i Nosorozec wochaty (Rhinoceros antiquitatis Blum. s. tichorhinus Fi

Komentarze

Transkrypt

i Nosorozec wochaty (Rhinoceros antiquitatis Blum. s. tichorhinus Fi
CZCI
C)
MIKKIE
I
GOWY NOSOROCA
SKÓRA MAMUTA
opracowa
Prof. Dr. H. Hoyer.
Wstp.
Ze zwierzt zaginionych zachowuj si przewanie tylko czci twarde, jak zby, koci,
rogi,
skorupy
i
t.
p.
twory.
przypadków, tem ciekawszych,
wntrznym wygldzie
e
daj wyobraenie
osobników,
wród
lodów
i
zupenie
nieraz
Stosunkowo najwicej materyaów z
gdzie
czci mikkich naley
Odnalezienie
o organizacyi,
bdnie
przez
czci mikkich zwierzt
do rzadkich
i
wyjtkowych
a przedewszystkiem o ze-
badaczy rekonstruowanych.
kopalnych
dostarczya Syberya,
zamarznitej ziemi przechoway si szcztki najrozmaitszych zwierzt,
pomidzy któremi najwicej rozgosu nabray nosoroce mamuty.
maWykaz znalezionych resztek, odnoszcych si do czci mikkich nosoroców
mutów podaje Baer (3) MiddendorH (42). Wedug obliczenia Zalenskiego (65) znanych byo 21 okazów mamutów syberyjskich, które przechoway si a do naszych czasów
tylko w niektórych czciach swego ciaa, mniejszych lub wikszych.
to w caoci,
roku 1908 Nasonow (45) poda opis szcztków jeszcze jednego mamuta; zatem ogólna
ilo mamutów, które zachoway si z mikkiemi czciami, wynosi 22.
W roku 1771 znaleziono nad rzek Wilui cae ciao nosoroca. Obcito mu gow
i dwie nogi
przesano je do Irkucka, gdzie bawicy tam wanie Pallas (55, 56) je odei
i
i
bd
bd
W
i
bra
i
dalej niemi
szcztki
wysa
te
si zaopiekowa.
Celem uchronienia od dalszego psucia si postanowiono
zasuszy, przyczem przednia noga
Pallas
W
r.
czci
tichorhinus.
Brandt
1877 znaleziono nad Jana
innego nosoroca, z którego równie tylko
te
górny odcinek tylnej ulegy zwgleniu. Reszt
wraz z krótkim opisem do Petersburga, gdzie
opracowaniem tych czci.
opisa
i
jako pierwszy
Czerski
W rok póniej t sam gow
gow
(18),
i
(9)
pod 68-5°
w
póa
jedn nog przesano do
zaliczajc
je
r.
1849
szer.
Irkucka.
zaj si
cae ciao
W
r.
1879
do osobnika gatunku Rhinoceros
(noga tymczasem zagina) opisa
Schrenck
(68)
przynalen do gatunku Rh. Merckii. Pohlig (59) oznaczy j jako Rh. tichorhinus.
Prócz tego znalaz Czerski (18) na stokach gór Sajaskich (pod 54°25' pón. szer.) w jaskini
jako
—
kawaek
Nine-Udinskiej
naleny do nosoroca.
take
i
wizada,
midzy komi,
Dalej opisuje
Nie
sów wraz
jednak jedyne dyluwialne zwierzta, które przechoway si do naszych cza-
z
to
goleniow z ydkow.
czciami mikkiemi, ho znalazy si
w
kowite
ciao
si
stety nic
w
jeszcze
Bunge
innych zwierzt.
resztki
okoo r. 1878 znaleziono w zamarznitej
podobnych warunkach jak jednego z mamutów, cae ciao konia, którego sier,
ogon miay by biae. Na najwikszej wyspie Ljachowskiej miano znale take ca-
),
pobliu Jany pod 70° pón.
wou pimowego
szer.
Zarówno
(Ovibos moschatus).
z konia jak
wou
i
nie-
zachowao.
nie
W powyej wspomnianej jaskini Nine
-
Udinskiej znalaz
Czerski
jeszcze resztki lisa
dzisem koo zbów, dalej leminga (Lemmus obensis), u którego
czaszki pokryta bya skór. Na niej mona byo rozpozna jeszcze wargi, nos
Na kawaku skóry wisiay oba odnóa przednie, równie pokryte skór. W kocu
(Vulpes lagopas)
z
cz
twarzowa
oczodoy.
znalaz Czerski take czaszk
Doda
koci czoowej.
naley,
zamarznita, a zwierzta
Jeli
w
suhaka
(Antilope saiga),
w
e
w
wykopano wymienione czci, bya
ziemia
pochodz ju
te
jaskini, z której
znajdowaa si skóra na
której
z epoki postplioceskiej.
tych wszystkich przypadkach nizka temperatura przyczynia si do zachowania
czci mikkich,
to
w
innych razach
byy czynne wrcz
W ten sposób tómaczy
wysoka temperatura.
i
na koci goleniowej, cigna
s
i
susza
jeszcze, jak np.
czyy
grzywa
i
znalezionemi na wyspach Ljachowskich,
które
e
1
ziemi,
ko
—
oznaczy po wosach pczkami ustawionych, jako przy-
koci nosoroca, na których zachoway si
i
podaje
który
skóry,
270
wpywy
przeciwne
Osborn
zewntrzne, jak
si Tra-
(51) zakonserwowanie
chodona, gada z mozozoicznych warstw Ameryki pónocnej, który zachowa si jako zasuszona
mumia
kopalna.
w
hippidiiim
i
W podobnych
jaskini fiordu
przewiewnemu pooeniu
zoyy
W
jaskini.
innych
u których cae ciao jak
starszych zwierzta,
niki
warunkach znaleziono (48) take skóry z Glossotherkim i OnoUltima Speranza w Patagonii, które zachoway si dziki suchemu
(1)
skóra
byy zupenie
si na ten sposób zachowania si zwierzt
Próby wyjanienia tych procesów, jak
Abel
i
w swem
niedawno wydanem
Z niezwykym
liczne
i
w
wypadkach znaleziono
wreszcie
w
skamieniae.
caoci, na
to
warstwach
Jakie czyn-
trudno odpowiedzie.
przykady zachowania si zwierzt,
podaje
dziele.
dotd zupenie nieznanym sposobem konserwacyi zwierzt zaginionych
zaznajomiy nas dopiero wykopaliska w Staruni, gdzie czci mikkie i twarde byy zupenie
przepojone rop naftow
zachoway si w tym stanie znakomicie do czasów dzisiejszych,
jak to uwidocznia rycina 1 na tab. LVII, przedstawiajca czci mikkie gowy bez skóry.
Prawie równoczenie z tern odkryciem w Staruni znaleziono take rozmaite szkiei
i
lety
w
dce
zwierzta,
W
zdarza.
rzucone
i
do wody,
i
tym stawku znaleziono przy dokadniejszem badaniu
czci
znaczne
niema ju obecnie
i
w poudniowej Kalifornii. Wedug opisu Merriama (40)
grzzy w asfalcie giny, jak to si take jeszcze podzidzie
stawku, otoczonym asfaltem,
wielbda.
w
szkieletów
Kalifornii
i
Cytat
wogóle
w
koci pojedynczo
wedug
Czerskiego,
w
Ameryce,
Kalifornii
poniewa
i
roz-
cakowitych zwierzt z czwartorzdu, których
jak:
sonia, mylodona,
s
mil o don a
Prócz zwierzt sscych znaleziono tam take liczne koci ptaków
Sposoby konserwacyi zwierzt
')
prawie
liczne
Staruni
s
do
siebie
oryginalna jego praca nie
bardzo zblione.
bya mi dostpn.
i
owady.
Rónica
—
polega
na
tylko
tern,
e
w
Kalifornii
—
271
znaleziono
same
tylko
w
szkielety,
Staruni
Wedug przypuszczenia omnickiego (36, 37)
bagniska, wród których wydobywaa si miejscami ropa
wraz z czciami mikkiemi.
za take
istniay przy
ukawcu Wielkim
naftowa, tworzca tame (jak dzi jeszcze) naturalne wycieki. Potok osadza w tych bagnach za kadem
wikszem wezbraniem wód namuy wraz z szcztkami rolin zwierzt, a nadto wpaday do
giny wiksze zwierzta, które, szukajc wody do ugaszenia pragnienia,
tych bagnisk owady
ugrzzy, nie zdoajc mimo wysików wydoby si ze zdradliwej toni ropnej. Z czasem ciao
woskiem ziemnym
zachowao si tym sposobem
ich przepoio si na wskro rop naftow
wodzie,
Kalifornii,
W
samej
jak
w
czci
mikkie zachowa si nie modo naszych czasów.
która
wnikna
konieczn
bya
obecno
ropy,
we
wszystkie
wgbienia
otwory ciaa
gy,
potoku
i
i
i
i
i
i
i
w
zupenoci
Moe
chocia z
jaki
wpyw
korzystny
na przebieg tego procesu,
'
omnicki, wynikaoby, e rednia temperatura roczna bya wówwysza, ni w dobie dzisiejszej. Rzucam t myl tylko dlatego, ponie-
tego, co podaje
sama
wa,
ile
tkanek
obnienie temperatury miao
i
czas ta
o
przepoia.
je
jeli nie
najkorzystniejszym stosunkowo
dotychczas wiadomo,
jest
W
nizka temperatura.
sw wieo. W
zamroonym
stanie
tkanki
konserwacyjnym czynnikiem
mog
przetrwa
zacho-
wieki,
te warunkach zachoway si nosoroce mamuty w Syberyi.
Gdyby byo moliwem, ciaa zwierzt zamroonych albo ich czci bezporednio po wykopaniu przenie odrazu do rodków konserwacyjnych, stan zachowania tkanek byby doskonay. Byo to jednak rzecz niemoliw. Wiadomoci bowiem o znalezieniu zwierzcia na
ziemiach syberyjskich dochodz do uczonych dopiero wówczas, gdy
zwierzcia wynu-
wujc
takich
i
cz
rzya si z zamarzej ziemi
wiec
upywa duo
Wyjtkowo
tylko
gy
s
lepiej
zostaa wystawiona na dziaanie powietrza
do
do miejsc, zazwyczaj
szcztków,
i
czasu,
czci, gbiej
wyruszy ekspedycya
odlegych,
w cigu którego tkanki
w zamroonym gruncie
pod wzgldem histologicznym.
raz
i
i
zajmie
soca.
i
Zanim
si konserwacy
rycho zepsuciu.
odkryte ulegaj
niegach tkwice, zachowa si mo-
To te korzyci naukowe
z
bada
histologicznych
na ogó mae. Badania ograniczaj si przewanie do stwierdzenia faktycznego stanu kon-
Brandt, Schrenck i Zalenski, którzy dostarTakie badania, jakote
czyli cennych przyczynków co znajomoci wygldu tych zwierzt.
badania nad rodzajem poywienia zwierzt, które s wedug zdania Baera (3) i Zalewskiego (65) w tych przypadkach jeszcze waniejsze, daj dopiero wyobraenie o ich wyglserwacyi niektórych tkanek. Tak postpili
dzie,
tudzie o warunkach
i
rodowisku,
w
Materyay staruskie znajdoway si
poniewa przepojone rop naftow
czy zwierzta,
Powa
barwa
a przedewszystkiem
zachoway si
warunkach gnij
w
stosunkowo lepszych warunkach
i
nosoroec zanurzy si
i
czci gowy
i
ów nosoroec zgin w
porze zimowej. Nie
laz si nad bagnem
w
w
ropie odrazu
jest
i
w
szybie,
trzeba
zniszczeniu,
e
przecie wykluczonem,
czciowo si zapad, zamarz
dostay si do ropy
te
powoli?
ropie.
i
w
tym
zwolna coraz gbiej. Wszystkie mniejsze zwierzta, jak owady, limaki,
w tym samym
czy
Poniewa w bardzo dobrym stanawet bardzo delikatne tkanki, które w zwykych
ulegaj szybkiemu rozkadowi
zimie,
syberyjskie,
e ciao jego byo przez jaki czas wystawione
soca, zanim zanurzyo si
niektóre
ni
zmieniy si ju po wydobyciu ze szybu. Inna sprawa,
nosoroca kae przypuszcza,
sierci
na dziaanie powietrza
nie
nie
którem przebyway.
i
zatony
niewtpliwie
w
dalej
przypuci,
e
nosoroec ten znastanie
aba
i
zanurza si
ptak, znalezione
innej porze roku.
—
Obok tkanek dobrze zakonserwowanych
w
rych zaszy takie zmiany
do
W
czynienia.
uoone,
tworz
mniejsze
e
wykazuj,
skadaj si one
doszedem na podstawie
w
pocze
swoistej reakcyi,
zupenoci
gsto obok
gniazda,
z
miejsca,
wytworzyy si mianowicie drobne igiekowate
które zacieraj
wiksze
lub
w któjak tkank ma si
si jednak take na
natrafia
prawie niepodobna rozpozna, z
rozmaitych tkankach
sztaki, promienisto
te
i
budowie,
—
272
waciw budow
uoone.
siebie
kwasów tuszczowych
podanej
przez
i
Bend
kry-
tkanek. Krysztaki
Dokadniejsze badania
Do
wapnia.
(6),
tego wniosku
zabarwiajcej ogniska
zoonej z krysztaków tuszczowych zogów wapiennych na kolor zielony. Barwa
ta wystpowaa bardzo wyranie w preparatach z pochewki nerwu wzrokowego nosoroca
Staruskiego, mimo e prócz krysztaków nie byo w nich wida wyranych zogów wapienmartwicy,
i
nych. Krysztaki,
w
preparacie na szkieku
w
pomieniu ogrzane, znikaj chwilowo, aby po
gniciu znowu si pojawi. Jeli si doda do preparatu rozcieczonego kwasu siarkowego
parat nastpnie ogrzewa, to igiekowate krysztaki znikaj, a pojawiaj
sztaki, które prof.
Morozewicz
ostyi
si po ostygniciu
pre-
kry-
uprzejmie oznaczy jako niewtpliwe krysztaki gipsu.
Przegldajc skrawki z rozmaitych tkanek, wielokrotnie natrafiaem na tak samo wy-
gldajce kpki krysztaków
w
tuszczowa
i
wikszej
iglastych,
zwaszcza
Niewtpliwie
iloci.
w
wic w
Ben da,
Z czasem
s
znane
pod
nazw
szed do wniosku,
póniej
kwasy tuszczowe,
prawie
wycznie
nych
w
i
Wet herill
(67),
e
wapnia.
W
zmianach
i
10'5% wapnia.
wykazuj
ba-
na podstawie rozbiorów chemicznych mumii
egipskich
do-
si wytworzy take
w modszych mumiach
lotne
w
mumiach XXI
koptyjskich
dynastyi,
a
bowiem znalaz on
wic okoo 6000
tylko stae
lat
majcych,
W
mumiach zatem, doskonale zabezpieczoprzechowanych, nastpowaa zwolna zmiana w tkankach na
kwasy tuszczowe.
najsuchszym klimacie
kwasy tuszczowe, których
kwasów tuszczowych
znalaz 89 5°/
z cia biakowatych,
najstarszych
tylko
(73)
bawou amerykaskiego
biakowatych wytwarzaj si pierwotnie stae kwasy tuszczowe,
z cia
lotne;
w
który
tuszczowosku z
-
mog
kwasy tuszczowe
Schmidta
a z nich
i
protoplazm
zwizki powstaj ju za ycia osobników.
tego rodzaju
W kopalnym
tuszczowosku.
(Bison americanus)
dania
w
obfitujcych
tkankach,
pod pewnymi warunkami take cae zwoki podlegaj podobnym zmianom, które
i
e
których znajdowaa si tkanka
kwasów tuszczowych
tuszcz, zachodzi z czasem zmiana na zwizki
patologicznych, jak wykazuje
w
okolicach,
byo okoo
najstarszym materyale
30°/
-
zachoway si w materyale staruskim substancye biakowate, tego nie badaem chemicznie, poniewa miao to by przedmiotem osobnych bada. O ile jednak sdzi
mona z obrazów histologicznych, zwaszcza z zachowania si tkanek wzgldem zwykle w technice uywanych odczynników i barwików, ciaa biakowate utrzymay si przynajmniej
miejscami zupenie dobrze. Ju ta sama okoliczno,
szcztki nosoroca w Staruni wykoCzy
i
o
ile
e
pane
linie
byy
pierwotnie
stay si sztywne
zupenie mikkie
i
i
podatne,
a dopiero
e
twarde, przemawia za tem,
po
duszym
pobycie
w
forma-
zawieray ciaa biakowate.
Badania histologiczne.
Badania histologiczne komórek wykazay,
mórki, których protoplazma
way
zarówno swój ksztat
e
zachoway si przewanie
tylko
doznaa ju przemiany na substancye rogow. Komórki
waciwy
jak
i
jdro,
co
zauway ju Brandt
(9)
te
te
ko-
zacho-
na okazie
—
z
nad
wielu
Co do innych komórek,
Wilui.
—
273
stan ich zachowania jest mniej dobry.
to
samo zgino,
tylko miejsce dla jdra, które
Tylko
w
nie-
W
przypadkach udao mi si zabarwi jdra komórek.
jak to wykazuje
wikszoci komórek pozostao
take Zalenski (66) w swych
badaniach nad tkankami mamuta.
da
Aby
dokadny obraz stanu zachowania
1.
Wspomniaem ju wyej,
W
bardzo dobrze.
mórek,
które
e
tkanek, przejdziemy je kolejno.
Nabonki.
nabonek, zwaszcza zrogowaciay, zachowa si miejscami
niektórych miejscach skóry,
zatrzymay swój ksztat
jdro.
i
wida kilka warstw koNajwyraniej wystpuj komórki w torebkach
lepiej
ochronionych,
wosowych w rogach. Cakowit warstw komórek nabonkowych znalazem take w jednem
miejscu bony luzowej, wycielajcej jam pyskow (tab. LVII, ryc. 2
Komórki warstw
3).
i
i
najgbszych
s
due,
rozlunione
lecz
pozostay komórki
warstwach
dniejszy opis tych
W
i
nie
w zwizku
i
migawkowy
jest
tak
mao
posiadaj swój
paratach
anatomicznych,
Gleb o w
(28)
i
powierzchownych natomiast
waciwy
ksztat
i
i
jdro.
Doka-
rozdziale o podniebieniu.
Widocznie nabonek
uleg zupenemu zniszczeniu.
Tkanka czna.
