LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]

Komentarze

Transkrypt

LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
21-07-08
13:38
Page 1
FONETYCZNE ÂRODKI STYLISTYCZNE
instrumentacja g∏oskowa – nagromadzenie w tekÊcie okreÊlonych g∏osek lub ich
kombinacji, np. powtórzenie dêwi´kowe, aliteracja
onomatopeja – naÊladownictwo dêwi´ków za pomocà wyrazów, których brzmienie
zbli˝one jest do dêwi´ków naturalnych
paronomazja (kalambur) – zestawienie wyrazów o podobnym brzmieniu, spokrewnionych lub niezale˝nych etymologicznie, by ujawniç ukryte, cz´sto tajemnicze
zwiàzki znaczeniowe mi´dzy zjawiskami
S¸OWOTWÓRCZE ÂRODKI STYLISTYCZNE
wyrazy zdrobnia∏e (deminutiva) – wyrazy tworzone za pomocà odpowiednich
formantów, które nadajà znaczenie pomniejszajàce, os∏abiajàce w stosunku
do wyrazu podstawowego
wyrazy zgrubia∏e (augmentativa) – wyrazy, w których formant nadaje znaczenie powi´kszone, wzmocnione w stosunku do wyrazu podstawowego
neologizmy – nowe wyrazy, wyra˝enia, zwroty charakterystyczne dla danego twórcy,
przez niego utworzone
Kod kolorystyczny
Ju˝ umiem
I. HISTORIA LITERATURY
II. KSZTAŁCENIE J¢ZYKOWE
III. SŁOWNIK MOTYWÓW LITERACKICH
Usystematyzowany uk∏ad treÊci
dzia∏
rozdzia∏
modu∏
2. Antyk grecki i rzymski
HISTORIA LITERATURY
LPV-okladka-2009
Nazwa epoki
LEKSYKALNE ÂRODKI STYLISTYCZNE
alegoria – obraz, który w ca∏oÊci ma sens przenoÊny; jest jednoznaczna
archaizmy – wyrazy, które wysz∏y ju˝ z u˝ycia
symbol – znak, motyw, poj´cie u˝yte dla oznaczenia innego przedmiotu, wyra˝enia
treÊci g∏´boko ukrytych, niejasnych; jest wieloznaczny, niekonwencjonalny,
dopuszcza dowolnoÊç interpretacji, nieprzet∏umaczalny
epitet – okreÊlenie rzeczownika uwydatniajàce cech´ opisywanego przedmiotu
oksymoron – zestawienie wyrazów o przeciwstawnym znaczeniu
eufemizm – z∏agodzenie okreÊlenia
gradacja (stopniowanie) – zestawianie s∏ów w porzàdku rosnàcej lub malejàcej
intensywnoÊci jakiejÊ cechy
hiperbola – wyolbrzymienie i przesadne uwypuklenie pewnych cech przypisywanych
przedmiotom, spot´gowanie zjawisk
peryfraza (omówienie) – zastàpienie zwyk∏ego okreÊlenia innym (szerszym,
wielos∏ownym)
porównanie – zestawienie poj´ç lub przedmiotów na podstawie ich podobieƒstwa
za pomocà wyrazów: jak, jakby, podobnie, równie jak, niby, na kszta∏t itp.
prozaizmy – s∏owa z j´zyka potocznego
przenoÊnia (metafora) – zestawienie wyrazów nadajàce im nowà wartoÊç semantycznà
a) animizacja – przypisywanie przedmiotom martwym, zjawiskom przyrody,
poj´ciom abstrakcyjnym cech istot ˝ywych
b) personifikacja (uosobienie) – przypisywanie przedmiotom martwym, poj´ciom
abstrakcyjnym, zjawiskom przyrody cech typowo ludzkich
c) metonimia (zamiennia) – zastàpienie w∏aÊciwego wyrazu innym, b´dàcym z nim
w bliskim, realnym zwiàzku
d) synekdocha (ogarnienie) – zastàpienie poj´ç ogólniejszych bardziej szczegó∏owymi
lub odwrotnie (cz´Êç zast´puje ca∏oÊç lub ca∏oÊç cz´Êç)
topos – element tematyczny lub zbiór motywów powtarzajàcych si´ w literaturze
danego kr´gu kulturowego
wulgaryzmy – wyrazy, które sà dosadnym, wr´cz ordynarnym nazwaniem zjawisk
ZASADY PISOWNI WYRAZÓW Z RZ
Rz piszemy:
1. Gdy wymienia si´ na r w innych formach tego samego wyrazu lub w wyrazach
pokrewnych, np. starzec, bo stary; morze, bo morski.
2. Po spó∏g∏oskach: b, ch, d, g, j, k, p, t, w, np. brzuch, chrzan, grzechotnik.
3. W rzeczownikach rodzaju m´skiego zakoƒczonych na: -arz, -erz, np. malarz,
kàtomierz.
4. W wyrazach, których pisowni nie uzasadnia ˝adna regu∏a ortograficzna, np. rzeka,
burza.
ZASADY PISOWNI WYRAZÓW Z Ñ, ¢
Ñ i ¢ piszemy:
1. W wyrazach rodzimych i spolszczonych, np. wàski, tràbka, r´ce.
2. W koƒcówkach form deklinacyjnych w liczbie pojedynczej:
– ´ w mianowniku, np. ksià˝´; -à w narz´dniku rodzaju ˝eƒskiego, np. ksià˝kà;
– à i ´ w bierniku, np. panià, tamtà, imi´, stron´.
3. W czàsteczkach form koniugacyjnych:
– w koƒcówkach form osobowych: (ja) id´, (oni, one) idà, umiejà;
– w czàstkach -à∏, -´∏, -´l, wzià∏, wzi´∏a, wzi´liÊmy;
– w koƒcówkach form nieosobowych, np. wziàç, piszàc, Êci´to;
– w koƒcówkach imies∏owów przymiotnikowych, np. stojàcy, zakl´ta, wzi´te.
OkreÊlenia „antyk” u˝ywa si´ zamiennie z nazwà „staro˝ytnoÊç”.
Ramy czasowe
Poczàtki literatury greckiej si´gajà VIII wieku p.n.e. i trwajà do
VI wieku p.n.e. Okres ten zwany jest archaicznym. V wiek p.n.e.
to okres klasyczny kultury greckiej. Okres trzech stuleci po Êmierci Aleksandra Macedoƒskiego (323 p.n.e.), który podbijajàc imperium perskie, przyczyni∏ si´ do rozprzestrzenienia si´ kultury greckiej na Wschodzie, to epoka hellenistyczna.
Góra Olimp
Dyskobol – rzeêba Myrona z Eleutheraj
Antyk rzymski dzielimy na cztery okresy: okres archaiczny od III do I wieku p.n.e., okres republiki (cyceroƒski) I wiek p.n.e., okres augustowski od 30 roku p.n.e. do I wieku n.e. oraz okres cesarski do koƒca Zachodniego Cesarstwa w 476 roku.
