Norbert Żaba - Jerzy Giedroyć

Komentarze

Transkrypt

Norbert Żaba - Jerzy Giedroyć
�
�������
���������
Polonia
Suecia
��������������
tidskriften för kultur och information
��������
�������������
��������
�����������������
�������������
���������������������������
�����������������������
��������������
| kwartalnik
kulturalno-informacyjny
��������������������
���������
���������
����������������
������������
�����������
��������������
�������������
����������
���������������
��������������������
������������
���
���������
��������
Rok Herberta Zbigniew Herberts år
Zbigniew Herbert wydaje się poetą lekkim łatwym i przyjem
nym est to lekkość monumentalna patetyczna łatwość – zwod
nicza przyjemność – zdradliwa kończąca się jak po wypiciu zbyt
wielu butelek przedniego wina rostota języka i wersyfi kacji
sprawiają że wiersze są na pozór łatwo zrozumiałe i przejrzyste
le okazjonalni admiratorzy twórczości erberta mylą pełne
wewnętrznych napięć wiersze z umoralniającą pogadanką albo
lekcją katechezy  olsce poetę przywłaszczają sobie wszystkie
obozy polityczne a komuny był ikoną opozycji demokratycznej
liberalnochrześcijańskolewicowej taka była specjalność pols
kiego życia umysłowego hybrydyzacja myśli eraz usiłuje wessać
erberta skrajna prawica
spomina o tym krytyk rzysztof asłoń w swoim artykule
którym otwieramy dzisiejszy numer oncentruje się jednak
na erberciepoecie czytanym przez wszystkich ale czy też
rozumianym omik an ogito jest zdaniem asłonia
przełomem w poezji polskiej ubiegłego stulecia  może nie tylko
polskiej gromna większość wierszy erberta jest przełożona
na szwedzki  tym numerze rozpoczynamy cykl o erbercie i jego
twórczości obejmującej teżznakomite eseje i dramaty które
zaprezentujemy w naszych kolejnych tegorocznych wydaniach
Zbigniew Herberts poesi förefaller lätt enkel och trevlig
ättheten är monumental patetisk enkelheten – förledande
trevnaden – bedräglig efteråt känns det som om man hade druckit
alltför många flaskor utsökt vin et okomplicerade språket och
den obundna versen gör att dikterna ger sken av att vara lättfattliga
och genomskådliga
en tillfälliga beundrare av erberts författarskap brukar för
växla de lidelsefulla dikterna med moralförbättrande föredrag eller
katekeslektioner  olen lägger alla politiska läger beslag på poeten
nder kommunismen var han en ikon för den demokratiska opposi
tionen den kristna liberalvänstern det var de polska intellektuellas
specialitet hybridisering av idéer u försöker extremhögern att
roffa åt sig erbert
m det skriver litteraturkritikern rzysztof asłoń i sin artikel
som öppnar detta nummer an fokuserar dock på erbert som
poet – läst av alla men är han förstådd av alla iktsamlingen
err ogito var enligt asłoń vändpunkten för det förra seklets
polska poesi en det gäller kanske inte bara den polska poesin e
flesta av erberts dikter finns i svensk översättning  detta nummer
börjar en serie om erbert och hans författarskap som också omfat
tar utmärkta essäer och dramer som skall presenteras i kommande
nummer detta år
Do trzech razy sztuka Tre gånger gillt
Mika Larsson – dziennikarka – dwukrotnie, już za nowej Polski,
była attache kulturalną Ambasady Królestwa Szwecji w Warszawie:
w latach - i -, po czym attachat zlikwidowano.
Jest osobą wybitnie zasłużoną dla rozwoju polsko-szwedzkich
stosunków kulturalnych. Ostatnio wzięła udział w dyskusji na temat
nowej koncepcji działania Instytutu Polskiego w Sztokholmie.
Mika Larsson, journalist till yrket har vid två tillfällen i det
nya olen - och - varit veriges kulturattaché
vid den svenska ambassaden i arszawa varefter tjänsten avskaf
fades on har gjort förtjänstfulla insatser i det polsksvenska
kulturutbytet å sistone har hon deltagit i diskussionen kring det
nya olska nstitutets utformning
„Decyzja o zlikwidowaniu etatu attache kulturalnego w szwedzkiej
Ambasadzie w Warszawie dwukrotnie była o krok od zrealizowania.
Również dwukrotnie, dzięki protestom udało się tę decyzję
odwlec. Za trzecim razem to się nie powiodło i w dniu dzisiejszym
szwedzko-polska wymiana kulturalna w dużej mierze zależy od
Instytutu Polskiego w Sztokholmie. To Instytut Polski nadaje
jej tempo.
vå gånger var beslutet mycket nära att kapa kulturrådstjäns
ten vid veriges ambassad i arszawa vå gånger lyckades pro
tester stoppa beslutet en tredje gången gick det inte och idag är
det svenskpolska kultursamarbetet i hög grad beroende av olska
nstitutet i tockholm et är  som driver på et är här idéerna
skapas och här som framtiden kan få draghjälp
Dlaczego jednak Królestwo Szwecji cały ciężar współpracy
kulturalnej między oboma krajami składa na barki Polskiego
Instytutu? A może z rachunku zysków i strat Szwecji wychodzi,
że straty z kulturalnej wymiany przewyższają zyski? Na te i inne
pytania Mika Larsson odpowie nam w następnym numerze.
arför lägger verige hela bördan av kultursamarbetet mellan
länderna på olska nstitutets axlar anske har resultaträkningen
visat att kulturutbytets förluster överstiger vinsterna  nästa
nummer kommer ika arsson att ta sig an dennna och andra
frågor
Miałem szczęście, kupiłem ostatni egzemplarz „Pana
Cogito” Zbigniewa Herberta. Najwybitniejszy tom poezji polskiej, jaki wyszedł za mojego życia. Po dziś dzień.
Czytaj na str. 
Jag hade tur, jag köpte det sista exemplaret av Herr
Cogito av Zbigniew Herbert. Den främsta polska diktsamlingen som givits ut under min livstid. Så är det än
i dag. Se sid.
���
���������
��������
Rysunek/teckning av Zbigniew Herbert
Suecia Polonia 
Innehåll / Spis treści






se ödet rakt i ögonen – om Zbigniew Herbert | Krzysztof Masłoń
spoglądać losowi prosto w oczy – o Zbigniewie Herbercie | Krzysztof
Masłoń
Resa iväg med sin fiol. Adam Wiernik | Leszek Leo Kanto
Wyjechać ze skrzypcami. Adam Wiernik | Leszek Leo Kantor
Norbert Żaba. Wspomnienie | Katarzyna Gruber
Norbert Żaba. Minnesteckning | Katarzyna Gruber
Norbert Żaba - Jerzy Giedroyć: svenska affärer | Janusz Korek
Norbert Żaba - Jerzy Giedroyć: szwedzkie sprawy | Janusz Korek
Svensk Barabbas på Polenbesök | Jolanta Szutkiewicz
Szwedzki Barabasz przywędrował do Polski | Jolanta Szutkiewicz
Vardag & kulturevenemang
Życie codzienne i artystyczne
väg mot ett virtuellt polskt kulturinstitut?
 WPåstronę
polskiego instytutu wirtualnego?
 Insändare
Listy do redakcji

Nanas krönika | Nana Håkansson
Nanafelieton | Nana Håkansson
Omslaget: Linoleumsnitt av Dorota Krakowska
Okładka: Linoryt Doroty Krakowskiej
Prenumeration / Prenumerata
Vill du prenumerera på de följande  numren av Suecia Polonia så sätt in  SEK på
plusgiro -. Glöm inte ange namn och adress på inbetalnigskortet .
Jeśli chcesz zaprenumerować kolejne  numery Suecii Polonii wpłać  SEK na plusgiro
-. Nie zapomnij podać imienia, nazwiska i adresu.
���
���������
��������
spoglądać losowi prosto w oczy
se ödet rakt i ögonen
Krzysztof Masłoń
B
D
– est życie literackie i jest literatura o pierwsze jest nic nie
warte ta druga – zawiesił głos – może być właśnie taka ic
więcej nie mam wam do powiedzenia
− et finns litterärt liv och det finns litteratur et första är
värdelöst det andra  – sade han och funderade ett slag – kan
vara som det här et är allt jag har att säga
o zajęciach pojechałem do księgarni iałem szczęście kupi
łem ostatni egzemplarz ana ogito bigniewa erberta ajwy
bitniejszy tom poezji polskiej jaki wyszedł za mojego życia o dziś
dzień
fter lektionerna sprang jag till bokhandeln ag hade tur jag
köpte det sista exemplaret av err ogito av bigniew erbert
en främsta polska diktsamlingen som givits ut under min livstid
å är det än i dag
ie znajduję innego odpowiedniego określenia na mój ówczesny
odbiór tych wierszy jak olśnienie ym większe że erbert nie był wcale
ulubieńcem mojego pokolenia ego wtedy pięćdziesięcioletniego
poetę uważaliśmy za żywego klasyka zanurzonego w antyku roz
strząsającego problemy moralne właściwe raczej bogom i herosom
niż ludziom  już zwłaszcza ludziom żyjącym tu i teraz w 
owskiej krainie mającej się już lada dzień już za chwilę zmienić
w drugą olskę
ag kan inte säga annat än att jag blev drabbad av plötslig insikt
esto mer som erbert inte tillhörde min generations favoriter
å betraktade vi den femtioårige poeten som en levande klassiker
försjunken i antiken uppslukad av gudarnas och de mytologiska
hjältarnas moraliska problem snarare än människornas  syn
nerhet som människorna levde här och nu i ett kommunistiskt
olen som vilken dag som helst vilket ögonblick som helst skulle
omvandlas till det andra olen
„zapasy ze światem”
przeciw biegniewa erberta wobec totalitaryzmu jego udział
w opozycji demokratycznej nie były tajemnicą le postawa poety
nie przekładała się wprost na jego twórczość tak przynajmniej
uważało wielu z nas zczytem nieporozumienia jeśli tak to można
nazwać było zaatakowanie erberta przez uliana ornhausera
w firmowanym wspólnie z damem agajewskim publicystyczno
krytycznym tomie wiat nie przedstawiony ) ornhauser
świetnie zapowiadający się w tamte dni młody poeta w szkicu
erbert z odległej prowincji zarzucał autorowi tudium przed
miotu oderwanie się od rzeczywistości i opisywanie jej poprzez
brottas med världen
bigniew erberts motstånd mot diktaturen och hans engage
mang i den demokratiska oppositionen var ingen hemlighet en
poetens förhållningssätt återspeglades inte i hans skapande det
var åtminstone vad många av oss ansåg etta missförstånd kul
minerade om man nu kan säga så i en attack på erbert gemen
samt undertecknad av ulian ornhauser och dam agajewski
i den kritiska debattboken wiat nie przedstawiony  
essän erbert från en avlägsen provins anklagade ornhauser
då mycket lovande ung poet erbert för att i tudium av objek
tet ha  ärmat sig från verkligheten och beskrivit den med
ył rok  a zajęcia drugiego roku polonistyki
nazwane współczesnym życiem literackim zwykle
średnio ciekawe prowadzący magister arian liwi
ński przyszedł jak zwykle z książką pod pachą ruk
nął zień dobry i od razu zaczął czytać iersz po
wierszu d początku do końca przeczytał całą książkę niezbyt
długą zresztą otem popatrzył na nas siedzących w sali postukał
palcem w okładkę tomiku i powiedział
et var  arian liwiński kom som vanligt med
en bok under armen ans föreläsningar på andra
årets polska litteraturkurs om samtiden i littera
turen var oftast måttligt intressanta u mumla
de han god dag och började läsa ikt efter dikt
an läste hela boken som för övrigt inte var särskilt lång från
början till slut edan tittade han upp trummade med fingret mot
bokomslaget och sade
4
en historisk förklädnad essutom menade ornhauser använde
erbert symboler istället för att vara mer konkret och var alltför
naivt fascinerad av den västerländska kulturen som han skenbart
betraktade ur landsortsbons synvinkel
historyczny kostium operowanie symbolem a nie konkretem olimpij
skość a przy tym mocno naiwne zauroczenie kulturą achodu rze
komo widzianą – właśnie – oczyma prowincjusza
ożna to skomentować jedynie przywołując erbertowskie
określenie swoich podróży na achód – zapasy ze światem o
i były to zapasy także i w sensie dosłownym biorąc pod uwagę
sytuację materialną poety który w pierwsze podróże na achód
wyruszał ze  dolarami w kieszeni achodu tego czuł się
pełnoprawnym dziedzicem i pewnie dlatego nie pozostawał
wobec niego bezkrytyczny o zresztą charakterystyczne dla
autora ana ogito że opowiadając się zawsze za wartościami
demokratycznymi i nienawidząc komunizmu dostrzegał ujemne
strony antagonistycznego systemu całą bezduszność kapitalizmu
jälv kommenterade erbert sina resor i äst som brottning
med världen ch han fick verkligen brottas särskilt när man
tänker på att han under sina första resor till äst aldrig reste med
mer än  dollar på fickan an kände sig som ästerlandets
rättmätige arvtagare och det var säkert därför han inte alltid för
höll sig okritisk et som för övrigt kännetecknade err ogitos
författare är att han trots sitt fulla stöd för demokratin och sin
avsky för kommunismen ändå kunde se den andra sidans negativa
sidor kapitalismens hela själlöshet
an bör komma ihåg när och var och under vilka omständighe
ter err ogito skrevs et var i slutet på  i  där erbert
föreläste på niversity of alifornia et akademiska merika var
omskakat av vänsterns ungdomsrevolt en polske poeten valde
att försvara de traditionella värden som han trodde på å effektivt
att en grupp studenter publicerade en litterär tidskrift med titeln
r ogito tillägnad erbert förstås
ależy pamiętać kiedy i gdzie w jakich okolicznościach powstawał
an ogito tóż miało to miejsce w tanach jednoczonych
gdzie erbert w końcu  roku zaczął wykładać na tanowym
niwersytecie alifornijskim  akademickiej meryce wstrząsanej
akurat młodzieżową lewicową rewoltą polski poeta stanął zdecy
dowanie po stronie drogich mu tradycyjnych wartości czynił to
tak skutecznie że grupa studentów wydała pismo literackie r
ogito dedykowane oczywiście erbertowi
ade poeten emellertid i den då rådande sinnesstämningen
framfört sina åsikter öppet skulle han ha setts som en oförbät
terlig reaktionär främmande bland de progressivt grimaserande
amerikanska intellektuella stället uppfann erbert err ogito
en mogen arvtagare till den cartesianska tanken litet gammalmo
dig självbetraktande starkt skeptisk till bland annat popmusik
och svärmerier för det ockulta
 tamtej atmosferze jednakże gdyby poeta wprost prezentował
swoje poglądy zostałby pewnie uznany za niereformowalnego
wstecznika i nie miałby czego szukać wśród robiących postępowe
miny amerykańskich intelektualistów le erbert wymyślił sobie
ana ogito dojrzałego spadkobiercę myśli kartezjańskiej kogoś
nieco staroświeckiego ze skłonnością do autorefleksji zacho
wującego daleko posunięty sceptycyzm w stosunku do min
muzyki rockowej fascynacji gnozą i magią
Litterära släktingar
rtur andauer har hävdat att erberts err ogito är besläktad
med aul alérys err este och han har rent av anklagat den
polske poeten för epigoneri ndra kritiker började använda an
dauers tes som ett axiom och föreslog andra förebilder ichaux
recht liot eller ound ven yszard rzybylski som verkade
ha drabbats av insikt under läsningen av de  dikterna i er
berts svit har letat efter diverse föredömen rzybylski betonar
err ogitos heroiska drag erberts diktsamling avslutar den
humanistiskt orienterade efterkrigspoesins förtvivlade och stor
artade kamp för människan och individen ör err ogito är
ju inte bara den rena tanken han är människa av kött och blod
men trots att han talar en del om det kroppsliga är det omöjligt
att gestalta honom et vore förödande att förflytta err ogito
till scenen vilket för övrigt är en historia för sig et mest kända
försöket gjordes av regissören adeusz alak som  ville
sätta upp dikterna i en föreställning på tary eatr i rakow
et visade sig omöjligt erbert hade skrivit på emorial  en
protest mot planerna att ändra olens konstitution som skulle
göra olen ännu mer beroende av ovjetunionen och hade ålagts
tidsbegränsat publiceringsförbud fram till mars  öreställ
ningen hade premiär först  under fackföreningen olidaritets
storhetstid en då var redan err ogitos testamente den dikt
man oftast läste på olidaritets möten och författaren på god väg
att anta nationalskaldens roll
Literaccy krewniacy
rtur andauer orzekł że erbertowski an ogito jest krewnym
ana este aula aleryego a nawet bezceremonialnie zarzucił
polskiemu poecie naśladowniwo nni krytycy powtarzając tezę
andauera niczym aksjomat podsuwali inne wzory a to ichaux
to znów rechta liota czy ounda awet yszard rzybylski
którego – zdaje się – ten cykl  wierszy erberta rzeczywiście
olśnił poszukiwał rozmaitych patronów tej poezji le to rzy
bylski podkreślił heroiczny rys tej liryki pisząc om erberta
wieńczy rozpaczliwą i wspaniałą walkę całego humanistycznego
nurtu naszej powojennej poezji o człowiekaosobę tóż właśnie
an ogito nie jest czystą myślą to człowiek z krwi i kości
z tym że choć niemało mówi o swojej fizyczności nie da się jej
przedstawić latego karkołomnym zadaniem było przeniesienie
ana ogito na scenę co zresztą ma swą odrębną historię
ajbardziej znany jest tu przypadek adeusza alaka reżysera
który w  roku chciał przedstawić te wiersze w spektaklu w tarym
eatrze w rakowie kazało się to niemożliwe erbert po podpi
saniu emoriału  protestu przeciw planowanym zmianom
w onstytucji  jeszcze ściślej wiążących olskę ze wiązkiem
owieckim objęty został czasowym do marca  r zakazem
druku o premiery przedstawienia owrót ana ogito doszło
dopiero w roku  w okresie karnawału olidarności le wtedy
rzesłanie ana ogito stało się już najczęściej deklamowanym
na solidarnościowych wiecach wierszem a jego autor awansował
do roli poety narodowego
escartes ägnade sig åt tänkandet erbert ville komplettera
hans filosofi med moraliska frågor  det avseendet är dikterna
5
artezjusz zajmował się myśleniem erbert
postanowił swoją poezją dopełnić jego filo
zofię o problemy moralności  tego punktu
widzenia najważniejsze w tomie są dwa wier
sze an ogito o postawie wyprostowanej
i rzesłanie ana ogito  pierwszym
z nich an ogito wciela się w mieszkańca
starożytnej tyki której obywatele nie chcą
się bronić i uczęszczają na przyspieszone
kursy padania na kolana tyka – jak wie
my – została w  wieku zniszczona przez
rabów erbertowski an ogito wie że
straci życie jak inni mieszkańcy pragnie jed
nak zadecydować o pozycji w której chce
umrzeć ozumie że kiedy wszyscy klęczą
trwanie w pozycji wyprostowanej może jedynie
przyspieszyć ostateczny wyrok ale chciałby
stanąć na wysokości sytuacji to znaczy
spojrzeć losowi prosto w oczy
rzesłanie ana ogito zamykało tom erberta  momencie
edycji zbioru było już wierszem nieźle znanym jego pierwodruk
miał bowiem miejsce na początku  roku w ygodniku
owszechnym i niewątpliwie zaostrzył czytelniczy apetyt na tę
poezję amiętać warto że erbert na którym nie zawsze poznawali
się krytycy chociaż najlepsze studium o nim napisał rtur andauer
– autor odnoszący się często bardzo krytycznie do poety miał
niewielką może ale znaczącą i wierną publiczność która niecierpliwie
oczekiwała jego każdego nowego tomu  poeta nie rozpieszczał
miłośników swej twórczości ocząwszy od debiutanckiej truny
światła  po ostatni wydany zaledwie dwa miesiące przed
śmiercią autora w  roku pilog burzy opublikował tylko
dziewięć tomów poetyckich an ogito był piątym z kolei
err ogito om att stå upprätt och err
ogitos testamente viktigast  den första
förkroppsligar err ogito en invånare i
antikens tica där medborgarna inte vill
försvara sig och går på snabbkurs i konsten
att falla på knä i vet att tica blev förstört
av araberna på talet ven err ogito
vet att han i likhet med andra invånare kom
mer att mista livet men önskar bestämma om
den ställning som han skulle vilja dö i an
förstår att när alla andra fallit på knä kan
hans upprätta kroppsställning bara påskynda
den slutgiltiga domen men han skulle vilja
bli situationen vuxen det vill säga se ödet
rakt i ögonen
err ogitos testamente avslutar erberts
diktsamling är den gavs ut  var dikten
Foto: I. Skarzynski redan ganska välkänd den publicerades för
första gången i ygodnik owszechny i början på  och ökade
tveklöst läsarnas aptit på erberts poesi et är värt att komma
ihåg att erbert som inte alltid uppskattades av kritikerna fast
den bästa kritiska texten om honom är av rtur andauer hade
en kanske inte så stor men betydelsefull och trogen publik som
otåligt väntade på varje ny diktsamling en poeten skämde inte
bort sina läsare an gav ut sammanlagt nio diktsamlingar 
kom debutboken n sträng av ljus och  knappt två måna
der före författarens död kom hans sista diktsamling pilog till
stormen err ogito var nummer fem i ordningen
Tom himmel och tio budord inför -talets slut
ikten err ogitos testamente stärkte polackerna under krigs
tillståndets svåra dagar och ingav förhoppningar och mod
umera i det fria olen upprepas den till leda framför allt i
skolorna i åtskilliga skolföreställningar till erberts ära och
på skumma erbertfestivaler som poppar upp på olens litterära
karta  själva verket innehåller dikten tio budord inför talets
slut io profana budord – vill jag fastställa med en gång – den
liturgiska formen till trots eligionen och förhållandet till ud i
erberts diktning är för övrigt komplicerade frågor oeten sökte
säkert i hela sitt liv efter vägen till ud men huruvida han hade
hittat den tvistar man om än idag n del anser att hans poesi är
urtypen för den religiösa bekännelsepoesin  essän err ogitos
tomma himmel  beskriver emellertid aweł isicki ett möte
med erbert någon gång under  i en av arszawas kyrkor
som under krigstillståndet och strax därefter hade förvandlats
till en scen för okuvliga konstnärer an minns hur han trots
den högtidliga andäktiga och patriotiska stämningen trots den
utsträckta stränga ristusfiguren på det gotiska korset trots ti
digare gemensamma böner inte kunde låta bli att tänka att det
han lyssnade på just då det vill säga erberts poesi lät okristligt
och opassande i en sådan miljö
Puste niebo i dekalog XX stulecia
rzesłanie ana ogito wiersz który krzepił olaków w trud
nych dniach stanu wojennego dodawał otuchy i odwagi a który
– niestety – w wolnej olsce jest zdecydowanie nadużywany
przede wszystkim przez szkołę rozmaite akademie na cześć i po
dejrzane erbertiady festiwale poetyckie ku czci erberta
które rozmnożyły się na polskiej mapie literackiej – jest w gruncie
rzeczy dekalogiem schyłku  stulecia ekalogiem – powiedzmy
to od razu – świeckim mimo swojej formy nawiązującej do poezji
religijnej eligia stosunek do oga w twórczości bigniewa
erberta to skądinąd zagadnienie skomplikowane oeta z pewno
ścią przez całe życie szukał drogi do oga ale co do tego czy ją
znalazł po dziś dzień trwają spory daniem niektórych ta poezja
to modelowy wręcz wzór poezji konfesyjnej z kolei aweł isicki
w eseju uste niebo ana ogito ) wspomina spotkanie
z poetą w  roku w jednym z warszawskich kościołów – które
w latach stanu wojennego i bezpośrednio po nim zamieniły się w sce
nę dla niepokornych artystów – kiedy to pomimo całej atmosfery
podniosłej nabożnej patriotycznej pomimo wyciągniętej na krzy żu
gotycko surowej postaci hrystusa mimo wcześniejszych wspól
nych modlitw w żaden sposób nie mógł się pozbyć wrażenia że
to co słyszy czyli poezja erberta jest niechrześcijańskie że nie
pasuje do tego otoczenia
rågor om sin egen religiositet brukade erbert skämta bort
ag är romersk katolik fast mer romersk än katolsk ans vän
rzysztof arasek också poet uttrycker saken på följande sätt
an hade egen dekalog och egna påbud som författare ag minns
de här«var alltid med dem som är färre eller var alltid med dem
som blir slagna
am erbert pytany o swą religijność wykręcał się żartem a
jestem rzymski katolik tyle że bardziej rzymski niż katolik
6
 err ogitos testamente använder bigniew erbert impe
rativet för att tala om för nittonhundratalsmänniskan hur hon
bör leva on bör leva – i en kamp som sannerligen inte alltid
innebär ett löfte om seger en att ge upp är ändå ett nederlag
därför återstår ingen annan väg för den dygdige ch den dygdige
vet att kungariket utan ände och staden av aska skall försvaras
från barbarerna
ego przyjaciel rzysztof arasek – też poeta rzecz ujmuje nastę
pująco iał swój dekalog i swoje przykazania pisarskie z których
przypominam sobie takie «bądź zawsze z tymi których jest mniej
i «bądź zawsze z tymi których biją»
 rzesłaniu bigniew erbert w formie nakazowej przeka
zywał człowiekowi końca wieku wskazania jak ten winien żyć
 żyć powinien – w walce która bynajmniej nie niesie ze sobą
zapowiedzi zwycięstwa le poddanie się oznacza pewną klęskę
więc dla cnotliwego nie ma innej drogi  cnotliwy wie że
królestwa bez kresu i miasta popiołów trzeba bronić przed
barbarzyńcami
Ironi kontra djupare mening
etta lysande pedagogiska verk skrevs liksom i protest mot ett an
nat idag litet bortglömt poem från  tt barn av uropa av
erberts store rival zesław iłosz en grundläggande skillna
den mellan dikterna är att iłosz är ironisk och ger spetsfundiga
råd om vad man inte skall göra – för att överleva lska inget
land evara inga minnen och så vidare värtemot erberts
käcka och godhjärtade uppmaningar ar trogen  å ar
modig aka
Ironia kontra głębsze znaczenie
en znakomity utwór dydaktyczny – bo nim jest w istocie –
powstał niejako w opozycji do innego zapomnianego dziś nieco
poematu wielkiego poetyckiego rywala erberta – ziecięcia
uropy zesława iłosza  asadnicza różnica między obyd
woma utworami polega na tym że iłosz był ironiczny doradzał
przewrotnie czego – by przetrwać – robić nie należy ie kochaj
żadnego kraju ie przechowuj pamiątek itd erbert prze
ciwnie po harcersku prostodusznie nakazywał ądź wierny
dź ądź odważny zuwaj
err ogitos testamente är också en av många dikter med
klart uttalade antikommunistiska och romantiska motiv edan
 när diktsamlingen tudium av objektet gavs ut skrev
an ozef ipski erbert är nog den ende bland sina jämnåriga
polska poeter som betraktar nationens öde och problem som sitt
viktigaste och mest personliga tema
rzesłanie ana ogito to też jeden z tych wierszy bigniewa
erberta które mają wyraźny niepodległościowy i romantyczny
rodowód uż w  roku po wydaniu tomu tudium przed
miotu an ózef ipski pisał erbert jest bodajże jedynym
w olsce poetą pośród swych rówieśników i twórców młodszych
dla którego jedną ze spraw najważniejszych i najbardziej oso
bistych jest los narodu i w ogóle problem narodu
et patos som finns i err ogitos testamente hade varit out
härdligt utan diktens rollfigur en storartade herr ogito är en
owtórzę tu patos rzesłania byłby nie do zniesienia gdyby
za wierszem tym nie stała kreacja ielka kreacja ana ogito
o czym często nie pamiętają ci którzy uparli się z poezji autora
ovigo uczynić sztandar le koniecznie trzeba zauważyć że
kreacja – pomyślana przecież jako jednorazowa – okazała się na
tyle wygodna i pojemna że nie rozstał się z nią poeta do końca
swoich dni
uż w następnym po anu ogito tomie – aporcie z oblężo
nego iasta  znajdujemy jakże inną w tonie odlitwę ana
ogito – podróżnika gdzie autor dziękuje ogu że pozwolił mu
być w miejscach które nie były miejscami codziennej udręki i za
to że stworzył świat tak piękny i różny en nieco franciszkański
uderzający czytelnika swą łagodnością utwór stoi w aporcie
w pewnej opozycji do tekstu an ogito – powrót  tym wierszu
chyba pierwszym w całym cyklu można pokusić się o postawienie
znaku równości między anem ogito a autorem który – jak
wiadomo – po zdelegalizowaniu przez komunistów olidarności
zdecydował się wrócić do kraju na kamienne łono ojczyzny
może po to żeby dać odpowiedź na podszepty strachu na
szczęście niemożliwe na uderzenie znienacka na podstępne
pytanie
 ovigo (
( zgodnie z tytułem odpowiada an ogito
na zadany temat «rzyjaciele odchodzą»  kolei w pilogu burzy
erbert odwołał się niemal wprost do swojej życiowej kreacji
nazywając ją w wierszu an ogito ekcja kaligrafii – projekcją
7
roll vilket ofta glöms bort av dem som envisas göra erberts poesi
till slagord ollfiguren som från början var påtänkt för en enda
bok visade sig dock så användbar och innehållsrik att poeten levde
med den ända till slutet av sina dagar
osobowości  w innym wierszu tej jak wtedy można się było
jeszcze łudzić nieskończonej serii – an ogito ktualna pozycja
duszy pisał o gotowości do śmierci ył świadomy tego że dni jego
są policzone le jeszcze wtedy z przewrotnym jakże typowym dla
siebie poczuciem humoru – w tym przypadku czarnego – wysłał
ana ogito w zaświaty by ten stamtąd stwierdził że tutaj nie
wszystko idzie dobrze  przecież klaruje poeta
 nästa diktsamling apport från en belägrad stad  i övers
av gneta leijel och aniel ronski hörs ett annat tonläge  dikten
esenären err ogitos bön tackar författaren ud för att ha låtit
mig vistas på platser som inte var platser för min dagliga plåga och
för att ha skapat världen skön och mycket skiftande enna litet
franciskanskt kontemplativa och påfallande försonliga dikt står i
kontrast mot err ogito – återkomsten är frestas man kan
ske för första gången i boken att sätta likhetstecken mellan err
ogito och författaren bigniew erbert återvände som bekant
till olen efter att fackföreningsrörelsen olidaritet förbjudits ver
ka err ogitohar beslutat återvändatill fosterlandetssköte
står det i dikten kanske för att ge svarpå rädslans ingivelserpå
lyckans omöjlighetpå det oförmodade slagetpå den dödande
frågan
czy Pan Cogito
nie tłumaczył
cierpliwie
że nie należało
podpisywać traktatu
ze złoczyńcą
ani oczekiwać
że dobre intencje
prowokują nieodmiennie
korzyst ne skutki
varen kom i ovigo  i dikten med titeln err ogito
om hemuppgiften ännerna går bort  en annan dikt hänvisar
erbert direkt till sin rollfigur och kallar honom för en projektion
av personligheten ch i ytterligare en dikt i denna då till synes
oändliga serie – err ogito jälens befintliga läge – skriver
erbert om att förlika sig med tanken på att dö an var medveten
om att hans dagar var räknade  err ogitos andra värld har
han med sitt sedvanliga sinne för spetsfundig humor i det här
fallet svart skickat err ogito till hinsidan för att låta honom
konstatera att härär inte alltsom det ska ndå säger poeten
ani tysiąca innych
zaleceń ogólnych
i ich szczegółowych zast osowań
więc nadal
sufluje władcom świata
swoje dobre rady
har inte Herr Cogito
tålmodigt
förklarat
att man inte ska
skriva avtal
med skurken
inte förvänta sig
att goda syften
jak zawsze
zawsze
bez skutku
olacy wsłuchiwali się w głos swojego poety a że nie zawsze
stosowali się do jego zaleceń to już inna sprawa
8
alltid medför
goda resultat
inte heller otaliga andra
allmänna direktiv
och deras detaljerade tillämpning
så han viskar än
sina goda råd
till världens härskare
som alltid
som alltid
förgäves
olackerna lyssnade uppmärksamt på poetens röst men följde
inte alltid hans råd fast det är en annan sak

