Dokumentacja Nord Stream dotycząca Oceny Oddziaływania na

Komentarze

Transkrypt

Dokumentacja Nord Stream dotycząca Oceny Oddziaływania na
Dokumentacja Nord Stream dotycząca Oceny Oddziaływania
na Środowisko na potrzeby konsultacji, wymagana
Konwencją Espoo
Nord Stream-Raport Espoo: Dokument dot. kluczowych zagadnień
Amunicja: konwencjonalna i chemiczna
Luty 2009
POL
Polish version
KIP
Munitions: Conventional and Chemical
Uwaga:
„Dokumentacja oceny oddzia ywania na rodowisko projektu Nord Stream
opracowana dla celów konsultacji w ramach konwencji z Espoo” w dalszej cz" ci
przedk adanej dokumentacji b"dzie zawsze okre lana jako „Raport Espoo
dotycz%cy projektu Nord Stream” lub „Raport Espoo”.
Angielski tekst Raportu Espoo dotycz%cego projektu Nord Stream zosta
przet umaczony na 9 odpowiednich j"zyków (przek ady b"d% dalej okre lane
"T umaczeniami") . W razie sprzeczno ci któregokolwiek z T umacze. z tekstem
angielskim, tekst angielski ma charakter rozstrzygaj%cy.
POL
Spis treści
POL
Strona
1
Wstęp
2
2.1
2.1.1
2.1.2
2.2
2.2.1
2.2.2
2.2.3
2.2.4
2.2.5
2.3
2.3.1
2.3.2
2.3.3
Sytuacja wyjściowa dotycząca amunicji konwencjonalnej i chemicznej
8
Podstawowe informacje
8
Amunicja konwencjonalna
8
Amunicja chemiczna
11
Badania pod względem obecności amunicji
17
Strategia badań
17
Poprzednie badania – lata 2005–2006
18
Zakres prac i rozwój technologiczny związany z badaniem pod względem obecności
amunicji
19
Realizacja badania pod względem obecności amunicji
22
Wyniki badania pod względem obecności amunicji
26
Konsultacje
36
Spotkania grup eksperckich
36
Seminaria
39
Spotkania dwustronne
41
3
3.1
3.1.1
3.1.2
3.1.3
3.1.4
3.2
3.2.1
Działania w ramach Projektu skutkujące oddziaływaniami
Działania planowane
Etap budowy
Etap eksploatacji
Usuwanie amunicji
Amunicja chemiczna
Zdarzenia nieplanowane
Etap budowy
44
44
44
44
45
46
46
46
4
4.1
4.1.1
4.1.2
4.1.3
4.2
4.2.1
4.2.2
4.2.3
4.2.4
4.3
4.3.1
4.3.2
4.4
4.4.1
4.4.2
4.4.3
4.4.4
4.5
4.5.1
4.5.2
4.5.3
4.6
4.6.1
4.6.2
4.7
Oddziaływanie usuwania niewybuchów
Środowisko fizyczne — słup wody
Wzrost zmętnienia
Uwalnianie zanieczyszczeń
Środowisko fizyczne – zmiany dna morskiego
Środowisko biologiczne — bentos morski
Wzrost zmętnienia
Uwalnianie zanieczyszczeń
Hałas i wibracje
Fizyczna utrata siedlisk dna morskiego
Środowisko biologiczne — ryby
Uwalnianie zanieczyszczeń
Hałas i wibracje
Środowisko biologiczne — ptaki morskie
Wzrost zmętnienia
Hałas i wibracje
Utrata siedlisk dna morskiego
Zaburzenia wizualne/fizyczne
Środowisko biologiczne — ssaki morskie
Wzrost zmętnienia
Uwalnianie zanieczyszczeń
Hałas i wibracje
Środowisko biologiczne – obszary ochrony przyrody
Wzrost zmętnienia
Hałas i wibracje
Środowisko społeczne i społeczno-ekonomiczne
48
48
49
49
50
50
50
51
51
52
52
52
52
54
54
55
55
56
57
57
57
58
61
61
61
62
7
4.7.1
4.7.2
4.8
4.8.1
4.8.2
Rybołówstwo
Żegluga i nawigacja
Oddziaływania wynikające ze zdarzeń nieplanowanych
Chemiczne środki bojowe
Konwencjonalne środki bojowe
62
62
63
63
64
5
5.1
5.2
5.3
Środki łagodzące w przypadku usuwania niewybuchów
Wstęp
Etap planowania
Etap realizacji
65
65
65
65
6
6.1
6.2
6.3
Dalsze badania
Sektor rosyjski: badania pod kątem obecności środków bojowych
Badanie korytarza kotwiczenia
Plan usuwania niewybuchów
67
67
68
69
POL
Skróty i definicje
POL
Skrót
Polski
Angielski
BSH
Federalna Agencja Morska i
Hydrograficzna
Federal Maritime and Hydrographic
Agency
DHI
Duński Instytut Hydrauliczny
Danish Hydraulic Institutee
DNV
Det Norske Veritas
Det Norske Veritas
DTM
Cyfrowe modelowanie terenu
Digital Terrain Modelling
Espoo
Convention
Konwencja dotycząca oceny
oddziaływania na środowisko w
kontekście transgranicznym,
podpisana w Espoo w roku 1991
Convention on Environmental
Impact Assessment in a
Transboundary Context, signed in
Espoo, 1991
GOFREP
Obowiązkowy System
Raportowania w Zatoce Fińskiej
Gulf of Finland Mandatory
Reporting System
HELCOM
Komisja Helsińska. Konwencja
dotycząca ochrony środowiska
morskiego obszaru Morza
Bałtyckiego
The Helsinki Commission.
km
Kilometr
Kilometres
m
Metr
meters
NERI
Krajowy Instytut Badań nad
Środowiskiem, Uniwersytet w
Århus, Dania
National Environmental Research
Institute,Aarhus University,
Denmark
OOŚ
Ocena oddziaływania na
środowisko
Environmental Impact Assessment
PNEC
Przewidywane stężenie
niepowodujące zmian w
środowisku
Predicted No Effect Concentration
ROV
Zdalnie sterowany robot podwodny
Remotely operated vehicle
VERIFIN
Fiński Instytut Weryfikacji
Konwencji o Zakazie Broni
Chemicznej
Finnish Institute for Verification of
the Chemical Weapons Convention
Skrót
Polski
Angielski
WWI
I Wojna Światowa
World War I
WWII
II Wojna Światowa
World War II
WZE
Wyłączna strefa ekonomiczna
Exclusive Economic Zone (EEZ)
POL
7
1
Wstęp
W niniejszym rozdziale przedstawiono ogólny zarys kwestii amunicji w Morzu Bałtyckim i jej
związek z rurociągiem Nord Stream. Rozdział ten został opracowany na podstawie informacji
przedstawionych w raporcie wymaganym konwencją z Espoo oraz we fińskiej krajowej OOŚ.
Morze Bałtyckie jest obszarem o historycznym znaczeniu strategicznym dla marynarki wojennej.
Pozostałością obu wojen światowych jest obecność w morzu amunicji konwencjonalnej i
chemicznej. Ma ona konkretne znaczenie dla środowiska oraz bezpiecznego układania i
eksploatacji rurociągów. Amunicja została podzielona na następujące kategorie:

Amunicja konwencjonalna, tj. postawione miny morskie, ładunki głębinowe, torpedy i
bomby lotnicze oraz amunicja zatopiona

Amunicja chemiczna, której pozbywano się głównie po zakończeniu II WŚ
W niniejszym rozdziale przedstawiono:
POL

Strategię przyjętą w celu ustalenia ścisłego, faktycznego stanu wyjściowego. Strategia ta
obejmowała połączenie badań dostępnych publicznie, pomiarów terenowych, opinii
ekspertów i konsultacji

Główne wyniki

Działania związane z projektem, które są przyczyną oddziaływania

Ocena oddziaływania, z uwzględnieniem metodologii i kryteriów

Proponowane środki łagodzące mające zmniejszyć ryzyko dla środowiska

Dalsze badania planowane w trakcie realizacji projektu
8
2
Sytuacja wyjściowa dotycząca amunicji
konwencjonalnej i chemicznej
2.1
Podstawowe informacje
2.1.1
Amunicja konwencjonalna
Szacowana liczba min zatopionych w Morzu Bałtyckim wynosi od 100 do 150 tysięcy, z czego
35–50 tysięcy zostało wytrałowanych i odliczonych od ogólnej liczby. Szacuje się, że w Zatoce
Fińskiej pozostawać może 35 tys. min(1). Na Rysunku 2.1 pokazano znane obszary stawiania
min i zatapiania amunicji chemicznej w Morzu Bałtyckim.
Rys. 2.1
(1)
POL
Obszary zatapiania amunicji chemicznej i konwencjonalnej w Morzu
Bałtyckim
Raport MMT: Ocena ekspertów dotycząca identyfikacji amunicji w projekcie rurociągu Nord Stream, nr ref. G-ENSUR-RPT-108-UXOC1400.
9
Najczęściej zatapianym typem min są miny kontaktowe. Występują trzy rodzaje takich min
kontaktowych: kotwiczne, denne i dryfujące. Kotwiczne miny kontaktowe (Rysunek 2)
połączone są z systemem zwalniania zabezpieczeń umieszczonym na dnie morskim i mają w
założeniu pływać na powierzchni wody lub w jej pobliżu. Jeśli mina jest nadal połączona z
kotwicą, jak na Rysunku 2.2 oznacza to, że nie została zwolniona lub została przy stawianiu
wypełniona wodą.
Najczęściej stosowane metody detonacji ładunków minowych są następujące:

Metoda elektromechaniczna: Miny wyposażone w zapalniki na górnej powierzchni działają
na zasadzie układu elektromechanicznego i mogą zostać zdetonowane za pomocą
urządzenia Hertza. Po nagięciu urządzenie Hertza tworzy prostą baterię, a powstały prąd
elektryczny powoduje odpalenie zapalnika

Metoda mechaniczna: Detonacja miny mechanicznej następuje po jej poruszeniu i
wypchnięciu wahadła
Rys. 2.2
Przykłady min: Niemiecka kotwiczna mina kontaktowa typu ECM z okresu
II WŚ, Zatoka Fińska
Miny stawiane były w liniach przez różne marynarki wojenne. Linie min stawiane były w różnych
odstępach czasu, a same miny miały pływać na różnych głębokościach w celu stworzenia
skomplikowanych zagród minowych (Rysunek 2.3). Dostępne są bazy danych określające
lokalizacje linii min. Bazy te nie są pełne, jednak mimo to mogą stanowić wytyczne co do
obszarów podwyższonego ryzyka.
POL
10
Rys. 2.3(1)
Rys. 2.4
POL
(1)
Przykład zagrody minowej, Zatoka Fińska
Przykład linii min stawianych na północ i wschód od wyspy Gogland podczas
II WŚ
Źródło: Muzeum Min w Turku, Finlandia
11
2.1.2
Amunicja chemiczna
Chemiczne środki bojowe (CŚB(1)) nie były używane podczas II wojny światowej ani przez
Niemcy, ani przez aliantów. Jednakże obie strony zmagazynowały łącznie od pół do jednego
miliona ton amunicji chemicznej i CŚB. Po zakończeniu II wojny światowej nakazano Niemcom
zniszczenie ok. 65 tys. ton zmagazynowanych CŚB. Wykonania większej części tego zadania
podjęły się siły radzieckie latem 1947 roku, z wykorzystaniem niemieckich barek i personelu. Z
uwagi na ograniczenia czasowe i finansowe jako miejsce zatopienia amunicji wybrano Basen
Bornholmski oraz rejon na południowy wschód od Gotlandii, ponieważ są one najgłębszymi
miejscami znajdującymi się w pobliżu portów niemieckich (Peenemünde i Wolgast), z których
amunicja ta była wywożona statkami. Zatapiana amunicja nie była uzbrojona, ponieważ nie
zaopatrzono jej w zapalniki kontaktowe materiału wybuchowego.
Dokładne lokalizacje składowisk i związane z tym obszary ryzyka nie są jasne(2). Komisja
Ochrony Środowiska Morza Bałtyckiego (tzw. Komisja Helsińska)(3) zajęła się zagadnieniem
amunicji chemicznej i stwierdziła, że w Morzu Bałtyckim zatopionych zostało ok. 40 tys. sztuk
amunicji chemicznej zawierającej ok. 13 tys. ton CŚB. Ocenia się, że 11 tys. ton CŚB
zatopionych zostało na składowisku na wschód od Bornholmu, a 1 tys. ton na południowy
wschód od Gotlandii. Na Rysunku 2.5 pokazano lokalizację składowisk CŚB, a na mapie MU-1
w atlasie oznaczono składowiska amunicji konwencjonalnej i chemicznej w Morzu
Bałtyckim(4)(5)(6).
(1)
Chemiczne środki bojowe oznaczają związki chemiczne używane w amunicji chemicznej.
(2)
Brewer PG and Nakayama N, 2008, "What lies beneath:A plea for complete information", Environ Sci Technol. 42:
1394-1399.
(3)
16. spotkanie Komisji Helsińskiej, 1995
(4)
Helcom, 2002, "Response Manual, Vol. 2 Chapter 6 - Amendment No. 27/02/03".
(5)
HELCOM,
1995,
"Final
Report
of
the
ad
hoc
Working
Group
on
Dumped
Chemical
Munition",
http://www.helcom.fi/stc/files/Publications/OtherPublications/CHEMUFinalReport1995.pdf , Date accessed: 20088-14
(6)
HELCOM,
1994,
"Chemical
Munitions
Dumped
http://www.helcom.fi/stc/files/Publications/OtherPublications/1994ReportPOL
ChemicalMunitionsDumpedInTheBalticSea.pdf , Date accessed: 2008-8-14.
in
the
Baltic
Sea",
12
Rys. 2.5
Obszary zatapiania chemicznych środków bojowych (CŚB) w
pobliżuwybrzeży duńskich. Lokalizacja A oznacza składowisko w pobliżu
Gotlandii;lokalizacja B oznacza składowisko w pobliżu Bornholmu;
lokalizacja C oznacza składowisko w cieśninie Mały Bełt; lokalizacje D i E
oznaczają
składowiska w cieśninie Skagerrak(1).
Uważa się, że amunicję chemiczną wyrzucano za burtę już w trakcie rejsu do składowisk. Stąd
też obszary ryzyka zdefiniowane zostały wokół składowisk oraz wzdłuż tras żeglugowych do
składowisk. Na składowiskach zabronione są połów ryb i kotwiczenie, a od statków rybackich
łowiących w obszarach ryzyka wymaga się posiadania na pokładzie sprzętu czyszczącego i
pierwszej pomocy na wypadek kontaktu z CŚB(2).
Analiza historyczna zatapiania CŚB na wschód od Bornholmu
Opracowana została analiza historyczna zatapiania CŚB na wschód od Bornholmu, bazująca na
wiadomościach w prasie oraz sprawozdaniach z lat 1947–2008(3).
(1)
Helcom, 2002, "Response Manual, Vol. 2 Chapter 6 - Amendment No. 27/02/03".
(2)
Iver C. Weilbach & Co. A/S, 2007, "The Danish Fishery Yearbook 2007".
(3)
Sanderson H and Fauser P, 2008, "Historical and qualitative analysis of the state and impact of dumped chemical
POL
warfare agents in the Bornholm basin from 1947 - 2008".
13
Rosyjska marynarka wojenna rozpoczęła zatapianie CŚB na wschód od Bornholmu około 1
lipca 1947 i zakończyła je 30 grudnia 1947. Zatapianie odbywało się w promieniu 4 mil morskich
od punktu o współrzędnych 55o20’ N 15o37’ E. W sierpniu 1947 morze wyrzuciło na brzeg
Bornholmu drewniane skrzynie zawierające amunicję (Rysunek 2.6). Na wieść o wyrzucaniu
skrzyń na brzeg Bornholmu, Szwecji i Polski, i Szwecji wydano rozkaz strzelania do dryfujących
skrzyń. Do września 1947 do zatapiania amunicji korzystano z czterech statków, trzech
niemieckich i jednego radzieckiego. Dziennie zatapiano około 200–300 ton amunicji chemicznej.
Rys. 2.6
Bomba lotnicza KC250 zawierająca iperyt, wyrzucona na brzeg w
oryginalnej drewnianej skrzyni (Muzeum Bornholmskie)
W roku 1962 marynarka NRD w ramach operacji Hanno zatopiła w pobliżu głównego
składowiska w Basenie Bornholmskim starą drewnianą barkę wypełnioną CŚB. W drugiej
połowie lat 60-tych pojawiały się doniesienia o padaniu ryb w pobliżu wybrzeża szwedzkiego
wskutek uwolnienia CŚB ze skorodowanych pocisków.
W sierpniu 1972 marynarka doniosła, że całość amunicji uległa korozji, pęknięciu lub
opróżnieniu, oraz że CŚB są obecne na dnie morskim w postaci brył. W roku 1977 doniesiono o
zatopieniu ponad 500 tys. pocisków zawierających CŚB.
Z dniem 27 marca 1984 ustanowiono ograniczenia połowów na głównym składowisku.
W połowie lat 80-tych władze duńskie rozpoczęły operację Pegasus mającą ma celu wyłowienie
i zniszczenie amunicji zatopionej wokół Bornholmu. Operacji tej zaprzestano jednak z uwagi na
koszty, ryzyko związane z bezpieczeństwem oraz sprzeciw opinii publicznej.
POL
W roku 1992 Parlament Europejski zdecydował większością ponad 93% głosów, że przed
podjęciem dalszych potencjalnych działań naprawczych ryzyko dla środowiska i zdrowia ludzi
powodowane przez CŚB zatopione w Morzu Bałtyckim należy zbadać i opisać. Komisja
14
Helsińska zorganizowała doraźną grupę roboczą ds. amunicji chemicznej (CHEMU), która
zebrała informacje przekazane przez władze rosyjskie w roku 1993 i dotyczące zatapiania CŚB
w 1947. Grupa CHEMU stwierdziła w roku 1994, że działania naprawcze nie są konieczne,
ponieważ CŚB bądź nie rozpuszczają się w wodzie, bądź ulegają szybkiemu rozkładowi i
rozcieńczeniu. Na przełomie XX i XXI wieku przeprowadzono badania naukowe na innych
składowiskach (w cieśninie Skagerrak i innych), lecz nie na składowisku w pobliżu Bornholmu.
W roku 2005 Komisja Europejska przeznaczyła w Szóstym Programie Ramowym środki na
projekt modelowania ryzyka środowiskowego stwarzanego przez amunicję chemiczną w Morzu
Bałtyckim (MERCW). Prace terenowe zakończyły się w końcu roku 2008, jednak na chwilę
obecną nie został jeszcze opublikowany raport.
CŚB zatopione na wschód od Bornholmu
Rodzaje zatopionych na wschód od Bornholmu substancji wchodzących w skład CŚB i ich ilości
podano w Tabeli 2.1.
Tabela 2.1
Chemiczne środki bojowe (CŚB) zatopione na wschód od Bornholmu(1)(2)
Nazwa
Skład
Numer CAS
Ilość zatopiona (w tonach)
C4H8Cl2S
505-60-2
7,027
C12H9AsClN
578-94-9
1,428
Difenylochloroarsyna2
C12H9AsCl
712-48-1
712
Difenylocyjanoarsyna2
C13H10AsN
23525-22-6
Nie dotyczy
Trifenyloarsyna8
C18H15As
603-32-7
102
Chloroacetofenon (CAP)3
C8H7ClO
1341-24-8
515
C6H5AsCl2
696-28-6
1,017
AsCl3
7784-34-1
102
C6H5Cl
108-90-7
1,405
HCN
94-90-8
Iperyt siarkowy (gaz
musztardowy)
1
Adamsyt2
Fenylodichloroarsyna8
Chlorek arsenu (III)8
Chlorobenzen4
Cyklon B
5
74
Potencjalne CŚB zatopione na wschód od Bornholmu
(1)
HELCOM,
1994,
"Chemical
Munitions
Dumped
in
(3)
the
Baltic
Sea",
http://www.helcom.fi/stc/files/Publications/OtherPublications/1994;ReportChemicalMunitionsDumpedInTheBalticSe
a.pdf , Date accessed: 2008-8-14.
(2)
Sanderson H, Fauser P, Thomsen M and Sørensen P.B, 2007, "Summary of Screening Level Fish Community
Risk assessment of Chemical Warfare Agents (CWAs) in Bornholm Basin", A Paper by Sanderson et al. to be
submitted to Jour. Haz. Mat. April, 2007.
(3)
POL
HELCOM,
1994,
"Chemical
Munitions
Dumped
http://www.helcom.fi/stc/files/Publications/OtherPublications/1994Report-
in
the
Baltic
Sea",
15
Nazwa
Skład
Numer CAS
Ilość zatopiona (w tonach)
Fosgen6
CCl2
75-44-5
-
C5H11Cl2N
51-75-2
-
C5H11N2O2P
77-81-6
-
Iperyt azotowy1
Tabun7
1: Gazy parzące (drażniące)
5: Środki duszące
2: Środki drażniące górne drogi oddechowe
6: Środki drażniące płuca
3: Gazy łzawiące (lakrymatory)
7: Gazy paralityczno-drgawkowe
4: Dodatki
8: Arsenofenol: Organiczny arsenowy gaz parzący
CŚB znajdowały się najczęściej w dwóch rodzajach bomb lotniczych; jeden z nich, bomba
KC250 zawierająca iperyt, pokazany został na Rysunku 2.7.
Rys. 2.7
Przekrój bomby KC250 zawierająca iperyt (gaz musztardowy)
ChemicalMunitionsDumpedInTheBalticSea.pdf , Date accessed: 2008-8-14.Helcom, 2002, "Response Manual,
POL
Vol. 2 Chapter 6 - Amendment No. 27/02/03".
16
Łuski bomb wykonane były z cienkich powłok stalowych, która obecnie w pełni skorodowała.
Znaleziska bomb pozostałych w całości są rzadkie(1).
Większość zatopionych chemicznych środków bojowych zawiera iperyt. Rybacy czasem
znajdują żółte lub brązowe bryłki iperytu wśród wyłowionych ryb. Bryłki te mogą mieć do 100 kg.
Często mają one konsystencję glinopodobną, a ich powierzchnia uległa utlenieniu do stanu
stałego. Stąd też bryły iperytu mogą się utrzymywać przez wiele lat.
Od roku 1992 wszystkie sztuki amunicji wyławiane przez rybaków były puste lub w całości
skorodowane. Obecnie znajdowane są tylko stałe bryły CŚB. Ponad 10 lat temu niektóre
pozostałości CŚB miały postać cieczy, jednak od tamtego czasu zdążyły one skrzepnąć2. Na
Rysunku 2.8 pokazano przykłady amunicji wyłowionej w obszarze składowiska w pobliżu
Bornholmu.
Rys. 2.8
Bryły iperytu (po lewej) i skorodowane bomby z gazem (personel marynarki
wojennej w kombinezonach chroniących przed zagrożeniami jądrowymi,
biologicznymi i chemicznymi)
Połowy ryb na składowisku na wschód od Bornholmu są zabronione. Jednakże rybacy
wyławiają amunicję chemiczną na składowisku i w jego pobliżu, ponieważ rozprzestrzeniła się
ona na większym obszarze. W Danii rybacy otrzymują odszkodowania w przypadku zgłoszenia
wyłowionej amunicji Bornholmskiemu Urzędowi Morskiemu. Począwszy od lat 60-tych XX wieku
Bornholmski Urząd Morski rejestruje przypadki wyłowienia amunicji w okolicach wyspy. Na
Rysunku 2.9 podano ilości amunicji chemicznej wyłowionej przez rybaków w latach 1979–2006.
(1)
Helcom, 2002, "Response Manual, Vol. 2 Chapter 6 - Amendment No. 27/02/03".
(2)
Sanderson H and Fauser P, 2008, "Historical and qualitative analysis of the state and impact of dumped chemical
POL
warfare agents in the Bornholm basin from 1947 - 2008".
17
Rys. 2.9
Liczba sztuk amunicji chemicznej znalezionych w okolicy Bornholmu i
zgłoszonych w latach 1979–2006(1)
2.2
Badania pod względem obecności amunicji
2.2.1
Strategia badań
Celem badań pod względem obecności amunicji jest przeprowadzenie niezbędnych badań
polowych mających zmniejszyć ryzyko napotkania amunicji do jak najmniejszego zasadnie
praktycznego poziomu (ALARP). Ocena procesu zmierzającego do osiągnięcia poziomu ALARP
jest złożona i wskazuje, że stanowi on znaczne wyzwanie.
Zwykle w procesie tym wymaga się stosowania dobrych praktyk, jednak w kwestii amunicji
odwoływanie się do istniejących dobrych praktyk nie jest wystarczające. Ponieważ amunicja
stanowi znaczne zagrożenie pociągające za sobą ryzyko dla środowiska, bezpieczeństwa
personelu i reputacji firmy, proces ten, mimo oparcia na dobrych praktykach, wykorzystuje
oceny ekspertów, konsultacje i postęp technologiczny w celu zastosowania jak najnowszego
podejścia.
Proces przyjęty w przypadku prowadzonych przez firmę Nord Stream badań pod względem
obecności amunicji obejmuje następujące etapy:
POL