Ze wszystkich tkanek zachowaa si
wizada, okostna
w
w
ju na komórki nabonkowe.
odporny,
2.
wiezie,
nich jdra,
komórek nabonkowych podaj poniej
innych miejscach nie natrafiem
stokowaty
i
zna w
tkanka czna.
cigna, rozcigna, podobrym stanie, jak w pre-
najlepiej
czna luna znajduj si w tak
przechowanych w spirytusie lub na sucho. To
tkanka
samo
zauway
Brandt (9) u nosoroca. Tene podaje pomiary
rycin wókien tkanki cznej ze cigien. Zwyka reakcya z kwasem octowym daje
wókna pod wpywem
tak, jak z wie lub zasuszon tkank czn, wynik dodatni,
mikn. Przy stosowaniu
kwasu pczniej
rozpuszczaj si. Gotowane w wodzie kurcz si
i
Zalenski
(65)
u mamuta a
i
t.
i
i
mieszaniny Van Giesona otrzymuje si
barwienie tkanki
cznej fuksyn na
helda albo Ehrlicha,
wicie
w
w
skrawkach bardzo wyrane
czerwono. Tkanka
i
komórek tkanki cznej podskórnej.
dla
której
W
Dela-
jednem miejscu, miano-
udao mi si zabarwi hematoksylin take jdra
Okazyway one, jak w zwykych warunkach, ksztaty w-
jder tkanki cznej.
wókien klejodajnych znajdoway si take,
malnych warunkach, wókna spryste. Pod
w
charakterystyczne za-
nozdrzy,
Wókna spryste. Wród
a zabarwiaj
i
czna, barwiona hematoksylin
okazuje jak zwykle odcie brudno-hokowy.
skrawkach skóry z warg
ykowate, znamienne
j.
wpywem
kwasu octowego
si lekko hematoksylin, wyraniej orcein,
najlepiej jednak
nie
jak
w
nor-
zmieniaj si one,
mieszanin Weigerta,
przyjmuj wybitn barw granatow.
komórkach tuszczowych bya ju powyej mowa. Doda
tutaj jeszcze naley,
po rozpuszczeniu igiekowatych krysztaków, znajdujcych si we wntrzu kadej komórki tuszczowej, które jednak nie zawsze rozpuszczaj si w zupenoci, wida wyrane ogrodzenie komórki, gdzieniegdzie nawet ze ladami jdra. cianki komórek za-
Tkanka tuszczowa. O
e
barwiaj si, zwaszcza mieszanin Van Giesona, bardzo wyranie.
doskonaym stanie zachoway si wszystkie chrzstki, majce zwyky
Chrzstka.
mleczno-szklisty wygld. Mianowicie zachowaa si chrzstka w stawach koci pocljzykowej,
W
WKOPAUSKA STARUSKIE
35
—
w
przegrodzie nosowej jak
wntrznym,
tern,
e
w
krtani
w
W
do zabarwienia si.
chrzstki
a
wic
skurczone
nieco
podobny do
daje obraz
z
nosowej
przegrodzie
nadmanganianem
szklistej
W
w
suchowym zeróni si od wieej tylko
przewodzie
podstawowa chrzstki
tchawicy. Suhstancya
i
zachoway si jdra
Gdzieniegdzie
kienkowata,
innych czciach jamy nosowej,
metachromatycznego zabarwienia odpowiednimi barwikami, jak tionin
nie daje
zdolno
i
—
274
jaki
tego,
wyranem
jderkiem,
i
in.
utraciy jednak
chrzstka wyglda jak chrzstka wóotrzymujemy po
duszem
traktowaniu
potasu.
chrzstce sprystej ucha udao mi si mieszanin Weigerta zabarwi wyranie
wókna spryste,
u konia odznaczaj si gruboci.
które podobnie jak
Kada komórka
oto-
warstw grubych wókien, od których odgaziaj si nieco ciesze, spajajce te okookomórkowe warstwy midzy sob (tab. LVII, ryc. 4).
Chrzstka naleaaby wic do drugiego, przez H er t wig a (30) wyrónionego, typu chrzstek sprystych.
Ko. Midzy budow koci nosoroca innych zwierzt nie znalazem adnych wybitniejszych rónic; zaznaczam tylko, e koci nosoroca staruskiego zachoway si, dziki
przepojeniu rop, doskonale. Z otaczajcej okostnej mona koci z atwoci wyuszczy
równie atwo oddziela si chrzstka stawowa od koci. Po rozpuszczeniu ropy wysuszeniu
maj wygld koci dobrze zmacerowanych o jednostajnej barwie jasno-brunatnej.
czona
prawie jednolit
jest
i
i
i
3.
Minie.
Pomijajc nabonki, które ulegaj zazwyczaj szybkiemu zniszczeniu, stwierdzono ju
wielokrotnie
tkankowe
s
na zwokach ludzkich jak
na ogó odporniejsze
i
i
e
dowiadczalnie na zwierztach,
przechowuj si duej ni inne
czno-
twory
Potwierdzaj
tkanki.
to
take badania makromikroskopowe tkanek mamuta, znalezionego w roku 1901 nad Berezówk. Inaczej rzecz si ma z miniami i nerwami, które, na ogó biorc, ulegaj szybszemu
i
zniszczeniu.
je
W
pewnych warunkach zachowuj si jednak
przynajmniej makroskopowo preparowa.
Wilui
wspomina ju Pallas
mini
resztek
(56).
O
niektórych
Nieco dokadniej zbada
i
te tkanki tak
e
dobrze,
mona
miniach w gowie nosoroca
je
Brandt
(9),
z
nad
który znalaz prócz
podskórnych, jak m. orbicularis oris, depressor anguli oris
i
innych, jeszcze
misie skroniowy, wacz skrzydlasty. U mamuta z nad Berezówki minie byy przedmiotem bada szczegóowych. Bównie dobrze zachoway si niektóre minie
nosoroca ze Staruni, zupenie rop przepojone. Spreparowania ich szczegóowego zaniechaem
dobrze zachowany
jednak,
z
poniewa byoby zbyt mozolne
gowy
mini
dnym
i
i
wobec opracowania szczegóowego przez B
gatunku Rh. simiatrensis, zbyteczne.
nosoroca ze Staruni
i
eddar
w pooeniu
Drobne rónice
Sumatry, które okazayby si ewentualnie,
i
da
(4)
rozmiarach
w apyskowej, w któnie mona byo
nie
stayby
nakadu pracy, a najciekawsze minie okolicy nosowej i
rych niewtpliwie byyby rónice midzy nosorocem ze Staruni
Sumatry,
podda szczegóowym badaniom tak z powodu czciowego uszkodzenia tych okolic, jak i ze
wzgldu na inne czci, których spreparowanie okazao si potrzebnem. Ograniczam si wic
stosunku do
i
tylko do stwierdzenia
Gleb o w
mikroskopowej
Brandt
(9)
(28)
jednak
obecnoci
zdoa
i
do opisu ich stanu zachowania histologicznego.
minie goem
wprawdzie rozpozna
nasuwa
wyranie zaznacza,
wania, przypisujc tak dalece
mini
pewne wtpliwoci,
e
wókna mini,
idce zmiany
w
czy
widzia
które bada, nie
budowie
okiem,
on
opis
ich
rzeczywicie
budowy
minie.
okazyway ladu prko-
mini wpywowi
wysokiej temperatury,
—
na któr wystawione byy
z
w
—
275
Czci mikkie wraz z miniami mamuta
w stanie zamroonym, mogy wic by badane w waZalenski (66) nie zdoa wykaza prkowania, a na
celu zakonserwowania.
nad Berezówki doszy do Petersburga
runkach bardzo korzystnych. Mimo
rysunku, który podaje,
rozamywanej
wida
tylko
to
wókna, skadajce si
na kawaki po-
z jednorodnej, lecz
substancyi.
mini jzyka nosoroca staruskiego okazay si lady
prkowania, na podstawie czego przypuszczaem pierwotnie, e minie zachoway si na
ogó dobrze. Wielkokrotnie dokonane badania mini z rozmaitych okolic gowy doprowadziy
Przy okolicznociowem badaniu
mnie jednak do przekonania,
dno
je
w
rozpozna
e
wikszo
e
wókien misnych zmienia si tak dalece,
truwyjtkowo zachowaa si ich cecha
preparatach mikroskopowych, a tylko
Na podstawie obrazów mikroskopowych monaby rozmini: w przypadkach najskrajniejszych wókna byy jeszcze
widoczne, jednak silnie pokurczone albo te poamane na mae kawaki; w tych wóknach
niema ju ladu jder lub prkowania. Drugi stopie zaniku byby znamienny tern, e wókna
najwaniejsza, mianowicie prkowanie.
róni
s
trzy stopnie konserwacyi
utworzone z substancyi jednostajnie bardzo drobno
ziarnistej,
w
zna
której
jdra, nie
za
prkowanie; nareszcie w trzeciej kategoryi umieci mona te nieliczne przypadki wókien,
w których zachowao si prkowanie i jdra. Prkowanie nie róni si wielce od prkowania, jakie znamy z preparatów w stanie wieym badanych. Prki s co najwyej wicej
rozsunite, jak to widzimy na tab. LVII, ryc.
paratach
wieych
5,
co zreszt zdarza
si miejscami take
w
pre-
lub ustalonych.
Zastanawiajc si nad powodami tak rozmaitego zachowania si mini, doszedem do
przekonania,
lepiej utrzymane minie znajduj si w miejscach wicej ochronionych i g-
e
tworz zbit mas; minie za, lece bardziej na powierzchni,
ulegy natomiast atwiej rozpadowi. W konserwacyi mini odgrywa take wan rol osadzenie si soli wapiennych, jak to przypuszcza Reis (61).
biej
pooonych,
gdzie tkanki
4.
W
resztkach
mózgu mamuta Gleb o w
bezksztatnych jeszcze komórki
wów, które
Nerwy.
zdoa wyosobni
z
znalaz prócz zogów ziarnistych
(28)
wókna nerwowe. Brandt (9)
gowy nosoroca z nad Wilui. O
i
opisuje
rysuje
i
by
wiele lepszy
i
mas
gazki
ner-
stan zacho-
wania nerwów mamuta z nad Berezówki, poniewa udao si u niego wypreparowa
lece
midzy miniami wiksze
mózgu
Zalenski (56) sam bada
tego okazu, nie dopatrzy si jednak adnych morfologicznych czstek.
Ju z pierwszych wicej oryentacyjnych bada gowy nosoroca
e
pnie
nerwowe.
i
tylko
resztki
ze Staruni
okazao
jak tkank ma
si do czynienia. Zrobiwszy przekrój poprzeczny przez nerw wzrokowy, którego kawaek wraz
z bardzo uszkoczonemi resztkami oka otrzymaem do zbadania, przekonaem si, e sam
nerw by zniszczony a pochewka jego ulega zmianie, o której wyej ju bya mowa i któr
si,
substancya nerwowa zachowaa si tak le,
monaby porówna ze zmianami
waa reakcya barwikowa Bendy
mona byo
zbadaem
niony
i
prócz
jeszcze
tuszczo-woskowemi.
(6),
a
w
promienisto
kwasów tuszczowych wykaza
nerw po doczo
przepojony zupenie rop,
doowy
trudno rozpozna,
W
wanie preparatach wystpouoonych krysztakach igiekowatych
istnienie
tych
soli
(n. infraorbitalis),
wydawa mi si
do
z
bada
wapiennych.
poniewa
Dla porównania
jako lepiej ochro-
najodpowiedniejszy.
Równie
—
—
276
nim byy krysztaki igiekowate, miejscami w bardzo wielkiej iloci nagromadzone, które
miejutrudniay niezmiernie wykonanie skrawków mikrotomowych odpowiedniej gruboci.
i
w
W
byo
scach, gdzie ich
mniej,
wida na
przekrojach poprzecznych, jak na tab. LVII, ryc.
6,
wy-
rane pczki wókien, które niewtpliwie byy nerwowemi. Kady z pczków jest ogrodzony wyran warstw tkanki cznej, tworzcej perineiirhim externiim. Z niej wnikaj do wntrza
pczka przegródki, ze sob si czce, które stanowi perineurium internum. Wród tego
mieszcz si wókna nerwowe, na preparatach zabarwionych mieszanin Van Giesona, otoczone
wyran obwódk czerwon. We wntrzu kadej takiej obwódki wida zupenie bezbarwn
substancy jednorodn, w której dopiero przy zastosowaniu silniejszych powiksze zaznacza
si w rodku gdzieniegdzie jaka masa ziarnista, z której skonie lub podunie przeprowadzone przekroje nie daj równie adnych wyrazistszych obrazów. Nie moe to by nic innego, jak ostatni lad zachowanego wókna osiowego.
W miejscach zatem ochronionych rop dobrze przepojonych, zachoway si podobnie
minie z wielkim trudem
jak u mamuta zamarznitego nerwy, które monaby równie jak
i
i
wypreparowa.
Naczynia krwionone. Z narzdów,
napotykanych zwykle na skrawkach mikro-
skopowych, zbadaem nieco dokadniej naczynia krwionone.
naczynia, które pokrótce opisuje
mno
tak
rysuje.
Nadto
podobne do wysuszonej
zabarwione,
jeszcze
i
dobrze zachowane,
e
krwi.
wiksze
ich
Brandt
znalaz równie drobne
zauwaa on w niektórych z nich zogi cieU mamuta z nad Berezówki naczynia byy
pnie day si nastrzyka. We krwi mamuta,
brzusznej, Friedenthal
bya nagromadzona w wikszej iloci w jamie piersiowej
Zalenski (65) znaleli jeszcze dobrze zachowane ciaka krwi, które byy nieco mniejsze od ciaek sonia indyjskiego. Ze skrzepów krwi mona byo wytworzy nie tylko krysztaki
heminy, lecz Friedenthalowi udao si wywoa wielokrotnie swoist reakcy precipitynow wzgldem krwi sonia.
Z naczy krwiononych, które badaem u nosoroca staruskiego, ttnice byy lepiej
zachowane, ni yy. Podczas gdy drobniejsze yy trudno byo na skrawkach rozpozna,
ttnice nawet bardzo mae wyróniay si z tkanki je otaczajcej, poniewa w cianach ich,
zwaszcza na przekrojach podunych, widoczny jest okrny ukad jder mini gadkich.
Granic samych komórek miniowych niepodobna rozróni; natomiast resztki substancyi j-
która
i
i
drowej pozostay
zabarwiy si
i
w
jednym preparacie nawet bardzo wyranie. Posiadaj one
podunych prcików. Lepiej ni inne tkanki zachowaa si w naczyniach
tkanka czna a przedewszystkiem wókna
blaszki spryste. W preparatach, mieszanin Weigerta zabarwionych, wida w yach nawet najdrobniejsze wókienka spryste, a w ttnicach
prócz drobnych wókienek w meclii
aclventitii zupenie wyran bon spryst wewntrzn
jak zwykle ksztat
i
i
i
zewntrzn.
W
jednym z przekrojów przez skór natrafiem na przekrój skony przez
mas
zawieraa zbit
mona byo
wieniu
wic,
z
ciaka
e
ziarnist,
przypominajc skrzep
krwi.
ksztatów poszczególnych ciaek przypuci,
te
mamy
przyjy barw tak,
tu
jak
do czynienia z krwi,
mórek ródbonkowych,
które
jdra
lecz
w
e
tkance,
y,
która
Na niezabarwionym preparacie
byy to ciaka krwi. Po zabarotaczajcej naczynie.
Nie
sdz
prawdopodobnie z jdrami zniszczonych ko-
nagromadziy si przypadkiem
w
tej
yle
w
wikszej
iloci.
—
Z powyszego
kowo bardzo
—
277
e
opisu histologicznego tkanek wynika,
stan zachowania ich
by
stosun-
Pomijajc dziaanie pasoytów zwierzcych, które niszcz ciaa zwierzt
w bardzo szybkim czasie, rozkad zwok odbywa si w zwykych warunkach take
szybko.
Jak wykazuje Verger (80) nisza temperatura wstrzymuje rozkad tak,
tkanki królika
dobry.
do
e
cm w
zakopane na 60
zachoway
w
ziemi,
szczelnie
zdolno
przez 4 miesice
jeszcze
zamknitych pudach, przy temperaturze okoo
do elektywnego barwienia.
0°,
Najszybciej ulegaj
narzdy parenchymatyczne, jak wtroba. Najodporniejsze okazuj si twory czno-tkankowe. Pod pewnymi warunkami, jeli zwoki znajduj si duszy
zniszczeniu
w
czas
a nastpnie
jelita,
s
wodzie lub miejscach bardzo wilgotnych, albo jeli nagromadzone
w
wielkiej iloci
w
jednem miejscu, nastpuj zazwyczaj inne zmiany, a mianowicie zmydlenie tkanek czyli
przemiana na tuszczowosk.
maym stopniu zaszy podobne zmiany take w tkankach
nosoroca, jak wyej opisaem. Potne ciao nosoroca zawierao widocznie tyle wilgoci,
W
e
i
w
móg
niem
tuszcz
ciaa biakowate, nastpi proces
i
wzgldem histologicznym na zwokach ludzkich zosta dokadnie opisany
Sieradzkiego (73). Na zakonserwowanie ciaa nosoroca staruskiego miaa wpyw
podobny,
przez
by
miejscami, gdzie nagromadzony
który poci
wówczas prawdopodobnie nizka temperatura
istniejca
rzytami zwierzcymi
wstrzymaa nadmierny rozwój
i
w
Z szcztków nosoroca,
nastpnie koci.
kawaków,
wadzone
przy tern
ten sposób,
nowicie strona prawa
e
przed paso-
i
wyuszczono
gow, rozci na
mikkie, pokrywajce
rozczynie formaliny. Cicia
kilka
byy
pro-
czci mikkich: miaTe wanie resztki otrzymaem
po wyniszczeniu czaszki pozostay 4 paty
lewa
i
odpreparowano skór
wykopanych,
czci
je
bakteryi gnilnych.
byy nastpnie przechowane w sabym
które
w
byo
Trzeba
Staruni
która uchronia
ropa,
i
gowy
i
jej
cz
górna
i
dolna.
do opracowania. Przy badaniu okazao si jednak rzecz konieczn poszczególne narzdy oddzieli
racye
i
wykona.
Tak oddzielono podniebienie, jzyk wraz
krtani od patu prawej
patów. Dopiero
szczegóowy
w
opis
ten sposób
mona byo
podjzykow
ckhard
Mayera
(19),
(38).
aby si ksztatem
ze Staruni
Giebel
i
Leche
Wedug
(27),
indyjskiego,
tego rysunku
ko
poda
jest
opis
nie znalazem,
literaturze
tak znakomicie
zachowana
i
wizada. A wic widzimy
tu trzon z
a opisy
s bardzo krótkie
koci podjzykow konia
Flower (22), Gaupp (25), Weber
w dodatku niecakowity, znalazem
tembarclziej,
(tab.
[Cu-
z
podjzykow nosoroca
zupenie szczegóowy,
okazów dzi yjcych. Zachoway si bowiem
chrzestne
w
bardzo znacznie od teje nosoroca staruskiego.
by na tem miejscu
z
jamy nosowej od obustronnych
(os hyoideum).
porówna
do ogólnikowych
Rysunek koci podjzykowej nosoroca
roca
gardziel
poniej nastpuje.
ograniczaj si przewanie
pracy
koci podjzykow,
odnoszce si do koci podjzykowej nosoroców obecnie yjcych,
vier(17),
w
i
odpowiednie prepa-
rozpatrzy poszczególne narzdy dokadniej, których
Opisu koci podjzykowej nosoroców kopalnych
autorów,
z
czci warg
strony, a odpowiednie
Ko
i
mona byo
od tych wielkich patów, na których tylko z trudem
LVIII,
ry.
7)
nie tylko wszystkie
jak
czci
wyrostkiem jzykowym,
tylko
indyjskiego róni-
Przeto
e ko
(81)].
wskazanem
jest,
podjzykow
noso-
mao
nawet
która
kostne, lecz
czyli
take
posugujc si
—
Flowera
terminologi
thyreohyalia
czyli
(22)
Gauppa
i
—
278
basihyale z dugiem glossohyale, rogi tylne
(25),
cornua hranchialia (posteriora)
s.
skadaj si
hyalia (anteriora). Te ostatnie
i
rogi przednie
i
stylohyale.
hypohyale
z
cornua
czyli
Z tych stylohyale
jednak daj si zoy do-
poamane na trzy czci prawie równej dugoci, które
skonale, pomimo braku dwóch maych uamków po swej przyrodkowej i grzbietnej stronie;
na kocu tylnym, w którym po strolewe za jest zamane na przednim kocu, w rodku
prawe
jest
i
nie brzusznej
zoy
i
do
brak
tylnej
znacznych kawaków. Lecz
i
ko
lewa da si zupenie do-
atwo wedug wzoru koci prawej uzupeni. Odcinki tylne prawego lewego
stylohyale znaleziono przy czaszce, reszt koci podjzykowych wyuszczono z okostnej dobrze
i
i
przy preparowaniu jzyka.
piero
czce
Chrzstki,
S
zostay podczas preparowania czaszki.
wic
to
stylohyale z tympanohyale zatracone
jedyne brakujce
czci koci podjzyko-
wej nosoroca staruskiego.