Szybkie wyszukiwanie
Na przyk∏ad: Juliusz S∏owacki, Kordian
W indeksie nazwisk i postaci
W indeksie utworów literackich
Przeglàdowe schematy
Kszta∏cenie j´zykowe
KSZTA¸CENIE J¢ZYKOWE
SK¸ADNIOWE ÂRODKI STYLISTYCZNE
anafora (powtórzenie) – powtórzenie s∏ów lub zestrojów s∏ownych na poczàtku
ka˝dego kolejnego wersu
anakoluty – zdania niemajàce prawid∏owej konstrukcji sk∏adniowej, wprowadzane
w celu zbli˝enia j´zyka utworu do mowy potocznej lub podkreÊlenia ekspresji
wypowiedzi
antyteza (przeciwstawienie) – zestawienie wyrazów oparte na opozycjach znaczeƒ
(zestawienie poj´ç, sàdów sprzecznych)
apostrofa – bezpoÊredni zwrot do adresata (przedmiotu, poj´cia abstrakcyjnego,
osoby, bóstwa)
epifora – powtórzenia s∏ów lub zestrojów s∏ownych na koƒcu ka˝dego kolejnego wersu
elipsa – wprowadzenie niepe∏nych konstrukcji zdaniowych (opuszczenie fragmentu
zdania, którego sensu mo˝na si´ domyÊlaç)
inwersja (przestawnia) – zmiana szyku wyrazów w zdaniu
paralelizmy – uk∏ad zdaƒ o takiej samej albo podobnej budowie
pytanie retoryczne – pytanie, na które nie oczekuje si´ odpowiedzi
wykrzyknienia – wykrzyknikowe zdania lub równowa˝niki zdaƒ wyra˝ajàce uczucia
W stylu pozytywistycznym obserwujemy
opisy dynamiczne – Boles∏aw Prus
opisy statyczne – Eliza Orzeszkowa
opisy przyrody zbli˝one do romantycznych
mow´ potocznà, autentycznà, ˝ywio∏owà
zapo˝yczenia z romantyzmu w zakresie metafor i porównaƒ
formy archaiczne w odtwarzaniu j´zyka dawnych epok – powieÊç historyczna
stylizacj´ j´zykowà b´dàcà dodatkowym
Êrodkiem charakterystyki postaci (Boles∏aw
Prus, Lalka; Henryk Sienkiewicz, Potop; Maria
Konopnicka, Mendel Gdaƒski)
j´zyk nastawiony na wierne odtwarzanie bogactwa szczegó∏ów rzeczywistoÊci (Boles∏aw
Prus, Lalka)
anakoluty
wyrazy ekspresywne
formy archaiczne w odtwarzaniu j´zyka dawnych epok – powieÊç historyczna
indywidualizacj´ j´zyka (Boles∏aw Prus, Lalka)
dydaktyzm
7/2/08
8:31 AM
Page 13
2. Antyk grecki i rzymski
Nazwa epoki
OkreÊlenia „antyk” u˝ywa si´ zamiennie z nazwà „staro˝ytnoÊç”.
Ramy czasowe
Poczàtki literatury greckiej si´gajà VIII wieku i trwajà do VI wieku p.n.e.
Ten poczàtkowy okres zwany jest archaicznym. V wiek p.n.e. to okres
klasyczny kultury greckiej. Okres trzech stuleci po Êmierci Aleksandra
Macedoƒskiego (323 p.n.e.), który podbijajàc imperium perskie,
przyczyni∏ si´ do rozprzestrzenienia si´ kultury greckiej na Wschodzie,
to epoka hellenistyczna.
HISTORIA LITERATURY
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
Dyskobol Myrona z Eleutheraj
Góra Olimp
Antyk rzymski dzielimy na cztery okresy: okres archaiczny od III do I wieku p.n.e., okres republiki (cyceroƒski) to I wiek p.n.e., okres augustowski od 30 roku p.n.e. do I wieku n.e. oraz okres cesarski
do koƒca Cesarstwa Zachodniorzymskiego w 476 roku.
Charakterystyka epoki
CYTAT
Kultura Êródziemnomorska stanowi jeden z filarów kultury europejskiej. Nasz sposób postrzegania Êwiata, ˝ywe wspó∏czeÊnie archetypy, toposy, system wartoÊci zosta∏y ukszta∏towane w du˝ej mierze
na staro˝ytnych wzorcach.
Obraz wierzeƒ i wyobra˝eƒ Greków i Rzymian zasta∏ przez nich
zawarty w mitach. Ustnie przekazywane opowieÊci s∏u˝y∏y wyra˝eniu podstawowych pytaƒ egzystencjalnych, bliskich ka˝demu cz∏owiekowi, niezale˝nie od czasów, w których ˝yje: skàd si´ wzià∏em,
jak mam ˝yç, jaki jest cel ludzkiej w´drówki? JednoczeÊnie traktowa∏y o powstaniu i naturze bogów, Êwiata, zbiorowoÊci ludzkich.
Stworzy∏o to podwaliny do powstania wielkiej nauki o antycznym
rodowodzie – filozofii.
Ze wzgl´du na tematyk´ mity mo˝na podzieliç na:
w teogoniczne – o pochodzeniu bogów
w kosmogoniczne – o narodzinach Êwiata
w genealogiczne – o historii rodu
w antropogeniczne – o powstaniu cz∏owieka
Mit odnosi si´ zawsze do zdarzeƒ minionych: „przed stworzeniem Êwiata” lub „podczas
pierwszych wieków”, a w ka˝dym razie: „dawno temu”. Ale
wewn´trzna wartoÊç przypisywana mitowi bierze si´ z tego, ˝e te zdarzenia, majàce
rozwijaç si´ w jakimÊ momencie czasu, tworzà zarazem trwa∏à struktur´, która
równoczeÊnie odnosi si´
do przesz∏oÊci, teraêniejszoÊci
i przysz∏oÊci.
Claude Lévi-Strauss, Antropologia
strukturalna, prze∏o˝y∏
Krzysztof Pomian, 1970
13
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 14
HISTORIA LITERATURY
Historia literatury
CYTAT
Mit odnawia si´, bo mo˝e
byç wcià˝ na nowo wypowiadany [...]. Do mitu wszelkiego – jak wiemy – s∏owo
„ostatni” si´ nie stosuje. Mitologiczne powieÊci idàce
przez wieki sà zawsze nieskoƒczone...
Micha∏ G∏owiƒski,
Mity przebrane: Dionizos,
Narcyz, Prometeusz, Marcho∏t,
labirynt, 1990
w
Pow´drujmy w dalszà jeszcze
przesz∏oÊç, bo w samà genez´
cz∏owieka, czyli – dla nas
– genez´ wszystkiego. Jak to
rozumiem? Po grecku. Nad
greckim morzem i na samym
morzu zrodzi∏a si´ przed tysiàcleciami cywilizacja, którà
z ∏aciƒska zwiemy „humanistycznà”, a po grecku nale˝a∏oby jà nazwaç – mo˝e „antropocentrycznà”? Jej zasad´
sformu∏owa∏ w V wieku
przed Chr. Protagoras w s∏ynnym aforyzmie […] „Cz∏owiek
jest wszystkich rzeczy miarà”.
W tym humanizmie jest nie
tylko duma, lecz tak˝e (a myÊl´, ˝e bardziej ni˝ duma) gorycz. Oto kondycja, w jakiej
istniej´ – nie wiem, dlaczego
w takiej w∏aÊnie, a nie innej:
w tej ludzkiej kondycji, z tymi
nogami, r´kami, z tà g∏owà,
z tymi oczami, uszami, ustami
– takimi, a nie innymi. DziwnoÊç kszta∏tu ludzkiego. DziwnoÊç ludzkiego istnienia. Grecy wiele o tym medytowali.
Zygmunt Kubiak,
Mitologia Greków
i Rzymian, 1997
Mityczni bogowie Zeus i Hera
OpowieÊç mityczna nie jest gatunkiem literackim, jednak od wieków stanowi niewyczerpane êród∏o literackich – oraz innych – inspiracji twórczych. Nowo˝ytna kultura europejska ∏àczy si´ z antykiem, dokonujàc ciàg∏ej reinterpretacji mitów, nadajàc im nowe
sensy i na nowo je odczytujàc. Pierwotnie mity pe∏ni∏y funkcje:
w poznawcze
w Êwiatopoglàdowe
w sakralne.
