Animacja pro bono publico:

Komentarze

Transkrypt

Animacja pro bono publico:
ISSN 2082-7792
Zeszyty Centrum Badań Społeczności i Polityk Lokalnych
nr 1 (6) 2012
Analizy i Rekomendacje
Animacja, demokracja,
konflikt
Sztuka partycypacyjna
Animacja w przestrzeni
biograficznej
Animacja pro bono publico:
razem dla wspólnego dobra
ISSN 2082-7792
Spis treści
Od Redakcji
Animacja pro bono publico:
razem dla wspólnego dobra
M. Mendel, K. Starego, M. Szadowiak 3
Animacja w przestrzeni biograficznej
4
Między nami i naszymi światami. Animacja życia
publicznego w przestrzeni biografii osób, miejsc,
społeczności
Dorota Jaworska-Matys
46
Biografia jako inspiracja do aktywności.
Pedagog-animator w środowisku lokalnym
Katarzyna Kmita-Zaniewska
50
Animacja – demokratyzacja – konflikt
Idea solidarności: przeszłość i przyszłość
Jacek Kołtan
8
Partycypacja czy ironia? Współczesne
dylematy demokratyzacji w kontekście
działań animacyjnych
Marcin Boryczko
11
Grupowa przemoc testem dla lokalnego
środowiska społecznego. Analiza porównawcza:
Francja, Rosja, Polska
Łukasz Jurczyszyn 13
Agonistyczny pluralizm a praca animacyjna
w obszarze konfliktów ekologicznych
Dominik Krzymiński 20
Sztuka i animacja – sztuka animacji
Estetyka jako polityka u-wspólnienia
Barbara Markowska
25
Sztuka partycypacyjna i jej rola
w animacji społecznej.
Przykłady skandynawskie
Agnieszka Wołodźko
27
Program Artystyczno-Edukacyjno-Profilaktyczny. Wiem. Nie niszczę. Tworzę
Mikołaj Robert Jurkowski, Hana Lubert-Miodek,
Agnieszka Wołodźko
32
Animacja w dążeniach do prawa do miejsca
Dlaczego budżet obywatelski?
Marcin Gerwin
36
Migracja i partycypacja: Polacy w Reykjaviku
Małgorzata Zielińska
40
„Wolontariat 50+. Pomorskie – razem w działaniu!”
jako przykład działań animacyjnych skierowanych
do osób powyżej 50. roku życia
Monika Popow
Aktualności i zapowiedzi 53
58
Zeszyty Centrum Badań Społeczności
i Polityk Lokalnych Collegium Civitas
i Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej CAL
Redakcja:
Stanisław Mocek (redaktor naczelny) – Collegium Civitas,
Instytut Studiów Politycznych PAN,
Rafał Krenz (sekretarz redakcji) – Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej CAL
Piotr Frączak – Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego,
Marta Sałkowska – Collegium Civitas.
Adres redakcji: [email protected]
Numer opracowany pod redakcją: Marii Mendel, Karoliny Starego
i Marty Szadowiak z Uniwersytetu Gdańskiego
Recenzent numeru: prof. UG, dr hab. Cezary Obracht-Prondzyński
Redakcja językowa:
Joanna Czarkowska, Małgorzata Izdebska-Młot
Korekta:
Katarzyna Lidia Bazga
Wydawca: Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej CAL
Realizacja: Fundacja „Fundusz Współpracy”
Projekt graficzny, skład i łamanie: Pracownia C&C
Druk: Agencja Reklamowo-Wydawnicza A. Grzegorczyk
Nakład druku: 5500 egz.
Przekazując teksty do redakcji, autorzy przenoszą na wydawcę prawo
do publikacji. Redakcja zastrzega sobie prawo skracania i adiustowania
nadesłanych tekstów.
Publikacja wydawana w ramach realizacji projektu „Decydujmy razem”
i rozprowadzana bezpłatnie.
Publikacja współfinansowana przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Od redakcji
Od redakcji
Od redakcji
Od redakcji
W
ramach projektu „Decydujmy razem” skierowaliśmy się tym razem do Gdańska, aby zastanowić się nad zagadnieniem „uobywatelniania” w rozmaitych
kontekstach tego procesu. Nasze rozważania dotyczyły źródeł i początków
tego zjawiska, tkwiących w świadomości mieszkańców Trójmiasta i mających swe podstawy w ich życiu codziennym, ale także szerokiego spektrum
nowych postaw i zachowań, potwierdzających świeżość i kreatywność przedsięwzięć podejmowanych w tym regionie pro bono publico. Uczestnicy seminarium, zarówno w swych
wystąpieniach indywidualnych, jak i ogólnych dyskusjach, zastanawiali się nad problemami
pojawiającymi się na styku teoretycznych założeń, planów i projektów z, nie zawsze łatwymi
i sprzyjającymi, rzeczywistymi doświadczeniami.
Dzięki gościnności Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Gdańskiego i całego Wydziału
Nauk Społecznych w dniach 28-29 września 2011 uczestnicy seminarium zatytułowanego
Animacja pro bono publico starali się spojrzeć z różnych perspektyw na proces animowania
lokalnych społeczności i przeszkody, z jakimi się spotyka, na szanse i zagrożenia wynikające
z nowych wyzwań cywilizacyjnych, ale i zwykłej, codziennej, mozolnej pracy nad zmianą postaw i świadomości społecznej.
Pierwszy dzień seminarium poświęcony był problematyce lokalnych programów animacyjnych, realizowanych w województwie pomorskim. Dyskutowano nad sposobami wykorzystywania zasobów społeczności lokalnych w rozwiązywaniu ich problemów (m.in. ruchy sąsiedzkie i ich głos w decydowaniu o rozwiązaniach przestrzennych w mieście). Podjęto również
rozważania nad podstawowymi przeszkodami, utrudniającymi włączanie obywateli w procesy
decyzyjne na poziomie lokalnym, przede wszystkim w kontekście problemów społecznych,
takich jak zróżnicowane i nowe, w naszej rzeczywistości, formy wykluczenia społecznego, objawiające się w przestrzeni miejskiej. Poruszone zostały zagadnienia wymiaru komunikacyjnego i mediacyjnego działań animacyjnych w kontekście współpracy między samorządem
lokalnym, organizacjami pozarządowymi, stowarzyszeniami oraz nieformalnymi grupami
obywateli. Podstawowym przesłaniem omawianych zagadnień była refleksja nad obywatelskością jako aktualną i potencjalną kondycją mieszkańca wielkiego miasta oraz uczestnika
­życia wspólnot, składających się na społeczny zasób miejskiej aglomeracji. Animacja pro bono
publico była w tym przypadku rozpatrywana jako „budzenie obywateli w mieszczanach”, czyli
– uwrażliwiająca na dobro wspólne/publiczne – demokratyzacja życia społecznego w mieście.
Drugi dzień seminarium poświęcony był problematyce miejsca, sąsiedztwa oraz zakorzenionej
w nich biografii i podmiotowości. Kontynuowano rozważania nad zagadnieniami obywatelskości w przestrzeni miejskiej i formami demokratyzacji życia mieszkańców miast. Podjęto też
problem repartycji oraz „prawa do miasta”, czyli praw w mieście.
Niniejszy tom jest autorską publikacją gdańskich gospodarzy. Szczególny udział w jego przygotowaniu (a także w zorganizowaniu seminarium i we współpracy programowej, świadczącej
o jego nadzwyczajnej zawartości merytorycznej) wzięły profesor Maria Mendel, Karolina Starego i Marta Szadowiak, których tekst otwiera ten tom i obrazuje różnorodność problematyki,
poruszanej w trakcie seminarium. Im zawdzięczmy bogatą treść tego zeszytu.
Szczególne podziękowanie kierujemy do profesora Cezarego Obracht-Prondzyńskiego, który
spojrzał na zamieszczone tu teksty wyczulonym okiem badacza zjawisk społecznych, zrecenzował je, a następnie zgłosił szereg konstruktywnych i trafnych uwag, które uwzględniliśmy,
przygotowując do wydania ten numer „Animacji...”.
Zapraszamy do lektury!
3
Animacja
pro bono publico:
razem dla wspólnego dobra
Maria Mendel, Karolina Starego, Marta Szadowiak
R
ozpoczynamy tym tekstem zeszyt „Animacji życia publicznego”
poświęcony problematyce aktywizacji działań społecznych na rzecz
dobra wspólnego, poruszanej podczas jednego z seminariów projektu „Decydujmy razem”, zorganizowanego w Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Gdańskiego (Gdańsk, 28-29 września 2011).
Jego temat, „Animacja pro bono publico”, stał się mottem dla interesującej
wymiany zarówno wyników badań i refleksji teoretycznej, jak doświadczeń
w polu społecznego działania. Uczestnikami seminarium byli bowiem przedstawiciele środowiska akademickiego oraz animatorzy-praktycy – członkowie
organizacji społecznych, a także specjaliści i działacze, realizujący lokalne
projekty animacyjne. Niniejszy zeszyt zawiera część tekstów, powstałych
na bazie referatów wygłoszonych w trakcie seminarium, chociaż nie sposób
powiedzieć, że jest zbiorem materiałów ilustrujących to wydarzenie. Wszystkie zostały napisane w odpowiedzi na nasze zaproszenie, które – określając
w swojej treści wspólny temat oraz perspektywę indywidualnych poszukiwań
i doświadczeń – stanowiło precyzyjne ujęcie dostrzeżonej przez nas potrzeby
krytycznego namysłu nad aktualnymi ujęciami interesującego i gorąco dyskutowanego problemu, animacji dla dobra wspólnego. W rezultacie, we wrześniu, w Gdańsku miało miejsce ważne i ciekawe seminarium, a co naj­
ważniejsze – udało się zebrać fantastyczne wypowiedzi, głębokie autorskie
przemyślenia i, wzbogacone przez seminaryjną dyskusję, teksty świetnie
rozwijające zaproponowaną przez nas problematykę. W związku z tym odnosimy wrażenie, że oddajemy do Państwa rąk wyjątkowy numer „Animacji
4
Seminarium „Animacja pro bono publico”
życia ­publicznego”, że jego zawartość jest znacząca nie
tylko z uwagi na akademickie walory treści, lecz również
przez wzgląd na prospołeczną refleksję, różne aspekty
działania wynikające z namysłu nad warunkami możliwości i kontekstami rozwoju aktywności podejmowanych
pro publico bono, „przez ludzi i dla ludzi”.
O co chodziło nam w pierwotnym zamyśle i skąd
wzięło się hasło, mające zachęcać do pogłębienia refleksji i wszczęcia aktywizujących działań społecznych
na rzecz dobra publicznego?
Przede wszystkim, naszym zamysłem, jako organizatorów,
było ustalenie jako podstawy dyskusji – konieczności
powrotu do wspólnotowego i solidarnościowego kształtu realizowanych działań animacyjnych oraz zakreślenie obecnego kontekstu społecznego i ekonomicznego,
wyznaczanego przez – aktualnie narastające dynamicznie – procesy narastania nierówności, zwiększającej się
marginalizacji i wykluczenia społecznego. Kontekst ten
naznaczony jest również, a może przede wszystkim,
przez ideologię neoliberalną, która stała się paradygmatem naszych czasów. Formatuje myślenie i wyznacza
Wstęp
ramy racjonalności działań, w których logika rynku oraz
rywalizacji stała się znaturalizowanym gruntem społecznych porządków.
Działanie pro bono publico oznacza natomiast działanie dla „dobra wspólnego publicznego”, a więc takiego,
w którym akcent kładzie się na Drugiego. Jest to więc
działanie z myślą nie tylko o sobie samym, a jeśli o sobie,
to zawsze i przede wszystkim w relacji z Innymi. Oznacza to odpowiedzialność za siebie i Innych, nadającą
społeczności/wspólnocie podmiotowy charakter MY.
Tak rozumiane dobro wspólne/publiczne osiągnięte
może być tylko w warunkach solidarności pomiędzy
ludźmi, a zabieganie o nie jest wyrazem i formą ludzkiej
solidarności.
Zygmunt Bauman1, a także inni zwracają uwagę na,
charakterystyczny dla współczesności, zanik odruchu
solidarności, owocujący brakiem poczucia odpowiedzialności za drugiego, zobojętnieniem na jego krzywdę,
na niesprawiedliwość i biedę. Trudno solidaryzować się
z biednymi, których albo uważa się za zjadaczy naszych
podatków, albo za publicznych wrogów, zagrażających
i nam osobiście, i systemowi, w którym żyjemy, albo też
za patologiczne jednostki, którym nic już nie jest w stanie pomóc i są właściwie „skazani na stracenie”.
Oduczyliśmy się, w ramach neoliberalnego treningu, tej
solidarnościowo pojętej wspólnotowości, żyjąc w rzeczywistości, w której idea dobra społecznego – bono publico, publico bono – przestała oznaczać działanie na rzecz
wspólnoty. Organizacje, które masowo, programowo,
działają pro publico bono, w rzeczywistości zagospodarowują pole charytatywnej działalności, przewidzianej
doktryną neoliberalną, pogłębiając nierówności na zasadzie włączania wyłączonych – Rancière’owskiego: included as excluded.
Jak zauważają Doreen B. Massey2, Ruth Lister3, a także
inni nastąpiła (częściowa lub całkowita) utrata widoczności niektórych grup społecznych. Trwa bowiem proces
silnej polaryzacji przestrzennej i, podobnie jak bogactwo,
ubóstwo (i każda inna „bieda”) staje się coraz bardziej
skoncentrowane. Zarówno w przenośni, jak dosłownie, żyjemy w murach,
za płotami, pomiędzy „swoimi”, z dala od „innych-obcych”. Izolacja nie
pozwala na wzajemne poznawanie się i angażowanie się w sprawy innych,
zauważanie problemów, którym trzeba wspólnie zaradzić. W efekcie – zmniejsza się polityczne znaczenie ludzi ubogich i wykluczanych, osób i grup stwarzających problemy, po prostu się ich – i ludzi, i problemów – nie zauważa.
Jacques Rancière4 podejmuje problem widoczności i – w związku ze współczesną kondycją demokracji – postuluje, między innymi, „demonstrację”
jako możliwość uwidocznienia obecności i roszczeń osób/grup wykluczanych,
pozwalającą na poruszenie w demos (rozumianym jako „lud mający głos”),
złożonym z osób publicznie/politycznie widocznych. Poruszenie to rodzaj
przemieszczenia, skutkującego zrobieniem miejsca innym, sprawieniem,
że „zmieszczą się na agorze”, że zostaną włączeni do grona mających głos,
widocznych nie jako included as excluded (włączeni jako wyłączeni), lecz włączeni w istocie rzeczy, realnie w lud, który ma sprawczą moc i podmiotową
tożsamość.
Potrzebny jest więc ruch, który byłby, być może tylko symbolicznym, ale znaczącym politycznie przejściem, byciem razem, po jednej stronie, po stronie
wykluczanych, niewidocznych w przestrzeni tych, którzy mają głos i są u władzy – ruch w stronę społeczeństwa sprzymierzeńców. Ruch w demos, ruch
w kierunku uwidocznienia i praktyki uwidaczniania się – czyli edukacyjnie
zorientowanej, bo nakierowanej na uczenie postaw, zachowań, taktyk i strategii animacji społeczności, ruch ku samoorganizacji, ruch ożywienia obywatelskiego ducha partycypacji, współdziałania i współzarządzania światem,
w którym żyją. Trzeba ten ruch uczynić i robić to należy z przekonaniem, że
„Lepszy świat jest możliwy!”5
Badacze podkreślają, że już sam proces organizowania się ludzi przekształca
ich podmiotowość i tożsamość, rozwijając tym samym polityczny potencjał
sprawczy6. Z badań wynika, że ludzie marginalizowani niechętni są aktywności
politycznej, formom partycypacji obywatelskiej, ale„ktoś raz aktywny nie robi
później mniej”7. Bardzo ważne jest poczucie bycia sprawczym, skutecznym
obywatelem. Ludzie – obywatele – muszą mieć wpływ, muszą uczestniczyć
w życiu społeczności i w zarządzaniu nią, uczestniczyć naprawdę. Badani,
rekrutowani z defaworyzowanych środowisk, rozróżniają dwie postaci partycypacji: partycypację autentyczną (która tworzy przestrzeń dla sprawstwa –
autentycznego, skutecznego działania obywateli) i fałszywą (bez zobowiązań
– nikt niczego właściwie od nich nie chce, są „niewidoczni” także w sensie
oczekiwań wobec nich adresowanych – i bez władzy, prowadzącej do zmiany)8.
Wydaje nam się więc, że potrzebujemy współcześnie takiej animacji życia publicznego, takiego budzenia w nas obywateli, które przywracałoby ten, wyraźnie dzisiaj utracony, odruch solidarności i czyniło nas odpowiedzialnymi nie
tylko za siebie i dążącymi nie tylko do osiągnięcia własnego dobra, ale dobra
własnej grupy i klasy społecznej. Animacja życia publicznego w kontekście
rozwiązywania tego rodzaju problemów społecznych byłaby więc nieustanną rekonstrukcją idei animacji, która jest „uobywatelnianiem” – czynieniem
świata coraz bardziej naszym, wspólnie dzielonym.
Pragnęłyśmy uczynić przedmiotem refleksji różne możliwości pojmowania
animacji.
W pierwszej kolejności, w wymiarze emancypacyjnym, jako praktykę nastawioną na zmianę społeczną oraz rozwiązywanie problemów społeczności
1.
2.
3.
4.
5.
Seminarium „Animacja pro bono publico”
Z. Bauman, Życie na przemiał, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2004.
D. B. Massey, For Space, Sage Publications Ltd., London 2005.
R. Lister, Bieda, Sic!, Warszawa 2007.
J. Rancière, Dzielenie postrzegalnego. Estetyka i polityka, Korporacja Ha!art, Kraków 2007.
Nawiązujemy do popularnego hasła nowej lewicy, w Polsce wykorzystywanego m.in.
przez środowisko Krytyki Politycznej.
6. R. Lister, op. cit., s. 188.
7. Ibidem, s. 191.
8. Ibidem, ss. 208-209.
5
Wstęp
lokalnych. Chodziło nam o ujęcie animacji jako działań, mających potencjał redukowania obszarów marginalizacji i wykluczenia społecznego. Za jej istotny element uznałyśmy pracę środowiskową, która, czerpiąc
z zasobów grup, w ramach których jest realizowana,
sprzyja procesom upodmiotowienia i upełnomocnienia
(empowerement). Chodziło więc nie tylko o podkreślenie konieczności szerokiej mobilizacji społeczności lokalnej w realizacji jej codziennych potrzeb, ale również
o proces, w którym pojedyncze jednostki i grupy miałyby możliwość rozwijania świadomości swoich możliwości oraz zdolności do kontrolowania i wpływania
na rzeczywistość, będącą ich udziałem.
W wymiarze partycypacyjnym animacja społeczna
stanowi jeden z podstawowych budulców społecznej
wspólnotowości, tak istotnej w perspektywie kształtowania kapitału społecznego oraz społeczeństwa obywatelskiego. Dlatego chciałyśmy wspomnieć o warunkach
koniecznych do realizacji idei solidarności społecznej
– społeczeństwa sprzymierzeńców, gdzie podstawowymi wartościami stałyby się: wspólnota, współpraca oraz
partnerstwo. Istotnym elementem tego procesu wydaje
się umożliwianie coraz większym grupom obywateli,
opartego na równych prawach, dostępu do publicznej
przestrzeni lokalnej.
Chciałyśmy także położyć nacisk na problematykę animacji społecznej w jej wymiarze komunikacyjnym i mediacyjnym. Perspektywa ta pozwala bowiem na podkreślenie znaczenia współpracy zróżnicowanych środowisk,
grup i podmiotów społecznych, takich jak lokalne samorządy, organizacje pozarządowe, stowarzyszenia itd., nastawionych na procesy zmiany społecznej. Utworzenie
płaszczyzny komunikacji, w ramach której wszyscy jej
uczestnicy, w relacjach z innymi, będą kształtować własną tożsamość na zasadach agonizmu, a nie antagonizmu9, wydaje się nam niezbędnym warunkiem realizacji
procesów demokratycznych. Budowanie w społeczności
więzi, opartych na równym udziale i wzajemnym poszanowaniu wszystkich potencjalnych aktorów, działających w ramach lokalnej wspólnoty, postrzegamy jako
pracę nad rozwijaniem zasobów społeczności lokalnej.
Chodziło nam również o promowanie animacji społecznej „wrażliwej na miejsce”, a więc pojmowanej przede
wszystkim w kategoriach ingerencji w dialektyczny związek człowieka ze światem i – rozwijanej w krytycznej perspektywie – refleksji o podmiotowej tożsamości, niemożliwej do uformowania bez wpływu na kształt życiowej
przestrzeni. Ten wątek dociekań, akcentujący znaczenie
relacji podmiotu z miejscem, pozwolił nam, jak się wydaje, na poruszenie ważnego problemu roli oraz zasad działania lokalnych animatorów, zdolnych do wydobywania
potencjału i rozwoju zasobów wspólnoty, pozwalających
na, w pełni podmiotowe, przekształcanie miejsc i współkreowanie przestrzeni jej życia.
W tym kontekście niezbędne stało się odniesienie
do wymiaru edukacyjnego animacji pro bono publico,
która – aby zaistnieć – wymaga pedagogicznie zorientowanego podejścia do świata, podejścia, w którym pragnienie dobra wspólnoty jest równoznaczne z dążeniem
do jej zmiany. Przy czym, co należy podkreślić, zakres
pojęcia edukacji jest w tym ujęciu szeroki i uwzględnia
nie tylko formalne, ale również nieformalne i środowiskowe ­źródła oddziaływań.
6
Warto zwrócić uwagę, że punktem wyjścia w tworzeniu
naszej koncepcji, a także w organizacyjnych działaniach
było silne przekonanie, że obywatelska partycypacja
i społeczna samoorganizacja, których ożywianie stanowi
istotę animacji pro bono publico, ma sens!
Jako współorganizatorkom gdańskiego seminarium zależało nam na tym, aby również sama forma seminarium
odzwierciedlała przyświecające nam idee. Zaplanowałyśmy więc zróżnicowane sesje wystąpień: dwugłosy,
pozwalające na bezpośrednie spotkanie i/lub konfrontację postaw mówców – praktyków i teoretyków animacji
– do zaproponowanego zagadnienia oraz otwarte dyskusje realizowane w okrągłostołowej aranżacji (roundtables), podczas której, zgodnie z jej ideą, oczekiwany
jest głos każdego z uczestników. Jak obecnie możemy
stwierdzić, powodzenie tego zamysłu organizacyjnego
nie pozostało bez znaczenia w ogólnej ocenie przedsięwzięcia, które – mając na celu rozwijanie myśli i działań
w stronę animacji pro bono publico – samo stawało się jej
przykładem.
Teksty prezentowane w tym zeszycie wydają się odzwierciedlać wspomniane okoliczności, można nawet powiedzieć, że są w pewnym stopniu wynikiem interakcji
(wymiany opinii, konfrontacji stanowisk i polaryzacji
sądów) zachodzących zarówno pomiędzy ich autorami
i nami, autorkami koncepcji wyznaczającymi określone
tematy refleksji, jak i pomiędzy wszystkimi uczestnikami seminarium. Przedstawiamy te teksty w strukturze, odpowiadającej ramowemu ujęciu naszego zamysłu,
o którym mowa wyżej.
Pierwsza część numeru Animacja – demokratyzacja
– konflikt wiąże zatem wypowiedzi skupione wokół
istoty animacji pro bono publico i akcentujące znaczenie solidarności (tekst Jacka Kołtana). Dotyczy także
problemów makrostrukturalnych, takich jak: globalny
kapitalizm, dominująca ideologia neoliberalna, racjonalność nowego zarządzania publicznego (New Public
Management), wyznaczających kontekst dla działań
animacyjnych (tekst Marcina Boryczko). Zawarte w tej
części teksty dotykają także problemów demokracji
uczestniczącej, do której prowadzą działania animacyjne w społecznościach lokalnych, a która nie znajduje
możliwości urzeczywistnienia w aktualnych warunkach, np. formalno-prawnych w Polsce. Wypowiedzi
akcentują również problemy wynikające z różnorodności środowisk, stanowiących obszar pracy animacyjnej
pro bono publico oraz rozbieżności interesów – także
klasowych – determinujących życie tych środowisk,
niezależnie od zuniwersalizowanych struktur instytucjonalnych i procedur, które – choć mogłyby je łączyć
– najczęściej dzielą (tekst Dominika Krzymińskiego).
Zaakcentowane zostały również zagadnienia podstawowych przeszkód, stojących na drodze możliwości
włączania obywateli w procesy decyzyjne na poziomie
lokalnym, przede wszystkim w kontekście problemów
społecznych, takich jak zróżnicowane, nowe w naszej
rzeczywistości, ruchy społeczne oraz formy wykluczenia, objawiające się w przestrzeni miejskiej (np. tekst
Łukasza Jurczyszyna).
9.Ch. Mouffe, Paradoks demokracji, Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej Edukacji TWP, Wrocław 2007.
Wstęp
Seminarium „Animacja pro bono publico”
Część druga, zatytułowana Sztuka i animacja – sztuka
animacji, stanowi zbiór wypowiedzi, które podejmują problematykę sztuki wrażliwej na nierówności społeczne oraz
zaangażowanej w rozwiązywanie problemów społeczności
lokalnych. Mowa więc o nowej sztuce publicznej w perspektywie animacyjnej – sztuce partycypacyjnej (tekst
Agnieszki Wołodźko), a także o samej sztuce w działaniu
o charakterze profilaktycznym (tekst Mikołaja Roberta Jurkowskiego, Hanny Lubert-Miodek i Agnieszki Wołodźko).
W tej części pojawia się również dyskusja o charakterze
bardziej teoretycznym na temat warunków i możliwości
sztuki partycypacyjnej i politycznej (tekst Barbary Markowskiej). Poruszony temat odnosi się do związku estetyki
i polityki w znaczeniu Rancière’owskim oraz roli więzi
pomiędzy indywidualnymi animatorami, których fascynacje i zamiłowania tworzą płaszczyznę porozumienia międzyinstytucjonalnego.
Kolejne wypowiedzi, znajdujące się w części zatytułowanej Animacja w dążeniach do prawa do miejsca, odsyłają w sposób bezpośredni do problematyki miejsca,
sąsiedztwa oraz zakorzenionej w nich biografii i podmiotowości. Poruszony tu został problem obywatelskości w przestrzeni miejskiej i form demokratyzacji życia
mieszkańców miast, którzy – jak w badaniach Małgorzaty Zielińskiej nad emigrantami – w pewnych warunkach nie mają szans na partycypację. W tym kontekście
pojawia się też – pragmatyzujący teoretyczne dociekania – wątek lokalnych programów animacyjnych realizowanych w województwie pomorskim. W centrum
uwagi umieszczona została dyskusja na temat sposobów wykorzystywania zidentyfikowanych zasobów społeczności lokalnych w rozwiązywaniu ich problemów
(tekst Marcina Gerwina). Przedmiotem rozważań jest
również wymiar komunikacyjny i mediacyjny działań
animacyjnych w kontekście współpracy między samorządem lokalnym, organizacjami pozarządowymi, stowarzyszeniami oraz nieformalnymi grupami obywateli.
Podstawą jest tu refleksja nad pojęciem obywatelskości jako aktualnej i potencjalnej postawy mieszkańca
­ ielkiego miasta oraz uczestnika życia wspólnot tworzących jego społeczne
w
zasoby. Animacja pro bono publico jest więc w tej części rozpatrywana jako
budzenie obywateli w mieszczanach, czyli – jako uwrażliwiająca na dobro
wspólne/publiczne – demokratyzacja życia społecznego w mieście.
Część zatytułowana Animacja w przestrzeni biograficznej, to część zamykająca zeszyt i – poprzez odesłanie do myśli o przestrzeni biografii osób,
społeczności oraz miejsc, które tworzą – stanowiąca rodzaj metarefleksji
nad podjętym zagadnieniem. Część ta dotyczy więc orientacji biograficznej w animacji, a w szczególności badania tożsamości metodą biograficzną,
refleksji nad odmianami oraz doświadczeniami związanymi z pomocą czy
zagadnieniami procesu ożywiania pamięci zorientowanego na budowanie nowych wspólnot (tekst Doroty Jaworskiej-Matys). Pojawia się również refleksja nad rolą animatora w środowisku lokalnym (tekst Katarzyny
­Kmity-Zaniewskiej) oraz rozważania dotyczące spotkań międzybiograficznych (spotkań osób o różnych życiorysach, doświadczeniach, z różnych
pokoleń) w odniesieniu do działań animacyjnych, skierowanych do osób
powyżej 50. roku życia.
Można, na koniec, powrócić do poczucia słuszności, z jakim rozpoczynałyśmy przedstawiony projekt. Animacja pro bono publico – w świetle wyników
wspólnych przemyśleń, których wybrane rezultaty są obecne w prezentowanych tekstach – ma sens, jest racjonalnym, w pełni uzasadnionym i aktualnie niezwykle ważnym zadaniem. Zdajemy sobie sprawę, że treść artykułów
zawartych w tym zeszycie nie sprawi, że animacja, mająca na celu aktywizację sił jednostkowych i społecznych czy praca nad nieustannym osiąganiem
dobra wspólnego, zostanie realizowana, może jednak uda się działalność tę
rozwinąć, gdzieniegdzie zainicjować. I o to chodzi.
prof. dr hab. Maria Mendel
pedagog, profesor zwyczajny na Uniwersytecie Gdańskim; prowadzi Zakład Pedagogiki
Społecznej w Instytucie Pedagogiki UG;
Karolina Starego
asystent w Zakładzie Pedagogiki Ogólnej na Wydziale Nauk Społecznych UG
Marta Szadowiak
doktorantka w Zakładzie Pedagogiki Społecznej UG,
ekspert Narodowego Centrum Kultury
7
Żywa pagina
Idea solidarności:
przeszłość i przyszłość
Jacek Kołtan
8 fot. Simon Tullstedt
Animacja – demokratyzacja – konflikt
Mimo że słowo solidarność wszechobecne jest
w debacie publicznej ostatnich dziesięcioleci trudno
jest powiedzieć, co dokładnie oznacza. Dołączyło
ono do katalogu słów nadużywanych i, podobnie
jak słowo dialog, paradoksalnie pojawia się dziś
wszędzie tam, gdzie deficyt otwartości, poczucia wspólnoty oraz wzajemnego zaufania jest
odczuwalny szczególnie dotkliwie. Solidarność
ma być antidotum na braki życia wspólnotowego,
odpowiedzią na lęki zmieniającego się, płynnie
i nazbyt szybko, świata. Czy zatem częstotliwość,
z jaką używane jest słowo solidarność, to znak
naszej dezorientacji w obliczu braku porozumienia
między ludźmi?
analogię między ówczesnym biologicznym obrazem harmonii natury a pojęciem ludzkości złożonej z poszczególnych jednostek, które łącznie stanowią jedność. Widać tu wpływ pojęcia ludzkości, o którym w połowie XIX
wieku pisał francuski myśliciel Pierre Leroux, wpisujący
termin solidarność w kontekst polityczny i, tym samym,
wywierając istotny wpływ na francuskich solidarystów2.
Idea ta oddalała się w ten sposób od znaczenia prawnego, przestawała być kojarzona z zewnętrznym, w stosunku do człowieka, obowiązkiem z obszaru jurysdykcji.
Solidarność kojarzono odtąd z bezpośrednim uczuciem
bezinteresowności wobec bliźnich.
rudno uzyskać prostą odpowiedź na pytanie
o to, co wiąże ludzi ze sobą w tak różne związki, jak pary, grupy przyjaciół, biznesowe teamy,
wspólnoty mieszkaniowe, grupy wyznaniowe,
grupy lobbingowe czy wreszcie społeczeństwa
i narody. Wiek XIX na pytanie o „klej społeczny”, pozwalający otworzyć wspólną perspektywę przed różniącymi
się między sobą osobami, wypracował swoją odpowiedź.
Było nią zjawisko solidarności, które wypełniło pustkę
po nadużywanym w czasie Wielkiej Rewolucji Francuskiej
pojęciu braterstwa.
Zasada altruizmu i problematyka moralna w ogóle stawały się pierwszoplanowe i określały sens tego terminu.
Widać to wyraźnie w tezach stawianych przez Bourgeois,
który stwierdzał: „Między człowiekiem i społecznością
ludzką, rozgrywa się w gruncie rzeczy tajemnicze zmaganie jednostki i gatunku, dramat walki oraz dramat miłości; jednostka nie może istnieć bez gatunku, ten zaś może
trwać tylko za sprawą jednostek. W okolicznościach tego
wzajemnego oddziaływania części na całość musi być
realizowana idea sprawiedliwości. Dzięki zrozumieniu
głębokiego sensu tego konfliktu, który w rzeczywistości
jest wyższą formą harmonii, odkryciu obopólnej wymiany usług w pozornej sprzeczności interesów, a także wzajemnej zależności w rozwoju jednostek i społeczeństwa,
moralność nabierze formy, zaś teoria prawa i obowiązków właściwej wymowy, nie abstrakcyjnej czy subiektywnej, ale konkretnej, zgodnej z wymogami natury, a przez
to definitywnej i obiektywnej”3.
Narodziny pojęcia
Sentymentalizm solidarności
Termin wywodzący się z prawa rzymskiego i używany
do XIX wieku wyłącznie na oznaczenie zobowiązania
prawnego współdłużników wobec wierzyciela (łac. in solidum), zaczął oznaczać zależność, ale także powiązanie
między ludźmi. Napisany przez Léona Bourgeois esej
Solidarité (1896), który cieszył się ogromną popularnością i szybko doczekał się wielu wznowień, dobrze obrazuje ówczesną metamorfozę znaczenia tego terminu.
To nie tylko bowiem osoba jej autora – najważniejszej
postaci francuskiego solidaryzmu, popularnego polityka
i działacza społecznego, współtwórcy reform socjalnych
i systemu szkolnictwa – była powodem zainteresowania
czytelników. Tekst ten jednoznacznie ukazywał nadzieję
na zmiany, które mogłyby doprowadzić do zbudowania
sprawiedliwego porządku społecznego. Bourgeois zauważał w nim, że pierwotnie słowo solidarność zdawało się
być wyłącznie jednym z wariantów pojęcia braterstwa.
Zaczęło ono jednak szybko żyć własnym życiem, „’solidarność’ pojawia się w debatach i pismach politycznych
na każdym kroku. [...] Sens, który przypisują mu mówcy,
pisarze, a także na swój sposób opinia publiczna, z dnia
na dzień zdaje się być coraz bardziej wszechogarniający,
szeroki i dogłębny. Czy jest to jedynie nowe słowo i kaprys
języka? Czyż słowo to nie wyraża w istocie nowej idei i nie
jest świadectwem powszechnej ewolucji myślenia?”1.
Nadzieje Léona Bourgeois, uczestniczącego jako reprezentant Francji w konferencjach pokojowych w Hadze
i nagrodzonego za swoje zaangażowanie Pokojową Nagrodą Nobla, nie doczekały się jednak spełnienia. Dwa
kataklizmy XX wieku każą pozostać dalece sceptycznym
w stosunku do wyrażonych w jego tekście oczekiwań wobec definitywnej i obiektywnej idei sprawiedliwości, która
bazowałaby na solidarnych relacjach między ludźmi i społeczeństwami. Jeszcze bardziej sceptycznym należy pozostać wobec wszelkich prób nazbyt łatwego odwoływania
się do pojęcia ludzkości. Carl Schmitt, teoretyk państwa
i ideolog III Rzeszy mawiał, iż „kto mówi ludzkość, ten
chce oszukać”. Teoria solidarności Bourgeois wydaje się
być pod wieloma względami naiwna. Z drugiej strony
rozwiązania instytucjonalne (m.in. system opieki społecznej), wprowadzone pod jej wpływem, potrafią zadziwić perspektywicznością myślenia i odwagą ówczesnych
T
Esej Bourgeois miał charakter programowy i dał początek
dyskusji o odpowiedzialności pokoleniowej oraz kwestii
społecznej w ówczesnej Francji. Bourgeois zwracał uwagę na niepokoje związane ze sprawiedliwością, budując
1. L . Bourgeois, Solidarité, Libraire Armand Colin, wyd. 3, Paris 1902.
Cytowany przekład autorstwa Mikołaja Rakusy-Suszczewskiego
wejdzie w skład antologii Idea solidarności (red. D. Dobrzański
i J. Kołtan), która ukaże się w tym roku w wydawnictwie Europejskiego Centrum Solidarności.
2. C hodzi tu o prekursorską dla idei solidarności pracę P. Leroux
pt. De l’humanité, de son principe et de son avenir, où se trouve
exposée la vraie définition de la religion, et où l’on explique le sens,
la suite et l’enchaînement du mosaïsme et du christianisme, Pierrotin
Libraire-Éditeur, Paris 1845.
3. L . Bourgeois, op. cit.
9
Animacja – demokratyzacja – konflikt
­ olityków. Opisywane poczucie odpowiedzialności pokop
leniowej oraz świadomość upodmiotowienia obywatela,
które Bourgeois określał jako cel działań politycznych,
brzmią wyjątkowo współcześnie. Żyjemy przecież w świecie, który dopiero teraz, na nowo zaczyna zdawać sobie
sprawę z konsekwencji, jakie mogą mieć dla przyszłych
pokoleń bieda, wykluczenie społeczne, globalny kryzys
ekonomiczny czy wreszcie katastrofa ekologiczna. Czas
kryzysów, które z niespotykaną dotąd intensywnością nadchodzą rokrocznie, nadaje się wyjątkowo dobrze do skonfrontowania z krótkowzrocznością neoliberalnej mentalności, która odcisnęła swoje piętno na decyzjach ostatnich
dekad. Pod tym względem idea solidarności z końca XIX
wieku pozostaje wciąż inspirującym impulsem, nawet jeśli
sytuacja zmieniła się radykalnie, a wypracowane wówczas
odpowiedzi nie przystają do współczesnych wyzwań.
Dziś termin solidarność obciążony jest nazbyt łatwym
sentymentalizmem i romantyczną nadzieją na pojednanie oraz osiągnięcie jednomyślności wobec spraw
społecznych, które wymagają rozwiązania. Stał się on
politycznym frazesem zarówno w ustach europolityków próbujących podtrzymać przy życiu rozpadający
się europejski model wspólnoty, jak i tych, którzy wciąż
zarządzają społeczeństwami, choć ich mandat do sprawowania władzy okazuje się być problematyczny. Termin
solidarność nie jest już zatem wyrazem nadziei na nowy
projekt społeczny świata, jak to miało miejsce w dziewiętnastowiecznej Francji, albo też obejmującego całą niemal Europę ruchu robotniczej walki klas. Także w Polsce,
w której za słowem tym kryła się wielka zmiana społeczno-polityczna roku 1980, historia ruchu społecznego
Solidarność skończyła się przeobrażeniami ustrojowymi,
które sprzyjały raczej atomizacji społecznej niż budowie
społeczeństwa opartego na zasadzie solidarnej współpracy. Efekt neoliberalnej transformacji sprzed dwóch dekad
odsłonił kres nadziei na realizację solidarnościowego etosu i doprowadził do wyobcowania ludzi z obywatelskiego
otoczenia. Sprawa publiczna została zepchnięta na plan
dalszy, a problemy wykluczenia, redystrybucji dóbr, sprawiedliwości społecznej, nie stały się tematem dyskusji
publicznych w stopniu, na jaki zasługiwały.
Solidarność jako system immunologiczny
Czy oznacza to, że nadszedł kres idei solidarności? Nic
podobnego. Nawet jeśli pojęcie to nie jest już społecznie
nośne, pojawiają się nowe formy kooperacji, które mogą
odegrać istotną rolę w zmianie kultury życia społecznego.
Przestrzenie te nie powstają na bazie abstrakcyjnej idei
ludzkości ani też przekonania o wewnętrznej harmonii
świata. Nie potrzebują też nadmiernego patosu, który
zapewnia idea jedności. Wbrew powszechnej ignorancji wobec rzeczywistego kryzysu projektu społecznego,
w którym żyjemy – a ostatnie kryzysy ekonomiczne i fale
masowych protestów ulicznych były jego ewidentnymi
oznakami – nowe (od)ruchy społecznego sprzeciwu
skupiają się wokół rzeczywistych niepokojów doświadczanych przez zbiorowości. Uznają one je za faktyczny
punkt wyjścia, pozwalający przekroczyć granice własnego świata i odnaleźć poparcie wśród innych podobnie myślących i czujących. Ruch okupacji Wall Street
ze swoim sloganem „To my stanowimy 99 procent” jest
symbolicznie interesującym przykładem takiego solidarnego rozwoju działania zbiorowego, które odwraca
dotychczasowy obraz porządku społecznego, odsłaniając
sprzeczności tkwiące u jego podstaw.
10
Niemiecki filozof Peter Sloterdijk w jednej ze swoich
ostatnich prac Du musst dein Leben ändern (2009, Musisz
zmienić twoje życie) poświęca uwagę kulturowym technikom kształtowania człowieka. Za ich pomocą kreowane
są postawy, dzięki którym ludzie różnych kultur próbują
poszerzać przestrzeń kooperacji o grupy, które dotąd były
wykluczane. Przestrzeń tę Sloterdijk określa mianem systemu odpornościowego, przy czym mowa tu nie tyle o biologicznych systemach immunologicznych poszczególnych
organizmów, co o symbolicznych systemach wsparcia,
za pomocą których rozróżniamy to, co swoje i to, co obce.
Nietrudno dostrzec, że pojęcie immunologii w teorii społecznej Sloterdijka bliskie jest pojęciu solidarności rozumianej jako kulturowy system wzajemnej pomocy.
W obliczu problemów, którym nie są w stanie sprostać
pojedyncze społeczeństwa i kultury, konieczność praktyk współpracy, a zatem poszerzania sfery, która odtąd
będzie uznawana za „swoją”, staje się nieodzowna.
Taką kooperację autor określa mianem ko-immunizmu:
„Historia zbyt wąsko rozumianego Swojego i zbyt źle
traktowanego Obcego osiągnie swój kres w chwili, gdy
powstanie globalna struktura ko-odporności, uwzględniająca z pełnym szacunkiem poszczególne kultury, interesy partykularne i lokalne solidarności. Ta struktura
przybrałaby format planetarny w chwili, kiedy Ziemia
opleciona sieciami i pokryta ulotnymi tworami zostałaby
uznana za Swoje, a dominujący dotychczas eksces oparty na wyzysku, za Obce. Przełom ten sprawiłby, że to,
co konkretnie uniwersalne, stałoby się możliwe do wykorzystania. Romantyzm braterstwa zostałby zastąpiony
przez kooperacyjną logikę. Ludzkość stałaby się pojęciem
politycznym. Jej członkowie nie byliby już pasażerami
na statku głupców abstrakcyjnego uniwersalizmu, lecz
pracownikami w pełni konkretnego i dyskretnego projektu globalnego designu immunologicznego”4.
