report will be
discussed. In this case, the observed, negative effect of the carried lawsuits was the
cases of unjust convictions.
Why do we focus on this issue? Well, the cases of unjust convictions appear in
news stories, which mainly report the lawsuits which ended up with the rehabilitation
of the innocent, yet convicted. There are also such cases, in which the truth comes
out years later, and the victim of justice, for instance, is dead. In Poland, the death
penalty has not been in force for a long time; however, unjust convictions occur in
our country even in the most serious cases12.
In order to identify the causes for unjust convictions taking place in Polish
Courts of Justice, we will create the Ishikawa diagram based on a model specifically
modified for the nature of the phenomenon under study.
After examining the criminal cases records in the area of jurisdiction of the Court
of Appeal in Poznan, the authors of the CDF report distinguished the following
categories of causes13 (graph 2):
1.Unjust convictions related to infraction of substantive law.
2.Unjust convictions related to infraction of procedural law.
3.Unjust convictions related to the basis for the resumption of the proceedings.
Some of the primary causes presented on the diagram could be further analysed
and, as a result, developed by adding consecutive arrows indicating the causes of
problems, and so:
4.Unjust convictions related to infraction of substantive law – the cause should
be better clarified by indicating other causes, such as:
4.1.Infringement of the provisions of the general part of the Penal Code.
4.1.1. Infringement of the norm defining the standing of injunctions decreed in
the form of punitive measures.
4.1.2. Infringement of imposing a fine in the case of conditional suspension of
imprisonment sentence.
4.1.3. Special basis recidivism.
4.2.Infringement of the provisions of the special criminal code in respect of the
penalty imposed.
4.3.Infringement of the provisions of criminal law in terms specified in their
constituent features of criminal offences.
4.4.Unjustified adoption of criminal liability instead of responsibility for
offence.
p. 5.
12 Ł. Chojniak, Ł. Wiśniewski, Przyczyny niesłusznych skazań w Polsce, CDF, Warszawa 2012,
13 Ibidem, p. 37-72.
203
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
4.5.Unjustified adoption of criminal liability instead of liability in cases of
juveniles.
4.6.Infringement of the provisions on combined punishment.
Category No 1
Category No 2
EFFECT:
unjust
convictions
in Poland
Category No 3
Category No N
Source: own study.
Graph 2. An example of the Ishikawa diagram with a division into main categories of causes
5.Unjust convictions related to infraction of procedural law.
5.1.The infringement of an absolute reason for appeal of Article 439 § 1 point
2 of the Penal Code (Under this provision a judgement is dispensed if the court, by
which it was issued, was inadequately staffed or any of its members was not present
during the entire trial).
5.2.The infringement of an absolute reason for appeal of Article 439 § 1 point
8 of the Penal Code (The provision prescribes dispensation of a judgement if it was
given, although the criminal proceedings for the same criminal act committed by the
same person was validly completed).
5.3.The infringement of an absolute reason for appeal of Article 439 § 1 point 9 of
the Penal Code (A judgement is dispensed if one of the circumstances is excluding the
proceeding, referred to in Article 17 § 1 points 5, 6 and 8-11 of the Penal Code).
5.4.The infringement of an absolute reason for appeal of Article 439 § 1 point 10
of the Penal Code (A judgement is dispensed if a defendant in the court proceeding
did not have a defence attorney in cases defined in Article 79 § 1 and 2 of the Penal
Code, as well as in Article 80 of the Penal Code, or if the defence attorney did not
participate in the activities, in which his participation was obligatory).
5.5.The infringement of an absolute reason for appeal of Article 439 § 1 point
11 of the Penal Code (A judgement is dispensed if the case was heard during the
absence of the defendant, whose presence was obligatory).
204
THE USE OF SELECTED QUALITATIVE AND QUANTITATIVE IN THE AREA OF SOCIAL SCIENCES
5.6.The infringement of the prohibition of the aggravation of the defendant
situation (injunction reformationis in peius).
5.7.The infringement of a regulation on the judge exclusion (Article 41 § 1 of
the Penal Code).
5.8.The infringement of the regulation of Article 366 § 1 of the Penal Code (the
aforementioned provision imposes on the presiding judge a special responsibility to
ensure the trial is proceeded in accordance with the procedure and meets its goal).
5.9.The infringement of Article 93 of the Penal Code on the obligation to hear
psychiatrists and psychologists.
5.10. The infringement of provisions defining the boundaries of the appeal
hearing (Article 433 § 2 of the Penal Code) and the mode of legitimisation of a decree
given by the court of appeal (Article 457 § 3 of the Penal Code).
6.Unjust convictions related to the basis for the resumption of the proceedings.
6.1.Unjust convictions related to the basis for the resumption of the proceedings
of Article 540 § 1 point 2a of the Penal Code
6.2.Unjust convictions related to the basis for the resumption of the proceedings
of Article 540 § 1 point 2b of the Penal Code
6.3.Unjust convictions related to the basis for the resumption of the proceedings
of Article 542 § 3 of the Penal Code
6.4.The infringement of an absolute reason for appeal of Article 439 § 1 point
8 of the Penal Code (The provision prescribes dispensation of a judgement if it was
given, although the criminal proceedings for the same criminal act committed by the
same person was validly completed).
6.5.The infringement of an absolute reason for appeal of Article 439 § 1 point 9
of the Penal Code (A judgement is dispensed if one of the circumstances is mentioned
in the articles above excluding the proceeding).
6.6.The infringement of an absolute reason for appeal of Article 439 § 1 point 10
of the Penal Code.
6.7. The infringement of an absolute reason for appeal of Article 439 § 1 point
11 of the Penal Code.
The results of the analysis shown in Graph 3 show that the primary causes
can only indicate the real causes for unjust convictions in Poland. Developing the
Ishikawa diagram, we have to tend to a specific and unequivocal identification of
causes for the examined phenomenon by avoiding general conceptualisations, which
results in adding consecutive levels to the fishbone.
The diagram presented above only allowed us to visualise the cause for the unjust
convictions, on the basis of CDF report, but it is not possible to present information
on the intensity of the impact of a certain cause and its significance in correlation with
the examined result with the use of this tool. However, the Pareto-Lorenz analysis,
carried out below, gives us such a possibility.
205
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
EFFECT:
unjust
convictions
in Poland
Source: own study.
Graph 3. An example of the Ishikawa diagram in the system of participating causes
Pareto-Lorenz analysis – the possibilities of use in social sciences
The Pareto-Lorenz analysis is based on previously, empirically found regularities
that, in practice, on average 70–80% of effects come from about 20–30% of causes.
This regularity has been verified many times on the basis of research conducted
in the natural environment, technology and human activity. In the classical ParetoLorenz analysis, we use a set of data on the number of cases of particular, possible
causes, which make up the observed irregularities. Thus, its primary objective is to
identify the main causes responsible for the majority of the effects observed during
the analysis. The essence of the analysis is to organise the identified causes according
to their frequency as well as to present them in order of participation in the entire
result of the studied event. The basis for the analysis is, therefore, the creation of
the Pareto diagram, in which the participation of each cause in the entire result is
presented in descending order. On the basis of the conducted analysis, we can also
reason out the causes, which mainly determine the failure of the activities carried out
or the discrepancies of the manufactured products. Currently, to make the ParetoLorenz analysis, we also use other data, which allows us to look at the observed
problem from different sides and which is commonly known as the 80/20 rule. This
rule is true in many areas of life, for example:
– production of 20% of product types provides 80% of total sale;
– 20% of operations in the production process determines 20% of the manufacture
costs;
– 20% of information determines 80% of decisions, etc.
206
THE USE OF SELECTED QUALITATIVE AND QUANTITATIVE IN THE AREA OF SOCIAL SCIENCES
– 80% of complaints in supermarkets come from 20% of customers;
– 80% of wrong loans are in the hands of 20% of debtors;
– 80% of shortages are the result of 20% of causes;
– 80% of effects are caused by 20% of causes.
While carrying out the classical Pareto-Lorenz analysis, we use data containing
information on the number of cases of specific causes for the observed activities,
defects or other factors affecting the quality of the processes or manufactured
products.
Conducting the analysis requires taking the following actions in the following
order:
– selection of the causes, which are to be analysed and which are related to the
examined effect,
– selection of the measurement units for the analysis, which are related to all
selected causes, e.g.: number of events, costs, etc.14,
– defining the period of time the analysis will be conducted,
– collection of data necessary for the analysis during the defined period of
time,
– collating causes in order, from the largest to the smallest value of the selected
measurement unit,
– placing the organised causes in a table,
– calculation of the percentage of particular causes,
– determination of the cumulative percentages of participation of the following
causes organised in the table,
– creation of Pareto diagram on the basis of the percentage values from the
table,
– interpretation of the achieved results.
The Pareto diagram, obtained as a result of the above activities, is presented
both in the form of columnar and linear graphs. The bars show the participation
of the causes in the particular effect in descending order, while the linear graph
shows the cumulative values of each category of causes from the left to the right.
The left vertical axis usually includes the frequency of observation; however, it can
also present the costs or other important measurement for the researcher. The right
vertical axis shows the cumulative percentage of all observations, the total cost or
the sum of the selected measure. As the causes are listed in descending order, the
function is concave. A sample Pareto diagram is presented in Picture 4.
14 Classical Pareto-Lorenz analysis use the information on the number of times the causes occur.
207
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
Source: http://pl.wikipedia.org/wiki/Diagram_Pareto.
Picture 4. Pareto diagram showing the causes for being late for work, with the use of
hypothetical data
Conducting Pareto-Lorenz analysis on the selected example
Conducting Pareto-Lorenz analysis in order to determine the participation of
particular causes for unjust convictions of defendants, we will use the previously
developed Ishikawa diagram. The diagram showed that the main causes for the
phenomenon examined by CDF include:
1. Unjust convictions related to infraction of substantive law.
2.Unjust convictions related to infraction of procedural law.
3.Unjust convictions related to the basis for the resumption of the proceedings.
Considering a small amount of main causes, which would result in density of
causes on the Pareto diagram, to conduct the proper analysis, lower level causes
(which are included in the main causes set in the Ishikawa diagram), hereinafter
referred to as specific causes, were selected. In this way, the first step necessary to
complete Pareto - Lorenz analysis was made, that is, the causes which are supposed
to be analysed and are related to the examined effect were chosen. According to the
DCF report, there are 19 specific causes related to unjust convictions in Poland.
The next step is to select the units of measure for the analysis, which are related
to all selected causes, e.g.: the number of activities, costs, etc. In the presented case,
the information from the DCF report on the number of particular specific causes was
used, which is shown in the table below (Table 1):
208
THE USE OF SELECTED QUALITATIVE AND QUANTITATIVE IN THE AREA OF SOCIAL SCIENCES
Ta b l e 1
A table presenting specific causes for unjust convictions in Poland
Ordinal number
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
The number of a cause according to Ishikawa diagram
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9
2.10
3.1
3.2
3.3
The number of a particular
causes occurrence
6
5
3
2
3
4
1
6
1
1
1
5
1
2
4
3
8
1
10
Source: own study.
Then, according to the previously adopted chronology of actions in the ParetoLorenz analysis, it is necessary to determine the period of time in which it will be
conducted. Since, in this case, the analysis is made on the CDF report, in which the
results of research conducted in the years 2007 – 2009 are presented, the analogical
period of time was taken into consideration.
The same principle will apply to the next step, that is, to the collection of the
necessary date for the analysis in the determined period of time. The data was collected
by the authors of the CDF report and their results are presented in Table 1.
In turn, it is necessary to organise the causes in order from the largest to the
smallest value of the adopted measurement unit and put them into a table. As the
occurrence of particular specific causes was adopted as the unit of measurement,
after organising them in order from the most frequent to the least frequent, Table 1
has taken the following from (Table 2):
209
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
Ta b l e 2
Table presenting organised causes for unjust convictions in Poland according to the frequency
of their occurrence
Ordinal number
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
The number of a cause according to
Ishikawa diagram
3.3
3.1
1.1
2.2
1.2
2.6
1.6
2.9
1.3
1.5
2.10
1.4
2.8
2.1
2.3
2.4
2.5
2.7
3.2
The number of a particular
causes occurrence
10
8
6
6
5
5
4
4
3
3
3
2
2
1
1
1
1
1
1
Source: own study.
Now, it is necessary to calculate the percentage of particular occurrences of
specific causes. The task was performed as follows:
– the number of particular occurrences of specific causes was totalled up;
– the total number of occurrences of specific causes was obtained, that is
number 67;
– then, the occurrence for cause 3.3 was calculated in a total number of 67
occurrences of all specific causes;
– the step above was repeated for all specific causes, calculating their participation
in 67 occurrences of all causes;
– after the percentage participation of all causes is calculated, a 100% result
should be obtained, which confirms the correctness of the undertaken calculations.