Orfeusz po raz ostatni ˝egna Eurydyk´ w chwili, gdy Hermes zabiera jà do podziemia (rycina)
MyÊlenie mityczne nie dotyczy wy∏àcznie staro˝ytnej Grecji i Rzymu. Jest ono w∏aÊciwe ka˝dej spo∏ecznoÊci. Oddzia∏uje na ludzi
w sposób irracjonalny, odwo∏ujàc si´ do sfery zbiorowych emocji, wierzeƒ. Powstaje poza historià, poza realnym doÊwiadczeniem, a cz´sto nawet wbrew historycznym faktom. Wiele ideologii, które zaw∏adn´∏y ludzkimi umys∏ami, pos∏u˝y∏o si´ mitami
spo∏ecznymi silnie tkwiàcymi w zbiorowej ÊwiadomoÊci (np. mit
o wykorzystywaniu dzieci´cej krwi do wyrabiania macy przez ˚ydów zosta∏ u˝yty przez ideologów faszystowskich).
14
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 15
HISTORIA LITERATURY
Antyk grecki i rzymski
Rafael Santi, Szko∏a ateƒska (1509)
W Grecji narodzi∏a si´ nowa dyscyplina, której celem by∏o poszukiwanie odpowiedzi na fundamentalne pytania nurtujàce ludzi ju˝ od czasów przedpiÊmiennych opowieÊci mitycznych – by∏a to filozofia. Cennym spadkiem po antyku jest idea
humanizmu, do której szczególnie nawiàza∏a póêniej epoka renesansu. Wyra˝ajà jà s∏owa rzymskiego komediopisarza Terencjusza: Homo sum, humani nihil a me alienum puto – „Cz∏owiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce”. W niej zawiera
si´ równie˝ idea tolerancji. U staro˝ytnych filozofów znajdziemy
wzorce etyczne sk∏adajàce si´ na idea∏ moralny cz∏owieka wyra˝ony poj´ciem „cnoty“ (∏ac. virtus). Znajdà si´ tam takie cechy
charakteru, które ∏àczà idea∏ t´˝yzny fizycznej i duchowej: dzielnoÊç, szlachetnoÊç, m´stwo, duma, màdroÊç, panowanie
nad sobà. Wzorcom tym towarzyszà stworzone przez staro˝ytnych kanony pi´kna zwane klasycznymi – obecne do dziÊ
w sztuce i literaturze europejskiej. Zasady tworzenia dzie∏a literackiego sformu∏owa∏ Arystoteles w dziele zatytu∏owanym Poetyka. Opisa∏ w niej kategori´ estetycznà mimesis, wedle której
Êwiat przedstawiony w dziele literackim powinien byç odzwierciedleniem Êwiata zewn´trznego. Drugà fundamentalnà zasadà
tworzenia by∏a arystotelesowska zasada decorum, idea stosownoÊci stylu wobec treÊci utworu. Odpowiednikiem w literaturze
rzymskiej takiego zbioru norm estetycznych by∏ List do Pizonów
Horacego.
Innym wyrazem kultu po∏àczenia pi´kna cia∏a i duszy by∏y igrzyska olimpijskie, organizowane w Grecji od 776 roku p.n.e. Rozgrywano je co cztery lata, a na czas igrzysk wstrzymywano wszelkie dzia∏ania wojenne.
Grecy stworzyli wzór ustroju demokratycznego i pierwsi wprowadzili go w ˝ycie – demokracja ateƒska trwa∏a z przerwami
od poczàtków VI do po∏owy IV wieku p.n.e. Natomiast Rzymianom zawdzi´czamy prawo, które stanowi podstaw´ nowo˝ytnego ustawodawstwa.
Horacy
Wergiliusz
15
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 16
HISTORIA LITERATURY
Historia literatury
Literatura
okres
Grecja
archaiczny
w epika – Homer, eposy: Iliada, Odyseja
w liryka – Tyrtajos, elegia patriotyczna Rzecz to pi´kna...
– Safona, erotyki: ZazdroÊç, PodnieÊcie w gór´ dach
– Anakreont, anakreontyki: S∏odki bój, Piosenka
w tragedia – Ajschylos, Prometeusz w okowach, Oresteja
w bajka (pogranicze liryki i epiki) – Ezop, Lew i mysz, Wilk w owczej skórze
klasyczny
w liryka – Symonides, epigramaty: Los, Napis, s∏ynny epigram na czeÊç bohaterów poleg∏ych pod Termopilami
w tragedia – Sofokles, Antygona, Król Edyp
– Eurypides, Elektra, Medea, Hipolit, Ifigenia w Taurydzie
w komedia – Arystofanes, Chmury, ˚aby, Sejm kobiet
hellenistyczny
w liryka – Teokryt, sielanki: Pasterze, KoÊlarz i pasterz, ˚eƒcy
Rzym
archaiczny
w komedia – Plaut, Komedia oÊla, Skarb, ˚o∏nierz samochwa∏
– Terencjusz, Dziewczyna z Andros, Eunuch, TeÊciowa
augustowski
w epika – Wergiliusz, epos Eneida
w liryka – Horacy, pieÊni: O co poeta prosi Apollina, Wybudowa∏em pomnik, list poetycki List do Pizonów, satyry: dwie ksi´gi Satyr
– Owidiusz, erotyk Prawo do mi∏oÊci bez granic, wierszowany podr´cznik
ars amandi (Sztuka kochania), poetycka wersja mitologii greckiej i rzymskiej Przemiany
cesarski
w epika – Gajusz Petroniusz, powieÊç komediowo-awanturnicza Satyricon
Safona
Homer
Sofokles
Cechy literatury staro˝ytnej Grecji i Rzymu
w skupiona na sprawach ziemskich i pozaziemskich
w ukazuje cz∏owieka z ca∏ym bogactwem jego
duchowych prze˝yç
w refleksyjna
w ÊciÊle podporzàdkowana regu∏om poetyki
Arystotelesa
16
w
w
w
w
w
w
obowiàzuje kategoria estetyczna mimesis
respektuje zasad´ decorum
∏àczy doskona∏oÊç formy z bogactwem treÊci
prezentuje Êwiat wartoÊci humanistycznych
charakterystyczny motyw – fatum
ró˝norodna pod wzgl´dem rodzajów i gatunków
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 17
Terminy literackie i poj´cia
archetyp – odwieczne, utrwalone w mitach,
wzorce ludzkich zachowaƒ; niezmienne wyobra˝enia tkwiàce w ÊwiadomoÊci ka˝dej spo∏ecznoÊci
fatum – ∏ac. ‘to, co przepowiedziane, zrzàdzone przez bogów’; przeznaczenie, nieuchronny
los; Fatum to bóstwo przeznaczenia
Arkadia – kraina historyczna w staro˝ytnej Grecji, którà do rangi krainy wiecznej szcz´ÊliwoÊci
podniós∏ twórca sielanki Teokryt; obecnie arkadia
to synonim miejsca szcz´Êliwego, ziemskiego raju
fortuna – powodzenie, szcz´Êliwy los; Fortuna
to rzymska bogini szcz´Êcia i nieszcz´Êcia, Êlepego przypadku
georgika – poemat o charakterze dydaktycznym, s∏awiàcy wiejskà prac´ i uroki ˝ycia na wsi;
zawiera rady dotyczàce gospodarowania na roli
i liczne refleksje dotyczàce sensu istnienia
ironia tragiczna – nieprzezwyci´˝ona sprzecznoÊç naznaczajàca los bohatera tragedii greckiej, którego czyny nieÊwiadomie i wbrew jego
woli pchajà go do zag∏ady; kategoria ta nie
pojawia∏a si´ w warstwie s∏ownej utworu, lecz
w jego fabule
Nicolas Poussin, Et in Arcadia Ego (ok. 1650)
bukolika, sielanka – utwór poetycki (poczàtkowo piosenka pasterska) przedstawiajàcy w wyidealizowany sposób uroki ˝ycia wiejskiego;
obejmuje utwory tematycznie zwiàzane z ˝yciem
pasterzy, rybaków, myÊliwych; najcz´Êciej w postaci monologu przeplatanego opisem i partiami
dialogowymi; u Wergiliusza jako obraz ˝ycia pasterzy w idealnej Arkadii; gatunek ukszta∏towany
w staro˝ytnoÊci, pe∏ni´ rozwoju osiàgnà∏ w sentymentalizmie (XVIII w.)