Zaczerpnięty z wiersza Rilkego tytuł książki Musisz
zmienić twoje życie jest zresztą używany przez autora
jako imperatyw – wymaganie zmiany dotychczasowego
stosunku do świata, skierowane do czytelnika w drugiej osobie liczby pojedynczej. Sloterdijk zwraca uwagę
na niefrasobliwość z jaką przechodzimy obok informacji o globalnym kryzysie, przyzwyczajeni do uznawania
znaków załamania dotychczasowego porządku za element medialnej rozrywki, która zapewnia nam poczucie
bezpieczeństwa. Wszak katastrofy ostatecznie zawsze
dzieją się gdzie indziej, omijając odbiorców informacji.
Solidarność jako system odpornościowy chroniący ludzi
przed niebezpiecznymi konsekwencjami błędów przeszłości ma być nowym projektem służącym temu, „żeby
w codziennych ćwiczeniach nabierać dobrych nawyków,
służących wspólnemu przetrwaniu”. Czy idea międzyludzkiej więzi jako systemu immunologicznego to ślad
intuicji filozofa, który wnikliwie obserwuje nowe przejawy solidarności rodzące się na naszych oczach? Przyszłość pokaże, czy gesty gniewu z ulicznych manifestacji
i niepokój wyobcowania obywateli z życia publicznego
zamienią się w impulsy społecznej zmiany.
dr Jacek Kołtan
filozof i politolog, pracuje w Dziale Nauk Społecznych Europejskiego
Centrum Solidarności w Gdańsku
4.P. Sloterdijk, Spojrzenie w przyszłość, czyli jak powstrzymać globalną
kolizję, tłum. Adam Peszke, „Dziennik Europa”, nr 277, 25.07.2009.
Partycypacja czy ironia?
Współczesne dylematy demokratyzacji
w kontekście działań animacyjnych
Marcin Boryczko
Tekst niniejszy stanowi swego rodzaju krytyczne wprowadzenie do dyskusji na temat powiązania animacji
społecznej z demokracją. Pytania, które w nim stawiam, mogą, na pierwszy rzut oka, wydawać się nazbyt krytyczne,
podważające pracę animacyjną jako taką. Nie chodzi mi jednak o negowanie roli animacji, lecz raczej o pokazanie
możliwych pułapek, związanych z dominacją współczesnych procesów o charakterze globalnym, takich jak dominacja
sił rynkowych czy ideologia neoliberalizmu, redefiniującej praktyki społeczne w kategoriach wydajności, z jednej
strony i nieprzydatności, z drugiej. Krytyczność oznaczać będzie w tym przypadku raczej wnikliwość niż krytykanctwo.
Pragnąłbym, aby tę wersję krytyczności Czytelniczka i Czytelnik zachowali w pamięci.
A
nimacja społeczna od samego początku
swego istnienia wiąże się z praktyką demokracji jako mediator między państwem
a obywatelami. Zarówno demokracja, jak
i animacja społeczna oparte są na zasadzie
partycypacji, co powoduje, że demokratyzujące działania animacyjne stają się podatne na wpływy ze strony
konkretnych, odrębnych bloków etyczno-politycznych,
jak też szerszych trendów globalnych. Chciałbym, aby
moja wypowiedź stanowiła potencjalny zarys, w obrębie
którego będzie można rozpatrywać zasady funkcjonowania związku demokracji i animacji. Ponieważ animacja
społeczna jest nie tylko wytworem procesu demokratyzacji, ale sama stanowi dziś potężną i niewykorzystaną siłę
demokratyzującą relacje społeczne, może więc stać się
narzędziem pogłębiania demokracji poprzez odniesienie
do samej rewolucyjnej zasady partycypacji. W związku
z tym obydwie idee – demokracji i animacji są w swej
istocie radykalne, tzn. dają wspólnocie, grupie czy innemu zbiorowisku ludzi możliwość wpływania na określony stan rzeczy poprzez uczestnictwo. Ideę animacji
społecznej jako partycypacji reprezentuje m.in. brytyjska
Federation for Community Developement Learning w dokumencie National Standards Board for CommunityWork
Training & Qualification, w którym stwierdzono, że „praca na rzecz Społeczności Lokalnej polega na aktywnym
angażowaniu ludzi w sprawy dotyczące ich życia i skupia
się na relacji pomiędzy jednostkami a grupami i instytucjami kształtującymi ich codzienne doświadczenia”1.
Jeśli jest to prawda, pojawiać się muszą sprzeczności, wynikające z konkretnych praktyk animacyjnych, w związku
z wywieraniem wpływu i regulowaniem praktyk animacyjnych przez zmieniające się imperatywy polityczne. Należy jednak stwierdzić, że dzisiejsza sytuacja polityczna
społeczeństw tzw. demokracji liberalnej bardzo wyraźnie
ogranicza możliwości demokratyzacji stosunków społecznych w rozumieniu „radykalnym”, w którym demokracja
oznaczałaby partycypację. Rodzą się w związku z tym nie
tylko pytania dotyczące roli praktyk animacyjnych w tym
kontekście, lecz także ich roli w utrzymywaniu quasi-demokratycznego status quo. Aby przedstawić obszar możliwej refleksji na temat wspomnianych ról, zwrócę uwagę
na dwa konteksty – refleksja ich dotycząca może rzucić
światło na przypisane i możliwe role animacji społecznej.
Globalne trendy prowadzące do zmiany
w warunkach lokalnych
Teoretycy społeczeństwa postindustrialnego wskazują
na konsekwencje, jakie dla polityki i relacji miedzy grupami
społecznymi ma elastyczna organizacja produkcji. Mianowicie pojawia się zjawisko fragmentaryzacji – tradycyjne
klasy społeczne podlegają procesowi reorganizacji, a wraz
z nim zanika znaczenie krajowych partii politycznych,
zwłaszcza tych opierających się na elektoracie klasowym.
Znacząca rola przypadać ma ruchom społecznym, można
powiedzieć siłom odśrodkowym, tzw. ­single-issue politics.
Są to więc ruchy organizujące się ­wokół określonego problemu, np. ruch wyzwolenia zwierząt czy antynuklearny.
Pojawiają się ruchy ponadnarodowe i sub-narodowe,
działające na poziomie regionalnym. Siła robocza podlega
podziałowi, podobnie jak świat, w sensie globalnym i dzieli
się na dwa segmenty: rdzeń i peryferia. Charakterystyczne
1. The England Standards Boards for Community Development Work
Training and Qualifications, „Community Development Roots
and Routes. Information Paper 1”, [www.fcdl.org.uk/documents/
qualsinfoESB.doc].
11
Animacja – demokratyzacja – konflikt
jest również odejście od modelu dobrobytu kolektywistycznego, nastawionego na dostarczanie standardowych
usług i towarów i podążanie w kierunku modelu opierającego się na wyborze konsumenckim i rynkowych formach
wytwarzania dobrobytu. Rynek staje się, można by rzec,
źródłem szczęścia i dostatku2.
Lokalne przejawy globalnych trendów
Zagrożenie dla demokracji wynikające z wprowadzania,
w coraz szerszym zakresie, reform neoliberalnych opierających się na liberalizacji, deregulacji i prywatyzacji staje
się coraz bardziej wyraziste3. Także dla animacji społecznej/kulturowej. Jest to efekt wizji opierającej się na neoliberalnych formach organizacji produkcji i dystrybucji
dóbr w społeczeństwie oraz politycznym zarządzaniu
czy politycznym menadżeryzmie, który jest ich rezultatem. Jest to wersja polityki, jak ją określa M. Shaw, która
„jednocześnie prowadzi do odpolitycznienia demokracji
i od-demokratyzowania polityki”4. Jeśli owe sfery życia
publicznego ulegają rozdzieleniu to należałoby zadać pytanie o konsekwencje tego stanu rzeczy.
Możliwe kolonizacje i zawłaszczenia
Jak wskazują Shaw i Martin, na podstawie doświadczeń
brytyjskich, etyczna koncepcja samopomocy pełniła funkcje
ideologiczne, wzmacniające atak na tzw. kulturę zależności
w taki sposób, że problemy społeczne definiowano w kategoriach indywidualnej nieudolności. Wiążą to z polityką
new public management, charakterystyczną dla neoliberalnego państwa zarządzającego polityką publiczną5. Jednym
z wymiarów new public management wydaje się być nacisk
na wydajność i rozliczalność [accountability]. Na podobną
kolonizację dyskursu narażona może być animacja społeczna, opierająca się na koncepcji sił społecznych i samopomocy, występując w roli czynnika włączającego na powrót
do społeczeństwa ludzi obarczonych jakimś mankamentem
lub cechą uniemożliwiającą im społeczne funkcjonowanie.
Jedną z możliwych konsekwencji tej kolonizacji przez dyskurs neoliberalnej indywidualnej odpowiedzialności jest
definiowanie problemów społecznych w kategoriach indywidualnych dyspozycji. W takim układzie przyczyny problemów społecznych sprowadzić można do efektu indywidualnego sprawstwa i pomijania społecznej struktury jako
czynnika generującego problemy społeczne.
Inaczej rzecz ujmując, koncepcja wspólnoty lokalnej,
społeczności narażona jest na penetrację przez siły
rynkowe, które maskują kwestię społecznej redystrybucji dóbr za pomocą polityki tożsamości. Jak stwierdza
­Fraser: „kapitalizm akceptuje raczej roszczenia o uznanie niż roszczenia o redystrybucję dóbr”6. W ten sposób
pytania o przyczyny wykluczenia społecznego zastąpione
zostają pytaniami o to, kto jest narażony na wykluczenie lub jemu podlega. Przedmiotem zainteresowania
stają się grupy zagrożone, kultura uzależnienia, kultura
­underclass, nie zaś przyczyny nierównej dystrybucji dóbr.
Za pomocą polityki tożsamości i różnicy ukrywa się realnie zachodzące zależności ekonomiczne.
Pytania
Pytania, jakie w związku z tym się pojawiają, odnoszą się
zarówno do sfery praktyki animacyjnej, jak i kontekstualizowania tradycyjnych pojęć związanych z pracą animacyjną:
Czy za dominacją „polityki uznania” w obszarze pracy
animacyjnej, czy też szerzej – organizacji trzeciego sektora, nie kryje się strategia maskowania realnych problemów
społecznych, wynikających z nierównej dystrybucji dóbr?
Czy nie warto w związku z tym wrócić do dyskusji
na temat strukturalnych i ekonomicznych uwarunkowań w kontekście praktyk demokratycznej partycypacji
realizowanych m.in. przez animatorów społecznych? Czy
partycypacja musi oznaczać wyłącznie dostosowanie się
do zastanej rzeczywistości? Być może, i na tym polega
istota demokracji oraz animacji, powinna także koncentrować się na kontestacji istniejących relacji władzy?
Jak zmieniają się zadania animacji w kontekście społeczeństwa postindustrialnego czy formacji późnego kapitalizmu?
W jaki sposób zmieniło się znaczenie i kontekst funkcjonowania pojęcia upodmiotowienia? Czy nie mamy czasem
do czynienia z libertariańsko-neoliberalną wizją uniezależnienia jednostki od państwa? Czy, być może, w pojęciu
tym powinno chodzić o to, aby umożliwić społecznościom
ekspresję żądań, także tych politycznych, które prowadzić
mogą do „radykalnej” zmiany społecznego status quo?
Czy animacja społeczna nie realizuje postulatu neoliberalnego stawiania państwa w opozycji wobec obywatela,
państwa, w którym pomoc definiowana jest jako usamodzielnienie człowieka od agend państwowych?
Czy działania animacyjne nie łączą się z decentralizacją
odpowiedzialności za społeczne konsekwencje działań
będących efektem polityki społecznej? I czy za tak rozumianą demokratyzacją nie kryje się ironiczna konsolidacja
władzy w systemie scentralizowanym?
I wreszcie, co oznacza dziś partycypacja? Czy jest to forma demokracji uczestniczącej czy cynicznego „demokratycznego zarządzania” pasywnymi konsumentami „usług
demokratycznych”?
Najogólniejsze pytanie, czy realizacja dobra publicznego
i interesu społeczeństwa może być realizowana w warunkach nieregulowanej globalizacji korporacyjnej? Także
w kontekście lokalnych konsekwencji owego trendu ekonomicznego? Jeśli tak, to w jakim stopniu? Na czym polegałaby sprzeczność między interesem publicznym i globalizacją korporacyjną?
Marcin Boryczko
asystent w Zakładzie Pedagogiki Społecznej UG.
Aktualnie pracuje nad rozprawą doktorską „Między oporem i adaptacją.
Szkoła wobec procesów globalizacyjnych”.
2. Patrz: D. Harvey, Neoliberalizm. Historia katastrofy, Instytut Wydawniczy KiP, Warszawa 2008.
3. M. Shaw, I. Martin, Community work, citizenship and democracy: remaking the connections, „Community Development Journal”, nr 35/2000.
4.M. Shaw, Community development and democracy: opportunities, challenges and dangers,
[http://congreso.us.es/cesrea/OKpapers/Shawkeynote.pdf].
5. N. Fraser, Feminism, capitalism and the cunning of history,„New Left Review”, nr 56/2009.
12
Żywa pagina
Grupowa przemoc testem
dla lokalnego środowiska
społecznego
Łukasz Jurczyszyn
Streszczenie
Celem artykułu jest przedstawienie problematyki,
metodologii oraz wyników międzynarodowego badania grupowych aktów przemocy wśród współczesnej
młodzieży, przeprowadzonego w ramach rozprawy
doktorskiej z zakresu socjologii. Autor artykułu koncentruje się na analizie przykładów przeciwdziałania
przemocy w myśl zasady pro publico bono w trzech
różnych społeczeństwach: francuskim, rosyjskim i polskim. Tekst jest owocem analizy 63 wywiadów pogłębionych indywidualnych i 20 grupowych, trzech grup
dyskusyjno-konfrontacyjnych oraz licznych ­obserwacji
Analiza porównawcza:
Francja, Rosja, Polska
­ czestniczących. Zostały one przeprowadzone w każdej przestrzeni mieju
skiej poddanej badaniu, która stała się w ciągu ostatnich sześciu lat areną
zamieszek. We Francji w badaniu przyjęto za punkt wyjścia kilkudniowe społeczne zamieszki na podparyskich „trudnych przedmieściach”:
Val ­Fourré w listopadzie 2005 roku oraz w Villiers-le-Bel w listopadzie
2007 roku. W Rosji, a następnie w Polsce dokonano analizy zamieszek
na tle nacjonalistyczno-rasistowskim: najpierw studium dotyczyło zamieszek we wrześniu 2006 roku w mieście Kondopoga, a następnie przeanalizowane zostały zamieszki w mieście Brzeg. Struktura tekstu składa się
z trzech głównych części:
1. Podstawowe założenia, przedmiot i problematyka badania.
2. Metody i narzędzia badawcze.
3. Rezultaty analizy danych empirycznych.
13
Animacja – demokratyzacja – konflikt
1. Podstawowe założenia, przedmiot i problematyka badania
Niniejszy artykuł oparty jest na badaniach przeprowadzonych w ramach
rozprawy doktorskiej z zakresu socjologii, której celem była analiza z jednej
strony znaczenia, z drugiej – przykładów przeciwdziałania grupowej przemocy w przestrzeni miejskiej trzech społeczeństw: francuskiego, rosyjskiego
i polskiego.
Należy wskazać dwa główne motywy badania:
1. Komparatystyczny charakter. Wyjście poza kontekst jednego społeczeństwa „narodowego”, pozwoliło zatem ograniczyć efekt, używając słów niemieckiego socjologa Ulricha Beck’a, „nacjonalizmu metodologicznego”1.
W rezultacie ambicją badacza było, dzięki konfrontacji społeczeństw, które
rzadko stanowią obiekt porównań, osiągnięcie szerszego, bardziej globalnego
punktu widzenia,
2. Analiza zdolności animacji życia publicznego przez lokalnych aktorów
(w mniejszym lub większym stopniu zinstytucjonalizowanych) w kontekście przeciwdziałania przemocy społecznej i nacjonalistyczno-rasistowskiej,
w odniesieniu do społeczeństw znajdujących się na różnych, właściwych sobie etapach nowoczesności. Zdecydowano się porównać trzy bardzo różniące
się od siebie społeczeństwa narodowe, dlatego uzyskane rezultaty badania,
siłą rzeczy, mają charakter częściowy i ograniczony.
Celem niniejszego studium nie było poddanie rozważaniom skomplikowanej specyfiki struktury społecznej trzech badanych społeczeństw, mimo
to warto zaakcentować, że analizowane formy przemocy nie są tylko tzw.
testem dla lokalnego środowiska społecznego, ale również zwracają uwagę na natężenie konfliktów strukturalnych. Niewątpliwie teoria konfliktów
społecznych, szczególnie opracowania nieżyjącego już niemieckiego socjologa Ralfa Dahrendofa2, pozwala widzieć grupową przemoc w kontekście
konfliktu natury ekonomicznej, społecznej czy politycznej między różnymi
grupami społecznymi. W przypadku Francji mamy do czynienia ze strukturalnym konfliktem społeczno-ekonomicznym między grupą mniejszościową – Francuzami pochodzenia imigranckiego, głównie z rodzin wywodzących się z byłych kolonii afrykańskich i karaibskich, ­zamieszkującą obecnie
14
b­ iedniejsze przestrzenie miejskie – a większością społeczeńswa, która kontroluje podstawowe miejsca pracy.
Bardzo często konflikt społeczno-ekonomiczny mylony
jest z konfliktem etnicznym, przeważnie z powodu
etnicznych korzeni opisanej grupy mniejszościowej.
Z konfliktem etnicznym czy nacjonalistyczno-rasistowskim mamy do czynienia w obu analizowanych tzw.
„kontekstach postsocjalistycznych”. W Polsce w mniejszym stopniu, ale w Rosji zdecydowanie występuje
strukturalny konflikt na tle narodowościowo-etnicznym. Trwająca już przeszło 15 lat wielka imigracja taniej
siły roboczej z byłych republik radzieckich (głównie
z Azji Centralnej i Kaukazu) do Rosji, jakże potrzebna do optymalnego wykorzystania współczesnego ekonomicznego potencjału tego kraju, napotyka wzrost
tendencji nacjonalistyczno-rasistowskiej – stosunkowo
powszechną reakcję ze strony części młodzieży, która
tendencje te manifestuje. Nie chodzi tu tylko o wzrost
liczebności oraz aktywności ruchów ultranacjonalistycznych, ale o obserwowany wzrost rasizmu wynikającego
zarówno z eksploatacji taniej siły roboczej, wywodzącej
się z konkretnej grupy migrantów (zwanej pogardliwie
„czarnymi”), jak i z konkurencji na rynku pracy, jaką stanowią ci ostatni dla tzw. „biednych białych”, wywodzących się z większości rosyjskiego społeczeństwa. W Polsce, biorąc pod uwagę aktualną dynamikę migracyjną,
czyli głównie odpływ rodzimej siły roboczej do krajów
Europy Zachodniej, oraz fakt, że mniejszości narodowo-etniczne stanowią zaledwie 1,5% ogółu populacji,
można stwierdzić, że nie występuje konflikt strukturalny natury etnicznej, porównywalny do doświadczenia
rosyjskiego. Jednakże na podstawie analizy dostępnej
literatury tematu3 oraz badań przeprowadzonych przez
autora, można stwierdzić, że istnieje potencjał owego
strukturalnego konfliktu, który może dać znać o sobie
w sytuacji masowej imigrancji zarobkowej populacji
z regionu Europy Wschodniej.
Animacja – demokratyzacja – konflikt
Biorąc pod uwagę przybliżone tu elementy zróżnicowania strukturalnego opisywanych społeczeństw, konieczne
jest precyzyjne wyjaśnienie założeń problematyki analizy,
która została zdefiniowana według podwójnej logiki:
I Analiza znaczenia działania destruktywnego, tj. grupowych
aktów przemocy zaistniałej lokalnie w konkretnej przestrzeni miejskiej: napaści „w grupie”, bójki, zamieszki,
starcia z policją, dewastacja publicznego i prywatnego
mienia. Ich uczestnikami byli młodzi ludzie (w wieku
13-36 lat), zdolni do dokonywania aktów przemocy,
wywodzący się, w zdecydownej większości, z tzw. „trudnych” środowisk, tj. z biedniejszej warstwy społecznej,
skoncentrowanej na określonym obszarze miejskim, którą charakteryzuje: niski poziom wykształcenia, niestabilna sytuacja zawodowa, wysokie bezrobocie, poważne
problemy rodzinne i osobiste, częstsze niż przeciętnie
kontakty z policją i wymiarem sprawiedliwości. W tym
miejscu warto zaznaczyć, że aktorzy grupowej przemocy stanowią tylko niewielki procent tzw. „trudniejszej”
części lokalnej młodzieży i że dokonywanej przemocy nie
można wytłumaczyć tylko i wyłącznie w terminach zwykłej przestępczości czy „chuligaństwa”4.
W obrębie badania znajdują się dwa typy przemocy:
1. Społeczna – w przypadku Francji – to przykłady zamieszek, tj. grupowych dewastacji mienia, włącznie z atakami
na przedstawicieli porządku publicznego, dokonywanymi
przez francuskich obywateli w zdecydowanej większości pochodzenia imigranckiego (głównie z Maghrebu,
Afryki subsaharyjskiej i Karaibów). Należy podkreślić, że
przemoc ta ma charakter społeczny, mimo że ma dynamikę etniczną. Wydaje się być wynikiem dyskryminacji
społecznej, ale także rasowej (często policyjnej) wobec
wspomnianej części społeczności francuskiej i jest niejako wpisana w panoramę dezintegracji społecznej części
mieszkańców przedmieść największych miast Francji.
2. Nacjonalistyczno-rasistowska w przypadku Polski
i Rosji, do której dochodzi między członkami lokalnych
mniejszości etnicznych a częścią „trudnej młodzieży”,
włączając w to radykalnych nacjonalistów wywodzących
się z większości społeczeństwa. W Rosji ofiarami grupowej przemocy padają przedstawiciele populacji wywodzących się z Kaukazu (głównie mniejszość czeczeńska)
i z Azji Centralnej, natomiast w Polsce przedstawiciele
mniejszości romskiej. W powyższych dwóch narodowych
kontekstach, gdzie analizą objęta została przemoc nacjonalistyczno-rasistowska, wystąpiły podobne zdarzenia,
w których część przedstawicieli mniejszości etnicznych
wystapiła w sposób agresywny przeciwko niektórym
mieszkańcom wywodzącym się z większości społeczeństwa, niejako w odpowiedzi na wcześniejsze przykłady
ich dyskryminowania rasowego i zachowań o podłożu nacjonalistyczno-rasistowskim. Agresywne reakcje
członków mniejszości etnicznych, zarówno w przypadku
rosyjskim, jak i polskim, stały się bezpośrednią przyczyną
zamieszek na tle nacjonalistyczno-rasistowskim. W obu
przypadkach radykalni nacjonaliści wykorzystali grupową przemoc do celów ideologiczno-politycznych – była
ona nawet przez nich prowokowana, jak pokazuje przypadek rosyjski. W kontekście polskim badanie dotyczy
aktywności Obozu Narodowo-Radykalnego (ONR),
natomiast w przypadku społeczeństwa rosyjskiego chodzi o Ruch Przeciwko Nielegalnej Imigracji (w języku
rosyjskim: Dwiżenje Protiw Nielegalnoi Imigracji –
DPNI, które zostało zdelegalizowane nakazem sądowym
w kwietniu 2011 roku).
Zdecydowano się objąć badaniem niewielkie przestrzenie miejskie, nieprzekraczające 40 000 mieszkańców, gdzie w ciągu ostatnich sześciu lat doszło
do zamieszek, które stały się obiektem wzmożonej mediatyzacji, co stanowi
ważny element wypracowanej problematyki. Niniejsze badania przeprowadzono między grudniem 2005 a sierpniem 2009 roku, w następujących przestrzeniach miejskich:
A) We Francji za punkt wyjścia przyjęto w badaniu kilkudniowe zamieszki
na podparyskich „trudnych przedmieściach”. Najpierw badanie dotyczyło
zamieszek w Val-Fourré (22 000 mieszkańców, Mantes-la-Jolie – departament Yvelines, oddalony około 55 km na północny wschód od Paryża) w listopadzie 2005 roku, kiedy, w wyniku tragicznej śmierci dwóch nastoletnich
mieszkańców podparyskiego Clichy-sous-Bois (departament Seine-SaintDenis), pośrednio spowodowanej przez policjantów, wybuchły trzytygodniowe zamieszki na niespotykaną dotąd w całej Francji skalę (rozruchy objęły
zasięgiem ponad 280 gmin, a rząd wprowadził stan wyjątkowy). W samym
Val-Fourré w trakcie czterodniowych rozruchów spalono kilkanaście samochodów, a budynki poczty i Kasy Świadczeń Rodzinnych (fr. Caisse d’Allocations Familiales – CAF) próbowano spalić. Następnie zdecydowano się
porównać powyższe zamieszki do tych w Villiers-le-Bel (27 000 mieszkańców, departament Val-d’Oise, położony 25 km na północ od Paryża), które
stało się areną zamieszek w listopadzie 2007 roku. Kilkudziesięciu młodych
mieszkańców przez dwa dni paliło samochody, niszczyło publiczne i prywatne mienie oraz ścierało się ze służbami porządkowymi. Wydarzenia te były
wynikiem tragicznej śmierci dwóch nastoletnich mieszkańców, którzy zginęli
w wypadu drogowym z udziałem policji. Bilans zamieszek okazał się wyjątkowo alarmujący: jeden posterunek policji został doszczętnie spalony, drugi
spustoszony, duża liczba przedsiębiorstw zdewastowana, kilkadziesiąt samochodów spalonych, kilkudziesięciu policjantów zostało rannych (wiele ran
powstało na skutek postrzału).
B) W Rosji analiza dotyczy aktów przemocy w mieście Kondopoga (34 000
mieszkańców, Republika Karelii5, 300 km na północny wschód od Sankt
Petersburga). Dokładniej rzecz ujmując – postawiono sobie za cel zrozumienie grupowej przemocy, do której doszło między 29 sierpnia a 3 września 2006 roku. Podczas tragicznej bójki, dwóch młodych tzw. rdzennych
Rosjan poniosło śmierć z rąk grupy młodych Czeczenów, co przyczyniło się
do wybuchu czterodniowych zamieszek, kiedy to około 300-osobowy tłum
młodych mieszkańców Kondopogi obrzucał kamieniami i podpalał mienie
(restaurację, sklepy, samochody i mieszkania) lokalnych kaukaskich mniejszości (głównie Czeczenów), domagając się ich natychmiastowej deportacji
(co w dużej mierze nastąpiło). Na koniec – w wyniku starć części lokalnej
młodzieży z policją – zamieszki przyjęły formę antyinstytucjonalną. Opisane
grupowe akty przemocy w Kondopodze stanowią pierwsze tak spektakularne
zamieszki na tle nacjonalistczno-rasistowskim w historii Federacji Rosyjskiej.
C) W Polsce badanie dotyczy zamieszek w Brzegu (38 000 mieszkańców,
województwo opolskie) w styczniu 2008 roku, kiedy w mieście doszło
do dwudniowych bójek między przedstawicielami mniejszości romskiej
a grupą miejscowej „trudnej młodzieży”. Podczas starć doszło do próby podpalenia przy użyciu „koktajli Mołotowa” mieszkania Romów przez kilkunastoosobową grupę młodych mieszkańców Brzegu.
1. U lrich Beck, Qu’est-ce que le cosmopolitisme?, Flammarion, Paris 2006.
2. R. Dahrendorf, Nowoczesny konflikt społeczny: esej o polityce wolności, SW Czytelnik,
­Warszawa 1993.
3. Przykładowo Marcin Kornak, Brunatna księga 1987-2008, Stowarzyszenie „Nigdy Więcej”,
Warszawa 2009.
4. Manuel Boucher, Turbulences. Comprendre les désordres urbains et leur régulation, Aux lieux
d’être, Montreuil 2007.
5. Rosja jest federacją, która składa się z 83 równoprawnych podmiotów federalnych:
21 ­republik, 46 obwodów, 9 krajów, 4 okręgów autonomicznych, 1 obwódu autonomicznego
oraz 2 wydzielonych miast (Moskwa i Sankt Petersburg).
15
Animacja – demokratyzacja – konflikt
II Analiza działania kreatywnego, tj. form działań mediacyjnych, włączając inicjatywy medialne, sprowokowanych bezpośrednio lub pośrednio przez zaistniałą przemoc. Wedle konceptu francuskiego socjologa Michel’a Wieviorki,
działania mediacyjne ukierunkowane są na zinstucjonalizowanie konfliktu6 czy
napięć społecznych (Francja) i nacjonalistyczno-rasistowskich (Rosja i Polska). Działania mediacyjne przedsięwzięte przez lokalnych aktorów zinstytucjonalizowanych mniej (stowarzyszenia, różnego typu inicjatywy obywatelskie) lub bardziej (administracja, policja) mają na celu usprawnienie danego
środowiska społecznego poprzez przeciwdziałanie zaistniałej przemocy i są
najczęściej animowane na podstawie współpracy pomiędzy władzami lokalnymi a inicjatywami obywatelskimi, włączając w tę współpracę samych
uczestników przemocy.
2. Metody i narzędzia badawcze
Metodologia badania została oparta głównie na wykorzystaniu metod jakościowych. Wywiady pogłębione oraz obserwacje uczestniczące przeprowadzone były we wszystkich miastach, które objęto analizą. Pełny korpus stanowi
132 godziny wywiadów indywidualnych (podczas 63 rozmów) i 36 godzin
rozmów grupowych (podczas 20 spotkań). Ze względu na problematykę
metodą fundamentalną okazały się obserwacje uczestniczące, dzięki którym
możliwe było „zanurzenie się” w środek lokalnego życia społecznego, tak aby
móc przybliżyć się z jednej strony do skonfliktowanych grup młodzieżowych,
a z drugiej strony do środowiska przedstawicieli miejscowych stowarzyszeń
i urzędów. Dzięki metodzie długotrwałych obserwacji można było, przynajmniej na pewien czas, dzielić los mieszkańców. Tak powstała sposobność
do omówienia, poza wywiadami, problematyki badania, co do lokalnego
kontekstu, historii grupowych aktów przemocy, ich wewnętrznych napięć,
znaczenia i konsekwencji.
Szczególnie owocna okazała się czteromiesięczna obserwacja uczestnicząca
(po dwa miesiące w 2007 i w 2008 roku) w Kondopodze. Wejście do grupy
umożliwiła inicjatywa Daniła (30 lat, miejscowy DJ) i tylko dzięki niemu
reszta siedmioosobowej grupy zaakceptowała badacza. Na przykład wyłącznie dzięki Daniłowi powstała możliwość przeprowadzenia wywiadów zarówno
z młodymi uczestnikami czterodniowych zamieszek, którzy znajdowali się
wtedy w areszcie domowym, jak i z członkiem organizacji byłych komandosów (weteranów wojen w Afganistanie i w Czeczenii). Daniła tak motywuje
swoją pomoc w badaniach: „Jeżeli ktoś już od początku jest w porządku,
to można pomóc, ale potem to już zależy od twojej duszy, jeśli w sumie nie
jesteś w porządku to kontakt się urwie”. [...] „Na razie jesteś dla nas ciekawy i nie boisz się z nami przebywać i pić wódkę jak my”. Sens tego rodzaju
motywacji przy pomocy w badaniu, przypomina klasyczny, ale jakże ciągle
aktualny, aneks metodologiczny Williama F. Whyte’a. Ten amerykański socjolog, który stał się pionierem socjologii miasta, zaobserwował, że akceptacja
badacza zostaje wypracowywana podczas długotrwałego pobytu w terenie
i zależy bardziej od relacji międzypersonalnych i zaufania niż od jakiegokolwiek naukowego wyjaśnienia7. Tylko tak powstała możliwość analizy aktów
przemocy, jakie zaszły w mieście. W ich rezultacie członkowie badanej grupy
młodych ludzi stracili przyjaciela, śmiertelnie ranionego nożem w tragicznej
bójce z Czeczenami, a dwóch innych było hospitalizowanych na skutek odniesionych ran. Dzięki metodzie zaobserwowano związek między lokalnymi przykładami przemocy nacjonalistyczno-rasistowskiej przeciwko przedstawicielom
„mniejszości kaukaskiej” a zwiększoną aktywnością miejscowej organizacji
byłych komandosów i działaczy nacjonalistycznego Ruchu Przeciwko Nielegalnej Imigracji z Moskwy. Dowodzi tego przeprowadzony 2 sierpnia 2003 roku
grupowy atak około 30 byłych komandosów na miejscowy rynek, na którym
pracują głównie migranci (w większości pochodzenia kaukaskiego). Rezultat
był niespodziewany – pięcioosobowa grupa Czeczenów rozgromiła rosyjskich
komandosów w sposób ekstremalnie agresywny, używając w bójce metalowych
części konstrukcji straganów. Przeprowadzone zostały też liczne obserwacje
i wywiady w środowisku pięciu lokalnych stowarzyszeń (Kondopoga – miasto
młodych, Rock Klub „Kondor”, Nasz Dom Kondopoga, Autonomiczna organizacja
kultury uzbeckiej „Faiz” i Muzułmańska Wspólnota w Kondopodze).
We Francji została przeprowadzona dwumiesięczna obserwacja uczestnicząca w Val-Fourré, sześć miesięcy po zamieszkach w listopadzie 2005 roku.
16
Aby skontaktować się z tą częścią młodych ludzi, która
w nich uczestniczyła, została podjęta praktyka badawcza
w gronie pracowników dwóch lokalnych stowarzyszeń:
Sport Attitude i Oxygène. W szczególności metoda polegała na uczestniczeniu w działaniu mediacyjnym zwanym
„miasteczkiem sportu”, polegającym na zorganizowaniu młodym ludziom intensywnych zajęć, aby zmniejszyć ich uczestnictwo w handlu narkotykami w czasie
wakacji szkolnych. Częste przebywanie w środowisku
pracowników stowarzyszeniowych, tzw. starszych braci
(fr. Les grands-frères) młodych mieszkańców Val-Fourré
(w wieku między 25 a 30 rokiem życia), cieszących się
odpowiednio dużym szacunkiem gwarantującym ogólny
posłuch, umożliwiło lepsze zrozumienie młodego pokolenia Francuzów zamieszkujących dalekie przedmieścia
Paryża. Przeprowadzone dodatkowo obserwacje i wywiady w przytułku dla bezdomnych w Val-Fourré, pozwoliły zapoznać się z ogromem problemów zarówno natury
społeczno-ekonomicznej, jak i rodzinno-osobistej, które
dotykają część zmarginalizowanej lokalnej populacji,
zaskakująco młodej i w zdecydowanej większości pochodzenia imigranckiego (głównie z Maghrebu, Afryki
subsaharyjskiej i Karaibów). Następnie w ramach badań podjęto decyzję o zamieszkaniu (przez 15 miesięcy,
między marcem 2009 a majem 2010 roku) w centrum
dzielnicy Villiers-le-Bel, gdzie udało się zbliżyć do pracowników socjalnych specjalnej prewencyjnej komórki
kierowanej przez stowarzyszenie IMAJ (Initiatives Multiples d’Actions auprès des Jeunes – Mnogość Inicjatywnych
Działań na Rzecz Młodych).
W Brzegu wykonano półtoramiesięczną obserwację uczestniczącą. Zastosowanie długotrwałej metody
badawczej umożliwiło wejście w środowisko szczególnie
zamknięte, tj. w lokalną społeczność romską, która wydaje się wyjątkowo nieufna w relacji ze światem zewnętrznym. Ponadto udało się przekonać działaczy brzeskiej
brygady Obozu Narodowo-Radykalnego (ONR) do
wzięcia udziału w badaniu. W 2008 roku brzeski ONR
jeszcze legalnie funkcjonował jako zwykłe stowarzyszenie, które zawiązano w 2003 roku, jednakże już we
wrześniu 2009 roku Sąd Okręgowy w Opolu, bazując
na artykułach 13 i 58 Konstytucji RP8, zdelegalizował
ONR z Brzegu w związku z oskarżeniem o propagowanie nienawiści rasowej. Trzech radykalnych nacjonalistów wzięło udział w wywiadzie grupowym i w grupie
dyskusyjno-konfrontacyjnej, jednocześnie zaznaczając,
że nie udzielają wywiadów liberalno-demokratycznym
dziennikarzom, tj. „Gazecie Wyborczej“ czy „Polityce“.
Jeden z nich, Jarek (28 lat, doktorant historii, przedsiębiorca budowlany), który okazał się być rzecznikiem
prasowym ONR-u na szczeblu krajowym, tak uzasadnił zgodę na uczestnictwo w badaniu: „Rozumiem ideę
badań, też jestem doktorantem, ale z zakresu historii.
Dobrze, jeżeli już jesteś w mieście od dłuższego czasu
i przyjechałeś z Paryża, to możemy się spotkać”.
Z perspektywy problematyki badania wyjątkowo użyteczne okazało się zastosowanie trzech grup dyskusyjno-konfrontacyjnych (dwóch w Kondopodze i jednej
w Brzegu), opartych na pewnych fundamentalnych
założeniach metody interwencji socjologicznej – metody opracowanej przez francuskiego socjologa Alaina
Touraine’a. Interwencja socjologiczna opracowana była
do badania ruchów społecznych, tzw. „nowych ruchów
społecznych” i ruchu robotniczego, następnie zaś
została wykorzystana do analizy grupowych działań
Animacja – demokratyzacja – konflikt
­destruktywnych, takich jak przemoc czy rasizm, szerzących się na przedmieściach francuskich miast11. Warto
zaznaczyć, że historycznie metoda została użyta przez
zespół Alaina Touraine’a we wszystkich trzech porównywanych kontekstach narodowych. Początkowo w Polsce w trakcie badania ruchu „Solidarność”, a następnie
w Rosji w kontekście studiowania przemian demokratycznych na początku lat 90. XX wieku. W przypadku
niniejszego badania utworzone grupy dyskusyjno-konfrontacyjne stworzyły warunki do autoanalizy ważnych
uczestników rzeczywistego lokalnego konfliktu, który
doprowadził do przemocy. Zorganizowanie grup dyskusyjno-konfrontacyjnych miało na celu przeanalizowanie
realnych doświadczeń związanych z aktami przemocy
oraz rozważenie skuteczniejszych form przeciwdziałania
na przyszłość. Przykładowo w Kondopodze skonfrontowano młodych mieszkańców, również uczestników zamieszek, z aktorami administracyjnymi i stowarzyszeniowymi, włączając przedstawicieli mniejszości czeczeńskiej
i uzbeckiej. Podobnie w Brzegu „ustawiono naprzeciw
siebie” trzech działaczy ONR-u, przedstawicieli administracji (w tym zastępcę burmistrza) i przedstawicieli
społeczeństwa obywatelskiego. W obu tych narodowych
kontekstach tak uformowane grupy stworzyły przestrzeń
dla, niemożliwego wcześniej, dialogu.
3. Rezultaty analizy danych empirycznych
Grupowa przemoc testem dla lokalnego środowiska
społecznego
Na uwagę zasługuje jeden z fundamentalnych rezultatów badania, a mianowicie fakt, że w każdym narodowym kontekście zaistniała porównywalna sytuacja. Grupowe akty przemocy stanowiły test dla lokalnych więzi
społecznych, generując liczne reakcje w formie działań
mediacyjnych, animowanych na bazie kooperacji administracji ze środowiskiem stowarzyszeń.
W Val-Fourré zamieszki przyczyniły się w decydujący
sposób do powstania, z inicjatywy grupy Les grands-frères,
dojrzałego lokalnego projektu obywatelskiego – stowarzyszenia Sport Attitude. Młodzi pracownicy nowego stowarzyszenia interpretują znaczenie lokalnych zamieszek
jako radykalne wyrażenie sprzeciwu młodej i społecznie
marginalizowanej części populacji wobec istniejących
barier strukturalnych. Dlatego stawiają przed sobą konketne społeczne cele – odbudować więź z pokoleniem
młodych Francuzów pochodzenia imigranckiego, które
masowo uczestniczyło i stale uczestniczy w zamieszkach
miejskich, co bardzo często powoduje dodatkowe komplikacje życiowe: utrudnione znalezienia pracy, nakładane wyroki sądowe, dodatkowa publiczna stygmatyzacja
danego przedmieścia. W tej sytuacji, po pierwsze, Sport
Attitude organizuje szkolenia zawodowe dla młodych
mieszkańców Val-Fourré, aby ich przygotować do wymogów rynku pracy. Po drugie, pracownicy stowarzyszenia
podkreślają pilną potrzebę olbrzymiej pracy, jaką trzeba
wykonać, żeby wpłynąć na zmianę mentalności części
młodzieży, która systematycznie niszczy własne środowisko społeczne: pali samochody sąsiadów, niszczy przystanki autobusowe i budki telefoniczne.
Natomiast w Villiers-le-Bel jedną z bezpośrednich
konsekwencji zamieszek było utworzenie prewencyjnej komórki pracowników socjalnych, kierowanej przez
stowarzyszenie IMAJ. Owi profesjonalni mediatorzy
rozpoczęli specjalistyczną prewencję w stosunku do młodych ludzi w wieku
między 11 a 25 rokiem życia. Szczególną opieką otaczani są ci z młodych
mieszkańców Villiers-le-Bel, którzy borykają się z poważnymi problemami rodzinnymi i szkolnymi; wielu z nich jest notorycznie notowanych
przez policję.
Z kolei zamieszki w Kondopodze, jak pamiętamy, przede wszystkim o charakterze rasistowko-nacjonalistycznym, miały również znaczenie społeczno-polityczne. Zaobserwowano, że ta bezprecedensowa w historii Federacji
Rosyjskiej grupowa przemoc wywołała prawdziwą „ekspolozję” inicjatyw obywatelskich i administracyjnych, takich jak:
- Stowarzyszenie Kondopoga – miasto młodych;
- Stowarzyszenie Rock Club „Kondor”;
- Stowarzyszenie Nasz Dom Kondopoga;
- Organizacja autonomiczna kultury uzbeckiej „Faiz”;
- Implementacja lokalnej komórki federalnego ruchu poparcia prezedenta
Rosji „Nasi”;
- Narodowa Drużyna (powstała jeszcze podczas zamieszek);
- Młodzieżowe Centrum Kultury, które zostało wybudowane w miejscu spalonej podczas zamieszek restauracji „Czajka”, należącej do przedstawicieli
mniejszości etnicznej;
- Powstanie w Urzędzie Miasta Odziału ds. Młodzieży, Kultury i Sportu;
- Powstanie w Urzędzie Miasta Rady Organizacji Pozarządowych;
- Centrum Adaptacji Społecznej i Prawnej dla Imigrantów – miało stanowić
instytucję niosącą faktyczną pomoc prawną i psychologiczną miejsowym
migrantom, w rzeczywistości funkcjonuje wyłącznie „na papierze”.
