Czynnik kultury jako przedmiot lokalnego zagospodarowania i

Komentarze

Transkrypt

Czynnik kultury jako przedmiot lokalnego zagospodarowania i
Czynnik kultury jako przedmiot lokalnego zagospodarowania...
Człowiek i Środowisko
36 (1-2) 2012, s. 111-126
Waldemar Siemiński
CZYNNIK KULTURY JAKO PRZEDMIOT
LOKALNEGO ZAGOSPODAROWANIA
I PLANOWANIA PRZESTRZENNEGO
Słowa kluczowe: kultura, dobra kultury współczesnej, zagospodarowanie przestrzenne,
planowanie rozwoju i zagospodarowania przestrzennego na szczeblu lokalnym
1. Znaczenie i funkcje kultury dla lokalnego zagospodarowania przestrzennego w literaturze tematu
W literaturze tematu można wyróżnić cztery ujęcia czynnika kultury
w odniesieniu do gospodarowania przestrzenią na poziomie lokalnym.
a) Koncepcja „obszaru kulturowego” Aleksandra Wallisa1
To wciąż za mało znane i nie stosowane w praktyce planistycznej
ujęcie czynnika kultury sprowadza się do tego, że w wielu środowiskach
lokalnych (miejscowościach) da się wyodrębnić „…określoną funkcjonalną
przestrzeń, która jest przedmiotem intensywnej i długotrwałej interakcji
pomiędzy skupionym na niej zespołem wartości materialnych, estetycznych
i symbolicznych, a konkretną grupą społeczną (społecznością). Dzięki
temu owa grupa (społeczność) może na tym obszarze zaspakajać spontanicznie swe różnorodne potrzeby z zakresu kultury, osiągając poczucie
integracji społecznej i możliwości rozwoju”2. Koncepcja Wallisa zawiera
trudne w praktycznym stosowaniu elementy wartościujące. Zakłada on,
1
2
A. Wallis: Informacja i gwar. PIW, Warszawa 1979.
A.Wallis, jw., str. 17.
111
Waldemar Siemiński
że „…żadna społeczna przestrzeń nie staje się obszarem kulturowym
w sposób automatyczny… Istotne jest to, czy dany pomnik, aleja lub plac
wchodzą w skład przestrzeni, która skupia przebieg kulturowych procesów
miejskiej społeczności. Istnieje cały repertuar przestrzeni społecznych,
które odgrywają niewątpliwą rolę kulturową, chociaż formalnie mają inne
przeznaczenie. Na przykład cmentarze”.
Wallis wyróżniał obszary kulturowe otwarte (np. parki, zespoły zabytkowe, fragmenty śródmieść, a nawet – jak w Krakowie – całe centrum
miasta) i obszary kulturowe zamknięte (mogą nimi się stać posiadające
tradycje i renomę kawiarnie, restauracje, muzea, teatry, filharmonie,
świątynie). „Wiele miejskich przestrzeni traktowanych tradycyjnie jako
„pozakulturowe”, takie jak targi, wielkie magazyny, hotelowe hole, dworce
i porty lotnicze, przy spełnieniu pewnych warunków może przekształcić
się w ciekawe obszary kulturowe”3.
W miejscowym planowaniu przestrzennym ustawowy obowiązek
ewidencjonowania obiektów zabytkowych (i obejmowania ich ochroną)
jest jednocześnie bliski, ale też i odbiegający od koncepcji obszaru kulturowego Wallisa. Bliski – bo obowiązek ten pozwala na identyfikację
i ochronę wartości, którym ich historyczne pochodzenie nadaje aspekt
symboliczny. Odbiegające od ujęcia Wallisa jest to, że konserwatorska ewidencja zwraca mało uwagi na to, czy obiekty o rodowodzie historycznym
tworzą obszary ważne i „żywe” dla współczesnej społeczności lokalnej
danego terenu, czy wywołują w zbiorowej świadomości społeczności
efekt identyfikacji jej członków z obszarem i efekt integracji społecznej
zbiorowości lokalnej.
b) Marketing terytorialny przedmiotów konsumpcji kultury
Innym typem podejścia do roli czynnika kultury, stosowanym przede
wszystkim w planowaniu i zarządzaniu rozwojem lokalnym, jest traktowanie wartości i obiektów kultury jako swoistego typu „produktów” przeznaczanych na sprzedaż. Ich atrakcyjność może przyciągać inwestorów,
turystów, fanów – może stać się czynnikiem rozwoju obszaru lokalnego,
który takim produktem dysponuje. Jeśli ośrodek lokalny takiego produktu
nie posiada, to może go wykreować. Gdy to zrobi, powinien następnie zająć
się promocją swego produktu.
Ten rodzaj podejścia do czynnika kultury ma charakter rynkowy,
korzystający z metod marketingu terytorialnego. Jest ono stosowane w prak3
A.Wallis, op. cit., str. 11.