Trzon koci podjzykowej (basihyale)
tylnymi ma ksztat ostrogi. Wyrostek jzykowy
gami
To wygicie uwidocznia si wyranie, gdy
grzbietowi.
mm
Patrzc na trzon
gity,
zgicia
i
zn.
t.
jest
bocznie
w
e
i
wycity
jego
wznosz si lekkim ukiem ku
podjzykow uoymy na równej
trzon
jest
(bez chrzstki)
tylnych (bez chrzstki)
wznosi
na 22 mm.
by take ukowato wywypuk, grzbietna za wkls. Wraenie
wraenie, jakoby sam trzon
jest
znacznie
kierunku nasady rogów tylnych,
boczne trzonu
Poniewa
granicznych
i
w
ku przodowi
grubieje
linii
rodkowej
Brzeg ten
widoczny.
jest
s
zwrócone
rogi oddzieliy
wymiary
ich
dugoci, rednica
rogów
e
tern,
ro-
jest
w
za
w
kierunku wyrostka
ku tyowi cieczeje. Tylny
kierunku poprzecznym ukowato
zaokrglony.
i
tylnych).
ma si
powierzchnia brzuszna
wywoane
Czci
krótsza,"
s
do
i
w
ty
i
maj
niej prostopadle stojca,
tylnej trzonu, jest
czci bocznych
wynosi 20
trzonu.
wyranie widoczny po
okostn
trzonu, opis ksztatu powierzchni
rednica duga ley prawie poziomo
moliwe.
gdzie jest pokryty jeszcze
przekrój eliptyczny (w nasadzie rogów
si podczas preparowania od
prostopada do kierunku
stronie grzbietnej
wej,
boku
rogi z
cieszy z boku nie
brzeg
ko
koca rogów
nad poziom, a dolny brzeg
i
rogi
i
Wtedy bowiem dolny brzeg koca wyrostka jzykowego
paszczynie.
si na 21
wraz z wyrostkiem jzykowym
i
mm.
Brzeg
jej,
i
ma
23
mm
Powierzchnia nasady
nieco wystajcy, po
a po stronie
stronie prawej,
wizadami, dobrze da si wyczu.
le-
Biegnie on od
rodka i tyu ku bokom i przodowi wprost na rodek paszczyzny stawowej, w której zestawia si trzon z rogami przednimi. Linia zygzakowata oznacza po stronie brzusznej granic
midzy trzonem prawym rogiem, po stronie lewej mieci si midzy temi komi jeszcze na
3 mm gruba chrzstka. Powierzchnia, w której koci si stykaj, jest chropowata i po stronie
prawej jeszcze w zupenoci, po lewej tylko od strony przyrodkowej pokryta chrzstk. Wobec
i
tego trzeba
postpujc
przypuci,
dalej,
e
proces kostnienia
rozpocz si ju po
prowadzi do zupenego zrostu trzonu
i
stronie lewej.
rogów tylnych, jak
to
Proces ten
widzimy take
u koci podjzykowej konia dorosego.
Na
dla
odcinkach bocznych trzonu znajduj si po stronie przedniej paszczyzny stawowe
rogów przednich.
S
one mniej wicej czworoboczne z zaokrglonymi ktami. Paszczyzny
duszemi rednicami swemi zbiegaj si ku przodowi. Dostosowujc si do zaokrglenia koci,
s one wypuke ku przodowi. Najwiksza ich dugo, cyrklem mierzona, wynosi 20 mm,
a najwiksza szeroko 8 mm. Swym tylnym odcinkiem (lewa prawie do poowy) spoczywaj
—
Cu vi er
—
279
take u nosoroca
kocu rogów
zupenie jednolitemi paszczyznami, nie okazujcemi na powierzchni ani
ladu rozdziau na paszczyzn przynalen do trzonu i do rogów. Ich przedni odcinek, na
jak to opisuje
one,
s
tylnych,
(17)
jednak
spoczywajcy, wznosi si o 2
trzonie
na przednim
indyjskiego,
mm
ponad przedni zaokrglony brzeg
jego
i
wystaje
z niego.
Processiis lingualis
rzy silny wyrostek kostny,
przyjmiemy,
e dugo
glossohyae,
s.
w
opatrzony
bdcy
przedueniem trzonu ku przodowi, twostaruskim jeszcze nasadk chrzestn. Jeli
okazie
mm
trzonu wraz z wyrostkiem wynosi 74
czci bocznych
29 mm, przypadajce na szeroko
i
odejmiemy od
liczby
tej
otrzymamy 43 mm, które wyo-
trzonu,
braayby dugo samego wyrostka. W inny sposób dugoci
niewa czy si on szerok podstaw z trzonem. Wobec tak
wymierzy
jego
silnie
nie
mona,
rozwinitego trzonu
i
po-
wy-
jzykowego nosoroca staruskiego, trzon koci podjzykowej nosoroca indyjskiego,
opatrzony tylko guzem zamiast wyrostka jzykowego, jak to wynika z ryciny, podanej przez
rostka
Mayera
wierzchni brzuszn
grzbietnej ze
sob
i
pod
po-
dwie powierzchnie boczne. Powierzchnie boczne zbiegaj si po stronie
ktem
ostrym,
roki grzebie. Brzeg górny wyrostka
dua
Na wyrostku jzykowym mona wyróni
wydaje si dziwnie wysmuky.
(38),
w
tworzc na przednim
zaokrgla
jego
kocu
nizki
i
mm
1"5
rozszerza si ku tyowi coraz bardziej
i
i
sze-
prze-
Wyranie wyksztacona, ku bokom i ku przodowi zagita powierzchnia brzuszna wyrostka, zwa si ku przodowi. Szeroko jej wynosi w rodku wysi z ni pod ktem wprawrostka 13 mm, w kocu za 9 mm. Powierzchnie boczne
dzie zaokrglonym, lecz wyranym.
Porównujc grubo wyrostka, która przy nasadzie wynosi 15'5 mm, w rodku 15 5,
a na kocu 11 mm, z jego szerokoci, która, jak podalimy, ma w rodku 13 mm, a na
si bezporednio
trzon.
cz
-
kocu
mm,
9
wynika,
e
jest
on grubszy
ni
szerszy.
Eckhard (19) dla wyrostka jzykowego
szczony w kierunku grzbieto-brzusznym.
podaje
Przedni koniec wyrostka
i
tpy, ku tyowi
przedua si na
Rh. sumatrensis, który
opisuje jako spa-
do kierunku jego ukowatego przebiegu poprzecznie
jest
13
Jest to stosunek przeciwny temu, jaki
mm w
grzebie,
lecy midzy
city
powierzchniami bocznemi.
Na tym kocu mieci si jeszcze chrzstka na 5 mm gruba, która zaokrgla koniec koci
przedua si na grzebie ku tyowi.
Rogi tylne (cornua branchialia s. posteriora) s do duemi, w naszym okazie
i
jeszcze
odosobnionemi kostkami, których najwiksza
74 mm.
w
Z boku widziane
s
one
w
dugo
bez nasady chrzestnej wynosi
kierunku brzusznym lekko ukowato wygite
i
zwaj
mm, ku kocowi tylnemu, który jest nieco zgrubiay. Poniewa kostki s w kierunku poprzecznym zwone, przeto rednica grzbieto-brzuszna
przewysza poprzeczn w rodku kostek o 5 mm.
Midzy nasad kostek a trzonem istnieje, jak wyej wspomniano, po stronie prawej
si
do
kierunku od nasady o rednicy 21*5
znaczna warstwa chrzstki, po stronie lewej mniejsza.
gów tylnych znajduje si
mae
staw z rogami przednimi.
Po
istnieje
zagbienie,
stronie
drugie takie zagbienie, które,
przyrodkowy
stawowej.
i
w
Po
stronie grzbietnej
którem mieci si
cz
nasady
ro-
chrzstki, tworzcej
przyrodkowej tego zagbienia, wzgldnie tego stawu'
zwajc
przedni tego zagbienia
jest
si,
siga na trzon
(tab.
LVIII, ryc.
7).
Brzeg
zaokrglony, boczny prosty przylega do chrzstki
—
—
280
Odcinek przedni nasadowy kadego rogu tylnego
zwaszcza wolny
w rodkowym
brzusznej
ostra
jego koniec jest z
zgrubiay,
si cokolwiek na
jest
od
prawie oby,
boków ciniony. Skutkiem
i
boczn
czci
si po
rogu,
stronie
kocowym,
jego odcinku
powierzchni przyrodkow
siebie
dalsze
tego wytwarza
w
odcinku rogu, po stronie grzbietnej
krawd, odgradzajca
niec, nieco
jest
do
rogów. Wolny ko-
skonie ku przodowi city. Jego chropowata powierzchnia przedua
krawd
jest jeszcze chrzstk o ksztacie
Podstaw sw czy si chrzstka z rogiem tylnym w owej paszczynie chropowatej. Nieco wypuka powierzchnia boczna
przyrodkow
czy si w krawdzi, obiegajcej chrzstk od przodu góry ku tyowi doowi. Koce
kocem
stokowatym, z
Koniec ten opatrzony
grzbietn.
medialnie wygitym.
i
i
s
chrzstek
i
do siebie zwrócone.
Rogi przednie (cormia hyalia s. anteriora). Hypohyale jest kostk wzgldnie
krótk, majc 58 mm dugoci, która poczona jest stawami z trzonem stylohyale. Jej rednica poprzeczna, od boków mierzona, wynosi w rodku koci 10 mm, a rednica w kierunku
grzbieto-brzusznym w tem samem miejscu 15 mm. Jest wic ona równie jak
rogi tylne
boków
z
zwona. Dorodkowe ku sobie zwrócone powierzchnie koci tworz prawie proste
i
i
od tyu oslrym brzegiem.
paszczyzny, ogrodzone
dobnie
jak
zgrubiay
i
caa powierzchnia
i
nadto ku przodowi
ma pooenie skone
i
od strony
za
chrzstka
popkaa
18
osi
w
mm,
dorodkowej
koci;
zaokrglony,
po-
z trzonem,
jest
si stawem
ma
od strony przedniej
tak cienk,
jest
ona mianowicie od przodu
przebiega
e ko
ma
Paszczyzna stawowa
obu kostkach.
jest
doowi wyduony. To te paszczyzna stawowa,
i
mm.
krótka (poprzeczna) 11
bocznej
i
ni
przez
maych
skutkiem wyschnicia na
tutaj
czcy
Koniec dolny,
boczna.
Warstwa chrzstki stawowej
górze.
sobie
do
Brzeg przedni koci
wklsa,
dou ku tyowi
i
mm
do 5
gruboci,
przewieca.
Prawdopodobnie
przestrzeniach,
odpowiadajcych
ksztat owalny,
Drugi koniec koci,
mao
czcy
jej
si
rednica duga wynosi
z stylohyale, jest
w
sto-
Midzy pask powierzchni przyrodkow koci
zaokrglon boczn wytwarza si na gówce górnej hypohyale po stronie przedniej wyrana krawd. Po stronie tyo-bocznej gówki mieci si na jej
sunku do
koca
mao
przeciwnego bardzo
zgrubiay,
may
i
zaokrglony.
i
pochyoci
nieco
Prawa mierzy
wystajca paszczyzna stawowa, cokolwiek wypuka, o ksztacie owalnym.
9'5
mm, lewa
przebiega od przodu
góry ku tyowi
i
Stylohyale tworzy,
podjzykowej.
Jego
wygitej, której
wygity
w
na
10'5
jak
dugo
wypuko
w
i
dugo,
odcinku
293 mm.
wynosi
zwrócona
mao
paszczyzn skonie ku
jest
kocu
wyrazista
górze
i
Jest to
ko
koca
jest
krawd,
lecz
ukowato nieco
ksztatu blaszki,
do
jest jeszcze
tylnego na zewntrz.
prawie zupenie równ.
która
rozdziela
Z
wielkie,
pod
w
niej
wychyla si
zewntrzn na
powierzchni
na paszczyzn skonie ku duowi zwrócon.
koci zagbienie, wprawdzie pytkie
ko,
Paszczyzna
na zewntrz. Prócz tego przedni koniec
tylnym stylohyale wytwarza si bezporednio
e
na szeroko.
ogólnoci u nieparzysto-kopytnych, odcinek najduszy koci
stron grzbietn, a dolny odcinek
przednim
mm
bokom.
Powierzchnia zewntrzna stylohyale
w
a obie 11
W rozszerzonym
zgrubiaym brzegiem grzbietnym
którem blaszka kostna cienczeje do
wiata trzymana, przewieca.
Powierzchnia wewntrzna stylohyale jest w swym odcinku przednim
tylnym prawie
Tylko w odcinku rodkowym wytwarza si mniej wicej na polowie szerokoci koci
tego stopnia,
do
i
równa.
zgrubienie,
zanikajce ku odcinkom
kocowym
koci,
a pod którem mieci si
podune
za-
—
w
Brzeg górny,
gbienie.
—
281
którym zbiegaj si obie paszczyzny boczne,
jest
w przednim odw swym odcinku
za ku tyowi. Jeszcze ostrzejszy jest brzeg dolny
przednim
tylnym koci, w rodkowym brzeg za jest zaokrglony.
Koniec przedni stylohyale jest w kierunku grzbieto - brzusznym bardzo mao, w kierunku za poprzecznym do znacznie rozszerzony, tworzc ma gówk, która w czci
stpia si
cinku ostry,
i
kostnej
skonie od przodu
jest
powierzchnia
jest
ku rodkowi.
Z
na
owalna,
t
wymiarach 115
o
której
mm,
a po
prawie
owalna,
O
na prawej.
caej
osi
w
mona
stylohyale. Nie
uwaa
jej
i
jest
na lewej
-
7 5
i
zupenoci
Paszczyzna
40°.
x 65 mm
zwrócona ku doowi
wieku póniejszym z wyjtkiem
stanowiaby przeduony przedni
która
na
i
za zawizek jakiej odrbnej koci,
t.
j.
koniec
keratohgale, które
gdy w takim razie powinnaby lee jako chrzstka odrbna midzy
Tymczasem nie ma ani ladu takiej chrzstki, co dowodzi, e nosoroec Staruski
u koni
stawami.
posiada
tapirów,
i
Koniec
keratohyale.
tylny
stylohyale,
rozszerzajc
w
si
kierunku
brzusznym do 75 mm, koczy si ukowato wygitym szorstkim brzegiem,
Po
si za porednictwem chrzstki tympanohyale.
gruby,
w
wypenia wic
x 7*5 mm
10
kierunku
w ko,
paszczyzny stawowej niewtpliwie
nie
w
duga paszczyzny ley
ta
chrzstki wynosi po stronie
Wynosi on mniej wicej
o wymiarach
kolista,
nieco
i
si chrzstka ksztatu klinowatego,
Grubo
Chrzstka ksztatu klinowatego zamienia si
wewntrz.
istnieje
czy
Chrzstka
stylohyale.
i
powstajca
ten sposób
mm, zwrócona pochyo ku doowi
mm.
2
W
doowi cita.
i
dla hypohyale.
stronie brzusznej
si midzy hypo-
kt, który wytwarza
jest
x8
chropowat powierzchni kostn
mieci si paszczyzna stawowa
grzbietnej 7
stawowa
góry ku tyowi
i
ku doowi
zwa
si do
3
mm
i
rozszerza
stronie
grzbietnej
grzbieto-
czy
z którym
brzeg ten
14
jest
znowu na swym kocu brzusznym do
6
mm
mm.
Jama pyskowa.
A) Wargi
Wedug
bya
Pall as a
opisów
(56)
(labia).
Brandta
i
okolica pyska
(9)
nosoroca z nad Wilui
bardzo uszkodzona. Z resztek warg, jakie si zachoway, wnioskuje Brandt,
insignia et incrassata et verisimiliter magis evoluta
tum speciebus adhuc
viventibus,
a
brevius et angustius fuisse. Rozpatrujc
na brzegu
ich
z których
otworki,
caput totum ad labia
in ipsis labiis
et
nar es
opisuje,
dalej
budow
stercz
in pluribiis Rhinoceron-
labium inferius superiore multo
warg bardziej szczegóowo, znajduje
wosy na
1
/2
do 7* cala dugoci
i
Brandt
twierdzi,
e
uscpie pilis satis densis rigidiusculis fuisse obtectum,
pilos sparsos, parvos
autem
e
uam
e byy one
antrorsum spectantes magisue
solita-
rios fuisse.
Wedug Schrencka
Z opisu
jego wynika,
e
(68)
gowa nosoroca
ten okaz posiada
w
z
nad Jany zachowaa si o wiele
lepiej.
stosunku do wielkich rozmiarów gowy, bardzo
citemi wargami. Pysk tego nosoroca
by na ogó bardzo podobny do pyska koskiego. Mimo zmian, którym ulegy wargi podczas
ustawienie dao si dobrze odtworzy. Od podstawy rogu nosowego
zasuszenia, ksztat ich
may,
lecz szeroki pysk,
ogrodzony grubemi
i
prosto
i
warga górna spada
w
ksztacie trapezu prostopadle ku doowi.
który ogradza pysk od przodu, wynosi 177
palczastego,
któryby
WYKOPALISKA STARUIJSKJE
mm. Brzeg
siga ponad warg doln.
Szeroko
dolnego brzegu wargi,
ten nie wykazuje ani
Przedni brzeg wargi
ladu wyrostka
przedua si po
36
bo-
—
ktem
kach pyska pod
—
282
prostym zaokrglonym na brzegi boczne. Warga górna
ma
mm
45
gruboci.
Warga dolna
rzy z brzegami
we wszystkich rozmiarach mniejsza od
jest
Jak
gowa w ogólnoci
sami
w pczkach
jak
okoo nozdrzy
i
kt prosty. Warga
boków citymi, ponad warg doln.
bocznymi równie zaokrglony
brzegami zaokrglonymi, z
tak
ustawionymi.
górna zwiesza si swymi
a do samego brzegu byy
wosów s najwiksze na wargach
wargi prawie
i
Otworki dla
rzadziej rozlawione. Gdzie
dugi,
nieco sztywny lecz nie szczecinowaty
roca
z nad
Jany miay na ogó
Brzeg przedni two-
górnej.
i
wos na wargach
wo-
pokryte
równie
lecz
by na
jeszcze istnia,
mm
5
Wosy na gowie nosookoo nozdrzy za na wargach
ku doowi skierowany.
barw ótawo
-
brunatn,
i
ciemno-brunatn.
byo uwzgldni dokadniej, poniewa stosuje
si on prawie w zupenoci do okazu Staruskiego. Niezabitowski (47) podaje, e górna
warga jego po lewej stronie gowy jest bardzo znieksztacona, a dolna warga prawie w zupenoci oderwana. Górna warga zwiesza si wedug Niezabitowskiego od miejsca namisista
sady rogu nosowego prawie pionowo w dó do pyska, jest gruba
ma ksztat trapezu. Poniewa dolna warga bya mniejsza, pysk w dole by wszy ni w górze, a sama
Opis warg okazów
trzeba
syberyjskich
i
i
szpara pyskowa szeroka
W
krótka.
i
czciach mikkich gowy,
okazao przy dokadniejszem
górnej strony lewej
i
które
otrzymaem do opracowania, pozostaa,
ich zbadaniu, jeszcze
may kawaek
cz
brzegu przedniego
i
si
jak
bocznego wargi
cz
Wiksza
wargi dolnej,
Z bocznych jej czci zachowa si po
wargi górnej strony prawej.
cay jej przód jest zupenie zniszczony.
stronie prawej sam kt, po stronie lewej za kawaek na 37 mm dugi, przylegajcy do kta.