W Brzegu zamieszki wywołały zacieśnienie współpracy między przedstawicielami społeczności romskiej, działającymi w strukturach Stowarzyszenia Romów i Miłośników Kultury Romskiej „Parni Ciercheń” a lokalną administracją.
Stowarzyszenie Romów funkcjonuje od 2004 roku, a daje sie zauważyć, że
w następstwie zamieszek wyraźnie zaczęło działać aktywniej. Powstały nowe
inicjatywy kulturalne, mające na celu zaprezentowanie pozytywnego wizerunku Romów w mieście. Respondenci, którzy są aktywni w zespole muzyczno‑tanecznym, poprzez działania na polu kultury – jak się wyraził jeden z nich,
Radek, 32-letni przedsiębiorca – chcą sprawić „żeby nie traktowano ich jak
zwierząta, ale jak ludzi”. Zamieszki w Brzegu rzeczywiście zmieniły doświadczenie społeczne mniejszości romskiej, co zaowocowało przeprowadzeniem
wyborów wójta tej społeczności, bedących formą działań mediacyjnych bezpośrednich i długookresowych. To właśnie Romowie jako pierwsi spotkali się
z burmistrzem Brzegu, komunikując, że w zaistniałej sytuacji ktoś musi reprezentować ich w sposób formalny. Należy zaznaczyć, że do podstawowych
funkcji wójta społeczności romskiej należy reprezentowanie interesów Romów
zarówno w relacjach z władzami samorządowymi, jak i ze środowiskiem organizacji społecznych, oraz łagodzenie napięć wewnątrz społeczności.
Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na istotne zjawisko. Otóż zamieszki
w Brzegu i w Kondopodze spowodowały znaczną mobilizację przedstawicieli
6.Koncept zinstytucjonalizowanego konfliktu oznacza obranie przez aktorów społecznych, znajdujących się w rzeczywistym konflikcie, strategii, której podstawę stanowi stworzenie lub
odtworzenie warunków społecznych, pozwalających na wdrożenie abstrakcyjnych potrzeb
i postulatów w działanie. Strategia taka winna dotyczyć nawet najbardziej skonfliktowanych
stron i sytuacji konfliktogennych, ale wyraźnie odżegnuje się od przemocy (M. Wieviorka,
Neuf leçons de sociologie, Éditions Robert Laffont S.A, Paris 2008, s. 250).
7.William F. Whyte, Street Corner Society, University of Chicago Press, Chicago 1943.
8. Konstytucja III RP z 2 kwietnia 1997 roku.
9. A. Touraine, La voix et le regard, Le Seuil, Paris 1978.
10.A. Touraine, F. Dubet, M. Wieviorka, Lutte étudiante (avec Zsuzsa Hegedus), Le Seuil, Paris
1978; Le Mouvement ouvrier, Fayard, Paris 1984.
11.F. Dubet, La galère: jeunes en survie, Fayard, Paris 1987; M. Wieviorka, La France raciste,
Le ­Seuil, Paris 1992.
12.A. Touraine, F. Dubet, M. Wieviorka, J. Strzelecki, Solidarité, Fayard, Paris 1982; M. Wieviorka,
A. Berelowitch, Les Russes d’en bas. Enquête sur la Russie post-communiste, Le Seuil, Paris 1996.
17
Animacja – demokratyzacja – konflikt
mniejszości etnicznych w zakresie inicjowania nowych i bardziej aktywnych
form działalności, co pokazuje, że ofiary grupowej przemocy mogą być również kreatywnymi aktorami. W Kondopodze doszło do mobilizacji kilku lokalnych mniejszości: uzbeckiej, kirgiskiej i czeczeńskiej. Aczkolwiek w przypadku
obu społeczeństw trzeba odnotować słabość lub po prostu brak bezpośrednich działań mediacyjnych jeszcze w trakcie zamieszek. Z zupełnie inną sytuacją mieliśmy do czynienia we Francji podczas omawianych tu zamieszek..
Tam grupa Les grands-frères przeprowadziła bezpośrednie i skuteczne działania mediacyjne. Udało im się uspokoić rozszalałą młodzież i powstrzymać
akty przemocy w ciągu zaledwie czterech dni, przy czym w skali całego kraju
zamieszki trwały trzy tygodnie. Młodzi mediatorzy nie tylko doraźnie zapobiegli eskalacji przemocy, ale zamanifestowali pewien fenomen – pokazali,
że biorą odpowiedzialność za lokalny spokój społeczny. Dlatego też założenie komparatystyczne badania pozwala wywnioskować, że, w przeciwieństwie
do większości reprezentacji medialnych jawnie stygmatyzujących młodzież
zamieszkującą na tzw. trudnych przedmieściach jako „cudzoziemców” czy
„niebezpiecznych niszczycieli”, ci młodzi ludzie mogą reprezentować długą
tradycję francuskiej lokalnej demokracji.
W reakcji na zaistniałą przemoc państwo interweniuje zawsze w formie instytucjonalizacji konfliktu lokalnego. Wyniki badania terenowego pokazują jednak,
że w praktyce reaguje nie tylko państwo i winno opierać się na współpracy
z oddolnymi inicjatywami obywatelskimi, często jedynymi, które mogą spolaryzować młodzież, nawet tę najtrudniejeszą, łącznie z uczestnikami zamieszek.
Ponadto rosyjski i polski przypadek pokazuje, że jeśli inicjatywy obywatelskie
są słabe, zwłaszcza te, które dopiero się rozwijają (dodatkowo w Rosji bardzo
często spotykają się z oporem władz), podmioty sektora publicznego nie wystarczą, aby przeciwdziałać przemocy. Dzieje się tak dlatego, że między dużą
częścią młodych ludzi, szczególnie części trudniejszej młodzieży, a instytucjami publicznymi istnieje ogromny rozdźwięk. Przejawia się on przede wszystkim
bardzo rzadkim lub kompletnym brakiem udziału w głosowaniach wyborczych
na poziomie lokalnym i centralnym, co dało się zaobserwować we wszystkich
badanych przypadkach każdej narodowości. Bardzo symptomatyczna wydaje
się również analiza materiału empirycznego, dzięki której możemy wyszczególnić kategorie przyczyn tego stanu rzeczy, które zostały wyartykułowane zarówno przez młodzież, jak i aktorów instytucjonalnych: „dystans”, „fosa”, „pęknięcie”, „rozłam”, „brak kontaktu”, „brak komunikacji”, „poczucie wymazania
z życia społecznego”, „niezrozumienie”, „brak dialogu”, „brak relacji”, „brak
świadomości realności konfliktu”, „nie znamy się”, „inny świat”, „przepaść pokoleniowa”, „pasywna i zapomniana młodzież”, „młodzież pozostawiona sama
sobie” i „brak zaufania”. Biorąc pod uwagę sytuację braku zinstytucjonalizowanego konfliktu13 oraz występowania zjawiska rozziewu, znamienne jest, że
respondenci trzech badanych społeczeństw często podają podobne przyczyny
zamieszek, mówiąc o „sytuacji petardy”, której wybuch od pewnego czasu był
spodziewany. Mechanizm ten dotyczy szczególnie podparyskich tzw. trudnych
przedmieść i Kondopogi, gdzie respondenci opisują w ten sposób wzrost napięć (społecznych i etnicznych), które systematycznie wybuchają – we Francji
od początku lat 80. ubiegłego wieku, a w Rosji od początku 2000 roku.
Z tej perspektywy przemoc może pojawić się również jako reakcja, właściwa słabemu kapitałowi społecznemu i kulturowemu, na napięcia powstałe
w lokalnym środowisku społecznym. Zanotowano, że owe napięcia mogą
radykalizować część trudnej młodzieży w wyniku braku zinstytucjonalizowania konfliktu lub nieodpowiednich rozwiązań zaproponowanych przez miejscowych aktorów instytucjonalnych. Fenomen rozziewu występuje również
na gruncie francuskim, gdzie potęgują go procesy „dystansujące” marginalizowane kategorie populacji: segregacja terytorialna tzw. trudnych przedmieść
(gettoizacja), dyskryminacja społeczno-ekonomiczna i rasowa. Fais, 26-letni
francuski mediator o korzeniach madagaskarskich ze stowarzyszenia Sport
Attitude, tak oto tłumaczy kontekst powstałych aktów przemocy: „Nowe
pokolenie młodych ludzi w Val-Fourré jest bardziej radykalne, ponieważ oni
czują się jak obcy we Francji i tak łatwo mogą zniszczyć pocztę czy szkoły.
Nie ufają także ‘białym’ z administracji, którzy nawet tutaj nie mieszkają.
13. M. Wieviorka, Neuf leçons de sociologie, op. cit., s. 250.
18
[...] Chcemy, żeby młodzi zrozumieli, że jedyna droga
do zmiany i rekonstrukcji naszej dzielnicy wiedzie nie
przez fizyczną siłę, ale przez polityczne umiejętności, tak
żeby instytucje dały nam to, czego potrzebujemy ­tutaj.
­Dlatego nasze lokum otwarte jest codziennie nawet
do północy, łącznie z weekendami, żeby młodzi ludzie
mogli przychodzić ze szkoły, czy też tak, z ulicy”.
Zjawisko rozziewu przejawia się jednak szczególnie klarownie przy analizie grupowej przemocy w Rosji i w Polsce. Widać tu bezpośrednie implikacje działań radykalnych nacjonalistów w kontekście napięć etnicznych.
Kierując się ideologiczno-politycznymi celami, próbują
oni wykorzystać obszar słabo zagospodarowany nie tylko
przez instytucje publiczne, ale często również przez stowarzyszenia. Drugim czynnikiem, który w obu kontekstach utrudnia działalność mediacyjną jest stosunkowy
brak doświadczenia w przeciwdziałaniu współczesnym
formom rasizmu i nacjonalizmu. Nie były one obiektem szerszej debaty społecznej w okresie objętym analizą, tj. od początku transformacji ustrojowej systemu
socjalistycznego funkcjonującego w dawnym tzw. bloku
wschodnim. W Rosji, mimo że społeczeństwo można
określić jako wielokulturowe, obserwuje się wzrost przemocy nacjonalistyczno-rasistowskiej przy jednocześnie
rosnącej liczbie migrantów zarobkowych przybywających
masowo z Kaukazu i z Azji Centralnej. W rezultacie widać wyraźnie, że w bloku wschodnim część trudnej młodzieży łatwo przyswaja sobie ideologię nacjonalistyczno-rasistowską. Co więcej, w obu kontekstach, można
zanotować bezpośredni udział ultranacjonalistycznych
grup, co także utrudnia animację życia publicznego
dla dobra i pożytku wspólnego.
Rola mediów w badanych zamieszkach
Na koniec warto podkreślić istotne znaczenie środków
masowego przekazu w kontekście grupowych aktów
przemocy w badanych przypadkach we Francji i w Rosji.
Na przykład w Val-Fourré młodzi mediatorzy stanęli w obliczu niecodziennego zjawiska – oto uczestnicy
zamieszek z sąsiednich miast konkurowali między sobą,
co do liczby spalonych obiektów. Oznaczało to w praktyce eskalację podpaleń – uczestnicy zamieszek stale
próbowali przyciągnąć uwagę ekip telewizyjnych – informacje o zniszczonych samochodach i budynkach stawały
się bowiem pożądanym newsem medialnym na poziomie lokalnym i krajowym. Wpłynęło to bezpośrednio
na strategię mediatorów, którzy, zmierzając do uspokojenia aktorów przemocy, starali się trzymać dziennikarzy na dystans, co czyniło ich pracę bardziej efektywną.
Z kolei w Kondopodze podczas zamieszek część młodzieży postanowiła zamieścić informacje, zdjęcia i filmy
dotyczące mocnych wydarzeń na miejscowym, bardzo
popularnym blogu w Internecie. W rezultacie tych działań część najbardziej aktywnych internautów zaprosiła
dziennikarzy regionalnych i ogólnokrajowych na zgromadzenie publiczne, zorganizowane w reakcji na zachodzące wydarzenia. Anton, 22-letni menadżer bloga,
pracownik szpitala, tłumacząc motywacje blogerów,
stwierdza, że przekazując informacje o tym, co wydarzyło się w Kondopodze do powszechnej wiadomości,
chciano zapobiec ukrywaniu informacji przez lokalne
władze: „Widzę szansę wyłącznie w Internecie, ponieważ
w telewizji mówią zawsze, że jest wszystko w porządku, ale nie mogą kontrolować Internetu. Uważam, że
młodzi ludzie, którzy chcą się dowiedzieć, co naprawdę
Animacja – demokratyzacja – konflikt
dzieje się we współczesnej Rosji nie ­oglądają telewizji.
[...] Lokalne władze były totalnie zaskoczone inteligencją miejscowych młodych ludzi i tym, że przyjechali do
nas dziennikarze z Moskwy, bo oczywiście lokalne media
nic nie zrobiły, ponieważ zależą od władz”.
Konkludując – zastosowanie metody komparatystycznej w badaniu pozwoliło osiągnąć rezultaty badawcze
dotyczące przemocy społecznej oraz nacjonalistyczno‑rasistowskiej, a, przede wszystkim, form jej przeciwdziałania, o charakterze bardziej ogólnym, ponieważ
empirycznie swoim zasięgiem wychodzą poza kadr
państwa narodowego. Zaobserwowano liczne sytuacje,
w których respondenci w trzech analizowanych kontekstach narodowych prezentują „ogólną” postawę nacechowaną sprzeciwem wobec idei stosowania w jakimkolwiek działaniu przemocy, natomiast w kontekście
zamieszek akceptują lub/i usprawiedliwiają ją. Takie
podejście dotyczy szczególnie zamieszek na tle społecznym, które systematycznie wybuchają na obszarze tzw.
trudnych przedmieść licznych miast współczesnej Francji. W trzech analizowanych krajach zaobserwowano zjawisko niepokojące – aprobatę przemocy niemałej części
populacji badanych przestrzeni miejskich w kontekście
porachunków z jakąś grupą społeczną (policja, administracja, mniejszości etniczne). Dokładnie w takim sensie
rozumiane jest zjawisko rozziewu pomiędzy instytucjami
publicznymi a dużą częścią młodych mieszkańców studiowanych miast. Dotyczy to zwłaszcza części trudnej
młodzieży. Z jej punktu widzenia fenomen ten może
przejawiać się w postrzeganiu i w praktykowaniu przemocy, która nierzadko wydaje się jedynym wyjściem.
Od początku niniejszego badania jego podstawowym założeniem było analizowanie przemocy, będącej testem dla lokalnego środowiska społecznego.
W rezultacie udało się zaobserwować w trzech różnych kontekstach narodowych, że przemoc nie przytłacza aktorów społecznych. Przeciwnie, liczne
reakcje na zamieszki, przykłady działań mediacyjnych ilustrują, że są oni zdolni
do czynienia starań, które mają na celu oddolną odbudowę ich środowiska społecznego i relacji społecznych osłabionych napieciami społecznymi i ­etnicznymi.
Prezentowane badanie demonstruje również inny istotny mechanizm, który
udaje się zgłębić wyłącznie za pomocą międzynarodowej analizy porównawczej. Działanie w różnych, bardzo odmiennych kulturach politycznych stwarza zupełnie różnorodne możliwości działań animacyjnych, mających na celu
przeciwdziałanie przemocy lub też minimalizowanie jej skutków. Przykład
francuski udawadnia, że nawet w zdegradowanym środowisku społecznym
stowarzyszenia są wyjątkowo aktywne i mogą liczyć na istotną pomoc materialną ze strony instytucji publicznych. W Rosji natomiast oddolne inicjatywy
napotykają szereg utrudnień zarówno proceduralnych, jak i nieformalnych
(nie mówiąc już o materialnych) ze strony administracji, co istotnie zniechęca młode pokolenie do angażowania się w animowanie życia publicznego
w tym kraju. Polska jawi się w tym kontekście jakby pośrodku. Z jednej strony,
ruch stowarzyszeniowo-obywatelski na przestrzeni trwającej już ponad 20
lat transformacji ustrojowej rozwija się w wolnym tempie. Z drugiej strony,
w wyniku akcesji Polski do Unii Europejskiej jakość animacji polskiego życia
publicznego jest przedmiotem wyraźnie pozytywnej redefinicji, a to dzięki
zarówno unijnym wymogom proceduralnym, jak również systematycznemu
przyswajaniu przez polskich obywateli zachodnioeuropejskiej kultury politycznej, czego pozbawione jest społeczeństwo rosyjskie.
dr Łukasz Jurczyszyn
adiunkt na Akademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku, członek
Zespołu Analizy Ruchów Społecznych (ZARS) w Warszawie, członek Centrum Analiz i Interwencji
Socjologicznych oraz Centrum Badań Wschodnich w Wyższej Szkole Nauk Społecznych w Paryżu
19
Agonistyczny pluralizm
a praca animacyjna
w obszarze konfliktów
ekologicznych
Dominik Krzymiński
Wstęp
Demokracja jest systemem politycznym, który, w swoich
założeniach, ma pozwolić na zabieranie przez obywateli
głosu w demokratycznej debacie, co stanowi podstawę
do podjęcia (większością głosów) politycznych decyzji.
W praktyce pojawia się problem reprezentacji interesów
poszczególnych grup lub warstw społecznych. Głos jednych może być lepiej słyszalny niż głos innych, co więcej
niektóre z nich mogą w ogóle nie być słyszalne. W związku z tym, jak pisze Slavoj Żiżek, „walka polityczna nie
sprowadza się zatem nigdy wyłącznie do racjonalnej
debaty między różnorodnymi interesami, jest bowiem
równocześnie walką o wysłuchanie i uznanie głosu,
który nie stanowił dotychczas partnera w dyskusji”1.
Uznając racje (interesy) jednej strony, wyklucza się tym
samym racje (interesy) innej strony lub stron. Kluczowe staje się kryterium tego wykluczenia, tzn. wg jakich
kryteriów hierarchizowane są głosy poszczególnych
aktorów demokratycznej debaty Jest to pytanie o fundamenty demokratycznego społeczeństwa i funkcjonujący
model demokracji. Idąc dalej, trzeba zapytać również
o założenia dotyczące porządku społecznego, które rzutują na interpretację i krytykę społecznej rzeczywistości.
W niniejszym artykule, wykorzystując teksty Chantal
Mouffe2 i Ernesto Laclau3, chciałbym przyjrzeć się konfliktom ekologicznym, rozumianym jako konflikty dotyczące środowiska naturalnego i życia człowieka. Odwołując się przy tym do myśli Bruno Latoura4, proponuję
na aktorów uwikłanych w tego typu konflikty spojrzeć
jak na sieć składającą się z ludzi i nie-ludzi (przyrody
i wytworów ludzkiej działalności). W kontekście zarysowanej teorii oraz w oparciu o przykłady tego typu konfliktów będę również zastanawiał się nad znaczeniem
pracy animacyjnej w ich rozwiązywaniu.
Konflikt a demokracja
Zaczynając od problemu społecznej ontologii, zgodnie
z teorią Ernesto Laclau, porządek społeczny jest niedomkniętą całością, do której zamknięcia można dążyć,
ale jego osiągnięcie jest niemożliwe5. Wszelkie próby
domknięcia oznaczałyby totalizację porządku społecznego. W myśl tej teorii porządek demokratyczny jest hegemoniczny, co znaczy, że demokracja nie pozwala na jego
trwałe ustalenie, a jedynie na tymczasowe, historycznie
uwarunkowane ustabilizowanie. Hegemonię definiuje się
20
tu „jako typ relacji politycznej, za pomocą którego ­pewna
partykularność przyjmuje reprezentację (niemożliwej)
uniwersalności całkowicie z nią nieporównywalnej”6.
Tym samym demokracja to dyskursywny proces, w którym porządek społeczny powstaje nieustannie, dlatego
wszelkie próby jego petryfikacji zagrażają demokracji
rozumianej jako powszechny udział obywateli w podejmowaniu decyzji. Gdy scena polityczna zostaje zamknięta, artykulacja wykluczonych z niej interesów grup jest
utrudniona. Ponadto podtrzymywanie status quo wiąże
się z usuwaniem konfliktu z pola widzenia uczestników
demokratycznej debaty, aby nie naruszał on poczucia
domkniętej całości (hegemonii). Ukrywanie konfliktu,
który stanowi nieusuwalny element demokracji, powoduje, że staje się ona niepełna, staje się fasadą. Dzieje się
tak wówczas, gdy konfliktu się unika lub, zamiast szukać
rozwiązania, dąży się jedynie do zasłonięcia problemu
i budowania pozornego konsensusu, będącego efektem
dyskursywnych praktyk, prowadzących do ustanowienia
tymczasowej hegemonii. Zgodnie z taką perspektywą,
konflikt społeczny można traktować jako pozytywne zjawisko, które, mimo swych negatywnych aspektów, służy
demokracji, gdyż pozwala na zmianę status quo. Rzeczniczką takiego podejścia jest Chantal Mouffe, czemu daje
wyraz w koncepcji agonistycznego pluralizmu.
Przyjęcie perspektywy teoretycznej wyznaczonej przez
Laclau i Mouffe powoduje, że omawiane problemy stają
się na wskroś polityczne. Dlatego zacznę od zaproponowanego przez belgijską filozofkę pojęciowego rozróżnienia między politycznością a polityką. Polityczność to, jej
zdaniem, „wymiar antagonizmu leżący u podstaw każdego ludzkiego społeczeństwa”, a polityka to „zestaw praktyk i instytucji, które w obliczu wprowadzanego przez
polityczność konfliktu tworzą porządek umożliwiający
ludzkie współistnienie”7. Innymi słowy – u podstaw
organizacji społecznej leży nieprzezwyciężalna sprzeczność interesów i ludzkich dążeń, których artykulacja,
ścieranie się i dążenie do osiągnięcia porozumienia odbywa się w obszarze polityki. Warunkiem podstawowym,
aby porozumienie mogło mieć miejsce, jest akceptacja
demokratycznych procedur i, co najważniejsze, traktowanie drugiej strony nie jak wroga, ale jak politycznego
przeciwnika, z którym można prowadzić demokratyczną
debatę. Trzeba jednak podkreślić, że autorce nie chodzi
o dialogiczne czy deliberacyjne podejście do demokracji,
które reprezentuje np. Jurgen Habermas. Jej propozycja
Animacja – demokratyzacja – konflikt
wypływająca z krytyki modelu demokracji agregacyjnej,
to próba stworzenia nowych ram demokratycznej polityki, które umożliwiłyby wyjście poza ograniczenia zarówno modelu agregacyjnego, jak i deliberacyjnego.
Model agregacyjny krytykowany jest za traktowanie demokracji wyłącznie jako gry interesów, którą rozgrywają
reprezentanci określonych grup społecznych, co prowadzi do ograniczenia demokratycznej debaty do wąskiej
grupy osób mających decydujący wpływ na procesy decyzyjne. W modelu tym społeczny udział (partycypacja)
w podejmowaniu decyzji jest minimalny, bowiem zakłada się, że wybrani w demokratycznych wyborach przedstawiciele w pełni reprezentują społeczne interesy.
Pomimo że agonistyczny model demokracji wraz z modelem deliberacyjnym stoją w opozycji do modelu demokracji agregacyjnej, to jednak Mouffe kieruje ostrze
krytyki również w stronę modelu deliberacyjnego. Powodem tego jest zanegowanie polityczności, czyli antagonizmu, leżącego u podstaw organizacji społecznej.
„Głosząc możliwość wolnej od wykluczeń publicznej
sfery deliberacji, w której zapanować mógłby racjonalny
konsens, zwolennicy deliberacyjnej demokracji negują
konfliktową naturę nowoczesnego pluralizmu. Nie dostrzegają, że zakończenie deliberacji jest zawsze wynikiem rozstrzygnięcia, które wyklucza inne możliwości
i za które nigdy nie powinno się odmawiać odpowiedzialności, przywołując nakazy ogólnych reguł bądź zasad”8.
Krytyka ta odnosi się przede wszystkim do wypierania
konfliktu z przestrzeni publicznej i formułowania zasad
odwołujących się do pewnej racjonalności, która, wbrew
temu, co głoszą zwolennicy modelu deliberacyjnego, nie
jest neutralna. Mouffe twierdzi, że jest to forma narzuconego porządku, który de facto jest efektem stosunków
władzy. W ten sposób swoją koncepcję sytuuje w opozycji zarówno do modelu demokracji agregacyjnej, jak i deliberacyjnej. Projekt agonistycznego pluralizmu jest propozycją alternatywną wobec dwóch omawianych modeli.
Wyróżnia go traktowanie konfliktu jako niezbywalnego
elementu demokracji, który działa ożywczo i przywraca
demokracji dynamikę, zapobiegając przekształceniu jej
w zamkniętą formę.
Od antagonizmu do agonizmu
Istnieje warunek, dzięki któremu ten pozytywny aspekt
sytuacji konfliktowej może zostać wykorzystany w polityce. Konieczne jest przejście od antagonizmu do agonizmu. „Antagonizm to walka pomiędzy wrogami, natomiast agonizm jest walką toczoną przez przeciwników”9.
Rzecz w tym, aby spierać się, ale nie odmawiać drugiej
stronie prawa do artykulacji żądań i postulatów. Celem
działań politycznych jest zatem wypracowanie takich
rozwiązań, które rozładowują napięcie związane z konfliktem, ale nie usuwają go z przestrzeni publicznej,
pozwalając na jego zaistnienie. „Specyfika nowoczesnej
demokracji polega na uznaniu i uprawomocnieniu konfliktu oraz odmowie tłumienia go przez jakiś porządek
autorytarny. [...] Antagonizmy mogą przyjąć wiele różnych postaci, iluzją jest wiara w możliwości ich całkowitego usunięcia. Dlatego tak ważne jest umożliwienie
im agonicznych form ekspresji w systemie pluralistycznej
demokracji”10. Biorąc pod uwagę temat niniejszego artykułu – pracę animacyjną w obszarze konfliktów ekologicznych, można powiedzieć, że celem animacji społecznej w obliczu konfliktu społecznego jest przekształcanie
antagonizmu w agonizm. Tym samym praca animacyjna
musi być traktowana jako działanie w obrębie polityki, co
oczywiście ma swoje konsekwencje praktyczne. Animator przestaje być neutralnym mediatorem, gdyż staje się
aktorem współodpowiedzialnym za przekształcanie porządku społecznego, który, zgodnie z przywołaną teorią,
jest efektem hegemonicznej relacji.
Podsumowując ten fragment rozważań, chciałbym przytoczyć pytanie postawione przez Mouffe: „Jak można
wyobrazić sobie demokratyczną formę wspólnotowości,
która zachowuje miejsce dla konfliktowego pluralizmu?
To niewątpliwie jeden z najważniejszych problemów,
z którym muszą sobie dziś – w czasach gwałtownej fragmentaryzacji tożsamości i mnożenia się nowych form
konfliktowości – poradzić liberalno-demokratyczne
społeczeństwa”11. To pytanie bardzo dobrze wpisuje się
1.S. Żiżek, Carl Schmitt w czasach postpolityki, tłum. P. Płucienniczak,
[w:] Ch. Mouffe (red.) Carl Schmitt. Wyzwanie polityczności, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2011, s. 40.
2.Ch. Mouffe, Paradoks demokracji, tłum. W. Jach i in., Wydawnictwo
Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej Edukacji TWP, Wrocław
2005; Ch. Mouffe, Polityczność, tłum. J. Erbel, Wydawnictwo Krytyki
Politycznej, Warszawa 2008.
3.E. Laclau, Ch. Mouffe, Hegemonia i socjalistyczna strategia. Przyczynek do projektu radykalnej polityki demokratycznej, tłum. S. Królak,
Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej Edukacji
TWP, Wrocław 2007; E. Laclau, Rozum populistyczny, tłum. T. Szkudlarek i in., Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej
Edukacji TWP, Wrocław 2009.
4.B. Latour, Polityka Natury. Nauki wkraczają do demokracji, tłum.
A. Czarnacka, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2009;
B. Latour, Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do teorii
aktora-sieci, tłum. A. Derra, K. Abriszewski, Towarzystwo Autorów
i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2010.
5.E. Laclau, Niemożliwość społeczeństwa, tłum. L. Rasiński, „Nowa
Krytyka” nr 14, 2003, ss. 326-331.
6.E. Laclau, Demokracja i kwestia władzy, tłum. M. Kropiwnicki, [w:]
L. Rasiński (red.) Język, dyskurs, społeczeństwo. Zwrot lingwistyczny
w filozofii społecznej, PWN, Warszawa 2009, s. 337.
7. Ch. Mouffe, Polityczność, s. 24.
8. Ch. Mouffe, Paradoks demokracji, s. 122.
9. Ibidem, s. 120.
10.Ch. Mouffe, Polityczność, s. 45.
11.Ch. Mouffe, Wyzwanie Schmitta, tłum. T. Leśniak, P. Płucienniczak,
[w:] Ch. Mouffe (red.) Carl Schmitt. op.cit., s. 10.
Mieszkańcy protestujący przeciwko składowisku odpadów
źródło: EKOPARK – Ekologiczne Stowarzyszenie Przyjaciół Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego
21
Animacja – demokratyzacja – konflikt
w ogólne zagadnienia dotyczące zadań pracy animacyjnej w obszarze konfliktów społecznych (w tym ekologicznych). Jak przyczyniać się do rozwiązywania konfliktu
lub jego łagodzenia, tak aby jednocześnie wzmacniać
lokalną społeczność i demokratyzować ją zgodnie z postulatem agonistycznego pluralizmu.
Konflikt wokół Eko Doliny
Zgodnie z zasygnalizowanym we wstępie ujęciem konfliktów ekologicznych, traktować je będę jako sekwencje
zdarzeń, w które zaangażowani są zarówno aktorzy społeczni, jak i niespołeczni, tworzący sieć relacji (zrzeszenia
ludzi i nie-ludzi)12. Podejście takie ma umożliwić opis
konfliktów ekologicznych w kontekście szerszym niż tylko prosty schemat sporu jednej grupy ludzi z inną grupą
ludzi. Włączenie aktora spoza świata społecznego pozwala, przede wszystkim, wziąć pod uwagę również interesy
przyrody (środowiska naturalnego), która w tym miejscu
wchodzi w relację z człowiekiem. Konflikty ekologiczne są
bardzo zróżnicowane i przebiegają na różnych poziomach
(lokalnym, krajowym, światowym) dotyczą rozmaitych
kwestii (ochrony terenów wartościowych przyrodniczo,
lokalizacji inwestycji uciążliwych dla środowiska, zmian
klimatycznych). W wyniku negatywnych efektów globalizacji i ryzyka związanego z degradacją środowiska zyskują one jednak wymiar uniwersalny13, aczkolwiek zawsze
można je zlokalizować w konkretnym miejscu. W tym
tekście chciałbym się ograniczyć właśnie do konfliktów
dających się umiejscowić. Takie zawężenie pozwala skupić się na ich związku z miejscem i lokalną społecznością.
W celu zilustrowania teoretycznych rozważań posłużę
się przykładem konfliktu wokół Eko Doliny14. Dotyczy
on funkcjonowania składowiska odpadów we wsi Łężyce w powiecie wejherowskim w województwie pomorskim. Jego bezpośrednią przyczyną jest uciążliwość,
jaką pociąga za sobą składowisko odpadów (wiążąca sie
głównie z unoszącymi się nieprzyjemnymi zapachami),
dla mieszkańców Łężyc. Konflikt rozgrywa się na poziomie kilku samorządów gminnych. Składowisko zarządzane jest bowiem przez Komunalny Związek Gmin
„Dolina Redy i Chylonki”, który został utworzony przez
kilka sąsiadujących ze sobą gmin (m. in. Wejherowo,
Rumię, Gdynię i Sopot). Gminy te są współwłaścicielami firmy Eko Dolina spółka z o.o.15, która bezpośrednio zarządza składowiskiem, stąd używane przeze mnie
w tym artykule określenie – konflikt wokół Eko ­Doliny16.
Mieszkańcy protestujący przeciwko składowisku odpadów
źródło: EKOPARK – Ekologiczne Stowarzyszenie Przyjaciół Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego
22
Po jednej ­stronie konfliktu znajdują się mieszkańcy
skupieni w Ekologicznym Stowarzyszeniu Przyjaciół
Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego „Ekopark”177,
po drugiej – zarząd firmy Eko Dolina, której właścicielem są poszczególne gminy, będące udziałowcem Komunalnego Związku Gmin, w związku z tym mieszkańcy
swoje żądania kierują też do lokalnych władz, jako właściciela firmy. Jeśli, za ­Latourem, włączymy do analizy
aktorów nie-ludzkich, to trzeba wspomnieć o aktywnym
czynniku, jakim jest składowisko odpadów, wydzielające
nieprzyjemne zapachy, oraz o środowisku naturalnym,
objętym w tym rejonie ochroną prawną (Trójmiejski
Park Krajobrazowy). Warto podkreślić, że problem
związany z tym sporem wykracza poza miejsce, w którym jest zlokalizowany, stanowiąc dobry przykład złożoności problemów ekologicznych i ich wielopoziomowe
oddziaływanie (bezpośrednio na ludzi, na środowisko
naturalne, na lokalną politykę).
Przyjmując perspektywę krytycznej teorii dyskursu18,
chciałbym zwrócić uwagę na nazwy aktorów biorących
udział w konflikcie: Eko Dolina i „Ekopark”. Wychodząc
z założenia, że poprzez nadawanie znaczeń język kształtuje rzeczywistość społeczną, można uznać to za ważny
element dyskursywnych strategii podejmowanych przez
poszczególne strony. W przypadku tego konfliktu można powiedzieć, że przedmiotem sporu jest nadawanie
znaczeń. Zdaniem jednej strony firma składująca odpady spełnia wszystkie normy, co pozwala uznać (nazwać)
ją za ekologiczną, podczas gdy mieszkańcy uważają coś
zupełnie innego19. Mieszkańcy z kolei głoszą proekologiczne postulaty ochrony Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego, czego przejawem jest właśnie nazwa stowarzyszenia „Ekopark”. Można zatem powiedzieć, że tego
typu konflikt odbywa się przede wszystkim w przestrzeni dyskursu publicznego, którego ramy wyznaczone są
stosunkami władzy i gdzie panuje określony porządek20.
Konflikt ten jest próbą wyznaczenia nowych ram, próbą
zmiany hegemonicznego porządku, a zatem jest konfliktem politycznym.
Praca animacyjna wobec konfliktów
ekologicznych
Jak zostało powiedziane wcześniej, praca animacyjna w obszarze konfliktów społecznych może być traktowana jako
przekształcanie antagonizmu w agonizm. Zgodnie z teorią Mouffe jest to działalność w obszarze polityki. Mając
na względzie poszukiwanie związków między tak rozumianą animacją wśród lokalnej społeczności a konfliktami ekologicznymi, chciałbym powołać się na tych autorów, którzy
zwracają uwagę na polityczny wymiar animacji, przejawiający się w formie ruchu społecznego i dążenia do zwiększania partycypacji społecznej i emancypacji.
Przykładowo, Barbara Smolińska-Theiss pisze, że jednym
ze sposobów definiowania animacji „jest pojmowanie tej
działalności jako ruch społeczny, który niesie ze sobą
niezadowolenie i chęć przebudowy istniejących warunków życia. Te właśnie niepokoje towarzyszące ruchom,
przybliżają nowe cele i zadania. Służą tworzeniu demokratycznych struktur społecznych, odrzucają stosunki
dominacji i panowania. Ruchy społeczne wyrażają z jednej strony protest wobec dotychczasowych rozwiązań
i negację, a nawet bunt wobec władzy. Z drugiej zaś strony są formą obywatelskiej partycypacji w jej sprawowaniu
i drogą rozwiązywania problemów społecznych poprzez
Animacja – demokratyzacja – konflikt
różne niezależne i alternatywne formy samoorganizacji
społecznej”21. Podobne sformułowanie można znaleźć
u innych autorów, którzy środowiskową pracę socjalną
opisują „jako proces edukacyjny dążący do upodmiotowienia ludzi i samopomocy, metodę koncentracji na efektach, program dla liderów – reformatorów instytucji,
ruch społeczny niosący często niezadowolenie i bunt,
ale będący jednocześnie formą partycypacji obywatelskiej i alternatywnym sposobem samoorganizacji”22.
Gdy działania animacyjne potraktujemy jako wzmacnianie lokalnej demokracji poprzez zwiększanie społecznego udziału w podejmowaniu decyzji, możemy też mówić
o upodmiotowieniu społeczności lokalnej. Według
Tomasza Kaźmierczaka społeczność lokalna „staje się
podmiotem, gdy nabiera zdolności do artykułowania
własnych interesów/potrzeb niejako poza strukturami
władzy publicznej oraz do ich realizowania lub podejmowania wysiłków na rzecz ich realizacji, a dzieje się tak
dzięki stworzeniu własnych odpowiednich struktur organizacyjnych, tj. samoorganizacji”23. Powyższe teoretyczne
odwołania korespondują z proponowanym przez Marię
Mendel rozumieniem animacji współpracy środowiskowej, która jest działalnością zmierzającą „do partycypacji
i emancypacji, polegającej na, prowadzącej do rozwojowej
pełni i poczucia wolności, współpracy jednostek i grup,
ich nieograniczonego uczestnictwa w życiu lokalnego środowiska, niezależnie od statusu społeczno-ekonomicznego oraz innych barier”24.
Czy spór o Eko Dolinę wpisuje się w przywołane powyżej teoretyczne ujęcia? Czy w ogóle można mówić w tym
przypadku o pracy animacyjnej? Na podstawie prowadzonych przeze mnie badań, skłaniałbym się do twierdzącej odpowiedzi, tym bardziej, że według autorów
związanych z praktyką animacyjną „swoistą metodą
środowiskową jest podejmowanie działania przez grupy
pokrzywdzonych mieszkańców. Prawie zawsze u źródeł
tego typu działania leży konflikt. Odepchnięci i potrzebujący organizują się więc, by poprzez różnorodne
działania (protest, manifestacja, zajęcie lokali, strajk)
doprowadzić do zasadniczej zmiany swojej sytuacji”25.
Opisywany przypadek lokalnego sporu dobrze to ilustruje. Działania mieszkańców skupionych w stowarzyszeniu
„Ekopark” są przykładem powstania ruchu społecznego,
który stał się siłą dążącą do zmiany. Poprzez konflikt siły
społeczne małej miejscowości zostały zmobilizowane
i ukierunkowane na osiągnięcie wspólnego celu, jakim
jest dla mieszkańców zamknięcie składowiska odpadów.
„Ekopark”, będący formalną strukturą, jako animator
może podejmować działania na poziomie instytucjonalnym, a tym samym próbować zmieniać istniejące tam
relacje władzy. Oprócz działań mających na celu realizację głównego celu (zamknięcia składowiska), uczestnicy ruchu podejmują inne prace, które przyczyniają się
do integracji społeczności lokalnej (organizacja spotkań,
wspólne grillowanie)26. Stowarzyszenie ma na swoim
koncie również realizację, w 2011 roku, projektu „Praca
dla zadłużonych – Przedsiębiorczość Społeczna Szansą
na Lepsze Jutro”, który został sfinansowany z Funduszu
Inicjatyw Obywatelskich. Za teoretykami ruchów społecznych27 można powiedzieć, że integracja lokalnej społeczności służy mobilizacji zasobów, które potrzebne są
do kontynuowania protestu i osiągnięcia głównego celu.
Skoro pojawił się konflikt i mieszkańcy wyrażają pewne żądania można wnioskować, że nie czują się w pełni
reprezentowani przez swoich przedstawicieli w radach
miast (gmin). Konflikt ten można więc potraktować jako
wyraz dążenia mieszkańców do zwiększenia partycypacji.
Z powodu braku innych kanałów komunikacji postanowili oni zabrać głos tworząc sytuację konfliktową. Kierując
swój głos zarówno do firmy ­bezpośrednio ­zarządzającej
12. B. Latour, Polityka Natury, op.cit, s. 115.
13. Por. Ulrich Beck, Społeczeństwo ryzyka: w drodze do innej nowoczesności, tłum. S. Cieśla, Scholar, Warszawa 2004.
14.Konflikt wokół Eko Doliny jest przedmiotem moich badań w ramach przygotowywanej rozprawy doktorskiej na Wydziale Nauk Społecznych
Uniwersytetu Gdańskiego. Badania obejmują: analizę dyskursu prasowego na temat tego konfliktu; analizę debat mieszkańców z lokalnymi
władzami oraz urzędnikami, które miałem okazję obserwować; oraz wywiady z uczestnikami konfliktu.
15. Szczegóły na temat funkcjonowania Eko Doliny można znaleźć na stronie internetowej spółki: http://www.ekodolina.pl/
16.W lokalnych mediach można spotkać określenie „spór o Eko Dolinę”, por. Tomasz Modzelewski, Jacek Wierciński, Rumia: Ciąg dalszy sporów
o Eko Dolinę w Łężycach, „Dziennik Bałtycki”, 20.09.2011, http://www.dziennikbaltycki.pl/artykul/452635,rumia-ciag-dalszy-sporow-o-eko-dolinew-lezycach,id,t.html, dostęp 05.01.2012.
17. Stowarzyszenie dokumentuje swoją działalność związaną z protestem przeciwko Eko Dolinie na stronie internetowej: http://www.ekopark.org.pl
18.Por. A. Duszak, N. Fairclough (red.), Krytyczna Analiza Dyskursu. Interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, Towarzystwo Autorów
i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2008.
19.W trakcie debaty publicznej na temat działalności firmy Eko Dolina, która odbyła się w Rumii dnia 19.09.2011, ze strony mieszkańców padł postulat, aby zabronić firmie używania przedrostka „eko”, ponieważ wprowadza to w błąd opinię publiczną. [źródło: badania własne, obserwacja
uczestnicząca].
20.Por. M. Foucault, Porządek dyskursu, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2002.
21.B. Smolińska-Theiss, Badanie przez działanie – poznawanie środowiska i jego aktywizacja, [w:] Węgrów. Siły społeczne małego miasta, B. Smolińska-Theiss (red.), Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1991, s. 42.