112
Czynnik kultury jako przedmiot lokalnego zagospodarowania...
tyce zarządzania miastami w Europie i w Ameryce co najmniej od połowy
XIX wieku. To, między innymi, po to organizuje się w miastach wystawy
światowe, których symbolami (i jednocześnie symbolami organizujących
je miast) stają się wspaniałe, nietypowe budowle, takie jak Pałac Kryształowy w Londynie czy wieża Eiffla w Paryżu. Tę właśnie funkcję pełnią
nowo budowane od kilku dekad muzea, czego najwyrazistszym przykładem
może być przyciągające do Bilbao, zaprojektowane przez F. Gehrego z zastosowaniem komputerowych programów używanych do konstruowania
nowoczesnych samolotów bojowych, muzeum Guggenheima. Tę rolę mogą
pełnić również specjalnie w tym celu realizowane wydarzenia (evants)
kulturalne – festiwale artystyczne, kongresy, disneylandy, parki jurajskie,
miejskie szlaki turystyczne, promenady, aquaparki itp.
Takie podejście do czynnika kultury jest typowe dla strategii rozwoju
lokalnego, jednak tym przewidywanym w strategiach rozwoju zadaniom
trzeba przecież wskazać lokalizacje, zapewnić infrastrukturę, dostępność,
a to są elementy projektów należących do planowania przestrzennego.
c) Przemysły kultury
Odmiennym, stosunkowo nowym typem podejścia do czynnika kultury
jest wyodrębnianie tzw. przemysłów kultury. Sektor usług w kulturze (w
tym usług prywatnych), czy też komercyjne przedsięwzięcia kulturalne
stały się ważną, dochodową dziedziną gospodarki (wydawnictwa, produkcja
filmów i kaset, teatry, kabarety, multipleksy, koncerty, festiwale itp.). Tak
np. najważniejsze przemysły kultury dały w 1999 roku gospodarce amerykańskiej 447,2 mld dolarów, co stanowiło 5% amerykańskiego PKB. Był to
dochód większy od wytworzonych w takich przemysłach jak elektroniczny,
lotniczy, spożywczy czy chemiczny.
„Przemysły kultury reprezentują kombinację sektorów gospodarki,
które w dużym stopniu zależą od umiejscowienia przestrzennego i z wielu
powodów muszą przywiązywać do niego ogromną wagę. Odgrywają one
również ważną rolę w zapewnieniu kontynuacji życia kulturalnego w miastach i w regionach”.4 Zwłaszcza przy konstruowaniu aktów polityki rozwoju lokalnego, w tym polityki rozwoju zagospodarowania przestrzennego
w większych miastach, pełniących funkcje centrów kultury lub na obszarach
metropolitalnych, należy brać pod uwagę rolę przemysłów kultury.
4
Andreas J. Wiesand: Rozwój przemysłów kultury – doświadczenia niemieckie i europejskie; w pod red. J. Szomburga: Kultura i przemysły kultury szansą rozwojową
dla Polski; JB nad GR; Gdańsk 2002, str. 45.
113
Waldemar Siemiński
d) Tradycyjne planistyczne ujęcie czynnika kultury
Najczęściej stosowane podejście do czynnika kultury sprowadza się
do identyfikacji lokalnych placówek kultury potrzebnych zbiorowości
zamieszkującej dany obszar. Ustala się, jaki zespół (system? – W.S.) placówek kultury jest potrzebny i wskazuje się ich lokalizację.Do typowej listy
placówek kultury zaliczane są biblioteki publiczne, domy kultury i świetlice, muzea, teatry, amfiteatry, kina, filharmonie i sale koncertowe oraz
ważniejsze imprezy kulturalne wraz z koniecznym do ich przeprowadzania
otoczeniem przestrzennym).
Uproszczenia w podejściu do tak rozumianych „dóbr kultury współczesnej” są wynikiem nie tylko pobieżnego traktowania zagadnienia ich
rzeczywistej dostępności przestrzennej i braku rzetelnej znajomości faktycznego zapotrzebowania społecznego na te dobra kultury. Najczęściej
nie jest znana geneza placówek tego typu, a bez tego nie można zakładać
i planować ich rzeczywistych funkcji.
W sieci placówek kultury w gminie bibliotekę publiczną umieści
się zawsze, gdyż jej prowadzenie jest obligatoryjnym zadaniem własnym
każdej jednostki samorządu terytorialnego. Zagadnienia sieci bibliotecznej,
filii bibliotecznych, relacji biblioteki publicznej z innymi bibliotekami na
terenie gminy (np. szkolnymi) czy modernizacja bibliotek – rzadziej są
przedmiotem zainteresowania.
Ten typ słabości w traktowaniu lokalnych placówek kultury najwyraźniej występuje, gdy ich prowadzenie należy do zadań własnych gminy,
ale o charakterze mniej obowiązkowym niż prowadzenie bibliotek publicznych – gdy ma charakter fakultatywny. Przykładem tego mogą być
domy kultury.