vå månader före sin död blev erbert erbjuden att närvara vid
en poesiafton på ationalteatern i arszawa an var alltför sjuk
för att vara med men hade förberett ett detaljerat program som
han kallade för en sjunde ängeln örutom sina egna dikter
hade han valt ut sex polska poeter som stod honom nära bland
annat två unga poeter från krigsgenerationen adeusz ajcy och
rzysztof amil aczyński åda var tjugotvå år gamla och sol
dater i emmaarmén när de stupade under arszawaupproret i
augusti  m aczyński skrev erbert min närmastejag
känner hans varma andetag i nackenvaktavlösningsedan måste
vi ta en plats i stafettenrzysztof amil aczyński  dikten gav
erbert svaret på frågan som han så ofta fick varför skriver du o
av pliktkänsla för dem som offrat sitt liv för olen an själv då
nnu en gång svarade erbert med err ogitos ord

wa miesiące przed śmiercią otrzymał erbert propozycję od
bycia wieczoru poezji w eatrze arodowym w arszawie tan
zdrowia nie pozwolił poecie uczestniczyć w nim ale przygotował
scenariusz szczegółowy plan tego spotkania które zatytułował
iódmy anioł dołączając swoje wiersze do utworów sześciu
wybranych przez siebie najbliższych mu poetów polskich
śród nich znaleźli się dwaj młodzi poeci wojennej generacji
letni żołnierze rmii rajowej którzy zginęli w sierpniu
 roku w ogarniętej powstaniem arszawie adeusz ajcy
i rzysztof amil aczyński  tym ostatnim pisał ój
najbliższy tak że czuję gorący oddech na karku zmiana warty
po której trzeba było zająć miejsce w sztafecie rzysztof amil
aczyński rawie wprost odpowiedział wtedy na często stawiane
mu pytanie dlaczego pisze tóż z poczucia obowiązku wobec
tych właśnie którzy za olskę oddali życie  on sam nowu
odparł słowami z rzesłania ana ogito
du har inte överlevt för att leva
du har litet tid du måst e vittna
versättning rena rönberg
Ja
ocalałem nie po to aby żyć
mało mam czasu
trzeba dać świadewo
Krzysztof Masłoń,
krytyk literacki, pisarz, pracuje w dzienniku
„Rzeczpospolita“ w Warszawie
litteraturkritikern, författare, arbetar på
dagstidningen ”Rzeczpospolita” i Warszawa
Ilustracje w artykule to niepublikowane dotychczas rysunki
Zbigniewa Herberta
Bilder i artikel är hittills icke publicerade teckningar av Zbigniew
Herbert
9
Leszek Leo Kantor
Wyjechać ze skrzypcami Resa iväg med sin ol
Bland de människor som lämnade Polen efter de så
kallade marshändelserna 1968 fanns 500 byråchefer i olika
ministerier, 492 universitetslärare och 29 professorer,
ett par tusen studenter, 219 journalister och publicister
samt 90 artister och musiker, varav tre violinister. (Ur
inrikesministeriets rapport.)
I vårt marsnummer berättade Leo Kantor om Olo Spiro. Idag kommer
historien om den andra violinisten.
Po tak zwanych wypadkach marcowych w  roku Polskę
opuściło między innymi  naczelników różnych ministerialnych wydziałów,  pracowników naukowych i 
profesorów, parę tysięcy studentów,  dziennikarzy i publicystów i  artystów i muzyków, w tym trzech skrzypków (z
raportu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych).
W poprzednim marcowym numerze Leo Kantor opowiedział o Olu
Spirze. Dzisiaj historia drugiego skrzypka.
Adam Wiernik
J
esienią  dzwoni znajoma że umarł dam iernik czy
wiem kiedy i gdzie będzie pogrzeb zwonię do imy żony
dama i pytam kiedy i na jakim cmentarzu żydowskim
będzie pogrzeb bo są dwa takie słyszałem trochę zdzi
wiony że na mentarzu ółnocnym w ztokholmie est
to wprawdzie jeden z najpiękniejszych cmentarzy na świecie ale
protestancki howa się tam teraz ludzi szczególnie w zwecji
zasłużonych iedziałem że dam urodził się w arszawie i że cała
jego rodzina zginęła we czasie okupacji że pracował z legendarną
aktorką laureatką scara za klep przy ulicy łównej – dą
amińską też wyjechała w  pisał dla jej teatru muzykę często
grał na skrzypcach razem z ostatnim klezmerem zeczypospolitej
ozłowskim wydał kilka albumów piosenek żydowskich był
kochany przez całą artystyczną olskę miał tysiąc przyjaciół
ale w  roku postanowił zostawić to wszystko i emigrować
do zwecji
ojnę jak wielu przeżył w osji grał w zespole di osnera
wtedy uwielbianego jazzmana rzez całą wojnę jeździli po froncie
ezwolenia na granie jazzu udzielił pierwszy sekretarz iałorusi
tam też w ińsku powstał zespół  oskwie zlustrowano
zespół poproszono żeby zagrał koncert przyszła jedna osoba
towarzysz ózef talin o wysłuchaniu spodobała mu się ta gra
wyszedł widać z założenia że w owietach ma być wesoło bo
czasy ciężkie  di osner miał grać też dla wojska ego zespół
całą wojnę noszono na rękach był legendą jak ouis rmstrong w
 dam był bardzo zaprzyjaźniony z dim ak rancuzi – po
latach – kręcili film o dim osnerze przyjechali porozmawiać
do dama do ztokholmu
ak przeżył wojnę  piękną aktorką rosyjską imą przyjechał do
olski w  roku a śniadanie skromne wynagrodzenie i nocleg
w rakowie grał w jakimś hotelu  jego dziewięcioosobowej
rodziny nikt się nie uratował oprócz siostry pianistki nny
iernik która przeżyła uschwitz i w młodym wieku zmarła
na gruźlicę dam nigdy ani jednym słowem nie mówił dzieciom
urkowi i anecie o tych czasach iedyś tylko w ztokholmie
siedząc zamyślony w fotelu nagle wspomniał młodszego bra
10
H
östen  ringer en bekant och berättar att dam
iernik är död och undrar om jag vet var och när
begravningen blir av ag ringer dams fru ima och
frågar om tidpunkten och på vilken av de judiska
begravningsplatserna för det finns ju två ill min
häpnad får jag höra att begravningen ska äga rum på orra kyr
kogården i tockholm isserligen är det en av världens vackraste
kyrkogårdar men den är ju kristen och protestantisk är begravs
särskilt framstående svenskar ag visste att dam föddes i ar
szawa och att hela hans familj dog under den tyska ockupationen
att han hade arbetat med den legendariska skådespelerskan da
amińska som en gång blev scarsnominerad som bästa skåde
spelerska för sin roll i utiken vid torgatan och som även hon
emigrerade  an hade skrivit musik till hennes teater han
spelade ofta fiol tillsammans med olens sista äkta klezmermu
siker eopold ozłowski han gjorde några skivor med judiska
sånger var älskad av hela det kulturintresserade olen hade tu
sentals vänner men bestämde sig  för att lämna allt detta och
emigrera till verige
om många andra överlevde han kriget genom att fly till yss
land där han spelade i den beundrade jazzmusikerns di osners
grupp e uppträdde vid fronten ögste partiledaren i itryska
sovjetrepubliken gav dem tillstånd att spela jazz och gruppen bil
dades i insk  oskva genomgick de en granskning de bjöds
in att ge en konsert där den ende åhöraren var kamrat osef talin
an tyckte om deras musik tydligen ansåg han att ovjetunionen
behövde lite underhållning i dessa svåra tider ch di osner
skulle även spela för armén nder hela kriget var deras grupp
mycket omhuldad han blev en legend som ouis rmstrong i 
dam var en nära vän till di är det många år senare gjordes
en fransk film om di osner kom filmmakarna till tockholm
för att tala med dam
dam överlevde alltså kriget an kom till olen  med den
vackra ryska skådespelerskan ima an spelade på ett hotell i
raków för husrum frukost och ett anspråkslöst gage v hans fa
milj på nio personer hade ingen överlevt utom systern pianisten
nna iernik som visserligen överlevde uschwitz men dog ung
i tuberkolos dam sade ingenting till sina barn urek och aneta
om den tiden inte ett ord ara en gång i tockholm satt han i sin
fåtölj försänkt i tankar och kom plötsligt att tänka på sin yngre
bror och sade till urek att det var tråkigt att han inte hade fått
med sig brodern till yssland er vet vi inte om hans familj ch
det finns ingen som vet mer urek en spontan aktiv munter man
som kan liva upp vilket sällskap som helst säger något fruktans
värt till mig att han är en människa utan historia för han har
aldrig haft varken far eller morföräldrar
fter kriget grundar dam sin första orkester och är dirigent för
olska radions orkester och kör i raków  blir han konstnär
lig ledare för olska krigsmaktens centrala artistensemble an är
den ende civile i denna stora ensemble och flyttar till arszawa
nga problem var för svåra för dam an hjälpte alla musiker
som ville komma undan militärtjänsten an arbetade med stor
passion musiken var som luften han andades han komponerade
musik skrev kammarmusik och visor ed sin examen från
musikhögskolan i arszawa skulle han ha gjort en solokarriär
men han bytte ut stråken mot dirigentpinnen  arszawa bodde
familjen iernik i en trerumslägenhet vid lac bawiciela i cen
trala staden olens siste klezmermusiker eopold ozłowski kom
ibland och hälsade på och sov hos dem i kökssoffan lockan två
på natten kunde skådespelaren bigniew ybulski titta in an
dra regelbundna besökare var sångare musiker och artister som
rena antor zesław iemen ojtek łynarski och gnieszka
siecka  samma trappuppgång bodde den blivande generalen
och kommunistpartiledaren ojciech aruzelski med sin fru
asia i ett rum och kök an kom och hälsade på ett par gånger i
veckan ofta bjöds han på potatis med surmjölk et var den rätt
han tyckte bäst om minns ima iernik bland fick urek rida
på hans axlar ans dotter onika ser än idag urek som en bror
ennes far talade ofta om familjen iernik och föräldrarnas ge
mensamma trappuppgång blev grunden för en stark vänskap som
varar än idag ör övrigt har fadern sagt till onika att han än
idag känner sig illa till mods när han tänker på sitt kyliga avsked
till familjen iernik
dam var oumbärlig för melodifestivalerna i opot och pole
han blev musikalisk chef för dem båda två nder festivalen i
pole gungade hela staden i takt med amfiteaterscenen och alla
restaurangerna rådhuset och det gamla tornet et fanns mer
Adam Wiernik
Foto: Familjen Wierniks arkiv
ciszka mówiąc urkowi że szkoda że nie pociągnął go za sobą do
osji  tylko tyle wiemy o jego rodzinie  nikt nie wie więcej urek
– spontaniczny uczynny wesoły dusza każdego towarzystwa –
mówi mi rzecz straszna że jest człowiekiem bez przeszłości bo
nigdy nie miał żadnej babci ani dziadka
o wojnie dam organizuje pierwszą orkiestrę i jest dyrygentem
rkiestry i hóru adiowego w rakowie a w  r zostaje
yrektorem rtystycznym entralnego espołu ieśni i ańca
ojska olskiego edyny cywil w tym wielkim zespole przenosi
się do arszawy otrafi ł załatwić najtrudniejsze sprawy po
magał wszystkim muzykom którzy chcieli uciec od wojska
racuje z ogromną pasją oddycha muzyką komponuje muzykę
pisze muzykę kameralną i piosenki bsolwent yższej zkoły
uzycznej w arszawie miał robić karierę wirtuozowską ale
zamienił smyczek na batutę dyrygencką  arszawie mieszkali
iernikowie w trzypokojowym mieszkaniu na lacu bawiciela
rzyjeżdżał z rakowa eopold ozłowski ostatni klezmer
zeczypospolitej który spał u nich na kozetce w kuchni padał
o drugiej w nocy byszek ybulski bywała rena antor zesław
iemen ojtek łynarski gnieszka siecka a tej samej
klatce schodowej mieszkał ojciech aruzelski z żoną asią ale
w pokoju z kuchnią rzychodził do nich parę razy w tygodniu
najchętniej na zsiadłe mleko i kartofle o danie lubił najbardziej
wspomina ima iernik urka czasem nosił na barana onika
aruzelska traktuje do dzisiaj urka jak brata jciec często mówił
o iernikach i ta wspólna klatka schodowa rodziców związała ich
dzisiaj mocną przyjaźnią resztą ojciec mówił onice że do dzisiaj
nie czuje się specjalnie – tak chłodno pożegnał się z iernikami
dam był filarem festiwali w opocie a potem w polu został
dyrektorem muzycznym tych wielkich imprez  czasie festiwali
w polu miasto kołysało się razem z amfiteatrem i wszystkimi
restauracjami ratuszem i wieżą piastowską lkoholu było więcej
niż wody w drze a przyjęciu w ratuszu stoły uginały się
pod sałatkami jarzynowymi ze śledziem śledziami pod sałatką
śledziami na jajku szczupakiem sandaczem i schabem w galarecie
rezydent miasta arol usiał wyjątkowo trzeźwy swoim charak
terystycznym chwiejącym się krokiem obchodził rynek rano czy
wszystko jest w porządku i oczekiwał dama bo bez niego
festiwal nie mógłby się odbyć  on na kilka dni przed festiwalem
przyjeżdżał ogromnym błękitnym hevroletem kupionym za
chałtury z  w  samochód widmo ponieważ dam
był bardzo niskiego wzrostu i nie było go wcale widać za kiero
wnicą akonnice opolskie żegnały się z przerażenia amochód
ledwo mieścił się na rynku więc omenda ojewódzka 
wysyłała na rogatki miasta dwóch motocyklistów żeby pilotowali
dyrektora muzycznego festiwalu do centrum miasta  polu
bywał sam szef omitetu adia i elewizji łodzimierz okorski
lubił tam przyjeżdżać siedział na próbach i swoimi małymi oczkami
wyłapywał najpiękniejsze piosenkarki ylko ucjan ydryński –
konferansjer – był zawsze trzeźwy
edynie dam iernik potrafił w ciągu paru dni zorganizo
wać  osobowy zespół połączonych rkiestr olskiego adia i
elewizji w arszawie i atowicach ystrzeliwano tyle rakiet że
kiedyś stopił się dach wieży piastowskiej a nikt tego nie zauważył
la władzy ludowej najważniejszy był argument że festiwal powinien
odbyć się w polu bo jak nawet jedna gazeta niemiecka napisze
11
że festiwal polskiej piosenki jest właśnie w tym mieście to
propagandowo zwróci się cała wielomilionowa kasa i pieniędzy
nie żałowano al trwał  roku  w polu też było hucznie
aleko od arszawy gdzie rozpoczęły się już zwolnienia ydów
z pracy i nie tylko w ministerstwach redakcjach muzeach
wydawni wach i centralnych urzędach ale również w fabrykach
w rsusie i na eraniu iepokoje doszły nawet do amfiteatru
an alewski poeta świetny autor tekstów piosenek
dziennikarz rójki olskiego adia i jeden z członków biura
organizacyjnego festiwalu wpadł w panikę bo właśnie w czerwcu
 r zakończyła się wojna dniowa w zraelu w ciągu  dni
zrael rozgromił wojska arabskie olacy triumfowali bo nasze
ydki rozbiły ruskich a ktoś puścił w amfiteatrze pogłoskę że
alewski napisał hymn giptu i wziął do tego syjonistycznego
spisku jedną z lepszych piosenkarek oannę awik bo tekst
był po co nam to było po co nam to było  jeszcze nic się nie
zaczęło a już się skończyło  edwo zapłonęło jedną krótką nocą
 po co nam to było po co nam to było po co an alewski
syjonistycznego pochodzenia wpadł w panikę i chociaż zwolniono
go potem w ramach czystek z pracy w cim muzycznym pro
gramie olskiego adia nie wyjechał nigdy z olski iosenkę
rtura iszera rzyjedź mamo na przysięgę przerobiono na
rzyjedź mamo na przysięgę granat mi rozerwał rękę rtura
iszera świetnego współorganizatora festiwalu  znawcę muzyki
rozrywkowej również redaktora  programu olskiego adia
zwolniono z pracy za całokształt twórczości i wyemigrował on
do zraela
 ała sala śpiewa z nami erzego ołomskiego uzupełniano
ała sala śpiewa z nami precz z ydami precz z ydami
ale ołomski był za popularny żeby go ruszać a poza tym nie
uczestniczył w syjonistycznym spisku przeciwko władzy ludowej
i wiązkowi adzieckiemu
alkohol än det fanns vatten i floden dra å mottagningen i
stadshuset bågnade borden under olika sillsallader sill med ägg
gädda gös och fl äskkotlett i gelé tadens kände borgmästare a
rol usioł gick varje morgon runt på stadens centrala torg nykter
för en gångs skull med sin karakteristiska svajande gångstil för att
kontrollera att allt var i sin ordning ch han väntade på dam för
utan honom blev det ingen festival dan brukade komma några
dagar före festivalen i sin enorma blå hevrolet som han köpt i 
för lite extrapengar han hade fått av den statliga artistagenturen a
gart et såg ut som en spökbil för dam var så kort att han inte ens
syntes bakom ratten poles nunnor gjorde korstecknet i skräck
ilen fick knappt plats på torget så två motorcykelpoliser skickades
ut till stadens utkanter för att eskortera festivalens musikaliska chef
in till centrum olens radio och chef łodzimierz okorski
var alltid på plats han gillade att sitta med på repetitionerna och
glodde intensivt på de vackraste sångerskorna med sina smala
springor till ögon en ende som alltid var nykter var konferenci
eren ucjan ydryński
ara dam iernik kunde på ett par dagar få ihop de  musi
kerna i olens radio och s två orkestrar från atowice och ars
zawa till en fungerande enhet an sköt så mycket fyrverkerier att
det medeltida tornets tak en gång började smälta utan att någon
märkte det ör de kommunistiska makthavarna var det allra vikti
gaste argumentet för festivalen att den ägde rum just i pole för om
bara en enda västtysk tidning skrev att den polska melodifestivalen
ägde rum i det tidigare tyska pole skulle propagandasegern vara
värd alla miljoner som lades ned på festivalen ch jippot fortsatte
ven  var det en överdådig fest ångt från arszawa där man
just hade börjat avskeda judar från deras arbeten inte bara i statlig
administration på medieredaktioner museer och bokförlag utan
också i traktorfabriken rsus och bilfabriken i erań ron nådde
ända fram till amfiteatern i pole
ojechali najpierw do iednia potem przez łochy mieli jechać
do  a dzieci później dojechałyby ale urek założył w zwecji
zespół muzyczny ezerterzy z dwoma dezerterami z ietnamu
i matka wpadła w panikę że w  ich zlinczują imo że rodzice
mieli wizę do meryki – przyjechali do zwecji
an alewski var poet utmärkt sångtextförfattare journalist
vid olska radions program  och en av medlemmarna i festiva
lens organisationskommitté an fick panik för just i juni 
hade sexdagarskriget utspelats på sex dagar hade srael krossat de
arabiska arméerna och polackerna jublade för våra alltså från
olen utvandrade judar hade spöat ryssarna – och i amfiteatern
spred sig ryktet att alewski hade skrivit en hymn till gyptenoch
i denna sionistiska konspiration dragit in en av de bästa sånger
skorna oanna awik ångtexten lät nämligen ungefär och
varför gjorde vi det och varför gjorde vi det  det har inte hunnit
börja och det är redan slut  et flammade till en enda kort natt
 varför gjorde vi det varför gjorde vi det varför an alewski
hade sionistiskt ursprung så han fick panik men fast han senare
under utrensningarna avskedades från sitt arbete i olska radions
musikkanal program  lämnade han aldrig olen rtur iszers
sång om hit mamma när jag svär soldateden gjordes om till
om hit mamma när jag svär soldateden  en granat har slitit av
mig handen rtur iszer var en av festivalens utmärkta organisa
törer och populärmusikkännare även han redaktör på program 
an avskedades på grund av en negativ helhetsbedömning av hans
arbete och emigrerade till srael
dam dostał szybko pracę grał w jednym z najlepszych
prywatnych teatrów scarsteatern zaczął komponować i jego
utwory zaczęto grać w nglii w  i w szwedzkim radio
erzy ołomskis sång ela salen sjunger med oss skrevs om till
ela salen sjunger med oss ned med judarna ned med judarna
men ołomski var alltför populär för att röras och dessutom deltog
dama iernika nikt nie wyrzucał bo nie był na żadnym
etacie
ajpierw wyjechała aneta urek mówi że jak wsiadał do
pociągu płakał trzy godziny jciec pożyczył od ozłowskiego
 dolarów schował je do butów bo wolno było wywieźć
oficjalnie  w walizce miał trochę koszul i skarpetki la dama
i imy sytuacja psychicznie była nie do wytrzymania dopiero 
lata po wojnie i po agładzie a już rodzina rozbita dzieci już nie
ma w olsce rzed wyjazdem w  r rozmawiał z ojciechem
aruzelskim który w międzyczasie przeniósł się na inną ulicę bo
dostał pokojowe mieszkanie enerał powiedział mu że nie ma
wpływu na żadne decyzje jeśli już złożył papiery  bagażem nie
było kłopotów bo nic nie mieli a skrzypce nie były takie stare
12
han ju inte i den sionistiska konspirationen mot arbetarstaten och
ovjetunionen
dam iernik behövde man inte ens avskeda för han hade
ingen fast tjänst någonstans
aneta var den första som reste urek säger att när han steg
på tåget grät han i tre timmar adern hade lånat  dollar av
ozłowski och stoppade ner dem i skorna för officiellt fick man
bara föra ut  dollar  resväskan hade han några skjortor och
strumpor ör dam och ima var hela situationen psykiskt out
härdlig det vara bara  år efter kriget och förintelsen och redan
var familjen splittrad och barnen fanns inte kvar i olen öre
avresan  hade han ett samtal med ojciech aruzelski som
under tiden hade flyttat till en annan gata eftersom han hade fått
en trerummare eneralen sade att han inte kunde påverka saken
eftersom dam redan hade lämnat in sina utresepapper et var
inget problem med bagaget för de ägde ingenting och fiolen var
inte så gammal att den kunde ses som en antikvitet
szybko wpisał się na listę szwedzkich uznanych kompozytorów
a festiwalu filmów o tematyce artystycznej w r otrzymuje
rand rix za muzykę do filmu o szwedzkim artyście indströmie
ył pracą kompozytorską do olski miał żal ogromny rzez ponad
dwadzieścia lat nie wpuszczano ydów potem już nie było za wiele
sil ył dwa razy rótko zasem do zwecji dzwonili do niego
ojtek łynarski reżyser anek zeszewski czy ucjan ydryński
ostała notatka w iionary of nternational iography wydanej
w ambridge w nglii z krótki życiorysem dama trochę zdjęć ma
örst åkte de till ien därefter skulle de ta sig till  via talien
och barnen skulle komma efter senare men urek hade grundat mu
sikgruppen esertörerna i verige med två amerikanska ietnamde
sertörer och hans mor fick panik och trodde de skulle bli lynchade i
 å föräldrarna kom till verige fast de hade amerikanskt visum
dam fick snabbt arbete han spelade på en av de bästa privat
teatrarna scarsteatern han började komponera och hans verk
spelades i ngland på  i veriges radio han blev snabbt en
av veriges erkända kompositörer å en festival för konstfilmer
 fick han pris för musiken till filmen om konstnären engt
indström an levde på sitt komponerande dam kände en
enorm bitterhet mot olen å nästan tjugo år släpptes inga
utvandrade judar in i olen senare hade han inte mycket krafter
kvar an kom bara dit på två korta besök bland ringde ojciech
łynarski till honom i verige eller regissören an zeszewski
eller ucjan ydryński et som finns kvar efter dam är en kort
biografi över honom i iionary of nternational iography utgi
ven i ambridge och så några foton i ureks ägo urek bor numera
i arszawa och ima i tockholm
å kyrkogården pratade jag med prästen som begravde dam
de var nära vänner prästen var passionerad musikvän och brukade
föra långa samtal med honom ag frågade hur det kom sig att
dam fem år före sin död konverterade till den protestantiska kris
tendomen – an kom till mig och bad om det förklarade prästen
och berättade att han inte ville dö som jude för på judiska begrav
ningar spelas ingen musik å jag hjälpte honom – ller kanske
han inte vill dö som jude för att den judiske guden vände sig bort
från de  miljoner mördade judarna – et tror jag med svarade
prästen ag visste och han visste att nu kunde man spela
et var den  oktober oftast är det en sorgsen månad i verige men
solen sken speciellt för dam denna dag de gula löven började falla
från träden som en påminnelse om alltings förgänglighet et var inte
många människor på kyrkogården  kapellet spelades musik – ohann
ebastian ach  dödsannonsen figurerade varken davidsstjärnan eller
det kristna korset i stället var det en fiol och budskapet dam iernik
f  januari  i arszawa d  september  i tockholm ❖
13
Foto: Anna Skwarcan Bidakowska
urek mieszka teraz w arszawie  i ima w ztokholmie
a cmentarzu podszedłem do pastora który chował dama byli
bardzo zaprzyjaźnieni pastor pasjonował się muzyką i prowadził
z damem długie dyskusje apytałem jak to się stało że dam
przeszedł pięć lat przed śmiercią na protestantyzm rzyszedł do
mnie z prośbą mówił pastor i opowiedział że nie chce umierać
jako żyd bo na pogrzebach żydowskich nie grają muzyki ięc
mu pomogłem –  może nie chciał umierać jako żyd dlatego
że żydowski óg odwrócił się od  milionów zamordowanych
ydów a też tak myślę odpowiedział pastor iedziałem i on
wiedział że teraz już można grać
ył  października zazwyczaj jest to już smutny miesiąc w zwecji