22.M. Grewiński, B. Skrzypczak, Wstęp, [w:] M. Grewiński, B. Skrzypczak (red.) Środowiskowe usługi społeczne – Nowa perspektywa polityki i pedagogiki społecznej, Wyższa Szkoła Pedagogiczna TWP w Warszawie, Warszawa 2011, s.23.
23.T. Kaźmierczak, Społeczność lokalna w działaniu – refleksje i hipotezy, [w:] T. Kaźmierczak, K. Hernik (red.), Społeczność lokalna w działaniu. Kapitał
społeczny. Potencjał społeczny. Lokalne governance, Fundacja Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2008, s. 171.
24.M. Mendel, Animacja środowisk lokalnych a edukacja, [w:] M. Mendel (red.), Animacja współpracy środowiskowej, Wydawnictwo Adam Marszałek,
Toruń 2002, s. 18.
25.P. Jordan, B. Skrzypczak (red.), Centrum Aktywności Lokalnej jako metoda rozwoju społeczności lokalnej, Biuro Obsługi Ruchu Inicjatyw Społecznych BORIS, Warszawa 2002, s. 16.
26.Obserwacje własne w czasie spotkań z członkami stowarzyszenia „Ekopark”.
27. Por. P. Gliński, Polscy Zieloni. Ruch Społeczny w okresie przemian, Wydawnictwa IFiS PAN, Warszawa 1996.
23
Animacja – demokratyzacja – konflikt
wysypiskiem, jak i lokalnych władz oraz wojewódzkich
instytucji nadzorujących (WIOŚ), mieszkańcy zaznaczyli
swoją obecność w przestrzeni publicznej, zyskując w ten
sposób zbiorową podmiotowość. Przyjmując, że konflikt
przyczynił się do takiego upodmiotowienia, trzeba postawić pytanie o to, co dalej można zrobić, aby tę sytuację
twórczo wykorzystać. Konflikt niesie ze sobą ryzyko, które
można, przy pomocy języka Mouffe, określić jako trwanie
w antagonizmie. Celem animacji, w obliczu tego zagrożenia, jest stworzenie warunków dla agonistycznej przestrzeni debaty.
Wśród animatorów-praktyków można znaleźć przykłady
pozytywnego wykorzystania konfliktu w pracy animacyjnej. Wyrażają oni przekonanie, że w obliczu konfrontacji
dwóch stron „dzięki strategii negocjacji i mediacji możliwe jest efektywne wykorzystanie społecznego konfliktu. Wymuszone w obliczu presji otwarcie się na siebie
poszczególnych stron konfliktu pozwala często dostrzec
inną drogę rozwiązania problemu. Najważniejsze staje się wówczas zagospodarowanie ujawnionej energii
społecznej, tak by w swej nowej formie (np. komitetu,
porozumienia, rady) mogła w sposób długofalowy podtrzymać efekt spontanicznej konfrontacji, wystrzegając
się przy tym pokusy manipulacji”28. Traktowanie przez
autorów konfliktu jako punktu wyjścia do przebudowy
istniejącej sytuacji współgra z koncepcją agonistycznego pluralizmu. Ostrzeżenie przed manipulacją można
odczytać jako ostrzeżenie przed usuwaniem konfliktu
z pola widzenia i tworzeniem pozornego konsensusu.
Problemem jednak jest okopywanie się stron na swoich
stanowiskach. Przyczyn takiej sytuacji można upatrywać
w zderzeniu dwóch sposobów myślenia, które T. Kaźmierczak opisuje następująco: „Lokalne społeczeństwo
obywatelskie kieruje się logiką wolności, lokalne władze publiczne – logiką odpowiedzialności; nie są one
sprzeczne, ale bez wątpienia konfliktogenne. Co więcej,
im podmiotowość społeczności lokalnej jest silniejsza,
a więc i silniejsze staje się lokalne społeczeństwo obywatelskie, tym prawdopodobieństwo konfliktu większe, bo
jego struktury trudniej będą się poddawać instrumentalizacji”29. Zadaniem dla mediatora jest przekroczenie
logiki każdej ze stron i stworzenie warunków, w których,
każda z nich wyrażając swoje racje, mogłaby otworzyć
się na racje drugiej strony. Warto zaznaczyć, że w warunkach spolaryzowanego dyskursu medialnego30 jest
to bardzo trudne. Konflikty społeczne przedstawiane są
w mediach z reguły dwubiegunowo, co ogranicza przestrzeń dialogu i wzmacnia chęć trwania na wcześniej
określonych pozycjach.
Zakończenie
W kontekście powyższych rozważań nasuwa się pytanie,
czy w ogóle możliwe jest rozwiązywanie takich konfliktów
bez straty dla którejkolwiek ze stron, również tej nie-ludzkiej (przyrody). Każda z nich ma swoje racje i interesy,
których broni. Odpowiedzią może być postulat demokratyzowania demokracji, czyli otwierania się struktur na głos
społeczności lokalnej, na głos mieszkańców. Demokracja
partycypacyjna31 wydaje się być sposobem na łączenie tych
odrębnych sposobów myślenia: sfery obywatelskiej i lokalnej władzy. Warto też podkreślić rolę miejsca w powstawaniu tego lokalnego porządku społecznego. Zgadzając się
z Wiesławem Theissem, można upatrywać tej pozytywnej
roli w małej ojczyźnie, która, według niego, ma potencjał
demokratyczny. Mała ojczyzna to miejsce, środowisko
życia, gdzie „widoczne są procesy przekształcania się jednostki w obywatela, a grupy mieszkańców we wspólnotę
społeczną, tj. zbiorowość skupioną wokół określonych
wartości i celów, ludzi, którzy w toku dyskusji wypracowują wspólne, najtrafniejsze i kompromisowe rozwiązania
występujących problemów. W takim procesie rozwijającej
sie podmiotowości małej ojczyzny dochodzi do bardzo
istotnych zmian. Odgórne, formalnoprawne idee porządku demokratycznego stają się akceptowane i rozwijane
przez szersze zbiorowości; demokracja przedstawicielska
(pośrednia) przybiera wymiary demokracji uczestniczącej
(bezpośredniej), oddolnej”32. Takie rozumienie miejsca
podkreśla jego wymiar polityczny i edukacyjny. Konflikt,
który się w nim rozgrywa może stanowić dobrą okazję
do krytycznego spojrzenia na dotychczasowe funkcjonowanie lokalnej demokracji, a następnie do podjęcia próby
jej wzmocnienia i ulepszenia.
Dominik Krzymiński
socjolog, obecnie doktorant w Instytucie Pedagogiki UG,
przygotowuje rozprawę doktorską poświęconą konfliktom ekologicznym
w ujęciu pedagogiki społecznej
28.Centrum Aktywności Lokalnej jako metoda..., op. cit., s. 16.
29. T. Kaźmierczak, op. cit., s. 178.
30.Por. M. Mrozowski, Media masowe: władza, rozrywka i biznes, Aspra-Jr, Warszawa 2001.
31. Por. P. Uziębło, Demokracja partycypacyjna: wprowadzenie, Centrum Badań Społecznych, Gdańsk 2009.
32.W. Theiss, Słowo wstępne, [w:] W. Theiss (red.), Mała ojczyzna. Kultura, edukacja, rozwój lokalny, Żak, Warszawa 2001, s. 8.
24
Żywa pagina
Estetyka jako polityka
u-wspólnienia
Barbara Markowska
Na ostatnim, VI seminarium z cyklu Teoria i praktyka animacji lokalnych polityk publicznych „Animacja
pro bono publico”, które odbyło się na Uniwersytecie Gdańskim, jeden z paneli dyskusyjnych poświęcony był myśli Jacques’a Rancièra, a dokładniej – jego koncepcji sztuki politycznej w kontekście pracy
animacyjnej. Na pierwszy rzut oka zestawienie to może być nieco zaskakujące: zastanówmy się, co tak
naprawdę łączy teorie francuskiego filozofa z ideą animacji i pedagogiki społecznej.
Otóż, w swoich ostatnich pracach (powiedzmy
od końca lat 90. XX wieku) coraz intensywniej zastanawiał się on nad przemianami
w zakresie idei emancypacji, szczególnie
w relacjach pomiędzy sztuką i polityką. Tym
samym otworzył przed nami nową perspektywę rozważań o roli sztuki we współczesnym
społeczeństwie. Rancière szczególnie silnie
podkreśla zanik ugruntowanej przez modernizm autonomii sztuki, która polegała
na dążeniu do totalnego odpolitycznienia,
a okazała się jedynie utopijnym postulatem.
Ów pozorny ruch oddzielenia sztuki od życia, miał wzmocnić oddziaływanie sztuki
awangardowej na potencjalną transformację
społeczeństwa (konstruktywizm, futuryzm,
surrealizm). Stąd, w okresie międzywojennym u wielu artystów połączenie praktyki
artystycznej i politycznej. Rancière twierdzi, że taka jest logika/dynamika rozwoju
sztuki – musiało to nastąpić właśnie dlatego, że sztuka przechodząc przez oczyszczający proces modernizacji
(wyodrębnienia się autonomicznej sfery), ujawniła swoją istotę
– czystą polityczność, polegającą
na wytwarzaniu tego, co wspólne,
ustanawianiu warunków wspólnego życia.
Rozważmy, co może mieć na myśli
autor Estetyki jako polityki, twierdząc, że estetyka jest polityką, a polityka – estetyką? Oczywiste jest, że
nie chodzi mu o potoczne rozumienie uwikłania sztuki w grę polityczną, gdzie stawką jest władza, prestiż
i dominacja symboliczna/ideologiczna. Rancière w swojej koncepcji odwołuje się do pierwotnego – greckiego
– znaczenia polityki pojmowanej jako
kształtowanie wspólnego świata. Jak
zauważa, po kryzysie awangardy, która
już zwątpiła w swoją moc zmieniania
świata, nadal funkcjonują dwa modele
sztuki rozumianej jako „[...] konstruowanie specyficznej przestrzeni, nowej
formy dzielenia wspólnego świata”1.
Jednym z nich jest estetyka wzniosłości, uznająca sztukę
jako medium dla tego, co poza granicami naszej percepcji,
co nieprzedstawialne; drugą tendencją jest przekształcanie sztuki w ironiczny komentarz do życia codziennego
(już nie „poza”, ale „w” i jednocześnie „obok”). Współczesne działania o charakterze artystycznym walczą, mówiąc
po Heglowsku, o uznanie, ścierając się w nieustającym
agonie. Nie walczą one ze sobą, ale ze wspólnym wrogiem,
jakim jest całkowita obojętność świata i bierna apatia potencjalnych odbiorców-konsumentów.
Powtórzmy, niezależnie od tego jak definiuje się sztukę, oznacza ona, według Rancière’a, zawsze ruch zajmowania miejsca w nowo skonstruowanej przestrzeni.
Owo zajmowanie miejsca powiązane jest z ustalaniem
na nowo relacji pomiędzy różnymi obiektami, ciałami,
obszarami czy nawet epokami. Wystarczy przywołać
przykład palmy ustawionej przez Joannę Rajkowską
u wylotu Alei Jerozolimskich. „Miała [ona] przypominać
o zniszczonej przez warszawskich kupców i rzemieślników osadzie żydowskiej z końca XVIII wieku – o Nowej
Jerozolimie, od której Aleje wzięły swoją nazwę”2. Jako
wieloznaczny, a jednocześnie materialny symbol obcości
kulturowej obiekt ten funkcjonuje na wielu polach – pamięci zbiorowej, świadomości narodowej, polityki zagospodarowania miejskiej przestrzeni czy też wzmacniania
procesu demokratyzacji. Koniec końców, palma Rajkowskiej stała się nie tylko najsłynniejszą palmą na świecie
i prawdziwym symbolem Warszawy, ale też osią konfliktu mieszkańców miasta, walki z ich własną niepamięcią
i antysemityzmem. Jak pisze Rancière:
Sztuka nie jest polityką ze względu na komunikaty lub
uczucia, jakie przekazuje światu na temat porządku
świata. Nie jest nią również ze względu na sposób, w jaki
przedstawia strukturę społeczną, konflikty oraz tożsamości grup społecznych. Sztuka jest polityką przez sam
dystans przybierany wobec swoich funkcji, przez wprowadzany typ czasu oraz przestrzeni, przez sposób, w jaki
dzieli ten czas i zaludnia tę przestrzeń3.
1.Wszystkie cytaty pochodzą z pierwszego w języku polskim (ale nie
ostatniego) wyboru krótkich pism Rancière’a Estetyka jako polityka,
wstęp Artur Żmijewski, posłowie Slavoj Žižek, przełożyli Julian Kutyła i Paweł Mościcki, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa
2007, s. 23.
2. Rancière, op. cit. s. 14.
3. Ibidem, s. 24.
25
Sztuka i animacja – sztuka animacji
Wracając do naszego głównego tematu, zadajmy ponownie pytanie, co to znaczy, że estetyka jest polityką? Mimo
trudności jakie sprawiają lakoniczne, zwarte teksty francuskiego myśliciela – hermetyczne zarówno pod względem treści, jak i formy – wydaje się, że jego główną myśl
można przedstawić w taki oto sposób.
Doświadczenie estetyczne, czyli technicznie rzecz ujmując to, w jaki sposób Kant nazywał doświadczenie
zmysłowe (jakiekolwiek doświadczanie świata za pomocą
zmysłów), jest wynikiem pewnego ruchu/ustanowienia
podziału pomiędzy tym, co jest, a co nie jest doświadczane. Krótko mówiąc, granice naszego doświadczenia
(ograniczenia naszej percepcji zmysłowej – fakt, że pewnych „obrazów” nie widzimy i nie możemy zobaczyć)
nie są naturalne, ale związane z całym aparatem ideologicznym porządku politycznego, który nas ukształtował.
Mówiąc jeszcze innym językiem, to wspólnota, w której
się rodzimy, kształtuje nasz sposób widzenia świata. Teza
ta nie brzmi bardzo odkrywczo, ale trzeba pamiętać, że
Rancière przekracza tradycyjną filozofię polityki, która
szuka legitymizacji swoich rozstrzygnięć w naturalności
wspólnoty rodzinnej. Dla niego, o wspólnocie możemy
mówić dopiero od momentu upolitycznienia świata, czyli odwołując się do pozornie znanych ustaleń Arystotelesa wskazującego na mowę/dyskurs wartościujący jako
główny atrybut podmiotu politycznego. „Zawsze odmowa traktowania niektórych kategorii ludzi jako istot politycznych zaczynała się od odmowy traktowania odgłosów
wydobywających się z ich ust jako dyskursu”4.
Mówić z sensem, artykułować mowę zrozumiałą dla innego rozmówcy – oto prawdziwe kryteria przynależności
do wspólnoty. Owe „ciche umowy” nie są – jak sądził
Ludwig Wittgenstein – całkowicie naturalne i niewinne.
Kryteria uznawalności czyjejś mowy za „nie-bełkot” są
granicami tego, co polityczne. Dlatego w XX wieku wielkim odkryciem było to, że dyskurs naukowy, w tym szczególnie medyczny – wskazujący na dystynkcję pomiędzy
tym, co normalne i patologiczne – może być potraktowany jako dyskurs władzy5. W tym momencie przywołajmy
specyficzną dla francuskiego myśliciela definicję polityki:
Polityka pojawia się zatem wówczas, gdy ci, którzy „nie
mają” czasu, znajdą czas niezbędny, by zapełnić przestrzeń wspólną i pokazać, że ich usta emitują również
mowę mówiąca o tym, co wspólne, a nie tylko głos sygnalizujący ból. Ta dystrybucja oraz redystrybucja miejsc
i tożsamości, rozdzielenie przestrzeni i czasu, widzialności i niewidzialności, hałasu i mowy, tworzy to, co nazywam podziałem zmysłowości (le partage du sensible)6.
Wyjaśnijmy ten fragment. Tajemniczy termin – podział
zmysłowości (czy też inaczej współ-dzielenie tego, co
postrzegalne) jest kluczem do całej myśli Rancière’a.
Pamiętamy, jak Platon „wygnał” poetów z projektu idealnego państwa, ponieważ uważał, że sztuka, naśladując
rzeczywistość zmysłową, tworzy sferę kolejnego pozoru
oddalonego od sfery idei. W przeciwieństwie do Platona,
dla Rancière’a sztuka nowowczesna definiuje się jako działanie partycypacyjne, współtworzy sferę publiczną. Oznacza
to, że dzieła i artefakty, performance i happeningi z definicji nie są wytworami prywatnymi, ale są czymś wspólnym
– zawierają w sobie nie tylko cenną substancję tego, co społeczne (społecznych powiązań idei, rzeczy, działań), ale też
oferują nam – widzom – dostęp do tej sfery. Sztuka ponowoczesna jest tworem prawdziwie paradoksalnym – jej istota
polega na braku własnej istoty, tzn. właściwego jej medium.
Jedyną cechą formalną, po której można wyróżnić działanie
artystyczne, jest zamazywanie podziału pomiędzy sztuką
a życiem poprzez konstruowanie nowej przestrzeni społecznej, w której wszyscy możemy być równi. Jest to przestrzeń
z jednej strony utopijna, z drugiej – niezbędna do rozwoju
kultury i emancypacji nas samych jako podmiotów. Polityka
jest sztuką definiowania przestrzeni tego, co wspólne i tego,
co partykularne, swoje i obce, sztuką wyodrębniania przedmiotów i podmiotów. Dokładnie w tym znaczeniu kształt
doświadczenia estetycznego (zmysłowego) ma charakter
polityczny i na tym polega owo zrównanie estetyki z polityką: jako refleksji nad warunkami tego, co możliwe i/lub niemożliwe do uobecnienia. Jak twierdzi Rancière: „Staram się
stworzyć nową mapę tego, co daje się pomyśleć, aby ujawnić
niemożliwości i zakazy, które często tkwią w samym centrum
myśli uważającej się za wywrotową”7.
Czy możemy nauczyć się od Rancière’a, jak wypracować
lepszą formułę świata? Po pierwsze,wbrew temu, do czego przywykliśmy, nie należy walczyć o całkowitą zmianę
status quo oraz nowy konsensus. Na pewno jest on naszym sprzymierzeńcem, jeśli nie chodzi nam o przemianę starego świata w nowy, ale o poszerzanie jego granic
poprzez ciągłe akty subwersji (odwracanie dominującej
perspektywy). Jest to raczej walka z bezładem światowego
ładu, z ustalonym i samolegitymizujacym się porządkiem
i podziałem na tych, którzy mają wyrafinowane zmysły
i elokwentną artykulację oraz na tych, którzy wzbudzają pogardę swoją niemotą. „Dla mnie fundamentalnym
zadaniem jest badanie możliwości podtrzymywania przestrzeni gry” – pisze Rancière – „Odkrywanie, w jaki sposób można tworzyć nowe formy przedstawienia przedmiotów lub organizacji przestrzeni, które kwestionują
nasze oczekiwania. Największym wrogiem artystycznej
i politycznej kreatywności jest konsensus – czyli przypisanie do określonych ról, możliwości i kompetencji”8.
Otóż, w tej perspektywie prawdziwa sztuka ma charakter demokratyczny, powodowana jest pragnieniem równości i wkluczania wykluczonych. Co więcej, w swoich
działaniach zawsze jest aktem jednocześnie politycznym
(u‑­wspólniającym) i antyideologicznym, ponieważ wyzwala nas od nas samych. Chociaż na chwilę.
Barbara Markowska
adiunkt w Katedrze Socjologii Collegium Civitas,
ekspert Centrum Badań Społeczności i Polityk Lokalnych,
członek redakcji „Zoon Politikon”
4. Ibidem, s 25.
5. Por. Michel Foucault, Narodziny kliniki, Wydawnictwo KR, Warszawa 1999; Idem, Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, PIW, Warszawa 1987.
6.Tytuł jednej z jego najważniejszych prac: Dzielenie postrzegalnego, Wydawnictwo Ha art!, Kraków 2009. W literaturze polskiej funkcjonują dwa
tłumaczenia tego kluczowego dla Rancière’a wyrażenia – podział zmysłowości w tłumaczeniu Pawła Mościckiego oraz dzielenie postrzegalnego
w tłumaczeniu Jana Sowy. Le partage – oznacza zarówno wprowadzanie podziału, jak i dzielenie się ze sobą, czyli u-wspólnianie – stawianie
granicy i wyznaczanie obszaru przejrzystości. Ruch ten należy do stricte myślenia transcendentalnego. W przedmowie do Krytyki Czystego Rozumu Kant pisał, że wprowadzenie jasności do myślenia metafizycznego polega na wyznaczaniu jej granic. Gest ten nadal przynależy każdej
dziedzinie, która chce zachować walor naukowości.
7. Rancière, op. cit. s. 163.
8. Ibidem, s. 155.
26
Żywa pagina
Sztuka partycypacyjna i jej
rola w animacji społecznej
Przykłady skandynawskie
Agnieszka Wołodźko
W końcu XX wieku mieliśmy do czynienia
z ­zasadniczą zmianą, jaka nastąpiła w sposobie
uprawiania i definiowania sztuki. Eksplorowanie języka estetycznego przestało być głównym
celem sztuki. Niemniej Nicolas Bouriaud, dokonując krytycznej oceny modernizmu, uważa,
że dzisiejsza sztuka, podobnie jak modernizm,
kontynuuje walkę o lepszą przyszłość. Nie jest
ona już jednak postrzegana jako prekursorski
fenomen nieuniknionej historycznej zmiany.
Artysta współczesny musi zapomnieć o pokusie fundamentalnego przekształcenia świata.
Powinien raczej skupić się na dokonywaniu
drobnych zmian w przestrzeni, w której funkcjonuje, włączyć się życiem i pracą w ten istniejący.
Jego zadaniem jest „praca nad czasem” zamiast
dawnych mesjanistycznych utopii i formalnych
wynalazków1.
Astrid Göransson „Galion z Fridhem”
W
latach 90. praktyka włączania publiczności do interakcji bądź współtworzenia dzieła sztuki zyskała popularność.
Jednak pojęcie sztuki partycypacyjnej,
nieostre, ostatnio często nadużywane,
stanowi słowo-klucz, służące do określenia szerokiego
spektrum zjawisk – od projektów, które powstają na podstawie scenariusza przygotowanego przez profesjonalnego artystę do zjawisk generowanych w sieci wyłącznie
przez jej użytkowników.
Sztuka partycypacyjna jest jednym z przejawów sztuki relacyjnej2, sztuki dialogicznej3 czy nowej sztuki
publicznej4. Trzeba jednak zaznaczyć, że powyższe terminy są pojęciami szerszymi niż sztuka partycypacyjna,
nie mogą więc służyć do precyzyjnego uchwycenia istoty
zjawiska, o którym piszę. Suzanne Lacy, omawiając różnorodne strategie podejmowane przez artystów w czasie
pracy w przestrzeni publicznej, pisze również o sztuce
partycypacyjnej. Autorka jest artystką, ma na swoim
koncie wiele projektów partycypacyjnych, które stały się już ikonami. Należą do nich The ­Cristal ­Quilt
(­Minneapolis, 1987), The Roof is on Fire (Oakland,
1994), The Code 33 (Oakland, 1998-1999), dlatego
tworzona przez nią teoria ma mocną podbudowę w jej
własnej praktyce.
Lacy określa artystę działającego w obszarze sztuki partycypacyjnej jako artystę-aktywistę. Według niej, punktem wyjścia jego działalności jest zakwestionowanie
tradycyjnej praktyki artystycznej opartej na pracy w zaciszu swojej pracowni, w izolacji od społeczeństwa. Artysta-aktywista podejmuje się tworzenia nowych sensów
i symboli w konsensualnej współpracy z publicznością/
wybranymi grupami społecznymi. Taka praktyka ­wymaga
1. Bourriaud N., Relational Aesthetics, Les presses du reel, Dijon 2002.
2. Ibidem.
3.Kester G. H., Convesration Pieces: Community + Communication in
Modern Art., University of California Press, Berkeley, Los Angeles,
Londyn 2004.
4.Lacy S., Mapping the Terrain: New Genre Public Art, Bay Press,
Seattle, Washington 1989.
27
Sztuka i animacja – sztuka animacji
­wykorzystania umiejętności i narzędzi, które nie mają
nic wspólnego z tradycyjnymi metodami tworzenia sztuki. Nowe wyzwania, które stoją przed artystą, to, według
Lacy: umiejętność współpracy, konieczność pozyskania
różnorodnej i specyficznej publiczności, działanie na pograniczu kilku dyscyplin, potrzeba wyboru miejsca, które
będzie pasować do potrzeb publicznych czy potrzeba wyjaśniania wizualnych i symbolicznych procesów osobom,
które nie są przygotowane do odbioru sztuki5.
Badaczką, która ma ogromny wkład w analizę różnorodnych aspektów sztuki partycypacyjnej, jest londyńska
krytyczka Claire Bishop. Zakreśla ona granice tej sztuki,
wyszczególniając jej następujące cechy:
1. Chęć aktywacji podmiotu, którego tożsamość, dzięki doświadczeniu fizycznego bądź symbolicznego
uczestnictwa w sztuce, zostanie wzmocniona.
2. Zrzeczenie się przez artystę części lub całości autorskiej kontroli nad procesem produkcji projektu artystycznego na rzecz współuczestników tego procesu.
3. Dążenie do odtworzenia więzi społecznych poprzez
kolektywne wytwarzanie sensów6.
Sposób rozumienia sztuki partycypacyjnej przez Lacy
i Bishop będzie stanowił punkt wyjścia dla moich
­rozważań.
Wspomniany rodzaj praktyki artystycznej narodził się
w Europie Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych
w końcu lat 60. ubiegłego wieku na fali szczególnej
atmosfery społeczno-politycznej tamtego okresu: aktywizacji lewicy, niepokojów studenckich, antywojennych protestów czy ruchów kontrkulturowych. Na tle
szeroko rozumianego Zachodu kraje skandynawskie
cechowała i cechuje daleko idąca odrębność. Socjaldemokratyczny porządek polityczny, którego zmierzchu
jesteśmy świadkami od kilku lat, był w tym regionie
obecny od lat 20. ubiegłego wieku. Nordycki model
państwa dobrobytu, który wykształcił się pod wpływem tej ideologii, odcisnął głębokie piętno na lokalnej
świadomości.
Chęć zaangażowania publiczności do aktywnego uczestnictwa w tworzeniu sztuki narastała zarówno w świadomości artystów, jak i pracowników instytucji kulturalnych. W 1965 roku szwedzki rząd powołał komisję,
której zadaniem było znalezienie bezpiecznego sposobu
prezentacji na prowincji obiektów z centralnych kolekcji.
W ten sposób powstał projekt Riksutställnigar, który polegał w równym stopniu na przeprowadzeniu teoretycznych badań, jak i organizowaniu wędrownych, obwoźnych wystaw. Był oparty na politycznym założeniu, że
dostęp do kultury powinien być zapewniony wszystkim
obywatelom, niezależnie od ich statusu społecznego czy
miejsca zamieszkania.
Pierwsza wystawa, zorganizowana w ramach tego projektu A Century of the National Museum – wywodziła
się z idei masowego udostępnienia możliwości kontaktu z najcenniejszymi dziełami sztuki, znajdującymi się
w państwowej kolekcji. Dodatkowym impulsem do jej
zorganizowania było przypadające właśnie stulecie tej
kolekcji. Przy wyborze prac na wystawę zastosowano
taktykę partycypacji – zwiedzających poprzedniego lata
Muzeum Narodowe poproszono o oddanie głosów na
dzieła, które im się podobały najbardziej. W ten sposób powstała swego rodzaju lista przebojów, na której
znalazły się, obok osiemnastowiecznych gobelinów
28
i antycznej rzeźby chińskiej, obrazy Rembrandta,
­Gauguina, Degasa, Toulouse-Lautreca, Picassa.
Wystawa, transportowana ciężarówkami, pokazywana
była w dwudziestu miejscach, rozrzuconych na obszarze całej Szwecji. Były to nie tylko galerie i muzea,
ale również szkoły czy centra turystyczne7. Kurator
i menadżer Riksutställnigar Ulla Arnell, która, jako
młoda absolwentka socjologii i historii sztuki, została
zatrudniona, by w czasie tourneé wystawy prowadzić
ankietę dotyczącą jej recepcji, wspomina uzbrojonych
ochroniarzy, którzy wraz z obronnymi psami dniem
i nocą pilnowali wystawy w każdym kolejnym miejscu
postoju8.
Zespół pracowników, zatrudnionych przy realizacji programu Riksutställnigar (istniejącego do dziś), skupia się
na idei wystaw jako przestrzeni do komunikacji. Sposób,
w jaki wystawy są przygotowywane w bardzo różnych
miejscach, polega na daleko idącej współpracy z miejscowymi działaczami. Intencją zespołu Riksutställnigar jest,
by lokalna społeczność poczuła, że wystawa jest adresowana specjalnie do niej:
Dawno temu, gdy planowaliśmy trasę wystawy
In a House at the End of the Forest9, chcieliśmy nawiązać kontakt z lokalnymi organizatorami w Tornedalen na dalekiej północy Szwecji. Problem polegał na
tym, że nie znaliśmy nikogo w tamtej okolicy, komu
„byłoby z nami po drodze”. Więc co można zrobić,
gdy się jest w nowym miejscu i nikogo się nie zna?
Skontaktowaliśmy się z miejscową menadżer sztuki,
która zaprosiła ludzi, których znała, na kawę. Wszyscy spotkaliśmy się w Haparanda i zaprezentowaliśmy
nasz projekt. Wytłumaczyliśmy, dlaczego go pokazujemy. Potoczyła się dyskusja i każdy powiedział nam,
w jaki sposób mógłby z nami współdziałać i czy widzi
w tym projekcie jakieś korzyści dla siebie100.
Eksperymentowano z różnymi rodzajami przestrzeni,
w których prezentowano sztukę, oprócz muzeów były
to również miejsca przeznaczone do edukacji dorosłych,
publiczne parki czy centra handlowe. Dużą wagę przywiązywano do osiągnięcia długofalowych rezultatów –
doprowadzenia do tego, by publiczność po swym pierwszym kontakcie ze sztuką, powróciła przy okazji kolejnej
wystawy.
W kolejnych latach działalności Riksutställnigar podejmowano dyskusję dotyczącą roli sztuki. Okazją stała
się wystawa Beautiful Moments (1968). W założeniu
organizatorów była ona polem doświadczalnym, na którym testowano, do jakiego stopnia sztuka może być
narzędziem służącym wyrażaniu opinii na temat życia
publicznego. Brało w niej udział siedmiu artystów, którzy poruszali takie zagadnienia, jak polityka Szwecji
wobec krajów Trzeciego Świata, polityka państwa wobec
związków zawodowych, szwedzki model demokracji,
biznes, przemysł światowy, problem głodu na świecie,
bombardowanie Wietnamu przez wojska amerykańskie
czy szwedzkiej służby wojskowej. Wystawa ta wywołała
niemal narodową debatę, pojawiało się również wiele
głosów krytycznych, kwestionujących wykorzystywanie
wystawy do omawiania problemów politycznych. Postawiono nawet zarzut, że publiczne pieniądze przeznacza
się na finansowanie „brutalnej ekstremistycznej propagandy komunistycznej”111. Inne głosy mówiły o jej jednowymiarowości i ekstremalnej subiektywności12.
Sztuka i animacja – sztuka animacji
Dyskusja na temat wystawy dotarła nawet do Parlamentu, gdzie w jej obronie stanął ówczesny minister edukacji – Olof Palme. W tej sytuacji dyrektor Riksutställnigar
wyraził swój pogląd na temat roli wystawy sztuki, mówiąc
o „medium, okazji do debaty, forum dla spotkań” oraz że
„powinna ona dostarczać możliwości do prezentowania
różnych opinii”13.
W roku 1976, decyzją Parlamentu, projekt Riksutställnigar został przekształcony w niezależną instytucję, której
celem w dalszym ciągu jest tworzenie nie tylko wystaw
dzieł sztuki, lecz również przedsięwzięć o charakterze
społecznym czy popularno-naukowym. Od 2000 roku
Riksutställnigar jest rządową instytucją, finansowaną
z rocznego grantu Ministerstwa Spraw Kulturalnych,
5. Lacy S., op. cit.
6.Bishop C., Introduction. Viewers as Producers, [w:] Bishop. C. (red.) Participation, London: Whitechapel Gallery, Cambridge, Massachusetts:
The MIT Press 2006, ss. 10-17.
7.Radykalizm tego projektu i decyzji, by wyprawić w tak długą podróż najcenniejsze dzieła z narodowej kolekcji jest szczególnie znacząca
w świetle niedawnych polskich sporów o prawo Fundacji Czartoryskich do wypożyczenia Damy z gronostajem Leonarda da Vinci na wystawy
do Madrytu i Berlina.
8.Arnell U., Riksutställningar: Swedish Travelling Exhibitions [w:] G. Pollock, & J. Zemans (red.), Museums After Modernism. Strategies of Engagement, Balckwell Publishing, Malden, Oxford, Carlton 2007, ss. 141-156.
9.Wystawa poświęcona była urodzonemu w 1958 r. szwedzkiemu artyście Petterowi Hellsingowi, który, zamieszkawszy na przedmieściach
Sztokholmu, zainspirował się lokalną architekturą, naturą i życiem miejscowych ludzi. Inspiracje te wpłynęły na dalszą jego twórczość.
10.Guidebook for Travelling Exhibitions. (2009.02.05). Pobrano 08. 08. 2011 z lokalizacji Riksutställnigar: Swedish Travelling Exhibitions:
http://www.riksutstallningar.se/Templates/SimpleList____34411.aspx
11.Podaję za: Arnell U., Riksutställnigar: Swedish Travelling Exhibitions. W G. Pollock, & J. Zemans, Museums After Modernism. Strategies of Engagement, Balckwell Publishing, Malden, Oxford, Carlton 2007, ss. 141-156.
12. Arnell U., ibidem.
13. Ibidem, s. 145.
Astrid Göransson
„Galion z Fridhem”
29
Sztuka i animacja – sztuka animacji
środków pochodzących z joint ventures oraz opłat za wypożyczenia wystaw.
Zespół pracowników tej instytucji skupiał się nie tylko
na kwestiach ideologicznych, lecz również na poszukiwaniu alternatywnych form transportu wystaw. Jedną
z nich był tzw. pociąg-wystawa (exhibition train) – projekt zainicjowany w połowie lat 80. przez ówczesnego
dyrektora instytucji – Bengta Skooga, który pomysł ten
zaczerpnął z praktyki australijskiej14. Pociąg-wystawa
składał się z czterech wagonów, spośród których trzy
służyły jako przestrzenie wystawiennicze, a jeden był
pomieszczeniem dla personelu. Poza tym wyposażony
był w przyczepę transportującą media oraz mały sklepik
muzealny. Projekt ten był realizowany we współpracy
z kolejami państwowymi.
Chcąc, by transportowane wystawy były bardziej przystępne, eksperymentowano z nowymi formułami edukacyjnymi, które miały zastąpić tradycyjny drukowany
katalog, w tym celu współpracowano z mimami, tancerzami i aktorami.
W latach 1987-2000 przygotowano sześć wystaw, które,
przy wykorzystaniu tego środka transportu, odwiedziły
350 miejscowości. Jak wspomina Ulla Arnell we wspomnianym już tekście, był to projekt niezwykle trudny
w realizacji, wymagający dużych nakładów finansowych,
wyszkolonego personelu, a nawet specjalnych regulacji
prawnych, dotyczących czasu pracy itp. Projekt zakończył się w 2000 roku w momencie, gdy zarząd kolei zlikwidował część starych torowisk, nie zastępując ich już
nowymi. Uniemożliwiło to organizatorom dotarcie z wystawami do wielu małych miejscowości.
Po zakończeniu misji pociągu-wystawy, w 2001 roku wypracowano nową formułę mobilnej przestrzeni ekspozycyjnej. Jest nią obecnie tzw. wieża wystawiennicza, którą
można postawić w każdym miejscu, do którego można
dotrzeć ciężarówką wyposażoną w ramię dźwigu oraz
gdzie jest dostęp do prądu elektrycznego. Po raz pierwszy wieże wystawiennicze zostały wykorzystane w 2001
roku w Göteborgu podczas szczytu Unii Europejskiej.
Publiczność mogła komentować umieszczone w wieżach
wystawy, wysyłając SMS-y bądź wrzucając kartki z komentarzami do skrzynki, umieszczonej na jednej z wież.
Dowodem uznania ze strony szwedzkiego środowiska
muzealniczego był, przyznany Riksutställnigar w 2001
roku, a więc po wielu latach, tytuł „Muzeum Roku”.
Wśród skandynawskich artystów pionierem sztuki
partycypacyjnej był Duńczyk Palle Nielsen. Jego najbardziej znany projekt został zrealizowany w Moderna
Museet w Sztokholmie. Artysta przyjechał do Sztokholmu w czerwcu 1968 roku, by wziąć udział w projekcie
Aktion Samtal, organizowanym przez FLN – Front Wyzwolenia Południowego Wietnamu. Miał on polegać
na kilku miesiącach działań artystycznych w przestrzeni
miejskiej. Nielsen dzielił się swoimi doświadczeniami
z budowy nielegalnych placów zabaw w Kopenhadze i zaproponował realizację takiego placu w Moderna Musset.
Pomysł ten został odrzucony jako zbyt elitarny, mogący alienować zwykłych ludzi. Lars Bang Larsen15 pisze,
że aktywiści chcieli realizować swoje akcje adresowane
do „zwykłych ludzi” poza ideologią estetyki. Mimo tych
zastrzeżeń, Nielsen spotkał się z dyrektorem Moderna
30
Museet, ­Pontusem Hulténem oraz kuratorem programu
edukacyjnego, Carlo Derkertem16 i uzyskał od nich zgodę
na realizację w muzeum placu zabaw dla dzieci Modellen:
En modell för ett kvalitativt samhälle (The Model. A Model
for a Qualitative Society) – pod warunkiem, że artysta sam
podejmie się zdobycia na ten projekt funduszy i zajmie się
jego wykonaniem. Ostatecznie zapanowała zgoda pomiędzy Nielsenem a aktywistami, gdy ten pierwszy wyjaśnił,
że jego celem nie jest promocja samego siebie jako artysty,
ale zakwestionowanie dotychczasowej funkcji przestrzeni
galerii i otwarcie jej na nowy typ publiczności.
Instalacja była zbudowana na 660 metrach kwadratowych głównej sali wystawienniczej Moderna Museet,
w której zbudowano nowe ściany, na podłodze utworzono basen wypełniony gąbką, do którego można było
skakać z wysokości. Przestrzeń sali została wypełniona
urządzeniami służącymi do wspinania się, huśtania
i zjeżdżania. Dzieci mogły eksperymentować z dźwiękiem (otrzymały marimby, metalowe rury, beczki po benzynie i stare instrumenty muzyczne). Miały do dyspozycji płyty z różnymi rodzajami muzyki, którą można było
odtwarzać z adapterów, jak również narzędzia, materiały
budowlane oraz farby. W tle grała rockowa muzyka, która miała je stymulować lub do której mogły się odnieść.
Teatr Narodowy przekazał kostiumy, a sam Nielsen maski karnawałowe przedstawiające (sic!) postacie istotne
dla lat 60.: de Gaulle’a, Mao i Lyndona B. Johnsona.
W przywołanym przez Larsena liście Nielsena do potencjalnych sponsorów projektu, artysta wymienia następujące cele:
1. Wywołanie debaty na temat roli artysty w społeczeństwie.
2. Skierowanie uwagi publiczności na izolację jednostki
i brak możliwości interakcji.
3. Pokazanie tkwiącej w dzieciach potrzeby samodzielnego tworzenia ram dla własnej działalności i działanie
w relacji do nich17.
Modellen był projektem artystycznym, w którym idea
partycypacji dała się zauważyć na wielu poziomach.
Po pierwsze, została wypracowana przez Nielsena w czasie Aktion Samtal – trwającego wiele miesięcy projektu
w przestrzeni publicznej, w którym oprócz członków
FLN wzięli również udział architekci, nauczyciele, rodzice, organizacje młodzieży socjaldemokratycznej i inne
grupy lewicowe, które chciały przeciwstawić się budowie
autostrad, zaniedbanym podwórkom i boiskom szkolnym,
komercjalizacji przestrzeni miasta. Podejmowane przez
nich działania polegały na budowie tymczasowych miejsc
do zabawy i prowadzeniu negocjacji z władzami. Wszystkie kroki były dyskutowane na spotkaniach uczestników
projektu, tak więc Modellen rodził się również w procesie
dialogu. Już na etapie realizacji w Moderna Museet, w powstawaniu projektu uczestniczyli wolontariusze, którymi
byli studenci politechniki, designerzy, artyści, pracownicy
teatru i pisarze, którzy byli entuzjastami pomysłu artysty.
Nielsen, chcąc podkreślić wspólnotowość procesu tworzenia Modellen, starał się ukryć autorstwo tego projektu.
Larsen18 podaje, że tekst wstępny do katalogu Modellen
był podpisany przez Grupę Roboczą, co miało sugerować, że był to zespół wolontariuszy, którzy współpracowali z artystą przy budowie instalacji. W istocie był
to tekst samego Nielsena, chcącego sprostać wymogom
ideologii Aktion Samtal, która zajmowała krytyczne
Sztuka i animacja – sztuka animacji
s­ tanowisko wobec łączenia działań na rzecz społeczeństwa
z artystyczną autoprezentacją.
Partycypacyjny charakter tego projektu polegał także
na tym, że Nielsen wraz ze swoimi współpracownikami stworzyli zaledwie materialną ramę dla performance,
które nie doszłoby do skutku, gdyby nie uczestniczyły
w nim dzieci, a także dorośli. Tymczasem w ciągu 3 tygodni (30.09. – 20.10.1968 r.) wystawę odwiedziło 35 tysięcy osób, spośród których 20 tysięcy to dzieci. Wejście
do muzeum było darmowe dla widzów do osiemnastego
roku życia, dorośli musieli płacić pięć koron. Publiczność
czekała nieraz kilka godzin, by móc wejść do muzeum.
Z tego względu również na zewnątrz wybudowano plac
zabaw, by czekające dzieci nie nudziły się.