Ażeby rzetelnie, adekwatnie do sytuacji uargumentować potrzebę
budowy i prowadzenia na terenie jakiejś zbiorowości domu kultury, trzeba
coś wiedzieć o jego genezie, istocie i charakterze, które bynajmniej nie polegają wyłącznie na zaspokajaniu potrzeb konsumpcji kultury. Ich złożoną
funkcję zanalizował swego czasu F. Mleczko, określając zadania domów
kultury w relacji do szkół publicznych.5
Obie instytucje (szkoła i dom kultury – W.S.) „... pojawiły się wówczas, gdy rodząca się cywilizacja przemysłowa wymagała innego typu
pracowników i obywateli niż ci, którzy wyrastali w procesie naturalnego
wychowania w rodzinie i grupie lokalnej. …Dopiero gdy spośród nich
5
Franciszek Mleczko: Casus domu kultury. Kultura i Społeczeństwo nr 4/1984.
114
Czynnik kultury jako przedmiot lokalnego zagospodarowania...
i z nich mieli wyrosnąć pracownicy przemysłu, pojawiła się szkoła …”.
„A jak było z domem kultury? – pyta Mleczko. Jeśli za pionierów organizowania pierwowzorów współczesnych domów kultury uznamy twórców
tak zwanych domów społecznych z przełomu XVIII i XIX wieku Pawła
Ksawerego Brzostowskiego i Stanisława Staszica – to podobnie … Potem
szkoła okazała się instytucją dla promotorów rozwoju przemysłu niejako
pilniejszą. Szkoły powstawały coraz częściej – domy społeczne nadal rzadko. Szkoły zostały objęte patronatem państwa, a domy społeczne stawały
się nadzieją coraz to nowych grup zwolenników pozytywistycznej pracy
od podstaw … – ale nadal było ich niewiele. Przełom pod tym względem
zbiegał się z przełomem XIX-XX wieku. Najpierw ich szybki rozwój
wystąpił w Galicji, a potem na terenie całej Polski, aż w latach międzywojennych posiadanie tego typu placówki stało się powszechnym dążeniem
zrzeszeń i organizacji społecznych (np. domy strażaka), religijnych (domy
parafialne), społeczno-zawodowych (domy kółek rolniczych i spółdzielni
spożywców na wsi, domy rzemieślnicze w mieście) i środowiskowych
(domy spółdzielni mieszkaniowych), wreszcie wielkich ruchów społeczno-politycznych (domy ludowe na wsi i domy robotnicze w mieście). Biorąc
to pod uwagę, mamy prawo stwierdzić, że ówczesne domy powstawały
i kształtowały się pod większym wpływem warstw plebejskich i oddolnych
potrzeb niż szkoły … – pisał F. Mleczko. – Główną domeną zainteresowań
domów kultury było rozwiązywanie spraw socjalno-społecznych oraz
integrowanie grup społecznych, które je powoływały. Formą tej integracji
było najczęściej życie towarzysko-kulturalne. Jeszcze nie wprowadzanie
w kulturę we współczesnym rozumieniu tego słowa”.
Konkludując swoje studium, cytowany autor tak oto zwięźle charakteryzuje „istotę” domów kultury: „…z natury rzeczy wprowadzają one
jednostkę we współżycie z grupą. Więcej nawet – tworzą środowiska osób
o zbliżonych pasjach kulturalnych i tworzą klimat, w którym zdolności
takich osób rozkwitają. I to jest funkcja domów kultury, w której żadna
inna wyspecjalizowana instytucja kultury jak dotychczas nie jest od nich
lepsza. Nazwijmy tę funkcję glebotwórczą – polega bowiem na tworzeniu
warunków, w których chce się wrastać w kulturę”.6
Do planowania repertuaru i rozmieszczenia placówek kultury w środowisku lokalnym na pewno potrzeba wiedzy wykraczającej poza znajomość
wymagań prawnych i obowiązujących standardów przestrzennych w tej
dziedzinie. Ta poszerzona wiedza jest bardziej przydatna wtedy, gdy prze6
F. Mleczko, op.cit.
115
Waldemar Siemiński
pisy prawa mówią na ten temat mało lub są ogólnikowe, a obowiązujących
standardów przestrzennych nie ma.
2. Podstawy prawne ujmowania czynnika kultury w planowaniu i zagospodarowaniu obszarów lokalnych
Problematyka kultury (dotycząca obowiązków władz publicznych w tej
dziedzinie) jest przedmiotem regulacji prawnych aż w trzech rodzajach ustaw:
w ustawach dotyczących planowania i zagospodarowania przestrzennego,
w ustawach określających ramy ustrojowe poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego oraz w ustawach dotyczących poszczególnych instytucji
kultury (ustawa o bibliotekach; ustawa o muzeach, ustawa o kinematografii,
ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej).
W tym gąszczu legislacyjnym interesować nas będą przepisy prawne
dotyczące tylko dwu zagadnień:
a) zakresu obowiązków poszczególnych organów władz publicznych
w dziedzinie kultury oraz
b) wymagań prawnych dotyczących dostępności do placówek i urządzeń
kultury, w tym wymaganych prawnie standardów użytkowania dóbr
i placówek kultury.
W niniejszym artykule wyżej wymienione dwa zagadnienia odnoszone
będą przede wszystkim do aspektów lokalnego i przestrzennego zjawisk
kultury.