dytyramb – w greckiej liryce chóralnej pieʃ
pochwalna na czeÊç Dionizosa – boga wina,
plonów, p∏odnych si∏ natury; Êpiewana podczas
Dionizji, Êwiàt zwiàzanych z kultem Dionizosa
i winobraniem, które da∏y poczàtek tragedii
oraz komedii w teatrze greckim
elegia – w poezji staro˝ytnej Grecji utwór pisany dystychem elegijnym, o strofach dwuwersowych, zakoƒczonych rymem parzystym; gatunek liryki ˝a∏obnej, pieʃ lamentacyjna
epigramat – krótki utwór poetycki o charakterze aforystycznym, zabawny, dowcipny, zakoƒczony puentà, cz´sto zaskakujàcà
epos inaczej epopeja – jeden z g∏ównych gatunków epiki, dominujàcy a˝ do powstania powieÊci; ukazuje dzieje legendarnych lub historycznych bohaterów przedstawionych na tle
prze∏omowych dla danej spo∏ecznoÊci wydarzeƒ
HISTORIA LITERATURY
Antyk grecki i rzymski
konflikt tragiczny – konflikt dwóch równorz´dnych racji; rozdarcie bohatera mi´dzy jego
dà˝eniami i sk∏onnoÊciami a si∏ami zewn´trznymi (fatum, wyroki boskie, prawa natury); motyw
zwiàzany z tragedià greckà
miniatura poetycka – forma liryczna przekazujàca bogatà treÊç w krótkiej, najcz´Êciej czterowersowej formie
mit – opowieÊç pozornie relacjonujàca wypadki historyczne, która ilustruje wierzenia danej
spo∏ecznoÊci, zw∏aszcza archaicznej; zadaniem
mitów jest formu∏owanie wyobra˝eƒ o Êwiecie
danej grupy spo∏ecznej, t∏umaczenie tego, co
niejasne, sytuowanie cz∏owieka w przestrzeni
kosmicznej; cz´sto s∏u˝à jako poparcie pewnych tradycyjnych praktyk, nawet gdy sà ca∏kowicie bezpodstawne (tzw. mity spo∏eczne); zbiór
mitów nazywa si´ mitologià; ze wzgl´du na tematyk´ mity dzielimy na teogoniczne, kosmogoniczne, genealogiczne i antropogeniczne
porównanie homeryckie – wyst´puje w eposach Homera; drugi cz∏on tego porównania
stanowi rozbudowany obraz poetycki, wprowadzajàcy w tok opowieÊci rodzaj dygresyjnego
epizodu
topos – gr. ‘miejsce wspólne’; sta∏y obraz, motyw literacki wywodzàcy si´ z mitów, utrwalony
w ludzkiej ÊwiadomoÊci, na przyk∏ad topos mi∏oÊci, cierpiàcej matki, arkadii; gdy obraz nie
przystaje do naszych wyobra˝eƒ, mówimy o tak
zwanym toposie odwróconym
17
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 18
HISTORIA LITERATURY
Historia literatury
tragedia – gatunek dramatu obejmujàcy
utwory, w których oÊrodkiem i motorem akcji
jest nieprzezwyci´˝alny konflikt mi´dzy dà˝eniami jednostki a si∏ami wy˝szymi: losem,
prawami historii, normami moralnymi; konflikt ten w konsekwencji prowadzi do nieszcz´Êcia
tyrteizm – poezja patriotyczna zagrzewajàca
do walki w obronie niepodleg∏oÊci ojczyzny;
uÊwi´ca Êmierç na polu bitwy; jej nazwa wywodzi si´ od imienia greckiego poety Tyrtajosa
Popularne motywy staro˝ytnej kultury
Wi´kszoÊç motywów literackich obecnych
w kulturze europejskiej ma swój rodowód mitologiczny
w cierpiàca matka:
Niobe,
Demeter
w femme fatale1:
Pandora,
pi´kna Helena
w w∏adza:
Kreon,
król Teb,
Zeus
w ojcobójstwo:
Kronos zabijajàcy
Uranosa, który sam
ginie z ràk Zeusa,
Edyp zabijajàcy Lajosa Paul-Cesaire Gariot,
Puszka Pandory (1811)
w kazirodztwo:
Edyp i Jokasta,
Gaja i Uranos,
Zeus i Hera
w tu∏acz:
Odyseusz
w podst´p:
koƒ trojaƒski
w zemsta:
Achilles
Achilles
1
18
tragizm – kategoria estetyczna zak∏adajàca
uwik∏anie bohatera w nierozwiàzywalny konflikt, zwiàzana z tragedià
[fam fatal]
w labirynt:
w micie o Minotaurze
Labirynt przedstawiony na mozaice rzymskiej posadzki z I wieku p.n.e.
(poÊrodku walka Tezeusza z Minotaurem)
Labirynt przedstawiony na monecie pochodzàcej z Knossos (u góry)
w pró˝noÊç:
Narcyz
w poÊwi´cenie:
Prometeusz
w dà˝enie do wolnoÊci, idealizm:
Ikar
Rubens, Sàd Parysa (ok. 1639)
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 19
Filozofia
CYTAT
Sokrates (469–399 p.n.e.) – urodzi∏ si´
w Atenach, w których sp´dzi∏ ca∏e ˝ycie,
poÊwi´cajàc si´ w wi´kszoÊci pracy nauczycielskiej. Znany jako autor s∏ów
„wiem, ˝e nic nie wiem”. Jego poglàdy
mo˝na sformu∏owaç w trzech g∏ównych
tezach: cnota jest dobrem bezwzgl´dnym, cnota wià˝e si´ z po˝ytkiem
i szcz´Êciem, cnota jest równowa˝na z wiedzà.
NieÊmiertelnoÊç duszy: choç
cia∏o ulegnie rozk∏adowi
i zniszczeniu, dusza jako niezale˝na odeƒ, mo˝e trwaç
dalej. Platon by∏ przekonany,
˝e nie tylko trwa d∏u˝ej
od cia∏a, ale trwa wiecznie.
W∏adys∏aw Tatarkiewicz,
Historia filozofii, 1963
w
Sokrates
Platon
Platon (427–347 p.n.e.) – uczeƒ Sokratesa; spisa∏ poglàdy swego mistrza.
Uzna∏, ˝e istniejà dwa rodzaje bytu:
byt idealny, wieczny i niezniszczalny,
i byt rzeczy, b´dàcych jedynie gorszym
odbiciem owych idei, czyli Êwiat realny, dost´pny ludzkim zmys∏om. Platon
pierwszy nazwa∏ Êwiat bo˝ym igrzyskiem, a cz∏owieka aktorem – stàd wywodzi si´ motyw literacki theatrum
mundi.
Heraklit z Efezu (VI/V w. p.n.e.) – wed∏ug Heraklita podstawowà w∏aÊciwoÊcià natury jest zmiennoÊç, co symbolizuje p∏ynàca
rzeka: „Wszystko p∏ynie, nic nie trwa, niepodobna wstàpiç dwukrotnie do tej samej rzeki, bo ju˝ inne nap∏yn´∏y w nià wody”.
Nurty filozoficzne
Epikureizm – od za∏o˝yciela szko∏y Epikura (341–270 p.n.e.).