Zasadniczym trzonem tej wystawy/projektu było miejsce
do spontanicznej zabawy dzieci, to one stanowiły większość w grupie odwiedzających muzeum w czasie trwania Modellen. Jednak w tym starannie wyreżyserowanym
przez Nielsena performance była też, precyzyjnie zaplanowana, rola dla dorosłych, którzy przybywali do muzeum
jako opiekunowie dzieci. Zresztą grupa ta nie ograniczała
się tylko do rodziców, byli to również architekci, studenci, pedagodzy i psycholodzy, zaopatrzeni w aparaty fotograficzne i notatniki. Ich rolą było patrzenie na zabawę
dzieci – patrzenie, a więc to, co publiczność muzealna
zazwyczaj robi. W tym sensie projekt ten był rzeczywiście
wystawą, jednak tym razem przedmiotem oglądu były nie
obiekty sztuki, lecz bawiące się dzieci. Tak więc przygotowany przez Nielsena performance z udziałem dorosłych
i dzieci miał budowę szkatułkową. W ramach projektu
dorośli obserwowali zabawę dzieci, które na co dzień bawią się w to, co zaobserwują u dorosłych.
Na zakończenie chcę wspomnieć bardziej współczesny
projekt Galion z Fridhem Astrid Göransson. Projekt ten
powstał na zamówienie komunalnej spółdzielni mieszkaniowej w dzielnicy Fridhem w mieście Karlshamn (Szwecja). Artystka zainspirowała się galionami – rzeźbionymi
w drewnie i polichromowanymi figurami, umieszczanymi na dziobach żaglowców. Ich zadaniem było chronić
marynarzy przed niebezpieczeństwem i strachem. Jednocześnie miały one wyrażać duszę okrętu. Göransson
postanowiła wyłonić, w drodze konkursu, osobę, której
rzeźbiarski portret stałby się symbolem mieszkańców
okolicy. Pracę rozpoczęła zimą 2004 roku od ogłoszenia
konkursu na modela. Prosiła o przybycie mieszkańców,
którzy ukończyli osiemnasty rok życia. Każdy z nich miał
przynieść ze sobą przedmiot, który miał dla nich szczególne znaczenie. Nagrodą w konkursie było zwolnienie
z miesięcznej opłaty za mieszkanie.
Wśród osób, które zgłosiły swoje uczestnictwo było wielu imigrantów, którzy stanowili znaczny procent mieszkańców osiedla. Wszyscy kandydaci uczestniczyli w sesji
fotograficznej. Fotografie zostały następnie opublikowane na plakatach i na stronie internetowej. Mieszkańcy
głosowali na osobę, której portret miał być wyrzeźbiony.
Ogłoszenie wyników konkursu odbyło się w lokalnej pizzerii. Wybrano młodego mężczyznę, przedstawiciela tzw.
„nowych Szwedów”, który jako małe dziecko zamieszkał
z rodzicami w Szwecji. Portrety fotograficzne pozostałych
uczestników konkursu zostały oprawione i powieszone
na klatkach schodowych domów w Fridhem.
Göransson wykonała gipsowy model rzeźby, przewieziony następnie do pracowni rzeźbiarza Ulfa Celéna,
który wyrzeźbił ponadnaturalnej wielkości postać
z drewna dębowego. Polichromowana figura została
ustawiona na placu pomiędzy blokami w Fridhem.
Odsłonięciu rzeźby, które nastąpiło latem 2008 roku,
towarzyszył festiwal, w którym udział wzięli okoliczni
mieszkańcy.
Na scenie artystycznej sztuka partycypacyjna pełni rolę
marginalną. Największe instytucje wystawiennicze nadal
przywiązane są do idei sztuki w rozumieniu prezentacji
obiektu artystycznego. Ten rodzaj sztuki, o którym piszę,
mieści się na pograniczu estetyki i działalności społecznej, jednak w dzisiejszym świecie powszechna twórczość
podejmowana – na mniejszą lub większą skalę – nie tylko
przez artystów, staje się tendencją dominującą. Chociaż
przejawia się ona najczęściej na płaszczyźnie cyfrowej, to
wydaje się, że opisana przeze mnie praktyka artystyczna
wychodzi naprzeciw duchowi „kultury 2.0” (kultura rozwijana w sieci informatycznej).
Agnieszka Wołodźko
artystka, kuratorka Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia
w Gdańsku. Obecnie przygotowuje rozprawę doktorską na temat sztuki
partycypacyjnej w krajach skandynawskich w latach 1990-2010.
14.Z naszego punktu widzenia praktyka pociągów-wystaw przypomina pociągi propagandowe (tzw. agit-pociągi), które w latach 1918-1920
jeździły po terytorium sowieckiej Rosji. Lecz o ile te służyły promocji jednej tylko opcji politycznej, to, jak zapewnia Ulla Arnell, szwedzkie
pociągi-wystawy dawały okazję do spotkań i wymiany różnych poglądów na problemy życia publicznego.
15. L.B. Larsen, op. cit.
16.Carlo Derkert (1915-1994) był wybitnym muzealnikiem i pedagogiem sztuki. W latach 1958-1978 realizował w Moderna Museet w Sztokholmie
unikatowy, na owe czasy, program edukacyjny: „Stojąc na krześle z wyciągniętą ręką i okularami na nosie, bliski upadku, legendarny pedagog
sztuki Carlo Derkert wyjaśniał dlaczego Chagall i Bella unosili się w powietrzu na obrazach i natychmiast wszystko stawało się jasne i logiczne.
Wielu ludzi stało się miłośnikami sztuki w czasie oprowadzania po wystawie przez Carlo Derkerta”. (Adsenius M., Foreword. W A. Nystrom,
Catalogue 38 2008, The National Public Art Council Stockholm, s. 7).
17.Palle Nielsen, list do potencjalnych sponsorów, podaję za: Larsen B. L., The Mass Utopia of Art Activism: Palle Nielsen’s The Model. A Model for
a Qualitative Society [w:] B. L. Larsen, M. Bartomeu, & P. Nielsen, Palle Nielsen. The Model: A Model for a Qualitative Society, MACBA, Barcelona
2010, s. 50.
18.Larsen B. L., ibidem.
31
Program Artystyczno-Edukacyjno-Profilaktyczny
Wiem. Nie niszczę. Tworzę
Program Artystyczno-Edukacyjno-Profilaktyczny. Wiem. Nie niszczę. Tworzę
fot. Mikołaj Robert Jurkowski
Mikołaj Robert Jurkowski, Hana Lubert-Miodek, Agnieszka Wołodźko
Cechą charakterystyczną współczesnych miast – poczynając od wielkich metropolii, a kończąc na prowincjonalnych miasteczkach – jest graffiti pokrywające ściany domów mieszkalnych i budynków publicznych,
ogrodzenia, wagony kolejowe oraz wszelkie dostępne płaszczyzny. W odbiorze jednych jest to przejaw
wandalizmu i powód degradacji estetycznej miast, dla innych zaś to wyraz swobodnej, niczym nieskrępowanej ekspresji, naturalnej w demokratycznie definiowanej przestrzeni. Władze miast, dopingowane
przez grupę mieszkańców niechętnych temu zjawisku, stoją przed dylematem: czy należy je zwalczać,
a jeśli tak, to w jaki sposób, czy też lepiej „przymknąć oko”. Najczęściej dochodzi jednak do prób walki
z tą formą ekspresji.
W
ładze Gdańska, miasta o wieloletniej
tradycji wolnościowej, co znalazło odzwierciedlenie w haśle towarzyszącym
staraniom o tytuł Europejskiej Stolicy
Kultury 2016 – „Wolność Kultury, Kultura Wolności”, postanowiły przychylnie spojrzeć na graffiti
i zinterpretować je jako kolejny przejaw wolności jednostki.
Gdy więc dwoje gdańskich animatorów kultury – Mikołaj
Robert Jurkowski, kurator projektów edukacyjnych w Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia i Hana Lubert-Miodek,
terapeutka w gdańskim Gimnazjum nr 20 im. Hanzy –
zgłosiło swój projekt pod nazwą „Program ArtystycznoEdukacyjno-Profilaktyczny Wiem. Nie niszczę. Tworzę”,
którego przedmiotem jest pokazanie młodzieży, iż tworzenie graffiti może mieć wymiar pozytywny i nie musi służyć jedynie destrukcji i zniszczeniu, otrzymali akceptację
i wsparcie ze strony Biura Gdańsk i Metropolia – Europejska Stolica Kultury 2016 Kandydat. Dodatkowym walorem
było włączenie Straży Miejskiej do organizacji projektu.
32
Projekt realizowany jest w drodze konkursu. Młodzież z trójmiejskich szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych (dolna granica wieku wynosi trzynaście lat) zapraszana jest do składania projektów
prac, przeznaczonych do realizacji w technice graffiti.
Projekty powstają na papierze w formacie A4 i A3.
Jury, zbierające się w Centrum Sztuki Współczesnej
Łaźnia, dokonuje wyboru najbardziej obiecujących
propozycji. Kryterium oceny jest styl, pomysł i jakość
artystyczna. Wokół projektów wybranych do realizacji formują się zespoły robocze, które zapraszane są
do udziału w jednodniowych warsztatach, przygotowujących akcję. W czasie ich trwania członkowie
zespołów spotykają się z profesjonalnymi artystami,
tworzącymi prace w przestrzeni miejskiej, zapoznają
się z techniką graffiti, gdyż wielu z nich nigdy jeszcze
nie realizowało pracy wielkoformatowej, a ponadto
poznają się nawzajem, co jest bardzo istotne w pracy
zespołowej.
Sztuka i animacja – sztuka animacji
Finalna akcja odbywa się zawsze w ciągu jednego dnia.
W wybranym miejscu młodzież otrzymuje fartuchy,
maski ochronne, farby, a także ciepły posiłek i napoje.
Pracę rozpoczyna rano, wieczorem następuje publiczna prezentacja i głosowanie na najlepsze realizacje,
które są nagradzane. Do tej pory odbyły się trzy edycje projektu, za każdym razem prace realizowane były
w przestrzeni gdańskiej dzielnicy Zaspa. W roku 2009
był to tunel przy zbiegu ulic Elbląskiej i Długie ­Ogrody,
w 2010 roku – przejście podziemne przy ul. Żwirki
i Wigury, natomiast w 2011 roku – przejście podziemne
przy ul. Startowej, przy Parku im. Jana Pawła II.
Impreza cieszy się bardzo dużym zainteresowaniem
mieszkańców, którzy licznie asystują wykonawcom,
przystają, wysiadają z tramwajów i dzielą się uwagami,
komentują. Także wśród młodzieży konkurs cieszy się
bardzo dużym zainteresowaniem. Każdego roku zwiększa się ilość nadsyłanych prac. Do pierwszej edycji zgłosiło się około 100 osób, a w realizacji uczestniczyło 60;
w roku 2010 zgłosiło się około 150 osób, a realizowało
prace około 100; natomiast w ubiegłym roku zgłosiło
się już około 200 osób, a około 100 uczestniczyło w realizacji. Każdego roku wśród uczestników znajdują się
wychowankowie domów dziecka. Rozstrzygnięcie konkursu ma charakter bardzo oficjalny. Odbywa się ono
przy udziale przedstawicieli Urzędu Miejskiego, Straży Miejskiej i Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia.
Ceremonii wręczania nagród towarzyszą nieskrywane
emocje. Daje się zauważyć jakie znaczenie dla uczestniczącej młodzieży ma ta rywalizacja, możliwość zdobycia publicznego uznania oraz potwierdzenia własnej
wartości.
Pomysłodawcy a jednocześnie koordynatorzy projektu – Mikołaj Robert Jurkowski i Hana Lubert-Miodek
– tak przedstawiają jego założenia: „Chcemy, aby gdańska (trójmiejska) młodzież miała możliwość twórczego
włączenia się w proces promowania artystycznej wizji
Gdańska jako metropolii europejskiej. Nasz projekt
wpisuje się bezpośrednio w ideę hasła ‘Wolność Kultury, Kultura Wolności’. Dla nas jednak najważniejsze
jest, aby to hasło motywowało młodzież do działań
artystycznych. Zdajemy sobie sprawę, że historia przemian społeczno-politycznych nie zawsze jest czytelna
dla młodych ludzi, dlatego proponujemy alternatywną
formę poznania, czym jest kultura i czym jest wolność.
Celem naszego projektu jest uzmysłowienie pokoleniu
lat 90. XX wieku, że są to wartości tożsame, jednakowo
wyrastające z dorobku cywilizacji europejskiej”.
Jak zaznaczają twórcy programu Gdańsk 2016:
„Od ­pokoleń (wolność) płynęła we krwi mieszkańców
Gdańska, metropolii i regionu, dając im wrodzoną siłę,
odwagę i otwartość na świat. Sąsiedztwo morza zapewniało natchnienie swą nieograniczoną przestrzenią,
mocą i oddechem. Miasto i port było miejscem spotkania i wymiany, łącznikiem pomiędzy krajami i kulturami, zbliżającym idee i ludzi, którzy przybywszy tutaj,
potęgowali jego potencjał i różnorodność. Niezwykły
charakter Gdańska budowało ciągłe doświadczenie
przemiany, ruch i dialog, które stworzyły jego unikatową kulturę – KULTURĘ WOLNOŚCI. To ona inspirowała wielkie jednostki do przekraczania kolejnych
barier nauki i sztuki, kruszenia politycznych murów
dzielących świat, rzucania pomostów pomiędzy historycznymi i kulturowymi różnicami”.
„Tak pojęta kultura wolności może być przekazywana młodzieży za pomocą najbliższych im środków
artystycznych – mówią dalej koordynatorzy projektu. – Wykorzystując sztukę street-artu damy młodym
ludziom narzędzie do ujawnienia ich wrażliwości i artystycznego spełnienia. Mamy świadomość, że zajdzie
tu proces długofalowy, dlatego też stawiamy na cykliczność wydarzenia. Pozwoli to spojrzeć szerzej na specyfikę sztuki ulicy, której zasadą jest dialog artysty z ulicą.
Cykliczność imprezy umożliwi nie tylko udział i zapoznanie się ze street-artem oraz sztuką murales większej
liczbie mieszkańców Gdańska, ale również wpisze się
na stałe w codzienny krajobraz miasta.
Tematem nadrzędnym Programu Artystyczno-Edukacyjno-Profilaktycznego jest SZTUKA street-artu
i możliwości jej wykorzystywania do interpretowania
RZECZYWISTOŚCI. Tym samym wszelkie działania
artystyczne pomagać będą w uzewnętrznianiu emocji,
pragnień i dążeniu do samorealizacji. To także forma komunikacji uczestnika z samym sobą i z innymi.
Uczestnicy programu będą mieli możliwość dowiedzenia się, że sztuka street-artu nie musi być przejawem
wandalizmu, przeciwnie – może również upiększać
ich otoczenie, stanowić czynnik wyróżniający i socjalizujący. Zakładamy wykorzystanie w programie lokalnego dziedzictwa kulturowego oraz aktywny i kreatywny udział społeczności lokalnej. Część warsztatowa
poprzedzona będzie rysem historycznym street-artu
i ­graffiti, a uczestnicy zostaną także zapoznani z regułami rządzącymi wielkoformatową kompozycją malarską.
W trakcie zajęć możliwa stanie się zmiana sposobu odbierania otaczającej rzeczywistości.”
Program Artystyczno-Edukacyjno-Profilaktyczny. Wiem. Nie niszczę. Tworzę
fot. Mikołaj Robert Jurkowski
33
Sztuka i animacja – sztuka animacji
Jednym z głównych powodów powstania programu jest
potrzeba wzbogacenia oferty w zakresie edukacji artystycznej i kulturalnej.
Cele operacyjne:
• dostarczenie pozytywnych wzorców zachowań,
• wdrożenie wychowanków do rozwijania wiedzy
o sobie (sterowanie emocjami, inteligencja emocjonalna),
• w
yposażenie młodzieży w wiedzę i umiejętności potrzebne do świadomego podejmowania decyzji oraz
radzenia sobie z problemami,
• dostarczenie wiedzy na temat wartości pozytywnego myślenia i poczucia własnej wartości oraz
rozwinięcie umiejętności kształtowania tych
mechanizmów,
drożenie do poszukiwania sposobów efektywnego
• w
komunikowania się (postawy asertywności, wypowiadania i przyjmowania krytyki, wyrażania odczuć
i opinii, radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych),
• d
ostarczanie wiedzy i umiejętności radzenia sobie
z zagrożeniami patologicznymi (w szczególności
profilaktyka uzależnień, wandalizm),
• z mniejszenie izolacji społecznej, świadomości niepowodzeń, statusu „czarnej owcy” oraz destrukcyjnych
sposobów radzenia sobie z trudnościami poprzez pomoc w rozwiązywaniu ich problemów społecznych,
szkolnych, rodzinnych,
• b udowanie alternatywy dla kontrkulturowych wzorców zachowania poprzez tworzenie możliwości
zaspokajania potrzeb i zainteresowań oraz zdobywanie konstruktywnych umiejętności społecznych
i zadaniowych,
• z większenie indywidualizacji dydaktyki i wychowania w szkole, szczególnie wobec uczniów sprawiających trudności wychowawcze.
Program Artystyczno-Edukacyjno-Profilaktyczny. Wiem. Nie niszczę. Tworzę
fot. Mikołaj Robert Jurkowski
Pomyslodawcy projektu zakładają, że aktywne działania profilaktyczne poprzez sztukę w dłuższym okresie ograniczą liczbę młodocianych „wałęsających się”
po ulicach, a tym samym zmniejszy się ilość popełnianych przez nich wykroczeń, aktów wandalizmu, zakłócania porządku publicznego. Jest to niezwykła wartość
tego rodzaju zajęć, pozwalająca integrować młodzież,
przez co dostarcza większej ilości doświadczeń społecznych. Metoda realizuje trzy zasadnicze cele:
• rozwojowy,
• edukacyjny,
• terapeutyczny.
Cele rozwojowe
U ich podstaw leży prosta, psychologiczna i dydaktyczna, zasada: treści, metody i sposoby ich realizacji muszą
być ściśle powiązane z wiekiem uczestników.
Potrzeby dziecka w okresie dorastania:
• wyrażania siebie (np. poprzez graffiti, murales czy
w formach literackich, marzeniach, malarstwie i in.),
• aprobaty społecznej,
• autonomii i niezależności,
• intymności,
• przynależność do grupy,
• aktywności społecznej.
Realizacja celów rozwojowych musi przebić się przez
emocjonalne blokady, kryzys autorytetów, obniżenie
motywacji do podejmowania jakiegokolwiek wysiłku
i wplatać w tematykę zajęć takie zagadnienia, jak:
• rodzina,
• czas wolny (ulubione zajęcia),
• związki uczuciowe (przyjaźń, miłość),
• aspiracje,
• autoprezentacja,
Sztuka i animacja – sztuka animacji
• poznanie różnych technik wyrazu artystycznego,
• w
yrażanie siebie poprzez różnego rodzaju działania
artystyczne,
• r ozwijanie osobowości poprzez aktywne uczestnictwo w wydarzeniach artystycznych i kulturalnych.
Cele edukacyjne:
Istotę celów edukacyjnych można wyrazić w ten sposób: poznawanie przez młodzież różnorodnych zagadnień, pozwalających jej lepiej funkcjonować społecznie,
radzić sobie z problemami.
Zalicza się do nich:
• uczenie się rozpoznawania emocji,
• poznawanie zasad dobrej komunikacji,
• uczenie się wybranych technik pracy umysłowej,
• uczenie się pełnienia określonych ról społecznych,
yrabianie umiejętności refleksyjnego patrzenia
• w
na wytwory człowieka,
• w
prowadzenie uczniów w aktywne uczestnictwo
w kulturze,
• o ddziaływanie przez sztukę na obyczaje, kulturę
uczniów i atmosferę w szkole,
• r ozwijanie szacunku do przejawów twórczości ludzkiej,
• p
rzybliżenie idei integracji europejskiej w dziedzinie
kultury.
Cele artystyczne:
• p
okazanie możliwości wypływających z różnych
technik i oswajanie z różnorodnością problemów
i tworzyw plastycznych,
• n
auka właściwego użycia narzędzi, materiałów
oraz sposobu pracy,
• pobudzanie twórczej postawy wobec siebie i świata,
• d
oświadczanie form graficznej komunikacji i ekspresji (myśli, uczuć, przeżyć) oraz utrwalanie ­własnych
wrażeń zmysłowych (np. ekspresja plastyczna
przy muzyce),
• przeniesienie na działania plastyczne poczucia
kształtu (punkt, linia, plama, bryła, płaszczyzna),
przestrzeni (światło), ruchu i barwy,
• zapoznanie dzieci z instytucjami zajmującymi się
prezentowaniem sztuki: galeria, muzeum,
• pomaganie uczniom w odkrywaniu własnych możliwości twórczych,
• pomaganie w przezwyciężaniu barier emocjonalnomotywacyjnych,
• kształtowanie empatycznego współdziałania w grupie,
• uwrażliwienie na piękno otaczającego świata.
Mikołaj Robert Jurkowski
nauczyciel mianowany, autor, koordynator i kurator wielu
programów edukacyjnych, założyciel Centralnego Urzędu Kultury
Technicznej i Wolnej Pracowni PGR ART, komisarz wystaw.
Pomysłodawca i założyciel Kolonii Artystów – Gdańsk Stocznia,
komisarz wystaw w Galerii Mm.
Hana Lubert-Miodek
oligofrenopedagog, socjoterapeuta i trener umiejętności społecznych;
wychowawca w świetlicy socjoterapeutycznej w Gimnazjum nr 20
w Gdańsku. Współorganizator i pomysłodawca wielu projektów
interdyscyplinarnych aktywizujących młodzież. Współpracownik Kolonii
Artystów i CSW Łaźnia.
Agnieszka Wołodźko
artystka, kuratorka CSW Łaźnia. Obecnie przygotowuje rozprawę
doktorską na temat sztuki partycypacyjnej w krajach skandynawskich
w latach 1990-2010.
Program Artystyczno-Edukacyjno-Profilaktyczny. Wiem. Nie niszczę. Tworzę
fot. Mikołaj Robert Jurkowski
Dlaczego budżet
obywatelski?
Marcin Gerwin
Budżet obywatelski, lub inaczej budżet partycypacyjny, oznacza, że mieszkańcy sami decydują o wydatkach z budżetu miasta.
Idea budżetu obywatelskiego budzi czasem zdziwienie: jak to? Sami mieszkańcy? Przecież to pieniądze urzędu miasta…
Czy nie powinien zajmować się nimi prezydent lub radni? To jednak zupełnie nie tak. W demokratycznym państwie podatki nie
są haraczem, który przekazujemy urzędom lub bliżej nieokreślonemu państwu. Podatki to nic innego jak składki. My, obywatele,
składamy się, by sfinansować wydatki dla wspólnego dobra – drogi, szkoły, bezpieczeństwo, ochronę przyrody i wiele innych.
N
aszym wspólnym majątkiem zarządzają dziś wybierani przez
nas przedstawiciele, czyli radni, burmistrzowie, prezydenci miast. Pieniądze te nie należą jednak do rady miasta czy
do burmistrza. Nasi przedstawiciele jedynie administrują naszym majątkiem i ustalając wydatki, powinni kierować się wyłącznie naszym dobrem. W tym celu ich wybieramy, za to płacimy im pensje
lub diety. Bynajmniej nie jest tak, że jako obywatele przekazujemy naszym
reprezentantom pełnię władzy, by raz na cztery lata, pomiędzy godziną 7.00
rano a 21.00, skorzystać z demokracji, wrzucając do urny kartę do głosowania. Zgodnie z ideą demokracji, zapisaną w naszej konstytucji (art. 4),
władzę zwierzchnią cały czas sprawuje naród i robi to albo bezpośrednio
(w referendum lub w wyborach), albo za pośrednictwem swoich przedstawicieli. Kiedy więc radni uchwalają budżet miasta, decydując, czy pieniądze zostaną przeznaczone na posadzenie drzew w parku, czy na remont
szkoły, robią to w naszym imieniu.
Możemy także decydować o wydatkach z budżetu miasta sami, jako mieszkańcy. Czy polskie prawo dopuszcza taką możliwość? Tak, jak najbardziej tak.
Wprawdzie budżet obywatelski nie został dotąd zapisany w żadnej ustawie,
ale prezydent i radni mogą konsultować wydatki z budżetu miasta z mieszkańcami, a sposób przeprowadzania tych konsultacji jest dziś dowolny.
Co prawda, zgodnie z ustawą, wynik konsultacji społecznych nie jest wiążący, jednak taki zapis w ustawie nie
jest konieczny. Prezydent i radni mogą ustalić z mieszkańcami, że wynik konsultacji w sprawie wydatków z budżetu będzie dla nich wiążący, a będzie tak nie dlatego,
że tak stanowi prawo, lecz dlatego, że zostanie on uznany za wiążący w praktyce, na zasadzie dżentelmeńskiej
umowy z mieszkańcami.
Czy mieszkańcy mogą decydować o majątku gminy? Tak,
gmina bowiem to nic innego, jak właśnie mieszkańcy,
czyli wspólnota samorządowa, która zamieszkuje dany
obszar. Ilekroć jest mowa o tym, że coś należy do gminy,
to należy to do mieszkańców. Brzmi rewolucyjnie? Nic
z tych rzeczy. Tak zaczyna się obowiązująca ustawa o samorządzie gminnym.
Początki budżetu obywatelskiego to brazylijskie miasto
Porto Alegre, skąd idea ta rozprzestrzeniła się do innych
miast nie tylko w Brazylii, lecz także w innych państwach. Ostatnio budżet obywatelski zawitał do ­Chicago
Molo w Sopocie, fot. Marcin Gerwin
Animacja w dążeniach do prawa do miejsca
w USA, a wkrótce ma zostać wdrożony w czterech okręgach rady miasta
w Nowym Jorku, w ramach których poszczególni radni dysponują pewną
pulą pieniędzy. Na razie mowa o drobnych wydatkach na infrastrukturę, niemniej jednak jest to dobry początek.
Zalety budżetu obywatelskiego
Dlaczego nie pozostawić wydatków z budżetu miasta burmistrzowi i radzie?
Czy nasi przedstawiciele nie wiedzą, co mieszkańcom jest potrzebne?
Czy nie przedstawili przed wyborami swojego programu i czyż nie mają
mandatu, by te pomysły zrealizować?
Nie ma wątpliwości, że mieszkańcy spotykają się z radnymi lub z burmistrzem i że zgłaszają im swoje potrzeby. Radni również sami widzą, że ulice
wymagają remontów, że przydałoby się boisko czy park. Radni nie wiedzą
jednak, dla ilu mieszkańców najpilniejszą potrzebą jest remont ulicy, a dla ilu
założenie nowego parku. Aby się tego dowiedzieć, muszą mieszkańców zapytać. Środki w budżecie miasta są ograniczone i zwykle nie starcza ich na sfinansowanie wszystkich pomysłów. Czy zresztą wszystkie pomysły muszą być
zrealizowane? Ktoś może wpaść na pomysł, by w małym mieście zbudować
Muzeum Astronautyki. Czy oznacza to od razu, że musi ono powstać tylko
dlatego, że ktoś zgłosił taki pomysł? Może są inne, ważniejsze dla mieszkańców wydatki, jak oczyszczalnia ścieków czy budowa wodociągów?
Z kolei kłopot z programem, który kandydat do rady lub na prezydenta miasta przedstawia w kampanii wyborczej, polega na tym, że zwykle
prezentowany jest wyborcom cały pakiet propozycji, na przykład: kładka
piesza nad rzeką, basen, szpital, stadion piłkarski i przedszkole. Załóżmy, że wyborca zgadza się ze wszystkimi propozycjami oprócz stadionu.
Czy może wykreślić go z programu kandydata? Czy na karcie do głosowania
zaznaczyć, że stadionu nie popiera? Wyborca w ogóle nie ma takiej możliwości. Prezydent może potem twierdzić, że skoro został wybrany i otrzymał mandat, to buduje stadion, bo przecież miał go w programie i ludzie
na niego zagłosowali. Skąd jednak pewność, że wszystkie jego propozycje
zyskały akceptację wyborców? Tego nie wie i jeżeli chciałby się dowiedzieć,
to powinien mieszkańców o to zapytać.
Podstawową zaletą wprowadzenia budżetu obywatelskiego jest to, że finansowane są tylko te projekty, które mieszkańcy uznali za ważne, zapewnia to
więc efektywne gospodarowanie pieniędzmi. To jednak jeszcze nie ­wszystko.
Równie ważny jest aspekt społeczny, można bowiem cały proces budżetu
obywatelskiego przygotować tak, aby był on okazją do spotkań mieszkańców,
do poznawania się, do budowania więzi społecznych. Może być on także
punktem wyjścia do budowania międzyludzkiej solidarności, mieszkańcy
mogą bowiem przeznaczać środki nie tylko na remont chodnika pod własnymi oknami, lecz także wspierać mieszkańców z innych rejonów miasta,
dostrzegając, że ich potrzeby są również ważne. Nie chodzi więc o to, aby,
wykorzystując możliwość zagłosowania na projekt, wyciągnąć ze wspólnych
środków pieniądze na remont swojej ulicy. Chodzi także o to, by powstawała
prawdziwa, lokalna społeczność, w której ludzie dbają o siebie nawzajem.
Bez względu na to, jak bardzo trafnie radni czy prezydent odczytywaliby
potrzeby mieszkańców i zgodnie z nimi budowali szkoły czy przedszkola, to
taki sposób planowania budżetu miasta nie pomoże w tym, by między ludźmi
zaczęły się tworzyć więzi. Do tego bowiem potrzebny jest punkt zaczepienia
do wspólnego działania, wspólna sprawa, która daje możliwość organizowania
regularnych spotkań, a okazją do nich może być właśnie praca nad budżetem
obywatelskim. Napisałem „może”, bo nie każdy sposób tworzenia budżetu
obywatelskiego musi to zapewnić. Jeżeli sprowadzimy całość do głosowania
w Internecie, to potencjalne korzyści społeczne z wprowadzenia tego narzędzia mogą być skromne. Może pojawić się poczucie, że oto my, mieszkańcy,
sami postanowiliśmy o wybudowaniu nowej ścieżki rowerowej i ona powstała.
Możemy przejechać się nią na rowerze. Co oznacza jednak to pojęcie „my”?
Na ile dobrze znamy mieszkańców ze swojej okolicy? Czy mamy wspólne
sprawy, o których możemy porozmawiać, gdy spotykamy
się w drodze do piekarni?
Budżet obywatelski to okazja nie tylko do budowania
społeczeństwa obywatelskiego, lecz również do wprowadzania w życie idei zrównoważonego rozwoju. ­Nieraz
zdarza się, że prezydent i radni są tak skupieni na projektach wizerunkowych i wiekopomnych dziełach, że jakość
życia mieszkańców, ochrona przyrody i równość społeczna schodzą na plan dalszy, a ogromne środki są przez lata
angażowane w kosztowne, choć niekoniecznie potrzebne
megaprojekty. Budżet obywatelski natomiast to sposób
na to, by zastanowić się, czego tak naprawdę potrzebujemy w mieście czy w gminie wiejskiej, by zaproponować
projekty związane z energią odnawialną czy z transportem publicznym. To od mieszkańców powinniśmy
spodziewać się decyzji podejmowanych z troską o przyszłość, o budowanie zrównoważonego świata, bo mieszkańcy mogą myśleć w kategoriach kilku pokoleń, a nie
czteroletniej kadencji. Nie muszą starać się olśnić
innych w kampanii wyborczej, nie muszą z przyczyn
politycznych popierać absurdalnych projektów, nie dbają
bowiem o utratę miejsca na liście wyborczej. Nie mają
także powodu, by się obawiać, co powie o nich konkurencja polityczna w mediach. Mogą podejmować decyzje
perspektywiczne, nie troszcząc się o utratę stanowiska.
Obywatelem jest się bowiem dożywotnio.
Początki w Sopocie
Sopot jest pierwszym miastem w Polsce, w którym rada
miasta podjęła decyzję o tym, że o części wydatków
z miejskiego budżetu zadecydują w sposób bezpośredni
sami mieszkańcy. Zgodnie z rezolucją rady miasta przeznaczona została na ten cel kwota 3 milionów złotych,
czyli około 1% wydatków z budżetu Sopotu. Jest to kwota
niewielka, chodziło jednak o to, by najpierw przetestować
cały proces właśnie na małej kwocie. Jak doszło do przyjęcia tej rezolucji?
Kampanię na rzecz wprowadzenia budżetu obywatelskiego w Sopocie rozpoczęła Sopocka Inicjatywa Rozwojowa, która jest nieformalną grupą mieszkańców,
działającą na rzecz usprawnienia demokracji i zrównoważonego rozwoju. Założyliśmy ją wraz z Mają
Grabkowską ponad trzy lata temu. Budżet obywatelski był naszym podstawowym postulatem, od którego
zaczęliśmy działalność. Choć zyskał on już na samym
początku sympatię kilku radnych, to urząd miasta się
nie zachwycił. Postanowiliśmy więc zająć się usprawnianiem demokracji krok po kroku i wraz z mieszkankami i mieszkańcami Gdańska Wrzeszcza rozpoczęliśmy
kampanię „Demokracja to nie tylko wybory”. Pierwszym
krokiem była propozycja zmiany w statucie miasta, dzięki której mieszkańcy zyskiwali prawo zgłaszania projektów uchwał po zebraniu odpowiedniej liczby podpisów.
Następnie, korzystając z tego prawa – obywatelskiej
inicjatywy uchwałodawczej – wnieśliśmy projekt nowego regulaminu konsultacji społecznych, którego celem
jest usprawnienie i urealnienie konsultacji w naszym
mieście. Trzecim krokiem był budżet obywatelski
(w Sopocie mówimy budżet obywatelski zamiast „partycypacyjny”, gdyż partycypacyjny trudno się wymawia
i dla przeciętnego mieszkańca jest to słowo nieznane).
37
Animacja w dążeniach do prawa do miejsca
Promowanie budżetu obywatelskiego, poza artykułami
na stronie internetowej, zaczęliśmy od kampanii ulotkowej, w której objaśnialiśmy mieszkańcom, że mogą
mieć wpływ na wydatki z budżetu miasta, że do nich
należy wszystko to, co należy do gminy, z budżetem
włącznie. Potem przyszedł czas wyborów do samorządu,
który sprzyja inicjatywom mieszkańców, jest to bowiem
okres, kiedy lokalni politycy chętniej ich słuchają. Przeprowadziliśmy wówczas wywiady z wszystkimi pięcioma
kandydatami na prezydenta miasta, pytając ich o sprawy związane z demokracją, w tym o możliwość wprowadzenia w Sopocie budżetu obywatelskiego. Naszym
zamierzeniem było zachęcenie mieszkańców do tego,
by poparli w wyborach tych kandydatów (bez względu
na przynależność partyjną), którzy popierali wprowadzenie budżetu obywatelskiego.
Okazało się, że na pięciu kandydatów aż czterech było za.
Rozmawialiśmy o tym przede wszystkim z kandydatami
na prezydenta, gdyż to organ wykonawczy układa projekt
budżetu. Najprościej jest, gdy to prezydent (w innych
przypadkach burmistrz lub wójt) zajmuje się organizowaniem budżetu obywatelskiego. Wybory wygrał jednak
właśnie jedyny kandydat, który nie popierał wprowadzenia budżetu obywatelskiego. Zmienił się jednak skład
rady miasta i weszły do niej osoby, którym zależało na
włączeniu mieszkańców w decydowanie o sprawach miasta. Wkrótce po wyborach rozpoczęliśmy więc rozmowy
z radnymi i po kilku miesiącach na sesję trafiła rezolucja
w sprawie budżetu obywatelskiego, która zyskała akceptację większości rady miasta.
Rezolucja to jednak tylko deklaracja, wyraz woli radnych.
Co dalej? Konieczne było opracowanie zasad, na jakich
miał działać budżet obywatelski w Sopocie. Kilka tygodni
później została w tym celu powołana doraźna Komisja
ds. Budżetu Obywatelskiego, w skład której weszło 7 radnych ze wszystkich klubów. Chociaż projekt budżetu
przygotowuje prezydent, to jednak uchwala go rada miasta i, zgodnie z ustawą o finansach publicznych, ma prawo wprowadzać zmiany w projekcie uchwały budżetowej
(o ile nie są to zmiany, które powodują zmniejszenie
dochodów lub zwiększenie wydatków i, jednocześnie,
zwiększenie deficytu budżetu miasta – art. 240.2). Dlatego, nawet pomimo braku zgody prezydenta na wprowadzenie budżetu obywatelskiego, może to zrobić rada
miasta, mimo że jest to działanie niełatwe i zdecydowanie „na około”, gdyż możliwości organizacyjne rady miasta są znacznie mniejsze niż prezydenta.
Choć początek prac Komisji ds. Budżetu Obywatelskiego
przypadł na początek wakacji, spotykała się ona często,
do ustalenia było bowiem wiele spraw (a czas naglił), by
ruszyć ze wszystkim od września. Do udziału w pracach
komisji został zaproszony prezydent. Sopocka Inicjatywa
stworzyła koncepcję zasad, a także projekt formularza
służącego do składania propozycji w ramach budżetu
obywatelskiego, które przedstawiliśmy radnym. Nie ma
bowiem jednej formuły przeprowadzania budżetu obywatelskiego i każde miasto może robić to na swój sposób,
stosownie do okoliczności i potrzeb. Nam akurat zależy
na możliwości pełnego udziału mieszkańców na każdym
z etapów powstawania budżetu, co w praktyce oznacza, że mieszkańcy mogą zgłaszać projekty, dyskutować
38
nad nimi, a na koniec głosować, które z nich są najważniejsze (w innych
wariantach na przykład w głosowaniu mogą brać udział delegaci mieszkańców lub losowo wybrana grupa mieszkańców). Rada miasta natomiast uznaje
decyzję mieszkańców za wiążącą i wprowadza najwyżej oceniane projekty poprawką do budżetu miasta.
Wokół zasad budżetu obywatelskiego
Kto konkretnie może zgłaszać propozycje wydatków z budżetu miasta? Na pewno wszyscy mieszkańcy, którzy mają prawo udziału w wyborach (formalnie
nazywani osobami posiadającymi czynne prawo wyborcze do rady miasta).
Wyznacznikiem nie powinno być zameldowanie, bo na przykład w Sopocie
pozbawiłoby to prawa głosu kilkaset osób, które tu mieszkają i zadeklarowały,
że tu chcą głosować, jednak, z różnych przyczyn, zameldowane są w innych
miastach. Co natomiast z organizacjami pozarządowymi lub instytucjami, które mogą przyjmować dotacje ze środków publicznych (np. szkoły, policja, straż
pożarna)? Tu sprawa się komplikuje. Bez wątpienia byłoby dobrze, by organizacja pozarządowa mogła zgłosić pomysł projektu. Czy jednak może to być
projekt, który będzie realizowała ona sama, w znaczeniu, że będzie to grant,
który wpłynie na jej konto? Oczywiście, jeżeli mieszkańcy zadecydują, by dofinansować działalność jakiejś organizacji pozarządowej, to jak najbardziej
mogą to zrobić. Wątpliwości dotyczyły jednak tego, ile wniosków od organizacji pozarządowych mogłoby wówczas spłynąć i czy mieszkańcy będą w stanie
je wszystkie przeanalizować? Co się stanie, jeżeli będzie ich sto lub więcej?
Pojawiło się także pytanie, które organizacje lub instytucje mogłyby zgłaszać
projekty? Z instytucjami sprawa była prosta – te, które mają siedzibę w Sopocie. A organizacje pozarządowe? Tu, w ramach Sopockiej Inicjatywy, doszliśmy
do wniosku, że mogą to być wszystkie organizacje, które działają na terenie
Polski i w zasadzie tak również mogłoby być z instytucjami. Dlaczego?
Kluczowa jest bowiem kwestia, na co mogą zostać przeznaczone pieniądze
z budżetu obywatelskiego. Naszym zdaniem, na wszystko, na co tylko mogą
zostać wydane środki z budżetu gminy. Jeśli więc przyjmiemy takie założenie,
to może się nawet zdarzyć, że mieszkańcy Sopotu dofinansują odbudowę
szkoły po powodzi na Podkarpaciu, bo to również leży w kompetencjach gminy i zdarzało się, że Sopot pomagał finansowo innym gminom. Nie chodzi
więc o to, by budżet obywatelski stanowiły wyłącznie środki na „małe inwestycje dzielnicowe”. Remonty chodników czy budowa nowych placów zabaw
są ważne, chodzi jednak o to, by widzieć, że na nich świat się nie kończy, że
ludzie z innej części miasta mogą mieć pilniejsze potrzeby, a także, że jeszcze
pilniejsze potrzeby mogą mieć ludzie, którzy mieszkają w innych miejscowościach, a nawet w innych państwach. Budżet obywatelski powinien być
otwarty również na pomoc rozwojową za granicą (także w Afryce), a decyzja
czy ją wesprzeć, czy nie, należy już do samych mieszkańców.
Podstawą sukcesu w projektach partycypacyjnych jest wiara w to, że ludzie są
z natury dobrzy, że są zdolni do empatii i do zachowań społecznych. Dzięki
temu można przygotować procedurę budżetu obywatelskiego oraz prowadzić
spotkania z mieszkańcami w taki sposób, by pozytywne aspekty ludzkiego
charakteru miały okazję się rozwinąć.
Wiele emocji w Sopocie wzbudziła kwestia, czy mieszkańcy powinny wybierać projekty wspólnie, czy też należy wprowadzić podział na dzielnice?
W Sopocie nie ma dziś rad dzielnic, ze strony prezydenta pojawiła się więc
propozycja, by wykorzystać istniejący podział na cztery okręgi wyborcze.
Problem z tym pomysłem polega na tym, że po pierwsze – są one bardzo
duże, po drugie – jest to podział sztuczny. O ile w dużym mieście, takim jak
Gdańsk, podział na dzielnice jest oczywisty, to już w Sopocie, który ma około
37 tysięcy mieszkańców, jest się nad czym zastanawiać. Wspólne głosowanie
pełni bowiem istotną rolę, buduje poczucie „my, mieszkańcy Sopotu”, zachęca do myślenia w kategoriach dobra wspólnego i do uczenia się międzyludzkiej solidarności. Z kolei głosowanie w okręgach będzie raczej budowało
poczucie „my, mieszkańcy okręgu 1” i może być postrzegane jako dzielenie
mieszkańców miasta.
Animacja w dążeniach do prawa do miejsca
Przy podziale środków na wydatki możliwy jest także wariant mieszany, polegający na tym, że drobne kwoty przeznaczane są na projekty w poszczególnych rejonach miasta, a oprócz tego pozostawia się dużą pulę, o której
mieszkańcy decydują wspólnie. Plusem takiego rozwiązania jest to, że mogą
zostać załatwione drobne sprawy, jak remonty schodów czy naprawa latarni,
dotyczące jedynie małej grupy mieszkańców, a które mogłyby zginąć w dużej puli projektów. Ostatecznie rozwiązanie mieszane zostało zastosowane
w Sopocie i sprawdziło się. Do projektów lokalnych zaliczane były te, które
miały charakter lokalny i których koszt był mniejszy niż milion złotych. Jeżeli więc remont osiedlowej ulicy przekraczał milion złotych, wówczas trafiał na listę projektów ogólnomiejskich. Problemem pozostała jednak skala
okręgów, gdyż są one tak duże, że problemy dotyczące mieszkańców z jednego końca okręgu mogą być odległe lub nieznane dla mieszkańców z jego
drugiego końca.