The results of the calculations above are presented in Table 315.
15 tions.
210
In order to obtain 100%, necessary roundings to one decimal place have been made in calcula-
THE USE OF SELECTED QUALITATIVE AND QUANTITATIVE IN THE AREA OF SOCIAL SCIENCES
Ta b l e 3
Percentage participation of a particular occurrence of specific causes of unjust convictions in
Poland
Ordinal
number
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
Total:
The number of a cause according to
Ishikawa diagram
3.3
3.1
1.1
2.2
1.2
2.6
1.6
2.9
1.3
1.5
2.10
1.4
2.8
2.1
2.3
2.4
2.5
2.7
3.2
The number of
a particular causes
occurrence
10
8
6
6
5
5
4
4
3
3
3
2
2
1
1
1
1
1
1
67
Percentage participation of
a particular specific causes
occurrence
15%
12%
9%
9%
7,5%
7,5%
5,9%
5,9%
4,4%
4,4%
4,4%
3%
3%
1,5%
1,5%
1,5%
1,5%
1,5%
1,5%
100%
Source: own study.
Next, the cumulative percentage values of participation for the consecutive
specific causes should be determined in accordance to table 3. For this purpose,
the value of percentage participation of cause 3.3 occurrence was transferred to
the column ‘cumulative percentage value of participation,’ that is 15%. In turn, the
percentage participation of the cause participation – 3.1, that is 12%, was added to
this value, and the result – 27% was put into the column ‘cumulative percentage value
of participation.’ Similarly, each of the remaining participation of occurrences of
special causes was processed. The results of the calculations are presented in Table 4.
Number 100 for the cumulative value of participation in the column related to the
data on occurrence of special cause 3.2 confirms the correctness of the calculations.
211
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
Ta b l e 4
Cumulative percentage value of participation of special causes for unjust convictions in Poland
No.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
Total:
The number
of a cause
according to
Ishikawa
diagram
3.3
3.1
1.1
2.2
1.2
2.6
1.6
2.9
1.3
1.5
2.10
1.4
2.8
2.1
2.3
2.4
2.5
2.7
3.2
The number of
a particular
causes occurrence
Percentage participation
of a particular specific
causes occurrence [%]
10
8
6
6
5
5
4
4
3
3
3
2
2
1
1
1
1
1
1
67
15%
12%
9%
9%
7,5%
7,5%
5,9%
5,9%
4.4%
4.4%
4.4%
3%
3%
1,5%
1,5%
1,5%
1,5%
1,5%
1,5%
100%
Cumulative
percentage value
of participation
[%]
15%
27%
36%
45%
52,5%
60%
65,9%
71,8%
76,2%
80,6%
85%
88%
91%
92,5%
94%
95,5%
97%
98,5%
100%
Source: own study.
On the basis of percentage values presented in table 4, we can create the Pareto
diagram, which is shown in picture 5.
The last stage of the proceedings in Pareto-Lorenz analysis is the interpretation
of the obtained results. The empirical regularity observed in many areas of sciences
indicates that Pareto-Lorenz analysis shows 20 – 30% of causes, which make about
70–80% of effects. From the obtained diagram, we can conclude that 10 out of 19
specific causes, that is about 53% of their number, are responsible for 80% of the
unjust convictions in Poland. In the presented example of Pareto-Lorenz analysis,
there is no doubt that examining an appropriate sample consequently had a significant
influence on drawing the general conclusions regarding unjust convictions, including
their causes also. The authors of the CDF report used the studies on issues in the
area of the Court of Appeal in Poznan and, therefore, their number was relatively
small and covered only 116 cases, in which, as a result of the appeal brought to the
Supreme Court between 2007 and 2009, overruled the valid judgements of the court
and acquitted the defendant, discontinued the proceedings or delegated the case for
212
THE USE OF SELECTED QUALITATIVE AND QUANTITATIVE IN THE AREA OF SOCIAL SCIENCES
reconsideration. The decisions above definitely contributed to the distortion of the
general rules related to the interpretation of the analysed research results according
to the Pareto-Lorenz method.
percentage
participation
cumulative percentage
value
Source: own study.
Picture 5. Pareto diagram showing the causes for unjust convictions in Poland
Summary
It is assumed that the presented examples of the use of research tools, such as the
Ishikawa diagram and the Pareto diagram, proved the complementarities of qualitative
and quantitative methods. According to the authors of the article, the use of both
methods for conducting an analysis, interpretation and presentation of the research
results in the area of social sciences has a great impact on the development of a clear
message about the results. The use of the presented methods for the research also
allows for an easy and understandable comprehensive identification of the causes
of observed phenomena and also allows a very detailed analysis to be made. An
important advantage of the use of the presented tools is also the possibility to shape
them depending on a researcher’s needs and on the purpose of the research.
Bibliography
Pilch T., Zasady badań pedagogicznych, ed. II revised, Publisher „Żak”, Warszawa 1995.
Chojniak Ł., Wiśniewski Ł., Przyczyny niesłusznych skazań w Polsce, Forum Obywatelskiego
Rozwoju, Warszawa 2012.
213
JÓZEF JANCZAK, EWA NOWAK, ROMAN PAWŁOWSKI, KRZYSZTOF GŁOWIŃSKI
Miller P., Systemowe zarządzanie jakością. Koncepcja systemu, ocena systemu, wspomaganie
decyzji, Difin, Warszawa 2011.
Szczepańska K., Techniki menedżerskie w TQM, ed. ALFA- Wero, Warszawa 1999.
Hamrol A., Zarządzanie jakością. Teoria i praktyka, PWN, Warszawa 1998.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Diagram_Pareto.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kaoru_Ishikawa.
214
Zeszyty Naukowe AON nr 1(94) 2014
ISSN 0867–2245
Higher Operational-Tactical Course.
Trzy lata doświadczeń
ppłk dr Wojciech Więcek
Akademia Obrony Narodowej
Abstract
For three years, the Management and Command Faculty has offered a three month long
Higher Operational-Tactical Course (HOTC) as part of a professional soldiers’ training system, dedicated to officers aspiring to higher rank. According to our three years of experience,
we can say that the course is an interesting educational proposal, suitable for 21st century
requirements. This article presents selected aspects of the HOTC schedule, the course preparation process and hypothetical directions of the transformation of HOTC in the future.
Key words – education, Higher Operational-Tactical Course, experience.
Wprowadzenie
W czerwcu 2013 roku zakończyła się trzecia edycja Higher Operational-Tactical
Course (HOTC), realizowanego przez Wydział Zarządzania i Dowodzenia Akademii
Obrony Narodowej. Choć jest to jedno z wielu przedsięwzięć dydaktycznych
Wydziału, warto poświęcić należną mu uwagę, ponieważ, w aspekcie kształcenia
kadr na potrzeby sił zbrojnych, opisywany kurs jest szczególnie wartościowy.
U schyłku XX wieku Alvin i Heidi Tofflerowie tak pisali o wymaganiach stojących
przed żołnierzami przyszłości: …nowe wojsko potrzebuje żołnierzy, którzy potrafią
posługiwać się swoim umysłem, którzy zdolni są porozumieć się z przedstawicielami
innych narodów i różnych kultur, którzy tolerują niejednoznaczność, przejmują inicjatywę i zadają pytania, nawet wówczas, gdy prowadzą one do kwestionowania autorytetu. Doświadczenia z prowadzonych w ostatniej dekadzie operacji reagowania
kryzysowego poza granicami kraju wskazują na to, że obraz żołnierza XXI wieku
wykreowany przez Tofflerów pod koniec minionego stulecia jest niezwykle trafny.
Nasuwa się jednak pytanie – jak kształcić żołnierzy dziś, aby mogli oni sprostać wymaganiom przyszłości? Na podstawie doświadczeń ze współczesnych operacji militarnych prowadzonych pod egidą NATO czy ONZ można przyjąć, że w kolejnym
A., H., Toffler, Wojna i antywojna. Jak przetrwać na progu XXI wieku?, Świat Książki, Warszawa
1998, s. 90.
215
WOJCIECH WIĘCEK
dziesięcioleciu będą one realizowane w środowisku wielonarodowym i wielokulturowym, przy szerokim wykorzystaniu zaawansowanych technologicznie systemów
informatycznych. Niewątpliwie powszechne i konieczne będzie biegłe posługiwanie
się językiem angielskim. Konieczność realizacji wielowariantowych zadań w nie do
końca przewidywalnych uwarunkowaniach będzie wymuszać potrzebę podnoszenia
zdolności do rozwiązywania problemów niepowtarzalnych oraz zarzucania schematyzmu i doktrynerstwa. Jeśli przedstawiony powyżej obraz potraktujemy za możliwy
do przyjęcia, możemy również założyć, że przygotowanie żołnierzy do sprostania
jego wymogom będzie wymagać kształcenia w środowisku międzynarodowym,
wielokulturowym, przy szerokim wykorzystaniu nowoczesnych technologii.
Na podstawie doświadczeń uzyskanych podczas trzech edycji Higher OperationalTactical Course można z powodzeniem stwierdzić, że odpowiada on takim wymogom. Ten prowadzony w języku angielskim kurs w ciągu trzech ostatnich lat ukończyło 58 słuchaczy, w tym 11 z innych państw (tabela 1.)
Ta b e l a 1
Uczestnicy HOTC w latach 2011–2013
Rok
2011
2012
2013
Razem
Polska
14
16
17
47
Brazylia
–
1
2
3
Czarnogóra
–
1
–
1
Kraj
Armenia
–
1
1
2
Gruzja
–
1
1
2
Serbia
–
–
1
1
Ukraina
–
–
2
2
Źródło: opracowanie własne.
Ogólna charakterystyka HOTC
Higher Operational-Tactical Course jest przykładem oferty edukacyjnej, skierowanej do oficerów posiadających stopień kapitana, aspirujących do objęcia stanowiska służbowego, zaszeregowanego do stopnia majora. Dla oficerów sił zbrojnych
RP jest on kontynuacją Wyższego Kursu Taktyczno-Operacyjnego (WKTO), który w założeniach programowych trwa sześć miesięcy. Po trzech miesiącach jedna
z grup WKTO, złożona z oficerów legitymujących się biegłą znajomością języka
angielskiego, kontynuuje naukę w ramach HOTC. Wówczas do grupy dołączają słuchacze zagraniczni.
Higher Operational-Tactical Course rozpoczyna dwutygodniowy panel wprowadzający, złożony głównie z wykładów. Kolejne dwa tygodnie przewidziane są
na seminaria i konwersatoria związaną tematycznie z problemami dowodzenia oraz
taktyki i sztuki operacyjnej. Drugi i trzeci miesiąc – to czas ćwiczeń zarówno grupowych, jak i dowódczo-sztabowych, podczas których uczestnicy kursu rozwijają
umiejętności rozwiązywania problemów operacyjno-taktycznych oraz pozyskują
216
HIGHER OPERATIONAL-TACTICAL COURSE. TRZY LATA DOŚWIADCZEŃ
wiedzę z zakresu taktyki, sztuki operacyjnej, działań pokojowych oraz współpracy
cywilno-wojskowej i wielokulturowości w sytuacjach kryzysowych. Jednym z założeń kursu było stworzenie międzynarodowego zespołu oficerów posiadających
doświadczenie związane nie tylko z codzienną działalnością w instytucjach wojskowych, ale również wynikającą z udziału w operacjach poza granicami kraju. Stanowi
to doskonałą podstawę do szczegółowego rozwijania poszczególnych zagadnień
w toku seminariów i konwersatoriów oraz w trakcie szeregu ćwiczeń.
Zasadnicze przedmioty realizowane w trakcie Higher Operational-Tactical
Course są następujące:
• taktyka,
• sztuka operacyjna,
• działania sił powietrznych,
• logistka,
• operacje pokojowe,
• dowodzenie,
• systemy wsparcia dowodzenia,
• przygotowanie i prowadzenie ćwiczeń.
Największa liczba godzin dydaktycznych poświęcona jest zagadnieniom taktyki oraz ćwiczeniom. Międzynarodowe grupy szkoleniowe składają się z oficerów
różnych specjalności, posiadających różne doświadczenie. Wpływa to na możliwość dyskusji oraz podnoszenia poziomu wiedzy słuchaczy z różnych dziedzin.
Szczegółowe zestawienie przedmiotów z podziałem na godziny przedstawiono w tabeli 2.
Ta b e l a 2
Zestawienie przedmiotów realizowanych podczas HOTC z podziałem na godziny dydaktyczne
Przedmiot
Military Tactics and Support Units Tactics
Military Operational Art
Command and Control Systems
Command Support Systems
Polish Armed Forces
Organization of training, ongoing operations and Command and Control
Air Support
Peace and Crisis Response Operations
Exercise of command Ćwiczenie: Land forces warfare during crisis and war
“RING”
Exercise of command Ćwiczenie: Peace support operations
Liczba godzin
64
10
22
34
24
36
6
8
78
22
Źródło: opracowanie własne.