ale dla dama zaświeciło tego dnia słońce zaczęły już opadać
żółte liście z drzew przypominając że wszystko przemija a
cmentarzu nie było wiele osob rała muzyka w kaplicy – ana
ebastiana acha  nekrologu w gazecie nie było ani gwiazdy
avida ani protestanckiego krzyżyka były skrzypki i napis
dam iernik ur  stycznia w arszawie zmarł  wrzesnia
 w ztokholmie ❖
Leo Kantor
politolog, publicysta, przewodniczący
Międzynarodowego Forum Kultury, emigrant
marcowy. Politolog, publicist, ordförande i
Internationellt Kulturforum, marsutvandrare.
Katarzyna Gruber
NORBERT ŻABA
-
Foto: z ksiazki/ur boken Polacy w Szwecji w latach II
wojny swiatowej av Andrzej Nils Uggla
Nieco skrócony tekst wspomnień Katarzyny Gruberowej
na spotkaniu poświęconym Norbertowi Żabie w
Instytucie Polskim w Sztokholmie  czerwca  roku.
En något kortad text om Katarzyna Grubers minnen av
Norbert Żaba, från ett möte på Polska institutet i Stockholm  juni .
P
oznałam orberta abę w pierwszej połowie lat
siedemdziesiątych na spotkaniu towarzyszenia rzy jaciół
ultury paryskiej które stworzył i bardzo aktywnie
przez wiele lat prowadził  ile dobrze pamiętam było to
spotkanie z anem owakiem eziorańskim potkań z różnymi
ciekawymi ludźmi organizowanych przez orberta było wiele
min z ładysławem artoszewskim adeuszem owakowskim
ustawem erlingiem rudzińskim ławomirem rożkiem
damem agajewskim a wiele z tych spotkań kademia zwedzka
życzliwie użyczała nam lokalu yło wiele fal emigracji polskiej
do zwecji i wiele organizacji ale tylko na spotkania ultury
przychodzili różni ludzie niezależnie od tego kiedy i w jakich
okolicznościach przybyli do zwecji i jakie mieli poglądy – to
była niewątpliwie zasługa właśnie pana orberta ktory miał dar
łączenia ludzi
racowałam już wtedy od kilku lat w ibliotece obla kademii
zwedzkiej kompletowałam zasoby działu słowiańskiego
rowadziłam też min dział wymiany bibliotecznej iedy o tym
powiedziałam panu abie od razu zaproponował dostarczanie
książek na ten cel z zasobów przez niego posiadanych ył przed
stawicielem nstytutu iterackiego w zwecji przyjmował
prenumeratę ultury sprzedawał książki wydawane przez
nstytut stale miał także poważny zasób książek wydawanych na
emigracji w językach krajów zza żelaznej kurtyny ziałające
w meryce entrum iteratury iedzynarodowej  kupo
wało część nakładów tych książek od wydawców emigracyjnych
i przeznaczało je na wysyłanie do poszczególnych krajów  tak się
zaczeła moja wieloletnia współpraca z panem orbertem wa trzy
razy w miesiącu odwiedzałam pana orberta w jego skromnym
mieszkaniu przeglądaliśmy nowości nadsyłane z wydawniw i dwie
torby pełne książek niosłam do iblioteki zasami pan orbert
przynosił sam nowości do iblioteki idzę o jeszcze dziś jak
coraz starszy i coraz słabszy ale pełen energii i zaangażowania cieszy
się że właśnie otrzymał kolejne paczki z nowościami i chciał mi je
dostarczyć jak najszybciej ubiłam wizyty w jego mikroskopijnym
zapełnionym książkami i papierami mieszkanku awsze czekała
14
J
ag lärde känna orbert orbert aba i början av sjuttiotalet
på ett möte med öreningen för tidskriften ulturas vän
ner som han hade bildat och under många år var mycket aktiv
i m jag minns rätt var det ett möte med an owak eziorański
orbert organiserade många sådana möten med olika intressanta
människor bla ładysław artoszewski adeusz owakowski
ustaw erling rudziński ławomir rożek och dam aga
jewski venska akademien var vänliga nog att låna oss lokaler till
flera av dessa möten et har funnits flera emigrationsvågor till
verige och många organisationer men det var bara till ulturas
möten som det kom så olika människor oberoende av när och un
der vilka omständigheter de kommit till verige och vilka åsikter
de hade – och det var tveklöst orbert aba förtjänst han hade
en förmåga att förena människor
ag hade redan arbetat några år på obelbibliotek med att kom
plettera den slaviska avdelningens samling ag ledde också bla
avdelningen för biblioteksutbyte är jag berättade det för orbert
aba erbjöd han oss genast böcker ur det lager han förfogade över
an företrädde förlaget nstytut iteracki itteraturinstitutet i
verige tog emot prenumerationer på tidskriften ultura sålde
böcker som nstitutet gav ut och hade jämt en omfattande samling
böcker utgivna i exil på språk från andra sidan järnridån nterna
tionellt litteraturcentrum som var verksamt i  köpte delar av
upplagor av exilförläggare och skickade till olika länder å inleddes
mitt mångåriga samarbete med orbert vå tre gånger i månaden
besökte jag honom i hans enkla lägenhet vi tittade igenom det nya
som kommit från förlagen och så bar jag med mig två kassar fulla
med böcker till obelbiblioteket et är så jag fortfarande ser ho
nom allt äldre och allt svagare men full av energi och engagemang
och så glad över ytterligare ett paket med nya böcker som han ville
ge mig så fort som möjligt ag tyckte om dessa besök i hans pyttelilla
lägenhet belamrad med böcker och papper an väntade alltid på
mig med kaffe och ofta ett glas hemgjord likör
öckerna som vi fick av orbert skickades med obelbibliote
kets försorg och min chefs chefsbibliotekarie nders ybergs
medgivande till några bibliotek i olen jeckoslovakien ngern
och även till två centralbibliotek i ovjetunionen inom ramen
för biblioteksutbyte nder åttiotalet var intresset för olen
stort i verige ånga författare litteraturkritiker och kulturellt
verksamma personer kom till tockholm tt besök hos venska
akademien och på obelbiblioteket var så gott som tradition
ånga av dessa personer fick de förbjudna böcker av mig eller
direkt av orbert och smugglade dem till olen utan att bry sig
om eventuella problem med tullen nder ett besök på agiellon
ska biblioteket i raków fick jag veta att under en period var jag
deras enda leverantör av ultura och exilböcker ådana nyheter
gladde orbert enormt mycket
orbert aba var erzy iedroyc företrädare i verige erzy
iedroyc grundade nstytut iteracki och var chefredaktör för
exiltidskriftenultura som gavs ut i aris  sin levnadsteckning
skriver aba mycket om sin nära kontakt med erzy iedroyc
redan före kriget eras vänskap överlevde kriget nte bara
representerade orbert nstytut literacki i verige han vidare
befordrade också nödvändig information till aris och iedroyc
om situationen i olen – information han fick av polacker som
kom till verige nder många år skrev han en svensk krönika i
ultura
ågonstans runt  bad erzy iedroyc orbert aba i ett
brev att han skulle fråga atarzyna ruber om vad som krävdes
för att zesław iłosz skulle finnas med bland kandidaterna till
obelpriset i litteratur iedroyc var sålunda den första personen
som tänkte på det ag informerade honom naturligtvis om vad
man enligt mitt vetande borde och i huvudsak inte borde göra ör
obelbibliotekets räkning fick jag från aris de böcker nstytut
literacki givit ut däribland zesław iłosz samlade produktion
edaktörens fråga inspirerade mig till att ihärdigt söka efter texter
av iłosz på framför allt de språk som medlemmarna i kademien
behärskade et var inte lätt det fanns på den tiden förhållande
vis få texter publicerade och de var utspridda i olika tidskrifter ag
fick hjälp av både iedroyc och aba
r  planerade orbert aba och jag att bjuda in zesław
iłosz till tockholm och vi fick till och med hjälp av venska
institutet som skickade en inbjudan och lovade att täcka en del av
kostnaderna yvärr blev besöket aldrig av på grund av att iłosz
hustru blev sjuk
är så iłosz fick obelpriset och kom till tockholm för att
hämta priset var orbert på rlanda flygplats och välkomnade
honom å de polackers vägnar som var bosatta i tockholm i
arrangerade även ett stort möte för över  personer mellan
iłosz och polacker bosatta i verige i kademiens lokaler
orbert aba var outtröttlig i sin verksamhet fta fick han
besök i sin lägenhet av flera personer dagligen an tog hjärtligt
emot alla och han hjälpte ibland de som befann sig i ekonomisk
nöd trots att han själv inte hade så mycket nder en av mina vis
telser i ew ork besökte jag på orberts begäran nternationellt
litteraturcentrum som försåg oss med böcker ag berättade om
vårt samarbete och om vilken betydelse dessa böcker hade för de
länder som mottog dem ag fick bland annat frågan om orbert
verkligen klarade av detta arbete som krävde betydande fysisk
15
tam na mnie kawa a często i kieliszeczek własnej roboty nalewki
siążki otrzymywane od orberta wędrowały za pośredni wem
mojej biblioteki i za zgodą mojego szefa dyrektora iblioteki
ndersa yberga w ramach wymiany do kilku bibliotek w olsce
do zechosłowacji na ęgry a także do dwóch centralnych biblio
tek w wiązku adzieckim ata osiemdziesiąte były w zwecji
okresem wielkiego zainteresowania olską o ztokholmu
przyjeżdżało wielu pisarzy krytyków literackich działaczy
kultury tało się niemal tradycją odwiedzanie kademii i iblio
teki oblowskiej iele z tych osób ode mnie lub bezpośrednio
od p orberta otrzymywało te zakazane książki i nie zwracając
uwagi na możliwe kłopoty na cle przemycało je do olski  czasie
mojej wizyty w ibliotece agiellońskiej dowiedziałam się np że
w pewnym okresie byłam jedynym dostawcą ultury i książek
emigracyjnych dla tej biblioteki akie wiadomości ogromnie
cieszyły pana orberta
orbert aba był przedstawicielem erzego iedroycia w zwecji
 swoim życiorysie dużo pisze o swoich bliskich związkach
z erzym iedroyciem jeszcze przed wojną a przyjaźń przetrwała
wojnę ie tylko reprezentował nstytut iteracki w zwecji ale i
przekazywał do aryża tak potrzebne edaktorowi informacje
o sytuacji w olsce uzyskiwane od przybywających do zwecji
olaków rzez wiele lat publikował w ulturze kronikę szwedzką
dzieś około  roku erzy iedroyć w liście do orberta
prosił by ten dowiedział się od ruberowej co trzeba zrobić
by zesław iłosz znalazł się na liście kandydatów do agrody
obla ył zatem iedroyć pierwszą osobą która pomyślała o tym
oinformowałam oczywiście edaktora co wedle mojej ówczesnej
wiedzy trzeba i głównie – czego nie należy robić  aryża otrzy
mywałam dla iblioteki wydawni wa nstytutu w tym wszystkie
książki iłosza ytanie edaktora zainspirowało mnie do pil
niejszego poszukiwania dla iblioteki publikacji iłosza przede
wszystkim w dostępnych dla członków kademii językach ie
było to łatwe publikacji takich było wówczas stosunkowo mało
i były rozproszone w różnych czasopismach omagał mi w tym
iedroyć i pan orbert
  roku planowaliśmy wspólnie z orbertem zaproszenie
zesława iłosza do ztokholmu i nawet uzyskaliśmy w tej
sprawie pomoc nstytutu zwedzkiego który wysłał zaproszenie
i obiecał pokryć część kosztów iestety wizyta nie doszła do
skutku na skutek choroby żony iłosza
iedy już iłosz otrzymał agrodę obla i przyjechał po jej odbiór
do ztokholmu pan orbert w imieniu olonii sztokholmskiej
witał go na sztokholmskim lotnisku rganizowaliśmy też wspólnie
wielkie ponad  osób spotkanie iłosza ze szwedzką olonią
w lokalu kademii
orbert aba był niestrudzony w swojej działalności ego miesz
kanie odwiedzało czasem kilka osób dziennie szystkich przyjmował
serdecznie wspierał niekiedy materialnie potrzebujących choć
sam niewiele posiadał  czasie któregoś z moich pobytów w
tanach odwiedziłam w owym orku – na prośbę pana orberta
– entrum iteratury iędzynarodowej  to które dostar
czało nam książki opowiedziałam o naszej współpracy i o zna
czeniu jakie te książki mają dla krajówadresatów adano mi
styrka han var ju redan gammal och det fanns yngre kandidater
ag svarade att det skulle vara ett hårt slag för orbert om han
fråntogs sitt arbete å vitt jag vet fördes frågan aldrig mer på tal
orbert hade många trogna vänner han fick presenter av dem
i form av grodor i alla storlekar żaba betyder groda på polska
– öa han hade en hel samling jag undrar vad som hände med
den
Norbert Żaba
(w okularach/
i glasögon)
Foto: z ksiazki/
ur boken
Polacy w Szwecji
w latach II wojny
swiatowej av
Andrzej Nils Uggla
nder flera år försökte jag övertala orbert att resa till olen
som han inte sett på trettio år ag erbjöd mig att organisera
besöket med hjälp av mottagarna av de böcker vi skickade till
arszawa och raków itteraturforskningsinstitutet atio
nalbiblioteket agiellonska biblioteket förlaget nak mfl an
avböjde alltid an hävdade att han föredrog att behålla bilden
av olen i minnet så som det hade sett ut när han lämnade landet
det olen där han hade arbetat och haft sina vänner an kände
inte det nya olen han var en orubblig motståndare till regimen
detta var före  an var entusiastisk till förändringarna som
hade inträffat i olen olidaritet fria fackföreningar ja allt som
hade hänt under åttiotalet men åka dit ville han inte
min pytanie czy orbert daje sobie radę z tą pracą wymaga
ona bowiem znacznego wysiłku fizycznego a on już jest stary i że są
młodsi kandydaci dpowiedziałam odebranie tej pracy orbertowi
abie byłoby dla niego ciosem równym śmierci  ile wiem nie było
więcej o tym mowy iał pan orbert wielu wiernych przyjaciół –
otrzymywał od nich prezenty – maleńkie większe i dość duże żabki
i żaby miał ich całą kolekcję ciekawe co się z nimi stało
rzez kilka lat namawiałam orberta abę do podróży do
olski której nie widział od lat trzydziestych roponowałam zor
ganizowanie pobytu przy pomocy odbiorców wysyłanych przez
nas książek w arszawie i rakowie nstytut adań iterackich
iblioteka arodowa iblioteka agiellońska nak itp awsze
odmawiał wierdził że woli zachować w pamięci obraz olski
takiej jaką zostawił w której pracował miał przyjaciół ej nowej
olski nie znał nie rozumiał nie lubił może nawet trochę się jej bał
był zdecydowanym przeciwnikiem reżimu było to przed  r
ył entuzjastą zmian zachodzących w olsce olidarności wolnych
związków wszystkiego co się w olsce w latach osiemdziesiątych
działo ale jechać tam nie chciał
ędąc świadkiem tego co robił uważałam że powinien zostać
po nim ślad oprosiłam go o napisanie życiorysu który stałby
się podstawą artykułu o im owstał tekst na siedmiu gęsto
zadrukowanych stronach   odręcznym napisem niepoprawiony
brulion życiorysu tylko do wiadomości pani atarzyny ruber
ie zachowałam tego tekstu tylko dla siebie i myślę że orbert
mi to wybaczył ryginał życiorysu wraz z moim własnym małym
archiwum z pracy w ibliotece obla przekazałam do uzeum
istorii iteratury w arszawie opię oczywiście zachowałam
wracałam się z propozycją napisania artykułu do kilku osób i wresz
cie trafiłam na ygmunta arczyka ozmowa opublikowana w kra
kowskim ygodniku owszechnym nosi tytuł ochwała inności
16
om vittne till allt han åstadkom ansåg jag att det borde finnas
något kvar efter honom ag bad honom om en levnadsteckning
som kunde utgöra underlag för en artikel et blev en text på åtta
tättskrivna sidor med en not för hand orättat utkast till en lev
nadsteckning endast för atarzyna rubers kännedom
ag behöll inte texten för mig själv och jag tror att orbert förlå
ter mig riginalet till levnadsteckningen tillsammans med mitt
eget lilla arkiv från arbetet på obelbiblioteket överlämnade jag
till itteraturhistoriska museet i arszawa ag har naturligtvis
behållit en kopia ag föreslog några personer att skriva en artikel
och till slut stötte jag på ygmunt arczyk tt samtal mellan
dem publicerades i tidskriften ygodnik owszechny med ti
teln ovsång till särarten är berättar orbert om sitt livs alla
skiften om sin familj studietid vänner och sin syn på livet
ans far ulian var polack kapten i tsarens armé modern lara
kom från en estnisk familj med svenska rötter orbert föddes för
hundra år sedan den  juli  i allinn ina första språk i
barndomen – skriver han – var tyska ryska och estniska och jag
talade dem alla flytande örst  skickades jag till familjen i o
len och till skolan itt öde var typiskt för många polska familjer
som bodde utanför de gränser olen haft innan delningarna 
in särart respekterades bland de baltiska lutheranska familjerna
 inte heller i skolan råkade jag ut för några tråkigheter stland
och esterna var mycket toleranta stland var det första landet som
införde kulturell autonomi  någon chauvinism antisemitism
eller några religiösa konflikter fanns inte i dåtidens estniska sam
hälle  inte heller i min familj – vare sig i den estniska delen eller
i den polska ag var socialt engagerad redan under mina studier i
ien och än idag är det min passion liksom politik i synnerhet
utrikespolitik
nder första halvan av trettiotalet gjorde orbert yrkeskarriär
först inom journalistik och från mitten av trettiotalet även inom
diplomati an beskriver den perioden detaljerat nämner många
namn däribland början på bekantskapen och samarbetet med
erzy iedroyc
ycket intressant är hans minnen från den svåra perioden efter
krigsutbrottet som inföll när han var på den polska beskickningen
i anmark ärefter var han i inland och verige törre delen
av mitt arbete på den polska beskickningen i tockholm och där
efter – skriver han – gick ut på att propagera för polsk litteratur
och sprida kunskap om olen ack vare orberts insatser kom
det under kriget ut flera böcker om olen bla en antologi med
polsk litteratur om kriget et kämpande olen  och jä
lar i fångenskap av zesław iłosz  an var teateragent åt
rtur aria winarski och itold ombrowicz  eaterdagbok
 publicerades korrespondens mellan itold ombrowicz
och orbert aba från åren -
orbert opowiada w niej o kolejach swojego życia swojej rodzinie
latach nauki pracy przyjaciołach o swoich poglądach na życie
jciec ulian był olakiem kapitanem armii carskiej matka
lara pochodziła z rodziny estońskiej ze szwedzkimi korzeniami
orbert urodził się sto lat temu  lipca  roku w allinie
oimi pierwszymi językami w dzieciństwie – pisze – były
niemiecki rosyjski i estoński którymi mówiłem biegle d
początku wpajano mi że jestem olakiem choć po polsku
nie mówiłem o olski wysłano mnie do rodziny i do szkół
dopiero w  roku ój los był był typowy dla wielu polskich
rodzin mieszkających poza granicami olski przedrozbiorowej
śród rodziny bałtyckiej luterańskiej respektowano moją
odrębność podobnie w szkole nigdy nie miałem przykrości
stonia i stończycy byli bardzo tolerancyjni stonia była
pierwszym krajem który wprowadził autonomię kulturalnąnie
było w ówczesnym społeczeństwie estońskim szowinizmu anty
semityzmu konfliktów religijnych nie było też tego w mojej
rodzinie – ani w tej estońskiej części ani w polskiej połecznie
zacząłem pracować już w iedniu na studiach i do dnia dzi
siejszego to moja pasja podobnie jak polityka zwłaszcza polityka
zagraniczna
ata trzydzieste to aktywna działalność pana orberta w pracy
zawodowej w dziennikarstwie a od połowy lat trzydziestych
również dyplomatyczna pisuje ten okres b szczegółowo wspo
idare skriver han ag har aldrig utnyttjat bidrag eller svensk
socialhjälp ag var uppfostrad till att klara mig själv att utnyttja
socialhjälp och allmosor ansågs inte hedervärt jag ville inte vara
misslyckad ch när blev dags övergav jag politiken och journa
listiken – jag blev turistguide och försörjde mig själv ag arbetade
över nästan hela äst och ydeuropa  jag anser att det var en
mycket intressant period i mitt liv och att det i stor utsträckning
ökade min allmänbildning
in detaljerade levnadsteckning avslutar han på följande sätt
ag har haft ett intressant fruktbart och strävsamt liv ag har
aldrig insjuknat i xenofobi eller rasism tvärtom har allt som va
rit annorlunda och exotiskt människor med olika hudfärg och
mindre kända kulturer dragit till sig min nyfiken tt jag sedan
barnsben kunnat tre språk och gradvis lärde mig fyra till har lett
till att jag har känt mig som hemma överallt att jag har kunnat
ta kontakt och få vänner bland de mest skilda folk religioner och
kulturer olack blev jag inte bara av en slump när jag föddes utan
det var mitt eget val tre kulturer stod ju öppna för mig ag anser
att nationell och kulturell tillhörighet som är ett resultat av ett val
skapar en starkare och beständigare patriotism än en slumpmässig
tillhörighet  ett enat uropa ser jag olens framtid räddningen
undan en annektering 
☛cd na str 
yvärr var jag inte i verige när han dog ag besökte honom
några gånger på begravningsplatsen edan var det ett långt up
pehåll örra året när jag besökte min mans grav på orra be
gravningsplatsen bestämde jag mig för att leta reda på orberts
grav et var inte så lätt visade det sig v en händelse stötte jag
på några polacker som hjälpte mig och en kvinna med ett för mig
okänt namn rensade graven från ogräs vi planterade lite blommor
an vilar i det katolska kvarteret löm inte honom ❖
Katarzyna Gruber
Gruber, under nästan  år bibliotekarie i Svenska
Akademiens Nobelbibliotek i Stockholm / przez prawie  lat
bibliotekarka w Bibliotece Noblowskiej Akademii Szwedzkiej
w Sztokholmie
Foto: Anna Skwarcan Bidakowska
ag vet att orbert beredde sig på att skriva en bok om sitt liv
som varit så händelserikt ag försökte enträget att övertala ho
nom ag vet att han till och med gjorde några inledande utkast
och anteckningar – tyvärr hann han inte avsluta det projektet
upptagen som han var ända fram till slutet med sitt kall et är
mycket synd
17
Janusz Korek
Norbert Żaba  Jerzy Giedroyć
Svenska affärer
sprawy szwedzkie
Norbert Żaba urodził się w lipcu  roku w allinie dzisiej
szej stolicy stonii miasto to nazywało się wtedy eval lub
ewel a zmarł w lipcu  roku w ztokholmie jciec jego
ulian był olakiem służącym w stopniu kapitana w pułku
armii carskiej stacjonującym w evalu   roku walczył już
jednak jako zastępca dowódcy półku z bolszewikami w armii
ózefa iłsudskiego by stanąć także po jego stronie w zamachu
majowym atka orberta lara klon pochodziła z rodziny
zamożnych chłopów estońskich pochodzenia szwedzkiego rzybyli
oni do stonii wtedy prowincji szwedzkiej w czasie panowania
arola  ziadkowie orberta jednak po szwedzku już nie
mówili iędzy sobą rozmawiali po estońsku aczkolwiek dzieci
wychowywali w kulturze i języku niemieckim i rosyjskim ęzy
kami dzieciństwa były więc dla niego niemiecki rosyjski oraz
estoński i wszystkimi posługiwał się biegle
olskę odwiedził po raz pierwszy w  roku przyjeżdżając
z wizytą do babia – rodzinnego majątku abów leżącego
w powiecie brasławskim d najmłodszych lat mimo że nie
mówił jeszcze po polsku wpajano w niego – jak wspominał – że
jest olakiem utaj ważną rolę odegrał także jego katolicyzm
respektowany zarówno w szkole jak i w rodzinie mimo że jej
bałtycka gałąź była luterańska dy olska nawiązała stosunki
dyplomatyczne z stonią - orbert i jego młodszy brat
otrzymali polskie obywatelstwo i paszporty ieszkał jednak i uczęsz
czał do gimnazjum niemieckiego w stonii jeżdżąc do olski tylko
na wakcje am korepetytorzy uczyli go języka przerabiali z nim
historię olski i historię jej literatury   roku rozpoczął studia
w iedniu w renomowanej szkole öchschule für elthandel
którą ukończyło wielu polskich ekonomistów wysokich urzędni
ków państwowych i dyplomatów m in ózef eck o jej ukoń
czeniu w  roku rozpoczął pracę w anku andlowym
w arszawie gdzie prowadził konta klientów zagranicznych
Na początku lat tych przeniósł się do ilna gdzie krótko
pracował w wydziale prasowym nstytutu schodniego tedy
napisał swój pierwszy artykuł który ukazał się w urierze ileńskim
otem współpracował z krakowskim zasem oraz ziennikiem
oznańskim  ilnie poznał owmunda iłsudskiego i erzego
iedroycia  ich pierwszym spotkaniu w  roku pisał co
następuje „darzyło się w one czasy że przybyło do ilna
dwóch mędrców jednemu było na imię owmund iłsudski a dru
giemu erzy iedroyć ygłosili przemówienia  raczej owmund
 swoim krasomówstwem mnie porwał stąpiłem do yśli
ocarstowej bo idea jagiellońska mnie wychowanemu w wie
18
Norbert Żaba föddes i juli  i allinn stlands nuvarande
huvudstad dåvarande eval och dog i juli  i tockholm ans
far ulian var polack med en kaptens grad i tsarens armé och statio
nerad i eval r  stred han dock redan i egenskap av regemen
tets vice befälhavare mot bolsjevikerna i ózef iłsudskis armé för