Uwaa naley za szczliw okoliczno, e te czci warg pozostay przy czciach mikkich, poniewa dokadne ich zbadanie uzupenia w niektórych punktach stosunki opisane
a mianowicie
przez
Niezabitowskiego.
Przypatrujc si tym wargom, a zwaszcza wardze górnej strony lewej
ju goem okiem
widzimy na ich powierzchni
od zewntrz do wewntrz, a take
mieszcz si
w
mae
brózdach samych jak
i
bieniach wosy, które miejscami jak np.
centymetr.
Brózdy
i
zagbienia
wyranie si zaznaczajcej,
z
brózdy, które przebiegaj
zagbienia, które
midzy
w ktach
niemi.
w pewnem
Przez lup
w
(tab.
LIX, ryc.
kierunku
skonym
od
oddaleniu
siebie
wida tkwice w zag-
pyska wystaj po nad powierzchni na
wosami sigaj po
która biegnie równolegle
stronie
wewntrznej warg do
do szpary pyskowej. Po za
W
8),
linii
t
jaki
do
lini po-
dolnej cile do siebie
ktach pyska brzegi wargi górnej
przylegaj i s spaszczone. Ich szeroko wynosi po stronie prawej 43 mm, po stronie lewosami,
wej 32 mm. Powierzchnie stykajce si s równie i tutaj opatrzone zagbieniami
które sigaj do kta wewntrznego szpary pyskowej. Od tego kta rozpoczyna si gadka bona
luzowa. Z tego wynika,
wargi u okazu Staruskiego byy sztucznie do wewntrz wywrócone, zwaszcza po stronie lewej
od przodu gowy, w mniejszym za stopniu po stronie
prawej. Naley sobie zatem w wyobrani wargi wywróci tak, aby wewntrzna powierzchnia
gadka sigaa do samego brzegu warg, a wosami pokryte czci byy odwrócone na zewntrz.
Uzupeniajc sobie czci warg, przy skórze pozostae, czciami wyej opisanemi, otrzymamy
wierzchnia
warg
jest
gadka.
i
i
e
i
zgodnie z twierdzeniem
Brandta
(9)
wargi bardzo zgrubiae
i
waeczkowate.
—
cz
Przednia
wargi górnej
chowana. Jest ona, tak jak
Jak
rozszerzona.
dzy
zewntrzn
w
i
bocznych czciach warg tak
górnej,
Brandt
rysuje
jaki
znamienny
(11)
w
tutaj
caoci
za-
i
warg po istniejcych na powierzchni zagbieniach.
ladu wyrostka
Jakiegokolwiek
i
w
prawie
ale
w kierunku przodo-tylnym
atwo mona ustali granic mi-
pyska, zupenie spaszczona
wewntrzn stron
a
wprawdzie znieksztacona,
jest
w ktach
—
283
palczastego, zwieszajcego
si z przedniego koca wargi
rekonstrukcyi nosoroca wochatego
(Rh. tichorhimis)
nosoroców wspóczesnych prócz gatunku Rh. simus,
nie znalazem. Równie nie znalaz go Schrenck (68) u nosoroca z nad Jany. Gdyby
istnia cho may wyrostek, powinien by zachowa si lad jego wanie w czci rozszerzonej
dla wszystkich
i
jaki jest
i
spaszczonej przedniego
koca
wargi górnej.
Pod wzgldem ksztatu pyska zbliaj si nosoroce
Schrenck a
przez
ow krótsze,
(68),
cz
szeroka przednia
najwicej do
mm.
Jeeli
czymy do wymiaru
dzie
1774-824-82
lecz
ma w
dolnej
ktem
zasadzie
czy
wemiemy
ten
si pod
dugo
dugo
mm. Warga
sam
dolna
co
ksztat,
ktem
czci
jest
dugo
czci
Przedni
górna.
ma
dugi,
czyli
126
= 274
mm.
Gowa nosoroca Staruskiego bya
który
miaa za ycia
z
boków
zgnieciona,
zwierzcia.
skutkiem tego okolica py-
ni
cakowita
górnej
i
okoo 260
podanemi
mm
dla wargi dolnej. Liczby te
dla nosoroca, opisanego przez
Przyjmujc
tem
Zachowaa si tylko, jak si zdaje, w
pyska, która wedug Niezabitowskiego
prostoktny.
dugo
grubo
jego
wygld od
Przy wypychaniu nosoroca trzymano si odlewu
gowy, wykonanego zaraz po odkopaniu zwierzcia. To te pysk
glony,
mniejsza,
mm dugoci,
e dugo wargi
brzeg
skowa, uwzgldniajc jeszcze wywrócenie warg do wewntrz, przybraa nieco inny
tego,
mm,
i
wargi górnej.
mm
rhi-
dwa razy
doliWynosi ona b-
wargi górnej
jej
o po
wargi górnej 177
wedug Schrencka wprawdzie
prostym brzeg boczny, 74
wynosiaby 1264-744-74
w czci boczne
take »square mouthed
przedniej
bocznej
otrzymamy cakowit
pierwszego,
= 341
(68) wynosi
zwaszcza okaz opisany
(Rh. simus), poniewa bardzo
prostym przedua si
podobnie jak u Rh. simus, nazwanego susznie
a bocznej 82
a z nim
nosoroca biaego
wargi górnej pod
noceros«. Wedug Schrenck a
kopalne,
ma
ksztat raczej
zaokr-
granicach zupenie normalnych
(47) wynosi
300
mm
dla wargi
zgadzaj si mniej wicej z liczbami wyej
Schrencka.
nosoroca Staruskiego ksztat pyska prostoktny uwzgldniajc przy
nie róni si pod tym wzgldem wielce
warg, dochodzimy do wniosku,
dla
i
e
od wspóczesnego Rh. simus.
Opisy autorów, dotyczce warg tego gatunku,
s
zbyt krótkie,
mona korzysta. Braki te uzupeniaj jednak dobrze ryciny, do opisów przydane,
znajdujce^si w pracy Sclatera (72), Coryndona (15), Ray Lankestra (60), Trouaby z nich
es sar ta (79)
i
Rooswelta
(63).
Na
wszystkich rycinach
wida
wargi
silnie
zgrubiae,
wa-
kowate (»rubber-like« wedug Coryndona), doskonale przystosowane do ywienia si traw.
Minie silnie w nich rozwinite, przemawiaj za dostateczn ich ruchomoci. Stan zachowa-
rop umoliwi zbadanie niektórych szczegóów ich budowy w
byo moliwe w zasuszonych okazach syberyjskich. Brandt (9)
nia warg, przepojonych
dokadniejszy,
ni
to
sposób
opisuje
na wargach nosoroca z nad Wilui brodawki, majce / i do 1 linii rednicy, i zagbienia
z wosami, lecz wzajemny stosunek brodawek i zagbie ani z opisu jego, ani z rysunków
pojedywosy na wargach
nie jest dostatecznie zrozumiaym. Dalej twierdzi Brandt,
1
e
s
—
czo rozsiane,
Schrenck(G8)
—
284
natomiast znajduje na wargach nosoroca z Jany
wosy pcz-
kami ustawione.
s
Wargi nosoroca Staruskiego
w
w
brózdach sztucznie wytworzonych,
ma wygld
scach powierzchnia
s
zuszczy, widoczne
ni
mniejsze,
o wiele
i
owdzie pokryte naskórkiem, jak np.
w ktach
miejscach, w
W innych
ziarnisty.
pyska.
i
W
tych miej-
których naskórek si
nadaj powierzchni wygld kosmaty. Brodawki
które
Brandt,
podaje
tu
zagbieniach wosów
drobno
brodawki,
jeszcze
Maj
tylko przez mikroskop widzialne.
i
s
one ksztat
stoków na kocu zaokrglonych. Podstawami swemi stykaj si ze sob, a dugo ich przewysza rednic podstawy dwukrotnie. Powierzchnia skóry waciwej, na której stoj brodawki,
przy dokadniejszem
od
poodzielanemi
siebie
ma wygld
ciwej
badaniu
wzkiemi
tylko
i
na ich krawdzi,
Zarówno naskórek
jak
listewkami.
s
Brodawki
kratkowany.
ciankach listewek
niezupenie równa, lecz opatrzona pytkiemi zagbieniami,
jest
umieszczone,
za w samem
nie
s
brodawki
i
Skutkiem tego powierzchnia skóry wa-
si
jak
na bocznych
tylko
zdaje,
zagbieniu.
zniszczone
w pewnych miejscach warg. Tutaj
w której mieszcz si tylko otworki
gadka powierzchnia skóry waciwej,
ksztadla wosów. Te nieco uszkodzone miejsca nadaj si najlepiej do zbadania uoenia
zagbienia wotów zagbie wosowych na wargach. Zdanie Brandta i Schrencka,
te widoczn
jest
i
e
s
sowe na wargach
na wargach przecitnie
siebie przecitnie
wnie
znaczne,
na
ni w
rzadziej rozsiane
w
mm
odlegoci 2
odlego
mm.
1
/2
od
Bónice
w
ustawione
w skórze zbliaj
zagbie tych miejsc
podczas gdy
siebie,
rozmiarach
s
zagbienia na wargach
a mianowicie
i
skórze, jest o tyle suszne,
wiksze ni na
przecitnie
s
one
si do
s
ró-
skórze.
wymierzy dokadnie rednic zagbie, poniewa ich brzegi z powodu starcia
naskórka s uszkodzone, a same zagbienia z powodu pofadowania si skóry znieksztacone.
one w kadym razie na ogó dusze ni na 1 mm. Bozmiary tych zagbie byyby zreszt
obojtn, gdyby nie czya si z ni kwestya uwosienia, rozpatrywana poniej.
rzecz
Wszystkie zagbienia nie prowadz w gb prostopadle do powierzchni, lecz skonie
Trudno
jest
S
do
od przodu ku tyowi. Skutkiem tego ogrodzenie tylne otworków
gdy przednie zlewa si zupenie z powierzchni skóry.
za
jeden otwór, miejscami
jest tylko
jeden otwór, to
jest
obok
kilka
on zazwyczaj bardzo duy,
brodawkami
i
naskórkiem,
lecych w odsonitych czciach
mao
way si
ci
tylko z nich wystaj.
odygi,
O
z
warg
e
w
s
stosunki
warg,
Jedynie
te
zawsze wyrane, podczas
Ilo zagbie,
siebie skupionych.
jest
Jeli
s
jeli jest ich kilka, to
koci, ale zawsze mniejsze od pojedynczego otworu.
kryte
jest
W
same,
jest
widoczny tylko
one rozmaitej wiel-
s
miejscach, gdzie wargi
ale
mniej wyrane.
W
jeszcze po-
zagbieniach,
znajduj si jeszcze wosy, które po wikszej cz-
w
rowkach midzy fadami
w ktach
i
pyska zacho-
dochodzce centymetra dugoci.
stosunkach uwosienia warg nosoroca Staruskiego pouczaj
podunym prostopadym do przebiegu wosów.
osadzone w wargach, tak jak Schrenck twierdzi,
kierunku
s
zmienna, miejscami
nas najlepiej skrawki
Ze skrawków okazuje
i
pczkami (tab. LXII,
ryc. 19), i to prawdziwymi pczkami wedug mianowictwa de Meijera (39). Wyjtkowo tylko
znale mona byo pojedynczy wos, który wyrónia si od zwykych wiksz gruboci
si,
wosy
t.
By
(64),
gbszem
osadzeniem
czyli
zatokowy,
chocia trudno byo dopatrzy si zatoki jako
nienia skóry.
i
barw
Brandt zauway
prawie
czarn.
prawdopodobnie
te
to
j.
prawdopodobnie
takiej,
wosy, skoro
z
twierdzi,
wos dotykowy
powodu
silnego
ci-
e stoj pojedynczo
—
Ilo wosów, poczonych w
jeden pczek,
wynosi
wedug moich bada
przecitnie
si cokolwiek wicej wosów.
Kady wos mieci si w wasnej
pod powierzchni skóry. Tu dopiero zlewaj si wszystkie torebki w jewspóln, obejmujc cay pczek. Grubo wosów jest rozmaita. Rzadko trafiaj si w je-
5 do 8;
rzadko tylko
trafia
sigajcej
torebce,
dn
—
285
dnym pczku wosy
o jednakiej gruboci,
zazwyczaj widzi si jeden lub dwa grubsze
wosy
poród cieszych, których rednica dochodzi do 32 K Przewana ilo wosów
poszczególnych pczkach ma budow zupenie jednorodn, w której nie mona rozróni
(na 40
w
ani
\J-)
skórki,
w
ani
kory,
ani
rdzenia.
Rdze
widoczny
jest
w
tylko
grubszych
wosach,
lecz
wosów przemawia wedug mego zdania za
tern, i osobnik, posiadajcy te wosy, by jeszcze mody, u którego wos by mao zrónicowany. W skórze nosoroca opisanego przez Brandta (9), a nieco starszego od Staruskiego, wosy miay ju wyrany rdze
nie róniy si zdaniem autora sw budow od
wosów innych zwierzt.
Podczas gdy odygi wosów nosoroca Staruskiego s dobrze zachowane, korze ce-
i
nich
jest
bardzo
Jednorodny wygld
cienki.
i
i
bulka
s
zawsze uszkodzone, prawdopodobnie
ni
tycznej,
rogowej.
dlatego,
e zawieray
Komórki pochewki wosowej zewntrznej
i
wicej
istoty
protoplazma-
le
wewntrznej
zupenie
luno okoo wosa, równie jak i komórki podstawy cebulki. Wszdzie wytworzyy si przestrzenie wolne okoo korzenia. Rozpatrujc skrawki podune, ma si wraenie, i wystarczy-
oby
lekkie pocignicie,
wao si
tak
tach pyska.
aby
wos
z torebki
wyj.
mao wosów dlaczego utrzymay
Doda tu naley, e wos sam jest
i
Obrazy
si
w
tómacz nam,
te
dlaczego zacho-
miejscach ochronionych, jak np.
niezmiernie amliwy,
co
w k-
równie przyczynio
si do zniszczenia uwosienia.
Na skrawkach widoczne
ci
koo
jest
szyjki
torebki
wosowej
miejsce,
w
którem mie-
si gruczo ojowy. Komórki same, wypeniajce wntrze gruczou ulegy zanikowi, pozo-
stao tylko ogrodzenie z tkanki cznej, które uwydatnia ksztat gruczoów. Byyby
w
ksztacie prostych torebek nierozgazionych,
O
zaginajcych
i
zwajcych si
to
otwory
do szyjki
to-
zachoway si gruczoy potne, chocia granice komórek, wycielajcych cewki, zatary si a jdra ich zaniky. Pozostao równie i tutaj tylko ogrodzenie
cznotkankowe, do którego przylega od wewntrz warstwa substancyi bezksztatnej, wytworzonej z istniejcych kiedy komórek. Na wewntrz tej warstwy pozostao wszdzie jeszcze wiato
cewki gruczoowej. Przewód rozpoczyna si w gbi otworku wspólnego dla caego pczka
rebki
wosowej.
wiele lepiej
wosów biegnie nastpnie wzdu pczka, a przeduajc si w cewk, tworzy pod cebulkami wosów kbek, rozpocierajcy si na znacznej przestrzeni pod pczkiem wosów. Przypomina to zupenie stosunki, które w skórze konia opisa midzy innymi Chodakowski (14)
Bonnet (S). Z mini prostujcych wosy (m. arrecoresj nie zauwayem adnego ladu,
nie mog wic powiedzie, czy zaginy, czy w ogólnoci nie istniay.
i
i
Skrawki mikroskopowe, wykonane z warg nosoroca, okazay jeszcze kilka szczegóów,
które
zasuguj na uwag.
Mianowicie
komórek zarówno tkanki cznej
jak
w
skrawkach tych zabarwiy si hematoksylin jdra
te naskórka
i
pochewek wosowych.
Na
pierwszy rzut
róniy si od preparatów z wieego materyau wykonanych. Przy dokadniejszem dopiero zbadaniu mona byo zauway powyej ju wymienione braki, jak znieksztacenie
rozlunienie komórek nabonkowych, do czego naley jeszcze doda zupeny
oka preparaty
te nie
i
brak tkanki nerwowej.
Natomiast uwydatniaj si
bardzo piknie naczynia krwionone.
T-
—
—
286
wyróniajce si od innych naczy krótkiemi prkami,
tnice,
uoonemi, wstpuj
grube gazki,
brodawkowej
pozna
skóry
waciwej ku
powierzchni,
jej
osi
naczynia
rozdzielaj
gdzie
si na
dce do gruczoów potnych podstawy pczków wosów, tudzie do warstwy
skóry. yy s mniej wyranie widoczne. Tylko w kilku miejscach zdoaem rozi
naczynie ylne
dzo dua, a
gbi
z
do
prostopadle
w
w
przekroju poprzecznym
wietle znajdywaa si masa
i
skonym, poniewa rednica
podobna do skrzepu
ziarnista,
jego
byo
bar-
krwi.
adnych ciekawszych szczegóów. Bona luzowa jest zupenie gadka jak w innych okolicach jamy pyskowej. Nabonek jest zupenie
zniszczony a z nim zaginy take drobne brodaweczki. Tylko tu
owdzie wida jeszcze
Wewntrzna
strona warg nie dostarczya
i
may
by
otwór wyranie ogrodzony, który
prawdopodobnie ujciem gruczou luzowego.
B) Podniebienie (palatum).
Mikkie czci podniebienia znajdoway si
w zwizku
jeszcze
innemi mikkiemi
z
czciami prawej poowy gowy. Po odpreparowaniu
oczyszczeniu z ropy naftowej podniebienie ma wygld kawaka skóry o barwie brudno-brunatnej, w tylnym odcinku z odcieniem
i
oliwkowym. Podniebienie okazuje
do znaczne znieksztacenia
LIX, ryc.
(tab.
9),
Na przestrzeni, odpowiadajcej podniebieniu twardemu,
rodkiem fad poduny, dzielcy podniebienie na nierówne poowy, praw
nieco
badanie.
jego
które utrudniaj
biegnie
wsz
sz. Nadto strona prawa
jest
wypuklona ku
Midzy czwart par zbów przedtrzonowych
znajduje
si brózda poprzeczna,
w
za
stronie grzbietnej, lewa
ku
i
prawie
lew
szer-
stronie brzusznej.
podniebienie jest przedziurawione, nadto
atwo si
której podniebienie
Od
zgina.
tego miejsca bie-
poduna ku tyowi, znieksztacajca podniebienie mikkie, którego koniec wolny
wykrzywiony w stron lew. Na brzegach podniebienia wida wycicia, które odpowia-
gnie brózda
jest
zbom
daj
cz
i
trzonowym. Poza podniebieniem mikkiem znajduje si jeszcze
Na bokach podniebienia mikkiego zwieszaj si strzpy
nawet mini. Pominwszy znieksztacenia rozmaite, stan zachowania podniebienia
powoki wysania
cigien, a
jest
przedtrzonowym
gardzieli.
na ogól stosunkowo bardzo dobry
kadny
obraz jego
Dugo
budowy
e
tak,
z preparatu
mona
odtworzy
sobie
do
do-
anatomicznej.
caego podniebienia wynosi 398 mm, z czego przypada 255 na podniebienie
Szeroko zupenie na pask uoonego
twarde, a 143 na podniebienie mikkie.
podniebienia
kocu 43 mm, przed pierwszym zbem przedtrzonowym 100 mm, na
kocu podniebienia twardego 88 mm, w najszerszem za miejscu podniebienia mikkiego
105 mm. Grubo podniebienia twardego wynosi 3 mm, mikkiego 12 mm.