Szerzej: Higher Operational-Tactical Course Programme. For candidates aspiring to the rank of
major. CODE – 8101021/A-1, Warsaw 2011.
217
WOJCIECH WIĘCEK
Wiedza teoretyczna jest weryfikowana podczas szeregu ćwiczeń, wśród których
kluczowe miejsce odgrywa ćwiczenie PIERŚCIEŃ, związane tematycznie z problematyką użycia sił zbrojnych w czasie kryzysu i wojny. W jego trakcie oficerowie
kursu tworzą dowództwo brygady międzynarodowej i rozwiązują złożone problemy
operacyjno-taktyczne. Dużym zainteresowaniem słuchaczy, głównie zagranicznych,
cieszą się wykorzystywane systemy wsparcia dowodzenia, a w szczególności system C3IS JAŚMIN. Doświadczenia z minionych edycji kursu wskazują na to, że
międzynarodowe dowództwo pracuje sprawnie i osiąga terminowo założone cele.
Tym samym potwierdza się wysoka jakość prowadzonych zajęć i właściwa struktura
programowa kursu.
W celu podniesienia praktycznego wymiaru kształcenia, wybrane zajęcia prowadzą przedstawiciele jednostek oraz instytucji wojskowych, takich jak:
• Sztab Generalny Wojska Polskiego;
• Dowództwo Wojsk Specjalnych;
• Dowództwo Sił Powietrznych;
• Inspektorat Wsparcia Sił Zbrojnych;
• Dowództwo Operacyjne Sił Zbrojnych.
Elementem kursu jest także zapoznanie słuchaczy z procesem szkolenia w jednostkach liniowych. Takie zajęcia organizowane są we współpracy z 1 Brygadą
Pancerną, w ich trakcie prezentowane są zagadnienia funkcjonowania oddziału
wojsk lądowych oraz wybrane elementy szkolenia taktycznego pododdziałów czołgów.
Jednym z warunków ukończenia kursu jest opracowanie i wygłoszenie prezentacji końcowej, której tematyka związana jest z problematyką obronności. Prezentacja
ta stanowi efekt trzymiesięcznej edukacji, a jej treść opiera się na wiedzy uzyskanej podczas zajęć oraz na własnych doświadczeniach studentów zdobytych podczas
operacji poza granicami kraju. Można więc z powodzeniem powiedzieć, że stanowi ona połączenie teorii z praktyką, co nadaje jej wartościowy wymiar naukowo
– dydaktyczny. Warunkiem przystąpienia do prezentacji końcowej jest uzyskanie
zaliczeń z przedmiotów i ćwiczeń zgodnie z programem HOTC oraz wymogami
określonymi przez prowadzących zajęcia wykładowców. Prezentacja jest przygotowywana i wygłaszana w języku angielskim. Składa się z 20–25 slajdów opracowanych w formacie Power Point, oraz referatu o objętości 10–15 stron. Ocena prezentacji stanowi składową trzech czynników: przedstawianych treści – 25%, jakości
prezentacji – 25% oraz odpowiedzi na pytania dotyczące prezentowanych zagadnień
– 50%. Wybrane prezentacje końcowe uczestników HOTC są publikowane i wykorzystywane do celów dydaktycznych podczas kolejnych edycji kursu, ich przykładowe tematy przedstawiono w tabeli 3.
Zarządzanie Dziekana Wydziału Zarządzania i Dowodzenia nr 33 z dnia 17.06.2013 w sprawie
przygotowania i przeprowadzenia prezentacji końcowej z uczestnikami Higher Operational-Tactical
Course w roku akademickim 2012–2013, Warszawa 2013.
Zob. J. Posobiec, W. Więcek, K. Rynkiewicz (red.), Components of hierarchical organization in
terms of defense, AON, Warsaw 2013, ISBN 978-83-7523-287-5.
218
HIGHER OPERATIONAL-TACTICAL COURSE. TRZY LATA DOŚWIADCZEŃ
Ta b e l a 3
Wybrane tematy prezentacji końcowych przygotowywanych przez uczestników HOTC
Role and task of deployable NBC analytical laboratory in warning and reporting system
Air defence battalion in stabilization operations
Brigade in defence with reference to CIS
Unmanned aerial vehicle “scan eagle” mission in Afghanistan
Air defence protection of 2012 European Football Championship
Information superiority negatively cooperating sides
(military info ops)
Centre of gravity analysis in operations planning
Field artillery in essential combat tactical activities
Concept of logistic support at the battalion level
Field artillery in stabilization and peace support operations
Leadership in Ukraine
Planning of multinational exercise as part of collective training
Cyber warfare
War 2008 between Georgia and Russia
Logistic principles and organization – NATO & Brazil
Stability operations: a case study on the example of Haiti
Źródło: opracowanie własne.
Higher Operational-Tactical Course jest przedsięwzięciem odpowiadającym
wymogom doskonalenia kadr na potrzeby sił zbrojnych XXI wieku. Potwierdza to
jego wielonarodowy i wielokulturowy charakter oraz założenia programowe, w których znaczną liczbę godzin przewidziano na problematykę związaną z wykorzystaniem systemów wsparcia dowodzenia oraz udziału w operacjach reagowania kryzysowego. Ze względu na ograniczenia natury formalnej w aspekcie współpracy
międzynarodowej, w pierwszej edycji kursu uczestniczyli tylko oficerowie naszych
sił zbrojnych. Mimo tego wszystkie zajęcia były prowadzone w języku angielskim.
W trakcie kursu zweryfikowano jego założenia programowe oraz stworzono podstawy do wprowadzenia stosownych zmian w wytycznych i dokumentacji ćwiczeń.
Proces przygotowania HOTC
Wstępne ustalenia organizacyjne trwały od połowy 2010 roku, a spotkanie robocze dotyczące opracowania programu kursu odbyło się w listopadzie. Zapadły
wówczas decyzje dotyczące struktury programowej oraz przybliżonej liczby godzin dydaktycznych przewidzianych na poszczególne przedmioty. Prace nad programem w których uczestniczyli przedstawiciele Instytutu Dowodzenia, Instytutu
Obronności, Instytutu Logistyki, Instytutu Lotnictwa i Obrony Powietrznej, Centrum
Symulacji i Komputerowych Gier Wojennych oraz Centrum OPBMAR trwały do
połowy stycznia 2011 roku. Po konsultacji językowej w Studium Języków Obcych,
program został zatwierdzony przez rektora Akademii Obrony Narodowej w lutym
219
WOJCIECH WIĘCEK
2011roku. Do prowadzenia zajęć podczas pierwszej edycji kursu przewidziano
21 wykładowców, z których ponad połowę stanowili nauczyciele nieposiadający
stopnia naukowego doktora (tabela 4.).
Ta b e l a 4
Podział wykładowców pierwszej edycji HOTC, ze względu na wykształcenie
Magister
Oficer dyplomowany
Doktor
Doktor habilitowany
10
2
6
3
Źródło: opracowanie własne.
Zaprezentowany powyżej podział wskazuje na to, że trzon zespołu przewidzianego do prowadzenia zajęć w ramach Higher Operational-Tactical Course stanowili
młodzi nauczyciele akademiccy. Dla części z nich prowadzenie zajęć w języku angielskim było nowym i nieznanym dotychczas obszarem działalności dydaktycznej.
Przed rozpoczęciem kursu konieczne było opracowanie zestawienia literatury, wykładów, wytycznych do zajęć oraz dokumentacji ćwiczeń. Ukazało
����������������������������
się i nadal ukazuje
wiele wartościowych publikacji w języku angielskim, związanych tematycznie z programem HOTC, m.in. takich jak: Dobija K., Army Organic Air Defense Organization
and Operating Principles, AON, Warszawa 2012, Rubaj T., Fire support – integral
part of contemporary operations, National Defense University Scientific Quarterly
nr 4(89)/2012, Rubaj T., Task-organizing – general principles and practice aspects
concerning the field artillery units, National Defense University Scientific Quarterly
nr 1(90)/2013, Łydka W., Sources of leadership in organizations, Zeszyty naukowe
AON nr 2 (91)/2013, Więcek W., On the employment of helicopter-borne combat
assaults and air assault task forces in the operations carried out in wooded-lake
���������������������������������
w opracowaniu: W. Łydka,
areas, Zeszyty Naukowe AON nr 3 (92)/2013. Ponadto
K. Frącik, Decision Making Process in Polish Land Forces, AON, Warszawa 2014.
Wnioski i propozycje
Na podstawie trzyletnich doświadczeń można z powodzeniem stwierdzić, że
Higher Operational-Tactical Course jest ciekawą ofertą edukacyjną dla kandydatów na oficerów starszych. Niezaprzeczalnym atutem kursu jest możliwość podnoszenia poziomu znajomości anglojęzycznej terminologii związanej z problematyką
obronności zarówno przez słuchaczy kursu, jak i nauczycieli akademickich. Udział
w HOTC pozwala również na zrozumienie złożonych mechanizmów funkcjonowania w wielonarodowym i wielokulturowym środowisku współczesnych operacji.
Pomimo zaprezentowanych atutów kursu, wiele kwestii wymaga udoskonalenia.
Przede wszystkim przewidziany czas trwania HOTC wydaje się być wystarczający
220
HIGHER OPERATIONAL-TACTICAL COURSE. TRZY LATA DOŚWIADCZEŃ
jedynie do podniesienia kompetencji jego uczestników w aspekcie pracy w środowisku wielonarodowym. Doświadczenie wskazuje na to, że słuchacze nie są w stanie
zgłębić zagadnień operacyjno-taktycznych w stopniu, w jakim ma to miejsce w ramach przebiegającego równolegle polskojęzycznego WKTO. Zmusza to do refleksji
nad doborem oficerów sił zbrojnych RP do udziału w HOTC. Być może należy już
na początku WKTO zapoznać jego uczestników z przewidywanym rozpoczęciem
HOTC i wśród posiadających udokumentowaną, biegłą znajomość języka angielskiego oficerów przeprowadzić weryfikację poziomu wiedzy po trzech miesiącach
nauczania przy wykorzystaniu platformy ADL. Ci oficerowie, którzy uzyskają najwyższe wyniki, otrzymaliby możliwość kontynuowania nauki w języku angielskim.
Innymi słowy, w przyszłości znajomość języka nie powinna być podstawowym kryterium kwalifikującym słuchacza WKTO do udziału w Higher Operational-Tactical
Course.
Wśród oficerów innych państw dostrzeżono dużą rozpiętość w zdolności do posługiwania się językiem angielskim. Zasadne wydaje się zatem być rozważanie podjęcia prób weryfikacji posiadanej przez nich znajomości języka angielskiego przed
rozpoczęciem kursu.
Dużym problemem jest brak potrzebnej literatury opracowanej w języku angielskim. Pomimo prowadzonych intensywnych prac w tym zakresie, dotychczas
nie został opublikowany podręcznik ujmujący kompleksowo treści związane z poszczególnymi przedmiotami. Generuje to pewne ograniczenia w ocenianiu uczestników kursu, gdyż trudno wskazać im jednoznaczny zakres wiedzy do opanowania.
Ponadto ze względu na konieczność zachowania możliwości indywidualnego podejścia do słuchaczy, wielkość grup powinna oscylować w przedziale 12–15 oficerów,
co w dwóch ostatnich edycjach HOTC nie było respektowane.
Być może w przyszłości należałoby rozważyć możliwość prowadzenia Higher
Operational-Tactical Course jako odrębnego przedsięwzięcia dydaktycznego dla absolwentów WKTO, którego celem będzie przygotowanie oficerów w stopniu kapitana do pracy w środowisku międzynarodowym, w ramach którego główny wysiłek szkoleniowy będzie skierowany na podnoszenie zdolności do rozwiązywania
szeregu problemów operacyjno taktycznych w zespole posługującym się językiem
angielskim? Posiadanie świadectwa ukończenia HOTC mogłoby wówczas być ważnym atutem, wpływającym na objęcie określonego stanowiska w strukturach międzynarodowych, zaszeregowanego do stopnia etatowego majora.
Zakończenie
Higher Operational-Tactical Course jest stosunkowo nową propozycją w systemie kształcenia kadr na potrzeby sił zbrojnych RP, cieszącą się dużym zainteresowaniem zarówno w kraju jak i za granicą. Liczba słuchaczy, którzy uzyskali świadectwo
jego ukończenia wskazuje na to, że jest on atrakcyjną ofertą dla oficerów w stopniu
kapitana, przewidzianych do objęcia wyższego stanowiska służbowego. Biorąc pod
221
WOJCIECH WIĘCEK
uwagę zakres tematyczny zagadnień poruszanych w procesie kształcenia, język prowadzenia zajęć oraz wielonarodowy i wielokulturowy skład grup szkoleniowych,
prawdopodobnie taka tendencja utrzyma się także w przyszłości.