Jak dyskutować o propozycjach wydatków w ramach budżetu obywatelskiego?
Na przykład na Forum Mieszkańców, czyli na otwartym spotkaniu mieszkańców, na którym omawia się sprawy miasta. W ramach forum mogą powstać
grupy tematyczne, jak na przykład grupa zajmująca się sprawami architektury, edukacji, ekologii czy sportu. Mogą powstać również grupy sąsiedzkie, by
w gronie okolicznych mieszkańców porozmawiać zarówno o sprawach najbliższej okolicy, o tym, jakie są w niej problemy i co przydałoby się w związku
z nimi zrobić, jak i o sprawach całego miasta. Dodatkową korzyścią z ich
powstania jest to, że grupa sąsiedzka stanowi dla mieszkańców okolicy okazję
do spotkania się, poznania, rozmawiania. Natomiast doświadczenia z brazylijskiego miasta Gravataí pokazują, że dzięki zorganizowaniu znacznej liczby
grup sąsiedzkich (85 w mieście, które ma około 232 tys. mieszkańców), udało
się zaangażować w budżet obywatelski 10,5% dorosłych mieszkańców.
Czy to jednak wysoka frekwencja stanowi o sukcesie budżetu obywatelskiego? Czy raczej trafne, korzystne dla mieszkańców inwestycje? Z perspektywy
radnych duże zaangażowanie mieszkańców jest pożądane, gdyż mogą wiązać
z tym nadzieje na dobry wynik w kolejnych wyborach. Czy z perspektywy samych mieszkańców również? Co jest bowiem celem budżetu obywatelskiego?
W naszej ocenie – sensowne podzielenie wspólnych pieniędzy, a przy okazji
budowanie społeczeństwa obywatelskiego. Jeśli przyjąć takie założenie, to wysoka frekwencja jest pożądana, czy może jednak być wyznacznikiem sukcesu?
Troska o wysoką frekwencję przekłada się na wybór metody głosowania.
­Jeżeli chcemy, aby wzięła w nim udział jak największa liczba mieszkańców,
to dobrym rozwiązaniem może być głosowanie w lokalach wyborczych, tak
samo jak w wyborach czy w referendum. Wówczas głosowanie może odbyć się
jednego dnia, w niedzielę, do czego wszyscy jesteśmy przyzwyczajeni i można się spodziewać, że wielu mieszkańców weźmie w nim udział. Czy jednak będzie to wybór najlepszy, skoro nie wiąże się z nim udział w dyskusji?
Czy wszyscy głosujący poznają wcześniej argumenty za i przeciw dotyczące
zgłaszanych projektów, czy będą mogli się dowiedzieć, jakie są priorytety
i potrzeby innych? Wynik głosowania bez dyskusji, bez deliberacji, może
pozostawiać wiele do życzenia, gdyż mogą zostać wybrane projekty przypadkowe, których nazwa dobrze brzmi w pierwszej chwili, jednak, tak naprawdę,
nie są one wcale mieszkańcom potrzebne. Gdyby natomiast wprowadzić ograniczenie, że głosować mogą jedynie ci, którzy wzięli udział w dyskusji, może
to znacząco zmniejszyć frekwencję, bo nie wszyscy chętnie biorą udział w dyskusjach publicznych, choć wzięliby udział w samym głosowaniu. Czy jednak
powinni głosować, skoro sami nie zabrali głosu i nie wysłuchali opinii innych
mieszkańców bądź ekspertów? Czy z wyniku takiego głosowania mieszkańcy
będą zadowoleni?
Kolejną kwestią jest reprezentatywność budżetu obywatelskiego. Może ją
zapewnić poinformowanie wszystkich mieszkańców, że mogą wziąć udział
w głosowaniu, a także o tym, czego ono dotyczy, kiedy się odbędzie, jakie są
jego zasady. Najlepszą metodą jest wysłanie do wszystkich gospodarstw domowych w mieście zaadresowanego listu z zaproszeniem. Zaproszenia mogą
dostarczać również firmy roznoszące ulotki. Wówczas jednak istnieje ryzyko,
że nie do wszystkich mieszkańców wiadomość dotrze,
czasem z tej prozaicznej przyczyny, że ktoś nie otworzy
domofonem drzwi do kamienicy, a przecież chodzi o to,
by nikt nie został wykluczony z głosowania, dlatego że
o nim nie wiedział. Oczywiście, udział jest dobrowolny, mieszkańcy mają prawo nie angażować się w budżet
obywatelski w ogóle, pozostawiając go innym, nawet niewielkiej grupie osób. Aby jednak móc uznać, że proces
został przeprowadzony prawidłowo, powinna zostać przeprowadzona pełna kampania informacyjna i wszyscy mieszkańcy powinni otrzymać zaproszenie do udziału.
Istotnym kryterium, które warto mieć na uwadze, jest
także kryterium „fajności”. Chodzi o to, że całość powinna być dla mieszkańców na tyle atrakcyjna, żeby chciało
im się brać w tym wszystkim udział. Budżet obywatelski
nie powinien być sprowadzony do suchego przerzucania
projektów, kwot i analizowania wskaźników efektywności. To po prostu powinno być „fajne”.
W ubiegłym roku mieszkańcy Sopotu zadecydowali ostatecznie, w ramach budżetu obywatelskiego, o wydatkach
na kwotę ok. 5 milionów złotych. Udało się, chociaż opór
ze strony prezydenta był na początku duży, a na koniec
uznał on budżet obywatelski za sukces. Można jednak
mieć bardzo wiele zastrzeżeń do organizacji spotkań
i przebiegu całości – choćby takie, że nie odbyło się Forum Mieszkańców, że opisy projektów zgłoszonych przez
mieszkańców nie zostały udostępnione w ogóle, a sposób
głosowania polegał na postawieniu maksymalnie pięciu
krzyżyków, uznano bowiem, że ocenianie przez mieszkańców projektów w skali od 0 do 5 jest zbyt trudne.
Pomimo tego jednak mieszkańcy Sopotu oddali ponad
2400 głosów, co oznacza, że w tworzeniu budżetu obywatelskiego wzięło udział więcej mieszkańców, niż w przeszłości w jakichkolwiek konsultacjach społecznych.
Projekty, które wybrali mieszkańcy pomogły rozwiać obawy radnych odnośnie tego, czy mieszkańcy będą potrafili
rozsądnie ocenić wydatki, na pierwszym miejscu znalazło się bowiem ustawienie dodatkowych pojemników
do recyklingu, następnie modernizacja i dofinansowanie
schroniska dla zwierząt, a dopiero potem remont jednej
z ulic. Liczymy na to, że w tym roku uda się poprawić
procedurę budżetu obywatelskiego, że jakość spotkań
i promocji będzie lepsza i że weźmie w nim udział więcej mieszkańców. Doświadczenia z Sopotu pokazują,
że budżet obywatelski nie jest tylko specyfiką Porto Alegre i Ameryki Południowej, demokracja partycypacyjna
sprawdza się także w Polsce.
dr Marcin Gerwin
politolog, specjalista ds. zrównoważonego rozwoju;
współzałożyciel Sopockiej Inicjatywy Rozwojowej
oraz pracowni Zrównoważone Rozwiązania
39
Ratusz w Reykjaviku, fot. Małgorzata Zielińska
Migracja
i partycypacja:
Polacy w Reykjaviku
Małgorzata Zielińska
Animacja pro bono publico, czyli ożywianie, które służyć ma dobru publicznemu, nieodłącznie związane
jest z zagadnieniem partycypacji publicznej i aktywnego obywatelstwa. Warto jednak zadać sobie pytanie
o to, kogo do takiej partycypacji zapraszamy i kogo uważamy za obywatela. Jak twierdzą Bill Jordan i Franck
Duvell1, powołując się na prace W. Ivora Jenningsa i Phillipa Cole’a: „Demokracja to władza ludu, ale ktoś
musi najpierw zdecydować, kim jest lud. [...] [M]oralna równość ludzi zakłada, że wszyscy mają równe prawo
do ubiegania się o członkostwo [w byciu tymże ludem – M.Z.]; zaś zasady demokracji liberalnej wskazują,
że nie powinno się narzucać żadnej zasady dotyczącej wybierania spośród kandydatów (nawet w formie
loterii), chyba że wszyscy wzięli udział w podejmowaniu decyzji, aby taką zasadę wprowadzić.”
W
łączanie migrantów do współdecydowania o lokalnych miejscach, jest aktem
kontrowersyjnym, łamiącym przyzwyczajenia związane z przynależnością narodową czy z prawną kategorią obywatelstwa.
Niektórzy porównują migrację wręcz do aktu wojny2. Jednocześnie jednak migracje stają się – zwłaszcza obecnie w Europie – tak powszechne, że są coraz trudniejsze do pominięcia w analizach na temat obywatelskości czy demokracji.
40
W poniższym artykule chciałabym odnieść się do kwestii partycypacji migrantów w tworzeniu miasta na podstawie badań, które prowadziłam w latach 2009 i 2010
wśród polskich migrantów w Reykjaviku. W pierwszej
części pracy postaram się pokazać miasto i aktywność
obywatelską z perspektywy samych migrantów, a następnie przedstawić rozwiązania wprowadzone w Reykjaviku, które mogłyby posłużyć za wzór dobrych praktyk
w aktywizowaniu migrantów.
Animacja w dążeniach do prawa do miejsca
Polacy w Reykjaviku
Badania migrantów w miastach najczęściej dotyczą metropolii – globalnych
miast, które zamieszkuje wiele narodowości3. Reykjavik za takie miasto trudno
uznać, gdyż łącznie z okolicznymi miasteczkami, tworzącymi region stołeczny,
zamieszkuje go zaledwie 203570 osób (dane za IV kwartał 2011), co stanowi około 2/3 mieszkańców całej Islandii (319560 osób w tym samym czasie4).
Obcokrajowcy (czyli mieszkańcy o innym niż islandzkie obywatelstwie) stanowią około 6,5% wszystkich mieszkańców kraju i około 6,8% mieszkańców
regionu stołecznego5. Wśród nich największą grupę (około 44%6) stanowią
właśnie Polacy. Jak pokazuje Wykres nr 1, liczba Polaków na Islandii systematycznie rosła od czasu transformacji ustrojowej w Polsce, a od 2006 roku,
gdy islandzki rynek pracy otworzył się na nowych członków Unii Europejskiej,
migracja Polaków do tego kraju nabrała jeszcze szybszego tempa. Trend ten
trwał do czasu kryzysu finansowego, podczas którego Islandia ucierpiała szczególnie, a islandzka waluta straciła niemal połowę swojej wartości w porównaniu do złotego. Niektórzy migranci wrócili wtedy do Polski lub przenieśli się
do innych krajów (zwłaszcza do Norwegii), nie było ich jednak tak wielu, jak
przewidywano w mediach7.
12000
Mieszkańcy Islandii urodzeni w Polsce.
10000
Traktując tę perspektywę jako ramę badań nad migrantami, nie można więc postrzegać ludzi jako przemieszczających się między stabilnymi miejscami, ale jako twórców
miejsc, poruszających się między procesami oraz zbiorami „dotychczasowych opowieści”.
W moich badaniach szczególnie interesowało mnie spojrzenie na migrantów – na to, czy lokalne miejsca mają
dla nich znaczenie, a jeśli tak, to jakie. Próbowałam więc
zbadać opinie, znaczenia, cele i potrzeby Polaków w rejonie Reykjaviku, dotyczące życia i uczenia się w nowym
miejscu.
Badania prowadzone w odległych islandzkich wioskach
rybackich16 pokazują, że „miejsca są wciąż ważne, zarówno byłe, jak i obecne domy, chociaż znaczenia te są stale
kontekstualizowane i negocjowane poprzez transnarodowe
8000
6000
4000
2000
0
Podobnie Doreen Massey opisywała „miejsca nie jako
punkty czy obszary na mapie, ale jako połączenia przestrzeni z czasem; jako czasoprzestrzenne zdarzenia”15.
Podkreślała, że miejsca, tak jak i przestrzeń, nie są stałe, ale zmieniają się w czasie. Nie są jedną historią, ale
są splecione z wielu opowieści. Dla Massey miejsce jest
otwarte, jest ciągłym procesem – nawet natura (w tym,
kojarzone ze stabilnością, góry) – jeden z elementów
miejsca – zmienia się w czasie. Miejsca tworzone są między innymi przez interakcje, relacje i praktyki.
1974 1985 1991 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011
1938 1980 1987 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010
Wykres nr 1: Opracowanie własne, na podstawie Statistics Iceland, 2012
i A. Wojtyńska, 20118
Ramy teoretyczne
Prowadzone przeze mnie badania plasuję w nurcie pedagogiki miejsca, rozwijanej m.in. przez Marię Mendel9 czy Davida A. Gruenwalda (critical pedagogy of place10), i pokrewnej analizom geografów humanistycznych czy
polskich pedagogów społecznych, np. Heleny Radlińskiej i jej koncepcji środowiska życia.
W porównaniu do badań nad migracjami, które koncentrują się na wielokulturowości, analizowanie relacji człowieka z miejscem pozwala zwrócić uwagę
również na inne elementy życia migrantów, nie tylko kontakty społeczne. Arif
Dirlik twierdzi, że „miejsce to lokalizacja (location), gdzie to, co społeczne
spotyka się z tym, co naturalne”11, podczas gdy David A. Gruenewald wymienia następujące „wymiary miejsc”: percepcyjny, socjologiczny, ideologiczny,
polityczny i ekologiczny12.
Pojęcie miejsca nie jest jednak jednoznaczne, a prace geografów społecznych
i humanistycznych oferują wiele jego definicji. Yi-Fu Tuan pisał, że: „Miejsce
może być tak małe jak kąt w pokoju i tak duże jak cała Ziemia”13, zawsze
jednak kojarzone jest z bezpieczeństwem i stabilnością. Później Cresswell
twierdził, że miejsce znaczy więcej niż lokalizacja. Według niego miejsce
„[w] teorii geograficznej i filozofii oznacza znaczące wycinki przestrzeni –
miejsca (locations) przepojone znaczeniami i władzą. Miejsce to centrum
znaczenia – przywiązujemy się do niego, walczymy o nie i wykluczamy
z ­niego ludzi – doświadczamy go”14.
1.B. Jordan i F. Duvell, Migration: The Boundaries of Equality and Justice,
Polity Press, Cambridge 2003, s.17.
2. Więcej na ten temat: Ibidem, s.2.
3.Np. B. Jałowiecki i E. A. Sekuła (red.), Metropolie mniejszości: mniejszości w metropoliach. Scholar, Warszawa 2011.
4.Statistics Iceland (2012). Population in the 4th Quarter 2011. Odczytane 15.01.2012 z: http://www.statice.is/Pages/444?NewsID=8956.
5.Statistics Iceland (2012). Population by sex, municipality, citizenship
and age 1 January 1998-2011. Odczytane 15.01.2012 z: http://www.
statice.is/Statistics/Population/Citizenship-and-country-of-birth.
6. Ibidem.
7.Więcej na temat wpływu kryzysu finansowego na islandzką Polonię
patrz: A. Wojtyńska i M.Zielińska, Polish migrants in Iceland facing
the financial crisis. [w:] Þjóðarspegillinn 2010. The Social Science Research Institute, Uniwersytet Islandzki, Reykjavik 2010.
8.Statistics Iceland (2012). Population by sex, municipality, citizenship...
oraz A. Wojtyńska, Historia i charakterystyka migracji z Polski do Islandii, [w:] M. Budyta-Budzyńska (red.), Integracja czy asymilacja?
Polscy imigranci w Islandii, Scholar, Warszawa 2011.
9.M. Mendel, Pedagogika miejsca i animacja na miejsce wrażliwa,
[w:] M. Mendel (red.) Pedagogika miejsca. Wydawnictwo Naukowe
DSWE, Wrocław 2006.
10.D. A. Gruenewald, The best of both worlds: a critical pedagogy of place, „Educational Researcher”, nr 32 2003, ss. 3-12.
11.Cytat za: D. B. Massey, For Space, Sage Publications Ltd., Londyn
2005, s.137.
12.D. A. Gruenewald, Foundations of Place: A Multidisciplinary Framework for Place-Conscious Education, „American Educational Research
Journal”, nr 40(3) 2003, s. 623.
13.Yi-Fu Tuan, Space and place: humanistic perspective. „Progress
in Geography”, nr 6 1974, s. 245.
14. T. Cresswell, On The Move, Routledge, New York 2006, s.3.
15. D. B. Massey, op.cit. s. 71.
16.U. Dís Skaptadóttir i A. Wojtyńska, Labour Migrants Negotiating Places and Engagements. [w:] J. O. Barenholdt, B. Granås (red.), Mobility
and Place. Enacting Northern European Peripher, Ashgate Aldershot,
Farnham 2007, ss. 115-126.
41
Animacja w dążeniach do prawa do miejsca
doświadczenia migrantów”17. Autorki badań konkludują: „Nowemu miejscu nadawane jest znaczenie, ale
znaczenia te mogą być różne od tych, jakie nadają im ludzie urodzeni w tym rejonie. Znaczenia te budowane są
na codziennych doświadczeniach, ale są skomplikowane;
mogą być mniej zależne od okolic miejsca zamieszkania
czy Islandii jako takiej, a bardziej od wiedzy – poglądów
przyniesionych przez migrantów”.18 Takie właśnie znaczenia były przedmiotem mojego badania, przeprowadzonego w nieco innych warunkach, w islandzkim rejonie
stołecznym. Ze względu na rozmiar tego artykułu odniosę się tu tylko do jednego wycinka badań – partycypacji
­publicznej migrantów.
Metody badań
Opisane powyżej pytania badawcze wymagają badań
jakościowych, które pozwolą odnaleźć znaczenia, a nie
testować hipotezy. Badania prowadzone były w roku akademickim 2009/2010 przy wsparciu udzielonym przez
Islandię, Liechtenstein i Norwegię, poprzez dofinansowanie ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego
Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego, w ramach Funduszu Stypendialnego
i Szkoleniowego. Podstawowymi metodami badań były:
– obserwacje etnograficzne i nieformalne rozmowy
z mieszkańcami Reykjaviku,
– wywiady pogłębione z 34 dorosłymi Polakami mieszkającymi w islandzkim regionie stołecznym, w tym
z 16 kobietami i 18 mężczyznami, w wieku 19 – 60 lat.
16 respondentów miało wyższe wykształcenie, 13 – średnie, a 5 – podstawowe lub zawodowe. Badane osoby
przebywały w Islandii od 1,5 roku do 25 lat. Respondenci
byli dobierani tak, by powstała jak najbardziej zróżnicowana grupa, ale ze względu na trudności z przekonaniem
do wywiadu osób z wykształceniem podstawowym z jednej strony, a łatwością nawiązania kontaktu z nauczycielami (zwłaszcza z pracownikami przedszkoli) ze strony
drugiej, nauczyciele właśnie stanowią największą grupę
zawodową wśród respondentów (10 osób, obok 7 innych
pracujących w branży budowlanej, 4 pracowników supermarketów, 3 kierowców, a także przedstawicieli innych
zawodów). Wypowiedzi będą cytowane z bardzo krótkim
opisem ich autora/ki, ze względu na konieczność zachowania w tajemnicy tożsamości rozmówcy, co jest niezbędne w przypadku członków tak małej społeczności.
Miasto w oczach migrantów
W wypowiedziach respondentów Islandia była silniejszym punktem odniesienia niż sam Reykjavik. Niektórzy jednak odnosili się właśnie do miasta i, w zależności
od tego, z czym je porównywali, określali je jako małe
i prowincjonalne (zwłaszcza w porównaniu z polskimi
miastami czy innymi europejskimi stolicami) albo duże
i wielokulturowe (w porównaniu z islandzkimi miasteczkami i osadami, w których wcześniej mieszkali). Jedną
z cech miasta była jego otwartość przestrzenna, geograficzna łatwość wydostania sie z niego, choć wyłącznie
przez posiadaczy samochodów. Jeden z respondentów
twierdził: „Bez samochodu nie wyobrażam sobie tutaj
życia, bo to nie byłoby życie, to byłoby tak, jakby człowiek
był zamknięty w jednej klatce. Tutaj autobusy jeżdżą tylko w danym okręgu, czyli Reykjavik i okolice Reykjaviku,
to żadna przyjemność przecież (...). To też jest ważne, że
można wyskoczyć poza miasto. Tutaj są fantastyczne widoki, szczególnie w lato”. Dla wielu badanych Reykjavik
42
był właśnie bazą wypadową do licznych islandzkich atrakcji turystycznych
leżących poza miastem: wodospadów, gejzerów, lodowców czy – zwłaszcza
wiosną 2010 roku – wulkanów. Refleksje badanych, przedstawione poniżej,
będą więc czasem dotyczyć tylko Reykjaviku, czasem zaś odnosić się będą
do całego kraju.
Postrzegany wpływ na miejsce
Jedno z pytań zadanych przeze mnie respondentom dotyczyło tego, czy czują, że mają wpływ na miejsce, w którym żyją. Najczęściej odpowiedź była
pozytywna i odnosiła się do pokazywania Islandczykom – na własnym przykładzie – dobrego obrazu Polaków, innego niż funkcjonujący negatywny obraz medialny utożsamiający (według respondentów) Polaków z przestępcami19. Ponadto, pracownicy przedszkoli czuli, że wnoszą dużo do życia dzieci,
z którymi pracują, zaś jedna z nauczycielek za swój szczególny wpływ uznała
pracę na rzecz dialogu i otwartości między polskimi rodzicami a islandzkimi
nauczycielami.
Zarówno nauczyciele, jak i przedstawiciele innych grup zawodowych twierdzili, że ich praktyki i sposób wykonywania pracy – inny od islandzkiego, był
ich wpływem na miejsce, gdyż pokazywali, jak można robić te same rzeczy
w inny sposób. Bezrobotny mężczyzna z wyższym wykształceniem powiedział:
„Nie czuję jakiegoś dużego wpływu, ale czuję jakiś minimalny wpływ [...]
przez to, że poznaję jakichś Islandczyków, przekazuję im swoje opinie, wiadomości, jakieś tam informacje i przez to oni stają się bogatsi i jakiś kontakt
jest. Zawsze mi się wydaje, że uczą się ode mnie, od nas, czegoś”.
Często wpływ na miejsce pokazywany był jako kolektywny wpływ Polaków
na Islandii. 30-letni student i pracownik restauracji powiedział: „Jestem takim
jakby... kropelką wody w morzu, w kulturze polskiej, my wprowadzamy, Polacy
– ja jestem jedną częścią tych Polaków – tu kulturę polską”. Wspomniał też
o sytuacji, kiedy jego islandzcy współpracownicy nauczyli się polskich kolęd
i zaśpiewali je. Był to dla niego szczególnie emocjonujący moment:
„Jakie to było piękne! [...] po prostu to było niesamowite przeżycie. [...]
No i właśnie to jest taki wkład kulturowy no i w sumie czuję się taką, no jakąś
cząstką tego wkładu, bo jestem Polakiem, bo Polacy tutaj są [...] może nie to,
że ja sam jedyny coś tam wkładam, w to społeczeństwo, ale tak jako my Polacy”.
Biorąc pod uwagę sposób postrzegania miejsc przez Doreen Massey – jako
wciąż tworzonych przez praktyki i relacje oraz „utkane z toczących się opowieści”20, można uznać, że migranci tworzą miejsca poprzez relacje z innymi
ludźmi oraz pokazywanie innych praktyk.
Co zaskakujące, mimo że Polacy byli często zapraszani na Islandię, by uzupełnić braki na rynku pracy, rzadko wskazywali, że ich obecność ma wpływ
na gospodarkę kraju. Niektórzy twierdzili, że ich wkładem jest dobrze wykonana praca, pewien mężczyzna zaś dowiedział się, ku swojemu zaskoczeniu,
że jego zaproszenie na Islandię było spowodowane zwolnieniem strajkujących islandzkich pracowników w jego branży, z czym nie czuł się dobrze.
Partycypacja publiczna
Partycypację publiczną można, za Stuartem Langtonem21, podzielić na:
1. Aktywność publiczną, czyli lobbowanie, protest, nieposłuszeństwo obywatelskie, edukację obywatelską i rzecznictwo22.
2. Angażowanie obywateli – czyli konsultacje społeczne działań podejmowanych przez władze23.
3. Partycypację wyborczą.
4. Partycypację obowiązkową, czyli np. płacenie podatków24.
Poniżej omówię wspomniane typy partycypacji respondentów w islandzkim
życiu publicznym, gdyż kilka pytań w wywiadach właśnie tego dotyczyło
– pytałam między innymi o głosowanie, kandydowanie, udział w demonstracjach, a także o samo zainteresowanie życiem politycznym.
Animacja w dążeniach do prawa do miejsca
Aktywność publiczna
Udział w protestach ulicznych, jako przejaw aktywności publicznej
migrantów, budził moje szczególne zainteresowanie, bowiem w Reykjaviku, w czasie mojego niemal rocznego pobytu, co tydzień odbywały się
demonstracje przeciw rządowi, bankom oraz Międzynarodowemu Funduszowi Walutowemu. Przed moim przyjazdem, niedługo po rozpoczęciu
się kryzysu i ujawnieniu nadużyć władz i bankierów, demonstracje te były
masowe (pojawiało się na nich kilka tysięcy osób, część z nich uderzała w garnki i patelnie, dlatego też protesty zostały nazwane „Rewolucją
Garnkową” – ang. Kitchenware Revolution). Nikt z respondentów nie wziął
jednak udziału w demonstracjach, mimo że w migrantów kryzys finansowy, spowodowany między innymi ryzykownymi działaniami islandzkich
banków, uderzył szczególnie – część z nich straciła połowę oszczędności
(w przeliczeniu na złotówki). Swój brak udziału w protestach tłumaczyli
np. w następujący sposób:
„Ja tylko słucham, trzymam się z daleka. Mówię: nie mój kraj, nie ciągnie
mnie aż tak bardzo. Wiadomo, jestem tu na krótko. Ale słuchać, słucham.
Interesuję się tym, ale nie wchodzę w to dalej. Nie. Tylko patrzę tak z boku”
– (23-letnia pracownica przedszkola).
Młode małżeństwo z dzieckiem wypowiedziało się w podobny sposób:
Kobieta: „Chyba nie czujemy się na tyle częścią tutejszej społeczności, żeby
brać udział w czymś takim. Nie mamy poczucia, żeby to nas bezpośrednio dotyczyło. Nawet jeżeli nas to dotyczy, to nie jest nasza sprawa, żeby wyskakiwać”.
Mężczyzna: „Jesteśmy tu obcy i tak naprawdę zawsze będziemy. Nawet jeżeli tu zostaniemy, to, szczerze mówiąc, zawsze będziemy obcy. Nie braliśmy
udziału, nie mieliśmy na to ochoty. W Polsce też bym nie brał udziału w takich manifestacjach, ponieważ [to] nie ma sensu”.
Młoda nauczycielka również nie protestowała na Islandii, ale opowiadała
o udziale w protestach i strajkach w Polsce:
„Wiesz co, nie, tutaj nie. Bo tutaj generalnie ja w tym życiu – tak jak ci mówiłam – islandzkim: obywatelskim, społecznym, politycznym właśnie nie
uczestniczę ze względów językowych i braku czasu jeszcze. Przynajmniej
na razie. No dlatego nie... ale np. w Polsce pamiętam, że tak, demonstracje jak najbardziej. Jeżeli zabrali studentom zniżkę 50% na pociągi, to
byłam pod urzędem wojewódzkim, oczywiście, wyszłam w połowie zajęć.
Krzyczałam”.
Inny respondent (inżynier z rodziną na Islandii) twierdził, że chciał pójść
protestować przed parlament, ale inna kultura protestu na Islandii była
dla niego usprawiedliwieniem dla pozostania w domu:
„Miałem taki pomysł [żeby pójść], ale to nie wygląda tak, jak w Polsce. Oni są
zimni – nie pokazują tych swoich emocji, tak jak w Polsce, że się wyrywa ławki, bruk i się pali opony i rzuca. To – to ja rozumiem, to – to jest jakiś protest.
A tutaj jest happening – ludzie przychodzą z dziećmi i krzyczą: „Nie chcemy
tego, Nie chcemy tego”, [...] to nie działa. Co z tego, że oni krzykną, jak
­mafia, że tak powiem – bo ja to nazywam mafią, bo definicja mafii to jest właśnie połączenie biznesu z polityką, prawda? A tu jest nepotyzm powszedni.
Więc nie za bardzo oni mogą coś zmienić, chyba że spalą parę opon, wybiją
trochę szyb i wywiozą kogoś na taczce”.
17. Ibidem, s. 115.
18.Ibidem, s. 124.
19.Zob. też: H. Ólafs i M. Zielińska, „I started to feel worse when I understood more” Polish immigrants and the Icelandic media. [w:] Þjóðarspegillinn 2010, The Social Science Research Institute, University of Iceland. http://skemman.is/en/item/view/1946/6741.
20.D. B. Massey, For Space..., s.72, tłum. własne.
21.Cytowanym przez Tadeusza Kaźmierczaka w pracy pt. Partycypacja publiczna: pojęcie, ramy
teoretyczne, [w:] A. Olech (red.), Partycypacja publiczna. O uczestnictwie obywateli w życiu
wspólnoty lokalnej, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2011, ss. 83-99.
22.Ibidem, s. 85.
23.Ibidem, ss. 87-90.
24. Ibidem, s. 90.
Jedynie jeden respondent (30-latek z wykształceniem
średnim) wyraził gotowość do udziału w protestach
na Islandii, ale z różnych względów nie brał w nich udziału. Za to w Polsce często protestował we własnym mieście:
„Jakieś anty-McDonaldowe, antyfutrowe [protesty],
jak się kiedyś tam było gnojkiem. [...] Tutaj bym mógł
wspierać [demonstracje]. [...] Jakby dotyczyła tego, czego wiesz... [...] No sorry, ale trzeba mieć jakiś swój światopogląd. Nie pójdę na manifestację przeciwko rządowi
islandzkiemu, bo mnie ten rząd nie interesuje prawie
w ogóle. [...] Miałem iść na manifestację „Wolny Tybet”,
to nie poszedłem, bo chyba byłem w pracy czy coś, czy
już było za późno. Czy jakieś inne manifestacje, jakie
były, to oczywiście, jak najbardziej. [...] Mnie w ogóle
nie interesuje polityka. Fakt faktem, ‚Wolny Tybet’ to też
jest polityka, w sumie każde wyzwolenie jakiegoś kraju,
czy takie sprawy... prawa równości, prawa mniejszości,
od gejowskich po mniejszości jakieś narodowe, to wszystko jest polityka, ale to już jest... nie taka dosłowna polityka. To coś za co mógłbym protestować. Oczywiście”.
Podsumowując – brak zainteresowania polityką
islandzką oraz brak zrozumienia dla celów i metod
protestu powstrzymywały Polaków przed udziałem
w demonstracjach. Jednocześnie jednak wielu czuło się
na Islandii obcymi, gośćmi (wypowiadały się tak nawet
osoby, które mieszkały tam od kilkunastu lat), którzy
nie tylko nie byli odpowiedzialni za to, co działo się
w kraju, ale też nie czuli się zaproszeni do współdecydowania (jeden z respondentów powiedział wprost, że
nie sądzi, by Islandczycy chcieli, by Polacy mieszali się
do tego typu spraw).
Partycypacja wyborcza
Tak, jak w powyższej wypowiedzi, tak i w niemal wszystkich wypowiedziach Polaków, polityka (zarówno polska,
jak i islandzka) była postrzegane negatywnie, a w najlepszym wypadku obojętnie – innymi słowy, respondenci
wyrażali niechęć do niej bądź brak zainteresowania.
Część głosowała wcześniej w Polsce, ale była zawiedziona politykami, inni nie głosowali w polskich wyborach ani podczas pobytu na Islandii, ani wcześniej, gdy
­mieszkali w Polsce.
Trzydziestokilkuletni budowlaniec przestał głosować,
jeszcze kiedy był w Polsce:
„Polityka mnie śmieszy. [...] Nie wiem, nie ma tam nikogo [wśród polskich polityków], jak tam tak się patrzę,
to nie wiadomo, czy się śmiać, czy płakać, bo to i tak
kogo się nie wybierze to i tak będzie... [...] [na Islandii:]
­Raczej tu na razie mnie to nie interesuje. Też słyszałem,
że tutaj też były cyrki z tego, [...] że ktoś się wzbogacił
szybciej niż ten cały kraj zbiedniał...”.
Inny respondent w średnim wieku, też zrezygnował
z głosowania. Uważał, ponadto, że emigranci nie powinni mieć prawa głosu:
„Jeszcze kiedyś chodziłem [na wybory], ale już widzę,
że to nie ma sensu. To jest jedna wielka klika przecież
tam. Co mi to da? [...] No, staram się być wobec swojego kraju w porządku, ale to jest też w moim interesie
w tym sensie, że się rozliczam z podatku, no nie? [...] ja
się dziwiłem, dlaczego Amerykanie głosują też na to, co
się dzieje w Polsce, to jest szczyt złośliwości. Oni sobie
siedzą tam, wygodnie, w ciepełku, w fotelikach i głosują
na to, co się dzieje w Polsce? No chwileczkę, dlaczego?
43
Animacja w dążeniach do prawa do miejsca
Z jakiej strony mają takie prawa? No, nie powinni, prawda? Co ich to obchodzi, prawda?”.
Wypowiedź tego respondenta, w połączeniu z jego
twierdzeniem o braku zainteresowania islandzką polityką, stwarza obraz migranta jako tego, który nie angażuje
się (a nawet – według tego respondenta – nie powinien
się angażować!) w sprawy publiczne żadnego kraju,
będąc wszędzie obcym i nie chcąc brać na siebie odpowiedzialności. Taki obraz wynikał z większości wywiadów, choć były też osoby, które deklarowały chęć udziału
w islandzkich wyborach „za parę lat”. Niektórzy brali
udział w polskich wyborach, ale o polityce i tak wypowiadali się z niesmakiem. Pewien 26-letni bezrobotny
stwierdził wręcz: „Bez obrazy na Polskę, ale na ten rząd
tylko wziąć i głowicę jądrową spuścić, niech zmiecie
wszystko z powierzchni Ziemi. Jest jedno wielkie,
za przeproszeniem, gówno”.
Na Islandii zdecydowana większość respondentów nie
miała obywatelstwa ani prawa wyborczego, ale prawie
nikt nie wyrażał też zainteresowania możliwością głosowania. Respondenci tłumaczyli to polskimi doświadczeniami (nauczyciel: „Nauczyłem się w Polsce tego, że nie
wierzę po prostu. [...] nie wierzę w to, co mówią politycy,
ale tego mnie Polacy nauczyli”), tym, że wciąż czują się
jak goście na Islandii, że nie znają jeszcze wystarczająco
języka islandzkiego lub że są zdegustowani walkami politycznymi i nie chcą się do nich włączać. Czasami jednak
tłumaczenia te wydawały się wymówkami, a respondenci
zdawali się wręcz szczęśliwi z tego, że polityką na Islandii
interesować się nie muszą. 34-letni bezrobotny twierdził:
„Ogólnie to jestem antymedialny, antypolityczny. [...]
Uważam, że fajnie jest żyć w kraju, w którym nie musisz
nic wiedzieć o politykach. [...] Gdybym się czymś zajął
i głosował to bym..., jestem taki, że musiałbym to kontrolować. Ja na ciebie głosowałem człowieku i co ty ten
[...]. Jeśli głosujesz, bo tak wypada, bo wszyscy głosują,
to jesteś tylko takim narzędziem”.
Inny mężczyzna, młody nauczyciel, twierdził:
„Ja do tej pory nie wiem, jak się tam ich prezydent nazywa, premier, znam twarze, ale nie interesuje mnie to
w ogóle i... [...] Mi się lepiej żyje, jak ja nie wiem. Ja
na przykład... to mi w ogóle ułatwiało życie na początku,
ja w ogóle nie wiedziałem, co się w tym kraju dzieje i ja
myślałem, że ja żyję sobie w takim kraju wiesz, że tu się
nic nie dzieje. I że jest tak spokojnie i w ogóle jest zajebiście, że tu w ogóle, że tu się nic nie kradnie, że tu nie ma
żadnych rozbojów, nie?”.
Respondenci ci świadomie nie śledzili wiadomości, nie
interesowali się polityką – ani w Polsce, ani na Islandii.
Jedynie jedna badana, kobieta mieszkająca na Islandii
od kilkunastu lat, uznała, że wiedza o polityce jest jednak wartościowa:
„Wszędzie jest to samo. Władza zmienia człowieka, pieniądze zmieniają człowieka. I to bardzo…[...] Dlatego
jest to tak strasznie brudny obszar, [ale] jak powiedziałam, jest wiele osób, które chcą mimo wszystko się
jak gdyby przeciwstawić, prawda? Są tak, jak w naszej
literaturze Judym. Wiele osób zapłaciło zbyt dużą cenę
za to, bo jednak ta cała mafia polityczna jest na tyle silna i bezkrytyczna, i nie zna żadnych granic własnego
działania. [...] To są wszystko rzeczy, mnie się wydaje,
o których to średnie, powiedzmy, środowisko wie, tylko
na co dzień się tym nie chcę zajmować, bo jest to bardzo
44
deprawujące, jak mówimy o czymś, wiemy o czymś, rządzi to naszym życiem,
a nie jesteśmy w stanie, bo nie mamy takiej władzy, żeby to w jakiś sposób
naprawić, zmienić. Także odsuwa się to. Tak jak masa Islandczyków, tutaj
właśnie z mojego środowiska mówi, że nie wie w ogóle, co się dzieje. Oni wolą
nie wiedzieć, co się dzieje. Ja uważam, że to nie jest dobre wyjście, no, ale jest
to wyjście, które broni system psychiczny. Także jest to zrozumiałe. Mimo że
[...] ja nie mam takiego charakteru, żeby uciekać przed problemami, czy bronić się jakąś niewiedzą, prawda? Jakoś wolę wiedzieć. [...] Trzeba wziąć urlop
po takich wiadomościach niektórych. Ale świadomość musi być. Świadomość
w jakimś tam procencie, ja uważam, że nie da się żyć bez, prawda? I trzeba to
analizować, oceniać, znaleźć swoje miejsce w życiu, pracować nad tym, żeby
to nam dało jakąś satysfakcję, zadowolenie”.
Jeśli chodzi o kandydowanie w wyborach, to tylko jeden respondent wyraził na nie gotowość. Trzydziestokilkuletni mężczyzna, mieszkający na Islandii z rodziną, spytany o to, czy chciałby się zaangażować w życie polityczne
na Islandii, odpowiedział:
„Nie wiem, na pewno chciałbym, bo trochę mi tego brakuje. Bo w Polsce
trochę się w tym angażowałem. Tutaj właśnie ta praca mnie trochę za bardzo
absorbuje – muszę coś z tym zmienić, bo za długo tutaj [w pracy] czasu
spędzam. [...] Na razie właśnie tak jak w Polsce, bo tak leciałem szczeblami,
małe gminki, później tam powiat, coś tam, coś tam. I tutaj chyba właśnie
bym tak chciał podobnie – najpierw zaaklimatyzować się tak u siebie w tym
małym miasteczku, może później tutaj. Nie wiem, czy mi czasu na to wystarczy, ale plan taki jest”.
Inny mężczyzna, mieszkający na Islandii od ponad 20 lat, wspomina, że
dwukrotnie partie islandzkie proponowały mu kandydowanie. On jednak się
nie zgodził:
„Ja jestem dziwny, dlatego że [...] mnie polityka nie interesowała, może
teraz bardziej by interesowała, ale do tego trzeba dojrzeć… w Polsce mnie
nie interesowała, tym bardziej wydaje mi się, że [...] w obcym kraju, który
jest naszą drugą ojczyzną, nie jest łatwo, bo to naprawdę jest trudne. Wydaje mi się po drugie, że musiałbym znać język perfekt. Ja uważam, że ja
nie czułbym się na siłach”.
Z kolei młoda nauczycielka tłumaczyła brak swojego zaangażowania politycznego niechęcią do polityki w ogóle:
„Nie, nie, nie angażuję się w życie polityczne, ponieważ... to nie jest dobry
obszar do działania. Jak jesteś dobrym człowiekiem, który chce robić coś dobrego w życiu i chcesz żyć zgodnie z zasadami moralnymi, to nie powinieneś
zajmować się polityką. Bo potem... to znaczy ja nie mówię, że wszyscy politycy są źli, aczkolwiek to jest ciężka sprawa... tam trzeba mieć pewne cechy,
których ja nie posiadam... [...] ja np. nie skłamałabym. W celu uzyskania
czegoś, jakichś profitów czy takich rzeczy... [...] nie, nie, wszyscy wiedzą, co
to jest polityka”.
Jednocześnie angażowała się ona w działania polskiego stowarzyszenia
oraz w życie polonijne. Działania na rzecz polskiej społeczności na Islandii były najczęstszą formą zaangażowania publicznego, poza tzw. partycypacją obowiązkową, czyli np. płaceniem podatków, co jednak, z definicji,
nie było ich wyborem. Udział w stowarzyszeniach oraz działalności stowarzyszeń, opiszę poniżej.
Animacja społeczno-kulturowa
Choć migranci nie brali udziału w życiu politycznym, to chętnie uczestniczyli w życiu społeczno-kulturalnym miasta, szczególnie w działaniach
do nich skierowanych. W stolicy działały między innymi takie organizacje,
jak ­Centrum Międzykulturowe, Stowarzyszenie Kobiet Obcego Pochodzenia
czy Czerwony Krzyż, które pracowały z migrantami, a także, w mniejszym lub
większym stopniu, były z nich złożone. Były i mniejsze spotkania migrantów
– przy kawie, przy wspólnym szyciu lub robieniu na drutach, w kółku opowiadań (story circle), i większe, np. międzykulturowa parada, odbywająca się co
roku przez jeden dzień, podczas której wielu migrantów maszerowało ulicami
w strojach narodowych, prezentowało muzykę, tańce i jedzenie ze swojego
kraju. Migranci zrzeszali się też w stowarzyszeniach tematycznych (np. w polskim stowarzyszeniu fotografów) czy w chórach. Ponadto, w Reykjaviku
Animacja w dążeniach do prawa do miejsca
istniała polska szkoła sobotnia, założona przy polskim konsulacie. Polscy
nauczyciele, ale też i inni przedstawiciele Polonii działali w Stowarzyszeniu
Przyjaciół Szkoły Polskiej w Reykjaviku i organizowali nie tylko sobotnie
lekcje, ale też rodzinne imprezy kulturalne. Organizowane wydarzenia były
skierowane głównie do Polaków, ale zapraszano też innych obcokrajowców
oraz Islandczyków. Wtedy odbywały się też pokazy polskich filmów (z tłumaczeniem na język angielski), Dni Polskie, a w uroczystym koncercie z okazji
11 listopada w 2009 roku wzięły udział islandzkie dzieci oraz ich rodzice.