Biorc pod uwag ksztat podniebienia kostnego w czaszce, widzimy, e nie jest ono
paskie lecz sklepione, czyli e tworzy na przekroju uk. Stosunek dugoci ciciwy do uku
wynosi przed pierwszym zbem przedtrzonowym mniej wicej 4 5. Naley wic sobie wyowynosi na przednim
:
brazi,
w
e
brzegi podniebienia
w
rzeczywistoci
s
wygite ku
wypreparowanem obecnie podniebieniu brzeg lewy
podniebieniu twardem
w
czaszce znajdujemy nastpnie
odpowiadajce szwu podniebiennemu.
wzniesienie
fad po
jest
od strony grzbietnej,
ale
W
preparacie
nie posiada
stronie brzusznej podniebienia, który
Otwory sieczne (foramina
w
stronie brzusznej,
wygity ku
linii
takich
rozmiarów, jak
Bezporednio, bo
Na
nizkie wzniesienie,
widocznem
byby zatem wytworem
inciswa).
stronie grzbietnej.
rodkowej
podniebienia
podczas gdy
jest
dobrze to
wyej wspomniany
sztucznym.
4
mm
poza brzegiem
—
przednim podniebienia,
ryc.
symetrycznie
s
wewntrzne
Ich brzegi
9).
le
—
287
do
mm
na 135
rodkowej dwa otwory sieczne
linii
od siebie
oddalone,
w rednicy 3 mm. Otwór prawy znajduje si na grzbietnej stronie podniebienia w
mem miejscu, co na brzusznej, lewy za prowadzi do przewodu, którego ujcie jest
mm
nie grzbietnej przesunite o 3
dalej
widocznem
jest
nadcite, 4
tern sa-
po
stro-
mm
du-
przeduenie przewodu, zwracajcego si ku tyowi.
gie
Beddard
i
na zewntrz; a
LIX,
(tab.
za same maj
otwory
Treves
i
(4
i
5)
rysuj otwory sieczne
w
podniebieniu Rh. sumatrensis
sonclaicus. nie opisujc ich jednak wcale.
w
si wspomniany fad, który
jest
paski
mao
i
ponad powierzchni podniebienia
tylko
równie za wytwór
Bezporednio poza otworami siecznymi znajduje
pierwszym swym odcinku, 38 mm dugim i 13 mm szerokim,
midzyszczkowym
ramen palatinum
Brandt
(Zioischenkieferloch),
anterius
w
T cz
otworze
(41)
uwaam
fadu
podniebienia
kost-
otworem
nazywa go
foramina inciswa, inni footworu uwydatnia si wyranie po stronie
Ogrodzenie tego
*).
odpreparowanego podniebienia
grzbietnej
w
Meyer
poniewa mieci si cakiem
sztuczny,
Otwór ten nazywaj róni autorowie rozmaicie.
nego.
wystaje.
ksztacie
(11)
trójkta równoramiennego,
którego pod-
ma 35 mm, a jego wysoko 65 mm dugoci, co odpowiadaoby liczbom, podanym przez Meyera (41) dla apertura palat. (mianowicie 33 71 mm).
Listewki podniebienne (rugae s. plicae palati) zachoway si w preparacie bardzo
dobrze (tab. LIK, ryc. 9)
róni si co do iloci, ukadu ksztatu do znacznie od tyche
u gatunków nosoroców obecnie yjcych. Na znaczenie listewek anatomowie zwrócili uwag dopiero w nowszym czasie. S one, jak z piknego dziea B e t z u s a (62) wynika, dla kadego
gatunku zwierzt w sposób charakterystyczny uoone. Betzius nie bada nosoroca, natomiast Garrod (24), Beddard
Treves (4 5) uwzgldnili listewki u Rh. sumatrensis
Rh. sonclaicus. Ilo listewek wedug tych autorów wynosi u Rh. sumatrensis po kadej
stawa nad otworami siecznymi
i
i
i
i
i
i
i
stronie
U
11,
u
Rh. sonclaicus
maj
tamtych gatunków listewki
prawdziwe
listewki,
dla
uoone
Betzius, u konia
i
Rh. sumatrensis
osa
podniebienia listewki obu stron
asymetrycznie
i
istnieje
i
i
i
w
w
linii
tylko 8.
W przednim
nie zbiegaj
w
si
linii
jak to wynika z ryciny listewek
nietylko
si ze sob
ich
ty zwróconym.
u nosoroców,
wogóle wikszoci zwierzt sscych.
cz
jest
u staruskiego natomiast istniej
wystajcym
z brzegiem
Asymetrya listewek pierwszych
claicus.
zuje
Garrod
s
gdy u Staruskiego nosoroca
ksztat waeczkowaty,
ukowato wygite,
odcinku podniebienia listewki
jak to zaznacza
podczas
13,
rodkowej,
Rh. son-
lecz take, jak
W
wyka-
dalszych odcinkach
k-
rodkowej, albo zbiegaj si pod
Z powodu znieksztacenia podniebienia i obecnoci fadu rodjekowego u nosoroca Staruskiego, listewki nie stykaj si wprawdzie w linii rodkowej,
tem rozwartym ku przodowi.
s
dnak na ogó symetrycznie uoone.
bardziej
a
III
od
lewej
wystajcego punktu podniebienia
w
s
od
II
o 12
mm.
)
palatina
Poniewa otwór
s.
dla
si
w
linii
strony prawej oddalona jest
rodkowej o 27 mm,
siebie
oddalone rednio
odlegoci 25
mm
II
o 16
od
I
od naj-
o 24
mm. Po
mm,
stronie
od przodu, druga od pierwszej
nosoroca kopalnego odpowiada otworowi /. incisivnm -f fissura nasojest lepsz, ni inne; ze wzgldu jednak na jego
f. palatinum anterius
ten u
Stensonis, nazwa
otworów podniebie nych tylnych (f. palat. post) proponowabym zanazw
otworów podniebie nych (f. palatina), a przedni otwór nazwa apertyche
znaczenie odmienne od
chowa
Dalsze listewki
pierwsza listewka znajduje
x
Pierwsza
listewka
tura palatina.
—
16
mm,
które
w
a
s
samej mniej wicej
tej
—
288
s
uoone
odlegoci
nieco bardziej do siebie zblione. Podczas gdy pierwsze
mao
sunkowo
rozwinite
mao
i
wystajce,
to
II,
IV
III,
i
wyjtkiem
z
dalsze,
i
ostatnich,
s sto-
3 ostatnie listewki
i
V wychylaj si wyranie
z po-
wierzchni podniebienia.
Naskórek na wszystkich listewkach
w
myli
listewki
wyrany rzeby
obraz
warstw naskórka
jeszcze
zniszczony;
jest
przynajmniej na
mm
1
sobie
grub, otrzymamy wtedy
podniebienia.
ma
Odcinek dalszy podniebienia, poza listewkami pooony,
ma adnych
uzupenimy
jednak
jeli
gadk
powierzchni
nie
i
szczegóów ze wzgldów anatomicznych ciekawych.
Podniebienie mikkie (palatum
Pominwszy pomiary
wedug
których atwo rozróni podniebienie twarde od mikkiego, rozpoznajemy granic midzy niemi
wyranie po stronie grzbietnej preparatu. Bona luzowa, pozbawiona nabonka, utrzymawszy
si tutaj, pokrywa tylny brzeg choan
lemiesza, oddajc w zupenoci pooenie ksztat
tych czci szkieletowych. Podniebienie mikkie ma 143 mm dugoci, 105 mm szerokoci
i
12 mm gruboci. Pomiary szerokoci
gruboci odnosz si tylko co przedniej czci podniebienia mikkiego, tylna jego cz, majca 45 mm dugoci
zwieszajca si ku krtani, jest
nieco wsza
tylko na 1 mm gruba. Czci boczne podniebienia przeduaj si bezporednio w uki podniebienno-gardzielowe. Brzeg tylny, lecy midzy podstaw jzyka nagoni
jest ukowato wycity (tab. LIX, ryc. 9). Ciciwa tego uku wynosi 44 mm. Powierzchnia podniei
molle).
gruboci,
i
i
i
i
i
i
bienia
mikkiego
tyowi
za
si.
w
jego odcinku
ma
przednim misistym
na odcinku wolnym cienkim, jak
i
drobne wgbienia
na caej zreszt powierzchni
grzbietnej,
Bozpatrujc powierzchni podniebienia mikkiego lup, widzimy na
w
które przebiegaj
otworki,
kierunku prostym
niewtpliwie ujcia gruczoów luzowych,
toci.
Owen
stw na 7
mikkiego
3
(53) podaje,
cal a
nos.
(^
wida na
w
gruczoy tworz
mm) grub,
Gar rod
a
skonym
które znajduj
Rh. sumatrensis, gruba na
Prócz tego
biestwa
8
e
lub
powierzchni
mikkiem
e
(24)
opisuje,
ca l a
(=19 mm),
/4
obfituje
i
w gb. S to
w wielkiej obfi-
cz
przednia
drobne
Eh. indicus war-
nos.
wiksze otwory,
gdzieniegdzie
do otworów na korzeniu jzyka
ich ksztatu
si na podniebieniu
wygadza
liczne
niej
od powierzchni
podniebieniu
3
wyniosoci, ku
i
w
gruczoy.
które
migdakach naley
podniebienia
wedug
uwaa
podo-
jako to-
rebki limfatyczne.
Obraz mikroskopowy bony luzowej podniebienia twardego.
podniebienia twardego
naskórka.
w
skórka
mikkiego,
Dokadniejsze badania
wyej podany, odnosi si do bony
lup dokonane, wskazuj jednak na
Takie miejsca,
o rozmiarach [wikszych
tylnych odcinkach podniebienia twardego,
biennemi, a nareszcie na przednim
mm
istnienie
lub mniejszych,
gdzie cieniutka
dugiem a
3
mm
kocu
szerokiem.
Z
powego zbadania na skrawkach. Jedn
drug
cz
gerta.
Skrawki pierwszym
mieszanin Van Giesona,
i
barw
ciemniejsz
znajduj si rozsiane
pod listewkami podnie-
podniebienia przed otworami siecznymi
tegoto miejsca
warstwy na-
warstwa nabonkowa da si od-
chyli lub odskroba, nastpnie znajdujemy nabonek gdzieniegdzie
13
luzowej, pozbawionej
pewnych miejscach podniebienia twardego, wyróniajcego si
od otoczenia.
w
i
Opis
wycito
may kawaek w
w pamie
na
celu mikrosko-
cz tych skrawków zabarwiem hematoksylin eozyn,
trzeci cz na wókna spryste mieszanin Weii
a
drugim sposobem zabarwione
dzo wybitne zrónicowanie si naskórka
i
tkanki
(tab. LVII,
ryc.
2)
wykazyway
bar-
cznej: naskórek zabarwia si hematoksy-
—
—
289
za Van Giesona
róowy, w drugim na
lin na kolor fiokowy, mieszanin
na kolor óty, tkanka
szym przypadku na
jaskrawo
wieych
z
Mieszanin Weigerta zabarwione skrawki
tkanek.
midzy naskórkiem
wybitnych rónic
stw komórek
kolor
zrogowaciaych
silniej
w
czerwony, jak
nie
pierw-
preparatach
wykazyway wprawdzie
tak
czn,
tkank
i
uwydatniay natomiast wyranie wartudzie wókna spryste w wysmukych
ich granice,
i
czna w
brodawkach czno-tkankowych.
Obecnoci jder
staci
które
ciaek o nieokrelonych rozmiarach
mieszcz si na
w
tworzy
pokurczon
i
w
mas
tkanki
tkanki ulegy
W
szczególnoci
w nastpujcy
przypada
znacznemu
02
sposób
po-
tych komórkach,
jest
popkany
sob
komórek,
Naskórek
ze zlanych ze
i
skurczeniu.
przedstawia si
(tab. LVII, ryc. 3):
bony luzowej w
obraz
Grubo
przekroju
mikroskopowym
warstwy naskórka wynosi 09 mm, z czego
mm
na warstw powierzchown zupenie zrogowacia, jak to wykazuje zabarwiemieszanin Van Giesona i zabarwienie granic komórek mieszanin Weigerta. Komórki
óte
maj ksztat usek
nie
w
cznej w brodawkach, a namidzy nabonkiem tkank czn, dowodz,
wókien
przebieg
stpnie przestrze szczelinowata, wytworzon
e
bez zarzutu.
jest
do
Wykowaty
w
lady
rogowej naskórka.
i
ogólnoci nie
swych gbszych warstwach prawie jednolit
znacznie.
z nich tylko
ksztatach, widoczne zwaszcza
granicy warstwy twórczej
zachowania tkanek
Stan
i
dao si barwikami wykaza; pozostay
nie
mniej lub wicej spaszczonych
znajduje si istota jednorodna (homogen),
W
o granicach nierównych.
wntrzu
ich
sabo si barwica. Jder
lub ich resztek nie wida.
Komórki zachoway swój ksztat niewtpliwie dziki zrogowaceniu, podobnie jak komórki rogu
nosowego tego nosoroca, co prawda jeszcze silniej zrogowaciae.
gbszych warstwach gra-
W
nic
komórek zabarwieniem
nie
mona
wykaza.
Wród
prawie jednorodnej
istoty
wyróni drobne luki, okalajce bryk
Otó te luki monaby uwaa jako granice
wicej si, daj si gdzieniegdzie
mniej wicej
wielko
wówczas, jeli
histologicznych
komórki.
w tej bryce
w gbszych
widoczny
warstwach naskórka
Brodawki czno-tkankowe
wierzchni naskórka
(tab.
s
LVII, ryc.
wykaza
nie
S
one,
nie bar-
majcej
komórki zwaszcza
mona.
stosunkowo bardzo dugie
2).
i
istoty,
Zreszt jakichbd innych szczegóów
lad jdra.
jest
tej
jak to
wida
i
sigaj do 02
przez lup,
mm
pod po-
miejscami na po-
wyduone o maczugowato zgrubiaym kocu. Wikszo brodawek rozszczepia si bezporednio tu nad podstaw albo nieco
wyej na 3 — 4 wtórne brodawki, pooddzielane od siebie jednorodn istot komórkow naskórka.
Wókna klejodajne brodawek jak wókna spryste, zabarwione metod Weigerta, przebiegawierzchni podniebienia,
pozbawionego naskórka, nitkowato
i
W
jce przewanie na obwodzie brodawek, okazuj przebieg wykowaty.
warstwie gbszej
oba rodzaje wókien, przeplatajc si jak zwykle, ukadaj si równolegle do powierzchni bony
luzowej.
w
Zauway
których cianie
tu
mona
gdzieniegdzie przekroje
zachowaa si wyranie
naczy krwiononych, zwaszcza
jeszcze tylko tkanka
C) Jzyk
czna
i
ttnic,
sprysta.
(lingua).
Jzyk znajdowa si jeszcze w zwizku z czciami mikkiemi prawej strony gowy, od
której trzeba byo go oddzieli dla dokadniejszego zbadania. Jest on w ogólnoci bardzo znieksztacony, poniewa mieci si do poowy na zbach trzonowych prawej poowy szczki dolSkutkiem tego poonej, jak o tem wiadcz gbokie odciski zbów na dolnej jego stronie.
WYKOPALISKA STARIJSKIE.
37
—
eni
przedni koniec jzyka
ktem
ustawiona pod
jzyka
jest
dugie
i
15
mm
misz za
LIX,
(tab.
ryc.
Po za
10).
kocem jzyka
wyranie ograniczone
LIX, ryc. 10)
(tab.
jego przesunity
mm
wytworzya si powierzchnia boczna na 50
której
prostym do powierzchni podniebiennej jzyka.
zniszczony
stronie preparatu
po prawej stronie spaszczony,
jest
zupenie na stron lew, na
—
290
szerokie, przez które
przebiegaj skonie
i
szeroka,
Przedni koniec wolny
si po prawej
znajduje
nieco wystajce pole, na 38
m
poodgraniczane 12 brózdami
listewki,
Na listewkach mona wyróni drobne, miejscami naskórkiem pokryte brodawki nitkowate.
Poniewa powierzchnia jzyka w otoczeniu tego pola jest wicej równa gadka, ni w normalnych warunkach, zachodzi pytanie, która z tych czci odpowiada rzeczywistoci? U nosoroców obecnie yjcych podaj autorowie obecno brodawek nitkowatych w bonie luzowej
Widoczne na niem listewki
brózdy
te rzeczywicie istniej na polu wyej wymienionem.
i
i
i
naley
skowej.
uwaa
w
wida w
za wytwory sztuczne, za odciski przedmiotu, który znajdowa si
Równie sztucznem byoby wygadzenie
powierzchni jzyka, jakie
jamie pyotoczeniu
owego odcisku.
kocem wolnym jzyka zachowao si jego wizadeko (freniilum),
w cznoci z bon luzow, wycielajc dno jamy pyskowej.
Pod zniszczonym
które pozostao jeszcze
Stosunkowo dobrze zachowa si tylny odcinek jzyka, z którym pozostay
w zwizku
uk podniebienno-gardzielowy, nagonia w ogólnoci krta.
Dugo jzyka, od przedniej ciany nagoni do wizadeka mierzona, wynosi 307
migdaki,
Jeli
i
rozprostujemy jeszcze
332 mm, jako
staa
ca dugo
w zwizku bona
strzpy,
znajdujce si na przednim
jzyka. Z
doln powierzchni jzyka
jzyka,
z jego
wizadekiem
luzowa, pokrywajca przedni koniec szczki
znacza si bardzo wyranie miejsce,
czy
i
kocu
w
dugo
dolnej.
W
mm.
otrzymamy
bonie
pozotej
za-
którem owija si ona okoo przedniego brzegu szczki
bony luzowej od wizadeka do brzegu
szczki dolnej wynosi 68 mm, naley przypuci, e wolny koniec jzyka mia tak sam
dugo. Do wyej podanej istotnej dugoci jzyka, wynoszcej 332 mm, trzeba doda jeszcze
jakie 35 mm. Koniec wolny jzyka byby zatem na 60 mm, a cay jzyk na 367 mm dugi.
W stosunku do dugoci gowy jzyk byby za krótki. Owen (53) podaje dla jzyka
samca Rh. indicus 2 stopy
3 cale — 686 2 mm, a dla jzyka samicy tego samego gatunku
i
si z wargami. Poniewa
tego odcinka
-
i
19
cali
= 482 mm
mego gatunku 10
Wedug Mayera (38)
linie = 269 mm. Gar rod
dugoci.
cali
i
3
dugo
wynosi
(24)
dugo
jzyka samca tego
sa-
znalaz u samicy gatunku Rh.su-
= 450
mm. Podczas gdy Owen i Garrod wyrajzyka na 17 /4 cali
nie podaj sposób, w jaki wymiary zostay dokonane, mianowicie od przedniej ciany nagoni
tem to tómaczy si
do przedniego koca jzyka, Mayer sposobu mierzenia nie podaje;
matrensis
3
i
wielka rónica,
jaka zachodzi
otrzymanemi przez
Owena
i
midzy pomiarami
Gar rod a, nawet
Owena.
jego a
dla
W
dugoci jzyka
porównaniu z liczbami,
samicy,
dugo
jzyka
maa.