Należy jednak dostrzegać również zaprezentowane w niniejszym artykule kwestie refleksyjne, wymagające stosownych rozstrzygnięć. Niewykluczone, że zastosowanie w przyszłości proponowanych rozwiązań wiązać się będzie z koniecznością
wprowadzenia zmian w treści zakładanych celów kursu, co jednak nie pozostaje
w sprzeczności z jego zasadniczą formułą, czyli doskonaleniem personelu sił zbrojnych w aspekcie funkcjonowania w warunkach złożonego, wielonarodowego środowiska operacji XXI wieku.
HIGHER OPERATIONAL-TACTICAL COURSE. THREE
YEARS OF EXPERIENCE
Abstract
For three years, the Management and Command Faculty has offered a three month long
Higher Operational-Tactical Course (HOTC) as part of a professional soldiers’ training
system, dedicated to officers aspiring to higher rank. According to our three years of
experience, we can say that the course is an interesting educational proposal, suitable for
21st century requirements. This article presents selected aspects of the HOTC schedule, the
course preparation process and hypothetical directions of the transformation of HOTC in
the future.
Key words – education, Higher Operational-Tactical Course, experience.
Introduction
In June 2013, the Management and Command Faculty ended the third edition
of the Higher Operational-Tactical Course (HOTC). However, it is one of many
didactical events offered by the Faculty, which is worth emphasising due to the fact
that HOTC is a valuable proposal in terms of the education of armed forces military
personnel.
At the end of the 20th century, the famous American futurists, Alvin and Heidi
Toffler, presented the hypothetical requirements of the soldiers of the future: (…) the
new army needs soldiers who can make use of their minds, who can communicate
with people of other nations and different cultures, who tolerate ambiguity, who take
the initiative and ask questions, even when they query authority (…). The experience
A., H., Toffler, War and Anti-War. Making Sense of Today`s Global Chaos, Świat Ksiązki, Warsaw
1998, p. 90.
222
HIGHER OPERATIONAL-TACTICAL COURSE. THREE YEARS OF EXPERIENCE
that came from participation in contemporary Crisis Response Operations justifies
the accuracy of Toffler’s vision of future soldiers. On the other hand, we have to
answer the question – how do you educate military personnel towards these future
requirements?
Combat experience in Afghanistan and Iraq shows that, nowadays, military units
exist in a network-centric environment and factors such as, fire precision, timely
information, effective air defence and effective decision making process supported
by computer systems, all play a major role in the process of achieving superiority.
Undoubtedly, future NATO or UN operations will exist in a multinational, multicultural
and network-centric environment. Cmmunication in English will be a universal issue.
The need to execute complicated missions in an unpredictable environment requires
an ongoing search for more and more effective training methods for officers, which
will be adequate for the requirements of contemporary times. This means that future
soldiers also have to be educated in a multinational and multicultural environment
with new technologies employed on a massive scale. According to the experience
obtained from the last three editions of HOTC, we can conclude that this course is
perfect for the above mentioned requirements. In the last three years, it was provided
as an English language course and had been completed by 58 students, including 11
foreign officers (see table 1.)
Ta b l e 1
Participants in HOTC in years 2011–2013
Year
2011
2012
2013
Total
Poland
14
16
17
47
Brazil
–
1
2
3
Nationality
Montenegro Armenia
–
–
1
1
–
1
1
2
Georgia
–
1
1
2
Serbia
–
–
1
1
Ukraine
–
–
2
2
Self – reported data.
General characteristics of HOTC
The Higher Operational – Tactical Course offered at the Management and
Command Faculty of the National Defence University constitutes an example of the
evolution of the educational system. The course is intended for captains who want to
broaden their knowledge with information essential for higher posts in the army. For
Polish officers, HOTC is the continuation of Wyższy Kurs Taktyczno Operacyjny
– WKTO (the Polish translation of HOTC) which is doctrinally six months long.
After three months, selected WKTO students, usually one training group, continue
their education in HOTC. At this stage, the team is mixed with foreign students and
forms a didactic group.
223
WOJCIECH WIĘCEK
The Higher Operational-Tactical Course structure consists of three parts. The first
part, the introduction panel, mainly includes lectures. The second one is dedicated to
seminaries and discussions thematically related with the problems of tactics, C˛ and
operational art. The second and third month are the time when group trainings and
command – staff exercises are performed. This is the last part of HOTC, assigned
for development of complex skills in solving operational – tactical problems. During
exercises, students gain knowledge connected to tactics, operational art, peace support
operations, and civil-military and multicultural cooperation in crisis situations. One of
the HOTC requirements was the need to prepare an international team, which consists of
students both experienced in operations abroad and in ordinary military functions typical
for military institutions and units during peace time. This would serve as a reliable base
for individual and detailed problem solving during seminars and exercises.
The main subjects of the Higher Operational-Tactical Course are as follow:
• Military Tactics;
• Military Operational Art;
• Air Support;
• Logistics;
• Peace Support Operations;
• Command and Control Systems;
•������������������������
Command Support Systems�.
The main didactical effort during HOTC is dedicated to tactics and exercises.
International training groups are composed of officers from various arms and
services. Due to this, it is possible to discuss complicated multispectral problems
adequate to the requirements of contemporary military operations. The detailed list
of subjects considered as part of HOTC is shown in table 2.
Ta b l e 2
Subjects of HOTC with number of hours
Subjects
Military Tactics and Support Units Tactics
Military Operational Art
Command and Control Systems
Command Support Systems
Polish Armed Forces
Organisation of training, ongoing operations and Command and Control
Air Support
Peace and Crisis Response Operations
Exercise of command Exercise: Land forces warfare during crisis and war
“RING”
Exercise of command Exercise: Peace support operations
Number of hours
64
10
22
34
24
36
6
8
78
22
Self – reported data.
Higher Operational-Tactical Course Programme. For candidates aspiring to the rank of major.
CODE – 8101021/A-1, Warsaw 2011.
224
HIGHER OPERATIONAL-TACTICAL COURSE. THREE YEARS OF EXPERIENCE
Theoretical knowledge is verified during numerous exercises, from which the
most important is the command – staff exercise ‘Ring’, thematically related to aspects
of the employment of armed forces during crisis and war time. Then, the HOTC group
works like a Multinational Brigade of Staff to solve complex operational – tactical
problems. During the Ring, students, on a massive scale, use the Command Support
Systems like C3IS JAŚMIN, which is a reliable opportunity to get to know new
technological solutions, especially for foreign students. Our experience confirms
that multinational staffs work fluently, in a timely manner and, consequently, achieve
the desirable effects. These facts have been ascertained from the suitable HOTC
programme structure and the high quality of teaching forms and methods.
According to the requirements in searching for more and more effective training
methods, selected lectures during the Higher Operational-Tactical Course are
provided by specialists from many military institutions:
• The General Staff of Polish Armed Forces;
• Special Operations Command;
• Air Forces Command;
• The Inspectorate of Armed Forces Support;
• The Operational Command of the Polish Armed Forces.
One of the elements of the course is visiting the 1st Armour Brigade in Warszawa–
Wesoła, where students gain knowledge related to training methods in a combat
unit. Following this, representatives of the Brigade Staff and their subunits present
selected aspects of tactical training and explain the role and tasks of the Land Forces
unit during crisis and war time.
The last section of the module consists of preparation and providing a final
presentation concerning the problematic issue of types of national defence. The
presentation is conducted after a 3-month course and consists of the knowledge
gained during classes, as well as the personal experience of the students. Hence, it
may be concluded that it links theory with practice, which constitutes an additional
educational benefit.
Students provide the final presentation after they have successfully completed
every subject according to the HOTC programme and additional teachers’ guidelines.
The presentation consists of 20 – 25 slides in Power Point format and includes
an essay, approximately 10 pages in Word format. The assessment of the final
presentation consists of three parts: the presented problems – 25%, the quality – 25%
and answering the questions concerning the presented problems – 50%. Selected
final presentations are published by National Defence Academy Publishing House
and employed for didactic purposes during the next editions of HOTC. Examples of
final presentation topics are presented in table 3.
See: J. Posobiec, W. Więcek, K. Rynkiewicz (edit.), Components of hierarchical organization in
terms of defense, National Defence University, Warsaw 2013, ISBN 978-83-7523-287-5.
225
WOJCIECH WIĘCEK
Ta b l e 3
Selected topics of Final Presentation prepared by HOTC students
Role and task of deployable NBC analytical laboratory in warning and reporting system
Air defence battalion in stabilisation operations
Brigade in defence with reference to CIS
Unmanned aerial vehicle “scan eagle” mission in Afghanistan
Air defence protection of 2012 European Football Championship
Information superiority negatively cooperating sides (military info ops)
Centre of gravity analysis in operations planning
Field artillery in essential combat tactical activities
Concept of logistic support at the battalion level
Field artillery in stabilisation and peace support operations
Leadership in Ukraine
Planning of multinational exercise as part of collective training
Cyber warfare
War of 2008 between Georgia and Russia
Logistic principles and organisation – NATO & Brazil
Stability operations: a case study using the example of Haiti
Self – reported data.
The Higher Operational-Tactical Course offered in the Management and
Command Faculty of the National Defence University constitutes an example of the
evolution of the educational system. Furthermore, the multinational and multicultural
character of HOTC is worth emphasising. Moreover, a considerable number of hours
have been dedicated to develop knowledge concerning Command Support Systems
and participating in contemporary Crisis Response Operations. Despite the fact that
during the first edition of the course, foreign officers did not participate, students
and tutors communicated in English, creating an opportunity to verify programme
presumptions and introduce required changes in guidelines and documents of
exercises.
Process of HOTC preparations
The preparatory work started in the middle of the 2010. The meeting concerning
the HOTC structure took place in November and then the programme requirements
and estimated numbers of hours for particular subjects were established. The
programme preparation process, which involved representatives of the Institute of
Command, the Institute of Defence, the Logistics Institute, the Air Force and Air
Defence Institute, the War Games and Simulation Centre and the CBRN Defence
Training Centre, finished in January 2011. Finally, after language consultation in the
Foreign Languages Centre, the HOTC programme was endorsed by The President of
National Defence University, in February 2011.
226
HIGHER OPERATIONAL-TACTICAL COURSE. THREE YEARS OF EXPERIENCE
Initially, during the first HOTC edition, the teaching team consisted of twenty
one people. More than half of them were master’s degree and certified officers (see
table 4.).
Ta b l e 4
HOTC first edition instructors qualifications
Master degree
Certified officer
Ph.D.
Associate professor
10
2
6
3
Self – reported data.
The data presented above confirms that the core of the tutors’ team was young
teachers, for whom teaching in English was a didactic new experience. Before
the course, tutors had to prepare a bibliography, lectures, guidelines and exercise
documents. Course instructors published many valuable issues in English that were
thematically linked to the course schedule, for example: Dobija K., Army Organic
Air Defense Organization and Operating Principles, AON, Warszawa 2012, Rubaj
T., Fire support – integral part of contemporary operations, National Defence
University Scientific Quarterly nr 4(89)/2012, Rubaj T., Task-organizing – general
principles and practice aspects concerning the field artillery units, National Defence
University Scientific Quarterly nr 1(90)/2013, Łydka W., Sources of leadership in
organizations, Zeszyty naukowe AON nr 2 (91)/2013, Więcek W., On the employment
of helicopter-borne combat assaults and air assault task forces in the operations
carried out in wooded-lake areas, Zeszyty Naukowe AON nr 3 (92)/2013 and,
currently being written, W. Łydka, K. Frącik, Decision Making Process in Polish
Land Forces, AON, Warsaw 2014.
Conclusions and suggestions
Due to our three years experience, it is worth mentioning that the Higher
Operational-Tactical Course is an interesting educational proposal for captains
aspiring to the rank of major. The benefit of this course is the opportunity to develop
language skills, especially those linked to military terminology. Participation in
HOTC allows an insight to be gained into the complex circumstances of contemporary
multinational and multicultural operations. Despite the advantages presented above,
many issues need to be improved. Firstly, the duration of the course seems only
to be long enough to improve students’ competence in the aspects of existing
functioning in a multinational environment. Furthermore, it is worth emphasising
that participants of the HOTC are not able to penetrate into the details of complicated
operational-tactical problems as deeply as they would during a longer WKTO. This
227
WOJCIECH WIĘCEK
provokes thoughts concerning the recruitment of Polish officers for participation in
the Higher Operational-Tactical Course. Before future editions of the HOTC, the
best, and most fluent in English, students of WKTO should be examined after three
months of education and the best of them directed to continue training on HOTC.