Ocena informacji dostępnych publicznie (dane podstawowe informujące o pochodzeniu
zagrożenia)

Ocena poprzednich badań, zwłaszcza tych prowadzonych w latach 2005–2006

Opracowanie zakresu
technologicznego
(1)
2007, "Admiral Danish Fleet. The Bornholm Marine District".
prac,
wymogów
technicznych
oraz
wymaganego
postępu
18
2.2.2

Przeprowadzenie badania pod względem obecności amunicji dla zoptymalizowanych
przebiegów rurociągu

Ocena wyników badania przez ekspertów

Konsultacje i komunikacja z ekspertami z krajów będących stronami pochodzenia oraz
stronami narażonymi

Opracowanie zakresu prac w przypadku badania korytarza kotwiczenia

Przeprowadzenie badań korytarza kotwiczenia używanego na etapie kładzenia rurociągu
(badanie trwa, rozpoczęło się w listopadzie 2008 i zakończy się w trzecim kwartale 2009)

Usuwanie amunicji (aktualnie na etapie planowania)
Poprzednie badania – lata 2005–2006
W latach 2005–2006 rosyjski wykonawca robót inżynieryjnych i badawczych zrealizował dwa
główne programy badań. Badania te wspierały firmy-wykonawcy Svarog z Rosji i Fugro Osae z
Niemiec.
W roku 2005 wykonano ogólne geofizyczne badania rozpoznawcze wspierające wybór i
optymalizację trasy. Wyniki badań umożliwiły ocenę morfologii dna morskiego, gleb
powierzchniowych, zabytków kulturowych i innych obiektów zlokalizowanych w nominalnym
korytarzu o szerokości 2 kilometrów. Korytarz ten biegnie od wyjścia na ląd w Rosji do wyjścia
na ląd w Niemczech. Zakres badania obejmował około 17 tys. kilometrów liniowych pomiarów.
W roku 2006 przeprowadzono szczegółowe badanie geofizyczne w korytarzu o szerokości 180
metrów, którego środek wyznaczała wybrana koncepcyjna trasa rurociągu. Badanie to,
obejmujące około 5 tys. kilometrów liniowych, dostarczyło danych o topografii dna morskiego z
większą liczbą szczegółów (cyfrowe modelowanie terenu 2 na 2 metry) oraz umożliwiło
zlokalizowanie obiektów do dalszej kontroli. Po etapie badań geofizycznych wybrano cele do
kontroli wizualnej za pomocą zdalnie sterowanego robota podwodnego. Wybrane obiekty
znajdowały się w promieniu 20 metrów od koncepcyjnego przebiegu rurociągu.
Sprzęt wykorzystywany w trakcie tych kampanii obejmował:

Etap geofizyczny: echosondy wielowiązkowe służące do określania morfologii dna
morskiego, sonar boczny (100/300 kHz) służący do mapowania cech dna morskiego,
profilografy osadów służące do badania geologii płycizn oraz magnetometry (cezowy i
Overhausera) służące do lokalizowania obiektów zawierających żelazo

Etap badań robotem podwodnym: kamera wideo, podziałka laserowa oraz wykrywacz
metali z generatorem impulsów służący do lokalizowania zasypanych lub odsłoniętych
materiałów będących przewodnikami (TSS 340)
 POL Profilograf: modulacja szerokopasmowa ze wzmocnieniem w zakresie 2–7 kHz
19
2.2.3
Zakres prac i rozwój technologiczny związany z badaniem pod względem obecności
amunicji
Po ocenieniu wyników badań z lat 2005 i 2006 stwierdzono, że podejście zastosowane w
badaniach nie było wystarczająco rygorystyczne, aby dokonać niezawodnej oceny i
udokumentować amunicję w korytarzu rurociągu Nord Stream. Ponadto przebieg trasy
koncepcyjnej został opracowany tak, aby minimalizować oddziaływania na środowisko związane
z pracami ingerującymi w dno morskie.
Głównym ustaleniem wynikającym z programu badań w latach 2005–2006 było wdrożenie
czteroetapowego podejścia do badania pod względem obecności amunicji w całym korytarzu od
Rosji do Niemiec. Badanie miało w zamierzeniu zwiększyć szczegółowość i niezawodność
wykrywania celów. Pokrycie obszaru osiągnięte w etapach od 1 do 3 przedstawiono na
Rysunku 2.10:
POL

Krok 1 Etap geofizyczny: zwiększenie rozdzielczości systemu sonaru bocznego do więcej
niż 500 kHz

Krok 2 Gradiometr zainstalowany na zdalnie sterowanym robocie podwodnym:
przygotowanie zestawu gradiometrycznego umożliwiającego pełne wykrywanie metali w
korytarzu instalacyjnym o szerokości 15 m

Krok 3 Kontrola wizualna za pomocą zdalnie sterowanego robota podwodnego:
rozszerzenie korytarza bezpieczeństwa do łącznej szerokości 50 m. Dodatkowa kontrola
wizualna wszystkich zidentyfikowanych zabytków kultury w celu ich późniejszej oceny
przez ekspertów

Krok 4 Ocena przez ekspertów: dokonanie przez ekspertów ds. wojny podwodnej oceny
wszystkich obiektów zdefiniowanych jako wymagające kontroli wizualnej w celu ustalenia
ich pochodzenia, wielkości, położenia i stanu
20
Rys. 2.10
Etapy badań pod względem obecności amunicji
Szerokość zdefiniowanych korytarzy zależy od następujących czynników:

Szerokość korytarza kładzenia rur (krok 2) oparta jest na określonej tolerancji
zdefiniowanej w umowie z wykonawcą kładącym rury, tj. +/- 7,5 m przy normalnym
położeniu rurociągu

Szerokość korytarza bezpieczeństwa (krok 3) oparta jest na skutkach wywieranych na
rurociąg przez eksplozje podwodne. Szerokość 50 m (tj. +/- 25 m po obu stronach
zoptymalizowanego przebiegu) oparta jest na analizach inżynieryjnych przeprowadzonych
przez wykonawcę projektu(1) i zweryfikowanych przez organ certyfikacyjny
Zestaw gradiometryczny z 12 elementami zamontowany na zdalnie sterowanym robocie
podwodnym (Rysunek 11) został opracowany specjalnie dla firmy Nord Stream w celu
zapewnienia „modelu terenu” gradientu pola magnetycznego w korytarzu kładzenia rur. W celu
pełnego pokrycia 15-metrowego korytarza kładzenia rur wymagane są dwa przebiegi wzdłuż
każdej trasy. Technologia gradiometryczna została opracowana przez firmę Innovatum i
zastosowana do środowiska morskiego przez wykonawcę badań, firmę Marin Mätteknik AB.
Każdy z elementów gradiometru składa się z dwóch magnetometrów (górnego i dolnego), co
umożliwia mierzenie różnic pola magnetycznego z dokładnością do 1 nT (nanotesli).
POL
(1)
Raport SES - Skutki eksplozji pod wodą G-EN-PIE-REP-102-00072528
21
Rys. 2.11
Zestaw gradiometryczny zamontowany na zdalnie sterowanym robocie
podwodnym: sektor rosyjski (zdjęcie po lewej), sektory fiński, szwedzki,
duński i niemiecki (zdjęcie po prawej).
Próby odbioru systemu wykonywane były początkowo na lądzie, a po ich pomyślnym
zakończeniu przeprowadzono próby zdalnie sterowanego robota podwodnego na znanych
obiektach umieszczonych na dnie morskim.
Rys. 2.12
POL
Lądowe próby odbioru zestawu gradiometrycznego
Dwudniowy program prób odbioru oparty został na serii scenariuszy (z uwzględnieniem
oczekiwanej orientacji i głębokości poszukiwanych obiektów) i opracowany na podstawie
22
doświadczeń uzyskanych w trakcie działań zdalnie sterowanych robotów podwodnych w Morzu
Bałtyckim w roku 2006. Testy wykazały, że system jest w stanie wykrywać obiekty metaliczne o
różnych rozmiarach na dnie morskim lub pod nim oraz podawać ich położenie (Rysunek 2.12).
Jednakże podpisy obiektów różnią się w zależności od ich orientacji, głębokości, budowy i
wysokości, nie jest więc możliwe przypisanie indywidualnych podpisów strumienia
magnetycznego do konkretnych obiektów. W konsekwencji identyfikacja obiektów wymaga ich
kontroli wizualnej.
Próby odbioru na lądzie zostały przeprowadzone na prętach stalowych, pojemnikach i
rzeczywistej amunicji. W sektorze rosyjskim próby przeprowadzone zostały na konkretnym
poligonie będącym własnością marynarki rosyjskiej. Na poligonie rozmieszczono 9 obiektów, od
pocisku przeciwlotniczego kalibru 35 mm do małej miny. W próbach uczestniczyła rosyjska
marynarka wojenna, która zatwierdziła system do wykorzystania w sektorze rosyjskim.
Dodatkowe badania pod względem obecności amunicji chemicznej
Oprócz ogólnego badania pod względem obecności amunicji na całej trasie rurociągu
opracowano plan pomiarów mających na celu zbadanie poziomów tła zanieczyszczeń
pochodzących z CŚB w okolicach Bornholmu. Zakres pomiarów oparto na pomiarach próbek
gleby i wody porowej pobranych w równych odległościach wzdłuż odcinka trasy biegnącego na
zachód od składowiska amunicji chemicznej w pobliżu Bornholmu.
2.2.4
Realizacja badania pod względem obecności amunicji
Z uwagi na ograniczenia narzucone przez wydane zezwolenia i zgody, zakres badania
podzielony został na dwie główne części, a mianowicie:

Sektor rosyjski

Połączone sektory fiński, szwedzki, duński i niemiecki
Sektor rosyjski
Etap geofizyczny (krok 1) wykonała w roku 2007 firma Peter Gaz przy wsparciu firmy Svarog.
Badanie objęło około 800 kilometrów liniowych.
Etap badań zdalnie sterowanymi robotami podwodnymi (kroki 2 i 3) rozpoczął się w grudniu
2008 i potrwa prawdopodobnie do połowy 2009.
Ocena przez ekspertów (krok 4) jest w Rosji dokonywana przez przedstawicieli Państwowego
Instytutu Badawczego Nawigacji i Hydrografii (GNINGI) pod nadzorem organów rosyjskich
(Ministerstwo Obrony Federacji Rosyjskiej, Sztab Floty Bałtyckiej).
Połączone sektory fiński, szwedzki, duński i niemiecki
W Szwecji pełen zakres pomiarów wykonała firma Marin Mätteknik AB (MMT), przy
krótkotrwałym wsparciu norweskiej firmy DoF. Pomiary prowadzone było w okresie od marca
2007
do sierpnia 2008.
POL
23
Etap geofizyczny (krok 1) obejmował zarówno badanie pod względem obecności amunicji, jak i
szczegółowe pomiary inżynieryjne. Łącznie zbadano około 13300 kilometrów liniowych.
Badanie korytarza kładzenia rur obejmowały 6400 kilometrów liniowych pomiarów
prowadzonych za pomocą gradiometrów zamontowanych na zdalnie sterowanych robotach
podwodnych. Ponadto zestaw gradiometrów montowany był na różne sposoby (Rysunek 2.13),
co umożliwiło ciągłe prowadzenie pomiarów w wodach płytkich oraz na odcinku lądowym w
miejscu wyjścia na ląd w Niemczech. Szerokość korytarza została rozszerzona, tak aby
obejmował on pełen zasięg wykopów.
Rys. 2.13
Metody instalacji gradiometrów w wodach płytkich i na lądzie (wyjście na
ląd w Niemczech)
Etap kontroli wizualnej (krok 3) obejmował kontrole wszystkich obiektów docelowych
znajdujących się w korytarzu kładzenia rur (szerokość 15 m) oraz wybranych obiektów
docelowych potencjalnego pochodzenia ludzkiego w korytarzu bezpieczeństwa (szerokość 50
m). Ponadto kontroli poddano wszystkie obiekty docelowe mające potencjalne znaczenie z
punktu widzenia dziedzictwa kulturowego.
Klasyfikacja obiektów (krok 4) przeprowadzona została w dwóch etapach: początkowa ocena
(pod wodą) wszystkich zidentyfikowanych obiektów oraz ich weryfikacja (na lądzie) przez trzech
ekspertów ds. wojny morskiej. To właśnie na ostatnim etapie weryfikacji definitywnie
stwierdzono, czy obiekty docelowe są amunicją, czy też nie. Eksperci z zakresu wojny morskiej
dokonali też niezależnej oceny nagrań wideo. Eksperci dokonujący oceny:

POL
kmdr por. w stanie spoczynku Matti Puoskari (Fińska Marynarka Wojenna) – polecony
przez fińskie Ministerstwo Obrony
24

kmdr ppor. w stanie spoczynku Eugene Charysczak (Szwedzka Marynarka Wojenna) –
polecony przez wykonawcę, firmę MMT

kmdr por. Lars Møller Pedersen, dowódca jednostki przeciwminowej floty duńskiej

Realizacja badania pod względem obecności amunicji chemicznej
Badanie próbek gleby i wody porowej, mające na celu monitorowanie poziomów tła
zanieczyszczeń pochodzących z CŚB w obszarze Bornholmu, zostało przeprowadzone w końcu
maja 2008. Próbki osadów zostały pobrane za pomocą próbnika HAPS w 35 stacjach wzdłuż
planowanej trasy rurociągu przebiegającej na wschód i południe od Bornholmu (patrz Rysunek
2.14).
Rys. 2.14
Stacje próbkowania wzdłuż odcinka na wschód od Bornholmu
We wszystkich stacjach próbki pobrane zostały z górnych 5 cm, środka i dna warstwy głównej.
W 10 miejscach pobrano próbki z 4 stacji ułożonych w kierunku prostopadłym do trasy
rurociągu. Odległość tych stacji przecinających trasę rurociągu wynosiła 500 m na północ, 250
m na północ, 250 m na południe oraz 500 m na południe od stacji głównej.
Łącznie do analizy chemicznej pobrano 95 próbek osadów i 11 próbek wody porowej.
POL
25
W celu umożliwienia niezależnej weryfikacji wyników każda próbka została podzielona na
równej wielkości podpróbki A i B i przeanalizowana przez dwa niezależne laboratoria. Próbki A
zostały przetestowane przez Duński Państwowy Instytut Badań nad Środowiskiem (NERI), a
próbki B przez Fiński Instytut Weryfikacji Konwencji o Zakazie Broni Chemicznej (VERIFIN).
Laboratoria przeanalizowały próbki na obecność związków chemicznych wymienionych w
Tabeli 2.2.
Tabela 2.2
Zanieczyszczenia pochodzące z CŚB, których obecność testowano w
próbkach gleby i wody porowej(1)(2)
Związek chemiczny (akronim)
Numer CAS
Zachowane związki chemiczne
Iperyt siarkowy (H)
505-60-2
Adamsyt (DM)
578-94-9
Difenylochloroarsyna (DA)
712-48-1
Trifenyloarsyna (TPA)
603-32-7
Α-chloroacetofenon (CN)
532-27-4
Tabun (GA)
77-81-6
Luizyt I (L1)
541-25-3
Luizyt II (L2)
40334-69-8
Fenylodichloroarsyna (PDCA)
696-28-6
Produkty rozkładu i pochodne DM
Kwas fenarsazynowy
18538-32-4
Tlenek fenarsazyny
4095-45-8
Kwas fenarsazynawy
4733-19-1
Produkty rozkładu i pochodne DA
Kwas difenyloarsazynowy
6217-24-9
Tlenek bi(difenyloarsynu)
2215-16-9
Kwas difenyloarsynowy
4656-80-8
Produkty rozkładu H
Tiodiglikol
111-48-8
Sulfotlenek tiodiglikolu
3085-45-8
Produkty rozkładu i pochodne L1
Kwas winylarsazynowy
85090-33-1
Tlenek 2-chlorowinylarsynowy
3088-37-7
(1)
Finnish Institute for Verification of the Chemical Weapons Convention (VERIFIN), 2008, "Nord Stream Offshore
Pipelines through the Baltic Sea. Chemical analysis of Sea-dumped Chemical Warfare Agents in Sediment and
Pore Water Samples".
(2)
Bossi R, Krongaard T and Christoffersen C, 2008, "Nord Stream Offshore Pipelines through the Baltic Sea.
Analysis of arsenic compounds in sediment samples and sediment pore water samples from the Baltic Sea. NERI
POL
Technical Report, October 2008".
26
Związek chemiczny (akronim)
Kwas 2-chlorowinyloarsoniowy
Numer CAS
64038-44-4
Dipropyl 2-chlorowinyloarsonoditoit
Produkty rozkładu i pochodne L2
Kwas diwinylarsynowy
Kwas bis(2-chlorowinylo)arsenowy
Propylo-bis(2-chlorowinylo)-arsynotoit
Produkty rozkładu PDCA
Kwas fenyloarsonowy
25400-22-0
Kwas fenyloarsoniowy
98-05-5
Związki arsenu
Łączna zawartość arsenu (Astotal), suma arsenianów (tlenek arsenu (III),
tlenek arsenu(V), kwas monometyloarsonowy, kwas dimetyloarsonowy,
tlenek trimetyloarsynowy, jon tetrametyloarsonowy, arsenobetaina
2.2.5
Wyniki badania pod względem obecności amunicji
Wyniki badania pod względem obecności amunicji są uważane za poufne i zostały omówione
szczegółowo z odpowiedzialnymi organami krajowymi. W konsekwencji wyniki zostały
przedstawione skrótowo, w celu zaprezentowania przeglądu wyciągniętych wniosków.
Sektor rosyjski
Pomiary są aktualnie przeprowadzane. Wyniki nie są jeszcze dostępne.
Połączone sektory fiński, szwedzki, duński i niemiecki
Amunicja, głównie w postaci min kontaktowych, została zidentyfikowana wzdłuż przebiegu trasy
rurociągu Nord Stream. Najwyższa gęstość amunicji oczekiwana na podstawie danych
dostępnych publicznie i poprzednich pomiarów występuje w zatoce fińskiej. W Tabeli 2.3
podano ogólną liczbę sztuk amunicji, a w Tabeli 2.4 liczbę sztuk obiektów związanych z
amunicją zidentyfikowanych w trakcie badania pod względem obecności amunicji w latach
2007/2008. Na Rysunkach 2.15, 2.16 i 2.18 przedstawiono rozkład geograficzny amunicji i
obiektów związanych z amunicją odpowiednio dla Finlandii, Szwecji i Danii. Na Rysunku 2.17
wykazano znaczną korelację między danymi historycznymi dotyczącymi linii min, przekazanymi
przez szwedzkie siły zbrojne, oraz minami i kotwicami min zlokalizowanymi w trakcie badania
pod względem obecności amunicji. Na odcinku niemieckim nie znaleziono żadnych obiektów
związanych z amunicją.
POL
27
Tabela 2.3
Kraj
Amunicja zidentyfikowana w trakcie badań pod względem obecności
amunicji na trasie rurociągu Nord Stream
Liczba
Typy amunicji
zidentyfikowanych
sztuk amunicji
Trasa
rurociągu/alternatywa
Finlandia
31
26 min, 1 potencjalna mina, 2
potencjalne zrzucone lotnicze
ładunki głębinowe oraz 2 miny
zaporowe
Trasa rurociągu Nord
Stream [alternatywna trasa
fińska 2 (C16)]
Szwecja
1 (Uwaga 1)
1 mina
1 skorodowana bomba(Uwaga 1)
Trasa rurociągu Nord
Stream
3
3 sztuki amunicji chemicznej
Trasa rurociągu Nord
Stream
Dania
:
(Uwaga 1) Eksperci ds. działań wojennych na morzu (patrz podrozdział część (2.2.4) dokonali w dniach 8–9 stycznia
2009 wspólnej oceny obiektu docelowego R-32-1974 i stwierdzili, że jest on silnie skorodowanym stożkiem
ogona bomby lotniczej, który nie zawiera materiałów wybuchowych. Stąd też obiekt docelowy należy
uważać za znajdujący się na liście obiektów związanych z amunicją
Tabela 2.4
Kraj
POL
Obiekty związane z amunicją zidentyfikowane w trakcie badania pod
względem obecności amunicji na trasie rurociągu Nord Stream
Liczba
Typy amunicji
zidentyfikowanych
sztuk amunicji
Trasa
rurociągu/alternatywa
Finlandia
31
26 min, 1 potencjalna mina, 2
potencjalne zrzucone lotnicze
ładunki głębinowe oraz 2 miny
zaporowe
Trasa rurociągu Nord
Stream [alternatywna
trasa fińska 2 (C16)]
Szwecja
1 (Uwaga 1)
1 mina
1 skorodowana bomba(Uwaga 1)
Trasa rurociągu Nord
Stream
Dania
3
3 sztuki amunicji chemicznej
Trasa rurociągu Nord
Stream
Niemcy
0
Brak znalezionych sztuk amunicji Trasa rurociągu Nord
Stream
28
Rys. 2.15
Amunicja znaleziona na fińskim odcinku projektu w promieniu 25 m od tras
C14 i C16 rurociągu Nord Stream
Rys. 2.16
Amunicja znaleziona na szwedzkim odcinku projektu w promieniu 25 m od
trasy C16 rurociągu Nord Stream
POL
29
Pięć kotwic minowych
i jedna mina
Jedna kotwica minowa
Rys. 2.17
POL
Korelacja między amunicją i obiektami związanymi z amunicją a danymi o
liniach min przekazanymi przez szwedzkie siły zbrojne
30
Rys. 18
Amunicja znaleziona na duńskim odcinku projektu w promieniu 25 m od
trasy C16 rurociągu Nord Stream
Przeprowadzono rozległą korelację mającą na celu skojarzenie zidentyfikowanej amunicji z
historyczną dokumentacją techniczną. Korelacja ta zostanie wykorzystana do wsparcia planu
usuwania amunicji. W poniższych czterech przykładach (Rysunki 2.19, 2.20, 2.21 i 2.22)
przedstawiono zdjęcia amunicji, korelację z danymi historycznymi, jej opis oraz potencjalny
ładunek wybuchowy.
POL
31
POL
Rys. 2.19
Obiekt docelowy R-8AG-W-014, niemiecka kotwiczna mina kontaktowa typu
EMC. Ładunek 250/300 kg heksanitu
Rys. 2.20
Obiekt docelowy R-12-3463, mina z mechanizmem kotwiczenia miny
zlokalizowanym w głębokim wyżłobionym wgłębieniu otoczonym płaskim
dnem morskim zbudowanym z miękkiej gytii. Identyfikacja: niemiecka
kotwiczna mina kontaktowa z II WŚ typu EMC I i II, ładunek 320/250 kg
heksanitu
32
Rys. 2.21
Obiekt docelowy R-11-5167, walec o półkulistej podstawie – do boków
przymocowane uchwyty do przenoszenia. Radziecka kotwiczna mina
kontaktowa typu M26, wahadłowy mechanizm spustowy, ładunek 240 kg
trotylu
Rys. 2.22
Obiekt docelowy R-09-04, urządzenie wybuchowe z miną liniową
antytrałową, obudowa stożkowa z zaokrągloną podstawą spoczywająca na
potencjalnych resztkach systemu stawiania w wymytym zagłębieniu na dnie
morskim zbudowanym z iłu piaszczystego. Identyfikacja: niemiecka mina
zaporowa SPD B, ładunek 0,8 kg, cechy zewnętrzne – czujnik
pchania/ciągnięcia
POL
33
Rys. 2.23
DK1-2-33-3976, niemiecka bomba chemiczna typu 250 zawierająca iperyt.
Obudowa bomby jest silnie skorodowana; część gazu, około 30 kg,
pozostaje wewnątrz bomby.
Uwaga: bomby gazowe (lotnicze) typu KC 250 stanowią 90–95% ogólnej liczby znalezisk na
wschód od Bornholmu. Bomba posiada łączną długość 1,65 m, średnicę 0,37 m i zawiera 8–14
kg ładunków wybuchowych oraz 100 kg iperytu.
Wyniki badań próbek gleby i wody porowej z amunicji chemicznej
Wyniki analizy chemicznej przeprowadzonej przez instytuty NERI i VERIFIN wykazują, że
jedynie w kilku stacjach odnotowano dowody zanieczyszczeń związanych z CŚB (adamsyt,
difenylochloroarsyna, trifenyloarsyna i fenylodichloroarsyna). Ponadto zasięg skażenia w
miejscach, w których wystąpiło, jest bardzo mały. W przypadku wszystkich innych substancji
przeanalizowanych jak wskazano w Tabeli 2 zawartość zanieczyszczeń pochodzących z CŚB
nie przekroczyła progu wykrywalności. Analizy przeprowadzone przez instytut NERI wykazały
obecność difenylochloroarsyny, trifenyloarsyny i fenylodichloroarsyny w większej liczbie próbek
niż analizy instytutu VERIFIN. Ponadto instytut NERI wykrył śladowe ilości difenylochloroarsyny,
trifenyloarsyny i fenylodichloroarsyny (0,002 mg/l) w niektórych próbkach wody porowej. Ogólnie
rzecz biorąc, skład związków chemicznych w próbkach badanych przez NERI był niższy niż w
przypadku próbek badanych przez VERIFIN. Jednym z powodów różnicy między wynikami
VERIFIN i NERI może być fakt, że oba instytuty korzystały podczas analizy z odmiennej
metodologii(1).
(1)
Fiński Instytut Weryfikacji Konwencji o Zakazie Broni Chemicznej (VERIFIN), 2008, Rurociągi podwodne
gazociągu Nord Stream w Morzu Bałtyckim. Analiza chemiczna chemicznych środków bojowych zatopionych w
morzu na podstawie próbek gleby i wody porowej – omówienie wyników przedstawionych w raporcie VER-MS-
POL
0162.
34
Ogólnie rzecz biorąc, zawartość chemicznych środków bojowych w próbkach osadów i
próbkach wody porowej była niska.
Wyniki analizy przedstawione zostały w Tabeli 2.4 i Tabeli 2.5.
Tabela 2.4
Próbka osadu1
Wyniki analizy chemicznej próbek osadów.
Adamsyt
Difenylochlor
Trifenylarsyna
Fenylodichloroarsyna
(mg/kg s.m.)
oarsyna
(mg/kg s.m.)
(mg/kg s.m.)
(mg/kg s.m.)
S5 (250N)
-/-
-/0,029
-/-
-/0,028
S5 (500S)
-/-
-/0,034
-/-
-/0,044
S5 (500N)
-/-
-/-
-/-
-/0,051
S8
-/-
-/-
0,0026/-
-/-
S9
-/-
-/-
-/-
-/0,101
S12
0,010/-
-/-
-/-
-/-
S12 (250N)
-/-
-/-
-/-
-/0,032
S12 (500S)
-/-
-/0,041
-/-
-/0,051
S12 (500N)
-/-
-/0,028
-/-
-/0,027
S13
0,0024/-
-/0,008
-/-
-/0,009
S14
-/-
-/0,008
-/-
-/-
S15
-/-
-/-
-/-
-/0,006
S16
0,0017/-
-/0,013
-/-
0,0023/0,014
S16 (250S)
0,200/-
0,0025/0,051
-/-
0,0096/0,606
S16 (250N)
0,0014/-
-/0,014
-/-
0,00183/0,013
S16 (500S)
-/-
-/0,020
-/0,012
-/0,036
S16 (500N)
-/-
-/0,008
-/0,017
-/0,019
S16 (10–15 cm)
-/-
-/0,007
-/-
-/0,027
S16 (15–20 cm)
-/-
-/0,006
-/-
-/0,006
S17
0,0032/-
-/0,034
-/-
-/0,043
S18
-/-
-/0,023
-/-
-/0,028
S19
-/-
-/0,025
-/-
-/0,046
S19 (250S)
0,0019/-
-/0,026
-/-
-/0,043
S19 (250N)
-/-
-/0,025
-/-
-/0,44
S19 (500S)
-/-
-/0,020
-/-
-/0,35
S19 (500N)
-/-
-/0,023
-/-
-/0,028
S20
-/-
-/0,015
-/-
-/0,027
S21
-/-
-/-
-/-
-/0,007
S22
-/-
-/0,009
-/-
-/0,010
S22 (250S)
-/-
-/0,007
-/-
-/0,009
S22 (250N)
-/-
-/0,032
-/-
-/0,098
S22 (500S)
-/-
-/0,010
-/-
-/0,011
S22 (500N)
-/-
-/0,009
-/-
-/0,010
-/-
-/-
-/-
-/0,007
POL
S23
35
Próbka osadu1
Adamsyt
Difenylochlor
Trifenylarsyna
Fenylodichloroarsyna
(mg/kg s.m.)
oarsyna
(mg/kg s.m.)
(mg/kg s.m.)
(mg/kg s.m.)
S25
-/-
-/-
-/-
-/0,008
S25 (250S)
-/-
-/0,007
-/-
-/0,008
S25 (250N)
-/-
-/0,007
-/-
-/0,009
S25 (500S)
-/-
-/0,007
-/-
-/-
S26
-/-
-/0,008
-/-
-/0,008
S27
-/-
-/0,008
-/-
-/0,008
S29
-/-
-/0,008
-/-
-/0,010
S29 (250N)
-/-
-/-
-/0,008
-/-
S29 (500S)
-/-
-/0,006
-/-
-/0,007
S30
-/-
-/0,008
-/-
-/0,015
S31
-/-
-/0,007
-/-
-/0,009
S33 (250S)
-/-
-/0,007
-/-
-/0,008
S33 (500N)
-/-
-/0,010
-/0,007
-/-
S33 (9–14 cm)
-/-
-/-
-/0,005
-/-
S34
-/-
-/0,006
-/-
-/-
Wszystkie
-/-
-/-
-/-
-/-
0,0008/0,200
0,0012/0,006
0,0021/0,006
0,0011/0,006
pozostałe
stacje/próbki
PW
1.
Próbka osadów powierzchniowych z głębokości 0–5 cm.
2.
0.0025/0.051: Przeanalizowane przez VERIFIN/Przeanalizowane przez NERI
3.
4.
PW: Próg wykrywalności
-:
Stacja S16:
Poniżej progu wykrywalności
Stacja S16 zlokalizowana na trasie rurociągu.
Stacja S16 (250 m na południe): Stacja S16 zlokalizowana 250 m na południe od trasy rurociągu.
Stacja S33 (9–14 cm): Stacja S33, analizowana próbka osadów z głębokości 9-14 cm
POL
36
Tabela 2.5
Wyniki analizy chemicznej próbek wody porowej
Próbka
wody
porowej
Adamsyt
(mg/l)
Difenylochloroarsyna
(mg/l)
Trifenylarsyna
(mg/l)
Fenylodichloroarsyn
a
(mg/l)
S22
-/-
-/0,002
-/0,002
-/0,002
S25
-/-
-/0,002
-/0,002
-/0,002
S29
-/-
-/0,002
-/-
-/-
Wszystkie
-/-
-/-
-/-
-/-
0,016/0,020
0,020-0,023/0,00041
0,020/0,00035
0,020/0,00051
pozostałe
stacje/próbki
PW
2.3
1.
-/0,002: Przeanalizowane przez VERIFIN/Przeanalizowane przez NERI
2.
PW: Próg wykrywalności
3.
-: Poniżej progu wykrywalności
Konsultacje
Jak omówiono powyżej, kwestia amunicji stanowi zagrożenie, a wymiana informacji z różnych
dziedzin wiedzy stanowi klucz do opracowania solidnego podejścia do tej kwestii. W celu
ułatwienia przekazywania informacji i wiedzy miały miejsce podstawowe formy konsultacji, tj.
spotkania grup eksperckich, seminaria i spotkania dwustronne.
2.3.1
Spotkania grup eksperckich
W ramach procesu z Espoo odbyły się dwa spotkania grup eksperckich. Oba spotkania odbyły
się w Hamburgu dzięki uprzejmości przedstawicieli Federalnego Urzędu Żeglugi i Hydrografii
(BSH). Pierwsze spotkanie miało miejsce w dniach 7 i 8 czerwca 2007, a drugie 16 i 17
września 2008.
Spotkanie eksperckie w dniach 7–8 czerwca 2007
Celami spotkania eksperckiej grupy roboczej było opracowanie wspólnego podejścia do
wymagań badań terenowych oraz postępowania ze znalezioną amunicją.
Podczas spotkania podniesiono następujące kwestie:

Czy znane są wszystkie miejsca i obszary zatapiania amunicji w Morzu Bałtyckim

Jakiego rodzaju oddziaływania może powodować zatopiona amunicja
Uczestnicy zgodzili się, że nie są dostępne zrozumiałe i pełne informacje dotyczące obszarów,
w których mogła zostać zatopiona amunicja.
POL
37
Spółka Nord Stream AG przedstawiła program badania pod względem obecności amunicji.
Uczestnicy zgodzili się, że:

Zaproponowany program badań można uznać za przekraczający swoim standardem
program przeciętny, i stąd cechujący się dużą skalą trudności

Nie istnieje metoda ani badanie gwarantujące oczyszczenie dna morskiego do głębokości
dwóch metrów poniżej poziomu dna

Program badań jest zasadniczo uważany za wydajny jeśli chodzi o osiągnięcie założonego
celu
Grupa robocza doszła do wniosku, że w celu akceptacji wyników badania pod względem
obecności amunicji należy opisać klasyfikację znalezisk w sposób precyzyjny, w oparciu o
przejrzyste i udokumentowane metody.
Co się tyczy postępowania ze znalezionymi sztukami amunicji, grupa doszła do wniosku, że w
celu oceny oddziaływań wymagana jest dokładna ich ocena, przy uwzględnieniu różnic między
amunicją chemiczną i konwencjonalną.
Uczestnicy zgodzili się co do następujących okoliczności:

Amunicja chemiczna znajdująca się w Morzu Bałtyckim nie eksplodowała

Amunicja konwencjonalna, w szczególności miny, powinna być uważana za niebezpieczną,
tj. o dużym prawdopodobieństwie eksplozji

Nie jest możliwe ustanowienie wspólnych standardów postępowania z amunicją, ponieważ
niezbędnie podejmowane czynności zależą od przepisów i norm krajowych
W spotkaniu uczestniczyli oprócz firm Nord Stream i Rambøll przedstawiciele następujących
organizacji:
POL

Niemcy:
Federalny Urząd Żeglugi i Hydrografii (BSH)

Dania:
Bornholmski Urząd Morski

Sweden:
Swedish Armed Forces - COM Mine Warfare Data Center (MWDC)

Szwecja:
Szwedzkie Siły Zbrojne – Centrum Danych działań wojennych z
wykorzystaniem min (MWDC)

Rosja:
Przedstawiciel Federacji Rosyjskiej

Estonia:
Ministerstwo Środowiska, Uniwersytet w Tartu, Estoński Instytut Morski

Łotwa:
Ministerstwo Środowiska – Departament Danych i Polityki Środowiska
Morskiego
38
Spotkanie eksperckie w dniach 16–17 września 2008
Celem spotkania eksperckiej grupy roboczej było przedstawienie wyników pomiarów, opisanie
metodologii klasyfikacji amunicji w przejrzysty sposób oraz przeprowadzenie otwartej dyskusji.
Główne ustalenia dotyczyły następujących kwestii:

Definicji korytarzy pomiarów, tj. korytarza kładzenia rur, korytarza bezpieczeństwa oraz
ogólnego korytarza badania

Planowany zakres prac przy badaniach korytarza kotwiczenia – do opracowania na
podstawie oceny ryzyka z odniesieniem do wyników badania pod względem obecności
amunicji. Mimo przeprowadzenia rozległych prac badawczych nie ma stuprocentowej
pewności zlokalizowania wszystkich sztuk amunicji

Planowane usuwanie amunicji, tj. usuwana będzie tylko amunicja znajdująca się w
korytarzu bezpieczeństwa. Amunicja w korytarzu kotwiczenia zostanie usunięta, jeśli jest to
konieczne, w przeciwnym wypadku będzie monitorowana i omijana podczas budowy

Program pobierania próbek gleby i wody porowej w celu wykrycia zanieczyszczeń
związanych z rozpadem CŚB

Korzystanie ze statku do układania rur pozycjonowanego dynamicznie, tj. barki, która nie
wykorzystuje kotwic. Stwierdzono, że do układania rurociągu Nord Stream dostępny jest
tylko jeden taki statek, mianowicie Solitaire. W konsekwencji w pomiarach i ocenach
przyjęto korzystanie z kotwiczonej barki do układania rur (najgorszy scenariusz)

Niezawodność wyników pomiarów i klasyfikacji zapewniona została przez weryfikację na
lądzie dokonywaną przez trzech niezależnych ekspertów ds. wojny morskiej (patrz
podrozdział 2.2.3)

Poufność danych, tj. szczegółowe dane pochodzące z badań będą przekazywane tylko
odpowiednim organom krajów, w których badania te były prowadzone. W ramach
odpowiednich ocen oddziaływania na środowisko przedstawione zostaną dane uogólnione
Dyskusje nad usuwaniem amunicji koncentrowały się na oddziaływaniach na środowisko, w tym
między innymi:

Wpływ na ryby: ryby w bezpośrednim sąsiedztwie usuwanej amunicji padną, jednakże
większość przypadków usuwania nastąpi na głębokościach, w których występują warunki
hipotlenowe

Wpływ na ssaki morskie

Środki łagodzące mające zmniejszyć oddziaływania na ryby i ssaki morskie
W spotkaniu uczestniczyli oprócz firm Nord Stream, Rambøll i ERM przedstawiciele
POL
następujących
organizacji:
39
2.3.2

Niemcy
Federalny Urząd Żeglugi i Hydrografii (BSH), Uniwersytet w Kilonii

Dania:
Muzeum Statków Wikingów, Roskilde

Szwecja:
Ministerstwo Środowiska, Szwedzkie Siły Zbrojne – Centrum Danych działań
wojennych z wykorzystaniem min (MWDC)

Finlandia:
Fiński Instytut Badań Morskich, Siły Obronne, Krajowa Rada Zabytków,
Regionalne Centrum Ochrony Środowiska Uusimaa

Polska:
Morski Instytut Rybacki

Litwa:
Ministerstwo Środowiska, Centrum Badań Morskich
Seminaria
W celu realizacji zalecenia grupy roboczej Espoo co do oparcia metod pomiarów i klasyfikacji
wyników na przejrzystych metodach spółka Nord Stream AG zorganizowała dwa seminaria
poświęcone amunicji. Seminaria miały miejsce w Göteborgu (Szwecja) po rozpoczęciu badania
pod względem obecności amunicji w roku 2007, a następnie około jednego roku później w
Turku (Finlandia) po zakończeniu kampanii badań.
Seminarium 1: 27–28 września 2007, Göteborg, Szwecja
Spółka Nord Stream AG zorganizowała pierwsze seminarium poświęcone amunicji w Göteborgu
w dniach 27 i 28 września 2007. Celem seminarium było przedstawienie programu badań
związanego z rurociągiem Nord Stream, zarówno badań już dokonanych jak i zakresu badania
pod względem obecności amunicji, w celu ustalenia i ominięcia potencjalnego ryzyka
związanego z amunicją w Morzu Bałtyckim.
W przedstawionych prezentacjach przekazano następujące informacje:
POL

Historię projektu i badania wykonane wcześniej (kampanie badawcze z lat 2005 i 2006), w
tym wstępne przedstawienie szczegółów kontroli podwodnych z roku 2006 oraz
zademonstrowanie dokładności obrazów zyskanych z sonaru bocznego, podwodnych
sekwencji wideo i klasyfikacji znalezionych obiektów

Filozofię wyboru trasy

Zakres prac w badaniu pod względem obecności amunicji zaplanowanym na lata
2007/2008 oraz przyjętą procedurę badania

Interpretację obiektów docelowych oraz korelację między rozmaitymi czujnikami oraz
aktualną i przeszłymi kampaniami badań

Klasyfikacja obiektów przez ekspertów posiadających doświadczenie w zakresie uzbrojenia
morskiego
40
Uczestnicy zaoferowali również podzielenie się posiadaną przez nich wiedzą na temat amunicji
w Bałtyku.

Przedstawiciel szwedzkiej marynarki wojennej przedstawił zarys historii stawiania min w
Morzu Bałtyckim, obejmujący przykładowe mapy linii min, typy amunicji oraz jej usuwanie

Przedstawiciel duńskiej marynarki wojennej (Bornholmski Urząd Morski) omówił w zarysie
działania duńskiej służby rozbrajania uzbrojenia zawierającego materiały wybuchowe, w
tym usuwanie amunicji chemicznej

Przedstawiciel Federacji Rosyjskiej przedstawił zarys potencjalnych rodzajów ryzyka
związanych z amunicją chemiczną podczas budowy rurociągu
W spotkaniu uczestniczyli oprócz firm Nord Stream, Rambøll i MMT przedstawiciele
następujących organizacji:

Niemcy
Federalny Urząd Żeglugi i Hydrografii (BSH)

Dania:
Bornholmski Urząd Morski

Szwecja:
Szwedzkie Siły Zbrojne – Centrum Danych działań wojennych z
wykorzystaniem min (MWDC)

Finland:
Finnish Institute of Marine Research, Defence Forces, Geological
Survey

Russia:
Representative of the Russian Federation

Estonia:
Ministry of Environment, University of Tartu, Est. Marine Institute

Latvia:
Ministry of Environment - Data and Marine Environment Policy
Branch

Wielka Brytania:
Innovatum International Ltd – projektant zestawu
gradiometrycznego
Seminarium 2: 23–24 października 2008 w Turku (Finlandia)
Seminarium to zostało przygotowane jako kontynuacja pierwszego seminarium poświęconego
amunicji. Omówiono na nim wnioski z badania pod względem obecności amunicji oraz
przedstawiono proponowane metody jej usuwania. Celem seminarium było wykazanie realizacji
celów przedstawionych na pierwszym seminarium oraz ustalenie ścisłej i szczegółowej sytuacji
wyjściowej dla Morza Bałtyckiego.
W przedstawionych prezentacjach przekazano następujące informacje:

POL
Techniki badania, zlokalizowane sztuki amunicji konwencjonalnej, ocena zlokalizowanych
obiektów i związanych z nim aspektów dotyczących instalacji rurociągu przez ekspertów
41

Metodologia usuwania amunicji w przypadku amunicji konwencjonalnej

Techniki badania amunicji chemicznej na wschód od Bornholmu

Ocena różnych aspektów ryzyka wywoływanych przez amunicję chemiczną zatopioną na
składowiskach
Zaproszenia na seminarium skierowane zostały do krajowych punktów kontaktowych Espoo,
mających wyznaczyć przedstawicieli organów wojskowych i/lub morskich, uczestników
pierwszego seminarium przeprowadzonego w Göteborgu, osób kontaktowych organów
uczestniczących w krajowym procesie wydawania zezwoleń w Finlandii oraz pojedynczych
ekspertów.
W spotkaniu uczestniczyli oprócz firm Nord Stream, Rambøll i MMT przedstawiciele
następujących organizacji:
2.3.3

Dania:
Bornholmski Urząd Morski

Szwecja:
Szwedzkie Siły Zbrojne – Centrum Danych działań wojennych z
wykorzystaniem min (MWDC)

Finlandia:
Ministerstwo Środowiska i Siły Obronne

Łotwa:
Ministerstwo Środowiska – Departament Danych i Polityki
Środowiska Morskiego

Wielka Brytania:
Saipem – wykonawca instalacji
Spotkania dwustronne
Władze duńskie
W celu omówienia kwestii amunicji przeprowadzono spotkania dwustronne z władzami fińskimi
na poziomie krajowym. W spotkaniach tych uczestniczyli przedstawiciele Ministerstwa Obrony
oraz innych władz.
W roku 2008 przedstawiciele Ministerstwa Obrony uczestniczyli w następujących spotkaniach:
POL

9 stycznia 2008, Spotkanie poświęcone badaniu pod względem obecności amunicji,
przeprowadzone w siedzibie Ministerstwa Spraw Zagranicznych

12 lutego 2008, prezentacja i dyskusja nad wersją roboczą raportu OOŚ (warsztaty dla
władz) w fińskim oddziale firmy Rambøll w Espoo

20 maja 2008, spotkanie poświęcone znalezionej amunicji i planowi usuwania amunicji w
fińskim oddziale firmy Rambøll w Espoo
42

2 lipca 2008, spotkanie poświęcone bezpieczeństwu na morzu, przeprowadzone w
siedzibie Fińskiej Straży Granicznej

26 września 2008, prezentacja i dyskusja nad wersją roboczą raportu OOŚ (warsztaty dla
władz) w fińskim oddziale firmy Rambøll w Espoo
Władze szwedzkie
W Szwecji spotkania dwustronne odbyły się w następujących terminach:

22 lutego 2007, gdy przedstawiono i przedyskutowano metodologię i dostępne wyniki
badań

12 stycznia 2009, gdy przedyskutowano wyjaśnienia zgłoszone przez Szwedzkie Siły
Zbrojne w ramach przekazania wniosku do rozpatrzenia organzowi administracji
Władze duńskie
W Danii nie odbyto żadnych konkretnych spotkań dwustronnych w celu przedyskutowania
kwestii amunicji. Kwestię tą omawiano w ramach ogólnych spotkań poświęconych
przygotowaniu wniosku w dniach:

20 lutego 2006

4 lipca 2007

31 marca 2008
Władze niemieckie
W Niemczech przeprowadzono spotkania dotyczące kwestii amunicji z władzami na poziomie
federalnym, a także na poziomie landu Meklemburgia-Pomorze Przednie:

16 listopada 2007, spotkanie z przedstawicielami Federalnego Urzędu Żeglugi i Hydrografii
(BSH) oraz Urzędu Górnictwa (BA)

–
Dyskusje dotyczące sposobu przedstawienia koncepcji przedstawienia potencjalnych
znalezionych sztuk amunicji w dokumentach wchodzących w skład wniosku
–
Porozumienie co do zaproszenia na następne spotkanie przedstawiciela Instytutu
Odzyskiwania Amunicji landu Meklemburgia-Pomorze Przednie w celu
przedyskutowania kwestii wykrytej amunicji
18 grudnia 2007, spotkanie z przedstawicielami Federalnego Urzędu Żeglugi i Hydrografii
(BSH) oraz Urzędu Górniczego (BA)
–
POL
Przedstawienie poziomu szczegółowości badania oraz procedury w przypadku
znalezienia amunicji
43