Angażowanie [nie]obywateli
Angażowanie obywateli obejmuje, według Tadeusza Kaźmierczaka, „działania inicjowane i kontrolowane przez władze publiczne w toku wypełnienia
ich statutowych zadań administracyjnych lub zarządczych. Podstawowym
celem tych działań jest doskonalenie procesu decyzyjnego i jakości świadczonych usług publicznych tak, aby zapewnić wokół nich możliwy konsensus
oraz wsparcie i przychylność obywateli”25. Co ciekawe, w Reykjaviku władze
próbowały angażować nie tylko obywateli, ale też migrantów bez islandzkiego
obywatelstwa. W pierwszej połowie 2010 roku Urząd Miasta w Reykjaviku
zorganizował otwarte spotkanie dla migrantów w Reykjaviku, pod nazwą
„Porozmawiajmy!”, na które zaproszono migrantów, wykorzystując w tym
celu różne kanały informacyjne (m.in. wydarzenie na Facebooku). Spotkanie, w którym wzięłam udział, było zorganizowane w formie okrągłych stołów
dotyczących różnych dziedzin życia w mieście (transportu, edukacji, usług
publicznych, działalności biura imigracyjnego i in.). W spotkaniu mógł wziąć
udział każdy, niezależnie od długości pobytu na Islandii, a organizatorzy
oferowali tłumaczenie na różne języki. W praktyce jednak wszystkie dyskusje, w których brałam udział i które obserwowałam, odbywały się w języku
angielskim, gdyż uczestnicy znali ten język w wystarczającym stopniu, nie
czuli się zaś pewnie, mówiąc po islandzku. Wyniki dyskusji zostały na koniec
zebrane i podsumowane w obecności urzędników oraz byłego burmistrza
i przedstawiciela rządzącej partii, Dagura B. Eggertssona. Zapowiedziano też
utworzenie organu doradczego dla Urzędu Miasta, tzw. Rady Wielokulturowej, do której wybory odbyły się na kolejnym spotkaniu, jesienią (informację o nim zaczerpnęłam z prasy26, gdyż moje badania terenowe dobiegły już
końca). Drugie spotkanie odbyło się, mimo zmiany partii rządzącej miastem
i burmistrza. Wybrano w nim siedmioro członków rady – organu doradczego
ds. imigracji. Na spotkanie przyszło około 160 osób, co zaskoczyło organizatorów. Część przybyłych wyrażała głośno swoją złość na funkcjonujące prawo
imigracyjne. Jedna z organizatorek w wypowiedzi dla prasy powiedziała:
„Zapytałam ich, jak możemy użyć tego gniewu, żeby dokonać jakiejś zmiany.
Jako urzędniczka miejska, chciałabym to wiedzieć”27.
Spotkania tego typu – choć niełatwe dla organizatorów, próbujących zapanować nad złością niektórych uczestników – wydają się jednak niezmiernie
ważne w aktywizacji migrantów do partycypacji publicznej. Jako uczestniczka pierwszego spotkania z cyklu „Porozmawiajmy!”, czułam dużą satysfakcję i poczucie sprawczości związane z udziałem w dyskusjach i możliwością
wypowiedzenia swojego zdania. Satysfakcję tę można było zaobserwować
również u innych, którzy brali udział w spotkaniu. Pochodzący z różnych
krajów wspólnie debatowali np. nad możliwością zmiany utrudniających im
egzystencję elementów życia w mieście (jak np. możliwości poprawienia niektórych rozwiązań w autobusach miejskich tak, aby osoby nieznające dobrze
miasta były w stanie wysiąść na dobrym przystanku), proponując np. rozwiązania zaobserwowane w innych krajach. Spotkanie stało się też okazją
do podzielenia się swoimi obserwacjami na temat życia w mieście i znalezienia osób myślących podobnie. Zaangażowanie urzędników miejskich i pracowników biura imigracyjnego pozwalało zobaczyć we władzach osoby chętne
do współpracy i zainteresowane mieszkańcami, niezależnie od ich pochodzenia. Inną sprawą jest oczywiście pytanie, czy jakiekolwiek postulaty migrantów zostały zrealizowane – niestety, nie znam na nie odpowiedzi.
Podsumowanie
Jak wynika z przeprowadzonych przez mnie badań z udziałem Polaków w islandzkim rejonie stołecznym, wielu migrantów polskiego pochodzenia czuje swój wpływ na miejsce, w którym mieszka, ale jest to przede wszystkim
wpływ kulturowy, związany m.in. z łamaniem istniejących stereotypów czy pokazywaniem polskich zwyczajów.
Jednocześnie odnoszą się oni negatywnie do partycypacji
publicznej, rozumianej jako udział w wyborach poprzez
głosowanie czy kandydowanie. Często jest to związane
z rozczarowaniem polskim życiem politycznym, ale też
prawdopodobnie z chęcią ucieczki od polityki czy nawet od odpowiedzialności. Może to wiązać się z tym, że
pojedynczy respondenci opisywali Islandię jako swego
rodzaju azyl, w którym odpoczywali od problemów, których doświadczyli w Polsce. Jednocześnie jednak polscy
migranci chętnie brali udział w życiu społeczno-kulturalnym, a nawet sami zajmowali się działalnością animacyjną w stowarzyszeniach polskich czy zrzeszających
obcokrajowców.
Choć Reykjavik jest małym miastem, odległym od Polski
i kojarzącym się u nas wręcz z pewną egzotyką, wydaje
się, że wyniki badań pokazują raczej powszechny trend,
w którym coraz częściej wybiera się strategię wyjścia (migracji), nie zaś głosu28 w przypadku niezadowolenia. Raz
wyjechawszy do innego kraju w celu zmiany warunków
życia, migranci gotowi są dalej wyjeżdżać, jeśli napotkają
problemy. Jeden z respondentów zdecydował się wyjechać z Islandii, gdy dowiedział się o kryzysie i ogromnym zadłużeniu narodowym kraju, nie wziął natomiast
udziału w protestach dotyczących tegoż kryzysu, gdyż
nie chciał interesować się sprawami politycznymi i protestować przeciwko rządowi, którym się nie interesował.
Nikt z respondentów nie wziął udziału w protestach odbywających się w Reykjaviku co najmniej raz w tygodniu,
mimo że w Polsce niektórzy z nich brali udział w demonstracjach. Słowa jednego z respondentów: „Jesteśmy
tu obcy i tak naprawdę zawsze będziemy. Nawet jeżeli
tu zostaniemy, to, szczerze mówiąc, zawsze będziemy
obcy” mogą być niepokojące, biorąc pod uwagę obecne
nasilenie się migracji międzynarodowych (przynajmniej
z polskiej perspektywy – wzrost migracji po wstąpieniu
do Unii Europejskiej był u nas znaczący).
Tego typu szerokie, globalne wręcz problemy trudno
jest rozwiązać lokalnie, warto więc korzystać z dobrych
praktyk innych krajów. Jedna z nich, opisana przez mnie
– spotkania pod nazwą „Porozmawiajmy!”, a także udział
migrantów w organach doradczych, wydaje się praktyką
godną powtórzenia i możliwą do przeniesienia także
do innych warunków kulturowych. Organizując życie
w mieście i konsultując decyzje z mieszkańcami, warto
więc zastanowić się, na ile wszyscy czują się zaproszeni
do udziału w dyskusjach i czy nie można by wykonać dodatkowego kroku, zapraszając migrantów na spotkania
i oferując tłumacza.
Małgorzata Zielińska
skandynawistka i pedagożka,
doktorantka w Instytucie Pedagogiki UG
25.Ibidem, s. 87.
26.P. Nikolov The Reykjavik Grapevine - News from Iceland / Immigration
Conference a Success, But Immigrants Are Frustrated. (09.11.2010).
Odczytane 07.01.2012, z http://www.grapevine.is/News/ReadArticle/Immigration-Conference-A-Success-But-Immigrants-AreFrustrated.
27. Ibidem.
28.Więcej na temat obu strategii patrz: A. O. Hirschman, Exit, Voice
and Loyalty, Harvard University Press, London 1970.
45
Między nami
i naszymi światami
Animacja życia publicznego w przestrzeni
biografii osób, miejsc, społeczności
Dorota Jaworska-Matys
Poczucie tożsamości
– wewnętrzne przekonanie,
że nadajemy się do bycia sobą
Maciej Wojtyszko
D
ebata „Między nami i naszymi światami” była okazją do zaprezentowania gdańskich projektów animacyjnych, zorientowanych
na wspieranie procesów konstruowania tożsamości indywidualnych i zbiorowych, w czasach kiedy „odpowiedź na pytanie ‘kim
jestem?’ i ‘gdzie należę?’ – co w praktyce wychodzi na jedno –
wcale nie jest jasna i prosta”1. Uczestnicy debaty, reprezentujący różne profesje, zainteresowania i sposoby działania, podjęli dyskusję na temat wpływu
życiorysu na działania animacyjne, czyli na ile animatorzy społeczni mają
świadomość, że ich działalność ma miejsce w przestrzeni biografii osób,
miejsc i społeczności i co z tego wynika?
Badanie tożsamości metodą biograficzną, jako świadectwo losów jednostki i obraz
życia grup społecznych, opiera się na przekonaniu, że na podstawie pojedynczych życiorysów można uchwycić ogólniejsze społeczne prawidłowości2.
Badania biograficzne realizowane wśród różnych grup społecznych stają się
metodą animacji życia publicznego. Opis roli oraz działań animatorów pomaga identyfikować zasady, które pozwalają na podmiotowe przekształcanie
miejsc i współkreowanie przestrzeni życia.
Animacja społeczna wśród dzieci ulicy
Ulica stanowi specyficzne miejsce kształtowania życia człowieka. Prowadzone przeze mnie badania dotyczące tożsamości dzieci ulicy stanowiły inspirację do bliższego przyjrzenia się idei streetworkingu. Zasadnicze pytanie, na które poszukiwałam odpowiedzi w projekcie badawczym,
dotyczyło tego, w jaki sposób dzieci żyjące na ulicy konstruują swoją
tożsamość, jakie założenia na temat siebie i świata przyjmują oraz w jaki
sposób założenia te wpływają na tworzone przez nie strategie działania.
Sposób konstruowania tożsamości potraktowałam jako fenomen kulturowy, chciałam zobaczyć, jak powstaje, rozwija się i trwa kultura (swoista
subkultura) dzieci ulicy.
Analizę projektów pracy ulicznej oparłam na wypowiedziach streetworkerów-pedagogów ulicy. Chciałam zrozumieć, w jaki sposób postrzegają oni
kulturę dzieci żyjących na ulicy. Jak przyjmowane przez streetworkerów
założenia wpływają na podejmowane wobec dzieci strategie oddziaływań?
Przede wszystkim zaś chciałam zobaczyć, jak pracujący na ulicy pedagodzy
rozumieją proces wprowadzania zmian. Przy interpretacji materiałów empirycznych odwołałam się do modelu dynamiki kulturowej M. J. Hatch3.
46
Uzyskane wyniki wskazują, że badane dzieci wchodzą
w proces marginalizacji i wyłączenia społecznego bardzo wcześnie. Rodzi się zatem pytanie, co zrobić, aby
system opiekuńczo-wychowawczy lepiej odpowiadał
potrzebom dzieci z rodzin niewydolnych i zapobiegał
pogłębianiu ich problemów. Poszukuje się takich rozwiązań i form pomocy dzieciom żyjącym na ulicy, które nie będą dla nich źródłem przemocy doświadczanej
często w instytucjach.
Wydaje się, że taką szansę mogą stanowić działania
pedagogiczne, podejmowane w naturalnym środowisku dziecka, między innymi takie, jak projekty realizowane z dziećmi i młodzieżą w przestrzeni ulicy. Pedagogika ulicy odnosi się więc do sfery istniejącej poza
placówkami opiekuńczo-wychowawczymi, wchodzi
w zakres podejścia profilaktycznego i zakłada podjęcie
działań, stanowiących realizację współczesnych zadań
wychowawczych: działać w i oddziaływać na środowisko dzieci.
Jolanta Sokołowska,
Zakład Pedagogiki Społecznej,
Instytut Pedagogiki UG
Wszelkie odmiany pomocy polegają na wprowadzaniu w życie ludzi zmian, które są dla nich znaczące. Wszelkie
odmiany pomagania polegają na umożliwieniu takich
zmian w otoczeniu człowieka lub w nim samym, które
są dla niego znaczące4. Jakie zamiary animatorów leżą
u podstaw ważkich „interwencji w dialektyczny związek
człowieka i świata”5? W jaki sposób interwencja ta odzwierciedla się w życiorysach odbiorców działań?
Przyjemne i pożyteczne zabawy w teatr
Od roku 1995, przez trzynaście lat, funkcjonował
w Gdańsku Teatr Nauczania „Wybrzeżak”, najpierw jako sekcja edukacyjna Teatru Wybrzeże,
potem przekształcony w stowarzyszenie edukacyjno-teatralne, samoistnie działające. „Wybrzeżak”
działał z dużym rozmachem pod kierunkiem Adama
Rusiłowskiego, skupiając w grupach warsztatowych
rzesze utalentowanej młodzieży, spragnionej spędzania czasu wolnego w sposób mądry i twórczy. Niemal od samego początku istnienia, aż do zakończenia działalności „Wybrzeżaka” miałam przyjemność
prowadzić w nim warsztaty teatralne. Dla większości
ich uczestników był to czas niczym nieograniczonej
zabawy teatralnej i przyjemności z tym związanej.
Animacja w przestrzeni biograficznej
Celowo używam słów „zabawa” i „przyjemność”,
ponieważ są to, moim zdaniem, istotne elementy
wszelkiej twórczości. Prowadzący tego typu zajęcia
powinien zapewnić odpowiednie warunki dla rozwoju kreatywności własnej młodych ludzi, a poczucie
bezpieczeństwa w teatrze młodzieżowym jest podstawą tej bardzo specyficznej pracy. Młodzi ludzie
pokonują rozmaite swoje słabości, pracują nad emisją głosu, dykcją, świadomością ciała, tańcem. Ucząc
się aktorstwa i teatru, wielu z nich zmaga się ze swoimi lękami, nieśmiałością, wycofaniem albo też
z dysleksją czy ADHD, które często bywają źródłem
problemów w szkole.
Teatr to wspólnota tworzenia, ale również popełniania błędów i uczenia się na nich. To twórcze wzloty
i upadki. Przez uczenie się aktorstwa i teatru, przez
odgrywanie na scenie rzeczywistości, która jest kreacją określonego świata, młodzież może projektować
ten świat „w pigułce” na swój sposób, opowiadając go
sobie i widowni, która ten świat interpretuje zgodnie
z własnymi doświadczeniami. Spektakle „Wybrzeżaka” były skierowane przede wszystkim do młodzieżowej widowni. Młodzi grali dla młodych, dzięki czemu
język teatru był bliski zarówno aktorom, jak i tym,
którzy go oglądali, bez względu na to, czy w repertuarze był Szekspir, czy sztuka według scenariusza
stworzonego przez uczestników zajęć. Publiczność
reagowała żywiołowo na to, co działo się na scenie, identyfikując się z bohaterami prezentowanych
historii. Tematem przedstawień wielokrotnie były
rozmaite bolączki współczesnej młodzieży, w tym
na przykład wspomniane wcześniej ADHD. Często
sama zauważałam, że „Wybrzeżak” wykracza poza
ramy edukacji teatralnej. Dla wielu młodych ludzi
uczestniczenie w zajęciach stawało się sposobem
na życie. Zawiązywały się długotrwałe, po dziś dzień
trwające, przyjaźnie. Rośli razem, uczyli się odpowiedzialności za siebie, grupę, za młodszych, którzy
co roku zasilali szeregi teatru. Wkraczali w dorosłe
życie, pokonując wiele trudów związanych z dorastaniem, pod okiem teatralnych nauczycieli, w kręgu
rówieśników pochodzących z najprzeróżniejszych
środowisk, od tych zamożnych aż do najbiedniejszych. Dla każdego, kto chciał robić coś pożytecznego dla siebie i innych, było w „Wybrzeżaku” miejsce.
„Wybrzeżaka” już nie ma, nie poradził sobie z „bezdomnością”. Po latach tułaczki po wynajmowanych
lokalach zakończył swoją działalność, pozostając
w żywej pamięci widzów, a przede wszystkim tych,
którzy w jego pracach uczestniczyli. Przygotowując się
na studiach animacji społecznej do zajęć, na których
miałam opowiedzieć o „Wybrzeżaku”, ciekawa byłam,
jak świadkowie tych teatralnych zdarzeń oceniają z dystansu swoje uczestnictwo. Zwróciłam się więc z pytaniem, czym był dla nich „Wybrzeżak”, prosząc o krótkie odpowiedzi, przysłowiowym „jednym zdaniem”.
Pytanie skierowałam do ludzi zaangażowanych
w „Wybrzeżaku” w różnych okresach jego funkcjonowania – zarówno do tych z pierwszych grup
warsztatowych, jak i uczestników ostatnich zajęć.
Odebrałam wiele e-maili, których nadawcy kwestionowali przede wszystkim określenie „jednym
zdaniem”, stwierdzali bowiem, że o tak ważnej
przygodzie ich życia nie sposób wypowiedzieć się
krótko. Nie ukrywam, że przy czytaniu wzruszałam się i widziałam wiele uczuć w nich zawartych. Listy były różne, od zabawnych w stylu:
„obawiam się, że będę swoje wnuki zamęczał opowieściami o «Wybrzeżaku»”, przez refleksyjne: „w «Wybrzeżaku» nauczyłam się tolerancji
dla poglądów innych niż moje, pewnie nigdzie poza nim nie rozmawiałabym z niektórymi ludźmi”, po całkiem poważne: „gdybym nie trafił
do ciebie na zajęcia w «Wybrzeżaku» to kto wie, czy nie skończyłbym
jak moi kumple, co stoją z piwem pod klatkami, nie zapiłbym się, albo
jeszcze coś”. Ten ostatni cytat pochodzi z listu dorosłego, w tej chwili,
mężczyzny, któremu udało się, poprzez czynne uczestnictwo w zajęciach, pokonać wiele słabości i lęków, umocnić wiarę we własne siły, talent oraz odnaleźć potwierdzenie swojej wartości w relacjach z innymi.
Przez lata pracy z młodzieżą przekonałam się, że środki, jakimi posługuje się teatr, a zwłaszcza drama teatralna, która była podstawowym narzędziem pracy warsztatowej, pozwalają budować bezpieczne warunki
rozwoju młodego człowieka i dają możliwość kształtowania jego postaw
życiowych poprzez wzmacnianie poczucia własnej wartości w dobrym rozumieniu tego słowa. Bez demagogii. Bez wskazywania jedynie słusznej
drogi. Bez grożenia palcem.
W dalszym ciągu pracuję z młodymi ludźmi w różnych miejscach, prowadząc zajęcia teatralne rozmawiam na rozmaite tematy, które stają się
naszą wspólną inspiracją. Bardzo cenię sobie te spotkania, bo pracując
z młodzieżą, mogę obserwować zmieniający się dynamicznie współczesny
świat z różnych perspektyw.
Marzena Nieczuja Urbańska,
animatorka społeczna, aktorka Teatru Wybrzeże w Gdańsku
Edukacja dorosłych przy użyciu metod biograficznych jest, według Ducio Demetrio,
sposobem osobistego poznania oraz okazją socjalizacyjną6. Użycie biografii
w edukacji dorosłych ma na celu głębsze zrozumienie własnych sposobów
uczenia się oraz ich społecznych kontekstów7.
Pisząca wspólnota
Warsztaty Literackie Gdańskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku, prowadzone od semestru letniego roku akademickiego 2005/2006, są adresowane do tych słuchaczy GUTW, którzy odczuwają potrzebę dalszego
rozwoju, samorealizacji i spełniania się poprzez taką formę aktywności twórczej, jaką jest pisanie. Systematycznie i aktywnie uczestniczy
w nich grupa 12-15 osób, są to ludzie w różnym wieku, od 50. do 80.
roku życia. Głównym celem warsztatów nie jest, jak można by wnioskować z samej nazwy, twórczość literacka. Projekt stawiał na człowieka,
a konkretnie na człowieka w trzecim etapie życia oraz na jego dalszy,
twórczy rozwój, indywidualny i społeczny. Odpowiednio prowadzone
zajęcia mają pomóc mu się na tej drodze odnaleźć: trafnie rozpoznać
możliwości, ale też poznać własne ograniczenia, nauczyć się je przyjmować i akceptować; mają też sprawić, żeby odczuwał płynące z pisania – i w ogóle wszelkiej aktywności twórczej – radość i przyjemność,
odnalazł w nich jeszcze jeden sens życia, sposób na zagospodarowanie
czasu i pokonanie samotności.
1.Z. Bauman, Tożsamość jaka była, jest i po co?, [w:] Jawłowska A., Wokół problemów tożsamości,
Wydawnictwo LTW, Warszawa 2001, s. 8.
2.P. Alheit, Biografia i mentalność. Narracyjne badanie relacji pokoleniowych w Niemczech
Wschodnich, Polsce i Czechach, „Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja”, nr 3/2006, s. 7.
3. Hatch M. J., Teoria organizacji, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001.
4.L. Brammer, Kontakty służące pomaganiu. Procesy i umiejętności, Studium Pomocy Psychologicznej Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Warszawa 1984.
5.R. Miller, Socjalizacja, wychowanie, psychoterapia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1981.
6.D. Demetrio, Edukacja dorosłych, [w:] Pedagogika, Śliwerski B. (red.), GWP, Gdańsk 2006, s. 208.
7.P. Dominicé, Uczyć się z życia. Biografia edukacyjna w edukacji dorosłych, Wydawnictwo WSHE,
Łódź 2006, ss. 11-15.
47
Animacja w przestrzeni biograficznej
Ożywianie pamięci i tworzenie norm społecznego uznania
Człowiek nie może zachować tożsamości sam, niezależnie od innych. Obraz samego siebie może być podtrzymywany jedynie w kontekście społecznym, w którym inni
gotowi są go uznać – „żeby być sobą, jednostka musi być
uznana”8. Napięcie pomiędzy wyłaniającą się tożsamością a rozpoznaniem możliwości jej realizacji w obrębie
danej społeczności, prowadzi do problemu uznania jej
przez innych. Wspieranie procesów konstruowania tożsamości i tworzenie warunków jej spełnienia, to dwa bieguny modelu działań animacyjnych.
Warsztaty Literackie Gdańskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku,
fot. Sławomir Rompski; źródło: Gdański Uniwersytet Trzeciego Wieku
Koncepcja warsztatów jest wypadkową bogatych doświadczeń zawodowych i życiowych autorki i zarazem prowadzącej warsztaty, dr Jolanty
Szulkowskiej, niegdyś nauczyciela akademickiego Uniwersytetu Gdańskiego. U źródeł pomysłu leżała głęboka analiza (a raczej autoanaliza,
w której istotną rolę odegrała celowo podjęta psychoterapia) jej własnego
życia, płynące z niej wnioski i przemyślenia, ponowna interpretacja minionego czasu oraz zdobyta dzięki temu samowiedza i tzw. życiowa mądrość o człowieku i jego świecie. Dlatego też autobiografie uczestników
stały się głównym punktem wyjścia oraz punktem odniesień dla większości działań podejmowanych w trakcie prowadzonych przez nią warsztatów. W konsekwencji takiego podejścia oraz specjalnie do tego celu
dopasowywanych sposobów i metod, zwykła grupa warsztatowa, której
uczestnicy rzadko kiedy odchodzą przed upływem kilku lat, przekształciła się w rodzaj wspólnoty. Wspólnotę tę, zgodnie z własnymi odczuciami
oraz poprzez pewną analogię do tzw. wspólnoty dociekającej Lipmana,
sami jej członkowie określili mianem „piszącej wspólnoty”. Obecnie każdy z nich potrafi nie tylko napisać interesujący tekst, ale i znakomicie
opisać proces swojego indywidualnego i społecznego rozwoju w ramach
grupy i, dzięki temu, ma silne poczucie więzi z grupą, i równie silne
poczucie jej wspólnotowości. Jednocześnie, w ciągu prawie sześciu lat
trwania warsztatów, powstało wiele fascynujących tekstów autobiograficznych, które nie tylko dostarczyły wielu wzruszeń szeroko pojętemu
gronu odbiorców (poprzez publikacje i wieczory literackie), ale i otworzyły zupełnie nowy etap w życiu grupy, mianowicie okres systematycznej
współpracy z pracownikami Zakładu Pedagogiki Społecznej Instytutu
Pedagogiki Uniwersytetu Gdańskiego.
Jolanta Szulkowska,
autorka i realizatorka programu Warsztaty Literackie
Gdańskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku
Drogi do Gdańska – Exodus XX wieku
Z inicjatywy Pomorskiego Oddziału Towarzystwa
Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej powstał pomysł projektu „Drogi do Gdańska – Exodus XX wieku”, mającego na celu ocalenie od zapomnienia indywidualnej historii osób i rodzin, które po II wojnie
światowej przemieszczały się z dawnych wschodnich
kresów Polski do Gdańska.
Gdańsk, miasto z ponadtysiącletnią historią,
po II wojnie światowej zaczął na nowo budować
swoją tożsamość. W roku 1945, zniszczone i opustoszałe, zaczęli zasiedlać nowi przybysze. Około
30% mieszkańców Gdańska swoje rodowody wywodzi z Wileńszczyzny. Każdy z przybywających miał
wpływ na to, czym jest i jakie jest to miasto teraz.
Problem poczucia tożsamości osób mieszkających
w Gdańsku jest istotny zarówno dla tych, którzy
odbudowywali go po II wojnie światowej, jak i ich
potomków. Młodzież dzisiaj często zadaje sobie
pytanie, jakie są ich korzenie, jaka jest historia ich
rodzin. Projekt ma pomóc znaleźć odpowiedzi na te
pytania. Doświadczenia dziadków w oswajaniu nowego miejsca mogą być pomocne dziś, gdy wiele
młodych osób korzysta z możliwości poruszania się
po świecie i osiedlania w innych krajach.
Szczegółowe cele naszego projektu to:
• poznanie historii przesiedleń po II wojnie światowej,
• zaangażowanie młodzieży do działań związanych
z dokumentowaniem faktów historycznych,
• zainteresowanie przeszłością i losami ludzi na tle
wydarzeń historycznych,
• stworzenie więzi i podstaw dialogu międzypokoleniowego,
• wyposażenie młodego pokolenia w wiedzę, która
może pomóc w budowaniu własnej tożsamości
oraz poczucia dumy z historii swoich przodków,
• wzbudzenie troski o dziedzictwo kulturowe,
• aktywizacja starszego pokolenia.
Projekt zmierza docelowo do stworzenia Wirtualnego
Muzeum, nazwanego „Z Ziemi Rodzinnej do Ojczyzny – Exodus XX wieku”. Jego podstawą mają być
wspomnienia osób pochodzących ze wschodnich
kresów Polski, przybyłych po II wojnie światowej
na teren obecnego województwa pomorskiego.
Spotkanie w ramach projektu „Drogi do Gdańska – Exodus XX wieku”
źródło: Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej.
48
Dzięki dotacji z Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej otrzymanej w roku 2009
przeszkoliliśmy grupę młodzieży z gdańskich szkół
w zakresie przeprowadzania wywiadów i tworzenia
Animacja w przestrzeni biograficznej
dokumentacji fotograficznej. W projekcie biorą
udział również studenci Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Gdańskiego. Młodzież zebrała 40 opowieści Kresowiaków poświęconych ich drodze do Gdańska. Wywiady i dokumentacja fotograficzna zostały
zarchiwizowane.
Projekt istnieje i będzie kontynuowany. Podejmując
się dalszej pracy, pragniemy realizować wcześniej
założone plany, dotyczące stworzenia Wirtualnego
Muzeum. Chcemy też, odpowiadając na coraz większe zainteresowanie zarówno młodzieży, jak i seniorów, przyczynić sie do trwałego zachowania i pokazania indywidualnych losów ludzi na tle ważnych
wydarzeń historycznych sprzed około 65 lat. Świadkowie tych wydarzeń są jeszcze wśród nas. Trzeba
się spieszyć, aby usłyszeć i utrwalić ich wspomnienia.
Bożena Kisiel
koordynatorka projektu „Drogi do Gdańska – Exodus XX wieku”
Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej Oddział Pomorski.
Pamięć, historia, zapomnienie – w kierunku nowej wspólnotowości. Według P. Ricouera tożsamość kształtuje się
w przekazie, który jest odniesieniem do miejsca . Toczy
się w małej ojczyźnie, która „dziś jest przede wszystkim
źródłem oraz zadaniem życia obywatelskiego”9. Odtwarzanie i budowanie biografii społeczności zapewnia ciągłość naszego życia społecznego. Ramy pamięci zbiorowej dotyczące miejsca, bliskości emocjonalnej, powiązań
rodzinnych i lokalnej wiedzy tworzą podstawy kreowania wspólnot. Czy jesteśmy w naszych społecznościach
świadkami stopniowego zastępowania zracjonalizowanego społeczeństwa przez życie społeczne w dominancie
empatycznej10?
Tożsamość i lokalność – gdańszczan budowanie
na (nie)pamięci
Projekt badawczy realizowany w Zakładzie Pedagogiki
Społecznej pod kierunkiem prof. Marii Mendel skoncentrowany był na zbadaniu i zanalizowaniu zjawiska
pamięci oraz niepamięci gdańszczan o ich mieście
z czasów powojennych, a także poczucia związku
z miastem formułowanym w aktualnej rzeczywistości.
Pytania, na które poszukiwano odpowiedzi, dotyczyły:
– znaczeń, jakie w okresie powojnia nadawali
gdańszczanie miejscom swojego życia, w tym,
w szczególności, Pohulance i tych, jakie nadają im
współcześnie,
– sposobów wykorzystania tych znaczeń i dyspozycji
do myślenia i działania w pracy edukacyjnej i animacyjnej, zorientowanej na rozwijanie podmiotowego charakteru lokalnej tożsamości,
– związków badanych osób z miejscami tworzącymi Gdańsk. Jak określają siebie w związku z nimi? Czy je przekształcają? Jeżeli tak, to w jaki
sposób i czy wiążą to z poczuciem bycia sobą w miejscu (miejscach)
rozumianych jako Gdańsk? Kim są w tych miejscach? Kim są z ich
powodu?
– Jak, w oparciu o gdańskość jako kondycję lokalnej autokreacji, można
opisać związek podmiotu z miejscem?
– W jaki sposób w jednostkowej i społecznej (nie)pamięci przejawia się
związek tożsamości z lokalnością? Co mówi o tym związku casus gdańskiej Pohulanki i innych miejsc tworzących Gdańsk w umysłach jego
mieszkańców?
Projekty animacji społecznej, będące pokłosiem prowadzonych badań,
mają na celu rozwijanie wrażliwej na miejsca podmiotowości gdańszczan, w ramach której – w teraźniejszości – dokonuje się nieustanna,
krytyczna rekonstrukcja znaczeń tych miejsc z przeszłości. Projekty te
skierowane są jednocześnie na tworzenie przez gdańszczan znaczeń nowych, w miejsce tych wypartych, na mnogość pamięci gdańszczan.
Maria Mendel, Alicja Zbierzchowska
Zakład Pedagogiki Społecznej
Instytutu Pedagogiki UG
Autobiografia animatora. Animator, jako badacz w działaniu, często konstatuje, że jego autobiografia staje się zarazem przyczyną i skutkiem podejmowanych działań. W zaprezentowanych wypowiedziach zawarte zostały, wprost
lub implicite, subiektywne odpowiedzi na pytanie o wymiar etyczny naszego zaangażowania, które prof. T. Szkudlarek sformułował w trakcie debaty:
­Dlaczego nie jest nam wszystko jedno?
Uczestniczyłam w ostatnim seminarium w Gdańsku „Animacja pro
bono publico”, które odbyło się dniach 28-29 września 2011 roku.
Co pamiętam z tamtych dwóch dni? Wykłady wprowadzające,
wyprawę do Instytutu „Wyspa”, dyskusję „Między nami i naszymi
światami”. Między teoretykami a praktykami, między murami Uniwersytetu a terenami Stoczni Gdańskiej, między znanymi postaciami, z wieloletnim stażem, a młodymi osobami pełnymi zapału,
walczącymi o „lepsze” dla Niego, dla Niej, dla Nich, dla całej społeczności. To był dobry czas, aby poznać życiorysy wielu osób, tak
niesamowite, że długo po opuszczeniu budynku towarzyszyła mi
myśl: „to niesamowite, jak życie nas zaskakuje, jakie jest nieprzewidywalne i jak znaczące są Osoby, które spotykamy na swojej drodze,
aby zrewolucjonizować swoje poglądy, zrewidować je…”.
Taki był ostatni panel dyskusyjny Między nami i naszymi światami. Animacja
życia publicznego w przestrzeni biografii osób, miejsc i społeczności, kiedy wszyscy, bardziej już ze sobą zaznajomieni, zostali wprowadzeni w przewodni
temat i, opowiadając o swojej pracy, o swojej historii, o swoich miejscach,
zapomnieli się… i w tym momencie zatarła się granica między nami
a naszymi światami.
Aleksandra Mróz-Wykusz,
Animator Społeczności Lokalnej
MOPS Gdyni.
dr Dorota Jaworska-Matys
psycholog i pedagog, adiunkt w Instytucie Pedagogiki UG
w Zakładzie Pedagogiki Społecznej
8.Ch. Taylor, Źródła współczesnej tożsamości, [w:] Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo, K. Michalski (red.), ZNAK, Fundacja im. Stefana Batorego, Kraków,
Warszawa 1995, s. 14.
9. W. Theiss, Mała ojczyzna. Kultura, edukacja, rozwój lokalny, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2001, s. 7.
10.M. Maffesoli, Czas plemion, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.
49
Żywa pagina
Biografia
jako inspiracja
do aktywności.
Pedagog – animator
w środowisku
lokalnym
Katarzyna Kmita-Zaniewska
Osoby i grupy działające na rzecz środowiska lokalnego, inicjujące
zmiany w przestrzeni życia społecznego i kultury, stanowią trzon
społeczeństw demokratycznych. Warto zwrócić uwagę na znaczenie
doświadczeń osób podejmujących się aktywizacji lokalnych sił społecznych, bowiem wzory biografii są nierozłącznym składnikiem kultury
i społeczeństwa. Jednostki kreują środowisko własnego życia i jednocześnie poddają się jego oddziaływaniu.
E
dward Nycz podkreśla, że zadaniem animacji
jest „kształtowanie zintegrowanej osobowości,
człowieka aktywnego i świadomego podejmowanych działań, rozumnego i uczuciowego,
człowieka wolnego i odpowiedzialnego za los
swój i innych”1. Wskazane cele animacji to również wyzwania dla współczesnej edukacji. Pedagog pożąda zmiany środowiska, by stało się ono przestrzenią edukacyjną,
by w istocie to środowisko wychowywało.
Animatorzy działają w oparciu o system przekonań
utrwalonych w procesie socjalizacji, wartości zinternalizowanych w relacjach z osobami znaczącymi i codziennych sytuacjach. Odwołania do osobistych doświadczeń
są naturalne i nieuniknione – dokumentują siłę tkwiącą
w edukacji oraz własnym życiu człowieka.
Uczyć się życia
Doświadczenia życiowe mają istotne znaczenie dla podejmowanych przez człowieka działań, gdyż wszelka aktywność jednostki wrasta w jej życie i nadaje mu bieg.
Nie każde zdarzenie uznajemy za ważne, choć wielu
towarzyszy świadomość rozwoju, kształtowania nowych
umiejętności i postaw. Nie zawsze potrafimy ustalić źródło nabytych kompetencji, lecz ich użyteczność może
wyzwolić refleksję nad sytuacją, która uruchomiła proces
uczenia się. Bardzo często odkrywamy wówczas, że część
znaczących umiejętności, wiedza, także kwalifikacje zawodowe zostały przyswojone nie w kontakcie z nauczycielami, profesjonalnymi edukatorami, lecz poza instytucjami edukacyjnymi – w relacjach z innymi osobami,
50
w codziennej aktywności, jakby przypadkowo, przy okazji
innych działań.
Przyjmując tak szeroką definicję uczenia się-nauczania,
należy zgodzić się z Pierrem Dominicém, że cały proces życiowy jest edukacyjny, przekształca nas i formuje.
Socjalizacja i wychowanie, zarówno oddziaływania spontaniczne nieintencjonalne, jak i te zamierzone, zaplanowane przez wychowawcę, przenikają się. Dominicé
utożsamia ludzkie życie z drogą edukacyjną, wyznaczaną
przez wszystkie wydarzenia, oddziaływania, które wpłynęły na naszą osobowość i samoświadomość2.
W edukacji, a szczególnie w edukacji osób dorosłych, następuje przesunięcie akcentu z nauczania na uczenie się.
Pojęcie edukacji zaczęło wykraczać poza dotychczasowe
ramy – uczenie się zachodzi w każdym obszarze ludzkiej
aktywności, we wszystkich fazach jej życia. Współczesnemu myśleniu o edukacji przyświeca idea całożyciowego
uczenia się (lifelong learning). Edukacja zorientowana
na uczenie się opiera się przede wszystkim na osobowości edukatorów, nie zaś na standardowych kwalifikacjach nauczycielskich. W świetle pedagogiki krytycznej,
nauczyciel częściej pełni nowe role i staje się: empatycznym przyjacielem, intelektualnym prowokatorem,
skutecznym doradcą, spolegliwym opiekunem – wylicza
Mieczysław Malewski3.
Uczenie się zachodzi przede wszystkim podczas działania, codziennych doświadczeń, interakcji z innymi osobami. Uczenie się dorosłych staje się wyemancypowane,
Animacja w przestrzeni biograficznej
„wiedza przestaje być zbiorem podręcznikowych prawd
i uzyskuje wymiar personalny. Staje się częścią tożsamości osób uczących się, adekwatną do ich biografii
i dopasowaną do treści właściwych im doświadczeń”4.
Nie można pominąć wyraźnej podmiotowości dorosłych uczestników procesu edukacji, której znaczenie
dla procesu uczenia się opisuje Knud Illeris. Zdaniem
autora, ludzie dorośli uczą się tego, czego chcą się
uczyć i tego, co dla nich znaczące, korzystają ze źródeł,
które już wykorzystywali w edukacji oraz przyjmują odpowiedzialność za własne uczenie się w takim stopniu,
w jakim chcą ją przyjąć (o ile mają ku temu możność)5.
Nowa dydaktyka zakłada więc, że transmisja wiedzy nie
stanowi najwyższego celu kształcenia – wiedza zyskuje
wartość, gdy jest użyteczna dla ucznia. Kim zaś staje
się nauczyciel?
Nauczyciel (przede wszystkim nauczyciel osób dorosłych), świadomy ewolucji swojej roli, nie może przejść
obojętnie wobec założeń teorii uczenia się sytuacyjnego Jean Lave’a i Etienne Wegnera. Istotę teorii wyraża
twierdzenie, że każda forma działania prowadzi do uczenia się. Wiedza jest „rozdystrybuowana w społeczeństwie. Wypełnia wszystkie interakcje społeczne, jest
transmitowana poprzez dialogi, cyrkuluje w opowiadanych przez ludzi narracjach”6.
Wyzwaniem współczesnej edukacji jest organizowanie
sytuacji uczenia się i zaangażowania w środowisku. Aktywizowanie jednostek i grup ku różnym formom działania (w konsekwencji – zdobywania wiedzy i umiejętności
poza szkolnymi murami) jest celowe zwłaszcza wtedy,
gdy dążenie do wprowadzenia zmian wynika z potrzeb
ludzi osadzonych w środowisku lokalnym.
Wiedza nie jest już celem, a raczej zespołem środków poznawczych angażowanych w procesy naturalnie dziejącego się uczenia. Poszukiwanie takiej wiedzy jest zadaniem
samych uczących się dorosłych, którym nauczyciel stara
się jedynie te poszukiwania ułatwić7. Umiejętności interpersonalne pedagogów są podstawowym narzędziem ich
pracy, z których należy korzystać, by zbudować pozytywne
relacje z uczniami oraz wzmacniać stosunki między jednostkami w grupie. Jakość związku nauczyciela i uczniów
opiera się głównie na komunikacji międzyosobowej,
a w pracy dydaktycznej przywiązuje się coraz większą wagę
do interpersonalnego wymiaru nauczania i uczenia się.
Doświadczenia uczniów stają się istotne dla nauczyciela,
godne uwagi i wykorzystania w procesie edukacji. Odwołania do indywidualnych przeżyć i sposobów postrzegania świata prowadzą do zdefiniowania procesu uczenia
się jako wychodzącego poza kształcenie instytucjonalne.
Nowa rola nauczyciela, szczególnie osób dorosłych, bliższa jest roli ANIMATORA.
Ja – animator
Bohdan Skrzypczak podkreśla, że charakterystyka animacji społecznej, doceniającej siłę działań zbiorowych,
nie może pomijać roli indywidualnej osoby, gdyż to
od niej wszystko się zaczyna i na niej się kończy. Punktem wyjścia dla zrozumienia animacji jest, wobec tego,
„zmiana z bycia przedmiotem czyjejś aktywności (społecznej, kulturalnej, pomocowej) na bycie podmiotem,
który samodzielnie artykułuje swoje potrzeby, a następnie je realizuje (…).
Nie ma nowej jakości zbiorowej aktywności bez zmiany,
dokonującej się w pojedynczym człowieku” – zaznacza
Skrzypczak8.
Konsekwencją odpowiedzialnego wypełniania roli
pedagoga-animatora staje się troska o zbudowanie
związku z wychowankiem, uczniem, podopiecznym,
inną osobą lub grupą osób, opartego na wzajemnym
szacunku, zaufaniu, empatii. Ważnym elementem
wartościowej relacji interpersonalnej jest ujawnianie
siebie. Poprzez komunikaty werbalne i niewerbalne
pedagog-animator, dzieląc się z innymi swoimi doświadczeniami życiowymi, zainteresowaniami, opiniami, pragnieniami, wyzwala odpowiednie reakcje
partnerów interakcji.