This means that the level of English skills should not be the main factor in deciding
who participates in Higher Operational-Tactical Courses in the future. Because
foreign students are usually not at the same levels of English, their participations
should be verified before the beginning of the course.
A crucial problem is also the lack of a suitable bibliography in English linked
thematically to HOTC schedule. The previously mentioned facts enforce the need for
preparing and publishing papers providing complex knowledge in the area of tactics,
command and control, operational art or command support systems. The problem
of a deficiency of publications generates limitations in the area of the evaluation
process. Moreover, for preparing conditions for an individual approach, the number
of students in the training group ought to oscillate between 12–15 officers. For the
last two years, this concept was not confirmed.
It is worth considering the possibility of creating a new character for the Higher
Operational-Tactical Course, as a distinct part of the education dedicated to WKTO
graduates aspiring to take positions in the international military structures. The
main effort of the course would be directed to developing the skills of the existing
multinational team and solving complicated operational-tactical problems. The
certificate of HOTC completion will be an important factor positioning deciding
how to fill positions in international structures.
Summary
To conclude, it ought to be highlighted that the Higher Operational-Tactical
Course is a new proposal in the Polish military educational system. A number of
graduates confirm its attractiveness, not only in Poland but also abroad. The course
is intended for captains who wish to broaden their knowledge with information
essential for higher posts in the army. Because the course schedule is adequate for the
requirements of contemporary challenges and hazards, this tendency will probably
not change in the next few years.
The previously mentioned facts enforce the need for introducing beneficial
changes in the tuition offered at military academies and staff colleges, in the form of
additional modules, courses, and studies taught in English. The Higher Operational
– Tactical Course offered in the Management and Command Faculty of the National
Defence University constitutes an instance of the evolution of the educational system.
However, some details of the HOTC nedd invariably to be altered – improving
the ability to work in the complex environment of contemporary multinational
operations.
228
Zeszyty Naukowe AON nr 1(94) 2014
ISSN 0867–2245
KOMUNIKATY, KOMENTARZE, RECENZJE
I SPRAWOZDANIA
Komunikat nr 1 z warsztatów zorganizowanych w ramach
programu NATO dot. wspierania transformacji systemu
szkolnictwa wojskowego Ukrainy (grudzień 2013 roku)
kmdr rez. dr hab. Piotr Gawliczek
Akademia Obrony Narodowej
Od 9 do 13 grudnia 2013 roku, w wojskowych instytucjach edukacyjnych
Ukrainy, w ramach programu wspierania transformacji systemu szkolnictwa wojskowego tego kraju (Defence Education Enhancement Program Ukraine – DEEP
Ukraine) przeprowadzona została seria warsztatów pod egidą NATO.
Pierwsze przedsięwzięcie zostało przeprowadzone w siedzibie Akademii
Marynarki Wojennej w Sewastopolu. Uczestniczyło w nim 55 osób reprezentujących tę uczelnię. Jako eksperci NATO, wykłady wygłosili kmdr rez. dr hab. Piotr
Gawliczek z Akademii Obrony Narodowej oraz kmdr dr Waldemar Mironiuk
z Akademii Marynarki Wojennej w Gdyni. Elementem pobytu było kurtuazyjne spotkanie z komendantem Akademii Marynarki Wojennej oraz zastępcą dowódcy Sił
Morskich Ukrainy – kontradmirałem Denysem Berezowskim.
Wydarzenie to miało szczególne znaczenie, gdyż po raz pierwszy przedsięwzięcie programu DEEP odbywało się w Akademii Marynarki Wojennej w Sewastopolu.
Głównym celem warsztatów była wymiana doświadczeń w zakresie problematyki rozwoju zawodowego kadry dydaktyczno-naukowej wyższych uczelni wojskowych. Pierwszym punktem programu (10 grudnia 2013 r.) było oficjalne spotkanie
z komendantem Akademii i jego zastępcami. Podczas sesji informacyjnej eksperci
NATO wygłosili dwie prezentacje. Pierwsza dotyczyła wizji, misji i zadań Akademii
Marynarki Wojennej w Gdyni oraz zakresu współpracy i wymiany programowej,
która odpowiadałaby potrzebom Ukraińskich Sił Morskich. Druga prezentacja
dotyczyła kluczowych programów odnoszących sie do kształcenia i szkolenia Sił
Morskich Ukrainy. Następnym punktem programu było zwiedzanie bazy dydaktycznej i szkoleniowej Akademii Marynarki Wojennej w Sewastopolu.
Program drugiego dnia wizyty (11 grudnia 2013 r.) skoncentrowany był na prezentacjach przedstawionych przez kmdr. rez. dr. hab. Piotra Gawliczka: Tematy
prezentacji to: (1) „Ogólna informacja nt. programów NATO dotyczących wspiera229
PIOTR GAWLICZEK
nia transformacji systemów szkolnictwa wojskowego”, (2) „Prezentacja programu
DEEP dla Ukrainy”, (3) „System edukacji wojskowej w Siłach Zbrojnych RP – oferta kształcenia i szkolenia”. Po każdej prezentacji następowała sesja pytań i odpowiedzi.
Trzeciego dnia (12 grudnia 2013 r.) wygłoszone zostały cztery prezentacje. Dwie
wygłosił kmdr dr Waldemar Mironiuk: (1) „Kształcenie i szkolenie w Akademii
Marynarki Wojennej w Gdyni”, (2) „Program kształcenia i szkolenia podchorążych Marynarki Wojennej RP”, i dwie prezentacje wygłosił kmdr rez. dr hab. Piotr
Gawliczek (1) „Jak kształcić przyszłych generałów/admirałów – w kierunku wspólnych programów” (2) Kształcenie na odległość jako narzędzie wspierające proces
edukacji i szkolenia” Tak jak poprzedniego dnia, wszystkie prezentacje kończyły się
sesją pytań i odpowiedzi.
Czwartego dnia wizyty (13 grudnia 2013 r.) przedstawiono trzy prezentacje: kmdr
rez. dr hab. Piotr Gawliczek wygłosił prezentację na temat wybranych obszarów
procesu edukacyjnego w Akademii Obrony Narodowej (Proces Boloński), podczas
gdy kmdr dr Waldemar Mironiuk wygłosił dwie prezentacje (1) Program kształcenia
podyplomowego dla oficerów marynarki wojennej i Akademii Marynarki Wojennej,
(2) Programy badawcze dla bezpieczeństwa morskiego i Marynarki Wojennej
RP. Tak jak to było w dniach poprzednich, prezentacje zakończyły się sesją pytań
i odpowiedzi.
Przedsięwzięciem kończącym warsztaty była sesja podsumowująca, podczas
której określono kierunki rozwoju przyszłej współpracy w ramach programu DEEP
dla Akademii Marynarki Wojennej Ukrainy. Jako priorytetowe uznano przedsięwzięcia służące podnoszeniu znajomości języka angielskiego oraz rozwojowi kadry
dydaktycznej uczelni (widziane z praktycznego punktu widzenia), a także wykorzystanie w procesie dydaktycznym form i narzędzi kształcenia na odległość (ADL).
Widoczna była otwartość strony ukraińskiej we wskazywaniu konkretnych potrzeb
dotyczących kształcenia i szkolenia.
Należy podkreślić, że eksperci NATO zostali pozytywnie i przyjaźnie przyjęci
przez uczestników wszystkich sesji informacyjnych. Zadawano wiele szczegółowych pytań, odnoszących się głównie do różnych aspektów budowy programów
nauczania, a także ich akredytacji przez odpowiednie instancje. Również kwestie
Procesu Bolońskiego miały swój oddźwięk w wielu pytaniach ze strony uczestników
warsztatów. Cele warsztatów w pełni osiągnięto, a zespół ekspertów był w stanie
stworzyć podstawy dla przyszłych działań dotyczących Akademii Marynarki Wojennej w zakresie przedsięwzięć ujętych w zatwierdzonym planie programu DEEP
dla Ukrainy.
Drugim przedsięwzięciem realizowanym na Ukrainie były warsztaty NATO na
temat „Wprowadzenie do istoty przywództwa NATO”, zorganizowane w Uniwersytecie Obrony Narodowej w Kijowie.
W przedsięwzięciu tym uczestniczyło 16 przedstawicieli ukraińskich instytucji
wojskowych oraz wydziałów Uniwersytetu Obrony Narodowej Ukrainy im. Iwana
Czerniachowskiego i instytutów Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa
Szewczenki. Ekspertami NATO byli płk dr Tadeusz Zielinski oraz mjr dr Waldemar
230
KOMUNIKATY, KOMENTARZE, RECENZJE I SPRAWOZDANIA
Łydka z Akademii Obrony Narodowej w Warszawie. W trakcie warsztatów odbyło
się kurtuazyjne spotkania z przedstawicielami kierownictw uczelni oraz Departamentu Szkolnictwa Wojskowego i Nauki Ministerstwa Obrony Narodowej Ukrainy. Głównym celem warsztatów była wymiana doświadczeń na temat przywództwa
w odniesieniu do rozwiązań polskich, NATO i ukraińskich sił zbrojnych.
Pierwszy dzień (10 grudnia 2013) był poświęcony rozważaniom teoretycznym
na temat przywództwa. Płk Zieliński przedstawił główne teorie związane z przywództwem i skoncentrował się na podstawowych zagadnieniach przywództwa: definicji, czynnikach i zasad przywództwa, cech przywódczych i stylach liderów. Po
prezentacji były zadawane pytania i toczona dyskusja. Co ważne, w warsztatach
brali udział zarówno pracownicy cywilni jak i wojskowi nauczyciele akademiccy,
mający do czynienia z prezentowanym zagadnieniem, co sprzyjało otwartej debacie
na temat prezentowanych rozwiązań. Uczestnicy zgodzili się, że teoria przywództwa, w tym przywództwa wojskowego, jest bardzo podobna we wszystkich siłach
zbrojnych, ale istnieją różnice w rozwiązaniach na temat kształtowania prawdziwego przywódcy. Prezentacje były tłumaczone symultanicznie co spowodowało pewne
ograniczenia czasowe. Podczas drugiego dnia warsztatów (11 grudnia 2013) mjr
Łydka zaprezentował obowiązujące rozwiązania dotyczące przywództwa w NATO
(prezentacja: „Przywództwo w NATO. Główne zasady”). Punkty prezentacji obejmowały przywództwo w ​​dowodzeniu, istotę dowodzenia i rolę dowódcy jako lidera.
Treści prezentowane podczas wykładu znalazły kontynuację w dyskusji, w której
widoczne było zainteresowanie kadry akademickiej zagadnieniami dotyczącymi
tego obszaru.
Tego samego dnia płk. Zieliński uczestniczył w dwóch spotkaniach. Pierwsze,
z zastępcą komendanta Uniwersytetu Obrony Narodowej Ukrainy, związane z przyszłą współpracą Uniwersytetu według „mapy drogowej” w ramach programu DEEP.
Był on bardzo zainteresowany wymianą doświadczeń związanych z organizacją
studiów wojskowych w Akademii Obrony Narodowej w Warszawie oraz polskimi
rozwiązaniami w obszarze wojskowego systemu kształcenia zawodowego. Drugie
spotkanie odbyło się z przedstawicielami Departamentu Szkolnictwa Wojskowego
i Nauki Ministerstwa Obrony Narodowej Ukrainy (departament jest odpowiedzialny
za implementację programu DEEP przez stronę ukraińską). Dyskutowano na temat
możliwości publikowania artykułów naukowych przez ukraińskich naukowców wojskowych w czasopismach krajów wspierających program DEEP. Strona ukraińska
wykazywała także zainteresowanie wymaganiami redakcyjnymi obowiązującymi
w czasopismach. Wstępnie ustalono, że wszystkie potrzebne informacje dotyczące
tych kwestii będą przesyłane stronie ukraińskiej przez rady redakcyjne czasopism.
Strona ukraińska zadeklarowała możliwość opublikowania pierwszych artykułów
na początku 2014 roku.
Trzeciego dnia warsztatów (12 grudnia 2013 r.) mjr Łydka, wygłosił wykład
na ten temat przywództwa wojskowego. Zdefiniował istotę przywództwa, zasady
i style dowodzenia i kierowania, kompetencje przywódcze, przywództwo na różnych poziomach. Przedstawił także ofertę kształcenia AON w kontekście zagadnień
dotyczących przywództwa. W kolejnej wygłoszonej prezentacji wskazał na dwa231
PIOTR GAWLICZEK
naście typowych błędów w procesach przywództwa. Kwestie te były przedmiotem
dyskusji.
Z kolei płk Zieliński uczestniczył w spotkaniu z zastępcami komendantów sześciu instytutów Uniwersytetu Obrony Narodowej w Kijowie. Celem spotkania było
przedstawienie stronie ukraińskiej istoty procesu organizacyjnego przygotowania
programów nauczania na studiach wojskowych w AON i udzielenie odpowiedzi na
najczęściej zadawane pytania dotyczące studiów wojskowych.