Doktryna poszukujàca odpowiedzi na pytanie, jak byç szcz´Êliwym. Przedstawiciele tej szko∏y filozoficznej, twierdzili, ˝e osiàgni´cie indywidualnego szcz´Êcia jest mo˝liwe, gdy przyjemnoÊci
przewa˝ajà nad cierpieniem. Epikureizm nawo∏uje, aby korzystaç
z ˝ycia (do epikureizmu nawiàzuje horacjaƒskie carpe diem
‘chwytaj dzieƒ’). Skrajnà odmianà epikureizmu by∏ hedonizm,
czyli skupienie si´ wy∏àcznie na przyjemnoÊciach cielesnych.
Stoicyzm – za∏o˝ycielem tej szko∏y by∏ Zenon z Kition (326–264
p.n.e.), a ide´ rozwin´li Seneka i Marek Aureliusz. Wedle stoików
Êwiat rzàdzi si´ niewzruszonymi prawami natury, na które cz∏owiek
nie ma ˝adnego wp∏ywu. Je˝eli cz∏owiek chce ˝yç dobrze, musi ˝yç
zgodnie z naturà. Z tego za∏o˝enia wynika etyka stoicka – skoro
przeciwstawianie si´ naturalnemu biegowi losu ma zawsze negatywne skutki, nale˝y poddaç si´ przeznaczeniu. Niepodobna zapanowaç nad Êwiatem, dlatego trzeba zapanowaç nad sobà – uwolniç si´
od pop´dów i zachowaç stoicki spokój. Cnota jest dobrem jedynym, „do szcz´Êcia i doskona∏oÊci nic poza cnotà nie potrzeba”. Stoicy nauczali, aby kierowaç si´ w ˝yciu rozsàdnym prawdopodobieƒstwem. Zapoczàtkowali tym samym filozofi´ zdrowego rozsàdku.
Obrazem rzeczywistoÊci jest
[u Heraklita] równie˝ Êmierç:
obawiamy si´ jednej Êmierci,
a ju˝ wielu Êmierciom ulegliÊmy; dla duszy jest Êmiercià
staç si´ wodà, dla wody jest
Êmiercià staç si´ ziemià.
HISTORIA LITERATURY
Antyk grecki i rzymski
W∏adys∏aw Tatarkiewicz, op. cit.
w
PrzyjemnoÊci pozytywne [wed∏ug epikurejczyków] sà dwojakiego rodzaju: fizyczne
bàdê duchowe. Stosunek ich
jest taki, ˝e cielesne sà bardziej zasadnicze, gdy˝ duchowe nie mog∏yby istnieç
bez nich, sà bowiem (np.
przyjemnoÊç jedzenia) zwiàzane z podtrzymywaniem ˝ycia, a ˝ycie jest pierwszym
szcz´Êcia warunkiem.
W∏adys∏aw Tatarkiewicz, op. cit.
w
Pirron stawia∏ tezy: Nie wiemy, jakie sà w∏asnoÊci rzeczy,
wobec tego musimy si´ powstrzymywaç od sàdów
o nich. To powstrzymywanie
da spokój i szcz´Êcie. [...]
Odr´bnym zadaniem, jakie
sta∏o przed sceptykami, by∏a
tedy krytyka ludzkiej wiedzy,
wykazanie, ˝e w ˝adnym
dziale i w ˝adnej postaci nie
jest ona mo˝liwa.
W∏adys∏aw Tatarkiewicz, op. cit.
19
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 20
HISTORIA LITERATURY
Historia literatury
CYTAT
Ceniàc jedynie ˝ycie „wedle
natury”, [cynicy] pot´piali
wszelkie urzàdzenia spo∏eczne i paƒstwowe, uwa˝ajàc je
za konwencjonalne. Za Sokratesem twierdzili, ˝e cnota
jest jedna, taka sama dla
wszystkich. [...] Wyst´powali
przeciw wszelkim nierównoÊciom, byli za równouprawnieniem kobiet i niewolników.
W∏adys∏aw Tatarkiewicz, op. cit.
w
Na pytanie, z czego powstaje
Êwiat i co jest zasadniczym jego
czynnikiem, [pitagorejczycy] nie
odpowiadali ju˝ ani woda, ani
powietrze, jak to czynili Joƒczycy, lecz odpowiadali: liczba. Jej
to bowiem Êwiat zawdzi´cza
swój kszta∏t i ∏ad, ona jest ˝ycia
zasadà i kierownikiem.
W∏adys∏aw Tatarkiewicz, op. cit.
Sceptycyzm – twórcà tego nurtu by∏ Pyrron (ok. 376–ok. 286
p.n.e.). Sceptycy zajmowali stanowisko, ˝e poznanie prawdy
jest niemo˝liwe. Uwa˝ali, i˝ nie dysponujemy ˝adnà pewnà
wiedzà o naturze, poniewa˝ wszystkie sàdy naukowe sà równosilne. Ka˝demu twierdzeniu mo˝na przeciwstawiç odmienne
– równie prawdziwe. Sceptycy nie kwestionowali tylko sàdów
o zjawiskach.
Cynicy – za∏o˝ycielem szko∏y by∏ Antystenes z Aten
(ok. 444–ok. 365 p.n.e.). Twierdzili, ˝e istniejà jedynie konkretne rzeczy, a je˝eli mówimy o czymÊ wi´cej – to o s∏owach, nie
o rzeczywistoÊci. Istnieje zatem tylko konkretny cz∏owiek, a nie
cz∏owieczeƒstwo, istniejà sto∏y i krzes∏a, a nie ma sprz´tów
w ogóle. Wed∏ug cyników cnotà mia∏a byç prawdziwa oboj´tnoÊç, wyra˝ajàca si´ w ca∏kowitej abnegacji osobistych potrzeb.
Oboj´tnoÊç ta polega∏a te˝ na oderwaniu si´ od tradycji, przyzwyczajeƒ, konwenansów. By∏o to ˝ycie „wedle natury”.
Pitagorejczycy – szko∏´ pitagorejskà za∏o˝y∏ grecki matematyk
i filozof Pitagoras (570–497 p.n.e.). By∏o to bractwo religijne,
które oprócz mistycyzmu zajmowa∏o si´ te˝ badaniami naukowymi. Pitagorejczycy przyczynili si´ bardzo do rozwoju matematyki, a z geometrii uczynili nauk´. W arytmetyce studiowali
zw∏aszcza klasyfikacj´ liczb: „wszystko da si´ okreÊliç przez
liczb´”.
Sztuka
Grecja
Sztuk´ greckà poprzedza∏a
kultura egejska – tak zwana epoka bràzu, która rozwija∏a si´ w basenie Morza
Egejskiego od oko∏o 2600
do 1100 roku p.n.e. Najstarsze znaleziska archeologiczne pochodzà z Krety, Cyklad,
Azji Mniejszej, Troi i Cypru.
Sztuka mykeƒska stanowiàca jej ostatnià faz´ to przede
wszystkim obronne twierdze
Achajów (tzw. cytadele) oraz
grobowce królów i wodzów
– na przyk∏ad Lwia Brama
w Mykenach, skarbiec Atre-
Fresk mykeƒski z Tirynsu przedstawiajàcy scen´ polowania (ok. 1000–700 p.n.e.)
20
usza zwany grobem Agamemnona, twierdze w Pylos
i Tirynsie. Cechowa∏ je monumentalizm, prostokàtna bry∏a, grube mury, wàskie
bramy. Âciany zdobiono freskami o tematyce militarnej.
Sztuka mykeƒska stworzy∏a
Lwia Brama w Mykenach (koniec XIV w. p.n.e.)
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 21
Waza mykeƒska (1200 p.n.e.)
tak˝e wysokiej klasy z∏otnictwo (ozdobna broƒ, naczynia, bi˝uteria, puchary, maski
poÊmiertne – s∏ynne maski
mykeƒskie), ceramik´ oraz
gliptyk´ (wyrób piecz´ci
i gemm). Sztuka ta stanowi
podwaliny sztuki staro˝ytnej
Grecji.