Najwiksza szeroko jzyka, znajdujca si na wysokoci brodawek okolonych, wynosi
80 mm. Od tego miejsca jzyk zwa si ku przodowi
ku tyowi, gdzie na linii migdaków
nosoroca staruskiego
jest
i
posiada
ju
tylko
65
mm.
W
szeroko mniej wicej 50 mm.
wysokoci 100
Pomiar ten nie
mm
jest
ocl
przypuszczalnego
dokadny, poniewa
koca
jest
wynosi jego
wzity z czci
znieksztaconej jzyka.
Wedug Mayera
(38)
szeroko jzyka Rh. indicus wynosiaby w
tyle
3
cale
—
i
= 88
3 linie
mm,
a na przodzie 2 cale
i
—
291
4
= 65 mm,
cala = 114-3
linie
wedug Garroda
(24)
za
sze-
jzyka Eh. sumatrensis w tyle 4.y,'
mm, a na przodzie 2 3/ 4 cala =
69 mm. Z podanych liczb, które oznaczaj rzeczywiste wymiary, trudno wyobrazi sobie
waciwy stosunek dugoci jzyka do jego szerokoci. Dla osignicia tego celu korzystniej jest
roko
=
posugiwa si wskanikami,
które oblicza
si z
najwikszej dugoci
liczb
Wskanik jzyka Rh. indicus wynosiby
Z
jc
»
»
Rh. sumatrensis
»
»
nosoroca staruskiego
liczb tych wynika,
si 100,
to
szeroko
e
jego
jeli dla
....
szerokoci jzyka.
32'7
25 4
-
.
.
.
.
21'8
dugo
Eh. sumatrensis przypucimy
wynosiaby 254,
i
innemi
czyli
jzyka Eh. sumatrensis wynosiaby jedn czwart
cz
jzyka równa-
sowy: najwiksza szeroko
dugoci
Podobny stosunek
jego.
wedug wskanika take u nosoroca staruskiego; szeroko jzyka jego wynosiaby
jedn pit lub jedn czwart dugoci. U nosoroca indyjskiego natomiast jzyk byby tylko
istniaby
duszy
trzy
razy
tem,
e dugo
od jego szerokoci,
co wydaje
si
jzyka bya niedokadnie podana.
mao
prawdopodobnem
i
wiadczy za
Ze wskanikiem, obliczonym dla Eh. su-
matrensis, nie zgadzaj si równie wymiary samej ryciny, podanej przez
Garroda
(24),
poniewa jzyk byby w stosunku do jego znacznej szerokoci, za krótki. Porównujc wskaniki jzyka nosoroca z Sumatry i ze Staruni widzimy, e prawie zgadzaj si ze sob. Jest
to zarazem pewien dowód,
przyjta przeze mnie dugo jzyka odpowiada rzeczywistoci.
Co do ksztatu, jzyk nosoroca staruskiego róni si wybitnie od jzyka opisanego przez
Garroda. Podczas gdy ten jest najszerszy przy swoim korzeniu i zwa si ku przedniemu
kocowi, to u staruskiego najwiksza jego szeroko znajduje si przed korzeniem w obrtyowi. Poniewa kobie brodawek okolonych, z którego to miejsca zwa si ku przodowi
e
i
rze jzyka nie jest znieksztacony, szeroko podana na 65 mm zgadzaaby si z rzeczywistoci. Ku przodowi przed rzdem brodawek okolonych jzyk zwa si do 74 mm,
a jeszcze dalej ku przodowi do 50 mm. Jest to liczba moe cokolwiek za wysoka, bo nie zgadza si z szerokoci przedniej czci podniebienia, wynoszc 43 mm.
Wolny koniec jzyka jest stosunkowo krótki, bo wedug mojego obliczenia miaby na
dugo tylko 60 mm. Mae rozmiary koca wolnego jzyka s jednak prawdopodobnie cech
znamienn dla wszystkich nosoroców, jak to wynika z uwagi Owena (54), który porównujc
jzyk konia z jzykiem nosoroców, mówi: »The horse has a relatively longer and
narrower tongue, with a greater extent of free tip, with much and various
motion and prehensil power«. Wolny koniec jzyka konia miaby wedug mojego podo chwymiaru 120 mm dugoci. Przedni koniec jzyka nosoroca byby mao ruchomy
tania pokarmu mao zdatny; t czynno obejmuj wedug Mayera (38) wargi, zwaszcza
i
U
górna warga chwytna, istniejca u wikszoci nososoroców wspóczesnych.
ruskiego, który nie
mia
wargi chwytnej, czynne
Powierzchnia jzyka nie
jest
byy
s
na
zupenie równa. Przez rodek jego przebiega
jego powierzchni liczne
zagbienia
i
poow lew
i
linii
rodtego
wyniosoci, a po bokach mniejsze lub
Owena
si wedug opisu
yera
(papittae filiformes).
i
w
praw. Prócz
wiksze brózdy.
(38)
sta-
obie wargi.
kowej pytka brózda, dzielca powierzchni symetrycznie na
widoczne
nosoroca
U obecnie yjcych nosoroców znajduj
Garroda (24) liczne brodawki nitkowate
(53),
Ma-
Niewtpliwie
—
istniay one
—
292
take u nosoroca staruskiego w
wielkiej iloci
na caej powierzchni jzyka, za-
choway si jednak tylko na jego przednim kocu w bardzo nieznacznej iloci
na wyej
opisanem polu odcinitem po prawej stronic jzyka. Ustawione one byy szeregami w wystajcych listewkach. Na kocu jzyka s bardzo nizkie, na owem polu za wysze. Brodawek
i
grzybkowatych
fungiformes) na jzyku nosoroca Staruskiego
(p.
w
nie znalazem.
Po-
Gar rod (24) nie znalaz ich wcale na jzyku Rh, sumatrensis, u Rh. indicus istniej wedug Mayera (38)
brodawek listkowatych (p. foliatae) nie
tylko w tylnych czciach jzyka. Równie
jawiaj si one u nosoroców, jak si zdaje,
ogóle bardzo rzadko.
i
znalazem na jzyku staruskiego okazu,
Natomiast
s
rozwinite
dobrze
mm w
na 50
szeroki
na ramionach kta
115
— 120
mm
najszerszej
ostrego,
staruskim
okazie
czci
jzyka.
o 10
—
za kadego
nie
zupenie symetryczny, jakote liczba ich nie
i
LIX,
Ostatnie
nagoni a
20 25 mm.
przednie
jest
(tab.
oddalone od przedniej ciany
— 170
nosoroców widocznie
(p.
ryc.
nie istniej.
vallatae),
10).
Zajmuj one
brodawki kadego
mm
Ukad
które za-
pas
brodawki mieszcz si
Prawie wszystkie
ku przodowi otwartego.
szeregu 165
z
okolone
brodawki
u wszystkich
choway si take doskonale w
adnego
które u
od
ich po
szeregu
s
rodkowej jzyka,
linii
obu poowach jzyka
po obu stronach równa: po prawej
jest
róni si do znacznie od tyche
sumatrensis, co do których Owen
Gar rod podaj, i gromana jzyku Rh. indicus
dz si obok linii rodkowej w cile ograniczonych maych okrgach. Ilo ich wynosi
u Rh. indicus wedug Owena 10 — 12, wedug Mayera po prawej stronie 15, po lewej
26.
12, a u Rh. sumatrensis wedug Garroda 33
za
wynosi 19, po lewej
Uoeniem swem
16.
brodawki
i
i
i
s
Ostatnie (tylne) brodawki
wiksze ni
S
take Gar rod.
one
jzyka uoone. Najwiksza
co podaje
przednie,
rednic dusz równolegle do osi
ich dugo waha si midzy 5 a 2 mm, najwiksza szeroko midzy 35 mm a 1 mm.
Wedug Mayera rednica ich wynosi u Rh. indicus 2 linie = 6 4 mm, wedug Garroda
u Rh. sumatrensis / cala = 4 2 mm.
sw
lecz owalne,
nie koliste,
-
1
-
6
Poza ostatniemi brodawkami okolonemi opada poziom powierzchni jzyka
kowej tylko agodnie,
t.
zw. fauces
nagoni
wystaje
spaszczona,
30
mm
(tab.
w
w
silniej
LIX,
za
ryc.
10).
czci
Z ni
cz si
16
gdzie
rozpoczynaj si
Midzy korzeniem jzyka
rodkowej znaczne
linii
przedniej
przeszo.
po bokach,
mm
pod
ktem
którego
wzniesienie,
szeroka;
i
w
rod-
linii
w wysokoci migdaków
nasad ku
sterczcej
górze
powierzchnia grzbietna
ku tyowi rozszerza si
to wzniesienie
jest
do
prostym powierzchnie boczne, tworzce przyrod-
zagbie jzykowo-nagoniowych. Wzniesienie to w swym przednim odcinku
odpowiada fadowi jzyków o-n agoniowemu (plica glotto-epiglotticaj, który u konia
jest krótki
zaokrglony. W nim przebiegaj minie jzykowo-nagoniowe, które wedug zdania Owena (53)
Mayera (38) u nosoroca indyjskiego s silnie rozwinite, a u nosokowe ogrodzenie
i
i
roca staruskiego
i
s
okazae.
Za podstaw
dla tylnej
czci
rozszerzonej
trzon nagoni, który rozpatrzymy szczegóowo przy omawianiu krtani.
tego
fadu
Bona luzowa,
suy
pokry-
wajca korze jzyka, jest na ogó gadka; czy bya tak za ycia zwierzcia, trudno osdzi.
Przypuci jednak naley, e bya pokryta gsto rozsianemi brodawkami wiotkiemi ksztatu
kosmków,
jakie rysuje
kich zwierzt
doczne
s
sscych
tylko
Owen
w
jeszcze
tej
na jzyku nosoroca indyjskiego
okolicy jzyka.
mae
otworki,
Na
korzeniu
umieszczone
i
jakie istniej prawie
u wszyst-
jzyka nosoroca staruskiego
przewanie po bokach jzyka.
wi-
Istniej
—
one jednak na wysokoci migdaków
go ni o wy eh
otworki
i
—
293
na nich samych
(vallemlae glosso-piglofficae)
mieszków limfatycznych
w
zagbieniach
jzykowo -na-
S
na fadzie jezykowo-nagoniowym.
i
(folliculi linguales), które
to
wedug rysunku Owena
znajduj si take na korzeniu jzyka nosoroca indyjskiego pomidzy wiotkiemi brodawkami.
Strona brzuszna jzyka, jak zaznaczyem na pocztku, jest zupenie znieksztacona,
poniewa
misz
gadka
spodu, jest
przesunity na bok jego lewy. Po stronie lewej jzyka jak
jest
zaznaczaj si wyranie
jego spodzie
ma
jzyka
pozbawiona warstwy naskórka.
ale
w
istnie u nosoroców,
i
na
zbów.
odciski
Bona luzowa, pokrywajca jzyk od
Lyssy, która wedug Owena (53 54)
i
okazie staruskim nie znalazem.
Gardziel (pharynx).
Przy czciach mikkich zachoway si
ogrodzenie
wprawdzie niezupene
gardzieli,
jeszcze,
jak dokadniejsze
dostateczne,
ale
gardzieli,
kami mini, nastpnie odcinek ciany
z
i
cz
uku
i
górnej
podniebienno-gardzielowego;
druga
cao.
aby z niego odtworzy
Mianowicie zachowaa si przy podniebieniu lewa ciana
tylnej
badanie wykazao,
wzmocniona
ujciami
cz
jeszcze strzp-
trbek suchowych
jego jak
i
pocztek przeyku
pozostaa przy jzyku.
Dugo
dlastej
(który
nego brzegu
moe by
gardzieli
tkwi jeszcze
chrzstki
tylko
w
onych gowach,
w czciach mikkich jzyka
piercieniowatej
przecitych
niebienia do tylnego brzegu
w
linii
koci
ii
c
ker
t
(64)
od tylnego
gardzieli nie
poziomie krtani 70
brzegu koci skrzy-
po stronie prawej) do dolnego
u nosoroca 190 mm, która
bowiem dokona
to
i
tyl-
miara
na zamro-
tego pomiaru
rodkowej. Pomiar ten jednak nie odbiega zbyt daleko od
skrzydlastej.
0'4,
koca
pod-
jamy pyskowej 340
mm
jamy pyskowej, mierzonej od przedniego
U
konia wynosi
dugo
mm, u nosoroca 380 mm, wzgldnie 190 mm,
Wysokoci
w
R
dugoci
do dugoci jamy pyskowej u konia
wynosi
krtani wynosi
dokadn.
przyblieniu
rzeczywistoci, jeli si go porówna z
a gardzieli 170
wedug Riickerta
mierzona
a stosunek
dugoci
a u nosoroca tak samo jak u wini
podobna byo wymierzy, natomiast szeroko
gardzieli
0"5.
jej
poprzeczna
mm.
mieszczc si po za tyln powierzchni jzyka uwaa Riickert za vestibulum pharyngis. Przestrze ta nie jest oddzielona, tak jak u czowieka, od cavum oris,
Przestrze,
poniewa u zwierzt
ze
cian bocznych
(arcus palato-glossi), tworzce
nie
zw.
t.
wychylaj si
cienin
uki podniebienno-jzykowe
(isthmns faucium
ant.).
nazwana przedsionkiem (vestibulmn pharyngis), jest
bardzo znaczna, poniewa ma 68 mm dugoci, liczc od korzenia jzyka do przedniej ciany
nagoni. Na cianach bocznych przedsionka, które s wprawdzie przecite, lecz dadz si do-
U nosoroca
przestrze,
brze do siebie dostosowa, niema
ladu uków podniebienno-jzykowych,
ani nawet
ladu fa-
dów bony luzowej, zastpujcych u niektórych zwierzt w tern miejscu uki. Staoby to
w sprzecznoci z opisem, podanym przez Owena (53) dla nosoroca indyjskiego; zauwaa
on mianowicie fady cienkie i ostre, które tworz isthmus faucium. Prawdopodobnie fady te
s
tak
mao
wyrane,
i
zatary si u nosoroca staruskiego, jeli u niego wogóle istniay.
Spód przedsionka przedziela
w
kierunku
podunym
facl
jzykowo-nagoniowy,
w
któ-
rym mieci si misie tej samej nazwy i trzon nagoni. Po bokach jego znajduj si gbokie lecz wzkie rowki, wiodce do gardzieli. Te rowki, odpowiadajce sinus (valleculae)
—
glosso-epiglottici,
294
—
sta komunikacy midzy
tworzyyby
gardziel
przedsionkiem
i
wiyby waciwe fauces. Bona luzowa, pokrywajca korze jzyka, wyciela
boczne jak
kosmkami
s
które
stano-
samo ciany
tak
spód przedsionka.
i
Jak zaznaczono przy opisie jzyka,
kimi
i
u wspóczesnych nosoroców
jak
tak,
teraz widoczne
ciany boczne do
bona luzowa bya
jako
w
miejsc,
gsto rozsiane
i
le
zawieraa
Otworki
otworki.
których zazwyczaj
pokryta prawdopodobnie wiot-
migdaki.
liczne torebki limfatyczne,
te
przeduaj si take na
Owen
(53)
uwaa
u noso-
lece po bokach podniebienia mikkiego, mylnie za migdaki,
a zagbienia za woreczki luzodajne (muciparous follicles). Wedug Mayera (38)
poduna wystajca nieco gromadka jamek luzowych tworzy migdaki, a Garrod (24)
roca
indyjskiego kosmki,
i
e
twierdzi,
u sumatrzaskiego nosoroca stanowi migdaki jedynie gromada gruczoów o zna-
lecych
cznych rozmiarach,
po kadej stronie
Jak u kopytowych wogóle, tak
na cianach bocznych
luzowej caej
które
U nosoroca
okolicy.
W
w
klaj si
migda kami
LIX,
Otó
mieszcz si migdaki, ciany przedsionka wypu-
zatoki
jzykowo- nagoniowe
guzowate wypuklenia s, jak wykazuje rycina 10 na
swem ukowatem wciciem przedniej ciany nanagoni ukami podniebienno-gardzielowymi przedsionek
i
s
ssawców
Mayer
moemy wedug Ruckerta
ssawców
gardzieli
odywcz. Pierwsz od
je
na boczne ciany
gardzieli.
W
i
te
i
dotykajce
goni, odgranicza od tyu wraz z
od
bonie
(tonsillae).
mikkie,
Podniebienie
bez przerwy take
do wewntrz, zacieniajc
ksztacie guza
(sinus glosso-epiglottici).
tab.
przeduaj si
gdzie zazwyczaj
miejscach,
w
od torebek limfatycznych, mieszczcych si
staruskiego otworki, prowadzce do torebek limfatycznych,
opisalimy na korzeniu jzyka,
przedsionka.
u nosoroców migdaki nie uwydatniaj si zbytnio
i
róni si
nie
i
gardzieli.
drugiej oddzielaj
doskonale rozwinite.
O
tych
odróni drog oddechow
uki podniebienno-gardzielowe, które u wikszoci
ukach
Owen
(53) nie wspomina, natomiast widzia
»Vom Velum palatinum
(38). który pisze:
(64)
zieht sich eine siark Falte
gegen die hi n ter Wand des Pharynx he run ter, welche in der Mitte durch
einen halbmondf órmigen Einschnitt die Schnepf enknorpelteile (c. arytenoicleae ref.) des Larynoc aufnimmt«.
U
(tab.
górze
LIK,
i
nosoroca staruskiego fady
ryc.
10)
i
wystaj
rodkowi, zakrywajc
cianie tylnej gardzieli
s
w rodku
swym
zwaszcza fad po strome
te,
krtani
na 20
ze
s
bardzo
ciany bocznej
gardzieli
mm
szerokie
i
cz
si
w
kowej nad wejciem do przeyku. Patrzc na fady obustronne od strony górnej,
enie, jakoby
otwór. Susznie
stanowiy przeduenie
one
podniebienia
mikkiego,
linii
ma si
posiadajcego
ku
Przy
rodwra-
w rodku
te diaphragma pharyngeum, które tworzyoby isthmus phamidzy fadami lecy, ma ksztat wyduonego owalu, którego rednica
nazwano
ryngo-nasalis. Otwór,
wyrane
brzegiem ostrym podstaw chrzstek nalewkowych.
fady take jeszcze na 18
te
mm
lewej,
je
duga miaaby mniej wicej 108 mm dugoci, rednica krótka za 48 mm szerokoci. Z tego
otworu sterczy nagonia i chrzstki nalewkowe do cammi pharyngo-nasale. Wedug opisu
Garroda (24) ju Flower zwróci uwag na to, e nagonia u nosoroca wystaje do
cavum pharyngo-nasale,
sam
jak u konia
i
a
Garrod
podnosi jeszcze z naciskiem,
wielu innych zwierzt.
e
Bona luzowa, wycielajca
stosunek
gardziel
jest tu taki
i
fady,
jest
—
w
—
295
w czci tylnej, gdzie
ukada si w drobne fady.
ogóle gadka, dopiero
rozpoczyna si pod fadem przeyk,
bona luzowa grubiejc,
Wejcie do przeyku przypada na dolny koniec tylny chrzstki piercieniowatej. Wejcie jak i ciany przeyku s zacienione i zawieraj bardzo liczne fady. Z samego przeyku
mm
zachowa si may, zaledwo na 15
dugi,
skrawkach pod mikroskopem tylko z trudnoci
bardzo postrzpiony kawaek,
mona
w
którym na
rozpozna poszczególne ska-
jeszcze
dniki tkankowe.