att även ställa sig på hans sida i majkuppen orberts mor lara
klon kom från en familj av välbärgade estniska bönder med
svenskt ursprung amiljen hade kommit till stland som då hör
de till verige under arl  regeringstid orberts morföräldrar
talade dock inte längre svenska e talade estniska med varandra
och ryska och tyska med barnen som de även uppfostrade i de båda
språkens kultur ans barndoms språk var således tyska ryska och
estniska och han behärskade dem alla flytande
olen besökte orbert aba för första gången  då han kom
på besök till babie familjen abas egendom i raslaodistriktet
an mindes att han ända från barnsben blev inpräntad att han var
polack trots att han ännu inte talade polska n viktig roll spelade
här även hans katolska tro som respekterades såväl i skolan som
inom familjen trots att den baltiska grenen var lutheransk är
olen upprättade diplomatiska förbindelser med stland  fick orbert och hans yngre bror polskt medborgarskap och
pass an bodde dock i stland där han gick i tyskt läroverk och
bara åkte till olen på loven är lärde han sig språket av olika
språklärare som undervisade honom i olens historia och polsk
litteraturhistoria r  påbörjade han studier i ien på den
välrenommerade skolan öchschule für elthandel där många
polska ekonomer höga statliga tjänsteman och diplomater bla
ózef eck senare utrikesminister hade gått fter studierna bör
jade han år  att arbeta på andelsbanken i arszawa där han
skötte utländska kunders konton
I början av trettiotalet flyttade orbert aba till ilno där
han för en kort tid arbetade på stinstitutets pressavdelning an
skrev sin första artikel som trycktes i urier ileński ilnokuri
ren ärefter samarbetade han med zas iden i raków och
ziennik oznański oznans dagsblad  ilno lärde han känna
owmund iłsudski och erzy iedroyc eras första möte år
 har han beskrivit på följande sätt å hände det sig att det
kom två vise män till ilno den ena hette owmund iłsudski
och den andre erzy iedroyc e höll ett tal  i synnerhet
owmund  hänförde mig med sin vältalighet ag gick med i
organisationen tormaktstanken eftersom den jagiellońska idén
i högsta grad tilltalade mig som var uppfostrad i flerspråkiga län
der skolor universitet och familjer  en när han 
avslöjade sina planer att eftersom överste ławeks vänsterflygel
styrde i  ezpartyjny lok spółpracy z ządem artilösa
blocket för samarbete med regeringen – öa var man tvungen att
gå samman med egion łodych e ungas legion för att hålla
sig ovanför ytan är marskalken ózef iłsudski dör skulle det
räcka att ha en kamptrupp av unga människor för efter hans död
skulle det bli oreda och tack vare owmunds efternamn skulle
man kunna gripa makten astän jag i livet är hetlevrad är jag
förståndig när det gäller politik ag rusade till iedroyc och be
rättade vad jag visste för jag hade redan tidigare genomskådad att
han var den kloke och owmund hade talets gåva et var med
tungt hjärta jag förrådde owmund et uppstod en schism och
jag stod kvar vid iedroyc sida hela mitt liv
orbert flyttade snart till arszawa och började skriva i
tidskriften unt łodych e ungas revolt som redigerades
av iedroyc iedroyc installerade honom som sekreterare
på fi nans och jordbruksavdelningen på jordbruksministeriet
orbert gick med i kademiska förbundet där han blev före
ståndare för den skandinaviska och baltiska fakulteten an
blev också korrespondent för de största estniska och ungerska
tidskrifterna tmärkt med estniska öda korsets orden var han
också sekreterare för olskestniska sällskapet samt sekreterare
för den polskbaltiska pressgemenskapen å utrikesministeriets
rekommendationer åkte han till ettland stland och inland
för att sluta avtal om ferieutbyte och ömsesidigt samarbete mellan
polska estniska lettiska och finska ungdomar n del av dem blev
hans vänner för livet et kom väl till pass under kriget och bidrog
till att det ibland ägde rum vad orbert själv kallade möten på
högsta nivå i hans lägenhet i tockholm
Om Norberts mycket konfidentiella och förtroliga förhål
lande till iedroyc vittnar hans minnen av exempelvis deras
samarbete när den polsktyska nonaggressionspakten skrevs under
i januari  innan nonaggressionspakten med itler skulle
ingås organiserade jag i samråd med iedroyc en kamptrupp
bestående av mina grabbar från kademiska förbundet med
medverkan av e ungas legion och emokratisk ungdom itt
på dagen skulle vi slå sönder fönsterrutor på tyska ambassaden på
leje jazdowskie men i sista stund skulle jag ringa till iedroyc
ag ringde iedroyc sade att det hade hänt något att situationen
var helt förändrad allt skulle ställas in ch jag ställde in vå av
mina grabbar kunde inte hålla sig de slog sönder några fönster på
kvällen ela världspressen läste nyhetstelegrammet e dömdes
till fängelse men tack vare iedroyc tillbringade de i själva verket
den tiden på adziwiłłs egendom
 maj  tillträdde orbert aba en befattning som pressat
taché i elsingfors vilken han snart bytte mot ett arbete som kor
respondent för  i erlin agen före krigsutbrottet utnämndes
han till korrespondent för  och pressattaché i öpenhamn
fter anmarks kapitulation återgick han till legationen i inland
och därefter i verige fter kriget arbetade han för engelsmännen
som korrespondent för aily ail och euter an skrev även
för svensk press n betydande del av orberts verksamhet på
beskickningen i tockholm gick ut på att propagera för polsk lit
teratur och sprida nyheter om olen i verige nder åren –
kom det ut ett flertal böcker som var understödda av
19
lojęzycznych krajach szkołach uniwersytetach rodzinach wielce
do serca przemawiała owmund założył ster sic i do steru mnie
wciągnął le gdy  ujawnił mi swoje plany że wobec tego
że w  rządzi lewe skrzydło płk ławka trzeba iść razem z
egionem łodych aby utrzymać się na powierzchni dy
marszałek umrze wystarczy mieć bojówkę młodych ludzi bo
będzie po śmierci bałagan i dzięki jego owmunda nazwisku
można będzie uchwycić władzę hociaż w życiu jestem gorący
w polityce rozważny oleciałem z tym do iedroycia bo już wcześ
niej poznałem się na nim że to on ten mądry a owmund ma dar
słowa o i z ciężkim sercem owmunda zdradziłem astąpił
rozłam a ja do końca życia pozostałem przy iedroyciu”
orbert przenosi się wkrótce znowu do arszawy i zaczyna pisać
w redagowanym przez iedroycia uncie łodych iedroyć
urządza go w inisterstwie olni wa jako sekretarza w wydziale
finansoworolnym orbert wstępuje do igi kademickiej i zostaje
tam kierownikiem wydziału skandynawskobałtyckiego taje się
też korespondentem największych pism estońskich i węgierskich
dznaczony estońskim orderem awaler rderu zerwonego
rzyża jest też sekretarzem owarzystwa olskostońskiego
oraz sekretarzem prasowego porozumienia polskobałtyckiego
a polecenie  wyjeżdża do otwy stonii i inlandi zawierając
umowy w sprawie wymiany wakacyjnej i wzajemnej współpracy
młodzieży polskiej estońskiej łotewskiej i fińskiej iektóre z za
wartych wtedy przyjaźni przetrwały całe życie rzydały się bar
dzo w czasie wojny i po jej zakończeniu przyczyniając się do tego
że w sztokholmskim mieszkaniu orberta odbywały się czasami
jak sam to nazywał spotkania na najwyższym szczeblu
O bardzo poufnych i zażyłych związkach z iedrociem świad
czą wspomnienia aby na temat na przykład ich współpracy
w momencie podpisywania polskoniemieckiej deklaracji o nie
agresji w styczniu  roku „przed samym zawarciem paktu
o nieagresji z itlerem w porozumieniu z iedroyciem zorga
nizowałem bojówki z moich mołojców z igi kademickiej przy
współudziale egionu łodych i łodzieży emokratycz nej
ieliśmy w południe bić szyby w mbasadzie iemieckiej na
lejach jazdowskich ale w ostatniej chwili miałem jeszcze tele
fonować do iedroycia atelefonowałem erzy  na to stało
się coś sytuacja zupełnie inna odwołać wszystko  odwołałem
wóch moich mołojców nie wytrzymało wieczorem szyby wy
bili ała prasa światowa podała depeszę ch niby skazano na
więzienie ale w rzeczywistości dzięki iedroyciowi spędzili ten
czas w majątku adziwiłła”
 maju  roku aba objął stanowisko attache prasowego
w elsinkach które zamienił wkrótce na pracę korespondenta
w openhadze o kapitulacji anii wraca do poselstwa w in
landii a potem zwecji o wojnie pracował dla nglików jako
korespondent aily ail i eutera oraz publikował w prasie
szwedzkiej naczna część działalności orberta na placówce
w ztokholmie dotyczyła propagowania literatury polskiej i wiado
mości o olsce w zwecji  latach - ukazało się kilka
książek subsydiowanych przez poselstwo orbert zawierał
umowy z wydawnictwami skandynawskimi min domem
wydawniczym atur och ultur gdzie ukazała się w  roku
antologia polskiej literatury wojennej – et ämpande olen
Jerzy Giedroyć
Foto: www.berlin.polemb.net
olska alcząca spółpraca orberta z tym wydawni wem
zaowocowała później wydaniem po szwedzku wartościowych dzieł
iłosza czy wspomień ikołajczyka aba był także agentem
teatralnym rtura arii winarskiego oraz itolda ombrowicza
reprezentując ich na całą kandynawię ztuki winarskiego
„lcestis” emitowana w zwedzkim adio oraz „chilles i anny”
były pierwszymi polskimi sztukami teatralnymi z którymi
szwedzka publiczność mogła się po wojnie zapoznać
Po  roku aba nie odwiedził olski i nie utrzymywał
stosunków z władzami polskimi araz po wojnie kiedy jeszcze
nie wiadomo było jak sprawy się w olsce potoczą padały pro
pozycje powrotu do kraju ale nie dał się skusić remier
ikołajczyk i minister informacji ot moi bezpośredni szefowie
w ondynie proponowali mi powrót w ich towarzystwie i dobrą
posadę w  ozumiałem że na skutek nacisków alianckich
eksepryment współrządzenia z komunistami był koniecznością
ale jako człowiek pochodzący z uropy ółnocnoschodniej
nie wierzyłem w możliwości udania się tego eksperymentu
dmówiłem
ontakt aby z iedroyciem był bliski długotrwały i w zasa
dzie nieprzerwany awet w  roku kiedy teren nieokupowanej
przez hitlerowców uropy kurczył się dramatycznie a przedstawi
cielstwa i instytucje przedwojennej olski znikały w zastraszającym
tempie jak np ambasada w ukareszcie z którą iedroyć był
wtedy związany obaj anowie korespondowali z sobą w prze
myślny sposób ak wspomina iedroyć trzymywałem w tym
czasie bardzo żywą korespondencję z orbertem abą który był na
naszej placówce w inlandii orespondowaliśmy z powodzeniem
używając atramentu sympatycznego d niego dowiedziałem się
o rosnącej koncentracji wojsk niemieckich w inlandii iestety ta
wiadomość została przyjęta z wielkim sceptycyzmem zarówno przy
nglików jak przez naszą ambasadę w nkarze
  roku w liście do ombrowicza polecając abę
iedroyć pisał orberta abę znam od lat chyba trzydziestu
 a duże stosunki i jest bardzo obrotny   każdym razie
jest to człowiek o wielkiej uczciwości i jestem z jego pracy jako
przedstawiciela ultury na zwecję całkowicie zadowolony
20
Norbert Żaba
Foto: Familjen Gruber arkiv
beskickningen orbert slöt avtal med skandinaviska förlag bla
bokförlaget atur  ultur på vilket en antologi med polsk litte
ratur om kriget et kämpande olen kom ut år  orberts
samarbete med förlaget resulterade senare i att värdefulla verk av
zesław iłosz gavs ut liksom tanisław ikołajczyks memoa
rer orbert aba var även teateragent åt rtur aria winiarski
och itold ombrowicz och representerade dem i hela kandina
vien winarskis pjäser lkestis som sändes i svensk radio och
killes och jungfruarna var de första polska teaterpjäserna som
den svenska publiken kunde bekanta sig med efter kriget
Efter år  besökte aldrig orbert aba olen igen och han
upprätthöll inga förbindelser med de polska makthavarna trax
efter kriget innan man ännu visste hur saker och ting skulle ut
vecklas fick han erbjudanden om att återvända men lät sig inte
frestas remiärminister ikołajczyk och informationsminister
ot mina närmaste chefer i ondon erbjöd mig att återvända i
deras sällskap samt en bra befattning på utrikesministeriet ag
förstod att påtryckningar från de allierade gjorde det nödvän
digt att försöka regera tillsammans med kommunisterna men
i egenskap av någon från nordöstra uropa trodde jag inte att det
experimentet hade några utsikter att lyckas ag tackade nej
orbert aba hade nära kontakt med iedroyc och deras vän
skap varade länge och i princip utan avbrott ill och med år
 när det område som inte var ockuperat av itler krympte
drastiskt och örkrigspolens beskickningar och institutioner
försvann i alarmerande fart som tex ambassaden i ukarest till
vilken iedroyc var knuten brevväxlade de båda herrarna med
varandra på ett sinnrikt sätt å här minns iedroyc det ag höll
under den här tiden intensiv brevkontakt med orbert aba som
fanns på vår beskickning i inland i brevväxlade framgångsrikt
med hjälp av osynligt bläck rån honom jag fick reda på att de
tyska truppsammandragningarna tilltog i inland yvärr emot
togs den nyheten med stor skepsis såväl av engelsmän som av vår
ambassad i nkara
r  skrev iedroyc i ett rekommendationsbrev till ombro
wicz ag har nog känt orbert aba sedan trettiotalet  an
har många kontakter och är mycket företagsam   alla fall
är det en mycket rättskaffens människa och jag är fullkomligt nöjd
med hans arbete som representant för ultura i verige
Även en omfattande korrespondens samt artiklar och no
tiser som publicerades i tidskriften bär vittnesmål om orbert
abas samarbete med iedroyc ram till år  var verige
orbert abas huvudtema med särskild betoning på polska an
gelägenheter och frågeställningar som rörde exilpolacker i verige
ans texter publicerades sporadiskt när det hade inträffat någon
intressant i den polsksvenska skärningspunkten etta förändra
des efter år  å inleddes den så kallade marsemigrationen
till verige som framför allt bestod av flyktingar med judisk bak
grund som kastats ut ur olkrepubliken olen orbert redogjorde
på sitt torra telegrafiska sätt an kritiserade de grupper av polska
emigranter som förhöll sig misstroget mot de nya emigranterna
utan att bespara de nyanlända sina beska påpekanden om att de
undvek kontakt med andra grupper av polska emigranter orbert
inte bara skrev om det han organiserade till exempel en diskus
sionskväll i olska flyktingrådets lokaler där man diskuterade
polsk antisemitism samt sovjetiseringen av olen
År  publicerades i ultura hans första vensk krönika
som snabbt omvandlades till en stående rubrik nledningen till
det snabba avancemanget anger orbert i krönikans första me
ning verige blir allt viktigare som centrum för den unga polska
intellligentians agerande och tack vare detta växer och utvecklas
den grupp av politiska emigranter som kan hålla kontakt och
skapa ömsesidigt samförstånd med oppositionen i olen vilket
hittills inte förekommit ill detta bidrar olika faktorer att
mångamarsemigranter bosatt sig i verige att amanuenser och
studenter från polska universitet beviljats asyl att revisionister
före detta marxister bosatt sig i verige närheten till olen bara
en resa över havet med utmärkta förbindelser och framför allt att
visumtvånget mellan olkrepubliken olen och verige har upp
hävts llt detta skapar goda möjligheter för de senaste nyheterna
från olen att snabbt nå verige
ed tiden växte intresset för verige et var också ett resultat
av den inställning som den dåvarande regeringen olika politiska
grupperingar samt större delen av det svenska samhället hade gen
temot den rådande politiska situationen i olkrepubliken olen
 samband med en demonstration under ett besök av olens utri
kesminister mil ojtaszek i juni  skrev orbert aba de
demokratiska principerna och respekten för mänskliga rättigheter
förklarar makthavarnas medgivande till den demonstration som
hölls av flyktingar från steuropa mot laglösheten i deras länder
som inte stördes av polisen och organiserades av steuropeiska
olidaritetskommittén an antog två resolutioner och krävde att
politiska fångar i olen ska friges att elsingforsdeklarationen ska
följas att diskrimineringen av svenska medborgare födda i olen
ska upphöra och att de fritt ska få resa till olen som turister
an bör komma ihåg att under samma tid skrev ett tiotal svenska
författare och intellektuella samt veriges studentkår under ett pro
testbrev där man krävde att förföljelser av polska studenter skulle
upphöra veriges socialdemokratiska ungdomsförbund uttryckte
inte bara solidaritet med de demokratiska krafterna i olen utan
krävde även att politiska fångar skulle friges att oppositionella
organisationer skulle få agera fritt och att olen skulle följa el
21
Świadectwem współpracy Żaby z iedroyciem jest także
spora korespondencja oraz artykuły i notatki orberta zamiesz
czane na łamach pisma o  roku głównym tematem aby
była zwecja ze szczególnym naciskiem na sprawy polskie i pro
blemy emigracji polskiej w zwecji ego teksty pojawiały się
w piśmie sporadycznie gdy działy się interesujące wydarzenia
na styku polskoszwedzkim o  roku to się zmienia
tedy do zwecji zaczęła przybywać wyrzucona z u tak
zwana emigracja marcowa czyli przede wszystkim uchodźcy
pochodzenia żydowskiego aba relacjonował ich pojawienie
się na swój suchy telegraficzny sposób rytykował te grupy
emigracji polskiej które z nieufnością odnosiły się do nowych
emigrantów nie szczędząc jednak cierpkich uwag także pod
adresem nowoprzybyłych za unikanie kontaktu z innymi
polskimi środowiskami emigracyjnymi aba nie tylko pisał
o tym ale zorganizował na przykład wieczór dyskusyjny
w lokalu ady chodź wa olskiego na którym dyskutowano
polski antysemityzm oraz zachodzącą w kraju sowietyzację
W  roku ukazała się w ulturze pierwsza ronika
szwedzka która przekształciła się wkrótce w samodzielną
rubrykę rzyczynę tego awansu podawał aba w pierwszym
zdaniu tej kroniki zwecja staje się coraz bardziej ważnym
ośrodkiem działalności polskiej młodej inteligencji  dzięki
temu następuje wzrost i rozwój emigracji politycznej która
jest w stanie kontaktować z opozycją w kraju na płaszczyźnie
takiego obopólnego porozumienia jakiego dotychczas jeszcze
nie było kładają się na to różne powody liczne osiedlanie się
w zwecji aktywistów marcowych udzielanie azylu asystentom
i studentomuniwersytetów polskich osiedlanie się na terenie
zwecji rewizjonistów byłych marksistów oraz bliskie sąsiedztwo
z krajem tylko przez morze i doskonałe środki komunikacyjne a
przede wszystkim zniesienie wiz między  a zwecją tworzyło
to dobre warunki dla szybkiego docierania najświeższych wiado
mości z olski
 czasem zainteresowanie zwecją wzrastało ynikało to także
z ówczesnego nastawienia rządu ugrupowań politycznych oraz
wielkiej części spłeczeństwa szwedzkiego do panującej w u
sytuacji politycznej  związku z demonstracją w czasie wizyty
w zwecji inistra praw agranicznych u mila ojtaszka
w czerwcu  roku aba pisał asady demokratyczne
i poszanowanie praw człowieka w zwe cji tłumaczą zgodę
władz na demonstracje uchodźców ze schodniej uropy
przeciw bezprawiu w ich krajach  ieczorem  odbyła się
demonstracja przed gmachem inisterstwa praw agranicznych
 nie zakłócona przez policję została zorganizowana przez st
europeiska olidaritetskommittén omitet olidarności z uropą
schodnią chwalono dwie rezolucje domagające się zwolnienia
politycznych więźniów w olsce wypełnienia postanowień
onferencji alsińskiej zaprzestania dyskryminacji obywateli
szwedzkich urodzonych w olsce i wolnego dla nich turystycznego
wstępu do olski
spomnieć trzeba że w tym samym okresie kilkudziesięciu
szwedzkich pisarzy i intelektualistów oraz rzeszenie tudentów
zwecji podpisało list protestacyjny żądający zaprzestania prześ
ladowań studentów polskich ongres łodzieżowej artii
ocjaldemokratycznej wyraził nie tylko solidarność z siłami
demokratycznymi w olsce ale domagał się zwolnienia więźniów
singforsdeklarationen et är följaktligen svårt att förvånas över
iedroyc växande intresse för svenska aff ärer an bör också
komma ihåg det växande antalet prenumerationer på ultura
vilket i stor utsträckning var ett resultat av den nya emigrations
vågen orberts roll inte bara som ulturas korrespondent i verige
utan som en person med tillgång till information och överblick över
situationen i olen växte gradvis akthavarna i olen förlorar
alltmer kontrollen över situationen i landet llmänheten upphör
att vara rädd trots repression  et råder förbittring i samhällets
breda skikt ppositionen sprider sig trots arresteringar och annan
repression och börjar organisera sig i hela landet
an kan naturligtvis polemisera med orbert abas bedömning
av allmänhetens beslutsamhet det ska dröja tre år innan olida
ritet bildas men den generella överblick som han presenterade
förefaller ur dagens perspektiv vara mycket träffande ia det vik
tigaste polska emigrationscentret månadstidningen ultura som
redigerades i aris av erzy iedroyc hade orbert aba således ett
ansenligt inflytande på valet av alternativ och politiska strategier
under sjuttiotalet ❖
politycznych swobodnego działania organizacji opozycyjnych
oraz przestrzegania przez olskę układu elsińskiego rudno się
zatem dziwić rosnącemu zainteresowaniu iedroycia dla spraw
szwedzkich spomnieć także trzeba o wzroście prenumeraty
ultury co było w dyżym stopniu wynikiem nowej fali emi
gracji ola aby nie tylko jako korespondenta ultury ze zwecji
ale jako osoby mającej dostęp do informacji oraz przegląd sytuacji
w kraju stopniowo wzrastała ładza w olsce traci coraz bardziej
kontrolę nad sytuacją w kraju połeczeństwo przestaje się bać
pomimo represyj sic  ozgoryczenie panuje w najszerszych
warstwach omimo aresztowań i innych represji opozycja szerzy
się i zaczyna się organizować w całym kraju
ożna oczywiście polemizować na temat oceny stopnia deter
minacji społeczeństwa polskiego dopiero za trzy lata powstała
olidarność ale generalny przegląd sytuacji jaki prezentował
aba wydaje się z perpektywy dzisiejszej bardzo trafny orbert
aba miał zatem spory wpływ na wybór opcji i strategii politycznej
w latach tych przez najważniejszy polski ośrodek emigracyjny tj
miesięcznik ultura redagowany w aryżu przez erzego iedroycia
❖
Janusz Korek
profesor w Centrum Studiów Bałtyckich i
Wschodnioeuropejskich, Södertörns högskola. Historyk
literatury, idei politycznych, tłumacz.
Professor vid Centre for Baltic and East European
Studies, Södertörns högskola. Litteratur- och
idéhistoriker, översättare.
22
Jolanta Szutkiewicz
Szwedzki Barabasz przywędrował do Polski
Svensk Barabbas på Polenbesök
„Misterium poszukiwania. Barabasz – opowieść o zbrodniarzu
poszukującym wiary... nawiązuje do najlepszych dokonań zakopiańskiego teatru...” Dziennik Polski
”Sökandets mysterium. Barabbas – en berättelse om en brottsling, sökande efter en tro... anknyter till de bästa som presterats
på teatern i Zakopane...” Dziennik Polski
„ i  stycznia  r. odbyła się polska prapremiera
spektaklu „Barabasz” Pära Lagerkvista, w przekładzie Jolanty
Szutkiewicz i w reżyserii Andrzeja Dziuka, W Teatrze imienia
St.I. Witkiewicza w Zakopanem, pod patronatem honorowym
Ambasady Szwecji...” Polska Gazeta Krakowska.
”18 och 19 januari 2008 var det polsk urpremiär på uppsättningen av Pär Lagerkvists ”Barabbas” i översättning av
Jolanta Szutkiewicz och i regi av Andrzej Dziuk, på Witkiewicz
Teater i Zakopane under Svenska Ambassadens hederspatronat...” Polska Gazeta Krakowska.
zytelnik polski zna ära agerkvista przede wszystkim jako
autora powieści – przetłumaczonej na język polski niestety nie
ze szwedzkiego lecz z francuskiego – arabasz na kanwie tej
powieści oparty jest ostatni dramat arabaszarabbas z 
roku ało kto zna go jako krytyka teatralnego i dramatopisarza
 olsce tylko wąski krąg odbiorców dopiero niedawno miał
możliwość poznania zaledwie niewielkiej części tej bogatej twór
czości w tym esej eatr nowoczesnyodern teater w przekładzie
z oryginału olanty zutkiewicz i nny arciniakymmer
ialog nr ,  oraz wybrane dramaty w książce är
agerkvist król kamień filozoficzny barabasz raków 