W ustawie z 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym w ogólnych, obowiązujących dla całej tej dziedziny, zasadach
(art. 1 ust. 2 pkt 4 uopizp) przyjęto, że: „W planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym uwzględnia się zwłaszcza: …wymagania ochrony
dziedzictwa kulturowego i zabytków oraz dóbr kultury współczesnej”. To
co jest dziedzictwem kulturowym i jakiej ochronie ono podlega w planowaniu przestrzennym na ogół nie budzi wątpliwości. Regulują to ustawy
dotyczące ochrony i konserwacji zabytków.
Co jest „dobrem kultury współczesnej” omawiana ustawa określa
w artykule 2 pkt. 10. Czytamy tam: „przez dobra kultury współczesnej
należy rozumieć nie będące zabytkami dobra kultury takie jak pomniki,
miejsca pamięci, budynki, ich wnętrza i detale, zespoły budynków, założenia urbanistyczne i krajobrazowe będące uznanym dorobkiem współcześnie żyjących pokoleń, jeżeli cechuje je wysoka wartość artystyczna
lub historyczna”.
116
Czynnik kultury jako przedmiot lokalnego zagospodarowania...
Omawiana ustawa w odniesieniu do ogólnego aktu polityki przestrzennej gminy – studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania
przestrzennego gminy – nakazuje „uwzględnić w nim uwarunkowania
wynikające w szczególności ze stanu dziedzictwa kulturowego i zabytków
oraz dóbr kultury współczesnej”, a następnie „określić w szczególności
obszary i zasady ochrony dziedzictwa kulturowego i zabytków oraz dóbr
kultury współczesnej” (art. 10 ust.1 i ust. 2 uopizp). Ustawa ta nakazuje, aby
również w planie miejscowym „określić w szczególności zasady ochrony
dziedzictwa kulturowego i zabytków oraz dóbr kultury współczesnej” (art.
15 ust. 2 pkt. 4 uopizp).
W art. 39 ust. 3 pkt. 2 omawianej ustawy ustala się, że w planie zagospodarowania województwa „uwzględnia się w szczególności system
obszarów chronionych, w tym obszary …dziedzictwa kulturowego i zabytków oraz dóbr kultury współczesnej”.
Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym nie nakazuje
więc planiście przestrzennemu zajmować się takimi placówkami kultury
współczesnej jak muzea, teatry, domy kultury, kina, świetlice, filharmonie.
Trzeba jednak od razu powiedzieć, że mu tego nie zabrania. Świadczy
o tym to, że „dobra kultury współczesnej” są w ustawie wskazane jedynie
przykładowo oraz to, że wymienione w ustawie dobra kultury współczesnej
podmiot sporządzający plan zagospodarowania przestrzennego powinien
uwzględnić „w szczególności”. Takie potraktowanie w ustawie dóbr kultury współczesnej wskazuje, że ustawodawca nie potraktował ustawowego
katalogu tych dóbr jako zamkniętego.
Od ustaw zakreślających ramy ustrojowe poszczególnych jednostek
samorządu terytorialnego (j.s.t.), a więc od ustaw o samorządzie gminy,
powiatu i województwa należy oczekiwać, że wskażą, jakie zadania z dziedziny kultury należą do zadań poszczególnych jednostek samorządu. Należy
wiedzieć, że zadania j.s.t. dzieli się na zadania własne oraz zlecone, czyli
należące do zadań administracji rządowej, która to jedynie samorządowi
je zleca. Zadania własne j.s.t. dzielą się z kolei na zadania własne obowiązkowe (obligatoryjne) i zadania własne fakultatywne, co do których to
rada danej gminy podejmuje decyzje, czy je w tej gminie prowadzić czy
nie (i w jakiej formie).
Ustawa o samorządzie gminnym w katalogu zadań własnych gminy
(art. 7 ust. 1 pkt. 9) wskazuje „kulturę, w tym biblioteki gminne i inne
instytucje kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami”. Z tego
sformułowania należy wnosić, że w dziedzinie kultury zadaniem własnym, obligatoryjnym gminy są jedynie biblioteki publiczne oraz ochrona
117
Waldemar Siemiński
zabytków i opieka nad zabytkami. Inne zadania z dziedziny kultury mają
charakter zadań własnych, ale fakultatywnych. Ciekawe, zwłaszcza gdy
się pamięta o koncepcji „obszaru kulturowego” A. Wallisa, że do zadań
własnych gminy (obligatoryjnych) należy np. prowadzenie „cmentarza
gminnego”.
Ustawa o samorządzie powiatowym określa, że „powiat wykonuje
określone ustawami zadania o charakterze ponadgminnym, m.in. w zakresie kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami”. (art. 4 pkt 7).
Ustawa o samorządzie powiatu nie wskazuje szczegółowo zadań powiatu
w dziedzinie kultury, odsyłając do innych ustaw.
Ustawa o samorządzie województwa dotyczy wprawdzie szczebla
regionalnego (a nie lokalnego), ale odnosi się przecież do gmin (środowisk
lokalnych) z terenu całego województwa. W przepisach odnoszących się
do celów sporządzania strategii rozwoju województw (art. 11 ust. 1 uosw)
ustala się, że celami tej strategii są m.in. „… pielęgnowanie polskości oraz
rozwój i kształtowanie świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej mieszkańców” województwa oraz zachowanie wartości środowiska
kulturowego …przy uwzględnieniu potrzeb przyszłych pokoleń”. W polityce rozwoju województwa (art. 11 ust. 2 pkt. 7) istotnym elementem
jest „wspieranie rozwoju kultury oraz ochrona i racjonalne wykorzystanie
dziedzictwa kulturowego”.