Z górnego odcinka gardzieli, mianowicie z camim pharyngo - nasale niewiele pozoZachowaa si powierzchnia grzbietna podniebienia mikkiego a do nozdrzy tylnych,
stao.
cz
ciany
lewej,
czci
wymienione
kie
górn od
Miejsce
w
i
cz
ciany górnej
i
tylnej.
Poniewa
przyblieniu
do miejsca przyczepu ciany
wszyst-
zmierzy cian
co podstawy czaszki.
tylnej
atwo oznaczy, poniewa bona luzowa, wycielajca przestrze przedni
za
tyle
tak znacznie grubieje,
bon, przylegajc
tame uoonych. Otó
dzy
pochyla si
dzieli
przestrze,
sob w poczeniu, mona w
stoj ze
brzegu nozdrzy tylnych
to
cienk,
t
wycielajcej
ku doowi
i
tej
rodzaj
waka
bon, przylegajc
do czaszki a
dugo
e
a
mini
215 mm. Od tego miejsca ciana
przestrzeni wynosi
tyowi,
mi-
poprzecznego tworzy granic
co krgosupa, wzgldnie do
jest
pokrywajca
j bona
luzowa
grubieje
i
staje
gar-
si
szorstk.
Trbka suchowa
Bezporednio, bo tylko 8
gardzieli,
znajduj si ujcia
mm
siebie
oddalone.
zewntrz
i
s one
Dugo
200
o
jest
mm
oddalone,
i
i
stale
u
14-letniej
trbki,
o
ile
wewntrzne
9
te
pharyngea tuOd brzegu
cakowite.
ich brzegi
mm. Ujcia
tylnej
s
s
na 50
ustawione
mm
od
skonie od
ciana dolna jest wystajca i ukowato wygita,
bezporednio si przedua. Jak u nosoroca, którego
szczelinowatego ujcia
swe wiato, tworzy rodzaj
Dugo
a
(ostia
za
uszkodzone, lewe
od
przodowi.
za gadka w cian gardzieli
bada Zuckerkandl (84), górny kt
wujc
nieco
ujcia lewego wynosi
od tyu ku wewntrz
górna
cian górn
przed wakiem, odgraniczajcym
trbek suchowych Eustach iego
bae miditwae), z których prawe
nozdrzy tylnych
(tuba auditiva).
zachowaa
jest
nieco rozszerzony, a zacho-
rurki bezpieczestwa.
si,
wynosi 150
mm,
podczas gdy
Zuckerkandl
samicy nosoroca wspóczesnego, bliej jednak nieoznaczonego, podaje 89
mm
cakowit dugo. Szczelinowaty otwór, 9 mm dugi przy ujciu, skraca si w tylnych
odcinkach trbki i wynosi w rodku jej dugoci 3 mm, w tylnym za kocu 2-5 mm. Równoczenie rozszerza si wiato jej w kierunku poprzecznym stopniowo w odcinkach tylnych co
1-5 mm.
Na przekrojach widzi si obraz podobny do tego, jaki rysuje i opisuje Zuckerkandl (84) z t jednak rónic, e trbka na caym obwodzie jest otoczona chrzstk wó-
jako
jej
knist, mieci
wej
chrzstk
si zatem
otoczona.
boczna. Dopiero przy
wypenione tkank
rysuje
liwe,
w
rurce chrzestnej, a nie jest tylko od góry
Blaszka przyrodkowa
kocu
czn.
tej
tylnym trbki powstaj
Nie
ma
tu
te
rurki
w
i
od strony przyrodko-
grubo, ni
midzy chrzstk luki,
posiada znaczniejsz
ciance bocznej
tak jednolitej warstwy chrzstki szklistej,
jak to
Zuckerkandl. Przy odpowiedniem zabarwieniu swoistem, które tu ju nie jest momonaby si moe gdzieniegdzie dopatrzy wysepek chrzstki szklistej. Na niezabar
wionych skrawkach tych wysepek nie wida, natomiast widoczna
jest
tkanka niezmiernie zbita
—
296
przypominajca swym wygldem miejscami
ko,
—
za chrzstk
miejscami
wóknist.
Swoiste
chrzstk spryst nie dao adnych dodatnich wyników. Z bony luzowej,
podstawowa, pozbawiona nabonka.
wycielajcej wntrze trbki, zachowaa si tylko
Camim pharyngo - nosale czy si za porednictwem nozdrzy tylnych z jam nosow. Bliszego opisu tego poczenia jednak poda nie mona, gdy bona luzowa, wyzabarwienie na
cz
cielajca pocztek jamy nosowej,
zupenie postrzpiona.
jest
Krta
Krta bya poczona
rowan.
albo
jzykiem
z
ona doskonale zachowana
Jest
od tyu, widzimy,
i
górny
na stron praw. Skutkiem
i
i
dolny
i
(larynx).
koci podjzykow,
mao
jej
tylko znieksztacona.
koniec
Patrzc na
ni
od przodu
od paszczyzny strzakowej odgity
jest
rodek prawego boku
tego
od których zostaa odprepa-
za
zaklnity, lewy
krtani jest nieco
chrzstce tarczowa tej
piercieniosi one miwa t e Wszystkie chrzstki utrzymay si w cakowitym ze sob zwizku.
resztkami mini, a wewntrz s wysane bon luzow. Dla uwidodzy sob wiezadami
wypuky. Znieksztacenie
odbija
si gównie na
i
cz
j.
i
cznienia ksztatów poszczególnych chrzstek odpreparowano je tylko od strony lewej.
Literatura,
dotyczca
krtani
nosoroców,
jest
w dziele Cuviera
Mayera (38).
o tym przedmiocie znajdujemy
w
Owena (53)
Chrzstka tarczowata
pracach
i
a nieco obszerniejszy opis
skada si wedug
(cartilago thyreoidea)
u nosoroca indyjskiego z dwóch skrzyde, które
nym (»slightly obtuse
(17),
U
angle«).
cz
wzmiank
Bardzo krótk
nader uboga.
mona
nie
Owena
ktem mao
si ze sob pod
nosoroca staruskiego
rysunki
i
(53)
stpio-
natomiast nawet
cz
si ze sob ukowato
poniewa skrzyda (laminae thyreoideae)
(tab. LX, ryc. 12), tworzc wypuke nie (prominentla laryngea) ku stronie brzusznej.
obrbie tego wypuklenia nie ma ladu odrbnego trzonu, który nawet u modych koni
mówi
o kcie,
W
istnieje
w
stanie skostniaym.
take Owen.
o którem wspomina
aj
Brzegi wcicia
s
grube,
si ponad wciciem do poowy wysokoci chrzstki
sob pytk
brózd. Bezporednio nad
Obie blaszki boczne
opisuje u
linii
w
Pod wypukleniem znajduje si
nosoroca
nie
s
linii
rodkowej trójktne wcicie,
wakami rozpoczyna si wyej wspomniane
paskie
(tab.
LX,
ryc.
11
i
12),
przedu-
te
pozostawiajc
tarczowatej,
ukowato wygite, nadto przechylaj si
indyjskiego,
Waki
waeczkowate.
lecz
jak
midzy
wypuklenie.
Mayer
(38)
ich brzegi grzbietne
ku
rodkowej. Skutkiem tego przypada najwiksza rednica poprzeczna mniej wicej na ro-
dek dolnego brzegu blaszek
grzbietnej do
80 mm, po
i
wynosi 94
stronie brzusznej
zwa
mm. Ku tyowi
za
si
uk
chrzstek po
stronie
nad stawem tarczowo-piercieniowym do 64 mm.
wedug Mayera u nosoroca indyjskiego 2 cale 3 linie = 61 mm,
u staruskiego za 110 mm, wysoko ich w linii rodkowej 65, w rodku czci bocznych
46 mm, a wzdu ich brzegu tylnego 69 mm. Brzeg tylny przeduajc si ku stronie brzu-
Dugo
sznej,
i
9
blaszek wynosi
wyrostek fcornu aborale s. inferius),
gruby, opatrzony na kocu paszczyzn stawow.
tworzy
mm
Brzeg grzbietny
i
7
doowi
mm
i
i
jest tylko
chrzstki tarczowatej
nad
gruby; dalsze jego
jej
przebiega
na 30
od przodu
wypukleniem prze dniem
czci
s
cienkie, a
nawet
mm
ostre.
i
dugi,
16
mm
szeroki
góry skonie ku tyowi
(prominentia laryngea) na
Kontur brzegu wznosi si
i
zagbia
—
dwa
ma wic
razy,
przebieg
297
—
Pierwsze wzniesienie
falisty.
jest
sabe,
poza niem
nastpujce
w poowie brzegu grzbietnego, jest wyrane. Za
tworzc uk wystajcy, lecz krótki. Drugie poza niem wiw ten sposób, e brzeg przechyla si silniej w kierunku
zagbienie, które znajduje si mniej wicej
niem wznosi si brzeg powtórnie,
doczne zagbienie wytwarza si
przyrodkowym i faduje si. Kontur
krglajc si, przedua si na brzeg
dalszy brzegu przebiega prosto ku tyowi
ma w
Brzeg brzuszny chrzstki tarczowatej
W
w
ogrodzeniu wcicia
przedniego
cienki,
jest
ogólnych
zarysach
jednak
grubieje
od spodu prosta,
jest
za
dochodzi
i
mm, tworzc
na ogó nierówna
jest
i
LX,
ryc.
nerwu krtaniowego wyszego
W
rednica otworu wynosi 8 mm.
11).
listw
szorstka,
wntrzna za gadka. Na szczególn uwag zasuguje na powierzchni bocznej otwór
(tab.
S.
wyobiona. Dalej ku tyowi brzeg
na wyrostek stawowy, zaokrgla si i grubieje.
Powierzchnia zewntrzna chrzstki tarczowatej
dla
zao-
a od góry lekko
dolny chrzstki znowu cienczeje, zaginajc si
men thyreoideum)
i
lecego
kontur
ku bokom
silnie
miejscu najwikszej szerokoci poprzecznej chrzstki tarczowatej do 15
wystajc, która
doowi
i
tylny chrzstki tarczowatej.
(fora-
laryngeus superior)
(n.
otworze
we-
tkwi
jeszcze
wókno, jako
przedua si brózda skonie ku brzegowi grzbietnemu ukowato przebiegajca, koczca si w miejscu drugiego wyej opisanego zagbienia brzegu.
W miejscu brózdy chrzstka nie zostaa wyobiona lecz pofadowana. Fad ten wystaje wyresztka nerwu.
ranie
Od otworu
tego
wewntrznej chrzstki
z powierzchni
tarczowatej,
poniewa
a
mona
sposób uksztatowany symetrycznie po obu stronach krtani, nie
tworzy si sztucznie pod
wpywem
Bezporednio przed brózd
(cornu posterius
silnych
lecz
ten
sam
przypuci, aeby wy-
i
w
prostej
ponad otworem znajduje si wyej
linii
wizade
z
W tern
superius cartilaginis thyreoideae
nie
opi-
czy si krta za porogiem tylnym koci podjzykowej
miejscu
wic wyrostka chrzestnego, zw. cornu
ma. Na wzniesionym brzegu nie wida take ani
thyreohyale). Osobnego
s.
w
si
ucisku ze strony otaczajcych go tkanek.
sane znaczne wzniesienie brzegu chrzstki tarczowatej.
rednictwem krótkich
znajduje
t.
ladu wizada, poniewa chrzstka tarczowata zostaa cakowicie wyuszczona z otaczajcej
j
tkanki cznej.
runku
Wyrostek stawowy, czyli cormi posterius cartilaginis thyreoideae, wytwarza
dolnym kocu blaszek bocznych, z którego przedua si pod ktem prostym w kiebrzusznym. Jego koniec dolny rozszerza si w kierunku gowowym, tworzc podstaw
na 18
mm dug
si na
ustawiona
i
ku przodowi wystajc.
Po
niej prostopadle
Chrzstka piercieni 6 wata
ryc.
walca, od góry
nalewkowe
wewntrznej znajduje si skonie
i
11).
W
której
stojca rednica krótka
najsilniej
rozwinit
cz
tarczowata, a
i
7 '5
mm.
chrzestn
krtani
chrzstka piercieniowata przedstawia si
od boków spaszczonego, na którym spoczywaj od góry chrzstki
jako
przyblieniu
zwonego
rednica duga (go-
(cartilago cricoidea), przewyszajca rozmiarami
swymi znacznie chrzstk tarczowata, stanowi
LX,
stronie
wypuklona paszczyzna stawowa o ksztacie owalnym,
i
wowo-ogonowa) wynosi 14 mm, a do
(tab.
jej
w
który od
dou wpuszczona
odcinek
jest tchawica.
Najwiksza rednica otworu górnego chrzstki piercieniowatej (w kierunku gowowoogonowym) wynosi 91 mm, otworu za dolnego 122 mm; najwiksza rednica poprzeczna
górnego otworu 68 mm, dolnego 62 mm; wysoko ciany na przodzie 37"5 mm, w rodku
czci bocznych 56 mm, w
WYKOPALISKA STARUSKIE
tyle
76 mm. Pomiary rednic nie
s
zupenie dokadne, poniewa
38
—
—
298
chrzstka piercieniowata, jak wyej zaznaczyem,
ciana lewa
jej
cokolwiek znieksztacona, a mianowicie
jest
niej od prawej.
stoi
ciana boczna chrzstki piercieniowatej jest prawie jednostajnie równa. Tylko w przejej poowie wystaj z paszczyzny dwie skonie przebiegajce wyniosoci,
które
przyczepy dla mini. Trzecia taka wynioso znajduje si w rodku dugoci ciany
su
dniej
jako
19
bocznej,
mm
nad
która
wiksz czci
mao
wklsa.
jej
brzegiem
spoczywa
niej
cz
paszczyzny stawowej,
mieci si na cianie chrzstki piercieniowatej.
gowowo - ogonowa
rednica
Jej
Na
dolnym.
mm,
13
wynosi
do
Paszczyzna
ta jest
prostopadle stojca
niej
rednica krótka 11 mm.
cz si
Boczne ciany chrzstki piercieniowatej
rzc uk,
a po stronie tylnej (ogonowej) wytwarza
Górny brzeg chrzstki piercieniowatej
jest
po stronie przedniej (gowowej), two-
w
si
na przodzie
w
wystajcy spaszcza si
wytwarzajc na 20
nalewkowej
mm dug
i
mm
Brzeg dolny chrzstki piercieniowatej
piercieniowatej,
midzy cianami
tego
si
brzeg wygina
w
wzniesienia
caym swym
na
jest
Tylko po stronie przedniej
i
tylnej,
kierunku
z przodu wycicie pytsze,
w
tyle
kowo
ryc.
wielkie, jak to
ju
zaznacza
(53).
Maj
cz
i
zakrela
wytwarzajc skutkiem
i
i
rod-
linii
si ciany boczne
za gbsze.
jest równ
gadk,
innych
s
o
to
ile
czci
mona
krtani.
u nosoroców stosun-
one ksztat blaszek pókolistych
(tab.
LXI,
opatrzonych wyrostkiem wystajcym z brzegu prostego (ciciwy), którymto brzegiem
13),
spoczywaj na chrzstce piercieniowatej, a brzegiem pókolistym
i
w
obwodzie ostry
grzbietnym,
(cartilagines arytaenoideae)
Owen
s
poczone
gdzie
stwierdzi bez znaczniejszego uszkodzenia chrzstki samej jak
Chrzstki nalewkowe
za, wy-
tyle
Jeszcze dalej ku tyowi ten
Powierzchnia wewntrzna chrzstki piercieniowatej
byo
w
szerok
wznoszc si, tworzy kopulaste wzniesienie. Obustronne
kowej gadk, ale nieco zagbion blaszk chrzestn.
chrzstki
gruby,
paszczyzn stawow dla chrzstki
arytaenoidea). Bezporednio poza t paszczyzn brzeg,
(facies articularis
prawie równomierny owal.
mm
pod wyrostkiem stawowym chrzstki tarczowatej,
okolicy
1 1
6
mm.
wijajc si ponad ciany boczne, wystaje ponad nie o 10
brzeg
rodkowej brzeg wystajcy.
linii
wejcie
pochylone ku sobie, ogradzajc zarazem
s
s
zwrócone ku grzbietowi
do krtani (alitus laryngis).
rodku na 42 mm
i
4 mm grube. Powierzchnia ich zewntrzna jest cokolwiek wypuka, wewntrzna
wklsa, zreszt po obu stronach gadka. Z brzegu dolnego czyli podstawy chrzstek, któr
wyobraalimy sobie jako ciciw pókola, wystaje w odcinku tylnym ku bokowi tyowi silny
Chrzstki
te
w
kierunku
gowowo-ogonowym na 68
mm
dugie,
w
wysokie
i
wyrostek,
18
mm
nym
szeroki,
wyrostek
miniowy
(processus muscularis). Jest on na 27
na przednim brzegu 10 mm, na tylnym 5
mm
zaokrglony. Przedni brzeg wyrostka stanowi najgrubsz
stronie
o 13
t.
zw.
zewntrznej wyrostka wytwarza si
mm
(m. crico
rednicy,
-
przyczepia
arytaenoideus), istniejcy
stronie prawej.
wakowate
do której
Na
nasadzie wyrostka
wzniesienie,
w
si
w
jego odcinku
cz
i
na swym
dugi,
kocu
dol-
chrzstki nalewkowej. Po
kocowym
paszczyzna szorstka
misie piercie iowato- nalewkowy
krtani
nosoroca Staruskiego
miniowego po
oddzielajce tene wyrostek
powierzchni chrzstki nalewkowej.
gruby
mm
jego stronie
w
szcztkach po
wewntrznej widoczne
jej
jest
od wewntrznej, zreszt zupenie równej
Poza wzniesieniem zajmuje powierzchni
wewntrzn wy-
rostka paszczyzna stawowa, ksztatu trójkta z zaokrglonymi ktami, którego podstawa zwró-
—
eona
jest
14 mm,
a
ku tyowi, wierzchoek
dugo
19
jej
wsza
za
—
299
ku przodowi.
Szeroko podstawy paszczyzny wynosi
mm. Paszczyzna stawowa chrzstki nalewkowej byaby wic o 3 mm
od teje chrzstki piercieniowatej, co tómaczy si skurczeniem paszczyzny stawowej
chrzstki piercieniowatej, uwidoczniajcem si na jej powierzchni obecnoci podunych fadów.
Poniewa paszczyzna stawowa na chrzstce
szczyzna stawowa na wyrostku
miniowym
piercieniowatej
chrzstki nalewkowej
jest
w
w
jest
wklsa, a pa^
wypuka, przeto
ogóle
ogóle
wytwarza si midzy chrzstkami rodzaj stawu siodekowatego.
Brzeg grzbietny chrzstek nalewkowych, majcy w ogóle zarys ukowaty, jest w swym
przednim odcinku silniej wygity, ni w tylnym. Ku przodowi brzeg przedua si w koniec
nieco zgrubiay
ku linii rodkowej wychylony. Jest to wyrostek gosowy (processus
i
o którym
nocalis),
Mayer
wspomina take
przy
(38)
nosoroca
krtani
opisie
indyjskiego.
Wyrostkowi gosowemu odpowiada na tylnym
i
kocu chrzstki nalewkowej wyrostek cienki
wicej wyduony, spoczywajcy na tylnym brzegu grzbietnym chrzstki piercieniowatej.
Nagonia
krótko
(cartilago
sterczca ponad wejciem do
i
LX,
tab.
Cu vi er, Owen
epiglottis).
o ksztacie wystajcej blaszki nagoni,
ciekawsze.
ryc.
12),
krtani, nie
natomiast
gbsze
j
z
przedstawia istotnie nic osobliwego
LX,
(tab.