w przekładzie nny arciniakówny rólonungen i olanty
zutkiewicz amień filozoficznye vises sten i arabasz
arabbas siążka została wydana w niewielkim nakładzie przy
finansowym wsparciu nstytutu zwedzkiego w ztokholmie
przez sięgarnię kademicką we współpracy z atedrą ramatu
niwersytetu agiellońskiego oraz gencją anga ank bszernym
wstępem opatrzył ją ech okół skandynawista z nstytutu ztuki
 w arszawie
en polske läsaren känner är agerkvist främst som författare av
romanen arabbas – som tyvärr dock är översatt till polska från
franska och inte från svenska å denna roman bygger hans sista
dramatiska verk arabbas från  en det är få som känner
honom som teaterkritiker och pjäsförfattare  olen är det bara
en liten krets som helt nyligen har fått möjlighet att bekanta sig
med en liten del av denna rika produktion genom essän eatr
nowoczesny odern teater i översättning från originalet av
olanta zutkiewicz och nna arciniakymmer ialog nr 
 och ett urval dramer i boken är agerkvist ról amień
filozoficzny arabasz är agerkvist onungen e vises sten
och arabbas raków  i översättning av nna arci
niakówna rólonungen och olanta zutkiewicz amień
fi lozoficznye vises sten och arabaszarabbas oken är
utgiven i blygsam upplaga med fi nansieringsstöd från venska
nstitutet i tockholm och sięgarnia kademicka i samarbete
med rama fakulteten vid agellonska niversitetet samt gencja
anga ank ör den omfattande inledningen svarade ech okół
skandinavist vid onst institutet  i arszawa
 i  stycznia br w eatrze t  itkiewicza w akopanem
odbywała się przez dwa dni polska prapremiera arabasza
według dramatu a nie powieści yła to w ogóle pierwsza polska
prapremiera dramatu agerkvista który nie był nigdy wystawiany
na polskiej scenie
 och  januari var det polsk urpremiär på arabbas på it
kiewiczteatern i akopane i dagarna två på grundval av pjäsen
och inte romanen etta var över huvud taget den första polska
urpremiären för agerkvists pjäs som aldrig tidigare spelats på
någon polsk scen
arabasz to postać z owego estamentu o on z mocy iłata
zgodnie z wolą ludu został zamiast hrystusa ułaskawiony unikając
śmierci przez ukrzyżowanie är agerkvist w swojej powieści
arabbas är en gestalt hämtad från ya estamentet et var
han som genom ilatus bemyndigande och i enlighet med folkets
vilja blev benådad istället för ristus och undgick döden genom
23
korsfästning  sin pjäs och i sin roman skildrar är agerkvist
arabbas vidare öden i en fiktiv historia enne arabbas är en
tragisk gestalt brännmärkt av essias död et är en människa
som inte förmår tro fastän han skulle vilja som inte förmår älska
fastän han skulle vilja an klarar inte att hantera den frihet som
blivit honom given arabbas känner sig isolerad n oupphörlig
ångest en ständig rädsla för döden och frågan som ansätter ho
nom – vad döden är – gör att han känner sig vilsen i den värld där
han tillåtits att leva vidare
 sin inledning till ovan nämnda bok formulerar ech okół
saken på följande sätt arabbas är framför allt en kommentar
eller kanske liknelse om den människas öde som får erfara ont
snarare än gott som lever i tider där tron är i grunden ifrågasatt
men som längtar efter en tro och en religion och det som dessa
erbjuder en helhetsförklaring och meningsfullhet med en värld
där det onda så lätt besegrar det goda och slutligen hopp och fräls
ning anske ska hopp och frälsning visa sig vara samma sak
änniskans vilsenhet i en värld där religionen ifrågasätts hen
nes ensamhet rädsla och ångest inför döden är själva grunden för
regin av dramat arabbas onsekvenserna av detta är att de
sceniska lösningarna för pjäsen bestående av två akter och några
scener blir – bilder å scenen dominerar det grå det är bara i den
första scenen som vi även ser den blodröda färgen på kvinnornas
kläder i glädjehuset itt och svart är färger som också har stor
betydelse i denna föreställning  vitt är en harmynta klädd hon
som ser ngeln uppenbara sig vid risti grav en djupa svärtan
däremot dyker upp flera gånger under föreställningen när all
belysning släcks på scenen och i salongen å hörs en mansröst
i dramacie przedstawia dalsze dzieje arabasza fikcyjną historię
arabasz to postać tragiczna z piętnem śmierci esjasza o czło
wiek który nie potrafi wierzyć choć chciałby nie potrafi kochać
choć chciałby ie potrafi sobie poradzić z ofiarowaną mu wol
nością arabasz czuje się osamotniony ieustanna trwoga i ciągły
lęk przed śmiercią oraz nurtujące go pytanie – czym jest śmierć –
sprawiają że czuje się zagubiony w świecie w którym pozwolono
mu dalej żyć
ech okół we wstępie do wspomnianej wyżej książki pisze na
ten temat tak arabasz jest przede wszystkim komentarzem
czy może przypowieścią o losie człowieka doświadczającego raczej
zła niż dobra żyjącego w czasach wiary radykalnie zakwestio
nowanej a spragnionego wiary i religii oraz tego co one ofiarują
całościowego wyjaśnienia i nadania sensu światu w którym zło tak
łatwo zwycięża nadziei i zbawienia yć może nadzieja i zbawienie
okazują się tym samym
agubienie człowieka w świecie zakwestionowanej religii
jego osamotnienie oraz lęk i trwoga przed śmiercią to wykładnia
reżyserska dramatu arabasz ej konsekwencję stanowią rozwią
zania sceniczne sztuki składającej się z dwóch aktów i kilku scen
– obrazów ominująca na scenie jest szarość tylko w pierwszej
scenie pojawia się kolor krwistej czerwieni stroje kobiet w domu
rozpusty iel i czerń to kolory które również mają duże zna
czenie w tym spektaklu  biel ubrana jest ajęcza arga która
widzi pojawienie się nioła nad grobem hrystusa łęboka czerń
natomiast pojawia się kilkakrotnie w trakcie spektaklu gdy gasną
wszystkie światła na scenie i widowni tedy słychać męski głos
śpiewający psalm o trwodze i lęku człowieka przed śmiercią
Andrzej Bienias (Apostoł), Krzysztof Najbor(Barabasz)
24
Foto:Teatr im.S. I. Witkiewicza w Zakopanem
arabasz na scenie eatru 
itkiewicza to prawdziwy maj
stersztyk sztuki teatralnej pro
stota środków artystycznego wy
razu rezygnacja z dłużyzn w dia
logach i drobiazgowych dida
skaliów proponowanych przez
agerkvista cenografi a afała
awistowskiego to oszczędna deko
racja mobilna składająca się ze
stelaży i z materiału w róż nych
odcieniach szarości telaże –
rurki różnej długości łatwo zde
montować przenieść w dowolne
miejsce i ustawić na nowo a
oczach widza zmienia się deko
racja w sposób tak naturalny i tak
zręczny że ma się wrażenie iż to
co dzieje się na scenie w danym
momencie jest wpisane w rolę
aktorów
Andrzej Bienias (Apostoł)
Foto: Teatr im.S. I. Witkiewicza
w Zakopanem
sjungande en psalm om män
niskans rädsla och ångest inför
döden
ktorzy grają swoje role w kon
wencji realistycznej ażde słowo
każde zdanie jest ważne czasem
poszerza się perspektywa znacze
niowa jak choćby w scenie
trzeciej pierwszego aktu gdzie
w dia logu arabasza rzysztof
ajbor i obiety wanej ajęczą
argą orota icoń aktorka
pyta a zarazem stwierdza
Kobieta: Widziałeś? chodzi o zmartwychwstanie hrystusa z grobu
Barabasz: Widziałem?
Kobieta: No tak!
Barabasz: Ja nic nie widziałem.
rzydział ról jest oszczędny  przypadku krótszych dialogów
postaci epizodycznych aktorzy grają po kilka ról jak ndrzej
ienias skrzeszony w  akcie i rokurator w ostatnim czy aga
iemaszko remita obieta  także kaleczony
ównież rogram przedstawienia został świetnie opracowany
graficznie elegancka czarna okładka książeczki przypominającej
paszport a na niej złotymi literami wypisane tylko jedno słowo