–
Porozumienie co do faktu, że prowadzone przez firmę Nord Stream badania nad
amunicją są bardzo szczegółowe i obejmują pełne wymagania co do określenia
zakresu
–
Na spotkaniu obecny był przedstawiciel Instytutu Odzyskiwania Amunicji landu
Meklemburgia-Pomorze Przednie, który stwierdził, że Instytut nie spodziewa się
odnalezienia amunicji na trasie rurociągu Nord Stream w Niemczech
22 stycznia 2008, Spotkanie z przedstawicielem
(Umweltministerium) landu Meklemburgia-Pomorze Przednie
–
POL
Ministerstwa
Przedstawienie stanu i wyników badań pod względem obecności amunicji
Środowiska
44
3
Działania w ramach Projektu skutkujące
oddziaływaniami
3.1
Działania planowane
3.1.1
Etap budowy
Rurociąg zostanie ułożony z pokładu barki do układania rur. Istnieją dwa zasadnicze sposoby
zapewnienia utrzymania przez barkę odpowiedniej pozycji: korzystanie z kotwic lub
pozycjonowanie dynamiczne, tj. wykorzystanie napędu kontrolowanego przez komputer. W celu
zapewnienia bezpiecznego kładzenia rurociągu, wszelkie obszary, w których występuje
potencjał naruszenia dna morskiego, są badane pod względem potencjalnej obecności amunicji.
Amunicja, której nie można ominąć, zostanie usunięta w ramach kontrolowanej operacji, tj.
„działania zaplanowanego”.
Naruszenie dna morskiego występuje w następujących obszarach:
3.1.2

Tam, gdzie w dnie morskim wykonany zostanie przed położeniem rurociągu wykop
(miejsca wyjścia na ląd)

Tam, gdzie pod rurociągiem zostanie ułożony materiał skalny służący jako podpora (w
obszarach, w których mogą powstać wolne przęsła)

Tam, gdzie rurociąg będzie układany na dnie morskim

Tam, gdzie na dnie morskim umieszczane będą kotwice

Tam, gdzie łańcuchy kotwic będą przesuwać się pod dnie morskim
Etap eksploatacji
W celu zapewnienia bezpiecznej eksploatacji rurociągu należy usunąć amunicję z korytarza
bezpieczeństwa w sektorach rosyjskim, fińskim i szwedzkim. Jest to amunicja, która w razie
wybuchu może spowodować uszkodzenie strukturalne rurociągu. Szerokość korytarza
bezpieczeństwa została zdefiniowana na 25 m po obu stronach każdego z rurociągów (patrz
część 2.2.3).
Brak dowodów sugerujących ruch amunicji spowodowany połowami ryb lub prądami na dnie
morskim lub przypadków samoistnej detonacji amunicji w Zatoce Fińskiej. Jednakże w cyklu
eksploatacji rurociągów istnieje możliwość znalezienia amunicji w korytarzu bezpieczeństwa w
trakcie rutynowych kontroli rurociągu. W przypadku znalezienia takiej amunicji sytuację
przeanalizują eksperci ds. wojny morskiej i przy współpracy z organami krajowymi opracowany
zostanie plan działania.
POL
45
3.1.3
Usuwanie amunicji
Głównym celem podejmowanych działań jest usunięcie amunicji stwarzającej zagrożenie dla
rurociągu. Przewiduje się, że usuwanie amunicji nastąpi w dwóch fazach, najpierw wzdłuż
korytarza bezpieczeństwa, a następnie w stosunku do wybranych sztuk amunicji w korytarzu
kotwiczenia.
Usuwanie amunicji wymaga jej bezpiecznego zdetonowania. Eksperci ds. amunicji rozważyli
fizyczne usunięcie amunicji z trasy rurociągu i stwierdzili, że opcja ta stwarzałaby większe
ryzyko niż jej zdetonowanie (prowadząc do zdarzenia nieplanowanego, patrz część 3.2).
Do usuwania amunicji wykorzystane zostaną bezpieczne i sprawdzone metody, podobne do
wcześniej stosowanych metod usuwania amunicji w Morzu Bałtyckim. W okresie ostatniego
dziesięciolecia marynarki wojenne państw bałtyckich opracowały bezpieczne i skuteczne
metody usuwania min i innego uzbrojenia podwodnego zawierającego ładunki wybuchowe.
Metody te były również wykorzystywane do usuwania uzbrojenia przez marynarki wojenne
innych państw na całym świecie.
Usuwanie amunicji będzie prowadzone zgodnie z planem usuwania amunicji opracowanym w
porozumieniu z odpowiednimi organami krajowymi. Plan usuwania amunicji obejmować będzie
przejrzyste procedury technicznego wykonania robót o oszacowanym stopniu ryzyka, środki
łagodzące mające zminimalizować oddziaływania na ssaki, ryby i ptaki morskie, a także plan
monitorowania.
Procedura techniczna usuwania amunicji uwzględni:
POL

Określenie i wdrożenie stref zamkniętych w celu zapewnienia bezpiecznego ruchu
wszystkich statków w obszarze otaczającym miejsce prac

Kontrole przed detonacją: badanie weryfikujące zdalnie sterowanymi robotami podwodnymi
wyposażonymi w kamery o dużej rozdzielczości w celu udokumentowania warunków
panujących na dnie morskim i w otaczającym je środowisku, w tym istniejącej
infrastruktury, obiektów dziedzictwa kulturowego, szczątków pochodzenia ludzkiego (np.
beczek) oraz innej amunicji

Weryfikacja klasyfikacji amunicji: weryfikacja klasyfikacji wszystkich sztuk amunicji (typ,
model i ilość materiału wybuchowego w oparciu o dane historyczne)

Usuwanie: sprawdzona metoda obejmuje umieszczenie małego ładunku na
zidentyfikowanej uzbrojonej lub podejrzewanej uzbrojonej sztuce amunicji na dnie morskim
za pomocą małego zdalnie sterowanego robota podwodnego. Ładunek jest następnie
detonowany akustycznie z pokładu powierzchniowego statku pomocniczego, znajdującego
się w bezpiecznej odległości od celu

Badanie po detonacji: weryfikacja powodzenia detonacji oraz, jeśli to konieczne, usunięcie
pozostałych dużych przedmiotów metalowych nadal obecnych w jej obszarze i mogących
powodować dalsze trudności przy kładzeniu rurociągu. Operacja ta zostanie
46
przeprowadzona przez zdalnie sterowane roboty podwodne wykorzystujące specjalne
manipulatory i kosze
3.1.4
Amunicja chemiczna
W sektorze duńskim zlokalizowano trzy obiekty związane z amunicją chemiczną. Obiekty te nie
są uważane za posiadające właściwości wybuchowe, ponieważ przy ich zatopieniu usunięte
zostały zapalniki. Są to:

Bomba chemiczna typu 250 zawierająca iperyt w odległości 17 m od trasy rurociągu

Lont bomby chemicznej w odległości 16 m od trasy rurociągu

Ogon bomby chemicznej z gazem musztardowym w odległości 19 m od trasy rurociągu
Ponieważ obiekty te nie stwarzają zagrożenia wybuchem, firma Nord Stream poinformowała, że
zamierza:

Powstrzymać się od poruszania lub wydobywania tych obiektów

Ułożyć rurociąg w odległości nie mniejszej niż 10 m od zidentyfikowanych obiektów
Oczekuje się na wydanie zaleceń przez admiralicję duńską. Po konsultacjach z organami
duńskimi mogą zostać wdrożone szczególne dodatkowe działania lub środki zaradcze.
3.2
Zdarzenia nieplanowane
3.2.1
Etap budowy
Amunicja wykrywana będzie za pomocą obszernych programów badań, które były i będą
prowadzone przez spółkę Nord Stream AG. Nie jest jednak możliwe zlokalizowanie w trakcie
tych badań wszystkich sztuk amunicji konwencjonalnej. W przypadku wykrycia
nieprzewidzianych sztuk amunicji, na przykład przy umieszczaniu kotwic na dnie morskim lub
przesuwaniu po dnie ich łańcuchów, amunicja może wybuchnąć, powodując zdarzenie
nieplanowane.
Podobnie jak w przypadku amunicji konwencjonalnej nie jest możliwe zlokalizowanie wszystkich
obiektów związanych z amunicją chemiczną. Jednakże wyniki testów chemicznych próbek gleby
(patrz część 2.2.6) wskazują jedynie na małe skażenie, tak jak można oczekiwać na podstawie
historii tego obszaru. W przypadku wykrycia nieoczekiwanej amunicji chemicznej, na przykład
przy umieszczaniu kotwic na dnie morskim lub przesuwaniu po dnie ich łańcuchów, obiekty
mogą zostać przesunięte bądź może potencjalnie dojść do skażenia łańcuchów kotwic
pozostałościami produktów rozpadu amunicji chemicznej.
POL
47
Procedury układania rurociągu i kotwiczenia statków stanowić będą przedmiot szczegółowej
oceny ryzyka. W celu zapewnienia bezpiecznego ułożenia rurociągu zostaną opracowane i
przedyskutowane z odpowiednimi organami niezbędne środki ostrożności.
POL
48
4
Oddziaływanie usuwania niewybuchów
4.1
Środowisko fizyczne — słup wody
Usuwanie niewybuchów może potencjalnie powodować resuspensję i rozprzestrzenianie się
osadów oraz uwalnianie zanieczyszczeń. Osady uwolnione do słupa wody wskutek usuwania
niewybuchów wiążą się z rozmiarem utworzonego obniżenia, tj. rozmiarami krateru. Ocena
rozmiarów obniżenia opiera się na empirycznych obliczeniach, które skorelowano z
informacjami i doświadczeniami przekazanymi przez fińską marynarkę (Rysunek 4.1). W
postaci czynnika odporności uwzględniono także różne rodzaje gleby spotykane w korytarzu
rurociągu, tj. miękką glinę, piasek, lub twarde podłoże skaliste. Założono, że głębokość krateru
jest równa połowie promienia.
Moc ładunku: 525 kg TNT
Średnica wewnętrzna: 5 m
Średnica zewnętrzna: 15 m
Moc ładunku: 135 kg TNT
Średnica wewnętrzna: 2,5 m
Średnica zewnętrzna: 8 m
Rys. 4.1
POL
Obraz batymetryczny dwóch zagłębień powstałych wskutek detonacji min
na dnie morskim (odległość ok. 25 m) – Twarda glina na miękkiej glinie
(marynarka fińska)
49
Ocena rozprzestrzeniania osadów i zanieczyszczeń uwalnianych do słupa wody, przenoszonych
przez prądy, a następnie ponownie osadzanych podczas usuwania niewybuchów jest
przeprowadzana w drodze połączenia modelowania komputerowego i opinii ekspertów. Zasięg
ponownej sedymentacji jest oceniany za pomocą trójwymiarowego komputerowego modelu
przepływu MIKE 3 w połączeniu z modelem rozprzestrzeniania się cząstek MIKE 3 PA
(stworzonym przez DHI Water-Environment-Health).
W modelowaniu osadów uwolnionych podczas usuwania niewybuchów założono dobre warunki
pogodowe, gdyż niewybuchy będą usuwane wyłącznie przy dobrej pogodzie z powodu
ograniczeń związanych z obserwacją (patrz 5.3).
4.1.1
Wzrost zmętnienia
Przewiduje się, że usuwanie niewybuchów spowoduje utworzenie krateru w dnie morskim i
resuspensję zawiesiny w słupie wody.
Usunięcie niewybuchu powoduje średnio resuspensję osadów o stężeniu powyżej 1 mg/l w
promieniu 1-2 km, w niektórych lokalizacjach maksymalnie 5 km, w miejscu zaburzenia przez
13 godzin. Przewiduje się, że stężenie wyniesie powyżej 10mg/l średnio przez 4 godziny, w
pobliżu miejsca usunięcia niewybuchu. Sedymentacja jest ograniczona i rzadko przekracza 0,1
kg/m2. Ze względu na ograniczony zasięg i czas występowania zwiększonej mętności wody oraz
fakt, że ingerencja w dno morskie będzie prowadzona jedynie w określonych miejscach na
trasie rurociągu (szwedzka, fińska i rosyjska WSE), spodziewane oddziaływanie (negatywne i
bezpośrednie) na słup wody będzie mieć charakter regionalny (powyżej poziomu tła) i
krótkotrwały (tempo sedymentacji). Oddziaływania będą odwracalne po upływie kilku dni, gdy
osad osiądzie na dnie morskim. Jego intensywność jest mała, gdyż nie oczekuje się poważnej
zmiany struktury i funkcji. Wielkość oddziaływania jest mała. Oczekuje się w związku z tym, że
znaczenie tego oddziaływania będzie niewielkie.
4.1.2
Uwalnianie zanieczyszczeń
Usuwanie niewybuchów spowoduje uwolnienie zanieczyszczeń do słupa wody.
Przeprowadzono modelowanie dla miejsc usuwania niewybuchów w fińskiej WSE(1). Jednakże
ponieważ nie potwierdzono liczby ani lokalizacji niewybuchów, które wymagają usunięcia w
sektorze rosyjskim, nie przeprowadzono modelowania uwalniania zanieczyszczeń. W takiej
sytuacji w projekcie użyto modelowania wykonanego w Finlandii i wykorzystano je jako
podstawę do założenia, że podobne oddziaływania wystąpiłyby w rosyjskiej i szwedzkiej WSE.
W przypadku lokalizacji usunięcia niewybuchów w fińskiej WSE, przeprowadzono modelowanie
rozpuszczonej miedzi i przewiduje się, że stężenie przekroczy przewidywane stężenie
niepowodujące żadnych skutków (PNEC) (>0,02 μg/l) do odległości 1-3 km od źródła w
normalnych warunkach pogodowych. Przewidywany czas, przez jaki stężenie miedzi będzie się
(1)
POL
Nord Stream AG i Ramboll. 2008. Notatka 4.3A-12 Rozprzestrzenianie się osadów i zanieczyszczeń z operacji
usuwania amunicji / niewybuchów. Nord Stream AG. Zug. Szwajcaria.
50
utrzymywać na poziomie wyższym od wartości PNEC, wynosi 6 godzin. Rozpuszczone w
wodzie wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) mogą przekroczyć wskaźnik
PNEC (> 0,000009 μg/l) w maksymalnej odległości 1-3,5 km od źródła w normalnych warunkach
pogodowych. Przewidywany czas, przez jaki stężenie WWA będzie się utrzymywać na poziomie
wyższym od wartości PNEC, wynosi 7 godzin.
Ze względu na ograniczony zasięg i czas występowania wyższych stężeń zanieczyszczeń oraz
fakt, że usuwanie niewybuchów będzie prowadzone jedynie w określonych miejscach na trasie
rurociągu, spodziewane oddziaływanie (negatywne i bezpośrednie) uwalniania
zanieczyszczeń będzie mieć charakter regionalny (powyżej wartości PNEC), krótkotrwały
wskutek spodziewanego osadzenia zanieczyszczeń związanych z osadami w postaci zawiesiny
oraz małą intensywność, gdyż nie oczekuje się zmian struktury i funkcji słupa wody.
Oddziaływania będą odwracalne po upływie kilku dni. Dlatego wielkość oddziaływania jest
mała. Z uwagi na to, że wielkość oddziaływania oraz wartość/wrażliwość przedmiotu
oddziaływania są małe, oczekuje się, że oddziaływanie to będzie mieć niewielkie znaczenie.
4.1.3
Środowisko fizyczne – zmiany dna morskiego
Usuwanie niewybuchów może potencjalnie być przyczyną zmian fizycznych dna morskiego,
zmieniając strukturę dna morskiego bezpośrednio oraz wskutek resuspensji i rozprzestrzeniania
się osadów. Rozmiar krateru zależy od wielkości ładunku, która mieści się w przedziale 0,8 kg 320 kg TNT, i rodzaju gleby. W oparciu o modelowanie usuwania niewybuchów
przeprowadzone w fińskiej WSE oceniono, że kratery mogą mieć średnicę od kilku decymetrów
w przypadku najmniejszych ładunków do maksymalnie 10-15 m, przy średnim promieniu 4,5 m.
Będzie to miało negatywne i bezpośrednie oddziaływanie na skalę lokalną (<500 m) o małej
intensywności i nie przewiduje się, by wystąpiły poważniejsze zmiany w strukturze czy funkcji
dna morskiego. Oddziaływania będą miały charakter krótkotrwały i odwracalny, gdyż kratery
po pewnym czasie ulegną zasypaniu. Wielkość oddziaływania jest mała. Dno morskie
charakteryzuje się małą wrażliwością w regionach zidentyfikowanych jako wymagające
usunięcia niewybuchów, a zatem uważa się, że oddziaływanie na dno morskie będzie
niewielkie.
4.2
Środowisko biologiczne — bentos morski
Przewiduje się, że usuwanie niewybuchów będzie mieć wpływ na bentos morski poprzez wzrost
zmętnienia, uwolnienie zanieczyszczeń, wzrost hałasu i wibracji oraz fizyczną utratę siedlisk
morskich.
4.2.1
Wzrost zmętnienia
Usuwanie niewybuchów może potencjalnie zwiększać resuspensję osadów, co prowadzi do
zasypywania bentosu. Negatywne, bezpośrednie oddziaływania będą miały miejsce na skalę
regionalną, a czas trwania oddziaływania będzie od krótkotrwałego do długotrwałego, gdyż
odtwarzanie
społeczności będzie zależeć od napływu osobników z sąsiednich regionów.
POL
51
Oczekuje się, że większość fauny dennej, w tym gatunki niezagrzebujące się, będzie w stanie
przetrwać nawet wyższe poziomy osadzania się skutkujące odwracalnym oddziaływaniem.
Oczekuje się, że intensywność oddziaływania będzie mała, gdyż dotknięte zostaną lokalne
grupy osobników, z których wiele przetrwa do pewnego poziomu zasypywania. Wielkość
oddziaływania uważa się także za małą. Jak opisano powyżej, wrażliwość zespołów bentosu
wzdłuż trasy rurociągu w części fińskiej, szwedzkiej i rosyjskiej uważa się za od małej do
średniej dla wszystkich zespołów. Przewiduje się więc, że znaczenie oddziaływań
spowodowanych usuwaniem niewybuchów będzie niewielkie.
4.2.2
Uwalnianie zanieczyszczeń
W obszarach, gdzie osady są zanieczyszczone metalami ciężkimi i substancjami organicznymi,
istnieje możliwość, że substancje zanieczyszczające zostaną uwolnione do słupa wody.
Zanieczyszczenia te mogą mieć toksyczne oddziaływanie na faunę na dnie morskim w razie
bezpośredniej styczności i wskutek zanieczyszczenia słupa wody mieć pośredni wpływ na
bentos, szczególnie na filtratory. Oddziaływanie rezydualne substancji zanieczyszczających
uwalnianych ze wzburzonych osadów do bentosu po wdrożeniu tych środków łagodzących
powinno być negatywne, bezpośrednie w odniesieniu do dna morskiego, a pośrednie w
odniesieniu do słupa wody. Stężenie substancji zanieczyszczających w słupie wody z czasem
spadnie, co zredukuje możliwość wystąpienia szkodliwych poziomów takich substancji
gromadzonych w organizmach. Oddziaływanie będzie lokalne, długoterminowe i odwracalne,
gdyż związane z cząsteczkami substancje zanieczyszczające obecne będą w warstwach
powierzchniowych osadów przez wiele lat, jednak populacja ostatecznie powróci do stanu
pierwotnego, ponieważ substancje zanieczyszczające ulegać będą postępującemu
unieruchomieniu i toksyczność osadów zmniejszy się. Oddziaływanie substancji
zanieczyszczających na florę i faunę denną o małej wrażliwości cechować się będzie małą
intensywnością, gdyż oczekiwane zmiany będą na granicy wykrywalności i dotkną lokalnej
grupy osobników. Oczekuje się, że wielkość oddziaływania będzie się wahać od małej do
średniej. Oczekuje się, że znaczenie tego oddziaływania będzie niewielkie.
4.2.3
POL
Hałas i wibracje
Podczas usuwania niewybuchów wystąpi fala uderzeniowa, powstająca w miejscu detonacji
urządzenia. Fala ta może spowodować zaburzenia w funkcjonowaniu wrażliwej fauny dennej,
zwłaszcza dużych gatunków ruchliwych. Nie są dostępne informacje o odległości, jaką może
pokonać fala uderzeniowa powstała w trakcie usuwania niewybuchów, ale prawdopodobnie
będzie mieć oddziaływanie lokalne. Oczekuje się, że będzie ono bezpośrednie, negatywne i
odwracalne. Oddziaływanie będzie prawdopodobnie tymczasowe, gdyż fala straci na sile z
upływem czasu i wzrostem odległości. Prawdopodobnie wynikiem będzie mała lub średnia
intensywność oddziaływania, gdyż oczekuje się, że poziom uszkodzenia tkanek, jakie odniesie
bentos nie będą mały. Ponieważ nie jest znana siła fali uderzeniowej powstałej wskutek
usuwania niewybuchów, trudno jest ocenić wielkość oddziaływania. Jednakże uważa się, że
będzie to oddziaływanie o małej wielkości, dotykające przedmiotów oddziaływania o wrażliwości
od małej do średniej. Przypuszcza się zatem, że ogólne znaczenie oddziaływania hałasu i
wibracji powstałych podczas usuwania niewybuchów na bentos morski będzie niewielkie.
52
4.2.4
Fizyczna utrata siedlisk dna morskiego
Usuwanie niewybuchów spowoduje fizyczne zaburzenie dna morskiego i utratę siedlisk
dennych, które będą negatywne i bezpośrednie. Oddziaływanie dotknie prawdopodobnie
obszaru w odległości do 500 m od korytarza rurociągów, dlatego też może zostać
sklasyfikowane jako lokalne. Utrata siedlisk spowodowana usuwaniem niewybuchów będzie
prawdopodobnie krótkotrwała i odwracalna. Intensywność oddziaływania jest średnia, gdyż
lokalne siedlisko i powiązany z nim bentos zostaną zniszczone, jednak nie w stopniu mającym
wpływ na całą populację. Wielkość oddziaływania będzie mała, gdyż wpłynie ono tylko na
nieznaczną część całego zespołu. Ponieważ bentos morski wykazuje wartość/wrażliwość od
małej do średniej, przewiduje się, że ogólne znaczenie oddziaływania będzie niewielkie.
4.3
Środowisko biologiczne — ryby
Działania związane z usuwaniem niewybuchów mogą spowodować uszkodzenie tkanek ryb i ich
śmierć, a także zmiany zachowań, takie jak przemieszczanie się ryb ze zwykłych tarlisk podczas
sezonu tarła.
4.3.1
Uwalnianie zanieczyszczeń
Usuwanie niewybuchów spowoduje zwiększenie hałasu i wibracji, wskutek czego ryby oddalą
się od obszarów zwiększonej mętności z powodu zwiększonego poziomu hałasu.
Spodziewane oddziaływania usuwania niewybuchów na gatunki ryb na etapie budowy,
skutkujących uwalnianiem zanieczyszczeń, są negatywne i bezpośrednie, mają skalę lokalną
i krótki czas trwania. Oddziaływania są odwracalne. Wartość / wrażliwość ryb jest od małej do
wysokiej. Jednak, ponieważ mniejsze jest prawdopodobieństwo wpływu resuspensji osadów i
uwalniania substancji zanieczyszczających na górne warstwy słupa wody, oddziaływania te
będą cechować się małą intensywnością i małą wielkością. Oczekuje się, że po zastosowaniu
środków łagodzących znaczenie tego oddziaływania będzie niewielkie. W mało
prawdopodobnym przypadku, gdyby ryby gatunku diadromicznego (ryby regularnie migrujące
między wodami słodkimi a słonymi) znalazły się w bezpośredniej bliskości rurociągu w okresie
wędrówek, wzrost poziomu substancji zanieczyszczających może mieć oddziaływanie o
umiarkowanym znaczeniu, gdyż ryby takie są w tym okresie wysoce wrażliwe. Ponieważ brak
określonych ważnych tarlisk w pobliżu proponowanej trasy rurociągu w Zatoce Fińskiej, ocenia
się, że oddziaływania związane z usuwaniem niewybuchów i związanym z tym narażeniem ryb
na kontakt z zanieczyszczeniami będzie nieistotny.
4.3.2
Hałas i wibracje
Istnieją prognozy dotyczące śmiertelności ryb z powodu detonacji niewybuchów podczas
usuwania niewybuchów. W oparciu o te opublikowane linie regresji dla „prawdopodobieństwa
POL
53
śmiertelności”(1) stworzono następujące wykresy dla ładunków o masie 50 kg, 150 kg i 300 kg
(Rysunek 25). Kolorowe kręgi przedstawiają poziomy prawdopodobieństwa śmiertelności przy
odległości poziomej od źródła, co oznacza, że na przykład prawdopodobieństwo zgonu wynosi
25%-35% w odległości poziomej około 200 m dla ładunku o masie 150 kg.
Rys. 4.2
Prawdopodobieństwo śmierci ryb jako funkcja odległości poziomej i masy
ładunku
Ponieważ duży hałas wywołuje zwykle reakcję unikania, niektóre ryby oddalą się od obszarów
zaburzenia, czyli statków związanych z usuwaniem niewybuchów, i powrócą po zakończeniu tej
operacji. Jednak przemieszczenie się ryb z głównych obszarów tarliskowych w okresie
składania ikry może mieć znaczące oddziaływanie na przyrost populacji dorosłej.
Oddziaływania hałasu powstającego w wyniku usuwania niewybuchów na ryby będą
negatywne, bezpośrednie i tymczasowe. Oddziaływanie będzie mieć skalę regionalną i
skupione będzie wokół rozminowywanego obszaru. Oczekiwana intensywność oddziaływania
(1)
Baxter, l., Hays, E., Hampson, G. i Backus, R., 1982, "Śmiertelność ryb spowodowana szokiem w wyniku eksplozji
przy odłączaniu głowic otworów wiertniczych w Georges Bank", Woods Hole Oceanographic Institution, Ch.
POL
WHOI-82-54.
54
jest średnia lub duża, w zależności od gatunków ryb znajdujących się w obszarze
oddziaływania wybuchu. Wielkość oddziaływania będzie średnia, zaś wartość / wrażliwość
będzie mieścić się w zakresie od małej do dużej w zależności od gatunku. Oddziaływania mogą
być nieodwracalne na poziomie osobnika, jeśli wystąpi uszkodzenie tkanki lub utrata słuchu,
jednak na poziomie populacji uważa się je za odwracalne. Dlatego oczekuje się, że znaczenie
tego oddziaływania będzie niewielkie lub umiarkowane. Należy zaznaczyć, że usuwanie
niewybuchów w Morzu Bałtyckim wykonuje się często. Oddziaływanie będzie mieć miejsce na
poziomie osobników raczej niż populacji.
Na etapie planowania zostaną rozważone środki łagodzące (patrz część 5.2), a w przypadku
ryb pływających w ławicach obszar objęty oddziaływaniem zostanie zbadany akustycznie (patrz
część 5.3) przed detonacją.
4.4
Środowisko biologiczne — ptaki morskie
4.4.1
Wzrost zmętnienia
Przewiduje się, że zaburzenia wizualne i fizyczne powstałe wskutek usuwania niewybuchów
będą mieć wpływ na ptaki w rosyjskiej WSE. Oddziaływania z powodu zwiększonej mętności
wskutek usuwania niewybuchów będą regionalne, krótkotrwałe i o niskiej intensywności.
Dlatego wielkość oddziaływania jest mała. Ptaki w rosyjskiej WSE są szczególnie wrażliwe w
sezonie lęgowym i wiosennym/jesiennym okresie wędrówek, gdyż występuje tu duża liczba
gatunków objętych międzynarodową ochroną w tych okresach. Jednakże zwiększona mętność
nie będzie mieć wpływu na długoterminowe rozmieszczenie i liczebność ptaków tym obszarze.
Wartość / wrażliwość gatunków kształtuje się od małej do wysokiej. Większość dotkniętych
oddziaływaniem gatunków przemieszcza się na duże odległości i powróci, gdy powtórnie
zawieszony osad opadnie, zatem oddziaływanie będzie odwracalne. Wzrost zmętnienia może
powodować oddziaływania o umiarkowanym znaczeniu dla żerujących rybitw, gdyż gatunki te
wymieniono w załączniku I dyrektywy ptasiej UE, natomiast w odniesieniu do większości mew,
alek i kormoranów zidentyfikowano oddziaływania o niewielkim znaczeniu.
Wiadomo, że wiele gatunków nurkujących ptaków morskich, w tym gatunki o dużej wartości
ekologicznej, takiej jak nury (Gavia spp.) lokalizuje pożywienie wzrokowo, a zatem wzrost
zmętnienia może mieć bezpośrednie negatywne oddziaływanie na żerowanie tych gatunków.
Ponownie zawieszone osady pozostaną w słupie wody po usunięciu niewybuchów.
Usuwanie niewybuchów w Zatoce Fińskiej i w pobliżu Szwecji może potencjalnie oddziaływać
na gatunki ptaków rybożernych (tj. ptaki zwyczajowo odżywiające się rybami). Ponieważ
odległość między najbliższym miejscem o znaczeniu dla ptaków a miejscem, gdzie będą
usuwane niewybuchy, wynosi co najmniej 25 km, prace te najprawdopodobniej nie będą
zagrażały ptakom morskim w koloniach. Choć jest możliwe, że niektóre ptaki będą nadal żywić
się pod wodą bliżej trasy rurociągu i będą narażone na niebezpieczeństwo, oddziaływania
uważa się za nieistotne, gdyż będą one miały wpływ wyłącznie na pojedyncze osobniki, które
powrócą po opadnięciu osadów.
POL
55
4.4.2
Hałas i wibracje
Usuwanie niewybuchów doprowadzi do zwiększenia poziomów hałasu podwodnego i
przenoszonego drogą powietrzną. Oczekuje się, że zaburzenia w największym stopniu dotkną
ptaków żerujących pod wodą w bezpośrednim sąsiedztwie. Na płytkich wodach u wybrzeży
Rosji, zwłaszcza w sezonie wiosennych / jesiennych wędrówek, mogą niekiedy odpoczywać
duże liczby ptaków. Wiadomo, że w obszarze tym występuje szereg gatunków ptaków
brodzących o dużej wrażliwości, w tym bojownik batalion i szlamnik. Usuwanie niewybuchów
prowadzone będzie poza okresem lęgów i wędrówek, a ponadto będzie mieć miejsce w
godzinach dziennych, gdyż we wschodniej części Zatoki Fińskiej znajdują się noclegowiska
ptaków wędrownych. Zwiększone poziomy hałasu mogą powodować tymczasowe
przemieszczenie się małej liczby ptaków, ale powrócą one po za kończeniu prac budowlanych.
Oddziaływania są w związku z tym nieistotne.
Usuwanie niewybuchów w Zatoce Fińskiej i w pobliżu Szwecji może potencjalnie oddziaływać
na gatunki ptaków rybożernych. Obszary przebywania ptaków żerujących pod wodą są jednak w
dużym stopniu nieznane, a zatem skala oddziaływań bezpośrednich na ptaki może nie być
dokładnie znana. Jednakże odległość między najbliższym miejscem o znaczeniu dla ptaków a
miejscem, gdzie będą usuwane niewybuchy, wynosi co najmniej 25 km, a zatem
najprawdopodobniej nie dojdzie do zagrożenia dla kolonii ptaków morskich, z powodu odległości
między tymi gęstymi populacjami a punktem detonacji. Choć jest możliwe, że niektóre ptaki
żywią się pod wodą bliżej trasy rurociągu i mogą być zagrożone, oddziaływania uważa się za
nieistotne.
4.4.3
Utrata siedlisk dna morskiego
Utrata siedlisk dna morskiego może mieć zatem negatywne oddziaływanie na żerujące przy
dnie kaczki nurkujące i alki, zwłaszcza w okolicy wyspy Dołgij Rif, archipelagu Bolszoj Fiskar
oraz obszaru chronionego Ingermanlandzki, które znajdują się w bezpośredniej bliskości trasy
rurociągu. Kaczki nurkujące to najliczniejsza grupa ptaków morskich występujących na
Wyspach Bieriozowych, gdzie w wiosennym / jesiennym sezonie wędrówek przebywa kilkaset
tysięcy lodówek (Clangula hyemalis), markaczek (Melanitta nigra) i uhli (Melanitta fusca). W
mniejszej liczbie obecny jest też tracz bielaczek, gatunek chroniony na mocy Dyrektywy Ptasiej
UE.
POL
Oddziaływania na ptaki morskie z powodu utraty siedlisk na dnie morskim będą bezpośrednie i
negatywne i będą występowały w korytarzu o szerokości 15 m po obu stronach rurociągu na
morzu oraz w odległości 500 m od rurociągów od zagłębionych odcinków w miejscu wyjścia na
ląd w Rosji. Zniszczenie siedlisk dna morskiego może być także skutkiem wzrostu zmętnienia.
Oddziaływanie na żerujące przy dnie ptaki morskie będzie mieć charakter lokalny i nie wpłynie
na długoterminowe rozmieszczenie ich gatunków w rosyjskiej WSE. Utrata siedlisk dna
morskiego jest odwracalna i krótkotrwała, dotknie jedynie niewielkiej liczby ptaków morskich
żerujących podczas wiosennego / jesiennego okresu wędrówek oraz w sezonie lęgowym. Nie
wystąpią długoterminowe oddziaływania na ptaki morskie, nie zmieni się też długoterminowe
rozmieszczenie i liczebność ptaków morskich w tym regionie. Intensywność oddziaływania jest
mała. Wielkość oddziaływania jest mała. Wrażliwość ptaków morskich jest od małej do dużej,
56
duża podczas wiosennego / jesiennego okresu wędrówek, a także w sezonie lęgowym, ze
względu na dużą liczbę gatunków chronionych. Utrata siedlisk dna morskiego wpłynie przede
wszystkim na ptaki pospolite, zwłaszcza podczas wędrówek jesiennych kiedy m.in. duże liczby
lodówek, markaczek i uhli migrują przez ten obszar. Niemniej jednak utrata siedlisk dna
morskiego będzie mieć względnie niewielką skalę i i szybko się one odbudują. Znaczenie
oddziaływania będzie zatem od niewielkiego do umiarkowanego.
Usuwanie niewybuchów w pobliżu wybrzeży Finlandii i Szwecji nie będzie prowadzone w
pobliżu wód płytkich, gdzie regularnie występują gatunki ptactwa wodnego, takie jak kaczki
nurkujące i ptaki brodzące. Podczas budowy rurociągu może jednak dojść do utraty pewnych
niewielkich elementów siedlisk podmorskich na płytszych wodach, co może mieć wpływ na małą
część południowego obszaru Parku Narodowego Itäinen Suomenlahti. Jednakże siedliska na
dnie morskim regenerują się bardzo szybko, więc nie przewiduje się, by lokalna utrata siedlisk
na dnie morskim miała znaczący wpływ na żywiące się bentosem gatunki ptaków.
Oddziaływania te zatem uważane są za nieistotne.
4.4.4
Zaburzenia wizualne/fizyczne
Przewiduje się, że usuwanie niewybuchów spowoduje zaburzenia fizyczne wobec ptaków
unoszących się lub żerujących na powierzchni wody, jak również żerujących pod wodą w
rosyjskiej WSE. Oczekuje się, że zaburzenia w największym stopniu dotkną ptaków żerujących
pod wodą w bezpośrednim sąsiedztwie miejsca detonacji. Populacje ptaków w tym regionie są
szczególnie wrażliwe w sezonie lęgowym oraz podczas wiosennego i jesiennego okresu
wędrówek, gdyż duże liczby osobników podlegających ochronie międzynarodowej są wówczas
obecne, a duża liczba kaczek nurkujących migruje w tym regionie podczas wiosennego i
jesiennego okresu wędrówek (głównie lodówki, czernice, markaczki i uhle). Gatunki te żerują
pod wodą i działania związane z usuwaniem niewybuchów mogą mieć na nie wpływ. Przewiduje
się, że oddziaływanie usuwania niewybuchów, które będzie negatywne i bezpośrednie, będzie
obecne w skali lokalnej i będzie krótkotrwałe. Intensywność będzie mała lub średnia, zależnie
od odległości między ptakiem a punktem detonacji. Staranny wybór czasu operacji
rozminowywania jest niezmiernie istotny i działania takie będą prowadzone w godzinach
dziennych, w porozumieniu z organizacjami rządowymi i pozarządowymi zajmującymi się
ochroną ptaków, w celu zapewnienia utrzymania na poziomie minimalnym odczuwalnych przez
ptaki morskie zaburzeń fizycznych. Dzięki wprowadzonym środkom łagodzącym przypuszcza
się, że wielkość oddziaływania będzie mała. Wrażliwość gatunków kształtuje się od małej do
wysokiej. Oddziaływania te będą odwracalne. Oddziaływanie będzie mieć zatem znaczenie od
niewielkiego do umiarkowanego i będzie mieć wpływ na małą liczbę kaczek nurkujących.
Oddziaływania takie, mimo że nadal o umiarkowanym znaczeniu, mogą być nieco
poważniejsze, jeśli dotkną uhli, gdyż znajduje się ona na liście gatunków rzadkich i / lub
ginących nad Morzem Bałtyckim. Niemniej jednak jeśli czas operacji usuwania niewybuchów
zostanie starannie wybrany, nie będzie ono mieć wpływu na długoterminową liczebność i
rozmieszczenie chronionych lub rzadkich ptaków.
Niższe ryzyko oddziaływania stwierdzono w przypadku gatunków żerujących na powierzchni
wody,
takich jak rybitwy i mewy. Gatunki te mogą zostać spłoszone tylko na bardzo krótki czas i
POL
57
natychmiast powracają. Oddziaływanie zaburzeń
niewybuchów uznaje się więc za nieistotne.
fizycznych
w
przypadku
usuwania
Usuwanie niewybuchów może mieć jednak wpływ na pojedyncze osobniki z gatunków ptaków
rybożernych nurkujących w pobliżu miejsc, gdzie nastąpi detonacja. Ponieważ
prawdopodobieństwo, że ptaki będą nurkować w pobliżu miejsc, gdzie nastąpi detonacja, jest
bardzo małe, oddziaływania dla Szwecji uważa się za nieistotne. W Finlandii, ponieważ
niewybuchy znajdują się w wodach głębokich (poniżej 50 m) i prawdopodobieństwo
oddziaływania ich usunięcia na nurkujące ptactwo morskie jest bardzo małe.
4.5
Środowisko biologiczne — ssaki morskie
4.5.1
Wzrost zmętnienia
Wzrost zmętnienia spowodowany resuspensją i rozprzestrzenianiem się osadów na etapie
budowy mogą być skutkiem usunięcia niewybuchów. Ponieważ ssaki morskie do nawigacji i
polowań wykorzystują zmysł słuchu, wzrost zmętnienia powinien mieć nieistotne oddziaływanie
na pojedyncze osobniki. Pozostałe zwierzęta morskie, które stanowią pożywienie ssaków, mogą
opuścić miejsce budowy w wyniku hałasu i wzrostu zmętnienia. Ponieważ w słupie wody w
pobliżu dna morskiego w fińskiej i szwedzkiej WSE występują zarówno okresy obecności tlenu,
jak i hipoksji, może czasem występować haloklina. Haloklina ma wpływ na obfitość fauny
morskiej w znacznej bliskości dna morskiego. W okresach, w których stężenie tlenu jest
wysokie, fauna morska występuje obficie. Zwiększenie zmętnienia może powodować
krótkotrwałe zmniejszenie liczebności fauny morskiej w pobliżu dna morskiego, co może mieć
wpływ na żerowiska ssaków morskich. Oczekuje się, że oddziaływania na ssaki morskie w tych
regionach będą nieistotne, ponieważ prawdopodobnie będą one unikać miejsc prowadzenia
prac budowlanych z powodu hałasu i wibracji i będą polować gdzie indziej. W okresach hipoksji
poziomy tlenu będą niskie, a zatem fauna morska w znacznej bliskości dna morskiego będzie
nieliczna. Nie przewiduje się znaczących oddziaływań.
4.5.2
Uwalnianie zanieczyszczeń
Wzrost stężenia zanieczyszczeń w słupie wody wskutek uwalniania zanieczyszczeń
spowodowanego resuspensją i dyspersją osadów podczas usuwania niewybuchów mógłby
teoretycznie zwiększyć stężenie zanieczyszczeń w łańcuchu pokarmowym, a następnie w
tkance ssaków. Oczekuje się jednak, że wszelkie substancje zanieczyszczające, które mogą
być uwalniane, będą się utrzymywać powyżej przewidywanego stężenia niepowodującego
żadnych skutków (PNEC) przez krótki czas w bezpośrednim sąsiedztwie (2-4 km) miejsc
ingerencji w dno morskie. Ogólnie rzecz biorąc przewiduje się, że ssaki morskie oddalą się z
obszaru prowadzenia prac ze względu na hałas, a zatem oddziaływanie związane z
uwalnianiem substancji zanieczyszczających będzie nieznaczące, w związku z czym nie
poddaje się go dalszej ocenie.
POL
58
4.5.3
Hałas i wibracje
Wrażliwość ssaków morskich na emisję hałasu podmorskiego i fal ciśnienia jest stosunkowo
wysoka. Hałas może powodować reakcje behawioralne czy nawet obrażenia lub śmierć, w
zależności od natężenia i innych właściwości hałasu(1),(2).
Określono pięć stref oddziaływania, zależnie od odległości między źródłem a przedmiotem
oddziaływania(3):