Fazy sztuki greckiej:
w okres archaiczny (IX–po∏owa VI w. p.n.e.) – ceramika, figurki z terakoty, koÊci
s∏oniowej i bràzu, niewielkie
Êwiàtynie w stylu megaronu 2;
styl orientalizujàcy, bogaty
w motywy roÊlinne (np. ceramika koryncka); panujà dwa
kierunki w architekturze
i sztuce: dorycki – surowy
i prosty (Sparta, Argos, Mykeny) oraz joƒski – bardziej
dekoracyjny i mi´kki w modelunku (Ateny, Chios, Milet),
ró˝nice ilustrujà dwa typy
greckich kolumn: dorycka
i joƒska
w okres klasyczny (V–IV w.
p.n.e.) – w rzeêbie przewa˝ajà formy dynamiczne (np.
Dyskobol Myrona), malarstwo
Êcienne i wazowe (czerwono-
WejÊcie do skarbca Atreusza w Mykenach (popularnie zwanego grobem Agamemnona, ok. 1300–1250 r. p.n.e.)
Âwiàtynia Artemidy w Efezie (budowla z po∏. VI w. p.n.e.)
Ruiny Êwiàtyni Artemidy w Efezie (570 p.n.e.)
Malarstwo wazowe czerwonofigurowe (VI w. p.n.e.)
2
HISTORIA LITERATURY
Antyk grecki i rzymski
figurowe), w architekturze
pojawia si´ g∏owica koryncka; nast´puje synteza stylu
doryckiego i joƒskiego; powstajà nowe typy budowli
Êwieckich (teatr, gimnazjon
– zespó∏ budowli przeznaczo-
Porzàdki w architekturze – dorycki, joƒski i koryncki
nych do çwiczeƒ gimnastycznych i zawodów sportowych,
oraz odeon – okràg∏a budowla przeznaczona na wyst´py artystyczne – muzyczne
i Êpiewacze) i sakralnych;
tworzà w tym czasie wielcy
megaron – typ jednoizbowego domu w staro˝ytnej Grecji; po licznych przekszta∏ceniach sta∏ si´ reprezentacyjnà cz´Êcià pa∏acu mykeƒskiego w∏adcy, z niego wywodzi si´ te˝ typ Êwiàtyni greckiej; obecnie – reprezentacyjny pokój dla m´˝czyzn
21
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 22
HISTORIA LITERATURY
Historia literatury
twórcy sztuki staro˝ytnej: Fidiasz, Alkamenes, Lizyp,
Apollodoros; pojawia si´
w rzeêbie akt kobiecy; powstaje nowy kanon proporcji
oraz iluzjonizm (dà˝enie
rzeêbiarzy do stwarzania z∏udzenia rzeczywistoÊci poprzez
akcentowanie budowy anatomicznej, materialnoÊci postaci i przedmiotu)
w okres hellenistyczny
(330–30 w. p.n.e. – kultura
grecka miesza si´ z kulturà
wschodnich prowincji podbitego przez Aleksandra Macedoƒskiego imperium perskiego; sztuk´ charakteryzuje
orientalizm i bogactwo form;
rozwija si´ urbanistyka, powstajà nowe miasta otaczane
murami, a w nich monumentalne budowle Êwieckie (biblioteki, teatry, gimnazjony,
luksusowe domy z perystylem3,
mozaikami i malowid∏ami);
dominuje ozdobny styl koryncki oraz tak zwany akademicki klasycyzm (neoattycyzm); rozwija si´ rzemios∏o
artystyczne i sztuka u˝ytkowa;
najwybitniejsze dzie∏a to:
Grupa Laokoona, Nike z Samotraki, Wenus z Milo, Gall
zabijajàcy ˝on´; wiele ele-
Nike z Samotraki
3
22
Ruiny ¸aêni Faustyny w Milecie
Budynek teatru staro˝ytnego
mentów sztuki hellenistycznej
przeniknie do kultury Cesarstwa Bizantyƒskiego oraz b´dzie stanowiç wzór klasycy-
Wenus z Milo
zmu w epokach nowo˝ytnych
Grupa Laokoona
perystyl – wewn´trzny dziedziniec otoczony krytym portykiem (przedsionkiem), niekiedy z ma∏ym ogródkiem
Korynckie malarstwo
czarnofigurowe
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 23
Rzym
Poczàtkowo by∏a to sztuka samego miasta Rzymu, a z czasem ca∏ej Italii. Pe∏ni´ osiàgn´∏a
za czasów cesarstwa. Rozwin´∏a si´ wówczas architektura sakralna i Êwiecka: domy mieszkalne
– z perystylem i atrium, pa∏ace, wille patrycjuszy,
budowle u˝ytecznoÊci publicznej (teatry, cyrki,
amfiteatry, biblioteki, akwedukty), rzemios∏o artystyczne – g∏ównie ceramika, gliptyka, z∏otnictwo (naczynia sto∏owe). Od czasów Tyberiusza
materia∏em budowlanym sta∏a si´ równie˝ ceg∏a. Charakterystyczne formy architektury rzymskiej to: fora, ∏uki triumfalne, kolumny honoryfikacyjne (kolumna Trajana, kolumna Marka
Aureliusza). W dekoracji budynków wa˝nà rol´
odgrywa∏y mozaiki pod∏ogowe, poczàtkowo geometryczne, czarno-bia∏e, póêniej wielobarwne o tematyce mitologicznej, figuralne.
W rzeêbie najwi´kszym dokonaniem Rzymian by∏y posàgi konne
i rzeêba portretowa.
Âwiàtynia Westy w Rzymie
HISTORIA LITERATURY
Antyk grecki i rzymski
Panteon
Posàg Oktawiana Augusta
Koloseum
Kolumna Trajana i detal reliefu
Akwedukt Pont du Gard ko∏o Nimes
23
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 24
HISTORIA LITERATURY
Historia literatury
Kontynuacje i nawiàzania
w w literaturze:
Johann Wolfgang Goethe,
Prometeusz
George Gordon Byron,
Prometeusz
Percy Shelley, Prometeusz
rozp´tany
Adam Mickiewicz, Oda
do m∏odoÊci
Kornel Ujejski, Maraton
Henryk Sienkiewicz, Quo
vadis
Stanis∏aw Wyspiaƒski,
Akropolis
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Psyche skrzydlata, Atlas, Nike, Amory
Jaros∏aw Iwaszkiewicz,
èród∏o Aretuzy, Ikar
Leopold Staff, Dziewi´ç muz
Albert Camus, Mit Syzyfa
Tadeusz Ró˝ewicz, Prawa
i obowiàzki
Teodor Parnicki, Aecjusz,
ostatni Rzymianin
Zbigniew Herbert, Apollo
i Marsjasz
Zbigniew Herbert, Labirynt
nad morzem, Historia Minotaura, [w:] Pan Cogito,
Stary Prometeusz, [w:] ibidem
Tycjan, Syzyf (1548–1549)
24
Peter Bruegel, Upadek Ikara (1558)
Stanis∏aw Grochowiak,
Ikar
Anna Âwirszczyƒska, Gaje
muz, Prometeusz
w mi´dzynarodowy projekt
wydawniczy, w ramach którego wybrani pisarze z pi´ciu kontynentów na nowo
interpretujà wybrane mity:
Margaret Atwood, Penelopiada, Olga Tokarczuk,
Anna In w grobowcach
Êwiata, Jeanette Winterson,
Brzemi´. Mit o Heraklesie
i Atlasie
w w malarstwie:
Pieter Bruegel, Upadek
Ikara
Marc Chagall, Upadek Ikara
w wspó∏czesne t∏umaczenia
mitologii: Jan Parandowski, Zygmunt Kubiak, Robert Graves, Henri de Vibraye
Marc Chagall, Upadek Ikara (1975)
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 25
O kulturze antyku
Cyprian Norwid, Promethidion (fragment)
O! Grecjo – Ciebie ˝e kochano, widz´
Dzisiaj jeszcze w ka˝dej marmuru kruszynie
W naÊladownictwie, którego si´ wstydz´
Za wiek mój – w kolumn karbowanych trzcinie
Op∏akiwanej od wierzchu akantem
W ∏amanych wierszach na ∏kania zapa∏u
I Sokratejskiej sowie z ócz brylantu
I w ca∏ej Filos twojej a˝ do sza∏u.