rud twórców spektaklu został nagrodzony gorącymi brawami
owacjami na stojąco o spektaklu  – ultura nagrała wy
wiady z tłumaczką z autorem wstępu do książki z dramatami
agerkvista profesorem echem okołem oraz z innymi oso
bami związanymi z arabaszem ecenzje ukazały się w prasie
lokalnej i w ogólnokrajowych prestiżowych pismach jak ygodnik
owszechny to fragment jednej z nich czta dla oka i ucha 
niepokoje z którymi wychodzimy z teatru ytania które co jakiś
czas warto sobie zadać  ak mają żyć ci którym prawda nie
została objawiona i którym dar wiary nie został dany aki sens
ma śmierć o kryje się po drugiej stronie laczego óg ocala
łotrów a nie ratuje tych którzy świadczą o nim tych którzy mu
zawierzyli laczego óg pozwala na śmierć obiety
25
arabbas på itkiewicztea
terns scen är ett riktigt mäs
terstycke i teaterkonst med
en enkelhet i de konstnärliga
ut trycksmedlen undvikande
av longörer i dialogen och de
alltför detaljerade scenanvis
ningar som agerkvist anvisat
afał awistowskis scenografi
består av en sparsmakad dekor
mobil bestående av ställningar
och material i olika nyanser av
grått tällningarna – rör av
olika längd lätta att demontera
och flytta till valfri plats och
bygga upp på nytt nför åskå
darens ögon förändras dekoren
på ett så naturligt och behändigt
sätt att man får intrycket att det
som sker på scenen i ett givet
ögonblick är inskrivet i skåde
spelarnas roller
kådespelarna spelar sina roller
i den realistiska konventionen
arje ord och varje mening är viktigt och ibland vidgas det bety
delsemässiga perspektivet som tex i tredje scenen i första akten
i dialogen mellan arabbas rzysztof ajbor och vinnan som
kallas en harmynta orota icoń där skådespelerskan frågar
och samtidigt konstaterar
Kvinnan: Du såg? handlar om risti återuppståndelse från graven
Barabbas: Såg?
Kobieta: Ja!
Barabbas: Jag såg inget.
ollbesättningen är sparsam  de fall det handlar om kortare
dialoger eller episodiska gestalter spelar samma skådespelare flera
roller som ndrzej ienias azarus i första akten och rokura
torn i den sista eller aga iemaszko remiten vinna  och
rymplingen
ven programhäftet har fått en utmärkt grafisk form ett elegant
litet häfte med svart omslag påminnande om ett pass och på
framsidan med guldbokstäver bara ett enda ord 
et arbete som skaparna lagt ned på föreställningen belönades
med varma applåder och stående ovationer fter föreställningen
intervjuade  – ultura översättaren och professor ech okoł
som författat förordet till boken med agerkvists dramer samt
flera andra personer som varit engagerade i arabbas ecensioner
publicerades i lokalpressen och i prestigefyllda rikstidningar som
ygodnik owszechny öljande citat är hämtat ur en av dessa n
fest för ögat och örat ch den oro vi bär med oss ut från
teatern rågorna som det är värt att ställa sig då och då  ur
ska de leva som inte har skådat sanningen e som inte har fått
trons gåva ad är det för mening med döden ad döljer sig på
andra sidan arför skonar ud skurkar men räddar inte dem som
vittnar om honom de som kommit till tro på honom arför låter
gud vinnan som kallas en harmynta dö varför tillåter han ör
intelsen eller  september ad är det för mening med lidandet
r alla i stånd att bära den frihet som blivit honom given art går
vi ad var det för mening med risti offer
istorien om arabbas berättad av är agerkvist regisserad
på scenen av ndrzej ziuk – sensibelt utan överflödig didaktism
– tvingar en att ställa sig dessa frågor e behandlade problemen
antar universella existentiella dimensioner etta förstärks av sce
nografin och musiken afał awistowskis scenografi är en fest för
ögat sparsam rentav asketisk skapar starka minnesbilder et är
bara fyra färger som är med i spelet – grått dominerar med starka
accenter av rött vitt och svart tt oupphörligt spel med ljus
och mörker gott och ont kärlek och hat ch en rudimentär
rekvisita som sätter fantasin i rörelse
om en resa i tid och rymd är aweł teczkowskis musik fri
kanska ljud tibetanska trumpeter skotska säckpipor meditativa
sånger och moderna klanger samverkar på ett utomordentligt
sätt
fter föreställningen fi nns bilderna kvar den vackra scenen
med stenkrossningen eller den mystiska avslutningsbilden med
orsfästningen ch sången som upprepas som ett mantra av
skådespelarna ud itt hjärta skälver inom mig och jag
grips av rädsla inför döden akopanes arabbas spelar
på associationer ahak och arabbas har i scenen med sten
krossningen uniformer som man associerar med lägerfångarnas
dräkter i uschwitz ansscenen till rytmen av modern musik
är samtidigt en dans för halmkärvar från röllopet arabbas
vart går du – denna fråga avslutar en av scenerna en ljuder
någonstans i mörkret ch oroar  ch även om frågan för tan
karna till enryk ienkiewicz roman uo vadis som förenas
med arabbas av utgångspunkten – tiden för kristendomens
begynnelse men även av det faktum att båda författarna erhöll
obelpriset för sina romaner så blir den på akopaneteaterns
scen till en existentiell fråga ❖
Pär Lagerkvist (-), poet, prosaförfattare och dramatiker, den främste
företrädaren för svensk -talslitteratur. Hans skrivande stod inledningsvis under påverkan av August Strindberg och expressionismen. Med tiden
kom han att inta en mer realistisk och historielososk hållning.
Pär Lagerkvist (-), poeta, prozaik i dramatopisarz, najwybitniejszy
przedstawiciel szwedzkiej literatury XX wieku. Jego twórczość kształtowała
się początkowo pod wpływem Augusta Strindberga i ekspresjonizmu,
z czasem przechodzi na pozycje bardziej realistyczne i historiozoficzne.
Jolanta Szutkiewicz
teatrolog, tłumaczka; członkini komisji kultury w gminie
Huddinge.
teatervetare, översättare; ledamot kultur- och fritidsnämnden
samt gymnasienämnden i Huddinge kommun
26
zwanej ajęczą argą dlaczego pozwala na olocaust na 
września aki sens ma cierpienie zy każdy jest w stanie unieść
dany mu dar wolności okąd zmierzamy aki sens miała ofiara
hrystusa
istoria arabasza opowiedziana przez ära agerkvista wyreży
serowana na scenę przez ndrzeja ziuka – subtelnie bez
zbędnego dydaktyzmu zmusza do postawienia sobie tych
pytań oruszone problemy nabierają wymiaru uniwer salnego
egzystencjalnego en wymiar potęgują scenografia i muzyka
cenografia afała awistowskiego to uczta dla oka oszczędna
wręcz ascetyczna mocno zapadająca w pamięć rają tylko
cztery kolory – dominujący szary mocne akcenty czerwieni
biel i czerń ieustanna gra światła i ciemności dobra ze złem
miłości z nienawiścią  szczątkowe rekwizyty które uruchamiają
wyobraźnię
ędrówką w czasie i przestrzeni jest muzyka awła tecz
kowskiego rzmienia afrykańskie tybetańskie trąby szkockie
kobzy śpiewy medytacyjne i brzmienia współczesne – znakomicie
ze sobą współgrają
Foto: J. Szutkiewicz
Teatr w Zakopanem/Teatern i Zakopane
o spektaklu w pamięci pozostają obrazy piękna scena tłucze
nia kamieni czy końcowy mistyczny obraz krzyżowania  jak
mantra powtarzana przez aktorów pieśń oże oje serce
drży we mnie i ogarnia mnie lęk przed śmiercią akopiański
arabasz gra skojarzeniami ahak i arabasz w scenie tłucze
nia kamieni mają uniformy kojarzące się ze strojami więźniów
z święcimia cena tańca w rytmach muzyki współczesnej
to jednocześnie taniec chocholi z naszego esela arabaszu
dokąd idziesz – to pytanie kończy jedną ze scen rzmi gdzieś
w ciemnościach iepokoi   choć pytanie przywołuje powieść
enryka ienkiewicza uo vadis którą z arabaszem łączy
punkt wyjścia – czasy początków chrześcijaństwa a także fakt że
obaj pisarze otrzymali za swe powieści agrody obla na scenie
zakopiańskiego teatru staje się pytaniem egzystencjalnym ❖
życie codzienne i artystyczne
vardag & kulturevenemang
Y
Villqist. Początek
Ingmar Villqist, Lennart Ilke
Mija właśnie  lat odkąd nazwisko Ingmar
Villqist pojawiło się nagle w polskiej dramaturgii. Nikt z kręgów tetralnych nie znał
żadnego Villqista ani o nim nie słyszał . Tajemniczy debiutant napisał sztukę pt. „Oskar i
Ruth”, która została wystawiona po raz pierwszy  sierpnia  w Grądzkiem, małej
wsi o dwustu mieszkańcach na Mazurach w
północno-wschodniej Polsce. Scena: stary
wiatrak. Bardzo skromna, ale bardzo nastrojowa premiera dla ograniczonej liczby
widzów. W wywiadzie z  roku Villqist
opisał ją tak:
„Wyjechaliśmy na mazurskie bezludzie,
żeby odwiedzić przyjaciół artystów nad jeziorem Gawlik. Dzień i noc pracowaliśmy z
tekstem, otoczeni ciszą i z osobliwym poczuciem nierzeczywistości. W końcu przyszedł
czas premiery: dla naszych gospodarzy,
znajomych i mieszkańców wsi. Przedstawienie zagraliśmy w pięknym starym wiatraku
oświetlonym dziesiątkami lamp naftowych.
Zaaranżowaliśmy prowadzący do wiatraka
pas do lądowania  oznaczony pochodniami płonącymi w ciemności  w nadziei,
że wyląduje może jakiś helikopter. Nie
wylądował. Natomiast podjąłem decyzję,
która zmieniła całe moje dotychczasowe
życie. Postanowiłem zostać dramaturgiem”.
W listopadzie tej samej jesieni sztuka
znalazła się w repertuarze Teatru Śląskiego
Foto: Ilke arkiv
w Katowicach, z tymi samymi aktorami i w
reżyserii Villqista. Na ogół tę inscenizację podaje się jako praprmierę jego debiutanckiej
sztuki. Również ja tak podałem w mojej pierwszej przekładowej książce Villqista „Noc
Helvera i inne dramaty” z  r. Dopiero
przed wydaniem przekładu „Oskara i Ruth”
autor uświadomił mi, że nie było to ścisłe.
Jednak uzgodniłem z nim, że lista inscenizacji jego sztuk wydrukowana w pierwszej
książce zgadza się. Z Villqistem tak już jest.
Ingmar Villqist jest jak zwodniczy cień. Skandynawsko brzmiący pseudonim ukrywa profesora Jarosława Świerszcza, pracującego w
warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych
i w galerii Zachęta. Pierwszą inscenizację
„Oskara i Ruth” wystawił Teatr Kriket z Królewskiej Huty, chociaż nigdzie nie ma żadnej
Królewskiej Huty. Jest natomiast śląskie rodzinne miasto autora, Chorzów, które przed
wojną nazywało się Königshütte, czyli po
polsku Królewska Huta. Fikcją jest również
informacja, że sztuki powstały w Królewskiej Hucie, Ellmit czy Urnsjørnbörg, których nie ma na żadnej zwykłej mapie. Ellmit
występuje jednak w wielu sztukach.
To właśnie tę inscenizację, z Izabelą Walczybok i Robertem Stefaniakiem z Teatru
Kriket, dwa lata później pokazano na festiwalu teatralnym Kontrapunkt  w Szczecinie, gdzie zdobyła Grand Prix i kilka innych
27
wyróżnień. Wtedy druga sztuka Villqista,
„Noc Helvera”, była już po świetnie przyjętej
premierze, w listopadzie  r., również
w Teatrze Kriket, i odtąd wszystko poszło
błyskawicznie. W roku  „Noc Helvera”
grana była w kilku teatrach w Warszawie,
nowe inscenizacje wystawiono w Poznaniu i
Rzeszowie (razem z „Oskar i Ruth”). „Noc Helvera” i nowsze sztuki czytano w Warszawie,
Düsseldore, Poznaniu, Zürichu i Paryżu.
„Noc Helvera” wystawiono również w polskim Teatrze Telewizji w reżyserii Barbary
Sass we wrześniu  r.
Sztuka ta stała się najczęściej granym
utworem Villqista. „Oskar i Ruth”, ze
swoim lżejszym, humorystycznym tonem,
została trochę przyćmiona. Tym, co mnie
przekonało, że „Oskar i Ruth” powinna być
przełożona i wystawiona w wielu krajach,
było wspaniałe przedstawienie w Kathakombentheater w Essen, w Niemczech,
wiosną  r. Teraz kolej na Szwecję!
Po dwóch czytaniach w Teatrze Miejskim
w Uppsali: „Nocy Helvera” w listopadzie
 i „Fantoma” w październiku  r.
czas wreszcie na przedstawienie.
Lennart Ilke
Y
Villqist. Begynnelsen
Det är nu snart tio år sedan namnet Ingmar
Villqist dök upp som ur ingenstans i den
polska teatervärlden. Ingen i de gängse
kulturkretsarna kände någon Villqist eller
hade ens hört talas om honom. Den mystiske nykomlingen hade skrivit en pjäs som
hette ”Oskar och Ruth” som första gången
uppfördes  augusti  i Grądzkie, en liten
by med tvåhundra invånare i Masurien i
nordöstra Polen. Spelplats: den gamla väderkvarnen. En mycket blygsam, men desto
mera stämningsfull premiär för en begränsad skara åskådare. I en tidningsintervju
 har Villqist beskrivit det så här:
”Vi for iväg ut i den masuriska obygden för
att besöka konstnärsvänner vid sjön Gawlik.
Dag och natt arbetade vi med texten, omgivna av tystnaden och i en besynnerlig
życie codzienne i artystyczne
känsla av overklighet. Till slut var det dags för
premi är: för våra värdar, för bekanta och för
byinnevånare. Föreställningen spelades i en
vacker gammal väderkvarn, upplyst av tiotals fotogenlampor. Fram till väderkvarnen
arrangerade vi en ”landningsbana”, kantad
av lyktor som brann i mörkret; i hopp om
att någon helikopter kanske skulle landa…
Det gjorde det inte. Däremot fattade jag ett
beslut som förändrade hela mitt liv. Jag bestämde mig för att bli teaterman”.
I november samma höst hamnade pjäsen
på Teatr Śląskis repertoar i Katowice, med
samma skådespelare och i regi av Villqist.
Detta brukar alltid anges som urpremiär
för hans debutpjäs. Och det angav även
jag in min första Villqistbok ”Helvers natt
och andra dramer” . Det var först inför
utgivningen av den här översättningen av
”Oskar och Ruth” som han påtalade att det
inte var riktigt rätt. Då hade jag ändå stämt
av med honom att listan över uppsättningar
i den första boken stämde. Men det hör lite
till bilden.
Ingmar Villqist är lite som en gäckande
skugga, som man inte riktigt vet var man
har. Den skandinaviskt klingande pseudonymen var en täckmantel för konstprofessorn Jarosław Świerszcz, verksam vid
Warszawas konstakademi och det välkända
Zachętagalleriet. Den första uppsättningen
av Oskar och Ruth spelades av ”Teater Kriket
från Królewska Huta” trots att det ingenstans nns något Królewska Huta. Däremot
författarens schlesiska hemstad Chorzów,
som före kriget hette Königshütte, vilket blir
Królewska Huta på polska. Till ktionen hör
också att pjäserna uppges tillkomna i Królewska Huta, Ellmit eller Urnsjørnbörg (notera de medvetet olika ö:na), som inte nns på
någon vanlig karta. Däremot är Ellmit en
återkommande ort i era av pjäserna.
Det var också den här uppsättningen, med
Izabela Walczybok och Robert Stefaniak i Teatr Kriket, som två år senare spelades på teaterfestivalen Kontrapunkt  i Szczecin och
då erövrade såväl Grand Prix som ett par andra utmärkelser. Då hade Villqists andra pjäs
”Helvers natt” redan haft uppmärksammad
premiär i november , även den med
Y
Teatr Kriket, och det gick nu rasande fort.
Under  spelades ”Helvers natt” på era
olika teatrar i Warszawa, nya uppsättningar
gjordes i Poznań och Rzeszów, där tillsammans med ”Oskar och Ruth”; readings av
såväl ”Helvers natt” som nyare pjäser gjordes i Warszawa, Düsseldorf, Poznań, Zürich
och Paris. Polsk TV-teater var också snabbt
ute med ”Helvers natt” i regi av Barbara Sass
i september .
I framgångsvågen kom ”Helvers natt” snabbt
att bli den mest spelade av Villqists pjäser,
och ”Oskar och Ruth” kom lite i bakvatten
med sin lättare och mera humoristiska ton.
Det är lite synd på detta sorglustspel med
allvarsam lek, med hjärta, smärta och svärta.
Det som denitivt övertygade mig om att
”Oskar och Ruth” bör översättas och spelas
i fler länder var den underbara uppsättningen på Katakombentheater i tyska Essen
våren . Sverige nästa!
Efter två readings på Uppsala stadsteater,
”Helvers natt” i november  och ”Fantomen” i oktober , börjar det bli dags för
en uppsättning.
Lennart Ilke
Y
Wydawnictwo Ilke
Tłumacz Lennart
Ilke, w swoim własnym wydawnictwie, wydał ostatnio debiutancką
sztukę polskiego
dramaturga
Ingmara Villqista
(Jarosława
Świerszcza)
– „Oskar i Ruth”.
Jest to już druga
książka Villqista po szwedzku. Pierwsza,
„Noc Helvera i inne dramaty”, również w wydawnictwie Ilke, wyszła w  r. Zawierała
ona, poza tytułowym utworem, także jednoaktówki z cyklu „Beztlenowce” oraz obszerny
wywiad z autorem.
28
vardag & kulturevenemang
Pierwszą pozycją Wydawnictwa Ilke była,
wydana w  r., „Antygona w Nowym
Jorku i inne dramaty” Janusza Głowackiego.
Tłumaczem wszystkich sztuk jest Lennart
Ilke, który przekłada polską literaturę już
prawie  lat.
Dzięki przekładom Ilkego, dwie sztuki
Głowackiego zostały wystawione w Szwecji,
zaś dwie sztuki Villqista były czytane w Teatrze Miejskim w Uppsali.
W Wydawnictwie Ilke ukazał się również
wybór wierszy Katarzyny Suchcickiej.
Y
Ilke bokförlag
Via sitt eget ILKE
Bokförlag har översättaren Lennart Ilke
nu utgivit ”Oskar och
Ruth” av den polske
dramatikern Ingmar
Villqist (Jarosław
Św i e r s z c z ) . B o k e n
innehåller författarens debutpjäs med
samma namn från . Detta är Villqists
andra bok på svenska. Den första, ”Helvers
natt och andra dramer”, utgavs , också
den av Ilke. Förutom ”Helvers natt” ingick
fyra enaktare ur cykeln ”Anaeroberna” och
en längre intervju med författaren.
ILKE Bokförlag startades  med utgivningen av Janusz Głowackis ”Antigone i
New York och andra dramer”. Översättare
av samtliga ingående pjäser är Lennart Ilke,
som nu ägnat sig åt översättning av polsk
litteratur till svenska i snart  år.
Översättningarna har lett till att två av
Głowackis pjäser har spelats på svenska teatrar och två av Villqists pjäser har begåvats
med readings på Uppsala Stadsteater.
Förlaget har även utgivit ett litet urval
dikter av Katarzyna Suchcicka.
Y
życie codzienne i artystyczne
vardag & kulturevenemang
Y
Antropomachia,
czyli taniec wojenny
Według wybitnego francuskiego poety i teoretyka symbolizmu Stefana Mallarmé taniec
to uproszczone znaki graczne – pismo ciała,
składające się z zestawu znaków-symboli.
To, o co chodzi w tańcu to nie psychologia
postaci lecz właśnie owe graczne znaki.
Dla Doroty Krakowskiej jako graczki ruch
jest zyczną kreacją przestrzeni, w której
mowa ciała znajduje się w centrum.
W Muzeum Tańca w Sztokholmie odbywa się właśnie wystawa graki Doroty
Krakowskiej i wideoinstalacji – pod tytułem
„Antropomachia” – Leszka Danilczyka
i Doroty Krakowskiej, dwojga artystów
współpracujących ze sobą od  r.
Obecność na ekranie tancerki Miho Iwata
nasuwa skojarzenia z teatrem bhuto. W rozwoju bhuto element dekoracyjny staje się coraz bardziej podporządkowany całościowej
ekonomii ruchu, co charakteryzuje również
przedstawienie w „Antropomachii”. Francuski krytyk Raphael de Gubernatis napisał
kiedyś, że taniec bhuto przywodzi mu na
myśl skandynawskie meble.
Taniec jest formą, która nie potrzebuje
słów. Jesteśmy przyzwyczajeni, że podstawowe prawa społeczne zawsze muszą być
sformułowane w słowach i ideologiach
– napisł Horace Engdahl we wstępie do
książki „Zostawić ślad w powietrzu” Birgitty
Åkesson. U Krakowskiej ruch jest wizualizowany potężnymi środkami graficznymi
będącymi rezultatem żmudnych studiów
ludzkiego ciała. Taniec nie ma żadnego
własnego systemu zapisu; każdy może
tworzyć swój własny.
Joanna Ocias
„Antropomachia” – Danilczyk/ Krakowska;
realizacja ruchu: Miho Iwata, realizacja wideo: Maciej Fugas, postaci: Tomasz Bulat,
Micho Iwata, muzyka: Maciej Jabłoński.
Wystawa doszła do skutku dzięki współpracy Muzeum Tańca, Instytutu Polskiego
i Joanny Ocias.
Dorota Krakowska, ur.  r. w Krakowie. Studia
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie, Wydział
Graki. Dyplom rok  w Pracowni Wklęsłodruku
(Prof. Andrzej Pietsch) i Pracowni Drzeworytu (Prof.
Franciszek Bunsch). Liczne wystawy indywidualne i zbiorowe. „Antropomachia” jest jej pierwszą wystawą multimedialną. Mieszka i pracuje w Krakowie.
Leszek Danilczyk, ur. . Ukończył historię sztuki
w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Historyk
och en videoinstallation med titeln
”Antropomachia” av Leszek Danilczyk och
Dorota Krakowska – tvе konstnärer som har
samarbetat sedan .
Närvaro av Miho Iwata leder tankar till
bhutoteater. I butokonstens utveckling har
de dekorativa elementen blivit allt mer underordnade total rörelseekonomi, vilket kännetecknar gestaltningen i Antropomachia.
Den franske kritikern Raphael de Gubernatis
skrev en gång att bhutodansen ck honom
att tänka på skandinavisk möbeldesign.
Dans är en form som inte behöver
verbaliseras. Vi är vana vid att samhällets grundläggande övertygelser alltid
måste formuleras i ord och ideologier – sa
Horace Engdahl i en introduktion av Birgitt
Åkessons bok ”Att ge spår i luften”. Hos
Krakowska visualiseras rörelse i hennes
kraftfulla graska formspråk som ett resultat av tidigare mödosamma studier av den
mänskliga kroppen. Rörelsen visualiserades
också i skisser när Birgitt Culberg demonstrerade koreogran i teckningar. Dans har
inget notationssystem så alla har ett eget
personligt notationssystem.
Joanna Ocias
i krytyk sztuki. Od kilku lat zajmuje się również malarstwem, głównie na obiektach trójwymiarowych oraz
tworzy instalacje. Mieszka i pracuje w Krakowie.
Y
Antropomachia – en krigsdans
”Antropomachia” – Leszek Danilczyk/
Dorota Krakowska; rörelse: Miho Iwata, video: Maciej Fugas, dansare: Tomasz Bulat,
Micho Iwata, musik: Maciej Jabłoński.
Utställningen har kommit till stånd
tack vare samarbete mellan Dansmuseet,
Polska Institutet och Joanna Ocias.
Dorota Krakowska, född  i Krakow. Studier:
Konstakademin i Krakow, grafik. Examensarbete
En framstående fransk poet och symbolismens teoretiker, Stéphane Mallarmé, såg
dans som ett graskt uttryck i en förenklad form, som ett register av ”karaktärer”.
Dansen för Mallarmé var ett slags ”kroppslig skrift”. Det väsentliga i dansen är inte
bara gestalternas psykologi, utan just dessa
graska karaktärer, enligt Mallarmé. För
Krakowska som graker betyder rörelse en
fysisk gestaltning i rummet med kroppens
uttryck i centrum.
På Dansmuseet i Stockholm pågår just nu
en grakutställning av Dorota Krakowska
29
, avdelningen för metallgravyr (prof. Andrzej
Pietsch) och avdelningen för träsnitt (prof. Franciszek
Bunsch). Flera individuella och samlingsutställningar.
”Antropomachia” är konstnärens första multimediautställning. Bor och arbetar i Krakow.
Leszek Danilczyk, född . Examen i konsthistoria på
Jagiellonska Universitetet i Krakow. Konsthistoriker och
konstkritiker. Sedan några år ägnar sig även åt målning,
huvudsakligen på tredimensionella objekt, samt åt att
skapa installationer. Bor och arbetar i Krakow.
Y
życie codzienne i artystyczne
Y
vardag & kulturevenemang
W stronę polskiego instytutu wirtualnego?
På väg mot ett virtuellt polskt kulturinstitut?
styczniu  r. ocjalnie ogłoszono, że Instytut Polski
wyprowadza się ze swojej siedziby przy Villagatan .
Decyzja wzburzyła wielu przedstawicieli środowiska,
jakie ukształtowało się wokół Instytutu.
W
I
Głosy ich można podsumować mniej więcej tak:
. koncepcja Katarzyny Tubylewicz, nowej (od  roku) dyrektor instytutu, wyprowadzenia działalności promującej polską
kulturę poza instytut jest bardzo dobra i przynosząca widoczne
efekty, tzn. liczne materiały prasowe (w najważniejszych szwedzkich gazetach) na temat imprez organizowanych, czy, częściej,
współorganizowanych albo współnansowanych przez Instytut.
. działalność instytutu we własnej siedzibie mieszczącej, jak
wiadomo, sale wystawowo-recepcyjno-wykładowe powinna być
jednak utrzymana i rozwijana, między innymi dlatego, że własny
lokal skupia środowisko, które jest niezbędnym elementem promocji kultury.
Zamieszczamy niżej wypisy z wypowiedzi wybitnych pisarzy,
publicystów, profesorów, tłumaczy, dziennikarzy, działaczy kultury i przedstawicieli różnych zawodów, przyjaciół Polski i kultury
polskiej zaniepokojonych radykalną decyzją polskich władz.
Redakcja zgadza się, w zasadzie, z opiniami streszczonymi w powyższych dwóch punktach. Na początku bieżącego roku były
tygodnie, kiedy niemal codziennie w największych szwedzkich
gazetach ukazywały się artykuły, recenzje, noty czy chciażby informacje lub/i anonsy na temat polskiej kultury, wydarzeń kulturalnych, za którymi stał Polski Instytut. Polska nareszcie była obecna
w mediach.
Nowatorska i skuteczna metoda promocji kultury polskiej
Katarzyny Tubylewicz kryje w sobie jednak niebezpieczeństwa.
Dorzucamy nasze trzy grosze:
. Promocja bywa dość przypadkowa, bo nie zawsze kreujemy
sami wydarzenia kulturalne, lecz przyłączamy się, z naszymi propozycjami i pieniędzmi, do inicjatyw innych.
. Możemy zdemoralizować szwedzkich menedżerów kultury
wyrabiając w nich nawyk, że, owszem, zaprezentują polskiego
artystę, pokażą polski lm albo urządzą koncert polskiego zespołu,
ale nie na własne ryzyko lecz jeśli Instytut za to z góry zapłaci.
. Zamiast podkreślania polskiej oryginalności możemy być
zmuszeni do podkreślania czegoś przeciwnego, że polska sztuka
zawiera w sobie wszystkie te modne nurty, jakie występują gdzie
indziej w Europie; w takim razie – po co pokazywać ją właśnie?
To nie jest rzeczywistość – tylko zagrożenia. Aby ich uniknąć
musimy pamiętać, że koncept Katarzyny Tubylewicz, chociaż się
sprawdził, ma ograniczony termin przydatności do użycia.
De kritiska rösterna kan sammanfattas enligt följande:
. Idén som framförts av Institutets nya chef (från ) Katarzyna
Tubylewicz att bedriva verksamheten som främjar polsk kultur utanför institutets väggar är mycket bra och visar synbara resultat
i form av stor mängd material i pressen (i viktigaste svenska tidningar) innehållande information om kommande begivenheter,
eller den oftare förekommande informationen om av Institutet
gemensamt organiserade eller nansierade evenemang.
. Verksamheten i de egna lokalerna, vilka som bekant inrymmer
receptions- utställnings- och föreläsningssalar bör emellertid fortsätta och utvecklas. Anledningen är bl.a. att egna lokaler utgör en
naturlig samlingspunkt för kretsen engagerade, vilket är oumbärligt för främjandet av kulturen.
Nedan följer utdrag ur uttalanden från framstående författare,
publicister, professorer, översättare, journalister, kulturarbetare
och representanter för olika yrken, Polens och den polska kulturens
vänner som oroas av den polska ledningens radikala beslut.
Redaktionen delar i princip åsikterna som sammanfattas i de två
punkterna ovan. I början av året förekom under vissa veckor i de
viktigaste svenska tidningarna nästan dagligen en mängd artiklar,
recensioner, notiser, information eller annonser om polsk kultur
och kulturevenemang som stöttats av Polska Institutet. Polen blev
äntligen synligt i media.
Sättet på vilket Katarzyna Tubylewicz med sitt team valt at främja
den polska kulturen är innovativt och effektivt men innehåller en
del riskmoment. Här är våra tre aber:
. Kulturfrämjande åtgärder infaller tämligen slumpmässigt, vilket är oundvikligt när vi inte själva gett upphov till kulturhändelser
utan ansluter oss till andras initiativ med förslag och pengar.
. På lång sikt kan svenska arrangörer vänja sig vid att villigt presentera polska artister, visa polsk lm eller arrangera konserter så
länge de inte behöver bära risken utan får förskottsbetalning från
polska institutioner.
. Istället för att betona den polska egenarten kan vi tvingas till
att fokusera på motsatsen, på att den polska konsten består av alla
moderna trender som förekommer på andra platser i Europa. I sådant fall – varför visa den alls?
Det här är inte bilden av dagens verklighet men väl en bild av
smygande faror. De kan undvikas om vi erinrar oss att konceptet
presenterat av Katarzyna Tubylewiczs, trots att det visat sig fungera, är försett med ett bäst före datum.
30
januari  meddelades det ociellt att Polska Institutet kommer att ytta från sina nuvarande lokaler på Vilagatan . Beslutet
upprörde era ur kretsen som formats kring Institutet.
życie codzienne i artystyczne
W stronę polskiego instytutu wirtualnego?
.
Polen har blivit ett känt begrepp för svenskarna. I synnerhet sedan dess frihetskamp och
den triumfatoriska segern för demokratin
-. Både före och efter dessa år har
Polska Institutet varit en intressant impulsgivare och förmedlare av idéer, händelser och
värderingar som kommer från Polen men är
relevanta och aktuella också här i Sverige.(...)
Villan på Östermalm är en känd adress – låt
den förbli så
Polska stała się dla Szwedów znanym pojęciem. (...) Zarówno przed, jak i po cezurze
tych lat [-] Instytut Polski dostarczał
interesujących bodźców oraz pośredniczył
w przekazywaniu myśli, wydarzeń i poglądów, które – choć na wskroś polskie – są
istotne i aktualne również w Szwecji. (...)
Villagatan  w dzielnicy Östermalm to znany
adres i pozwólcie, proszę, żeby takim pozostał.
Kaj Engelhart, journalist/dziennikarz
.
Vi förordar att verksamheten öppnar sig så
mycket som möjligt utåt, sker i samarbete,
men: ett Polska institutet utan lokal, plats,
rum, blir något abstrakt, osynligt.
Wyrażamy swoje poparcie dla idei rozszerzenia działalności Instytutu „na zewnątrz”
i współpracy z innymi instytucjami, jednak
uważamy, że Instytut Polski pozbawiony
własnego lokalu, miejsca i przestrzeni będzie
czymś abstrakcyjnym i niewidocznym.
Anders Bodegård, översättare, tłumacz;
Maciej Zaremba, reporter, publicist/
reporter, publicysta; Ryszard Szulkin,
professor i sociologi i Stockholm/profesor
socjologii Uniwersytetu Sztokholmskiego
.
Polska Institutet har sedan era år haft en god
och välbefäst tradition att varannan vecka
anordna gratis lmvisningar. Visningarna
upphörde förra året. I någon mån har de
ersatts av biografen Zitas visningar, men 
långlmer på ett halvår är inte mycket i jämförelse med över  lmer som visades på
Institutet under ett år.
W Instytucie Polskim utwierdziła się dobra
vardag & kulturevenemang
Y
På väg mot ett virtuellt polskt kulturinstitut?
wieloletnia tradycja bezpłatnych pokazów
lmowych w odstępach -tygodniowych. Od
ub.r. pokazy te nie są już organizowane. W jakimś stopniu zastępują je pokazy w kinie Zita,
ale  lmy fabularne na przestrzeni półrocza to
niewiele w porównaniu z pokazaniem ponad
 lmów rocznie w kinie Instytutu.
Aleksander Kwiatkowski, lmvetare,
lmkritiker och kåsör/ lmoznawca, krytyk
lmowy, felietonista
.
Polska Institutet i Stockholm har (...) särskilt
under de senaste  åren gjort en fantastisk
insats för att främja kunskapen om och
intresset för kultur från Polen - litteratur, historia, lm, musik, judisk kultur i Polen. Därvid
har huset på Villagatan varit ett självklart
och mycket inbjudande centrum.
Instytut Polski w Sztokholmie (...) zwłaszcza
w ciągu ostatnich dziewiętnastu lat, uczynił
fantastyczny wkład w budzenie zainteresowania dla kultury polskiej – literatury, historii,
lmu, muzyki oraz żydowskiej kultury w Polsce.
Tym samym dom przy Villagatan był oczywistym i bardzo przyciągającym centrum
kulturalnym.
Kristian Gerner
Gerner, professor i historia i Lund/
profesor historii Uniwersytetu w Lund
.
Ingen ska göra sig falska förhoppningar om
att ytten från Villagatan kommer att öka
möjligheter att befrämja Polen eller Polens
kultur i Sverige!
(Man säger att) Institutet inte är till för polacker i Sverige utan för svenskarna.
Publikens enda uppgift är att innna sig. Var
och en är en fullvärdig åhörare oberoende
av härkomst. Institutets uppgift har alltid
varit att organisera tillställningar som är tillgängliga även för alla dem som inte förstår
polska.
Man ska också koma ihåg att även åhörare
av polsk härkomst utgör en del av det svenska
samhället. Man bör uppskatta det faktum att
de kommer och visar intresse. Däremot bör
man bekymra sig om dem som inte kommer.
Niech nikt się nie łudzi, że [opuszczenie bu-
31
dynku] powiększa możliwości promowania
Polski czy kultury polskiej na terenie Szwecji!
(Mówi się, że) Instytut nie jest dla Polonii,
tylko dla SzwedówJedynym zadaniem
publiczności jest przychodzić. Każdy jest
pełnowartościowym słuchaczem, niezależnie
od pochodzenia. Zadaniem Instytutu zawsze
było organizować imprezy w taki sposób,
żeby program był dostępny też dla tych,