Z tego krótkiego przeglądu ustaw samorządowych widać, że organy
każdej j.s.t., mają zadania z dziedziny kultury, ale do zadań własnych
o charakterze obowiązkowym należy przede wszystkim ochrona zabytków
i prowadzenie bibliotek publicznych.
Ustawy dotyczące poszczególnych dziedzin i instytucji kultury precyzują w bardziej szczegółowy sposób zadania poszczególnych j.s.t. w tej
dziedzinie. Jeśli chodzi o gminę, to Ustawa z dnia 25 października 1991 r.
o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej w sposób ogólny
stwierdza (art. 9 ust. 2), że „Prowadzenie działalności kulturalnej jest zadaniem własnym gminy o charakterze obowiązkowym”. Jednak ustawa ta
nie precyzuje, na czym obowiązkowa działalność kulturalna gminy miałaby
polegać, ani jakie placówki kulturalne gmina powinna, obowiązkowo, prowadzić. Ustawa ta stwierdza, że (art. 2) „Formami organizacyjnymi działalności kulturalnej są w szczególności: teatry, opery, operetki, filharmonie,
orkiestry, kina, muzea, biblioteki, domy kultury, ogniska artystyczne,
galerie sztuki oraz ośrodki badań i dokumentacji w różnych dziedzinach
kultury”. Z tego zapisu ustawy można domniemywać, że prowadzenie wyżej
wymienionych „form organizacyjnych” działalności kulturalnej może być
118
Czynnik kultury jako przedmiot lokalnego zagospodarowania...
zadaniem własnym gminy. Czy jednak o charakterze obowiązkowym? Należy w to wątpić. Należy jednak zauważyć, że omawiana ustawa (uooipdk)
uchwalona przez Sejm w okresie skrajnie pojmowanego liberalizmu daje
prawo do prowadzenia publicznej działalności kulturalnej właściwie wszystkim – prawnym i nie posiadającym osobowości prawnej – podmiotom, nie
precyzując ich odpowiedzialności za efekty prowadzonej działalności. Działalność kulturalną prowadzi się wg tej ustawy na zasadach nie różniących się
od innych działalności o charakterze gospodarczym. Jedynym warunkiem
o charakterze techniczno-przestrzennym, jaki musi – według omawianej
tu ustawy – spełnić ktoś prowadzący działalność gospodarczo-kulturalną,
jest to, aby: „Pomieszczenia, obiekty lub miejsca, w których odbywają się
imprezy artystyczne i rozrywkowe, a także urządzenia techniczne używane
przy ich organizowaniu lub w trakcie ich odbywania, odpowiadały wymaganiom przewidzianym prawem” (art. 34 ust. 3). Ustawa stanowi też,
że: „Organ gminy wydaje decyzje o zakazie odbycia imprezy artystycznej
lub rozrywkowej, jeśli zagraża ona zdrowiu lub życiu ludzi albo mieniu
w znacznych rozmiarach lub nie zostały spełnione wymagania, o których
mowa w art. 34 ust. 3” (art. 36 ust. 1 uoipdk).
Ustawa o muzeach z dnia 21 listopada 1996 r. wśród wielu kategorii
muzeów wyróżnia „muzea samorządowe” utworzone albo przejęte przez
j.s.t. (art. 5 ust. 3 uom). Jeśli chodzi o warunki przestrzenno-techniczne,
jakie powinny spełniać muzea, to ustawa wymaga zabezpieczenia zbiorów
muzealnych, zapewnienia właściwych warunków zwiedzania i korzystania
ze zbiorów oraz przechowywania zbiorów (art. 2 uom).
Ustawa z dnia 16 lipca 1987 r. o kinematografii po jej nowelizacji
z 24 lipca 1998 r. w art. 18a ust. 2 uznaje, że: „Prowadzenie dystrybucji
i rozpowszechniania filmów jest zadaniem własnym j.s.t.”, chyba jednak
nie o charakterze obligatoryjnym.
Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach wraz z jej zmianami,
wprowadzonymi po utworzeniu w 1998 r. samorządowych powiatów i województw, nakłada na wszystkie trzy j.s.t. zadania dotyczące prowadzenia
bibliotek publicznych. Mówi o tym ustawa kompetencyjna z 24 lipca 1998 r.
(Dz. U. nr 106; poz. 668).
Według tych regulacji prawnych:
• „Gmina organizuje i prowadzi co najmniej jedną gminną bibliotekę
publiczną, wraz z odpowiednią liczbą filii i oddziałów oraz punktów
bibliotecznych”.
• „Powiat organizuje i prowadzi co najmniej jedną powiatową bibliotekę
publiczną. Zadania powiatowej biblioteki publicznej może wykonywać,
119
Waldemar Siemiński
na podstawie porozumienia, wojewódzka lub gminna biblioteka publiczna, działająca i mająca swoją siedzibę na obszarze powiatu”.