O! Rzymie – Ciebie ˝e kiedyÊ kochano,
W kodeksie jeszcze widz´ barbarzyƒskim
Którego krzy˝em dotàd nie z∏amano
W akademickim j´zyku latyƒskim
W pofa∏szowanych Cezarach i w s∏owie
Roma; to odwróç – Amor ci odpowie.
Bibliografia
Mircea Eliade, Mit wiecznego powrotu; Mity, sny, misteria, 2001; Sacrum, mit, historia, 1993
W∏adys∏aw Kopaliƒski, S∏ownik mitów i tradycji kultury, 1996
Carl Gustaw Jung, Archetypy i symbole, 1993
Jan Kott, Zjadanie bogów. Szkice o tragedii greckiej, 1999
Lektury
Grecja
HISTORIA LITERATURY
Antyk grecki i rzymski
Koƒ trojaƒski
Homer: eposy Iliada i Odyseja
Iliada – epopeja powsta∏a na prze∏omie IX i VIII
wieku p.n.e., spisana pod koniec wieku VI p.n.e.
w Atenach. Homer ukazuje w niej jeden z epizodów ostatniego roku dziesi´cioletniej wojny
o Troj´ (Ilion), miasta obl´˝onego przez greckich Achajów. W utworze dominujà zatem sceny batalistyczne i heroiczne dzieje wojowników. Wydarzenia rozgrywajà si´ na dwóch
p∏aszczyznach: ludzkiej i boskiej, a realizm
przeplata si´ z fantastykà. Nad bohaterami
cià˝y fatum – na przyk∏ad wynik s∏ynnego pojedynku Achillesa z Hektorem zosta∏ z góry
przesàdzony przez bogów. Na epopej´ sk∏adajà si´ 24 pieÊni zwane rapsodami, napisane
heksametrem, patetycznym wierszem, którym
s∏awiono czyny postaci o wyjàtkowej odwadze.
W eposie wyst´pujà porównania homeryckie, charakteryzujàce si´ rozbudowanym drugim cz∏onem.
Odyseja powsta∏a oko∏o 800 roku p.n.e., póêniej ni˝ Iliada.
Opisuje dzieje Odyseusza, króla Itaki, uczestnika wojny trojaƒskiej. Odys jest autorem podst´pu – konia
trojaƒskiego, który doprowadzi∏ do upadku
Troj´. Narazi∏ si´ te˝ Posejdonowi, oÊlepiajàc jego syna olbrzyma Polifema, dlatego musia∏ tu∏aç si´ przez dziesi´ç lat po morzach i oceanach, nie mogàc dotrzeç do Itaki i swej ˝ony
Penelopy. Odyseusz uosabia archetyp tu∏acza.
Kontynuacje i nawiàzania
w w literaturze:
Jan Kochanowski, Odprawa pos∏ów greckich
Leopold Staff, Odys
w do wykorzystania w prezentacjach dotyczàcych: w∏adzy, tu∏acza, w´drowca, ojca, wojownika, femme fatale, przyjaêni
Malarstwo wazowe, ilustracja do Iliady Homera, pojedynek Achillesa z Hektorem Malarstwo wazowe, ilustracja do Odysei Homera, Odyseusz z syrenami
25
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 26
HISTORIA LITERATURY
Historia literatury
Sofokles: tragedie Antygona i Król Edyp
Tragedia by∏a w staro˝ytnoÊci najbardziej cenionym gatunkiem literackim. Wywodzi si´
z obrz´dów religijnych. Podstawowà cechà tragedii jest tragizm – kategoria estetyczna zak∏adajàca uwik∏anie bohatera w nierozwiàzywalny konflikt.
W Antygonie tragizm wynika z konfliktu dwóch
równorz´dnych racji. Mimo ˝e bohaterowie sami decydujà o swym losie, to jednak ka˝dy wybór, którego dokonajà, oka˝e si´ z∏y. W Królu
Edypie tragizm przybiera postaç fatum cià˝àcego
nad tytu∏owym bohaterem – jego los ju˝ wczeÊniej zosta∏ zaplanowany. W kontekÊcie Edypa
mówimy o tak zwanej ironii tragicznej polegajàcej na tym, ˝e wszystkie czyny bohatera, wbrew
jego woli i ÊwiadomoÊci, pchajà go do kl´ski.
Podstawowym poj´ciem tragedii greckiej jest katharsis, rodzaj duchowego oczyszczenia, jakiego
doÊwiadcza widz po obejrzeniu spektaklu.
Kontynuacje i nawiàzania
w w literaturze:
Jan Lechoƒ, Oedipus Rex
Kazimiera I∏∏akowiczówna, Antygono, patronko sióstr
Janusz G∏owacki, Antygona w Nowym Jorku
w w muzyce:
opera Oedipus Rex Igora Strawiƒskiego do
tekstu Jeana Cocteau
w do wykorzystania w prezentacjach dotyczàcych:
w∏adzy, dramatycznych wyborów moralnych,
fatum, tragicznoÊci ludzkiego losu
Jean-Auguste-Dominique Ingres, Edyp i Sfinks (ok. 1826)
Tyrtajos: elegie patriotyczne
Od jego imienia pochodzi poezja tyrtejska – patriotyczne utwory kszta∏tujàce etos spartaƒskiego wojownika, ginàcego ofiarnie za ojczyzn´: „Rzecz to
pi´kna, zaprawd´, gdy kroczàc w pierwszym szeregu, ginie cz∏owiek odwa˝ny, walczàc w obronie ojczyzny [...]”. Ich nadrz´dnym celem jest zagrzewaç
do boju, nawo∏ujàc do odwagi, poÊwi´cenia i nieugi´toÊci na polu bitwy. W polskiej literaturze ten typ
poezji b´dzie szczególnie ˝ywotny w okresach zniewolenia narodowego – zw∏aszcza w romantyzmie.
PrzenoÊnie Tyrteusz oznacza Êpiewaka, poet´, pobudzajàcego swymi pieÊniami zapa∏ wojenny ˝o∏nierzy.
Kontynuacje i nawiàzania
w w literaturze:
Jan Kochanowski, Pieʃ o spustoszeniu Podola
Adam Mickiewicz, Reduta Ordona
Juliusz S∏owacki, Sowiƒski w okopach Woli
Cyprian Norwid, Tyrtej. Za kulisami
W∏adys∏aw Broniewski, Bagnet na broƒ
w do wykorzystania w prezentacjach dotyczàcych: ojczyzny, walki niepodleg∏oÊciowej,
patriotyzmu, obowiàzku obywatelskiego
Safona: pieÊni weselne, mi∏osne, hymny, miniatury poetyckie
Grecka poetka pisa∏a utwory o tematyce mi∏osnej,
wys∏awiajàce pi´kno i urod´ ˝ycia. By∏a twórczynià
miniatury poetyckiej, mistrzynià tej formy. Wprowadzi∏a w∏asnà miar´ wierszowà zwanà strofà safickà – obejmuje ona trzy wersy 11-zg∏oskowe i jeden wers 5-zg∏oskowy. Na jej twórczoÊci
wzorowa∏a si´ polska poetka dwudziestolecia mi´dzywojennego Maria Pawlikowska-Jasnorzewska.