Podczas ostatniego dnia warsztatów (13 grudnia 2013) przedstawiciel
Uniwersytetu Obrony Narodowej Ukrainy wygłosił wykład na temat kształcenia liderów wojskowych w kontekście podstaw teoretycznych. Dyskusja, która nastąpiła
po tym wykładzie była także podsumowaniem wykładów. Uczestnicy prezentowali
wiele różnych punktów widzenia i zgodzili się co do konieczności kontynuowania
szkoleń kadry dydaktycznej uczelni w wielu dziedzinach. Cele warsztatów w pełni osiągnięto, a zespół ekspertów NATO stworzył podstawy dla przyszłych działań
w zakresie rozwoju kadry dydaktycznej uczelni i instytucji dydaktycznych odpowiedzialnych za kształcenie zawodowe kadr wojskowych Ukrainy.
First communiqué from the academic events organised
����������������������������������
within the DEEP Ukraine
(December 2013)
Within the timeframe 9-13 December 2013, a series of f�������������������
aculty development
workshops within the framework of the DEEP Ukraine was organised. The first one
took place at the Naval Academy of Ukraine, Sevastopol. 55 persons represented the
Naval Academy of Ukraine during all the activities within the official programme
developed by the hosts. From the faculty, 2 experts participated: Capt. (Navy) ret.
Piotr Gawliczek, Assoc. Prof. (Team Lead - National Defence University, Warsaw.
(2) Capt. (Navy) Waldemar Mironiuk, PhD, Naval Academy, Gdynia. During the
event, there was an official office call with the Commandant of the Naval Academy
and a courtesy talk with the Deputy Commander of the Ukrainian Navy – rear admiral Denys Berezovskyi.
The undertaking was of special importance, as the first DEEP Ukraine event taking place at the Naval Academy of Sevastopol. The main goal of the workshop was
to share experiences in the context of the faculty development issues. On the first
day (Tuesday 10 December), the first activity of the programme was the office call
with the commandant, who was accompanied by his deputies. During the briefing
session, the NATO Team was delivered two presentations. The first one was on the
Naval Academy, focused on the vision, mission, tasks, cooperation, and exchange
programmes related to the needs of the Ukrainian Naval Forces. The second one was
on the key programmes related to education and training for the Ukrainian Naval
Forces. After that, a trip to the educational and training facilities/installations of the
Naval Academy took place.
232
KOMUNIKATY, KOMENTARZE, RECENZJE I SPRAWOZDANIA
The agenda of the second day (Wednesday 11 December) was focused on the
presentations delivered by Capt. (Navy) ret. Piotr Gawliczek: (1) General presentation on the DEEP Programmes, (2) Presentation on the DEEP Ukraine, (3) Military
Education System of the Polish AF - education and training offer. After each presentation, a question and answer session took place.
On the third day (Thursday 12 December) four presentations were delivered,
two by Capt. (Navy) Waldemar Mironiuk: (1) Education and training, the Naval
Academy, Gdynia, (2) Educational and training programme for midshipmen and two
presentations by Capt. (Navy) ret. Piotr Gawliczek (1) How to educate future generals/ admirals - towards the joint programmes, (2) Advanced Distributed Learning as
a tool to support the education and training. As on the previous day, each presentation was followed by a question and answer session.
On the fourth day (Friday 13 December) the three following presentations were
delivered. Capt. (Navy) ret. Piotr Gawliczek delivered one, on the chosen fields of
the education process within the PL NDU – Bologna Process, while Capt. (Navy)
Waldemar Mironiuk delivered two presentations: (1) Postgraduate education programme for naval officers and Naval Academy. (2) The research programmes for
naval security and the Polish Navy. As on the previous days, each presentation was
followed by a question and answer session.
The final activity was a wrap-up session during which future possible developments for the Naval Academy within the DEEP Ukraine Programme was identified. As priorities, English language skills, faculty development activities (seen from
a practical point of view) and ADL were identified.
There was clear openness represented, as far as the educational related needs
were concerned. The very positive and friendly behaviour in the auditorium during
all the sessions needs to be stressed. Many detailed questions were asked, especially
focusing on the various aspects of the development of the study programmes, and
the accreditation of the programmes by the respective authorities. Also, the Bologna
Process issues resonated in many questions.
The objectives of the workshop were fully achieved and the team was able to lay
the groundwork for future activities as far as the Naval Academy is concerned and
within the approved DEEP Ukraine frames/matrix of the events.
The second event was a faculty development workshop entitled “Introduction to
leadership”, organized at the National Defence University, Kiev. This time 16 people
representing two Ukrainian military institutions from the faculty member level from
(1) the Defence University of Ukraine, named after Ivan Chernyakhovsky (Kiev),
(2) Kiev National University, named after Taras Shevchenko (Kiev), participated.
There were two faculty members/experts involved: (1) COL
�����������������������
Tadeusz ZIELINSKI,
PhD – National Defence University, Warsaw,�����������������������������
(2) MAJ Waldemar ŁYDKA, PhD
National Defence University, Warsaw. During the workshop,����������������������
a meeting took place
with the Deputy Commandant of the Defence University of Ukraine, Deputy Commandants of NDU Kiev’s Institutes and representatives of the Department of Science
and Higher Military Education of the MoD Ukraine.
233
PIOTR GAWLICZEK
The main goal of the workshop was to share experiences in the context of military leadership solutions existing in Poland, NATO doctrines and Ukrainian armed
forces. This was another event under the road map of DEEP Ukraine. The workshop
started on 10 December 2013 with an official opening. The first day was devoted to
theoretical considerations of leadership. Col ZIELINSKI presented the main theories
related to leadership and focused on leadership basics: definition of leadership, factors of leadership, principles of leadership, attributes of leader and leadership styles.
There was a question-answer part and an open discussion after the presentation.
Significantly, the audience participating in the workshop was composed of civilian and military employees (teachers) from the university who dealt with the issues
presnted, so there was a lot of warm discussion about the suggested solutions. All
participants agreed that theory on leadership, including military leadership, is very
similar amongst all armed forces, but that there are differences in accepted ways of
preparing a good military leader. Due to the fact that the presentations were translated,
it took quite long time. During the second day (11 December) MAJ ŁYDKA presented existing solutions regarding leadership according to NATO doctrines (Leadership
in NATO: Main principles). The main topics of his presentation encompassed: leadership in command, the nature of command and the role of commander as a leader.
The content presented during the lessons provoked a lively discussion and a lot of
additional questions. There was visible interest from the Ukrainian faculty in this
kind of issue. COL ZIELINSKI participated in two meetings on this particular day.
The first one, with the Deputy Commandant of the Defence University of Ukraine,
was connected with further cooperation of NDU Kiev under the road map of DEEP
Ukraine. They were strongly interested in sharing experiences associated with the
organisation of military studies in NDU Warsaw and existing solutions in the area
of the professional military education system in Poland. The next meeting was with
representatives of the Department of Science and Higher Military Education of the
MoD Ukraine, which is responsible for implementation of DEEP Ukraine from the
UKR side. The main discussion was connected with the possibility of publishing science articles by Ukrainian military scientists in the journals of countries supporting
DEEP Ukraine. They were interested in the technical and formal requirements existing in individual journals. As a conclusion it was agreed that all necessary information related to this issue should be sent to the UKR side from the editorial boards of
scientific journals. The Ukrainian side also pointed out the possibility of posting the
first articles in January of the following year.
The third day (12 December) of the workshop featured a presentation by MAJ
ŁYDKA, who is an expert in this area, on solutions in the field of military leadership existing in the Polish armed forces. He gave a lecture on topics in the area
of: military leadership – definition and essence, the styles of command and leadership, leadership competencies, and leadership on different levels. He also presented
a curriculum offer in the context of leadership from the NDU Warsaw side. Another
presentation, delivered by MAJ ŁYDKA, showed the twelve common mistakes in
leadership processes. It also provoked warm discussion between all participants at
the workshop. In turn, COL ZIELINSKI participated in the meeting with the Deputy
234
KOMUNIKATY, KOMENTARZE, RECENZJE I SPRAWOZDANIA
Commandants of six Institutes of NDU Kiev. The aim of the meeting was to explain
to the UKR side the organisational process of preparing curricula on military studies at NDU Warsaw and answered the most common questions related to military
studies.
During the last day of workshop (13 December) representatives of NDU Kiev
provided a lecture on the education of leaders in a military context, showing the
theoretical basics. There was discussion following the lecture summarising the four
days of lectures. The workshop particpants presented lots of different and interesting points of views and they agreed about the need to continue the development of
faculty members in many areas. The objectives of the workshop were fully achieved
and the team was able to lay the groundwork for future activities regarding faculty
development for Ukraine PME institutions.
235
Zeszyty Naukowe AON nr 1(94) 2014
ISSN 0867–2245
Komunikat nr 2 z przedsięwzięć akademickich
organizowanych w ramach programu wspierania transformacji
systemu szkolnictwa wojskowego Ukrainy (maj 2014)
kmdr rez. dr hab. Piotr Gawliczek
Akademia Obrony Narodowej
Od 5 do 9 maja 2014 roku, w Akademii Obrony Narodowej (AON) zostały zorganizowane dwa przedsięwzięcia w ramach programu NATO wspierania transformacji systemu szkolnictwa wojskowego Ukrainy (Defence Education Enhancement
Program – DDEP Ukraine). Były oznaczone jako ID16 – kurs oraz warsztaty dla
zastępców komendantów i kadry kierowniczej uczelni wojskowych Ukrainy oraz
ID132: kurs “Wstęp do operacji powietrznych”.
W pierwszym przedsięwzięciu uczestniczyło 14 osób reprezentujących: (1) Uniwersytet Obrony Narodowej Ukrainy im. Iwana Czerniachowskiego w Kijowie,
(2) Instytut Wojskowy Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im Tarasa
Szewczenki, (3) Uniwersytet Sił Powietrznych w Charkowie, (4) Akademię Wojsk
Lądowych im. hetmana Piotra Sahajdacznego we Lwowie, (5) Akademię Wojskową
w Odessie, (6) Instytut Wojskowy im. S. Korolewa Państwowego Uniwersytetu
Telekomunikacji w Żytomierzu. Ponadto, uczestniczyli dwaj przedstawiciele
Departamentu Szkolnictwa Wojskowego i Nauki Ministerstwa Obrony Narodowej
Ukrainy. W przedsięwzięciu ID132 uczestniczyli trzej oficerowie z Uniwersytetu
Sił Powietrznych w Charkowie, reprezentujący Wydział Taktyki Lotnictwa
i Walki Powietrznej, Centrum Naukowe Sił Powietrznych oraz Centrum Szkolenia
Językowego i Badań Naukowych. Ekspertami/wykładowcami w ramach ID16 byli:
kmdr rez. dr hab. Piotr Gawliczek oraz mjr dr. Waldemar Łydka z AON, p. Marcin
Szaładziński – Dyrektor Biura ds. Procedur Antykorupcyjnych Ministerstwa Obrony
Narodowej oraz Zespół Kształcenia na Odległość AON (4 specjalistów) pod kierownictwem szefa, ppłk. Dariusza Poczekalewicza.
W odniesieniu do przedsięwzięcia ID132, program akademicki został zrealizowany przez 4 ekspertów z Instytutu Lotnictwa i Obrony Powietrznej Wydziału
Zarządzania i Dowodzenia Akademii Obrony Narodowej (Aviation and Air Defence
Institute of Management and Command Faculty National Defence University): gen.
bryg. w st. spocz. pil. dr. Zenona Smutniaka, płk. dr. Tadeusza Zielińskiego, płk.
dr. Bogdana Grendę oraz mjr. mgr. Macieja Sławińskiego. Przygotowano także
wspólną wstępną sesję informacyjną dla obydwu grup ukraińskich, podczas której
236
KOMUNIKATY, KOMENTARZE, RECENZJE I SPRAWOZDANIA
wygłoszono 4 prezentacje. Ponadto, w ramach rekonesansu po Akademii Obrony
Narodowej delegacje zapoznano z infrastrukturą i bazą szkoleniową uczelni. W tym
punkcie programu wizyty zaangażowanych było 10 osób z AON. Ważnym podkreślenia jest fakt, że oficjalnej inauguracji przedsięwzięć dokonał Rektor-Komendant
Akademii Obrony Narodowej gen. dyw. dr hab. Bogusław Pacek. Ponadto, trzeciego dnia warsztatów zaplanowano i zrealizowano w ramach programu kulturalnego
dla delegacji ukraińskich podróż studyjną do centrum Warszawy, w tym zwiedzanie
miasta z przewodnikiem.