• „Samorząd województwa organizuje i prowadzi co najmniej jedną wojewódzką bibliotekę publiczną”.
3. Standardy użytkowania
Żadna z omawianych ustaw nie określa standardów w dziedzinie
dostępu do użytkowania placówek kultury. Ustawy nie odsyłają też w tej
dziedzinie do przepisów niższego rzędu (np. do rozporządzeń wykonawczych). Niekiedy (co wyżej odpowiednio wskazano) określają one wymogi
przestrzenno-techniczne dotyczące bezpieczeństwa funkcjonowania placówek kultury lub zapewnienia w nich odpowiednich warunków zwiedzania
i przechowywania zbiorów.
Na tym tle wyjątkiem są przepisy dotyczące bibliotek publicznych.
Przepisy te nie tylko wymagają, aby w każdej jednostce samorządu terytorialnego znajdowała się co najmniej jedna biblioteka publiczna, ale formułują wymogi co do dostępności tych bibliotek. Wyraża to przepis mówiący,
że „biblioteki publiczne są organizowane w sposób zapewniający mieszkańcom dogodny dostęp do materiałów bibliotecznych i informacji”.
4. Problemy rzeczywistego dostępu do dóbr i placówek
kultury
W raportach takich jak „Polska przestrzeń. Raport o stanie zagospodarowania przestrzennego kraju”7 lub „Rozwój miast w Polsce”8 nie
są analizowane lokalne i regionalne dysproporcje w dostępie do dóbr
i placówek kultury. Brak w nich również analiz problemu dostępności do
wielu innych usług uznawanych za podstawowe na szczeblu lokalnym.
Po prostu problem dostępu do usług społecznych (z wyjątkiem dostępu
7
Ministerstwo Budownictwa: Polska przestrzeń. Raport o stanie zagospodarowania
przestrzennego kraju. Warszawa 2004
8
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego: Rozwój miast w Polsce. Raport wprowadzający
MRR opracowany na potrzeby przygotowania przeglądu OECD krajowej polityki
miejskiej w Polsce. Warszawa 2010
120
Czynnik kultury jako przedmiot lokalnego zagospodarowania...
do oświaty i w mniejszym stopniu do usług ochrony zdrowia) nie znalazł
się w polu zainteresowania polityki przestrzennego zagospodarowania
kraju. Można to tłumaczyć liberalną wiarą kreatorów tej polityki w niezawodność działania tzw. ręki wolnego rynku lub też – co jest bardziej
pesymistyczne – słabością państwa polskiego, które nie jest w stanie
określić minimalnych standardów w korzystaniu ludności z dóbr, jakie
dają kultura, sport, rekreacja, wychowanie przedszkolne, opieka nad
najmłodszymi dziećmi w żłobkach i inne. Pewną rolę w powstaniu wyżej
opisanych zaniedbań gra też zapewne luka poznawcza w diagnozowaniu
przez naukę opisywanych tu problemów. Cały niemal, szczupły przecież,
potencjał badawczy w dziedzinie nauk o planowaniu i gospodarce przestrzennej kraju jest obecnie skupiony na problemach spójności polskiej
przestrzeni z przestrzenią UE.
Podam tu tylko kilka przykładowych danych obrazujących zróżnicowania w dostępie ludności do dwu placówek kultury – bibliotek i domów
kultury. Widoczna z zestawienia tych danych (agregowanych na poziomie
regionalnym) różnica w nasyceniu poszczególnych województw dobrami
kultury jest bardzo duża (kilkakrotna). Zróżnicowania lokalne są w tej
dziedzinie zapewne dużo większe.
Przykłady zróżnicowań regionalnych w liczbie woluminów przypadających na jedną bibliotekę publiczną (stan na 2010 rok):
Biblioteki
w miastach
Podlaskie – 38.432 vol.
Zachodniopomorskie – 35.314 vol.
Warmińsko-mazurskie – 34.521 vol.
Dolnośląskie – 25.931 vol.
Pomorskie – 25.766 vol.
Lubelskie – 21.129 vol.
na wsi
Wielkopolskie – 11.165 vol.
Śląskie – 11.128 vol.
Podlaskie – 11.058 vol.
Warmińsko-mazurskie – 9.021 vol.
Lubelskie – 8.411 vol.
Opolskie – 8.307 vol.
Źródło: Kultura w 2010 r. GUS; Warszawa 2011
Zestawienie pokazuje, że zbiory wiejskich bibliotek publicznych są
kilkakrotnie mniejsze niż zbiory bibliotek miejskich. Zachodzą też wyraźnie
widoczne różnice w bogactwie księgozbiorów bibliotek pomiędzy poszczególnymi województwami. Różnice w wyposażeniu bibliotek publicznych
widać również w innych dziedzinach.