26
Kontynuacje i nawiàzania
w w literaturze:
Boles∏aw LeÊmian, tomy ¸àka, Napój cienisty
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Ró˝e dla
Safony, zbiory wierszy Poca∏unki; Krystalizacje
w do wykorzystania w prezentacjach dotyczàcych:
mi∏oÊci, samotnoÊci, zazdroÊci, nami´tnoÊci
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 27
Anakreont: anakreontyki
Tworzy∏ krótkie utwory biesiadne, opisujàc sytuacje zwiàzane z ˝yciem na dworze w∏adców. Z czasem gatunek ten otrzyma∏ nazw´
od jego imienia. Poeta g∏osi∏ w nich pochwa∏´ mi∏oÊci, wina, gier
towarzyskich, radoÊç ˝ycia. Obecny jest tu topos mi∏oÊci traktowanej jako zabawa, flirt: „bym z Erosem stoczy∏ s∏odki bój na pi´Êci”.
Kontynuacje i nawiàzania
w w literaturze:
Jan Kochanowski, fraszki biesiadne, dworskie, mi∏osne: O mi∏oÊci, Z Anakreonta, O doktorze Hiszpanie, Do mi∏oÊci, Do Anakreonta, Z greckiego, Do Hanny, Do Wenery, Nagrobek Rózynie
w do wykorzystania w prezentacjach dotyczàcych: motywu biesiady, uczty, mi∏oÊci, Erosa, radoÊci ˝ycia
Symonides: pieÊni chóralne i liryka ˝a∏obna
Amor i Psyche
Podobno by∏ pierwszym poetà, który uk∏ada∏ pieÊni na zamówienie i za wynagrodzeniem. Potrafi∏ tak wzruszyç s∏uchaczy, ˝e
przys∏owiowym okreÊleniem sta∏y si´ „∏zy Symonidesa”. Tworzy∏
pieÊni chóralne o patetycznym tonie, majàce wzbudziç wspó∏czucie u odbiorców, oraz epigramaty, krótkie utwory nagrobkowe,
z których najs∏ynniejszy jest epigramat dla uczczenia poleg∏ych
pod Termopilami: „Przechodniu! powiedz Sparcie: tu le˝ym, jej
syny, Prawom jej do ostatniej pos∏uszni godziny”.
HISTORIA LITERATURY
Antyk grecki i rzymski
Kontynuacje i nawiàzania
w w literaturze:
Jan Kochanowski, Na sokalskie mogi∏y, Treny
Franciszek Karpiƒski, ˚ale Sarmaty nad grobem Zygmunta
Augusta
Krzysztof Kamil Baczyƒski, Elegie zimowe
w do wykorzystania w prezentacjach dotyczàcych: motywu ˝a∏oby, smutku, cierpienia, Tanatosa
Tanatos
Jacques Louis David,
Leonidas pod Termopilami (1814)
27
LPV-01-02-Antyk Grec_Rz [13-28]
7/2/08
8:31 AM
Page 28
HISTORIA LITERATURY
Historia literatury
Rzym
Wergiliusz: epos Eneida
Utwór wzorowany na eposach Homera. Ukazuje w´drówk´ Eneasza, który po kl´sce Troi usi∏uje za∏o˝yç wygnaƒcom trojaƒskim nowà ojczyzn´ – Lacjum. Z niego narodzi si´ nast´pnie
Rzym. Wiele ksiàg przypomina fabu∏´ Iliady,
a sam Eneasz – g∏ównego bohatera Iliady
Achillesa, choç motyw powrotu do ojczyzny ∏àczy go tak˝e z postacià Odyseusza.
Kontynuacje i nawiàzania
w w literaturze:
Dante, Boska komedia
w do wykorzystania w prezentacjach dotyczàcych: motywu w´drówki w poszukiwaniu ojczyzny
Owidiusz: erotyki Sztuka kochania, poetycka wersja mitów Metamorfozy, utwory pisane
na wygnaniu wyra˝ajàce nostalgi´ – ˚ale, Listy z Pontu
Najwi´ksze uznanie przyniós∏ Owidiuszowi pisany heksametrem poemat epicki Metamorfozy.
Sk∏ada si´ on z 15 ksiàg (12 tysi´cy wersów)
i zawiera 246 mitów greckich i rzymskich o przemianach. Dzie∏o jest ∏aciƒskà wersjà kosmogonii. U∏o˝one w chronologicznà opowieÊç o dziejach ludzkoÊci ksi´gi opowiadajà o powstaniu
Êwiata, zwierzàt, roÊlin i cia∏ niebieskich. Zaczynajà od chaosu poprzedzajàcego stworzenie
Êwiata, poprzez potop, cztery wieki ludzkoÊci,
po˝ar Ziemi, mity o Herkulesie, a koƒczà si´
apoteozà Juliusza Cezara. Dzie∏o Owidiusza
mo˝na czytaç jak wielowàtkowà powieÊç.
Kontynuacje i nawiàzania
w w literaturze:
Samuel Twardowski, Dafnis w drzewo bobkowe przemieni∏a si´
Franz Kafka, Przemiana
Bruno Schulz, Sklepy cynamonowe
Michai∏ Bu∏hakow, Psie serce
Jacek Bocheƒski, Nazo poeta
Horacy: satyry, pieÊni (ody), traktat o sztuce poetyckiej List do Pizonów
W utworach Horacego wiele miejsca zajmuje
refleksja nad istotà poezji i pozycjà artysty.
Wiele motywów horacjaƒskich przetrwa∏o w literaturze do dziÊ, z których najbardziej istotny
jest motyw exegi monumentum, w którym poeta wyra˝a przekonanie o wielkoÊci swego dzie∏a, oraz – w tym samym duchu – non omnis
moriar, czyli ‘nie wszystek umr´’. Istotà tego
motywu jest wiara twórcy, ˝e dzi´ki swej poezji
zyska nieÊmiertelnoÊç w sercach potomnych.
Poezja Horacego przesycona jest filozofià epikurejskà i stoickà, które wyra˝ajà si´ w postawie ˝yciowej i artystycznej proponowanej przez
poet´.
List do Pizonów – wyk∏adnia norm twórczoÊci
poetyckiej – jest ∏aciƒskim odpowiednikiem Poetyki Arystotelesa. Autor propaguje w niej kategori´ estetycznà mimesis, czystoÊç gatunkowà
oraz zasad´ decorum.
Motywy horacjaƒskie
w exegi monumentum
w arkadia
w mi∏oÊç do stron rodzinnych
w poszukiwanie wewn´trznej harmonii – stoicyzm
w wino, biesiada – epikureizm
28
Mozaika rzymska przedstawiajàca Orfeusza z lirà
Kontynuacje i nawiàzania
w w literaturze:
Jan Kochanowski, pieʃ Niezwyk∏ym i nie
leda piórem opatrzony (Pieʃ XXIV, ks. wtóre), fraszka Ku muzom
Adam Mickiewicz, Exegi monumentum
Juliusz S∏owacki, Testament mój
Julian Tuwim, Do losu
POZNAJ CAŁĄ NASZĄ OFERTĘ
PUBLIKACJI PRZYGOTOWUJĄCYCH DO EGZAMINU MATURALNEGO
Vademecum z 8 przedmiotów: języka polskiego, matematyki, biologii, historii,
geografii, fizyki i astronomii, wiedzy o społeczeństwie i chemii.
Testy maturalne z 8 przedmiotów:
języka polskiego, matematyki, biologii,
historii, geografii, fizyki i astronomii,
wiedzy o społeczeństwie i chemii.
Kalendarze przygotowań
do egzaminu maturalnego:
do bezpłatnego pobrania
na stronie www.
TERAZ PRZYGOTOWANIE DO EGZAMINU BĘDZIE NAPRAWDĘ PROSTE I SKUTECZNE!
www.matura.operon.pl
www.sklep.operon.pl

Podobne dokumenty