Głównym celem obu przedsięwzięć była wymiana doświadczeń w kontekście
rozwoju zawodowego kadry dydaktycznej uczelni. 6 maja, podczas sesji porannej
nastąpiło oficjalne otwarcie warsztatów. Dla uczestników była to pierwsza okazja do
spotkania się z rektorem-komendantem AON, także w charakterze lidera programu
NATO DEEP dla Ukrainy. Podczas części informacyjnej przedstawiono cztery prezentacje. Pierwsza dotyczyła Akademii Obrony Narodowej, jej wizji, misji i zadań
oraz zakresu wymiany programowej i współpracy, zarówno ze środowiskiem wojskowym, jak i cywilnym. Druga prezentacja dotyczyła Wydziału Bezpieczeństwa
Narodowego AON, trzecia – Wydziału Zarządzania I Dowodzenia AON, czwarta
natomiast - Pionu Doskonalenia Kadr Wojskowych AON. Podczas sesji popołudniowej delegacja przemieszczała się po terenie uczelni odwiedzając jednostki organizacyjne i zapoznając się z bazą dydaktyczno-szkoleniową AON.
7 maja, grupa kadry kierowniczej uczelni ukraińskich, w ramach przedsięwzięcia ID 16, uczestniczyła w warsztatach kształcenia na odległość (ADL). Głównym
celem było zapoznanie uczestników z różnymi właściwościami platformy LMS
ILIAS, wykorzystywanej jako podstawowe narzędzie do kształcenia i szkolenia na
odległość, zarówno studentów cywilnych w AON, jak i na potrzeby Sił Zbrojnych
RP. Oprócz aspektów technicznych, uczestnicy warsztatów poznali metodykę e-nauczania, sposoby działania podczas projektowania i realizacji kursów ADL. Zostali
także zapoznani z różnymi możliwościami LMS ILIAS, zwłaszcza w zakresie zarządzania i aktualizacji treści. Jak podano w końcowych ankietach ewaluacyjnych,
uczestnicy wysoko ocenili możliwość udziału w tego rodzaju zajęciach. Ostatnim
punktem warsztatów ADL było wręczenie uczestnikom świadectw ukończenia
warsztatów z podpisami akademickiego lidera (gen. dyw. dr hab. Bogusława Packa)
oraz lidera politycznego ze strony NATO (Mariusza Solisa).
8 maja, przedstawione zostały dwie prezentacje. Mjr dr Waldemar Łydka wygłosił prezentację na temat istoty przywództwa w NATO, a dyr. Marcin Szaładziński
– mówił o doświadczeniach polskich Sił Zbrojnych w kwestii Building Integrity,
czyli zwalczania korupcji i budowania państwa prawa. Po każdym wystąpieniu odbywała się sesja pytań i odpowiedzi.
Głównym, celem przedsięwzięcia ID 132, czyli kursu Introduction to air operations. NATO doctrinal aspects, było przedstawienie podstaw doktryny NATO
w kontekście prowadzenia operacji powietrznych przez lotnictwo NATO. Kurs rozpoczął się 7 maja 2014 r. wykładem gen. bryg. w st. spocz. dr. Zenona Smutniaka,
który przedstawił kluczowe problemy polskich Sił Powietrznych w pierwszych latach funkcjonowania w ramach NATO. Kolejnym punktem był wykład na temat
237
PIOTR GAWLICZEK
doktryny NATO AJP 3.3. (Allied Joint Doctrine For Air And Space Operations, tzw.
doktryny powietrzno-kosmicznej). Płk dr Bogdan Grenda przedstawił informacje
dotyczące systemu dowodzenia i kontroli powietrznej oraz procesu planowania
działań powietrznych. Po południu mjr mgr Maciej Sławiński wprowadził zebranych w tematykę powietrznych operacji połączonych oraz powietrznych operacji
przeciwdziałania. Następnego dnia płk dr Tadeusz Zieliński zapoznał przedstawicieli
Uniwersytetu Sił Powietrznych z innym tematem dotyczącym doktryny NATO AJP
3.3., czyli zaangażowaniem sił powietrznych w operacje lądowe oraz wsparciem
operacji powietrznych. Warte podkreślenia jest duże zainteresowanie przedstawicieli
Uniwersytetu tematyką prezentowanych wykładów. W nawiązaniu do przedsięwzięcia ID132 strona ukraińska wyraziła zainteresowanie uczestnictwem w dorocznym,
międzynarodowym ćwiczeniu „Powietrzna Tarcza”, organizowanym przez Instytut
Lotnictwa i Obrony Powietrznej WZiD AON. Podkreślano znaczenie weryfikacji
wiedzy teoretycznej z praktyką. Przedstawiciele Uniwersytetu Sił Powietrznych byli
również zainteresowani szkoleniem językowym dla pilotów oraz wdrażaniem doktryn oraz porozumień NATO z obszaru lotnictwa.
Ostatnim wspólnym przedsięwzięciem była sesja podsumowująca, prowadzona
przez rektora-komendanta AON, w trakcie której zidentyfikowano obszary wspólnych przedsięwzięć w ramach programu DEEP Ukraine. Za priorytetowe uznano
przedsięwzięcia podnoszące znajomość języka angielskiego oraz mające na celu
rozwój zawodowy kadry dydaktycznej uczelni, a także możliwości kształcenia na
odległość.
Cele obu wydarzeń zostały osiągnięte, a eksperci AON byli w stanie stworzyć
podstawy do kontynuacji działań z zakresu rozwoju zawodowego kadry dydaktycznej wojskowych instytucji edukacyjnych. Przedsięwzięcie ID 16 (w którym uczestniczyli zastępcy komendantów wszystkich ukraińskich instytucji edukacyjnych)
posłużyło jako spotkanie przygotowawcze do rocznej wizyty oceniającej programu
DEEP Ukraine (Kijów, 13–15 maja 2014).
Widoczna była otwartość uczestników i wyraźne artykułowanie potrzeb edukacyjnych. Należy też podkreślić bardzo pozytywne nastawienie uczestników do zajęć.
Zadawane były liczne pytania, koncentrujące się na rożnych aspektach przyszłego
rozwoju programu, ale w pełni zgodne z dokumentem (przewodnim) – „Ocena stanu
i perspektyw programu NATO wspierania transformacji systemu szkolnictwa wojskowego Ukrainy, DEEP Ukraine, oraz główne kierunki rozwoju szkolnictwa wojskowego Ukrainy” wysłanym oficjalnie przez stronę ukraińską do Kwatery Głównej
NATO.
238
KOMUNIKATY, KOMENTARZE, RECENZJE I SPRAWOZDANIA
Second communiqué from the academic events organized
��������������������������
within the DEEP
Ukraine (May 2014)
Within the time frame 05-09 May 2014, two academic events were organised
at the NDU Warsaw as part of the DEEP Ukraine programme: e�������������������
vent ID16, faculty
development Short High Level Course for the Deputy Commandants and Event
ID132: Course on Introduction to Air Operations, within the framework of the
DEEP Ukraine. �������������������������������������������������������������������
Event ID16 gathered together ��������������������������������������
14 persons representing the following
Ukrainian military institutions:(1) Defence University of Ukraine, named
after Ivan Chernyakhovsky (Kiev), (2) Kyiv National University, named after
Taras Shevchenko (Kiev), (3) Air Force University (Kharkiv), (4) Land Forces
Academy, named after hetman Petro Sahaydachnyi (Lviv), (5) Military Academy
(Odessa) (6) Zhitomir Military Institute, known as the S. Korolev of State University
of Telecommunications. Additionally, two representatives from the Directorate
of Military Science and Education, from the Ministry of Defence of Ukraine
participated. Event ID132 gathered together 3 officers from Air Force University
(AFU) Kharkiv, representing the Aviation Tactics and Air Warfare Department, the
Air Force Scientific Centre and the Language Training and Research Centre
From the faculty, within event ID16, were the following academic programme/
experts: Capt. (N) ret. Piotr Gawliczek, Assoc. Prof., Mr. Marcin Szaładziński –
Director of the Anti-corruption Bureau of the Ministry of National Defence, NDU
����
Warsaw ADL Team (4 specialists headed by LTC Dariusz Poczekalewicz),�����
MAJ
Waldemar Łydka, PHD. With regard to e���������������������������������������
vent ID132, the academic programme was
carried out by 4 experts from the Aviation and Air Defence Institute of Management
and the Command Faculty of the National Defence University – BG (ret.) Zenon
Smutniak, PhD, C�������������������������������������������������������
OL Tadeusz Zielinski, PhD, COL
����������������������������
Bogdan GRENDA, PhD, MAJ
Maciej Sławiński, Msc. There was also a joint briefing session during which four
presentations were delivered (4 persons were involved). During familiarisation
with the NDU Warsaw educational and training infrastructure - 10 persons were
involved.
It is important to stress that there was an official
���������������������������������������
inauguration of the events by
the Rector-Commandant of the NDU Warsaw – Major General Bogusław Pacek,
Assoc. Prof., on the first day and a cultural programme organised on the third day
(guided tour of Warsaw). The main goal of the joint programme of events was to share
experiences in the context of faculty development issues. On the first day (Tuesday,
6 May ) a morning session was organised, as well as the official inauguration of the
events. This was the first opportunity for the Ukrainian participants to meet with the
rector-commandant of the NDU Warsaw, also in his capacity as the Academic CoLead of the DEEP Ukraine. During the briefing session, the UKR participants were
delivered four presentations. The first one was on the NDU Warsaw and focused
on the vision, mission, tasks, cooperation, and exchange programmes related to the
needs of the civilian and military environment. The second one was on the National
239
PIOTR GAWLICZEK
Security Faculty, the third on the Management and Command Faculty, and the
fourth on the Military Personnel Training Department. During the afternoon session,
there was a trip to visit the educational and training facilities/installations of the
National Defence University. On the second day (Wednesday.7 May) the ADL
Workshop within the event ID 16 was conducted. The main aim of the workshop
was to familiarise the participants with the various advantages of the LMS ILIAS
platform, being used as the basic tool for the education and training of the NDU
Warsaw (civilian students) and the Polish Armed Forces needs. In addition to the
technological aspects, the participants were made aware of the methodology of eteaching, ways of cooperation related to the design and implementation of the ADL
courses. The participants were also familiarised with the various possibilities of
the LMS ILIAS, especially the management and updating. As stated in the final
evaluation questionnaires, the participants highly appreciated the possibilities of
being involved in these kinds of activities. The certificates of completion of the ADL
workshop were handed out to the participants as the last stage of the event (facsimile
signatures of the Academic Co-Lead and Political Co-Lead).
On the third working day (Thursday 8 May), the two following presentations
were delivered. MAJ Waldemar Łydka - on the essence of leadership in NATO,
Mr. Marcin Szaładziński - on the experiences of the Polish Armed Forces as far
as the Building Integrity issues are concerned. Each presentation was followed by
a question and answer session.
The main goal of the event ID 132 (the short course on Introduction to air
operations, NATO doctrinal aspects) was to present the basics of NATO doctrine
in the context of conducting air operations by NATO air forces. The course started
on 7 May 2014 with a lecture by BG Zenon Smutniak, who presented the crucial
problems connected with the functioning of the PAF in NATO during the early years.
The next points of the agenda were lectures strongly related with NATO AJP 3.3
doctrine. COL Bogdan Grenda provided information describing air command and
the control system and air planning process. In the afternoon, MAJ Maciej Sławiński
introduced joint air and space operations and counter air operations as well. During
the foloowing day (8 May) COL Tadeusz Zieliński familiarised representatives of
AFU with another topic under NATO AJP 3.3: The contribution of air power to land
operations, as well as supporting air operations. The strong interest shown by AFU
representatives in the issues presented during the lectures should be emphasised. On
the follow up to ID132 - the Ukrainian side expressed an i
nterest in participating at the annual, international exercise Air Shield organised
by the Aviation and Air Defence Institute of the Management and Command
faculty, NDU Warsaw. It was underlined that it would be of importance to verify the
theoretical knowledge with practice. Representatives of AFU were also interested in
language training for pilots and implementation of doctrines and STANAGs from
the aviation area.
The final joint activity was a joint wrap-up session chaired by the RectorCommandant of the NDU Warsaw, during which the future possible developments
within the DEEP Ukraine Programme were identified. As general priorities, English
240
KOMUNIKATY, KOMENTARZE, RECENZJE I SPRAWOZDANIA
language skills, faculty development activities (seen from a practical point of view)
and ADL capabilities were identified.
The objectives of both events were fully achieved and the NDU Warsaw team
was able to lay the groundwork for the continuation of the activities regarding
faculty development for Ukraine’s PME institutions. Event #16 (featuring deputy
commandants from all UKR institutions) served as a preparatory meeting for the
Annual Assessment visit in Kyiv within DEEP Ukraine. Clear openness was
represented, as far as the educational related needs were concerned. The very positive
behaviour of the participants needs to be stressed. Questions have been asked,
focusing on the various aspects of future development, but fully in line with the
document – Assessment of the status and prospects of the NATO DEEP Programme in
Ukraine and the key directions of the development of military education in Ukraine,
sent officially by the Ukrainian side to the NATO HQ.