121
Waldemar Siemiński
Odsetek bibliotek publicznych nie wyposażonych w komputery z dostępem do Internetu (dane na 2010 rok):
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Wielkopolskie – 36,6%
Łódzkie – 36,0 %
Świętokrzyskie – 31,6%
Zachodniopomorskie – 31,0%
Mazowieckie – 29,0%
Podkarpackie – 28,8%
Górnośląskie – 27,5%
Opolskie – 27,4%
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
Lubelskie – 26,8%
Podkarpackie – 25,1%
Śląskie – 25,1%
Małopolskie – 24,6%
Pomorskie – 23,8%
Lubuskie – 19,0%
Kujawsko-pomorskie – 18,7%
Warmińsko-mazurskie – 10,4%
Źródło: Kultura w 2010 r., GUS, Warszawa 2011
I w tej dziedzinie różnice w dostępie ludności do komputerów i Internetu w bibliotekach publicznych są pomiędzy poszczególnymi województwami kilkakrotne.
A jakie są możliwości korzystania ludności z domów kultury? Z „Diagnozy domów kultury w Polsce”9 wynika, że od 2003 roku co roku przybywa około 35 nowych placówek tego typu. Mimo tego zróżnicowanie
w dostępie do domów kultury pomiędzy mieszkańcami województw jest
bardzo duże.
Liczba mieszkańców (w tys.) przypadających na jeden dom kultury
wg województw (stan na 2007 r.):
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Podkarpackie
Wielkopolskie
Podlaskie
Opolskie
Małopolskie
Lubelskie
Warmińsko-mazurskie
Łódzkie
10,3
10,6
11,0
11,4
11,7
13,1
14,8
16,0
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
Zachodniopomorskie
Kujawsko-pomorskie
Lubuskie
Dolnośląskie
Pomorskie
Świętokrzyskie
Śląskie
Mazowieckie
16,7
17,3
17,7
18,1
18,6
19,0
20,0
26,7
Źródło: Opracowanie własne na podstawie „Diagnozy domów kultury”
Województwa o ugruntowanej tradycji ruchu ludowego mają od 2 do
2,5 razy więcej domów kultury niż województwa zajmujące ostatnie miejsca
9
Diagnoza domów kultury w Polsce, przygotowana do wdrożenia programu „Dom
kultury” na podstawie publikacji internetowej GUS „Kultura 2007”– www.dom
kultury plus.pl/sub, pl,diagnoza.htm
122
Czynnik kultury jako przedmiot lokalnego zagospodarowania...
na powyższej liście. Trzeba dodać, że „blisko połowa (49%) wszystkich
domów i ośrodków kultury zlokalizowana jest na terenach wiejskich...”10,
co wskazuje na przydatność i ważność funkcji pełnionych przez domy
kultury na terenach wiejskich.
Trudności z dostępem do placówek i dóbr kultury na szczeblu lokalnym mają wyraźne przyczyny historyczne, wynikają też zapewne z ukierunkowania polityki finansowej państwa i jednostek samorządu terytorialnego
skupionych na innych niż kultura, priorytetach inwestycyjnych.
Nie oznacza to jednak, że władze lokalne nie doceniają znaczenia
czynnika kultury w rozwoju swoich lokalnych obszarów. Gdy trafia się
okazja zdobycia dodatkowych, zewnętrznych środków na inwestycje rozwojowe, władze lokalne wydają je bardzo często właśnie na cele związane
z ochroną dziedzictwa kulturowego i na wzmocnienie lokalnego potencjału
dóbr kultury współczesnej.
W ramach wspierania z funduszy strukturalnych UE programów
rewitalizacyjnych w okresie 2004-2006 projekty związane z czynnikiem
kultury zdecydowanie przeważyły. W prowadzonym w tym okresie Zintegrowanym Programie Operacyjnym Rozwoju Regionalnego w 41 projektach rewitalizacyjnych dużych miast (powyżej 100 tys. mieszkańców)
22 projekty (53,9%), dotyczyły rewitalizacji historycznych części lub
obiektów tych miast.
W kategorii miast średnich (20 tys. – 100 tys. mieszkańców)na 63
realizowane projekty rewitalizacyjne 33 projekty (52,4%) dotyczyło cennych kulturowo fragmentów tych miast. W kategorii miast małych (do 20
tys. mieszkańców)na 61 realizowanych projektów rewitalizacyjnych 37
(60,6%) dotyczyło obszarów tych miast cennych kulturowo.
Z obserwacji i danych dostarczonych przez M. Nowakowskiego
wynika, że np. w latach 2007-2009 przebudowany został główny plac
Białegostoku – Rynek Kościuszki. Jego zachodnia część została przeznaczona na cele kulturalno – rozrywkowe. W 2009 roku odbyło się tu
56 imprez.
W 2010 roku uchwalone zostało studium uwarunkowań i kierunków
zagospodarowania przestrzennego miasta Łodzi, w którym m.in. ustalono
,, Zielony Krąg Tradycji i Kultury” łączący system miejskiej zieleni otaczającej śródmieście. Najnowszym ogniwem tego kręgu jest, realizowany
w latach 2004 – 2012,przylegający do byłych granic łódzkiego żydowskiego
getta ,,Park Ocalałych”.
10
„Diagnoza domów kultury”, op.cit.