Strefa słyszalności: obszar, w obrębie którego zwierzę jest w stanie wykryć dźwięk

Strefa zagłuszania: obszar, w którym hałas jest na tyle silny, że zaburza wykrywanie innych
dźwięków, jak sygnały komunikacyjne czy impulsy echolokacyjne. Hałas zagłuszający
ważne dźwięki, jak sygnały, może oddziaływać na zwierzęta morskie pośrednio, opóźniając
reakcję na sygnał. Choć istnieje wiele poszlak sugerujących, że ssaki morskie dysponują
zdolnością zmieniania emitowanych dźwięków w celu przeciwdziałania efektowi
zagłuszania, niewiele jest badań potwierdzających te poszlaki

Strefa zachowania: strefa, w której zwierzę reaguje behawioralnie lub fizjologicznie. Hałas,
który powoduje zmiany behawioralne, jak skrócenie czasu przebywania na powierzchni czy
odpłynięcie od źródła hałasu może mieć wpływ na poszczególne osobniki

Strefa utraty słuchu: obszar, w którym natężenie dźwięku jest na tyle duże, że może
powodować utratę słuchu (chwilową lub trwałą)

Strefa uszkodzenia tkanek: strefa położona najbliżej źródła hałasu, gdzie hałas jest tak
silny, że może uszkodzić tkankę otaczającą płuca
Usuwanie niewybuchów może powodować silny hałas i wibracje, niekorzystnie oddziałujące na
ssaki morskie. Hałas powstający podczas rozminowywania przyjmuje postać początkowego
impulsu uderzeniowego, po którym następują impulsy wywołujące oscylacje mikropęcherzyków.
Literatura przedmiotu(4) sugeruje, że:

Blisko miejsca detonacji szczytowe ciśnienie fali uderzeniowej jest głównym parameterm w
oszacowaniu wpływu podwodnych eksplozji na życie w morzu
(1)
Thomsen, F., Lüdemann, K., Kafemann, R. and Piper, W., 2006, "Oddziaływanie hałasu farm wiatrowych na
morzu na ssaki morskie I ryby”, (Red.: Cowrie), Hamburg, Niemcy.
(2)
Southall, B. L., Bowles, A. E., Ellison W.T., Finneran, J. J., Gentry, R. L., Greene, C. R., Kastak, D., Ketten, D. R.,
Miller, J. H, Nachtigall, P. E., Richardson, W. J., Thomas, J.A. and Tyack, P., 2007, "Kryteria narażenia ssaków
morskich na hałas: wstępne zalecenia naukowe", Aquat. Mammals, t. 33, str. 411- 521.
(3)
Richardson, W. J., Greene Jr., C. R., Malme, C. I. and Thomson, D. H., 1995, “Ssaki morskie a hałas”, Academic
Press, Londyn.
(4)
POL
Lewis, J. A, 1996, "Wpływ eksplozji podwodnych na życie w morzu”. AR No. AR-009-629. DSTO-GD-0080",
DSTOAeronautical and Marine Research Laboratory, Melbourne, Australia, łącze:
59

Przypuszcza się, że w miarę wzrostu odległości od detonacji (w strefie niskiego ciśnienia)
oddziaływania są skutkiem impulsu ciśnienia ujemnego (podciśnienia), po którym następuje
front wysokiego ciśnienia i mogą zostać wzmocnione przez front fali odbitej of granicy wody
z powietrzem. Ujemne ciśnienie powoduje powstawanie pęcherzyków gazu we krwi

Ranne ssaki mogą nie być w stanie wypłynąć na powierzchnię z normalną prędkością.
Zatem głębokość, na której ssaki napotykają fale ciśnienia jest istotnym czynnikiem
przeżywalności
Zostały opracowane prognozy dotyczące bezpiecznych odległości dla ssaków podczas
detonacji materiałów wybuchowych przy usuwaniu niewybuchów(1)(2). Stworzono wykresy dla
ładunków o masie 50 kg, 150 kg i 300 kg (Rysunek 4.3). Kolorowe koła przedstawiają poziomy
prawdopodobieństwa uszkodzeń przy poziomej odległości od źródła. Kolorowe kola
przedstawiają bezpieczne odległości w poziomie, dla których przewiduje się, że ssaki:

Zginą, jeśli znajdą się obrębie czerwonego koła

Odniosą poważne obrażenia, jeśli znajdą się między czerwonym a zielonym kołem

Odniosą niewielkie obrażenia, jeśli znajdą się między zielonym a niebieskim kołem

Będą bezpieczne poza niebieskim kołem
(1)
Goertner, J. F., 1982, "Prognozy bezpiecznego zasięgu podwodnych eksplozji dla ssaków morskich. Raport
końcowy” NSWC TR 88-114", Naval Surface Warfare Center, Dahlgren Division, White Oak Detachment Silver
Spring, Maryland USA, łącze:
(2)
Parvin, S. J., Nedwell, J. R., i Harland, E., 2-2-2007, "Śmiertelne wypadki i urazy fizyczne ssaków morskich i
wymagania
POL
dla
biernego
monitoringu
http://www.subacoustech.com/information/downloads/reports/565R0212
akustycznego",
60
Rys. 24 Prawdopodobieństwo obrażeń u ssaków morskich jako funkcja odległości
poziomej i masy ładunku
Bezpieczna odległość dla większości ładunków (między 50 a 300 kg) wynosi 1-2 km od punktu
detonacji. Reakcje behawioralne ssaków i zagłuszanie mogą wystąpić przy odległościach
większych niż 2 km.
Oczekiwany poziom hałasu i wibracji, jaki powstanie, będzie zależeć od ilości użytych środków
wybuchowych oraz pozostałości środków wybuchowych w niewybuchu. Ponieważ
oddziaływanie (negatywne i bezpośrednie) jest tymczasowe, przewiduje się nieznaczną
zmianę behawioralną (rozpoznanie dźwięku i/lub odpłynięcie) w przypadku poszczególnych
osobników znajdujących się w odległości 2–3 km od rozminowywanego obszaru. Oddziaływanie
będzie miało skalę regionalną. Oczekiwana jest średnia lub duża intensywność oddziaływania,
zależnie od obecności ssaków morskich. Oddziaływania mogą być nieodwracalne na poziomie
osobnika, jeśli wystąpi uszkodzenie tkanki lub utrata słuchu, jednak na poziomie populacji
uważa się je za odwracalne. Wielkość oddziaływania będzie średnia, a wartość/wrażliwość
średnia lub duża, zależnie od sezonowych zwyczajów godowych. Oczekuje się zatem, że
znaczenie tego oddziaływania będzie umiarkowane. Należy zaznaczyć, że usuwanie
niewybuchów w Morzu Bałtyckim wykonuje się często.
POL
61
W przypadku środków łagodzących konieczne jest upewnienie się, że w bezpiecznej strefie
wyłączenia (2 km) wokół punktu detonacji nie znajdują się żadne ssaki morskie (patrz część
5.3). Aby zmniejszyć prawdopodobieństwa pojawienia się pobliżu miejsca eksplozji ssaków
morskich, stosowane będą akustyczne urządzenia odstraszające w połączeniu z
monitorowaniem obserwacyjnym.
4.6
Środowisko biologiczne – obszary ochrony przyrody
4.6.1
Wzrost zmętnienia
Usuwanie niewybuchów może prowadzić do wzrostu zmętnienia wskutek resuspensji i dyspersji
osadów podczas wybuchu, których zakres zależeć będzie od rodzaju i ilości użytego materiału
wybuchowego oraz ilości materiału wybuchowego, jaki pozostał w niewybuchu. Oddziaływanie
wzrostu zmętnienia na obszary ochrony przyrody zależeć będzie od odległości między
rozminowywanym obszarem i obszarem chronionym oraz podlegającymi w nim ochronie
siedliskami i gatunkami. W miejscach, gdzie usuwanie niewybuchów będzie mieć miejsce w
odległości mniejszej niż 20 km od obszaru ochrony przyrody, oddziaływanie zwiększonej
mętności na siedliska ważne dla gatunków, z powodu których wyznaczono obszar ochrony
przyrody, będzie negatywne i bezpośrednie, ale krótkotrwałe i na skalę regionalną.
Intensywność oddziaływań będzie od małej do średniej, a zatem przypuszcza się, że wielkość
oddziaływania będzie od małej do średniej w przypadku najgorszego scenariusza, i
oddziaływanie będzie mieć wpływ na strukturę i funkcję obszaru ochrony przyrody, lecz
struktura i funkcja obszarów ochrony przyrody zostaną zachowane w zależności od odległości
od obszaru ochrony przyrody i chronionego gatunku. Oddziaływania będą odwracalne w ciągu
kilku dni, kiedy osady opadną. Ponieważ ogólna wartość / wrażliwość obszarów ochrony
przyrody jest duża, oczekuje się, że ogólne znaczenie rozminowywania będzie umiarkowane.
W miejscach, gdzie miejsca ochrony przyrody znajdują się w odległości większej niż 20 km od
najbliższego miejsca likwidacji niewybuchu, przewiduje się, że oddziaływanie zwiększonej
mętności będzie nieistotne.
4.6.2
Hałas i wibracje
Oddziaływanie na obszary ochrony przyrody wyznaczone z powodu występowania gatunków
chronionych, jak ssaki morskie, znajdujące się w odległości mniejszej niż 20 km od miejsca
usuwania niewybuchów będzie negatywne i bezpośrednie, lecz krótkotrwałe. Skala
oddziaływań będzie regionalna. Oczekuje się, że intensywność oddziaływania będzie mała lub
średnia, zależnie od odległości między podlegającą ochronie fauną i miejscami usuwania
niewybuchów. Analogicznie, wielkość oddziaływania może być od małej do średniej, w
zależności od liczby dotkniętych osobników, gdyż oddziaływanie może mieć wpływ na strukturę i
funkcję tych obszarów ochrony przyrody, lecz ich podstawowa struktura/ funkcja zostanie
zachowana. Oddziaływania będą odwracalne, gdyż obszary chronione i związane z nimi
gatunki powrócą do stanu sprzed oddziaływania. Ponieważ wrażliwość obszarów ochrony
POL
62
przyrody (i objętych w nich ochroną gatunków) jest duża, przewiduje się, że znaczenie
oddziaływania będzie umiarkowane.
Jednakże w przypadkach, gdy obszary ochrony przyrody znajdują się w odległości co najmniej
20 km od miejsca usuwania niewybuchów, przypuszcza się, że oddziaływanie hałasu i wibracji
będzie nieistotne.
4.7
Środowisko społeczne i społeczno-ekonomiczne
4.7.1
Rybołówstwo
Ograniczenie nawigacji statków rybackich będzie miało miejsce podczas usuwania
niewybuchów. Strefa wyłączenia zostanie ustanowiona wokół każdego miejsca usunięcia
niewybuchu. Przewiduje się, że promień strefy wyłączenia wyniesie około 2 mil morskich (ok.
3,5 km). Utworzenie strefy wyłączenia będzie mieć ograniczone bezpośrednie i negatywne
oddziaływanie na nawigację statków rybackich. Przewiduje się, że czas trwania oddziaływania
dla jednego miejsca usunięcia niewybuchu będzie krótki(kilka godzin), a skala oddziaływania
będzie regionalna, gdyż strefa wyłączenia będzie mieć promień przekraczający 500 m.
Oddziaływanie będzie odwracalne, gdyż po zakończeniu usuwania niewybuchu nie będzie
zauważalnych skutków. Przepuszcza się, że intensywność oddziaływania będzie mała, gdyż nie
dojdzie to trwałych zmian tras żeglugowych, a większość statków rybackich będzie w stanie
uniknąć strefy wyłączenia bez znaczących zmian trasy. Uznaje się, że wielkość oddziaływania
będzie mała. Biorąc pod uwagę fakt, że wartość/wrażliwość rybołówstwa na Morzu Bałtyckim
jest średnia, przewiduje się, że proponowane wprowadzenie strefy wyłączenia w związku z
usuwaniem niewybuchów będzie miało niewielki wpływ na nawigację statków rybackich.
Zaburzenie aktualnego charakteru połowów będzie związane z falami uderzeniowymi, jakie
powstaną w chwili detonacji. Prawdopodobieństwo śmierci wynosi 25%-35% przy odległości
poziomej około 200 m dla ładunku o masie 150 kg, i zmniejsza się do zera przy odległości 1,5
od miejsca detonacji. Dlatego też ocenia się, że oddziaływania na ryby w związku z usuwaniem
niewybuchów będą miały znaczenie od niewielkiego do umiarkowanego. Jednakże
oddziaływania te będą ograniczone do bezpośredniego sąsiedztwa miejsca usuwania
niewybuchu. W każdym przypadku powierzchnia dotkniętego obszaru będzie zależeć od
rozmiaru ładunku, będzie on miała maksymalny promień 1,5 km od miejsca detonacji (przy
masie ładunku 150 kg) i przewiduje się, że ryby powrócą do danego obszaru po detonacji.
Rybacy będą mogli zatem podjąć normalną pracę w danym regionie krótko po detonacji. Nie
przewiduje się, by wpływ na połowy był znaczący. Ocenia się więc, że wpływ usuwania
niewybuchów na charakter połowów będzie nieistotny.
4.7.2
Żegluga i nawigacja
Ograniczenie nawigacji statków żeglugowych będzie miało miejsce podczas usuwania
niewybuchów. Dookoła miejsca usunięcia niewybuchu zostanie utworzona strefa wyłączenia,
która będzie się rozciągać na około 2 mile morskie od punktu detonacji. Istnieje możliwość,
POL
63
szczególnie w Zatoce Fińskiej, że przez krótki czas strefa wyłączenia będzie mieć wpływ na
szlaki żeglugowe, gdyż statki będą musiały zmieniać trasę, by jej uniknąć. Strefa wyłączenia i
zmiany tras żeglugowych będą skoordynowane za pomocą Obowiązkowego Systemu
Sprawozdawczości Zatoki Fińskiej (GOFREP). Wprowadzenie strefy wyłączenia będzie miało
ograniczony bezpośredni i negatywny wpływ na nawigację statków żeglugowych. Przewiduje
się, że czas trwania oddziaływania w jednym miejscu usuwania niewybuchu będzie krótki(kilka
godzin), a skala oddziaływania będzie regionalna, gdyż promień strefy będzie większy niż
500 m. Oddziaływanie będzie odwracalne, gdyż po zakończeniu usuwania niewybuchu nie
będzie zauważalnych skutków. Przepuszcza się, że intensywność oddziaływania będzie mała,
gdyż nie dojdzie to trwałych zmian tras żeglugowych, a większość statków będzie w stanie
uniknąć strefy wyłączenia bez znaczących zmian trasy. Uznaje się, że wielkość oddziaływania
będzie mała. Biorąc pod uwagę fakt, że wartość / wrażliwość żeglugi na Morzu Bałtyckim jest od
średniej do dużej (Zatoka Fińska), przewiduje się, że proponowane wprowadzenie strefy
wyłączenia w związku z usuwaniem niewybuchów będzie miało niewielki do umiarkowanego
wpływ na nawigację statków żeglugowych.
4.8
Oddziaływania wynikające ze zdarzeń nieplanowanych
Poza oddziaływaniami związanymi z normalnymi działaniami projektu, które będą starannie
planowane i ściśle kontrolowane, istnieje prawdopodobieństwo zajścia zdarzeń przypadkowych i
nieplanowanych. Niektóre z nich mogą być przyczyną istotnych oddziaływań środowiskowych i
socjoekonomicznych. Nieplanowane zdarzenia te są mniej przewidywalne i w przypadku
wystąpienia mogą wyrządzić szkody w środowisku realizacji. Koncepcja prawdopodobieństwa
włączyła do oceny znaczenie potencjalnych oddziaływań w celu określenia ogólnego znaczenia
potencjalnych oddziaływań wynikających ze zdarzeń nieplanowanych. Naruszenie niewybuchów
może potencjalnie stać się przyczyną istotnych oddziaływań.
4.8.1
Chemiczne środki bojowe
W całym Morzu Bałtyckim można natrafić na zatopioną amunicję chemiczną (chemiczne środki
bojowe). Wzdłuż większości trasy rurociągu Nord Stream prawdopodobieństwo naruszenia
amunicji chemicznych (środków bojowych) jest małe, jednakże jego trasa przecina obszary
zatopienia - strefę zagrożenia 3 w pobliżu Bornholmu i na południe od Gotlandii, gdzie
prawdopodobieństwo naruszenia środków bojowych jest wyższe (patrz część 2.1.2). Do
naruszenia chemicznych środków bojowych może dojść podczas prac budowlanych (patrz
część 3.2.1) i na etapie eksploatacji (co jest wysoce nieprawdopodobne). Interakcja z
chemicznymi środkami bojowymi może spowodować uwolnienie toksycznych chemikaliów do
słupa wody. Może to prowadzić do oddziaływań na słup wody i ptaki morskie o niewielkich
konsekwencjach oraz o umiarkowanych konsekwencjach w przypadku ryb, ssaków morskich i
obszarów ochrony przyrody. Skutki oddziaływań mogą być od małych do poważnych w
przypadku bentosu morskiego. Biorąc pod uwagę małe prawdopodobieństwo naruszenia
chemicznych środków bojowych wzdłuż trasy rurociągu, ogólne znaczenie tych zasobów /
przedmiotów oddziaływania jest małe dla słupa wody, ryb, ptaków morskich, ssaków morskich i
obszarów ochrony przyrody, lecz będzie umiarkowane w przypadku bentosu morskiego.
POL
64
Naruszenie chemicznych środków bojowych może mieć ogólny nieistotny wpływ na środowisko
społeczne / socjoekonomiczne.
4.8.2
Konwencjonalne środki bojowe
Konwencjonalne środki bojowe występujące w Morzu Bałtyckim obejmują bomby głębinowe,
bomby lotnicze, rakiety i granaty do zwalczania łodzi podwodnych oraz miny morskie. Ponieważ
trasa rurociągu Nord Stream będzie oczyszczona z konwencjonalnych środków bojowych przed
rozpoczęciem prac budowlanych, prawdopodobieństwo przypadkowego naruszenia
konwencjonalnych środków bojowych jest małe (patrz część 3.2.1). Jeśli nastąpi przypadkowe
naruszenie konwencjonalnych środków bojowych na etapie budowy, może ono skutkować
oddziaływaniami podobnymi do oddziaływań przy zwykłym usuwaniu niewybuchów. Efektem
mogą być oddziaływania o niewielkich skutkach dla słupa wody i dna morskiego, od
niewielkich do umiarkowanych skutkach dla ryb, ptaków morskich i ssaków morskich, oraz
umiarkowanych skutkach dla bentosu morskiego i umiarkowanych lub poważnych skutkach
dla obszarów ochrony przyrody. Z uwagi na małe prawdopodobieństwo przypadkowego
naruszenia i detonacji konwencjonalnych środków bojowych, ogólne znaczenie oddziaływania
na te zasoby / przedmioty oddziaływań jest małe, wzrastające do umiarkowanego w przypadku
obszarów ochrony przyrody. Przypadkowe naruszenie konwencjonalnych środków bojowych
będzie mieć nieistotne skutki dla każdego z opisanych społecznych / socjoekonomicznych
przedmiotów oddziaływania.
POL
65
5
Środki łagodzące w przypadku usuwania
niewybuchów
5.1
Wstęp
Choć ocenia się, że skutki usuwania niewybuchów dla ssaków morskich, ryb i ptaków morskich
są od małych do umiarkowanych, istnieje ryzyko, że działania związane z usuwaniem
niewybuchów będą miały na nie wpływ. Aby zmniejszyć ryzyko dla ssaków morskich, ryb i
ptaków morskich, możliwe jest wprowadzenie środków zmniejszających skutki podczas dwóch
etapów: planowania i realizacji.
5.2
Etap planowania
Na etapie planowania, jeśli możliwe jest zaplanowanie usuwania środków bojowych, należy
uwzględnić zmiany w środowisku związane z porami roku. Wszelkie prace powinny być
przeprowadzane w okresie, gdy nie występuje pokrywa lodowa, poza okresami i obszarami
ważnymi dla tarła ryb i migracji ssaków morskich.
5.3
Etap realizacji
Na etapie realizacji preferowaną metodą łagodzącą są obserwacje ekspertów. Nie zaleca się
stosowania niesprawdzonych i złożonych technologii, jak kurtyny bąbelkowe. Podczas realizacji
prac będą wykorzystywane standardowe metody stosowane przez marynarki na Bałtyku w celu
zmniejszenia ryzyka.
Będą prowadzone obserwacje monitorujące w celu ocenienia, czy:

Ssaki morskie występują w zagrożonym obszarze; jeśli zostaną wykryte, zostaną
odstraszone akustycznie. Metody te mogą obejmować użycie akustycznych urządzeń
odstraszających (sygnalizatorów), zarówno w przypadku fok, jak i morświnów, gdyż
udowodniono ich skuteczność w odstraszaniu zwierząt od miejsc niebezpiecznych.
Jednakże strefa unikania wokół urządzenia akustycznego będzie mała (dla morświnów
odnotowano 500 m lub mniej). Konieczne może być zatem użycie kilku odstraszaczy
akustycznych w różnych odległościach od miejsca detonacji

W zagrożonym obszarze znajdują się ławice ryb; jeśli podczas badania akustycznego
zostaną wykryte ławice ryb, detonację niewybuchu należy opóźnić

W zagrożonym obszarze znajdują się morskie ptaki nurkujące (jak kaczki morskie i
alki);jeśli wykryte zostaną ptaki nurkujące, detonację niewybuchu należy opóźnić
Promień strefy wyłączenia będzie dostosowany do rodzaju środka bojowego, warunków
rozchodzenia się dźwięku i przedmiotu ochrony.
POL
66
Ponieważ środki łagodzące koncentrują się głównie na obserwacjach wizualnych i akustycznych
oraz monitorowaniu, należy wziąć pod uwagę warunki obserwacji. Wiążą się one z
efektywnością obserwacji z powodu warunków świetlnych i stanu morza, jak:

Wykonywanie usuwania niewybuchów wyłącznie przy spokojnym lub lekko wzburzonym
morzu i w ciągu dnia (w okresie od jednej godziny po wschodzie słońca do jednej godziny
przed zachodem słońca)

Zapewnienie rozpoczęcia obserwacji co najmniej 30 minut przed każdą detonacją

Zapewnienie, że obserwacje ssaków morskich i ptaków rozpoczną się nie wcześniej niż 20
minut po wschodzie słońca
POL
67
6
Dalsze badania
6.1
Sektor rosyjski: badania pod kątem obecności środków bojowych
Prace geofizyczne zostały zakończone dla trasy rurociągu podczas etapu 1 (patrz część 2.2.3) i
badanie korytarza kotwiczenia. Etap sprawozdawczości i interpretacji nadal trwa.
Oparte na wykorzystaniu podwodnych robotów badania środków bojowych w sektorze rosyjskim
trwają. Zakres prac podzielono na główne etapy:

Etap 1:
Badanie korytarza instalacji gradiometrem (w toku)

Etap 2:
Kontrola wizualna celów w korytarzu budowy

Etap 3:
Kontrola wizualna celów w korytarzu kotwiczenia

Etap 4:
Usunięcie niewybuchów i otrzymanie certyfikatu zgodności władz rosyjskich
Celem tych prac jest zapewnienie, że:

wszystkie środki bojowe w granicach korytarza bezpieczeństwa zostały zlokalizowane i
usunięte, co umożliwi bezpieczny montaż i eksploatację rurociągów Nord Stream
Wymaga to następujących działań:

Wszystkie cele (potencjalne środki bojowe) w obrębie korytarza kotwiczenia,
zidentyfikowane podczas poprzednich badań geofizycznych, zostają zweryfikowane przez
roboty podwodne

Tam, gdzie to konieczne, środki bojowe są usuwane w celu zapewnienia bezpiecznego
montażu rurociągów Nord Stream

Władze rosyjskie wystawiają certyfikat poświadczający, że korytarz instalacyjny został
odpowiednio zbadany, a środki bojowe usunięte, co pozwoli na bezpieczny montaż
rurociągów Nord Stream
Prace badawcze i związane z usuwaniem niewybuchów są oceniane, monitorowane i
nadzorowane przez władze rosyjskie (Ministerstwo Obrony Federacji Rosyjskiej, personel floty
bałtyckiej). Po zatwierdzeniu przez nich na różnych kluczowych etapach, przed, podczas i po
zakończeniu prac, zostanie wystawiony przez władze rosyjskie certyfikat potwierdzający, że
korytarz jest gotowy do bezpiecznego montażu rurociągów Nord Stream.
Podczas wykonywania wszystkich prac zaleca się stosowanie następującego harmonogramu
(Rysunek 6.1):
POL
68
Rys. 6.1
6.2
Proponowany harmonogram badania pod kątem występowania środków
bojowych w sektorze rosyjskim
Badanie korytarza kotwiczenia
Przed rozpoczęciem montażu rurociągu konieczne jest zidentyfikowanie, weryfikacja i
skatalogowanie wszystkich prawdopodobnych przeszkód, które mogą stanowić przeszkodę dla
bezpiecznego montażu rur, kotwiczenia barki układającej rury i/lub prowadzić do niekorzystnego
oddziaływania na środowisko. Korytarz rozciąga się na szerokość 1000 m po obu stronach trasy
rurociągu na wodach o głębokości większej niż 100 m i 800 m na wodach o głębokości większej
niż 100 m.
Badanie rozpoczęto w dniu 15 listopada 2008 r. i planuje się, że będzie ono kontynuowane do
trzeciego kwartału 2009 r. Zakres prac ustalono w oparciu o badania pod kątem wykrywania
środków bojowych, które dały podstawy wysoce szczegółowej liście potencjalnych przeszkód i
zagrożeń. Poza określeniem topografii dna morskiego wzdłuż całego korytarza, badanie będzie
skupiać się na lokalizacji i ocenie miejsc o znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego i
potencjalnych zagrożeń (jak środki bojowe) dla montażu rurociągu i jego długoterminowej
integralności.
Zakres badania korytarza kotwiczenia obejmie następujące cztery fazy:

Etap 1:
badanie geofizyczne, echosondy wielowiązkowe, sonar boczny, magnetometr

Etap 2:
badanie wizualne z wykorzystaniem robotów podwodnych

Etap 3: badania z użyciem gradiometru, wykonane z użyciem robotów podwodnych na
odcinkach o dużym znaczeniu

Etap 4:
ocena obiektów przez ekspertów
Wyniki badania korytarza kotwiczenia posłużą jako dane wejściowe do formalnej oceny ryzyka
pozwalającej określić zagrożenia związane z kotwiczeniem podczas montażu rurociągu.
Zostaną wdrożone niezbędne środki, jak dodatkowe usuwanie niewybuchów w celu
zmniejszenia zagrożeń związanych ze środkami bojowymi do akceptowalnego poziomu.
POL
69
6.3
Plan usuwania niewybuchów
W obrębie korytarza bezpieczeństwa dla dwóch rurociągów Nord Stream zidentyfikowano 32(1)
składowiska konwencjonalnych środków bojowych w 31 miejscach. Ocenia się, że że podczas
badania korytarza kotwiczenia w sektorze fińskim zostanie wykrytych 600 środków bojowych. W
przypadku wykrytych środków bojowych w korytarzu kotwiczenia konieczne będzie ich usunięcie
w celu umożliwienia bezpiecznego kotwiczenia statku układającego rury.
Wszystkie środki bojowe powinny zostać ocenione pod kątem sprawdzenia, czy nie stanowią
zagrożenia podczas budowy i eksploatacji rurociągów.
Usuwanie niewybuchów będzie się odbywać wyłącznie z zastosowaniem procedur technicznych
o znanym poziomie ryzyka, stworzonych we współpracy z odpowiednimi instytucjami krajowymi.
Procedury te będą obejmowały stronę techniczną wykonania prac, środki łagodzące i
wymagania związane z monitorowaniem.
W ramach wspierania oceny środowiskowej, Szwedzki Instytut Obronności wykonuje dodatkową
analizę literatury przedmiotu w celu:

Ocenienia skutków podwodnych eksplozji na florę i faunę występujące w wodzie

Ocenienia skutków toksykologicznych wybuchów podwodnych w odniesieniu do produktów
spalania, zawartości pozostałości i procesów spalania podczas detonowania materiałów
wybuchowych pod wodą

Teoretycznej oceny
niewybuchów
(1)
Eksperci w dziedzinie broni morskich (patrz Error! Reference source not found.) przeprowadzili wspólną ocenę
możliwości
używania
ładunków
termitowych
do
usuwania
(8-9 stycznia 2009 r.) i doszli do wniosku, że cel R-32-1974 to poważnie skorodowana część tylna bomby lotniczej
nie zawierająca żadnych materiałów wybuchowych. Cel ten należy więc rozważać w ramach listy obiektów
związanych ze środkami bojowymi.
POL
70
Wykaz źródeł
Bossi R, Krongaard T and Christoffersen C, 2008, "Nord Stream Offshore Pipelines through the
Baltic Sea. Analysis of arsenic compounds in sediment samples and sediment pore water
samples from the Baltic Sea. NERI Technical Report, October 2008".
Brewer PG and Nakayama N, 2008, "What lies beneath: A plea for complete information.",
Environ Sci Technol. 42: 1394-1399.
Finnish Institute for Verification of the Chemical Weapons Convention (VERIFIN), 2008, "Nord
Stream Offshore Pipelines through the Baltic Sea. Chemical analysis of Sea-dumped
Chemical Warfare Agents in Sediment and Pore Water Samples".
HELCOM,
1994,
"Chemical
Munitions
Dumped
in
the
Baltic
http://www.helcom.fi/stc/files/Publications/OtherPublications/1994ReportChemicalMunitionsDumpedInTheBalticSea.pdf , Date accessed: 2008-8-14.
Sea",
HELCOM, 1995, "Final Report of the ad hoc Working Group on Dumped Chemical Munition",
http://www.helcom.fi/stc/files/Publications/OtherPublications/CHEMUFinalReport1995.pdf,
Date accessed: 2008-8-14.
Helcom, 2002, "Response Manual, Vol. 2 Chapter 6 - Amendment No. 27/02/03".
Iver C. Weilbach & Co. A/S, 2007, "The Danish Fishery Yearbook 2007".
Sanderson H and Fauser P, 2008, "Historical and qualitative analysis of the state and impact of
dumped chemical warfare agents in the Bornholm basin from 1947 - 2008".
Sanderson H, Fauser P, Thomsen M and Sørensen P.B, 2007, "Summary of Screening Level
Fish Community Risk assessment of Chemical Warfare Agents (CWAs) in Bornholm
Basin", A Paper by Sanderson et al. to be submitted to Jour. Haz. Mat. April, 2007.
2007, "Admiral Danish Fleet. The Bornholm Marine District".
POL

Podobne dokumenty