Ujawnianie własnego „Ja” – ukazywanie swoich doświadczeń, może stać się istotnym czynnikiem w praktyce animacyjnej (edukacyjnej). W naturalnych kontaktach z bliskimi, w środowisku życia rodzinnego,
sąsiedzkiego itd., podejmujemy rozmowy na wiele tematów, także dotyczących naszych przeżyć i odczuć.
Przyglądając się bliżej komunikacji, w której takie odsłanianie siebie ma miejsce, odkryjemy, że ujawnianie
„ja” może regulować sposób prowadzenia rozmowy.
Rodzące się samowzmacnianie relacji wynika z podjęcia
przez jedną ze stron ryzyka ujawnienia bardziej osobistych informacji.
Opowiedzenie historii życia czy jej fragmentów, może
być szczególnym zadaniem w praktyce animacyjnej,
bowiem posługiwanie się własnymi doświadczeniami życiowymi (edukacyjnymi), by lepiej i skuteczniej
odczytać potrzeby środowiska, jest tylko pozornie zawężeniem perspektywy animatora. Spisanie lub opowiedzenie swojej biografii może prowadzić do tego,
że jednostka „uświadamia sobie złożoność edukacji,
wpływów nie tylko instytucji, ale też codziennego życia, warunków, okoliczności i styczności społecznych,
1.E. Nycz, Wyzwania dla animacji w kontekście zmian społecznych i kulturowych, „Pedagogika społeczna. Profilaktyka – Pomoc – Resocjalizacja – Animacja środowiskowa” 1/2007, Warszawa, s. 86.
2.O. Czerniawska, Drogi edukacyjne i ich meandry, [w:] Drogi edukacyjne i ich biograficzny wymiar, (red.) E. Dubas, O. Czerniawska,
Biblioteka Edukacji Dorosłych, Tom 27, Warszawa 2002, s. 30;
Por. P. ­Domnicé, Uczenie się z życia. Biografia edukacyjna w edukacji
dorosłych, Wyd. WSH-E, Łódź 2006.
3.M. Malewski, Od nauczania do uczenia się. O paradygmatycznej zmianie w andragogice. Wydawnictwo DSW, Wrocław 2010, s. 39.
4.S. De Weerdt, F. Corthouts, H. Martens, R. Bouwen, Developing
­Proffesional Learning Environments: Model and Application, Studies
in Continuing Education, 1 (24), 2002, (cyt. za:) M. Malewski,
Od ­nauczania...., s.124.
5.K. Illeris, Trzy wymiary uczenia się: poznawcze, emocjonalne i społeczne ramy współczesnej teorii uczenia się, Wydawnictwo Naukowe
DSW, Wrocław 2006, s. 233.
6.M. Malewski, W poszukiwaniu teorii uczenia się ludzi dorosłych,
„­Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja” 2006, nr 2, s.33.
7. Idem, Od nauczania.., op. cit., s. 38.
8.B. Skrzypczak, Metoda animacji społecznej – zasadnicze aspekty
praktyki edukacyjnej [w:] Edukacja i animacja społeczna w środowisku lokalnym, (red.) W. Theiss, B. Skrzypczak, Wydawnictwo
Centrum Wspierania Aktywności Lokalnych CAL, Warszawa 2006,
ss. 74-75.
51
Animacja w przestrzeni biograficznej
które oddziałują na nią, ucząc ją, oduczają i uczą równocześnie”9. Jeśli ujawnienie siebie może doprowadzić
do wzmocnienia relacji podmiotów działających w środowisku lokalnym, wówczas animator bliższy jest realizacji swoich zamierzeń i wzmocnienia potencjału
jednostek oraz grup osób aktywnych i odpowiedzialnych. „W animacji dominuje konieczność pobudzania
człowieka do samodzielnego podejmowania odpowiedzialności za kształtowanie siebie i swojego życia oraz
życia innych. Animacja odkrywa człowieka w człowieku
i pomaga mu definiować samego siebie, jako jednostkę
społeczną”10.
Animator, stając się badaczem, odkrywa karty ludzkich
przeżyć, by wkroczyć w świat wartości reprezentacji
środowiska lokalnego. Animator społeczny, próbując
określić znaczenia, jakie ludzie przypisują pewnym
miejscom, zachowaniom, relacjom, symbolom, może
wyjść poza (wyłącznie) własną – niepewną – interpretację tych wartości. W roli badacza społecznego,
animator, posługujący się metodą biograficzną, „dąży
do uchwycenia i zrozumienia centralnych struktur znaczeniowych w życiu podmiotu, musi wżyć się w biografię drugiej osoby tak, by móc spojrzeć na jej doświadczenia z podwójnej perspektywy znajdowania się tam,
gdzie ona, postrzegając i artykułując jej przeżycia jej
oczyma i ustami. Dokonując tego, badacz przemawia
przez osobę badaną, a ona przez niego”11.
Wiesław Theiss wykazuje również praktyczny cel aktywności sięgającej do metody biograficznej. Umieszcza pracę typu oral history (historia opowiadana), prowadzącą
do ocalenia pamięci i kultury małej ojczyzny, na liście
pilnych wyzwań edukacji środowiskowej. Twierdzi,
że takie działanie, „to swoista „archeologia” skierowana na rejestrowanie i przechowywanie indywidualnych
i środowiskowych doświadczeń biograficznych”122.
Wielką wartością i siłą środowiska są osoby, które wyróżnia aktywność, zdolność trafnego określania
potrzeb występujących w środowisku oraz asymilowanie
i rozwijanie idei, które się tam pojawiają. Indywidualna
siła wybijających się jednostek przywódczych, społeczników, działaczy niższych szczebli stanowi jednocześnie
siłę społeczną środowiska ich działania13. „Siły ludzkie,
zarówno indywidualne, jak i zbiorowe nie wyrastają
samoistnie. Wymagają one pomocy wychowawcy, pracownika socjalnego lub innych działaczy środowiskowych. Angażują oni w proces wychowawczy własną wiedzę, doświadczenia życiowe i osobowość”14. Zadaniem
pedagoga-animatora jest więc ożywianie doświadczania
siebie w dialogu (przez grupy i wspólnoty czy składające
się na nie jednostki). Animator winien „pobudzać świadomość wzajemności, która jest kreacyjna tak w społecznym, jak i indywidualnym wymiarze”15.
Barbara Smolińska-Theiss, przywołując postulaty Aleksandra Kamińskiego, ukazuje przedmiot pedagogiki na skrzyżowaniu: „1. Wpływów środowiska na jednostki i grupy
oraz 2. Odnajdywania i aktywizowania sił ludzkich dążących do ulepszania środowiska, kompensowania jego braków, zapobiegania jego spaczeniom”16. Pedagog-animator
staje się więc kreatorem demokratyzacji życia społecznego,
głównie w środowisku lokalnym, w obliczu potrzeb edukacyjnych, ekonomicznych, kulturalnych i politycznych.
Podejmując się realizacji zadań edukacji środowiskowej,
inicjuje „proces (samo)kształtowania podmiotowości osób,
grup społecznych oraz środowisk, realizowany w zasadniczym stopniu za pomocą własnych sił tego środowiska. (...)
by poprzez udział ludzi w praktyce społecznej kształtować
postawy zaangażowane, a tą drogą – społeczeństwo aktywne i kreatywne”17. Jaka będzie dynamika zmian w przestrzeni życia osób, miejsc i społeczności, nie zależy wyłącznie
od sił sprawczych jednej osoby, wkładającej własną energię
i pracę w ujawnianie oraz zaspokajanie potrzeb środowiska
lokalnego. Aktywne rozwijanie zasobów społeczności wymaga współdziałania wielu podmiotów.
Katarzyna Kmita-Zaniewska
pedagog, socjolog, asystent w Zakładzie Teorii Wychowania
Instytutu Pedagogiki, Wydział Nauk Społecznych UG
9.O. Czerniawska, Od badań biograficznych do dydaktyki, „Edukacja alternatywna”, Rocznik nr 1/2002, Wyd. Naukowe WSK, Łódź 2002, s.21.
10.E. Nycz, Wyzwania dla animacji w kontekście zmian społecznych i kulturowych, „Pedagogika społeczna. Profilaktyka – Pomoc – Resocjalizacja
– Animacja Środowiskowa” 1/2007, Warszawa, s. 86.
11.N. K. Denzin, Reinterpretacja metody biograficznej w socjologii: znaczenie a metoda w analizie biograficznej, [w:] Metoda biograficzna w socjologii, (red.) J.Włodarek, M. Ziółkowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa-Poznań 1990, s. 58.
12.W. Theiss, Edukacja środowiskowa – wprowadzenie, [w:] Edukacja i animacja społeczna w środowisku lokalnym, red. W. Theiss, B. Skrzypczak, CAL,
Warszawa 2006, s.32.
13.B. Smolińska-Theiss, Siły ludzkie w teorii pedagogiki społecznej, [w:] Pedagogika społeczna - poszukiwania i rozstrzygnięcia, „Studia Pedagogiczne”,
t. XLVI, red. T. Pilch i B, Smolińska-Theiss, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1984, s. 250.
14. Ibidem, s. 251.
15.M. Mendel, Pedagogika miejsca i animacja na miejsca wrażliwa, [w:] Pedagogika miejsca, red. M. Mendel, Wydawnictwo Naukowe DSWE,
Wrocław 2006, s. 34.
16.B. Smolińska-Theiss, op. cit., s. 251.
17. W. Theiss, op. cit., s. 17.
52
Warsztaty w ramach projektu „Wolontariat 50+. Pomorskie – razem w działaniu!”,
fot. Magdalena Małyjasiak; źródło: Fundacja Inicjatyw Społecznych „Się Zrobi!”
„Wolontariat 50+.
Pomorskie – razem w działaniu!”
jako przykład działań animacyjnych skierowanych
do osób powyżej 50. roku życia.
Monika Popow
Działania animacyjne skierowane do osób powyżej
50. roku życia wymagają szczególnej uwagi i wrażliwości. Jest to bowiem grupa niezwykle zróżnicowana, zatem wymagająca różnorodnych metod pracy.
J
edną z najczęstszych przyczyn podjęcia pracy
z osobami powyżej 50. roku życia jest świadomość, że należą one do grupy narażonej
na wykluczenie społeczne. Problemem najczęściej poruszanym w tym kontekście jest
ubóstwo materialne. Przekłada się ono również na inne
formy wykluczenia, takie jak wykluczenie z życia społecznego czy wykluczenie cyfrowe.
Często, analizując sytuację osób starszych, zauważa się,
że nie należą one w naszym kraju do grupy o najniższych
dochodach brutto – ich dochody zazwyczaj przekraczają próg ubóstwa, a ogólna sytuacja jest relatywnie lepsza
niż reszty populacji. Mimo to, jak zauważa Paweł Kubicki, jeśli zamiast ubóstwa relatywnego ­zaczniemy się
posługiwać kategorią progów ubóstwa, wyliczonych
przy pomocy parytetu siły nabywczej, wyraźnie widać
będzie, że poziom życia osób starszych w krajach tzw.
nowej Unii znacząco różni się od sytuacji osób z tej
samej grupy wiekowej w krajach Europy Zachodniej,
gdzie osoby ubogie dysponują prawie trzykrotnie większą
siłą nabywczą1.
Przystępując do realizacji działania skierowanego
do osób 50+, musimy mieć świadomość, że wiek jest
jedną z wielu przesłanek, które mogą być powodem
marginalizacji lub dyskryminacji tej grupy. Przesłanka
ta nigdy nie występuje sama. Podobnie jak w przypadku
każdej innej grupy społecznej, czynnikami, które ogry1.P. Kubicki, Ubóstwo i wykluczenie społeczne osób starszych [w:]
Ubóstwo i wykluczenie społeczne w Polsce. Raport krajowy Polskiej
Koalicji Social Watch i Polskiego Komitetu European Anti-Poverty
Network, Kampania Przeciw Homofobii, Warszawa 2010, s. 72.
53
Animacja w przestrzeni biograficznej
wają ważną rolę i łączą się z przesłanką wieku są: płeć,
pochodzenie społeczne, miejsce zamieszkania, status
ekonomiczny, stopień sprawności, a także inne przesłanki, sprawiające, że podejmowane przez nas działania muszą być zróżnicowane i dostosowane do potrzeb
osób, z którymi pracujemy. Przykładowo, inaczej będzie
się kształtować sytuacja kobiet i mężczyzn na terenach
miejskich oraz sytuacja kobiet i mężczyzn na terenach
wiejskich, co pociągać będzie za sobą konieczność dostosowania metod pracy animatora.
W naszym kraju od dłuższego już czasu podejmowane
są inicjatywy skierowane do osób powyżej 50. roku życia.
Należy jednak podkreślić, że szczególną wagę mają różnorodne zajęcia integrujące, dające okazję do międzypokoleniowych kontaktów oraz umożliwiające seniorom
aktywny udział w życiu społecznym. Jak bowiem zauważa
się w raporcie „Znaczenie edukacji w procesie integracji
społecznej osób w wieku senioralnym”, organizowanie
specjalnych placówek i form zajęć tylko dla emerytów zrodziło u ludzi w starszym wieku poczucie przynależności
do „drugiej kategorii obywateli”, dla których realizowane
są specjalne, przeznaczone jedynie dla nich zajęcia2.
Jak wykazuje Paweł Kubicki, osoby starsze nie różnią się
w sposób istotny od ogółu populacji jeśli chodzi o dbanie o dobro wspólne. Z raportu „Ubóstwo i wykluczenie społeczne osób starszych” wynika, że osoby powyżej
65 roku życia rzadziej należą do organizacji społecznych
oraz angażują się w działania na rzecz innych, na przykład swojej społeczności lokalnej. Aktywność taką zadeklarowało 10,9% osób powyżej 65 roku życia i 16,7%
w wieku 60-64 lata. Osoby starsze częściej natomiast
niż inne grupy biorą udział w wyborach3. Dane te wpisują się w ogólny obraz aktywności społecznej Polaków,
która najczęściej określana jest jako niska. Jednak, co
w tym kontekście warto zauważyć, osoby starsze cechuje niższy poziom kapitału społecznego definiowanego
liczbą przyjaciół czy możliwością skorzystania z czyjejś
pomocy4.
Pod względem sposobu spędzania czasu wolnego, osoby starsze, w porównaniu z ogółem populacji, rzadziej
wychodzą z domu, więcej czasu spędzają oglądając telewizję, słuchając radia i czytając5. Zwraca się również
uwagę, że na kształtowanie modeli spędzania czasu wolnego może mieć wpływ stworzenie przestrzeni publicznej, przyjaznej osobom w każdym wieku oraz działania
animacyjne ukierunkowane na integrację społeczną6.
Gerontolodzy natomiast podkreślają, że działania skierowane do osób powyżej 50. roku życia powinny być
kompleksowe i, oprócz elementu edukacji lub aktywizacji, powinny zawierać elementy służące dobremu samopoczuciu beneficjentów. Z wiekiem wzrasta ryzyko
doświadczania zewnętrznych czynników depresjogennych, co sprawia, że osoby starsze są bardziej depresyjne
od młodszych.
Jak wykazują raporty poświęcone analizie sytuacji osób
powyżej 50. roku życia, aktywny tryb życia jest gwarancją dobrej kondycji fizycznej oraz psychicznej. Zauważa
to Tomasz Schimanek, który w raporcie „Sytuacja osób
powyżej 50. roku życia na rynku pracy oraz rola organizacji pozarządowych świadczących usługi rynku pracy
skierowane do tych osób”, pisze, że obowiązki zawodowe pozwalają osobom starszym odnaleźć własną wartość
54
oraz użyteczność. Dla wielu z nich praca to także jedna
z nielicznych możliwości przebywania z innymi, nawiązywania kontaktu ze światem zewnętrznym. Z pewnością trudnym momentem jest przejście od aktywności
zawodowej do życia na emeryturze.
Wolontariat jako sposób na zachowanie
aktywności
Czy zatem odpowiedzią na sytuację osób dojrzałych
w naszym kraju może być wolontariat?
Zgodnie z jedną z najpowszechniejszych definicji,
wolontariat to dobrowolna, bezpłatna, świadoma praca
na rzecz innych lub całego społeczeństwa, wykraczająca poza związki rodzinno-koleżeńsko-przyjacielskie7.
Pracę wolontariacką rozumieć można na wiele sposobów. Często definiuje się ją po prostu jako aktywność na rzecz innych. Wbrew powszechnym opiniom,
wolontariat nie jest działalnością bezinteresowną.
Opiera się raczej na relacji „daję-biorę”. Dając innym
swój czas, uwagę i umiejętności, otrzymać możemy
w zamian bardzo wiele. Dzięki wolontariatowi można
poznać nowe osoby, zyskać wiedzę i umiejętności – lista
jest bardzo długa. Nie ma również lepszych ani gorszych motywacji do podjęcia wolontariatu. Przyjmuje
się, że każda motywacja jest tak samo dobra.
Seniorzy także mogą wiele dać, jak również zyskać
dzięki pracy wolontariackiej. Grupa ta ma wiele
umiejętności uzyskanych w trakcie pracy zawodowej
i wynikających z doświadczenia życiowego, dysponuje
czasem na realizację swoich zainteresowań i, nierzadko, chęcią, aby się nimi dzielić. Osoby te są odpowiedzialne i wiarygodne.
Dla tych, którzy znajdują się w fazie przejściowej między pracą zawodową a emeryturą, wolontariat może być
sposobem na utrzymanie dotychczasowej aktywności.
Dla osób, które nie pracują już zawodowo, może to być
doskonała okazja do zagospodarowania swojego czasu
lub chociaż wyjścia z domu.
Jak do tej pory, w naszym kraju niewiele osób z tej grupy wiekowej angażowało się w wolontariat. Jak pokazuje „Raport z badania postaw wobec wolontariatu 50+”
powoduje to głównie brak wiedzy oraz brak oferty i zachęty ze strony organizacji – 32% badanych osób stwierdziło, że nie są wolontariuszami, bo nikt nie zwracał się
do nich z taką propozycją, 16,4% respondentów nigdy
nie spotkało się z pojęciem wolontariatu8.
Osoby 50+ to specyficzna grupa wolontariuszy. Organizując ich wolontariat, trzeba zadbać o odpowiednie
podejście. Autorzy raportu Angażowanie osób dojrzałych
w wolontariat i aktywność społeczną Stowarzyszenia Pro
Ethica podkreślają, że niezwykle ważne jest dostosowanie oferty do zainteresowań i umiejętności poszczególnych osób: niektóre osoby starsze chętnie nauczą się
czegoś nowego i podejmą aktywność w tym obszarze,
dla innych jest to stresujące i wolą wykonywać obowiązki podobne do tych, które wykonywały w ramach
pracy zawodowej9. Z całą pewnością, planując zakres
pracy dojrzałych wolontariuszy, uwzględnić należy
predyspozycje zdrowotne, dostosowanie przestrzeni oraz narzędzi pracy, takich jak na przykład środki
­komunikacji w zespole. Warto, aby były ­różnorodne
Animacja w przestrzeni biograficznej
i na przykład, oprócz poczty elektronicznej, uwzględniały również telefon.
Poniżej przedstawię projekt, będący przykładem działania, mającego na celu popularyzację wolontariatu
osób 50+.
„Wolontariat 50+. Pomorskie – razem
w działaniu!” – informacje o projekcie
„Wolontariat 50+. Pomorskie – razem w działaniu!”
to projekt Fundacji Inicjatyw Społecznych „Się Zrobi!”
z Gdańska. Celem projektu jest rozwój wolontariatu seniorów w województwie pomorskim. Dwuletni, realizowany w latach 2011-2012, projekt przewiduje warsztaty
i szkolenia na temat wolontariatu, prowadzone w dwóch
miastach województwa pomorskiego – w Trójmieście
i Bytowie. Ich program stworzony został przez lokalne
2.K. Rejman, Znaczenie edukacji w procesie integracji społecznej osób
w wieku senioralnym, s. 79. http://www.pulib.sk/elpub2/FF/Balogova1/pdf_doc/9.pdf (dostęp z dnia 27.11.2011)
3. P. Kubicki, op. cit., s. 77.
4. Ibidem.
5. Ibidem.
6. Ibidem.
7. http://www.wolontariat.edu.pl/.
8.Raport z badania postaw wobec wolontariatu 50+. Same plusy. Wolontariat 50+. oprac. Dorota Głażewska, Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce, Regionalne Centrum Wolontariatu w Elblągu, Elbląg
2007, s. 46.
9.Angażowanie osób dojrzałych w wolontariat i aktywność społeczną,
Stowarzyszenie Pro Ethica, Ruda Śląska 2010, s. 13.
ekspertki z obu miejscowości, a, tym samym, dostosowany jest do potrzeb obu, różniących się przecież, społeczności, chociaż zajęcia prowadzone są równolegle.
Istotnym założeniem projektu było bowiem, aby nie
przenosić sztywnego modelu szkoleń z dużej miejscowości do mniejszej. Zamiast tego wykorzystano potencjał lokalnych działaczy społecznych i, wspólnie z nimi,
stworzono ramowy program dla Gdańska i Bytowa.
Projekt jest skierowany zarówno do potencjalnych wolontariuszy 50+, ze szczególnym uwzględnieniem osób, które
niedawno przeszły na emeryturę, jak i do organizacji i instytucji zainteresowanych współpracą z dojrzałymi wolontariuszami. Poprzedzony był badaniem potrzeb, przeprowadzonym w obu miejscowościach, którego celem było
zidentyfikowanie potrzeb szkoleniowych, a także obszarów
zainteresowań osób 50+.
Rekrutację do projektu, szczególnie w odniesieniu do potencjalnych wolontariuszy, prowadzono poprzez współpracę
z partnerami projektu „Dziennikiem Bałtyckim”, Radiem
Gdańsk, portalami www.naszemiasto.pl i www.kiwi.org.pl
oraz metodami bezpośrednimi. Plakaty i ulotki dystrybuowano w miejscach, gdzie najczęściej bywają osoby z tej grupy wiekowej: na przykład w sklepach, bibliotekach, aptekach,
klubach seniora. Kontakty nawiązywano poprzez bezpośrednie rozmowy i spotkania, a także przez wspólnoty parafialne.
W czasie kontaktu z osobami zainteresowanymi udziałem
w projekcie pytano przede wszystkim o to, czym się interesują, jakie mają hobby, jakimi umiejętnościami chciałyby się
podzielić i jaką działalnością chciałyby się zająć.
Program szkoleń i warsztatów zainspirowany jest w dużym
stopniu tzw. metodą doceniającą(ang. Appreciative Inquiry).
Warsztaty w ramach projektu „Wolontariat 50+. Pomorskie – razem w działaniu!”,
fot. Magdalena Małyjasiak; źródło: Fundacja Inicjatyw Społecznych „Się Zrobi!”
55
Animacja w przestrzeni biograficznej
Najogólniej rzecz biorąc, zakłada ona rozwijanie potencjału danej społeczności (jest to pojęcie szerokie, mogące oznaczać zarówno mieszkańców danego obszaru, jak
i osoby 50+, kobiety, mężczyzn itd.). Metoda ta zakłada
uwzględnianie specyfiki danej grupy, jej różnorodności,
poszukiwanie tego, w czym dane osoby czują się dobrze,
co lubią oraz wykorzystywanie pozytywnych akcentów
w celu upodmiotowienia (ang. empowerment) danej grupy
lub jednostek.
Zastosowanie metody doceniającej ma wpływ na to, w jaki
sposób rozumiana jest w projekcie praca wolontariacka.
Zakładając bowiem, że każde doświadczenie życiowe osób
biorących udział w projekcie jest potencjałem, który można wykorzystać, rozumiemy wolontariat w sposób szeroki.
Możliwości do podjęcia wolontariatu jest wiele, zaś zdolnościami, którymi można podzielić się z innymi, mogą być
zarówno majsterkowanie, doświadczenie w opiece i wychowywaniu dzieci, doświadczenie z pracy zawodowej, jak
i umiejętność słuchania innych. W projekcie nie wyznaczamy granic wolontariatu, nie klasyfikujemy również umiejętności jako lepszych czy gorszych, wręcz przeciwnie, staramy
się rozwijać i wzmacniać to, w czym osoby biorące udział
w projekcie czują się najlepiej. Każda chęć zaangażowania
jest cenna.
Szkolenia dla osób 50+
W ramach projektu w każdym z miast przeprowadzanych zostało 41 godzin warsztatów. Program zawiera
następujące moduły:
1. Warsztaty aktywizacji społecznej.
2. Podstawowe informacje o wolontariacie.
3. Stworzenie profilu wolontariusza każdej z osób biorących udział w projekcie: rozpoznanie predyspozycji,
umiejętności, zainteresowań i potrzeb. Pomoc w wyborze charakteru pracy wolontariackiej.
4. Warsztaty psychologiczne (komunikacja interpersonalna, asertywność, radzenie sobie ze stresem,
wzmocnienie poczucia własnej wartości).
5. Wzmacnianie umiejętności określonych w profilu
wolontariusza (dzielenie się swoimi umiejętnościami
z innymi, wzmocnienie pewności siebie seniorów).
6. Podstawowe informacje o instytucjach oraz organizacjach pozarządowych działających na danym terenie.
7. Zapoznanie kandydatów na wolontariuszy oraz zainteresowanych instytucji i organizacji. Pomoc w nawiązaniu współpracy z wybraną organizacją/instytucją.
Moduły zostały stworzone w taki sposób, aby w jak
największym zakresie stosować indywidualne podejście
do pracy z osobami biorącymi udział w warsztatach,
a także, w miarę kompleksowo, przygotować je do przyszłej pracy wolontariackiej. Z tego też względu program
obejmuje wiedzę na temat wolontariatu, praw i obowiązków wolontariusza, kwestie ubezpieczania, umów,
oraz zagadnienia takie, jak radzenie sobie ze stresem,
asertywność czy komunikacja interpersonalna. Umiejętności te zawsze przydają się w działalności społecznej, a szczególnie w przypadku wolontariatu. Pamiętać
bowiem należy, że tego typu zaangażowanie nieść może
ze sobą koszty emocjonalne. Wolontariusze pracujący na przykład w domach opieki, domach dziecka czy
hospicjach stykają się często z sytuacjami trudnymi,
dlatego tak ważna jest świadoma decyzja oraz dobre
przygotowanie.
Istotnym elementem programu są warsztaty aktywizacji społecznej. Dużo miejsca poświęcono działalności,
jaką możemy podjąć w najbliższym otoczeniu: wśród
Warsztaty w ramach projektu „Wolontariat 50+. Pomorskie – razem w działaniu!”,
fot. Magdalena Małyjasiak; źródło: Fundacja Inicjatyw Społecznych „Się Zrobi!”
56
Animacja w przestrzeni biograficznej
s­ ąsiadów, na naszej ulicy, w dzielnicy. Wykorzystujemy
potencjał, jakim jest znajomość okolicy, jej specyfiki
i doświadczenie życiowe osób 50+. Stają się one w ten
sposób lokalnymi ekspertami, którzy mogą animować
swoją społeczność. Pod tym względem projekt to również
warsztaty dla lokalnych liderów.
Ponieważ projekt odbywa się równolegle w dwóch miejscowościach w województwie pomorskim, ważną częścią
jest integracja obu grup. Mają one dwukrotnie okazję
do spotkania w czasie warsztatów wyjazdowych, kiedy
goszczą siebie nawzajem w swoich miejscowościach.
Szkolenia dla organizacji
Jak wspomniano, projekt „Wolontariat 50+. Pomorskie
– razem w działaniu!” zakłada działania skierowane
zarówno do potencjalnych wolontariuszy, jak również
do organizacji. Umiejętność koordynowania pracy wolontariuszy to bowiem klucz do efektywnej i satysfakcjonującej obie strony współpracy.
Jak pokazują badania przeprowadzane przez Stowarzyszenie Pro Ethica, nieprzygotowanie organizacji i instytucji do współpracy z osobami dojrzałymi ciągle stanowi problem. Grupa 50+ najczęściej postrzegana jest
w charakterze beneficjentów działań, a nie partnerów,
którzy mogą wnieść swój wkład w rozwój organizacji.
Dla organizacji problem może stanowić rekrutowanie
wolontariuszy 50+, motywowanie ich, uwzględnianie
ich specyficznych potrzeb, na przykład zdrowotnych czy
związanych z mniejszą mobilnością, planowanie pracy
seniorów, odkrywanie ich potencjału i dostosowywanie
do nich oferty pracy wolontariackiej, w tym jasne i konkretne formułowanie zadań10.
W ramach projektu, w szkoleniach uczestniczy 10 organizacji i instytucji z powiatu bytowskiego oraz 15 z Trójmiasta. W każdym z miast zaplanowano 12 godzin szkoleń.
Program zawiera następujące moduły:
1. Podstawowe informacje o wolontariacie.
2. S
pecyfika wolontariatu 50+ (rekrutacja, badanie potrzeb, zainteresowań i umiejętności osób 50+ i dostosowywanie do nich zadań wolontariackich).
3. Z
arządzanie pracą wolontariuszy 50+ (organizacja
pracy, definiowanie zadań – wyraźne formułowanie
celów i spodziewanych rezultatów, specyfika organizowania inicjatyw międzypokoleniowych, wrażliwość
na szczególne potrzeby wolontariuszy 50+ związane
z kondycją, zdrowiem, mobilnością).
4. S
zkolenie i motywowanie wolontariuszy 50+ (organizacja szkoleń metodami aktywnymi i doceniającymi
– Appreciative Inquiry, nawiązywanie indywidualnego
kontaktu, docenianie, udzielanie informacji zwrotnej).
Uczestnikom projektu przekazuje się zatem praktyczne
informacje dotyczące pracy z osobami powyżej 50. roku
życia oraz pracy z grupą i poszczególnymi osobami metodą doceniającą. Podejście to pozwala uniknąć instrumentalnego traktowania wolontariuszy oraz narzucania im
zadań, w których mogą czuć się źle. W projekcie założono,
że organizacja wolontariatu 50+ metodami aktywizującymi i doceniającymi może być jedną z opcji pracy dla organizacji i instytucji zainteresowanych wolontariuszami z tej
grupy. Organizacja wolontariatu przy pomocy metody
doceniającej może pomóc animować prace wolontariuszy
w sposób, który zwiększy prawdopodobieństwo ich stałego
zaangażowania. Nie będą to bowiem działania narzucone,
lecz indywidualnie dostosowane, kładące nacisk na mocne
strony i zainteresowania wolontariuszy, a więc pozwalające
identyfikować się z wykonywaną pracą wolontariacką.
Organizacje i instytucje w czasie warsztatów będą pracować nad stworzeniem oferty dla dojrzałych wolontariuszy.
Na ostatnim etapie szkoleń dojdzie do poznania obu grup
– osób 50+ i organizacji, oraz przedstawienia oferty. Projekt docelowo ma zakończyć się nawiązaniem przez nich
współpracy.
Umacnianie rezultatów
Projekt zakłada długofalowe działanie, wspieranie osób
50+ oraz organizacji i instytucji w podjętych w ramach
projektu, inicjatywach wolontariackich. W obu miejscowościach pracują lokalne ekspertki, które są w stałym kontakcie z uczestnikami projektu. Kontakt ten będzie utrzymywany także po przeprowadzeniu warsztatów i szkoleń,
aż do zakończenia projektu. Ekspertki lokalne będą dbać
o długofalowe efekty projektu – o utrzymanie motywacji
wolontariuszy i organizacji poprzez doradztwo i pomoc
w rozwiązywaniu ewentualnych problemów i wątpliwości
pojawiających się po podjęciu wolontariatu, na przykład
wynikających z trudności w komunikacji. W razie potrzeby
ekspertki pośredniczyć będą w znalezieniu nowej organizacji dla wolontariusza.
Ostatnim etapem realizacji projektu będzie konferencja
na temat wolontariatu 50+, organizowana we współpracy
z Pomorskim Urzędem Wojewódzkim, a także przystępna
publikacja przeznaczona dla dojrzałych osób zainteresowanych wolontariatem oraz dla organizacji.
Więcej informacji o projekcie „Wolontariat 50+. Pomorskie – razem w działaniu!” znaleźć można na stronie internetowej Fundacji Inicjatyw Społecznych „Się Zrobi!”
(www.siezrobi.org).
Projekt finansowany jest ze środków Ministerstwa Pracy
i Polityki Społecznej w ramach programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich 2011 oraz ze środków British Council
w ramach programu Active Citizens/Aktywna Społeczność,
realizowanego we współpracy z Miejską Instytucją Kultury
Gdańsk 2016. Projekt wpisuje się w priorytety Europejskiego Roku Wolontariatu 2011. Głównym partnerem projektu
jest Pomorski Urząd Wojewódzki w Gdańsku.
Monika Popow
animatorka kultury, pedagog,
współzałożycielka Fundacji Inicjatyw Społecznych „Się Zrobi!”.
Doktorantka w Instytucie Pedagogiki UG
10.Angażowanie osób dojrzałych w wolontariat i aktywność społeczną, Stowarzyszenie Pro Ethica, Ruda Śląska 2010, s. 13.
57
Aktualności i zapowiedzi
„Zoon Politikon”
drugi numer rocznika naukowego
Ukazał się kolejny numer rocznika „Zoon Politikon”. Jego zawartość merytoryczna powstała na skutek narastających wątpliwości związanych z pojmowaniem
autonomii i możliwościami jej uzyskania w świecie współczesnym. Znajdziemy
w nim zatem teksty m.in. Małgorzaty Kowalskiej (o autonomii w rozumieniu
Tocqueville’a, Castoriadisa i Lévinasa), Jana Hartmana (o dyscyplinie), Mirosława Loby (o uzależnieniach), Pawła Pieniążka (o autonomii według Nietzschego), Niny Gładziuk (o autonomii w teorii wychowania Rousseau), Krzysztofa
Matuszewskiego (o autonomii w poglądach Fouriera), recenzję książki Piotra
Laskowskiego zatytułowanej Maszyny wojenne. Georges ­Sorel i strategie radykalnej filozofii politycznej, a także tłumaczenia tekstów Stephena
­Darwalla („Wartość autonomii i autonomia woli”) oraz Thomasa Maya („Pojęcie
autonomii”). Rocznik w wersji elektronicznej „do pobrania” znajduje się również
na stronie internetowej projektu: www.decydujmyrazem.pl
Zakończyła się II edycja
kursu szkoleniowego dla Animatorów
Partycypacji Publicznej
Narzędzia i formy partycypacji, sposoby diagnozowania środowiska lokalnego, planowanie strategiczne, warunki efektywnej pracy z ludźmi, motywowanie i angażowanie społeczności lokalnej do wspólnej pracy, zarządzanie różnorodnością oraz równość szans kobiet i mężczyzn, to niektóre zagadnienia,
z jakimi zapoznali się uczestnicy zajęć organizowanych przez Fundację Partnerstwo dla Środowiska. Animatorzy ćwiczyli też sprawne komunikowanie,
prowadzenie i moderowanie spotkań oraz udzielanie konstruktywnej informacji zwrotnej. Wszystko po to, by jak najlepiej przygotować się do animowania procesu partycypacji na swoim terenie, to jest do współpracy z mieszkańcami przy poszukiwaniu rozwiązań lokalnych problemów. W 29 gminach
i powiatach z 8 województw Polski proces ten już się rozpoczął.
Przeszkoliliśmy samorządowców
z województw podlaskiego
i świętokrzyskiego
Zakończył się cykl bezpłatnych warsztatów Akademii Lokalnej Polityki Publicznej (ALPP) dla przedstawicieli samorządów z województw podlaskiego
i świętokrzyskiego. W roku 2012 Akademia obejmie jeszcze województwa:
zachodniopomorskie, wielkopolskie, małopolskie, opolskie. Jej program został
przygotowany z myślą o tych urzędnikach, którzy chcą poznawać zagadnienia
związane z partycypacją publiczną, a zdobytą wiedzę i umiejętności wykorzystywać w codziennej pracy. Tematy warsztatów to: „Strategiczne planowanie
zrównoważonego rozwoju w jednostkach samorządu lokalnego”, „Nowoczesny
samorząd: budowanie wizerunku samorządu poprzez rozwiązywanie problemów społecznych” i „Lokalne programy wspierania przedsiębiorczości i zatrudnienia”. Do planowanych wydarzeń swój udział mogą zgłaszać pracownicy gmin
i powiatów z wyłączeniem 108 JST biorących udział w projekcie „Decydujmy
razem”. Organizatorem Akademii jest Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej.
Więcej informacji na stronie internetowej projektu: www.decydujmyrazem.pl
oraz www.frdl.mazowsze.pl.
58
Żywa pagina
Centrum Badań Społeczności i Polityk Lokalnych
Powołanie Centrum jest wynikiem partnerskiej współpracy Collegium Civitas i Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej CAL.
Centrum Badań Społeczności i Polityk Lokalnych jest ośrodkiem naukowo-edukacyjnym i ekspercko-analitycznym, tworzącym idee i innowacyjne rozwiązania problemów
w zakresie polityk publicznych, dotyczących szeroko pojętego rozwoju społeczności lokalnych. Swoją misję Centrum realizuje poprzez partnerską współpracę środowiska
naukowego i praktyków życia społecznego opierającą się o stałe badanie, analizy, przedsięwzięcia edukacyjne i kontakt ze społecznościami lokalnymi na terenie Polski
i Europy.
Centrum Badań Społeczności i Polityk Lokalnych ma na celu:
• pogłębianie wiedzy o zjawiskach życia obywatelskiego, społecznego i kulturowego poprzez prowadzenie studiów nad warunkami integracji i rozwoju społeczności lokalnych,
przeciwdziałania wykluczeniu i marginalizacji społecznej,
• prowadzenie interdyscyplinarnych badań, dotyczących problematyki zrównoważonego rozwoju lokalnego i rozwoju społeczności lokalnych,
• oddziaływanie na kształt lokalnych, regionalnych i krajowych polityk społecznych poprzez przygotowywanie diagnoz, ekspertyz i analiz,
• rozwijanie i promowanie metodologii badań jakościowych i partycypacyjnych, a w szczególności„badań w działaniu”,
• poszukiwanie społeczno-edukacyjnych metod i narzędzi rozwijania kapitału społecznego, kulturowego i ludzkiego,
ukierunkowanych na pobudzanie rozwoju i przedsiębiorczości obywateli, środowisk i wspólnot lokalnych,
• występowanie o granty i realizację projektów o charakterze naukowo-badawczym i dydaktycznym oraz upowszechnianie wyników badań w powyższym zakresie oraz podejmowanie inicjatyw edukacyjnych, w szczególności w zakresie zarządzania rozwojem społeczności lokalnych, animacji kultury i inicjatyw lokalnych, animacji społecznej,
lokalnych polityk publicznych,
• prowadzenie współpracy i wymiany międzynarodowej ze środowiskami i ośrodkami naukowymi zajmującymi się podobną problematyką,
• promowanie instytucji, programów i osób realizujących innowacyjne działania w obszarze lokalnych polityk publicznych, edukacyjnych i kulturalnych,
Centrum Badań Społeczności i Polityk Lokalnych realizuje swoje cele poprzez:
• systematyczne badania i studia podejmowane przez zespół stałych współpracowników i korespondentów, a także prace prowadzone w ramach stacji badawczych,
• opracowywanie i realizowanie okresowych projektów badawczych,
• przygotowywanie diagnoz, ekspertyz, analiz i raportów dotyczących wybranych zagadnień życia społecznego,
• wydawanie publikacji naukowych i metodycznych,
• wydawanie raportów, analiz i ekspertyz w obszarze edukacji, polityk publicznych, edukacyjnej i kulturalnej,
• organizowanie seminariów, konferencji, kongresów i staży naukowych,
• organizowanie wizyt studyjnych, wystaw, konkursów, spotkań autorskich i dyskusyjnych,
• prowadzenie strony internetowej,
• prowadzenie kształcenia, szczególnie w zakresie zarządzania rozwojem społeczności lokalnych, animacji kultury i inicjatyw lokalnych, animacji społecznej,
• współpracę z innymi organizacjami, uczelniami i instytucjami dla realizacji celów statutowych.
Rada Naukowa CBSiPL
Edmund Wnuk-Lipiński – Collegium Civitas i Instytut Studiów Politycznych PAN
Ewa Nalewajko – Collegium Civitas i Instytut Studiów Politycznych PAN
Stanisław Mocek – Collegium Civitas i Instytut Studiów Politycznych PAN
Wojciech Łukowski – Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet w Białymstoku
Maria Mendel – Uniwersytet Gdański
Ewa Bobrowska – Uniwersytet Jagielloński
Andrzej Zybała – Krajowa Szkoła Administracji Publicznej
Bohdan Skrzypczak – Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej CAL
Katarzyna Iwińska – Collegium Civitas
Jacek Kucharczyk – Instytut Spraw Publicznych
59
Udział społeczności lokalnych
w podejmowaniu decyzji publicznych
Zeszyty Animacja Życia Publicznego. Analizy i rekomendacje to zapis debat i szereg tekstów
prezentujących tematy poruszane podczas cyklicznych seminariów, organizowanych przez Centrum
Badań Społeczności i Polityk Lokalnych w ramach projektu „Decydujmy razem. Wzmocnienie
mechanizmów partycypacyjnych w kreowaniu i wdrażaniu polityk publicznych oraz podejmowaniu
decyzji publicznych”.
„Decydujmy razem” to partnerski projekt systemowy, którego głównym celem jest rozwijanie silnych i aktywnych wspólnot w Polsce, poprzez wzmocnienie udziału obywateli w kreowaniu
i wdrażaniu polityki publicznej w obszarach wybranych przez poszczególne samorządy:
zatrudnienia, integracji społecznej, przedsiębiorczości lub zrównoważonego rozwoju.
W podejmowanych działaniach Partnerstwo koncentruje się na wypracowaniu i upowszechnianiu
mechanizmów współpracy administracji publicznej ze społecznościami lokalnymi, wykorzystując
sprawdzoną metodę angażowania obywateli w sprawy publiczne, jaką jest animacja społeczna.
Prowadzonym w projekcie działaniom towarzyszy refleksja naukowa.
Partnerzy projektu:
Patronat medialny:
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Wyprodukowano z poszanowaniem zasady zrównoważonego rozwoju
Publikacja bezpłatna

Podobne dokumenty

Nowe koncepcje uczestnictwa w kulturze

Nowe koncepcje uczestnictwa w kulturze W pierwszej części numeru pod hasłem Oblicza partycypacji prezentujemy teksty osób związanych z warszawskim środowiskiem skoncentrowanym wokół Centrum Badań Społeczności i Polityk Lokalnych, ujawni...

Bardziej szczegółowo