123
Waldemar Siemiński
W Łodzi, na terenie byłej fabryki Izraela Poznańskiego, na obszarze
18,5 ha zrealizowano również największy w Europie ośrodek handlowo-kulturalno-rozrywkowy ,,Manufaktura”. Znajdują się w nim m.in.:
– Międzynarodowe Centrum Promocji Mody, polsko-francuska szkoła
mody, muzeum mody z salą pokazową dla 500 osób,
– Muzeum Sztuki Współczesnej,
– Muzeum Nauki i Techniki,
– Multikino z 14 salami,
– kręgielnia z 25 torami,
– Centrum Rekreacji i Rozrywki dla wszystkich kategorii wiekowych
(m.in. fitness klub, dyskoteka, siatkówka plażowa, plac zabaw).
Obiekt jest miejscem wystaw, festiwali, konferencji. Odwiedza go
rocznie 15 mln osób.
5. Wnioski
1. Kultura pełni wiele ról jako czynnik rozwoju lokalnego; narzuca
również pewien specyficzny typ podejścia do analizy zagospodarowania
przestrzennego obszarów lokalnych. Jako ważny czynnik rozwoju lokalnego kultura coraz częściej widziana jest w koncepcjach marketingu
terytorialnego i przemysłów kultury. Koncepcja „obszaru kulturowego”
A. Wallisa ukazuje szerokie możliwości, jakie ona daje w kształtowaniu
zagospodarowania przestrzennego obszaru lokalnego.
2. W planowaniu przestrzennym sposób ujmowania roli czynnika
kultury narzuca obowiązująca Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu
przestrzennym. Ustawa nie zawiera zwartej, całościowej koncepcji podchodzenia do roli czynnika kultury w zagospodarowaniu przestrzeni lokalnej.
Skupiona jest na ochronie elementów materialnych dziedzictwa kultury
i dóbr kultury współczesnej, rozumianych jako obiekty o wysokiej jakości
artystycznej i ustalonej renomie. Jak się wydaje, konwencja legislacyjna,
w jakiej sformułowana jest ustawa, dopuszcza jednak poszerzenie katalogu
dóbr kultury współczesnej o inne dobra i placówki (obiekty) kultury. Nie
wiadomo jednak (nikt tego chyba nie badał), na ile ta możliwość wzbogacenia sposobu podejścia do czynnika kultury jest stosowana przez planistów
przestrzennych.
3. Stosowanie marketingowego podejścia do czynnika kultury zdobywa coraz mocniejszą pozycję w strategiach planowania rozwoju społeczno-gospodarczego. Jeśli założyć, że studium uwarunkowań i kierunków
124
Czynnik kultury jako przedmiot lokalnego zagospodarowania...
zagospodarowania przestrzennego gminy jest swoistą, branżową strategią
rozwoju pewnej dziedziny funkcjonowania obszaru lokalnego i zbiorowości
lokalnej, to zastosowanie w studium elementów podejścia marketingowego
(w tym do czynnika kultury) wydaje się możliwe i potrzebne.
4. Jednym z celów planowania przestrzennego jest kształtowanie
warunków dobrej dostępności do szeroko pojętych usług potrzebnych
mieszkańcom i użytkownikom obszarów lokalnych. Celem polityki zagospodarowania przestrzennego powinno być niwelowanie różnic i dysproporcji w dostępie do tych usług. Wydaje się, że obecnie cele te zeszły
na dalszy plan polskiego planowania przestrzennego. Są w nim właściwie
nieobecne.
5. W artykule wskazano na szereg zróżnicowań w dostępie do placówek kultury pomiędzy mieszkańcami województw. Zróżnicowania
te są bardzo znaczne. Są one z pewnością jeszcze większe na poziomie
lokalnym. Na kwestię tę można patrzeć jak na problem zacofania lub na
przejaw peryferyjności uznawany niemal za „normalny” punkt widzenia
w perspektywie zainteresowań procesami metropolizacji i globalizacji.
Jednak z perspektywy budowania krajowego, polskiego kapitału ludzkiego
i kapitału społecznego, bez których to kapitałów będziemy w coraz trudniejszej sytuacji w procesach międzynarodowej, globalnej konkurencji,
omawiane w artykule zagadnienia wyglądają inaczej. Czynnik kultury,
w którym aspekty wspólnotowe, integracyjno-społeczne są tak ważne, leży
u podstaw tworzenia kapitału społecznego i kapitału ludzkiego. Zwłaszcza
w tworzeniu kapitału społecznego niczym niezastąpiona jest rola rodziny
i sposobu wychowania w rodzinie. To zaś z kolei (rodzina i wychowywanie) jest nierozerwalnie związane ze środowiskiem lokalnym i warunkami
dostępności do dóbr i placówek kultury w tym środowisku.
Adres Autora:
dr Waldemar Siemiński
Instytut Gospodarki Przestrzennej i Mieszkalnictwa
03-728 Warszawa, ul. Targowa 45
125
Waldemar Siemiński
Cultural factor as the object of local development and spatial
planning
Abstract
The article presents four different grasps of culture useful in the planning
of social and economic development and in spatial development planning. It
analyzes legal basis for involving the cultural factor in planning and spatial
development of local circles. It presents differences in the access to cultural
facilities on the local level.
126

Podobne dokumenty