Blaszka
ta,
o
i
nagonia
11) cakowita
ryc.
rych przód wzniesiony tworzyaby blaszka wystajca.
(tab.
bon luzow
czci, ukryte pod
jej
Ksztatem swym przypomina
porównujc
Mayer wspominaj tylko
nagoni konia. Blaszka ta,
i
ile
jest
LIX, ryc. 10,
miniami,
s
saneczki, któ-
widoczna ponad
ma ksztat trójkta. Najwiksza jej szeroko wynosi 41 mm, ku górze zwa si do
mm.
7
Sam koniec jest jeszcze wszy, ale w preparacie w lew stron wygity zawinity.
Ku doowi blaszka zwa si do 35 mm. Powierzchnia przednia (oralna) jest wklsa, tylna
krtani,
i
w
(aboralna) tylko
jej
mniej wicej
ten
sam
w gbi za
odcinku górnym wypuka,
boczne blaszki wystaj znacznie ku tyowi.
czy
ksztat,
wynosi
trzonu
50 mm, a
si u nosoroca
silny trzon,
bdcy
uoony
poziomo
jest
podstaw nagoni.
w
rodkowej.
linii
Dugo
jzykowo - nagoniowego, opisanego ju przy jzyku.
jeli doliczymy
czonej bezporednio z trzonem,
brzegi
Z blaszk t, posiadajc u wikszoci ssawców
Trzon, wytworzony z chrzstki bardzo grubej,
Stanowi on podstaw fadu
take wklsa, poniewa
jeszcze
otrzymamy jako
grubo
dugo
cz
po-
wystajcej blaszki nagoni,
jego
ca
QQ
mm.
rodkow dwie ku gbi skierowane czci
odróni mona jego
rodkow
boczne.
rodkowa przedua si ku tyowi bezporednio w wkls
blaszki nagoni. Ku przodowi trzon przedua si w skonie wzniesion krótk blaszk
chrzestn. Brzegi boczne trzonu, bdce równoczenie brzegami górnymi czci bocznych,
s nieco wystajce. Skutkiem tego uksztatowania wytwarza si po stronie grzbietnej czci
Na
trzonie
Cz
rodkowej trzonu pytka rynienka, na 36
stajcymi brzegami, od przodu blaszk
stkie
W
dno rynienki
suy
preparacie staruskim
na swojem miejscu, lewy
Czci
27
mm
boczne
wysokie.
Ku
w
przednim jego
cz
duga
skon,
minie
te
byy
i
a od
jako miejsce przyczepu
dla
20
mm
szeroka, ogrodzona bocznie wy-
szortyu blaszk nagoni. Nierówne
silnych mini jzykowo - nagoniowych.
i
bardzo dobrze zachowane; prawy
misie
pozosta
za
czyli
zosta dla zbadania ksztatu chrzstki usunity.
si z trzonem pod ktem prostym
blaszki boczne
przodowi
cz
cz
si
stajce ku tyowi brzegi blaszki nagoni.
jest
mm
i
kocu najwsza,
z
kocem
Bynienka.
rozszerza
trzonu,
w
ku tyowi przeduaj si
i
s
w
na
wy-
ten sposób pod trzonem wytworzona,
si ku tyowi
i
jest
najszersz
w
zagbieniu
—
—
300
nagoni (tab. LX, ryc. 12). Rynienka ta w caej swej dugoci w rzeczywistoci nie
istnieje, poniewa bona luzowa, pokrywajca nagoni, zawija si na dolnym jej kocu na
chrzstk piercieniowat nalewkowe, oddzielajc tym sposobem odcinek tylny rynienki catkanka czna. Aby nie uszkodzi
kowicie od przedniego, w którym mieszcz si minie
blaszki
i
i
bony luzowej,
od preparowano tylko przedni odcinek rynienki.
Jakichkolwiek chrzstek nadliczbowych, jak np. chrzstki wstawkowej
nalewkowymi poprzecznymi
Owen
skonymi, któr opisuje
i
dzie odosobnionych chrzstek Santoriniego
i
midzy miniami
u nosoroca indyjskiego,
(53)
tu-
Wrisberga, nie znalazem. Zachodzi tylko pytanie,
naleaoby szuka w myl pracy Gópperta (29) chrzstek klinowatych Wrisberga
w podstawowych czciach nagoni? Odpowied na to pytanie mogyby da tylko badania, specyalnie w tym kierunku na wikszym materyale krtani zwierzt nieparzystokopytnych wykonane.
poczeniu z krtani pozosta jeszcze górny odcinek tchawicy. Rozpoczyna si ona
nie jak u wikszoci ssawców na dolnym kocu krtani w przedueniu chrzstki piercienioPodobny
watej, lecz wewntrz niej, zagbiajc si w ni na jakie dwie trzecie jej dugoci.
stosunek istnieje take u nosoroca indyjskiego, u którego Mayer (38) to wyranie zaznacza
w rycinie przedstawia. Przestrze midzy tchawic i chrzstk piercieniowat wypeniaj
minie i tkanka czna. Jakie to s minie i w jaki sposób s one uoone, nie mona byo
zbada bez naruszenia chrzstek krtani. Tchawica jest z boków cinita i na praw stron
wygita. Poszczególne piercienie s midzy sob jeszcze poczone, nie s jednak zamknite
od strony grzbietnej, poniewa misie spajajcy ich koce jest zniszczony. Cakowita dugo
piercienia chrzestnego wynosi 170 mm, a jego szeroko 12 mm. Dwa pierwsze piercienie
zrosy si ze sob na caej dugoci, tworzc piercie na 25 mm szeroki, na którym ju nie
zna ladu zrostu. Ten tak rozszerzony piercie czy si jeszcze z nastpnym,
trzecim
piercieniem. Zrost midzy nimi jest ju zupeny w linii rodkowej po stronie brzusznej, po
bokach za widoczn jest jeszcze brózda, gboko si wrzynajca, a wiadczca o pierwotnym
rozdziale piercieni. Zachowany odcinek tchawicy skadaby si wic z 6-ciu piercieni, z których 1-szy zrós si z 2-gim zupenie w jedn cao, a 2-gi i 3-ci znajdowayby si wanie
dopiero w stadyum zrastania si. Skonno do czenia si piercieni w górnym odcinku tchaczy nie
W
i
t.
wicy wcale nie
jest
objawem odosobnionym,
Bona luzowa
czci
czsto
ju zwaszcza
u czowieka stwierdzonym.
Bona luzowa, wycielajca gardziel, powleka take te
gardzieli, mianowicie: nagoni, chrzstki nalewkowe a czciowo
piercieniowat. Z wystajc blaszk nagoni, jakote z brze-
krtani.
stercz do
krtani, które
lecz
j.
take chrzstk tarczowat
i
gami grzbietnymi chrzstek nalewkowych, bona luzowa
bon luzow w
odsonicia chrzstek trzeba byo
jest
nadzwyczaj
silnie
zronita. Dla
tych miejscach, a mianowicie na brzegach
chrzstek nalewkowych wprost od chrzstki odci, podczas gdy reszta chrzstek daa si
z
bony luzowej atwo wyuszczy. Na brzegach
grzbietnych chrzstek nalewkowych, ograni-
czajcych wejcie do krtani (aclitus laryngis), bona luzowa znacznie
wargi waeczkowate
aj
(tab.
LIX, ryc. 10
si ku kocowi przedniemu
stawia
si jako
szczelina,
i
w uku
Przedni odcinek szczeliny siga do
i
tab.
LX,
ryc. 12),
na 12
mm
grubieje,
szerokie.
Wargi
tworzc
te
zw-
tylnemu chrzstek nalewkowych. Wejcie do krtani przed-
82
mm
duga
i
4
mm
szeroka,
koca zagbienia w nagoni
i
z
zaokrglonymi kocami.
ukrywa si pod ni.
Z brzegów bocznych nagoni przedua si na boki chrzstek nalewkowych fad bony
luzowej, który
w
oddaleniu 45
mm
od tylnego
koca
szczeliny
koczy si po bokach
warg.
—
Jest
niewtpliwie
to
301
fad nalewkowo-nagoniowy
roców stosunkowo sabo
rozwinity.
Fady
(plica
u noso-
aryepiglottica),
przyczyniaj si do ukrycia przedniego od-
te
cinka wejcia do krtani.
Wntrze
w
strony wejcia, widzimy
ocl
si od górnego koca
zwa
Ku
strun
gosowych na odcinek
górnym
bony
w
si
ta
przestrze
górny,
dolnym odcinkiem
mniejszy,
si
Nad strunami gosowemi
drobne fady podune, tak jak to
jest
luzowej.
liczne
w
(38)
jest
bardzo obszerne. Patrzc
(glottis respiratoria), która
nosoroca
krtani
rozdziela
i
krtani staje
i
Mayer
i
szerok przestrze
tyle
krtani do dolnego, a nawet do tchawicy, nie zmieniajc
rów.
przodowi
bon luzow,
wysane cakowicie
krtani,
jeszcze
wyraniejsz,
Owen
przedua
swych rozmia-
midzy
uwzgldnimy wygld
jeli
ona zupenie gadka, pod niemi
rysuje
Granica
za
jest
uoona
(53)
indyjskiego.
Szczegóowego opisu wymagaj jeszcze struny go-
sowe
i
krtani
zwenie
sow
tylko
najblisze ich otoczenie.
jej
przednie,
(glottis vocalisJ,
na 12
mm
dugie,
waciw szpar go-
równa si wic
sowe, ogradzajce szpar, stanowi
gowowym
kierunku
poniewa jest
rednicy wntrza
1
/1
cz
W
lv
Struny go-
w
si ze sob,
kierunku
krtani,
wygadzaj
które
sw
wypu-
od
siebie
wazki
duj si dwa póksiycowate zagbienia,
s
do siebie zwrócone.
Oddziela
je
przeduajcy
bony luzowej, pokrywajcej nagoni
si w struny gosowe. Ku górze zagbienia staj si pytsze
pas
i
i
przechodz
w
rowki, które
mieszcz si
w
gr
za
cianie przedniej krtani nad strunami gosowemi znaj-
koci
gv
zaokrglone fady, które
przeciwnym, zachodzc na ciany boczne
si.
l
niezwykle mae,
na wysokoci podstaw chrzstek nalewkowych.
w
vlm
Wobec przestronnoci wntrza
tworzce
jest
nie
si na wysokoci wystajcych nieco
dolny wikszy, obszerniejszy.
i
w
bonie,
RYC.
WNTRZE
A.:
KRTANI, UWIDOCZNIONE
PRZEZ ROZSZERZENIE WEJCIA
(w naturalnych rozmiarach).
nagonia, vlm ujcia kieszonek Morganiego, l wargi, gv szpara gosowa,
lv struny gosowe, gr szpara oddechowa.
e
czcej
nagoni z chrzstkami nalewkowemi czyli w fadzie nalewkowo - nagoniowym. Odcinek
dolny zagbie póksiycowatych biegnie równolegle do strun gosowych. Te zagbienia
stanowi ujcia kieszonek Morganiego (ventriculi laryngis Morganii). Wedug
Owena (53) Mayera (38) istniej te same stosunki w krtani nosoroca indyjskiego, lecz
i
wielko
otworów, prowadzcych
do kieszonek, wydaje si na rycinach, przez tych autorów
podanych, wiksza, prawdopodobnie dla tego, poniewa rozcito krta po stronie tylnej
oono j
na
i
roz-
boki.
w póksiycowatem zagbieniu, prowadz do kieszonek na
9 mm szerokich, które jednak nie zagbiaj si w kierunku ku bokom, lecz popod trzon nagoni, a wic w kierunku gowowym. Dugoci kieszonek, wynoszcej w przyblieniu 40 mm,
nie mona byo dokadnie wymierzy, poniewa ich koniec podczas preparowania nagoni
uszkodzono. Owen znalaz równie do obszern kieszonk, »which communicates
Otwory,
mieszczce si
anteriorly with a crescentic fossa under the base of the epiglottis«. Wedug Mayera (38) ventriculus Morganii jest na cal dugi, w tyle zwony, z przodu za
nieco szerszy, prowadzcy do woreczka »von der Weite eines Fingers«.
Nad zagbieniami póksiycowatemi bona luzowa nie tworzy wyranie wystajcych
—
—
302
Owen
fadów, które zasugiwayby na miano strun gosowych rzekomych.
w
wspomina o nich jako o tworach istniejcych
one dopiero wówczas
zdania staj si
krta, co zawsze si
jeli
dzieje,
Porównujc poszczególne czci
krtani
jak np. konia,
w
si krta
i
tyle
rozetnie
wystaje,
krtani
nosoroca
co
i
wprawdzie
Wedug
indyjskiego.
mojego
bon luzow
gdy napniemy
widoczne,
cowatego zagbienia napina si wówczas
ciami
krtani
(53)
wycielajc
Brzeg górny póksiy-
rozoy.
wywouje wraenie
nosoroca staruskiego
struny
gosowej.
cz-
z odpowiedniemi
wogólnoci zwierzt nieparzystokopytnych,
nosoroców wspóczenie yjcych
zachodz
znaczne rónice w ksztatach tych czci i tern
stwierdzamy,
i
do
e
s
samem take w
ksztacie caej krtani.
piercieniowatej,
przewyszajcej wielkoci wszystkie dotychczas opisane chrzstki piercienio-
wate
tej
grupy ssawców.
Uderzajce
Skutkiem tego
zwizku
midzy obiema chrzstkami
znacznym rozwojem chrzstki piercieniowatej
z
wicy, wnikajcej
gboko
znaczne rozmiary chrzstki
i
chrzstka tarczowata co do rozmiarów schodzi na
drugi plan, podczas gdy zwykle stosunek wielkoci
W
niezwyke
jest
niewtpliwie
jest
przeciwny.
pooenie
tcha-
co wntrza chrzstki piercieniowatej.
wyróniaj si chrzstki nalewkowe od tyche innych
ssawców. Najwicej jednak odbiega od zwykego ksztatu nagonia nosoroca staruskiego, poniewa wytwarza si w niej dugi silnie zbudowany trzon, który blaszk wystajc nagoni
odsuwa daleko od przedniej ciany chrzstki tarczowatej
korzenia jzyka. Znamienn cech
Niezmiernie prostymi ksztatami
i
i
opisanej
krtani
s
sabo rozwinite struny gosowe,
chrzstki tarczowatej, lecz do nagoni,
i
nie
ciami gowy
mikkie, otaczajce
w
jak
u innych zwierzt do
kieszonki krtaniowe, umieszczone pod
Jama nosowa (cavum
Czci
sigajce
nagoni.
nasi).
jam nosow, zachoway
si
w
porównaniu z innemi cz-
Dokadne zbadanie i opis jamy nosowej przedstawiay jednak
znaczne trudnoci z tego powodu, poniewa trzeba byo odtwarza j z czterech czci,
na które zostaa rozdzielon celem wyuszczenia czaszki; osobno zatem otrzymaem poow
praw lew, a nadto obie czci boczne, w których mieciy si skrzyda nosa wraz z odcinkiem muszli. Przy tern preparowaniu zostay rozcite take chrzstki nosa, które trzeba byo
znowu z poszczególnych czci wypreparowa i zlepi, aby otrzyma cao do opisu zdatn.
Dobrze zachowao si cae wysanie jamy nosowej czyli bona luzowa bez nabonka, co umoliwio dokadny opis jamy, a czemu powiciem nieco wicej miejsca, poniewa w dostpnej
mi literaturze nie spotkaem opisu bardziej szczegóowego jamy nosowej ani wspóczesnych,
ani kopalnych nosoroców. Wszystkie znane mi opisy odnosz si prawie wycznie tylko do
ogólnoci
lepiej.
do
i
czci
kostnych jamy nosowej, jak np. opisy obszerne
Inni autorowie
podaj
Pallas
Camper
(56),
tylko krótkie
(12),
Brandta
wzmianki o budowie jamy
Czerski
(18),
Schrenck
(68)
(9)
i
Zuckerkandla
czci skadowych, jak
Beddard (4). Odwoujc
jej
i
i
si do opisu ogrodzenia kostnego jamy nosowej, nalecego do opisu ogólnego
niczam si na
tern miejscu
tylko
do
czci
chrzestnych
i
(83).
czci mikkich,
czaszki,
ogra-
okrytych
bon
luzow.
Czci
groda nosowa,
najwaniejsz jamy nosowej,
w
szczególnie
okazie staruskim z przodu skostniaa,
u nosoroców kopalnych,
w
dalszych
czciach za
jest
prze-
chrzestna.
—
—
303
A) Przegroda nosowa (septum narium).
Przegroda nosowa nosoroców
obecno
bya przedmiotem
licznych
Obecno
bada.
lub nie-
stanowia jedn z najgówniejszych znamion dla odrónienia gatunków, jak to
autorowie starali si wyrazi w samych nazwach: Rh. tichorhinus, leptorhinus, hemitoechus
i
in.
O
twiona,
jej
ile
cakowita przegroda kostna istniaa albo
jeli
jednak
istniay
tylko
czci
szcztki
lub
sprawa oznaczenia
nie istniaa,
przegrody,
oznaczenie
bya ua-
odpowiedniej
czaszki trafiao na znaczne trudnoci. Te
same trudnoci, a nawet wiksze jeszcze nastrczaj
si przy oznaczeniu czaszki staruskiej, pochodzcej z okazu bardzo modego. Nie wdajc si
na razie w t spraw, rozpatrzymy si naprzód w tem, co wiemy ju z innych opisów
o przegrodzie nosowej okazów syberyjskich, tudzie jak jest przegroda w okazie staruskim,
pozostawiajc dalsze rozwaania na koniec tego rozdziau.
Pallas
(56),
a nastpnie
Brandt
Wilui przedni odcinek przegrody nosowej nie
Skutkiem tego
RYC.
B.:
mona byo
wyranie zaznaczaj,
(9)
by zronity
ksztat
gona), przyczem przednia
jej
poduny,
cz
jest
wysza od
s
i
i
i
Cakowita przegroda
tyowi.
PRZEGROD NOSOW NOSOROCA
a raczej
dych osobników pionowa, równa, warstwowana
u nosoroca z nad
koci nosow mictzyszczkow.
przesuwa przegrod ku przodowi
KOPIA RYCINY BRANDTA, PRZEDSTAWIAJCA
ma wedug Brandta
z
e
Z
NAD WELUI.
czworokta wyduonego (elongato - tetratylnej.
Cz rodkowa
gadka, u starych
za
przegrody
szorstka.
jest
u
Czci
morod-
Poniewa w tylnym odcinku przegrody
nosoroca z nad Wilui bya luka, opis tej czci przytaczam dosownie: »Posterius enim
ejus dimidium (m") in medio aream (a', a', a) minime iractura ortam, fere
falcatam, antice (a' a') latiorem, postice (a) angustiorem, substantia ossea
haud impletam praebet. Ipsa area a processu superiore infra arcuato et
postice emarginato, latiore et breviore (b) et inferiore (c) longiore oblonge
kowe przegrody
zawsze ciesze od obwodowych.
parum exciso terminatur. Processuum margines aream
terminantes rotundati et subgranulati apparent, uales in ossia')
uibus cartilagines affiguntur, invenimus. Area commemorata igitur
tetragono, postice
(a,
a',
bus,
sine dubio in animali vivente cartilagine erat expleta, quae in individuis
septo osseo completo instructis in substantiam osseam commutata reperiet
tur. Exinde vero apparet, septi ossei anteriorem partem parte media
posteriore citius .ossificatam Juisse marginem.ue superiorem et inleriorem parte centrali tenuiore citius substantiam osseam excepisse; cleinde

Podobne dokumenty