którzy nie rozumieją po polsku.
Trzeba też pamiętać, że Polacy, którzy
przychodzą na imprezy, są członkami szwedzkiego społeczeństwa. Należy doceniać sam
fakt, że przychodzą i się interesują. Martwić się
należy tymi, którzy nie przychodzą.
Lennart Ilke, översättare av polsk litteratur, medlem i Svenska Författareförbundet
och Sveriges Dramatikerförbund/tłumacz
polskiej literatury, członek Szwedzkiego
Związku Pisarzy i Szwedzkiego Związku
Dramatopisarzy
.
Jag har gett mitt fulla stöd åt förändringsarbetet på Polska institutet i Stockholm från
första början eftersom jag tycker att den
polska kulturens närvaro i den svenska offentligheten och i de svenska medierna har
varit eftersatt och att arbetet med att sprida
kunskap om den ofta skett utifrån felformulerade premisser.
I mångt och mycket tycker jag att [byggnaden vid Villagatan] är en kostsam och illa
anpassad belastning för verksamheten. Det
är det bättre att anordna evenemang på etablerade konserthallar, gallerier, biografer och
andra mötesplatser som redan har sin publik.
Förändringsarbetet på Polska institutet i
Stockholm har tyvärr lidigt av vissa olyckliga kommunikationsmissar som gjordes
mycket tidigt. Man lyckades vända en stor
den av den exilpolska opinionen mot sig
genom att kommunicera vad man hädanefter inte skulle göra istället för att meddela vad den nya verksamheten skulle gå
ut på. Samma misstag verkar man ha begått igen. Nu meddelas att Polska institutets
byggnad på Villagatan ska få en ny funktion
życie codzienne i artystyczne
W stronę polskiego instytutu wirtualnego?
utan att samtidigt meddela hur man tänker
sig Polska institutets lokaler och verksamhet
i framtiden.
Od samego początku zdecydowanie poparłem
zmiany zachodzące w Instytucie Polskim w
Sztokolmie, ponieważ uważam, że obecność
polskiej kultury w szwedzkiej sferze publicznej
oraz w szwedzkich mediach jest niedostateczna, a rozpowszechnianie wiedzy o niej
często opiera się na błędnie sformułowanych
założeniach.
(...) Sądzę, że (...) [budynek przy Villagatan
jest] dla Instytutu dość niepraktycznym i kosztownym obciążeniem. Możnaby (...) urządzać
imprezy w istniejących już salach koncertowych, galeriach, kinach i innych miejscach,
posiadających swoją publiczność.
Niestety, proces zmian w Instytucie Polskim
w Sztokholmie ucierpiał, już we wczesnym stadium, wskutek pewnych fatalnych
uchybień w komunikacji. Koncentrując się na
tym, z czego trzeba będzie zrezygnować – zamiast wyjaśniać, na czym ma polegać nowy
model działania placówki – nowa dyrekcja
Instytutu, mimowolnie, zraziła do siebie
sporą część szwedzkiej Polonii. (...) obecnie
znów popełniono ten sam błąd. Informując
o zmianie przeznaczenia budynku przy
Villagatan, nie poinformowano o zamierzeniach odnośnie nowego lokalu ani o planowanej działalności Instytutu.
Stefan Ingvarsson, översättare, publicist/
tłumacz, publicysta
.
(...) vi anser att polska institutet skulle kunna
bidra till att bredda och påverka kulturverksamheten i Stockholm, snarare än att bara
haka på den etablerade kultur som redan
nns representerad på svenska kulturinstitutioner. Som vi ser det, nns det en stor risk att
tillfällen till att presentera polsk kultur då blir
för sporadiska och att dessa evenemang inte
kommer att kunna göra sig gällande, i det
stora bruset av redan etablerad verksamhet.
(...) uważamy, że Instytut Polski mógłby aktywnie przyczyniać się do poszerzania i kształtowania oferty kulturalnej w Sztokholmie,
zamiast ”pasożytować” na dzialności już zasta-
vardag & kulturevenemang
Y
På väg mot ett virtuellt polskt kulturinstitut?
nej, prowadzonej przez szwedzkie instytucje
kulturalne. Istnieje bowiem, w naszym przekonaniu, wielkie ryzyko, że, w przeciwnym
razie, prezentacja polskiej kultury będzie zbyt
rozproszona, oraz że próby takiej prezentacji
najzwyczajniej utoną w zgiełku szwedzkiej,
rutynowej działalności.
Kerstin Perski, dramatiker och författare /
powieścio- i dramatopisarka; Aleksander
Perski, docent på Stockholms Universitet
och, chef för Stressmottagningen
vid Karolinska Institutet/docent na
Uniwersytecie Sztokholmskim, szef Kliniki
Stresu przy Instytucie Karolińskim
.
Polacker i Sverige, och i synnerhet de från
blandande familjer, är utan tvekan en utomordentlig transmissionskanal för den polska
kulturen till sina svenska vänner och familjemedlemmar. Att beröva dem möjligheten
till relativt sammanhängande kontakt med
polsk kultur under samma former som nu, är
att åsamka dem en stor skada, det är också
ett tecken på nonchalans mot de tusentals
polacker som bor i Sverige.
(…) Institutet har varit en naturlig mötesplats
för polacker och de talrika polska judarna
huvudsakligen från mars  - emigrationen,
men också för dem som kommit tidigare och
inte förlorat kontakten med det polska språket. Avvecklandet av lokalen på Villagatan
kommer att försvåra anordnandet av viktiga
sammankomster som brukade dra till sig
svenskar och inte sällan svenska medborgare
av annan utländsk härkomst.
Tutejsi Polacy, zwłaszcza ci z rodzin mieszanych, są niewątpliwie doskonałą transmisją
kultury polskiej do ich szwedzkich rodzin i
przyjaciół. Wydaje mi się, że pozbawienie
ich możliwości w miarę stałego kontaktu z
kulturą polską w takiej formie, jak dotychczas,
to wyrządzenie im wielkiej krzywdy, jest też
lekceważeniem wielotysięcznej tutejszej
Polonii. (...) To właśnie w Instytucie mogli
spotykać się Polacy i bardzo liczni tu polscy
Żydzi, głównie z emigracji marcowej 
roku, a także ci, którzy przybyli do Szwecji
wcześniej i nie stracili kontaktu z językiem
32
polskim. Likwidacja lokalu Instytutu utrudni
organizowanie ważnych spotkań, które
przyciągały Szwedów oraz nierzadko obywateli szwedzkich innych narodowości.
Katarzyna Gruberowa, under nästan
 år bibliotekarie i Svenska Akademiens
Nobelbibliotek i Stockholm/przez prawie 
lat bibliotekarka w Bibliotece Noblowskiej
Akademii Szwedzkiej w Sztokholmie
.
Institutet bör ledas genom management.
Argumentet är riktigt men inte tillräckligt
som grund för beslutet om att avveckla
Institutet.
Last but not least skulle jag vilja protestera
mot det ibland tysta, ibland tydligt uttalade
föraktet för den äldre emigrationen, till vilken jag tyvärr själv måste börja räkna mig.
Å ena sidan – och här berusas Republiken
Polens nya regeringars propaganda av sitt
eget hyckleri - behöver emigranter ( vänsterversionen) eller polacker utomlands
(dagens uppdaterade version) utmärkas med
förtjänstordnar, hedras med ärebetygelser,
föräras privilegier, frikort, visas tacksamhet
osv. Å andra sidan betraktas de polska kulturinstitutionernas lojalitet gentemot den äldre
polska emigrationen (sedan många, många
år) som en besvärande plump i Institutets
verksamhet, om det så handlar om att i
ytterst anspråkslös omfattning ägna den
äldre emigrationen några kvällar per år. Jag
noterar att man nu beslutat sig för att sätta
pricken över ”iet“ och därmed bli av med inkräktaren, vilket jag anser både vara ovärdigt
och ett misstag. Jag talar här om människor
som stödde den demokratiska opositionen
under Folkrepublikens tid, som offervilligt bistod oppositionen under krigstillståndet och
engagerade sig i Institutets verksamhet, med
början under Tomasz Jastruns mandatperiod.
Jag vet att det rör sig om en liten och sinande
grupp människor vars största defekt är att de
har högre utbildning och drivs av intresse för
polsk kultur. För att uttrycka det cyniskt: vore
jag i beslutsfattarnas ställe skulle jag vänta
några år med beslutet att avveckla Institutet:
problemet kommer att lösa sig självt.
życie codzienne i artystyczne
W stronę polskiego instytutu wirtualnego?
Instytut powinien być kierowany na sposób
menadżerski. Uważam argument za słuszny,
ale niewystarczający do podjęcia decyzji
o likwidacji Instytutu. Last but not least,
chciałbym zaprotestować przeciwko głośniej
lub ciszej wyrażanej pogardzie dla starszej
emigracji, do której, niestety, sam zaczynam się zaliczać. Otóż – i tu propaganda
kolejnych rządów w RP zachłystuje się własną
hipokryzją – trzeba Emigrantów (wersja bardziej lewicowa) czy Polaków zagranicą (wersja
dzisiaj modniejsza) odznaczać, honorować,
nadawać im przywileje, karty, wyrażać
wdzięczność itp. Z drugiej strony, lojalność
instytucji reprezentujących kulturę polską
wobec emigracji starszej i w najskromniejszym zakresie poświęcenie jej choćby kilku
wieczorów rocznie w Instytucie, traktowane
jest (od lat) jako wstydliwa skaza na jego
działaniu. Widzę, że obecnie postanowiono
postawić kropkę nad „i“ i pozbyć się intruza.
Uważam, że to jest błąd i niegodziwość, a mówię tu o ludziach, którzy wspomagali opozycję
demokratyczną w czasach PRL, oarnie
pomagali tej opozycji w okresie stanu wojennego i entuzjastycznie włączyli się w działania
Instytutu, od dyrektury Tomasza Jastruna
poczynając. Ja wiem, to jest niewielka, wykruszająca się grupa, której największą wadą
jest wyższe wykształcenie i zainteresowanie
kulturą polską. Powiem cynicznie, na miejscu
decydentów poczekałbym z likwidacją Instytutu jeszcze kilka lat: problem sam się rozwiąże.
Leonard Neuger
Neuger, litteraturvetare, professor
vid Stockholms Universitet/literaturoznawca,
profesor Uniwersytetu Sztokholmskiego
.
Det är min starka övertygelse att Polska
Institutet bör nnas kvar som förr och fortsätta leda kulturverksamheten såväl för
polacker som för svenskar. Institutet är den
polska kulturens levande visitkort i Sverige.
Det är lätt att bomma igen viktiga institutioner, svårare att skapa nya.
Stanowczo uważam, że Instytut Polski
w Sztokholmie powinien istnieć i nadal,
tak jak kiedyś, prowadzić swą działalność
vardag & kulturevenemang
Y
På väg mot ett virtuellt polskt kulturinstitut?
kulturalną, zarówno dla Polaków, jak i dla
Szwedów. Jest to ośrodek stanowiący żywą
wizytówkę polskiej kultury w Szwecji.
Łatwo jest ważne instytucje zamykać, lecz
trudno je tworzyć.
Andrzej Nils Uggla, slavist, historiker,
specialist inom polsk-svensk kulturforskning, professor vid Uppsala Universitet,
Centre for Multiethnic Research, utgivare
av tidskriften Acta Sueco-Polonica (fram
till  r.) / slawista, historyk, specjalista
w zakresie pol-szw. badań kulturowych,
profesor Uniwersytetu w Uppsali, Centre
for Multiethnic Research, wydawca pisma
Acta Sueco-Polonica (do  r.)
.
För närvarande råder en stor aktivitet bland
kulturhusen i Stockholm. Många erbjuder
genom att presentera hemländernas kultur
och samhällsdebatt ett så kvalicerat utbud
att man ibland häpnar. Under det sista året
har i synnerhet Rumänska kulturhuset, med
förnämlig adress på Skeppsbron, på ett lysande sätt introducerat rumänsk kultur, musik,
konst och loso och blivit en mötespunkt
för många, såväl rumäner som en intresserad
svensk publik, under sin driftige ledare Dan
Shafran.
Villagatan är en välkänd träffpunkt för både
svenska polacker och den svenska publiken.
Att just nu, när aktiviteten från andra länder så
markant ökat i betydelse, låta det rymliga huset
bli residens låter onekligen en smula befängt.
Inser man kanske inte vilket nätverk som bland
annat adressen har byggt upp i Sverige?
W Sztokholmie działają obecnie bardzo prężnie
różne ośrodki kultury. Wiele z nich wychodzi z
ofertą kulturalną najwyższej próby, prezentując
kulturę i debatę społeczną swoich krajów.
W ciągu ostatniego roku uwagę zwrócił
zwłaszcza Ośrodek Kultury Rumuńskiej (z
zacną lokalizacją na Skeppsbron), który pod
sprawnym kierownictwem Dana Shafrana
wspaniale promuje rumuńską kulturę,
muzykę, sztukę i lozoę, stając się miejscem
spotkań zarówno dla Rumunów, jak i zainteresowanej publiczności szwedzkiej.
33
Villagatan to słynny punkt spotkań i Polaków
mieszkających w Szwecji, i szwedzkiej publiczności. Właśnie teraz, kiedy działalność
innych instytutów kultury wzmogła się
i zyskała na znaczeniu, wydaje się trochę
niedorzeczne przeznaczać obszerną wille
jedynie na rezydencję. Czyżby nie zdawano
sobie sprawy z faktu, iż sama lokalizacja,
niezależnie od innych czynników, jest częścią
systemu funkcjonowania kultury polskiej w
Szwecji?
Agneta Pleijel, författare, dramatiker,
poet, regissör, publicist/pisarka, dramaturg, poetka, reżyser, publicystka
.
Detta oersättliga, öppna hus som med lika
öppen famn tar emot svenska musik- och
konstälskare som Stockholmsbaserade
polacker, ska nu förvandlas till residens för
”utbytbara diplomater”. Med andra ord:
allt som byggts upp under tjugo års rikligt
fruktgivande arbete, och som slagit rot i
stockholmarnas medvetande, ska nu med ett
pennstreck förpassas till historien.
Därför tycker jag att de polska myndigheterna
bör tänka noga efter innan de fattar ett slutgiltigt beslut om att avveckla Polska Institutet i
Stockholm. Det skulle vara en oersättlig förlust
att ytta Institutets levande verksamhet till
någon trång lokal belamrad med bleka datorskärmar utan plats för gästerna (…)
Ten otwarty, niezastąpiony dom, który tak
samo serdecznie przyjmuje szwedzkich
melomanów i miłośników sztuki jak i
sztokholmską Polonię, ma teraz stać się
miejscem zamieszkania „wymienialnych
dyplomatów”. Innymi słowy: wszystko, co
podczas dwudziestu lat bogato owocującej
pracy zostało tam zbudowane, zapuściło korzenie w świadomość sztokholmian, zakwitło
i przyniosło owoce, ma zniknąć za jednym
pociągnięciem pióra.
Dlatego uważam, że polskie [władze] powinny dobrze zastanowić się zanim wydadzą
ostateczny dekret zlikwidowania Instytutu
Polskiego w Sztokholmie. Niepowetowaną
stratą byłoby przeniesienie witalnej działaności
życie codzienne i artystyczne
Instytutu do jakiegoś ciasnego lokalu
wypełnionego bladymi ekranikami komputerów, lokalu w którym nie byłoby miejsca dla
gości (...)
Rita Tornborg, författare och
litteraturkritiker/pisarka i krytyk literacki
Y
Listy
*
Kristianstad, wigilia Wielkiejnocy 
Szanowny redaktorze Bidakowski
Od jakiegoś roku przysyła mi Pan pismo Suecia
Polonia. Nie wiem, dlaczego, ale czytałem je z
zainteresowaniem, nawet jeśli często irytowały
mnie niedbała redakcja i ogromna liczba
literówek. Ale teraz po raz pierwszy zmuszony
jestem zabrać głos na temat zawartości pisma. W nowym numerze, /, czytamy
na okładce: „Polska . Żydzi wyjeżdżali
ze swoimi skrzypcami. Z tej stacji.” Po takiej
zapowiedzi nie spodziewam się znaleźć
niczego pozytywnego, ponieważ jest ona
wypełniona antysemickimi kliszami. Znani
mi ludzie, którzy z powodu swojej żydowskiej
tożsamości zostali zmuszeni do opuszczenia
Polski w  r. nie posiadają skrzypiec, ani
nie grają na nich. Ale jako antysemicka klisza
tytuł funkcjonuje dobrze.
Ci grający na skrzypcach Żydzi wyjechali,
powiada Pan. Zostali zmuszeni do opuszczenia swojej ojczyzny, stwierdziłbym raczej.
Rozległy pogrom z roku  skazał tych
ludzi na przyszłość w odległych krajach,
często w Szwecji. Wewnątrz numeru sam
napisał Pan bardzo duży tekst o historii
polskich Żydów, tekst który sięga do X w.
i wyczerpująco opowiada o każdej ważnej
epoce w żydowskiej historii Polski. Kiedy
Y
vardag & kulturevenemang
zbliża się Pan do XX w. opisuje Pan „euforię
asymilacyjną”, która miała wziąć się stąd,
że żydowscy mieszkańcy polskiej stolicy
rzeczywiście zaczęli nawiązywać przyjazne
stosunki z innymi Polakami. Kiedy Polska
odzyskuje niepodległość w  r. przechodzi
Pan szybko do okresu międzywojennego
(przypuszczam, że ma Pan na myśli okres
między pierwszą a drugą wojną światową).
Po tym oczekiwałem, że przeczytam o Zagładzie i jej szczególnej odmianie w Polsce,
łącznie z wielką masakrą w Jedwabnem w
 r., gdzie  Żydów zostało zamordowanych przez swoich polskich sąsiadów.
Komunistyczna Polska kłamała o tym, co
się tam wydarzyło, tablica umieszczona
na miejscu mówiła, że masakry dokonali
Niemcy. Wszyscy wiedzieli, że to kłamstwo,
ale nikt o tym nie mówił. Przeskakuje Pan
cały ten dla polskich Żydów katastrofalny
okres i przechodzi od razu do roku ,
kiedy to miał miejsce pogrom w Kielcach a
następnie szybko do lat pięćdziesiątych. Jak
można pisać historię polskich Żydów i milczeć
o Zagładzie i Jedwabnym? Adam Michnik,
polsko-żydowski dysydent i publicysta, tak
pisał w roku , po ukazaniu się książki Jana
Tomasza Grossa „Sąsiedzi”: „Jestem Polakiem
i mój wstyd z powodu mordu w Jedwabnem
jest polskim wstydem. Jednocześnie wiem, że
zostałbym zamordowany jako Żyd, gdybym
był tam, w Jedwabnym”. Podkreśla on, że
nie wierzy w zbiorową winę, ale największą
hańbą jest, gdy polscy intelektualiści dzisiaj „próbują usunąć Jedwabne z kontekstu tej
epoki”. Uważam, że to właśnie Pan zrobił. Jest
to haniebne.
Thomas Nydahl
pisarz i dziennikarz
Dziękuję Thomasowi Nydahlowi i wyjaśniam, że:
następujący lead stał w poprzednim numerze
na początku tekstu Leo Kantora o grających
na skrzypcach Żydach : „Po tak zwanych
wypadkach marcowych w  roku Polskę
opuściło między innymi  naczelników
różnych ministerialnych wydziałów, 
34
pracowników naukowych i  profesorów,
parę tysięcy studentów,  dziennikarzy
i publicystów i  artystów i muzyków,
w tym trzech skrzypków (z raportu
Ministerstwa Spraw Wewnętrznych).”
I o tych właśnie trzech skrzypkach , konkretnych osobach, a nie symbolicznych gurach,
jak „skrzypek na dachu”, piszemy w poprzednim, obecnym i następnym numerze Suecii
Polonii. W poprzednim numerze jednak lead
do opowieści Kantora był, w wersji szwedzkiej, inny niż w polskiej. I to był błąd redakcyjny, którego w tym numerze nie powtarzamy.
Apelowałbym o nieszafowanie epitetem
antysemicki w każdej sytuacji. Szydzi sobie
z tego nasz współpracownik, oara Marca
, który, kiedy popsuje mu się samochód,
mówi: popatrz, co zrobili ci cholerni antysemici. Otóż klisza „Żyd ze skrzypcami” może
być uznana za, powiedzmy, nadmiernie
sentymentalną, ale dlaczego, na litość boską,
antysemicką!?
Tylko raz słowo Holocaust pojawia się w
moim tekście (Po wojnie, po holocauście,
w Polsce znajduje się  tys. Żydów)
bo jest on sprawą powszechnie znaną. Co
wniosło by, gdybym w kilku linijkach powtórzył
ogólnie znane informacje o obozach zagłady
umiejscowionych przez niemieckich nazistów
na ziemiach polskich, o liczbie Żydów z Polski
i innych krajów, których w przemysłowy
sposób tam zamordowano. Czy Nydahl jest
zdania, że powinienem również wspomnieć
o Żydach z Niemiec nie wpuszczonych
do Szwecji (która na rządzie hitlerowskim
wymogła stemplowania litery „J” w paszportach niemieckich obywateli Żydów, żeby
było wiadomo, kogo nie wpuszczać) albo,
już raz wpuszczonych i następnie wyrzuconych spowrotem do Niemiec, których droga
zakończyła się w Auschwitz, czyli, po polsku,
w Oświęcimiu?
Pisanie w każdym kontekście o Holocauście, tej tragedii żydowskiej, polskiej i ogólnoludzkiej jest banalizowaniem, uzwyczajnia
życie codzienne i artystyczne
Y
vardag & kulturevenemang
niem Zagłady. A pisanie o Holocauście w
kontekście Marca  jest nieuprawnione. Nie
wolno sugerować, że komunistyczna rozróba wykorzystująca żywe, niestety, w polskim
społeczeństwie resentymenty antysemickie,
była kolejnym rozdziałem Zagłady.
O masowych mordach w Jedwabnym
i sąsiednich miasteczkach, czyli wydarzeniach z czasów wojny ściśle związanych
z Holocaustem nie wspomniałem z tego
samego powodu, dla którego nie pisałem
o „całym” Holocauście. Mój tekst nie miał
na celu oświetlenia problematyki polskiej
nienawiści, rasizmu, bandytyzmu skierowanych przeciwko Żydom. Miał raczej
przybliżyć szwedzkiemu czytelnikowi fakty,
procesy, postaci z polskiej historii całkowicie
mu nieznane i ukazać splątanie polskich
i żydowskich losów od X wieku, kiedy to
pierwsi Żydzi przybywają do Polski (a w
XIV w. było tu już osadnictwo masowe),
do współczesności. Miałem nadzieję, że te
sprawy mogą być dla szwedzkiego czytelnika interesujące przez swą egzotyczność.
W szwedzkiej historii nie ma wątku żydowskiego, a, w każdym razie, jest on bardzo
nikły. Pierwsza rodzina żydowska mogła
osiedlić się w Szwecji, bez konieczności przejścia na chrześcijaństwo, dopiero w  r. W
tym czasie w Polsce mieszkało, od wielu już
pokoleń,  tys. Żydów. Nie było w Polsce
nigdy marranów, tzn. Żydów zmuszonych do
chrztu, groźbą wygnania lub śmierci, którzy
potajemnie pozostali przy swojej religii, jak
w Hiszpanii za czasów Świętej Inkwizycji.
Dziękuję Thomasowi Nydahlowi za
sprowokowanie mnie do tej wypowiedzi,
która będąc reakcją na jego list, jest też
uzupełnieniem tekstu o polskich Żydach z
poprzedniego numeru SP. Postawienie mnie
pod palem hańby – obok komunistycznych
władców Polski, którzy fałszowali historię,
w tym historię zagłady Żydów na ziemiach
polskich w czasie drugiej wojny światowej
– przebaczam. Nieubłagana chęć czynienia
dobra i wymierzania sprawiedliwości innym
bierze się z poczucia własnej moralnej wyższości, pychy i innych emocji. Wierzę, że
Nydahl jest w stanie nad nimi zapanować
i używać chłodnego namysłu przy rozstrzyganiu spraw zawiłych i bolesnych.
Przez kilka wieków Żydzi uciekali przed
prześladowaniami nie z Polski tylko do Polski,
gdzie znajdowali azyl, możność zachowania
swojej religii, tradycji i rozwoju kultury.
Zaplanowana i wykonana przez nazistów
Zagłada sprawiła, że społeczność ta prawie
zniknęła. Trauma ocalonych z Zagłady,
którzy nie chcieli budować nowego życia na
popiołach swego narodu i, przede wszystkim, polityka komunistów po drugiej wojnie
światowej sprawiły, że ci, co przetrwali
Holocaust, uciekli i z Polski.
Kristianstad, påskafton .
Zbigniew Bidakowski
Y
*
Insändare
Bäste redaktör Bidakowski
Sedan något år tillbaka sänder du mig tidskriften Suecia Polonia. Jag vet inte varför,
men jag har med intresse läst den, även om
jag irriterat mig på den slarviga redigeringen
och den extrema mängden korrekturfel. Men
för första gången ser jag mig tvingad att ta
till orda om det konkreta innehållet. Det nya
numret, /, säger på omslaget: ”Polen
35
. Judarna reste iväg med sina oler.
Från denna station.” Det är en rubrik som
ger mig allt annat än positiva förväntningar,
eftersom den är späckad med antisemitiska
klichéer. De människor jag känner, som pga
av sin judiska identitet tvingades lämna
Polen  vare sig äger eller spelar ol. Men
som antisemitisk kliché fungerar rubriken.
Dessa ”olspelande judar” reste iväg, säger
du. De tvingades lämna sitt hemland, skulle
jag vilja påstå. Den omfattande pogromen
 tvingade dessa människor till en framtid i ärran länder, inte sällan Sverige. Inne i
numret har du själv skrivit en mycket stor text
om de polska judarnas historia, en text som
går tillbaka till -talet och som ingående
berättar om varje viktig epok i Polens judiska
historia. När du närmar dig -talet går
du in på ”assimileringseuforin” som sägs ha
uppstått i och med att den polska huvudstadens judiska befolkning verkligen började
knyta vänskapsband med andra polacker.
När Polen får sin självständighet  tar du
ett raskt steg fram till ”mellankrigstiden” (och
jag antar att du menar tiden mellan första
och andra världskriget). Efter det förväntade
jag mig att få läsa om Förintelsen och dess
säregna uttryck i Polen, inte minst den stora
massakern i Jedwabne , då . judar
mördades av sina polska grannar. Det kommunistiska Polen ljög om vad som hände där,
och den minnesplakett som sattes upp sade
att massakern utförts av tyskarna. Alla visste
att det var lögn men ingen talade om det. Du
hoppar över hela denna för de polska judarna
katastrofala period och går direkt till ,
då en pogrom ägde rum i Kielce, och sedan
fortsätter du raskt till -talet. Hur är det
möjligt att skriva de polska judarnas historia
och tiga om Förintelsen och Jedwabne? Adam
Michnik, den polsk-judiske motståndsmannen och publicisten, skrev så här , sedan
Jan Tomasz Gross bok ”Neighbors” utkommit:
”Jag är en polack, och min skam över morden
i Jedwabne är en polsk skam. Samtidigt vet
jag, att jag skulle ha mördats som jude om
jag varit där, i Jedwabne”. Han understryker
att han inte tror på kollektiv skuld, men att
życie codzienne i artystyczne
den allra största skammen är, om polska intellektuella idag ”försöker ta bort Jedbawne ur
kontexten som rör denna epok”. Jag anser att
detta är precis vad du gjort. Den är skamligt.
Thomas Nydahl
Jag tackar Thomas Nydahl och ber att få
förtydliga att följande ingress stod att läsa
i början av Leon Kantors text om ”olspelande judar”:
”Bland de människor som lämnade Polen
efter de så kallade marshändelserna 
fanns  byråchefer i olika ministerier, 
universitetslärare och  professorer, ett par
tusen studenter,  journalister och publicister samt  artister och musiker, varav tre
violinister (ur inrikesministeriets rapport).”
Det är dessa tre violinister, konkreta och
inte symboliska personer som ”spelman på
taket” som vi ägnar oss åt i föregående, detta och nästkommande nummer av Suecia
Polonia. I förra numret var dock ingressen till
Leon Kantors artikel i den svenska versionen
en annan än i den polska. Och det var redaktionens fel, ett fel som vi inte kommer att
upprepa i föreliggande nummer.
Jag skulle vilja vädja om att inte i tid och
otid missbrukade tillmälet „antisemit“. Vår
medarbetare och ett av offren för marshändelserna  brukar skämta när hans bil går
sönder: Kolla vad de här antisemiterna har
ställt till med! Schablonbilden „olspelande
jude“ kan gå för att vara överdrivet sentimental, men varför för guds skull skulle den
vara antisemitisk!?
Ordet Holocaust förekommer bara en
gång i min text (”Efter kriget och Holocaust
nns fyrahundratusen judar kvar i Polen”)
eftersom det är ett allmänt känt historiskt
faktum. Vad hade det tillfört om jag på några
rader upprepat allmänt kända fakta om koncentrationslägren som de tyska nazisterna
Y
vardag & kulturevenemang
placerade i Polen, om antalet polska och
andra judar som mördats där på industriell
väg. Tycker Nydahl att jag också skulle ha
nämnt de tyska judar som inte släpptes
in i Sverige (vars regering begärde av den
tyska regeringen att stämpla ett ”J” i de judiska passen för att bättre hålla reda på vem
man inte skulle släppa in i landet), eller dem
som när de väl kom in utlämnades tillbaka
till Tyskland för at slutligen möta sitt öde i
Auschwitz, på polska Oswiecim?
Att i varje sammanhang skriva om
Holocaust, denna judiska, polska och allmänmänskliga tragedi är att banalisera och
trivialisera Förintelsen. Och att skriva om
Holocaust i kontexten Mars  saknar berättigande. Man får inte torgföra idén om att
kommunisternas utnyttjande av den polska
allmänhetens tyvärr levande antisemitiska
ressentiment utgjorde ännu ett kapitel i
Förintelsen.
Av samma anledning som jag inte har
skrivit om ”hela” Holocaust har jag heller
inte nämnt massmorden i Jedwabne och
dess grannbyar, dvs. händelser under kriget
som utgör en del av Holocaust. Det har inte
varit min avsikt att i texten belysa problemkomplexet som har att göra med polskt hat,
rasism och skurkaktighet gentemot judarna.
Snarare handlade det om att bekanta den
svenska läsaren med för honom/henne
föga kända fakta, händelser och historiska
personer och samtidigt visa hur polska och
judiska öden ätats ihop sedan -talet
när de första judarna kom till Polen (för att
anta proportioner av massinvandring under
-talet), och fram till nutid. Jag hoppades att dessa historier skulle intressera den
svenska läsaren i kraft av sin sällsamhet.
Det judiska temat förekommer knappt i den
svenska historien. Det var först  som den
första judiska familjen ck slå sig ner i Sverige
utan att först behöva konvertera till kristendomen. Under den här tiden beboddes
Polen sedan flera generationer av   judar.
36
I Polen fanns det aldrig marraner, dvs. judar
som under hot om dödstraff eller fördrivning
tvingades gå över till kristendomen, men
som i tysthet förblev sin religion trogna som
det var fallet under Inkvisitionen i Spanien.
Under några sekel ydde judar undan förföljelser inte från, utan till Polen där de fann
skydd och ck behålla sin religion, sina traditioner och utveckla sin kultur. Nazisternas
noggrant planerade och genomförda
Förintelse resulterade i att nästan hela detta
folk utplånades. De som lyckades överleva
Förintelsen har sedan p.g.a. krigstraumat
inte velat stanna kvar och återuppbygga sina
liv på sitt folks gravplats, men framförallt
lämnade de Polen p.g.a. kommunisternas
politik efter andra världskriget.
Jag vill tacka Thomas Nydahl för att han
provocerat fram detta svar som förutom att
vara en reaktion på hans brev, även får ses
som en komplettering av artikeln om polska
judar i förra numret av SP. Jag kan förlåta
att Nydahl ställer mig vid samma skampåle
som Polens kommunistiska makthavare som
förfalskade historien, däribland Förintelsens
historia under andra världskriget. Jag vet
att enträgen vilja att göra gott och skipa
rättvisa kommer från övertygelsen om sin
egen moraliska överlägsenhet, från högmod
och andra sinnesrörelser. Jag tror att Nydahl
förmår behärska dem och är i stånd att hålla
huvudet kallt när han behandlar komplicerade och smärtsamma frågor.
Zbigniew Bidakowski
Y
Nanas krönika
Nanafelieton
Polski jest trudniejszy od chińskiego
Polska är svårare än kinesiska
C
hcę nauczyć się polskiego, ale, szczerze mówiąc, nie idzie to
najlepiej. Po semestrze wieczorowego kursu w dalszym ciągu
nie umiem nawet policzyć do dziesięciu, o konwersacjach z Polakami nawet nie mówiąc. To żenujące wyznanie, ale tak jest. Żenujące
i fascynujące. Bo jak właściwie trudny może być język – myślę
sobie.
Moje koleżanki i koledzy z kursu byli równie zafascynowani. Że polski
będzie trudny to wiedzieliśmy, ale żeby aż tak! Kolega z ławki Mats,
mężczyzna w średnim wieku mający polską żonę, jest zawiedziony. To
niesprawiedliwe. Jego żona zna płynnie szwedzki i nauczyła się go
w rok, a dla niego polski to niedostępna góra. Aha, mówię. Ale
masz, w każdym razie, kogoś do pomocy przy wkuwaniu słówek, a ja
nie. W prawdzie mój partner też uczy się polskiego, ale to nie jest jakaś
większa pomoc. Twierdzi on zdecydowanie, że polski jest trudniejszy od
chińskiego, którego uczył się kilka lat temu.
Wszyscy jesteśmy przekonani, że polski jest fantastycznie pięknym
językiem. Kiedy się go zna. W żaden sposób nie podważamy, że język ten
ma mnóstwo niuansów. Cmokamy głośno z podziwem za każdym razem,
gdy nauczyciel mówi: „tego słowa nie da się przetłumaczyć na szwedzki”
albo „nie ma tu żadnych reguł, tak po prostu jest”.
Tak, uczyć się nowego języka jest fascynujące, chociaż dużo bardziej
fascynujący jest fakt, że ludzie chcą uczyć się jeszcze jednego języka, gdy
znają już płynnie jeden.
Moją teorią jest, że chodzi o miłość. Bo nie tylko mój ławkowy kolega, Mats,
ma polską miłość. Wszyscy moi koledzy z kursu, oprócz mojego chłopaka,
mają polską sympatię. Dążenie, by lepiej zrozumieć swoją ukochaną skłania
ich do nauki całkiem nowego języka. Uważam, że to cudowne. I sama robię
to samo. Uczę się nowego języka, żeby lepiej zrozumieć Polskę. Może nie
mogę nazywać Polski swoją miłością, ale w każdym razie rozkwitającym
zakochaniem. Im bardziej znam Polskę, tym więcej chcę.
Opuszczam temat nauki języka, by pozostać przy temacie zakochanie. Muszę tu dodać, że na codzień pracuję z aktualnościami w Szwedzkim Radiu. W skrócie można powiedzieć, że spędzam dni na wybieraniu
najbardziej interesujących wiadomości z nadchodzącego potoku, żeby
zrobić z tego radiowy przekaz. Tu powstaje oczywiście pytanie: co jest
najbardziej interesujące?
Dość często wybuchają ożywione dyskusje, czasem kłótnie. Poglądy się
rozchodzą i każdy w redakcji chce czego innego. Taką sprawą, o którą z
jednym kolegą często się spieramy jest, które kraje są interesujące, żeby
o nich informować, a które nie. Mój kolega jest, moim zdaniem,
37