241
Odbiorcy „Zeszytów Naukowych AON”
Krajowi:
Książnica Pomorska w Szczecinie
Ministerstwo Obrony Narodowej
Biblioteka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
Sztab Generalny WP
Biblioteka Jagiellońska
Biuro Bezpieczeństwa Narodowego
Biblioteka Główna Szkoły Głównej Służby Pożarniczej
Dowództwo Wojsk Lądowych
Dowództwo 2. Korpusu Zmechanizowanego
Dowództwo Wielonarodowego Korpusu PółnocWschód
Biblioteka Uniwersytetu Śląskiego
Redakcja „Wojska i Wychowania”
Redakcja Wojskowa
Komenda Garnizonu Warszawa
Redakcja czasopisma „Myśl Wojskowa”
Dowództwo Sił Powietrznych
Redakcja „Przeglądu Wojskowo-Historycznego”
Dowództwo Marynarki Wojennej
Ordynariat Polowy WP
Zagraniczni:
Służba Wywiadu Wojskowego
Akademia NATO w Rzymie
Centralne Archiwum Wojskowe
Akademia Sztabu Sił Połączonych w Rzymie
Centralna Biblioteka Wojskowa
Akademia Dowodzenia Bundeswehry w Hamburgu
Biblioteka Główna Wojskowej Akademii Technicznej
Akademia Obrony Narodowej Danii
Biblioteka Narodowa
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie
Biblioteka Uniwersytetu Opolskiego
Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy
Biblioteka Uniwersytetu im. M. Curie-Skłodow-skiej
w Lublinie
Wyższy Królewski Instytut Obrony w Brukseli
Akademia Obrony Narodowej Austrii w Wiedniu
Akademia Sił Zbrojnych Królestwa Niderlandów
w Bredzie
Akademia Obrony Narodowej Szwecji w Sztokholmie
Akademia Wojskowa w Brnie
Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego w Łodzi
Akademia Wojskowa w Liptowskim Mikulaszu
Biblioteka Uniwersytetu im. M. Kopernika w Toruniu
Akademia Obrony Narodowej Węgier im. Miklosa
Zrinyiego w Budapeszcie
Biblioteka Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu
Akademia Sztabu Generalnego Ukrainy w Kijowie
Biblioteka Śląska w Katowicach
Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego we Wrocławiu
Biblioteka Uniwersytetu Gdańskiego
Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Ł. Górnickiego
242
Genewskie Centrum Polityki Bezpieczeństwa
Połączone Kolegium Obrony w Paryżu
Akademia Wojskowa Litwy w Wilnie
Akademia Obrony Narodowej Łotwy
Bałtycka Akademia Obrony w Tartu
Akademia Obrony Narodowej SZ Bułgarii
429
Akademia Obrony Narodowej Grecji
Uniwersytet Obrony Narodowej USA
Akademia Sił Połączonych SZ USA
Akademia Sił Lądowych USA West Point
Uniwersytet Zachodniego Michigan
Centrum Europejskie w Stuttgarcie
Unia Federalistów Europejskich Jübek – Niemcy
Dom Europejski w Marienbergu – Niemcy
Federalna Akademia Polityki Bezpieczeństwa
w Berlinie
Centrum Wyższych Studiów Obrony Narodowej
w Madrycie
Uniwersytet Obrony Narodowej Rumunii
Akademia Obrony Narodowej Pakistanu
Akademia Obrony Narodowej Chin
430
243
Warunki publikowania
w „Zeszytach Naukowych AON”
Do redakcji „Zeszytów Naukowych AON” należy przekazać wersję elektroniczną pracy zapisaną
w programie MS Word lub Adobe InDesign oraz jej wydruk. Artykuł powinien być napisany po
polsku i angielsku. Objętość artykułu nie może przekraczać 1 arkusza autorskiego (co stanowi ok.
22 stron lub 40 000 znaków ze spacjami lub 3000 cm2 powierzchni ilustracji (wzorów matematycznych, fizycznych, chemicznych, zależności logicznych, diagramów, schematów itp.). Wersją pierwotną czasopisma jest wersja on-line. Autor zobowiązany jest do złożenia w redakcji oświadczenia
na temat praw autorskich (wzór oświadczenia znajduje się na stronie internetowej: www.aon.edu.pl).
Struktura artykułu
1. Tytuł niezawierający skrótów (chyba że są to skróty powszechnie znane).
2. Tytuł w języku angielskim.
3. Autor, współautorzy – tytuł, stopień naukowy, wojskowy, zawodowy, imię i nazwisko autora
(autorów), nazwę reprezentowanej przez niego instytucji; e-mail kontaktowy do autorów, nr telefonu.
4. Streszczenie – krótka charakterystyka artykułu (temat, cel, podjęty problem), główne wnioski
i osiągnięcia naukowe. Około 700-1500 znaków (w tym spacje) w języku polskim i angielskim.
Streszczenie nie może zastąpić wprowadzenia do artykułu.
5. Słowa kluczowe – po polsku i angielsku (max. 5), przy czym pierwsze jest związane z nazwą
dyscypliny naukowej, w obrębie której mieści się praca.
6. Artykuł (w tym wprowadzenie oraz wnioski) - wprowadzenie zawiera cel(e), problem(y), hipotezę(y), metody i, jeśli to możliwe, ocenia źródła, we wnioskach podsumowuje się opisane w artykule osiągnięcia naukowe.
7. Przypisy:
1. Wydawnictwo
– Autor/Autorzy
zwarte (książka)
– Tytuł
– Oznaczenie wydania
– Numer tomu i jego tytuł (w opisie pojedynczego tomu)
– Miejsce wydania i wydawca
– Rok wydania
– Liczba tomów (w opisie wydawnictwa wielotomowego)
– ISBN
– Strona
2. Artykuł
– Autor/ Autorzy artykułu
(rozdział)
– Tytuł artykułu
w wydawnictwie
– Autor/ Autorzy dokumentu macierzystego
zwartym (książce) – Tytuł dokumentu macierzystego
– Oznaczenie wydania
– Miejsce wydania i wydawca
– Rok wydania
– Lokalizacja w obrębie dok. macierzystego, oznaczenie woluminu, strony
3. Artykuł
– Autor/Autorzy artykułu
w wydawnictwie
– Tytuł artykułu
ciągłym
– Tytuł wydawnictwa ciągłego
(np. w czasopi– Wydanie
śmie)
– Lokalizacja w obrębie dokumentu macierzystego (rok, ozn. zeszytu, strony)
8. Bibliografia – podana w porządku alfabetycznym lista źródeł i literatury.
Zalecamy, by autorzy zachowali dyscyplinę pisarską, trzymając się głównego zagadnienia. Teksty
zbyt szczegółowe lub zbyt techniczne mogą nie zostać opublikowane. W razie potrzeby proszę skonsultować tekst z redaktorem naczelnym.
Wymagana objętość tekstów odnosi się do tekstu wraz z przypisami. Bibliografia, streszczenie
i inne towarzyszące informacje nie są brane pod uwagę podczas liczenia znaków.
Nie należy numerować rozdziałów, tekst powinien mieć, co najwyżej 3 poziomy. Należy unikać wytłuszczeń i kolorowych liter. Kursywa lub cudzysłów powinny być używane wyłącznie do cytatów.
Wykresy, tabele, i inne obrazy (w programie Corel, Microsoft PowerPoint, Adobe Ilustrator)
powinny być dołączone jako oddzielne, łatwe do zidentyfikowania, pliki. Autorzy powinni umieścić
je także w tekście lub podać jednoznaczne wskazówki co do pozycji, w której powinny się znaleźć.
Wszystkie grafiki powinny być stworzone tak, by ich zmniejszenie lub wydrukowanie w czarnobiałej wersji nie ograniczyło ich czytelności. Jeśli obraz został zaczerpnięty z innego źródła, należy
przytoczyć to źródło.
Wydruk komputerowy (maszynopis wydawniczy) powinien być:
– sporządzony na papierze formatu A4, druk jednostronny;
– złożony czcionką 12-punktową;
– z interlinią 1,5 wiersza;
– z marginesami: lewy – 3,5 cm, prawy – 1 cm.
Przyjmowanie artykułów – anonimowy proces oceny
Artykuły zamieszczane w kwartalniku są recenzowane, dzięki czemu utrzymywany jest stały,
wysoki poziom naukowy publikacji. Proces oceny jest anonimowy. Do oceny każdej publikacji powołuje się co najmniej dwóch niezależnych recenzentów spoza instytucji afiliacji autora. W przypadku tekstów powstałych w języku obcym, co najmniej jeden z recenzentów jest afiliowany w instytucji
zagranicznej, innej niż narodowość autora pracy.
Między recenzentem a autorem nie mogą występować:
a) bezpośrednie relacje osobiste (pokrewieństwo, związki prawne, konflikt),
b) relacje podległości zawodowej,
c) bezpośrednia współpraca naukowa w ciągu ostatnich dwóch lat poprzedzających przygotowanie
recenzji.
Recenzja ma formę pisemną i kończy się wnioskiem o dopuszczenie artykułu do publikacji lub jego
odrzucenie. Przez przedłożenie artykułów autorzy dają wydawcy prawo do opublikowania
i dystrybucji artykułu w języku polskim lub innym, w Polsce lub za granicą, w formie drukowanej lub
elektronicznej. Artykuł opublikowany w „Zeszytach Naukowych” nie może zostać opublikowany w
innych czasopismach bez zgody przewodniczącego Rady Naukowej i redaktora naczelnego, bez
odnośnika do tekstu źródłowego, oraz tylko w niezmienionej formie drukowanej lub elektronicznej.
Autorzy oświadczają, że ich prace nie były dotychczas publikowane i mają do nich pełne prawa
autorskie. Części zaczerpnięte z innych publikacji powinny mieć odpowiednie odnośniki. Autorzy
ponoszą pełną odpowiedzialność za treść ich prac i za niewyjawianie informacji tajnych – według
odpowiednich przepisów prawa. Autorzy wyrażają zgodę na przyszłe możliwe zmiany ich artykułów,
powstałe w procesie recenzji, poprawki językowe i inne czynności związane z publikacją pracy.
Autor wyraża także zgodę na ewentualne skrócenie artykułu, jeśli przekracza on dozwoloną objętość.
WYBRANE RODZAJE ARTYKUŁÓW NAUKOWYCH
Artykuł naukowy jest przede wszystkim opisem rezultatów badań naukowych własnych lub zespołu. Powinien się charakteryzować precyzyjnym i logicznym wywodem naukowym, zwięzłym i
komunikatywnym językiem. W artykule naukowym wyróżnia się najczęściej kilka zasadniczych
części, do których należą:
– tytuł – zwięzły, zawierający „słowa kluczowe” dla prezentowanej w artykule treści;
– wprowadzenie – zawierające syntetyczny opis stanu wiedzy na dany temat oraz określenie celu i problemu pracy, a także przyjętą hipotezę badawczą (postawienie hipotezy w niektórych sytuacjach problemowych nie jest konieczne); charakterystykę przedmiotu badań oraz zastosowanych
metod i technik badawczych;
– część główna – opisująca i wyjaśniająca rezultaty przeprowadzonych badań. Wyniki powinny
być przedstawione zwięźle i wyczerpująco.
– wnioski – zawierające podsumowanie wyników badań oraz refleksję dotyczącą weryfikacji
hipotezy badawczej, poziomu osiągnięcia celu (celów) i rozwiązania problemu(ów) podjętego(tych)
w artykule;
– literatura (przypisy, odnośniki) – sporządzona zgodnie z określonymi w danej dyscyplinie naukowej wymaganiami i zawierająca pełne piśmiennictwo związane z przedmiotem rozważań. Zalecane jest odwoływanie się głównie do publikacji recenzowanych;
– streszczenie – powinno mieć charakter informacyjny i zawierać w skondensowanej formie
opis: charakteru badań, główne rezultaty i zasadnicze wnioski.
Artykuł przeglądowy – jest krytyczną analizą już opublikowanych materiałów (innych autorów)
z określonej dziedziny wiedzy, które wykorzystuje się do sformułowania własnych tez i wniosków.
Powinien on przedstawiać nowe idee wynikające z analizowanej literatury. Artykuł zawiera takie części, jak: tytuł, wprowadzenie, opisanie i wyjaśnienie wyników analizy, ich podsumowanie i wnioski
oraz literaturę i streszczenie.
Uwagi:
Materiałów niezamówionych redakcja nie zwraca i nie informuje o powodach niezakwalifikowania do druku. Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania skrótów, zmiany tytułów, podtytułów
i poprawek stylistycznych.

Podobne dokumenty