ag vill lära mig polska men det går i ärlighetens namn inget vidare
fter en termins kvällskurs kan jag fortfarande inte ens räkna till
tio ännu mindre konversera med polacker a det är pinsamt att
erkänna men så är det insamt och fascinerande ör hur svårt kan det
egentligen vara tänker jag
ina kurskamrater har varit lika fascinerade de tt polska skulle vara
svårt hade vi alla räknat med men så här svårt in bänkkamrat ats
en medelålders man med polsk fru har svurit agt att det är orättvist
ans fru kan flytande svenska och det lärde hon sig på ett år men för
honom är polskan ett obestigligt berg o säger jag en du har i alla
fall någon att plugga glosor med det har inte jag ven min partner
pluggar polska men det har inte varit till någon stor hjälp an hävdar
bestämt att polska är svårare än kinesiska som han pluggade för några
år sedan
i är alla övertygade om att polska är ett fantastiskt vackert språk är
man väl kan det tt det finns många nyanser i språket ifrågasätter vi
inte på något vis i suckar högt varje gång vår lärare säger att det där
ordet går inte att översätta till svenska eller det finns inga regler det
bara är så
a att lära sig nytt språk är fascinerande men ännu mer fascinerande är
det faktum att folk väljer att lära sig ytterligare ett språk när de redan
kan minst ett flytande
in analys är att det handlar om kärlek ör det är inte bara min bänk
kamrat ats som har en polsk kärlek lla mina kurskamrater förutom
min pojkvän har en polsk hjärtevän ängtan efter att förstå sin kärlek
bättre har fått dem att lära sig ett helt nytt språk ag tycker det är jät
tevackert ch jag gör ju samma sak själv ag lär mig ett nytt språk för
att förstå olen bättre ag kanske inte kan kalla olen för min kärlek
men i alla fall en blommande förälskelse u mer jag lär känna olen
desto mer vill jag ha
ag lämnar nu temat språkinlärning för att fortsätta på ämnet förälskel
se ill saken hör att jag till vardags jobbar med nyheter och aktualiteter
på veriges adio ortfattat kan man säga att jag ägnar dagarna till att
plocka ut det mest intressanta ur nyhetsflödet för att sedan göra radio av
det å är naturligtvis frågan vad är det mest intressanta
et blir ganska ofta livliga diskussioner ibland bråk sikterna går isär
och viljorna inom redaktionen är många tt av ämnena som jag och en
kollega ofta tvistar om är vilka länder som är intressanta att rapportera
om och vilka som inte är det in kollega är enligt mig helt besatt av
 och vill allt som oftast göra en fördjupning på det amerikanska
Nanas krönika
Nanafelieton
valet trots att vi redan gjort det enligt mig allt för många gånger ag
tycker inte att det amerikanska valet är irrelevant för våra lyssnare men
att det är tjatigt att prata om det hela tiden et är ju faktiskt ett bra
tag till själva valet infaller säger jag an å andra sidan förstår inte mitt
fokus på steuropa som enligt honom är består av helt ointressanta
länder ad har de att erbjuda arken pengar kultur eller kändisar
säger min kollega  alla fall inte om man jämför med  an tycker
att det är sjukt att jag åker på semester till yssland och att jag läser en
kvällskurs i polska tt jag ofta drömmer om umänien på nätterna
har jag inte berättat han skulle ändå inte förstå
et här har vi som sagt bråkat en del om en så hände något är
jag kom till jobbet en dag så var det någon som upplyste mig om att vi
skulle göra en sändning på temat rysk kultur j oj oj ad ska min kära
kollega tycka om detta tänkte jag och log för mig själv ro det eller ej
det visade sig att det hela var hans idé
u är det så att min kollega råkar var lika intresserad av populärkultu
rella fenomenkändisar som aris ilton och ritney pears som jag är
av umänien och olen och i någon tidning hade han hittat en artikel
om att yssland hade en egen aris ilton yssland har mycket att
erbjuda men det var den ryska kändisen programledaren och designern
seniya obchak som ibland går under smeknamnet aris iltonski
som fick min kollega att intressera sig för yssland och rysk kultur
ag måste erkänna att jag struntar i aris iltonski men min kollegas
plötsliga ysslandsintresse gör mig glad ag skulle inte kalla det föräls
kelse men nyfikenhet är en bra början ag förväntar mig inte att han
ska gå på kvällskurser i ryska eller åka till yssland men han kommer
helt klart vara lite mer intresserad nästa gång jag pratar om någon plats
som ligger öster om tockholm
u återstår bara två frågor
 inns det något som kan göra att jag blir mer intresserad av det ame
rikanska valet
całkowicie opętany przez  i chce jak najczęściej pogłębiać temat
amerykańskich wyborów, mimo że robiliśmy to już, według mnie, zbyt
wiele razy. Nie twierdzę, że amerykańskie wybory nie obchodzą naszych
słuchaczy, ale jest nudne mówić o tym przez cały czas. Przecież, tłumaczę,
do samych wyborów jeszcze daleko. On, ze swojej strony, nie rozumie
mojego zainteresowania Europą wschodnią, która, jego zdaniem, składa
się z zupełnie nieinteresujących krajów. Co one mają do zaoferowania?
Ani pieniędzy, ani kultury, ani celebrytów, mówi kolega. W każdym
razie, jeśli porównać z . On uważa za chore, że jeżdżę na wakacje do
Rosji i na wieczorowym kursie uczę się polskiego. Że nocami śni mi się
Rumunia, nawet nie opowiadam, i tak by nie zrozumiał.
O te sprawy więc spieraliśmy się sporo. Ale coś się stało. Któregoś
dnia przyszłam do pracy i ktoś mi powiedział, że mamy zrobić audycję
na temat kultury rosyjskiej. Ojojoj! Co mój drogi kolega na to powie,
pomyślałam uśmiechając się do siebie. Wierzcie albo nie, ale okazało
się, że to wszystko to był jego pomysł!
Tak się składa, że mój kolega jest w podobnym stopniu zainteresowany
fenomenem kultury popularnej i celebrytami, jak Paris Hilton i Britney
Spears, co ja Rumunią i Polską. W jakimś piśmie znalazł artykuł o tym, że
Rosja ma swoją własną Paris Hilton. Rosja ma bardzo dużo do zaoferowania,
projektantka Ksenia Sobczak, występująca niekiedy pod pseudonimem
„Paris Hiltońska”, sprawiła, że mój kolega zainteresował się Rosją i rosyjską
kulturą.
Muszę przyznać, że nie obchodzi mnie Paris Hiltońska, ale nagłe zainteresowanie Rosją u mojego kolegi bardzo mnie cieszy. Nie nazwałabym
tego zakochaniem, ale zaciekawienie jest dobrym początkiem. Nie
oczekuję, że pójdzie na wieczorowy kurs rosyjskiego albo że pojedzie do
Rosji, ale z pewnością będzie trochę bardziej zainteresowany następnym
razem, kiedy będzie mowa o jakimś miejscu leżącym na wschód od
Sztokholmu.
Pozostają jeszcze dwa pytania:
. Czy jest coś, co może sprawić, że będę bardziej zainteresowana
amerykańskimi wyborami?
 ur svårt kan det egentligen vara att lära sig polska
ana åkansson
. Jak trudna, właściwie, może być nauka polskiego?
Nana Håkansson
Redaktionen svarar på fråga nr : försök byta kurs.
Redakcja odpowiada na pytanie nr : spróbuj zmienić kurs.
38
życie codzienne i artystyczne
Y
vardag & kulturevenemang
Suecia Polonia
nr 2(23)/2008
”Suecia Polonia” utges av Föreningen Forum
Suecia-Polonia/„Suecia Polonia” jest pismem
wydawanym przez Stowarzyszenie Forum
Suecia-Polonia
☛ cd ze str 
mina wiele nazwisk w tym początek
znajomości i współpracy z erzym
iedroyciem
ardzo interesujące są wspomnienia z trud
nego okresu po wybuchu drugiej wojny
światowej która zastała go na placówce
w anii otem była inlandia i zwecja
iększa część mojej pracy w poselstwie
polskim w ztokholmie i potem – pisze
dalej – polegała na propagowaniu literatury
polskiej i wiedzy o olsce  czasie wojny
ukazało się w zwecji dzięki zabiegom
pana orberta kilka książek o olsce min
antologia polskiej literatury wojennej et
kämpande olen  r i niewolony
umysł zesława iłosza  ył
agentem teatralnym rtura arii winars
kiego i itolda ombrowicza amiętnik
teatralny opublikował w  roku kores
pondencję ombrowicza z orbertem abą
w latach  – 
 jeszcze pisze nigdy z «bidragów
zapomóg socjalnych szwedzkich nie
korzystałem ychowany byłem w duchu
dawania sobie rady samemu korzystanie
z pomocy społecznej i jałmużny uważano
za niehonorowe nie chciałem stać się
nieudacznikiem  kiedy nadszedł czas
porzuciłem politykę i dziennikarstwo –
stałem się przewodnikiem turystycznym
zarabiałem na siebie erenem mojej pracy
była niemal cała uropa zachodnia i po
łudniowa  pracę turystyczną uważam
za bardzo interesujący okres mojego życia
który bardzo poważnie wzbogacił moją
wiedzę ogólną
wój szczegółowy opis życia kończy nastę
pująco miałem ciekawe płodne i pracowite
życie igdy nie chorowałem na ksenofobię
czy rasizm wręcz przeciwnie – wszystko
co odmienne egzotyczne ludzie różnych
kolorów skóry i najmniej znane kultury
pociągały moją ciekawość najomość od
dzieciństwa trzech języków a stopniowo
dalszych czterech powodowała że mogłem
wszędzie czuć się jak u siebie w domu
nawiązywać kontakty zdobywać przjaciół
wśród najrozmaitszych narodów religii i kul
tur igdy nie zamykałem się w ciasnej
gminie powiecie województwie czy kraju
olakiem stałem się nie tylko przypadkowo
z urodzenia ale z wyboru stały przecież
przede mną otworem trzy odmienne kul
tury ważam że wybór przynależności
narodowej i kulturowej stwarza mocniejszy
i trwalszy patriotyzm od przynależności
przypadkowej rzyszłość olski ratunek
przed zaborem widzę w jednoczonej
uropie
iem że pan orbert przygotowywał
się do napisania książki o swoim bogatym
w ciekawe wydarzenia życiu orąco o
do tego namawiałam iem że robił nawet
wstępne szkice i notatki – niestety nie zdążył
tego projektu zakończyć zajęty niemal do
ostatniej chwili życia swoim posłanniwem
ielka szkoda
iestety nie byłam w zwecji kiedy
umierał dwiedziłam o kilkakrotnie na
cmentarzu otem była długa przerwa iedyś
odwiedzając mojego męża na cmentarzu
orra kyrkogården postanowiłam odnaleźć
grób ana orberta kazało się to nie
łatwe omogli mi przypadkowo spotkani
tam olacy a nieznana mi z nazwiska ani
oczyściła grób z chwastów posadziłyśmy
trochę kwiatów eży w kwaterze katolickiej
ie zapomnijcie ❖
atarzyna ruber
39
Ansvarig utgivare/ Wydawca odpowiedzialny:
Zbigniew Bidakowski
Redaktör/Redaktor:
Zbigniew Bidakowski
Översättningar/Tłumaczenia: Jarema
Bielawski, Agnes Franzén, rena rönberg
omas åkansson ennart lke Lisa
Mendoza Åsberg
Grafisk form/Opracowanie graficzne:
Anna Bidakowska.
Foto: Zbigniew Bidakowski, Familjen Gruber
fotoarkiv, Familjen Wiernik fotoarkiv,
 Förlag, I. Skarzynski, Anna Skwarcan
Bidakowska, Teatr im. S.I. Witkiewicza,
Zakopane
Adress/Adres:”Suecia Polonia”,
Himlabacken ,   Solna
Tel/fax:+-()-  ,
+-()  
e-mail:
[email protected]
Alla inbetalningar till Postgiro/
Wszystkie wpłaty na Postgiro:
194 626-8
Föreningen Forum Suecia-Polonia
Redaktionen tar inget ansvar för innehåll
i annonser, återsänder inte obeställd
materiall och har inga möjligheter att svara
på alla insända brev. Vi förbehåller oss
rätter att förkorta och redigera texter samt
ändra rubriker/ Redakcja nie odpowiada
za treść ogłoszeń, nie zwraca materiałów
nie zamówionych i nie ma możliwości
odpowiadania na wszystkie nadsyłane listy.
/ :
/:
 , , 
   
/ , 
   

/:
  ,  
, 
    , 
 /  ,
  
 ,   
 ,   .
    
/,  
   
 , 
  ,
   /
 „”  
 ,   ,
/ , 
 . ,    
 /  
   

Podobne dokumenty

Nr 1 (19) 2007 i PDF

Nr 1 (19) 2007 i PDF En lista om Polen | Nana Håkansson Polska lista | Nana Håkansson

Bardziej szczegółowo

jag gjorde bara det ett lejon ska göra - med Jonas

jag gjorde bara det ett lejon ska göra - med Jonas – priset till Bodegård, Ubywa Polaków, Allt färre polacker i Polen, Lem, Węzeł sztokholmski, Knutpunkt Stockholm, Przedstawicielstwo Regionu Sztokholmskiego w Warszawie, Stockholmsregionens kontor ...

Bardziej szczegółowo