Od Redakcji - Problemy Polityki Społecznej

Komentarze

Transkrypt

Od Redakcji - Problemy Polityki Społecznej
POLSKA AKADEMIA NAUK
KOMITET NAUK O PRACY I POLITYCE SPOŁECZNEJ
UNIWERSYTET WARSZAWSKI
INSTYTUT POLITYKI SPOŁECZNEJ
STUDIA
I DYSKUSJE
17 /2012
WARSZAWA 2012
Publikacja finansowana przez
Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej Polskiej Akademii Nauk
i Instytut Polityki Społecznej Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych
Uniwersytetu Warszawskiego
RADA PROGRAMOWA
Julian Auleytner, Stanisława Golinowska
Mieczysław Kabaj, Józef Orczyk (wiceprzewodniczący), Zdzisław Pisz,
Antoni Rajkiewicz (przewodniczący)
Barbara Szatur-Jaworska, Dorota Szelewa,
Wielisława Warzywoda-Kruszyńska, Cezary Żołędowski
ZESPÓŁ REDAKCYJNY
Jolanta Supińska (redaktor naczelna),
Włodzimierz Anioł (zastępca redaktor naczelnej),
Rafał Bakalarczyk (sekretarz redakcji),
Justyna Godlewska, Ryszard Szarfenberg, Maria Theiss, Gertruda Uścińska,
Cezary Włodarczyk, Maria Zrałek, Maciej Żukowski
REDAKTOR MERYTORYCZNY TOMU
Barbara Szatur-Jaworska
Redaktor językowy
Anna Jakubas
Redaktor statystyczny
Alicja Maksymowicz-Ajchel
Copyrith by
Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN i Instytut Polityki Społecznej UW
ISSN 1640-1808
Adres redakcji:
Nowy Świat 67, pok. 110
00-927 Warszawa
Tel./fax 0-22 826-66-52
www.problemyps.pl
[email protected]
Nakład 200 egz.
Realizacja wydawnicza: PAN Warszawska Drukarnia Naukowa
Skład i druk: PAN Warszawska Drukarnia Naukowa
ul. Śniadeckich 8, 00-656 Warszawa
tel./fax 22 628-76-14
e-mail: [email protected], www.wdnpan.pl
Spis treści
Od Redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
STUDIA
Barbara Szatur-Jaworska, Aktywne starzenie się i solidarność międzypokoleniowa
w debacie międzynarodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Cezary Żołędowski, Starzenie się ludności — Polska na tle Unii Europejskiej . . . . . . . 29
Maciej Duszczyk, Starzenie się i solidarność międzypokoleniowa w polskich
strategiach rozwoju społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
Gertruda Uścińska, Regulacje prawne dotyczące poprawy sytuacji osób starszych
na rynku pracy i w systemach zabezpieczenia społecznego. Aspekt europejski . . . . . 61
Jacek Męcina, Wspieranie aktywności zawodowej osób 50+ — pierwsze efekty
programu „Solidarność pokoleń” i rekomendacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
Grażyna Spytek-Bandurska, Aktywizacja zawodowa osób w fazie późnej dojrzałości
i starszych w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
Emilia Jaroszewska, Starość i agresja — osoby starsze jako ofiary oraz sprawcy
przemocy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
Łukasz Łotocki, Barwy jesieni życia. O społeczno-kulturowym obrazie starości . . . . . . 131
Z warsztatów badawczych
Maria Theiss, Trafna polityka lokalna? Przykład polityki społecznej wobec ludzi
starych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
Beata Tokarz-Kamińska i Łucja Krzyżanowska, Dobre praktyki w działaniach
międzypokoleniowych na podstawie doświadczeń programu „Seniorzy w akcji” . . . 167
Recenzje
Janina Petelczyc: P. Thornton, D. Fleming (red.) Dobre zarządzanie funduszami
emerytalnymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
Contents
Editorial . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
STUDIES
Barbara Szatur-Jaworska, Active ageing and the intergenerational solidarity
in the international debate . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Cezary Żołędowski, Ageing of the population — Poland at the European Union’s
background . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Maciej Duszczyk, Ageing and intergenerational solidarity in the strategies of social
development . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
Gertruda Uścińska, Law regulations concerning the improvement of the elderly’ s
situation on the labor market and in the social security systems. European aspect . . 61
Jacek Męcina, Supporting of the activity of the generation 50+. The first effects
of the program “Solidarity of Generations” and recommendations . . . . . . . . . . . . . . 77
Grażyna Spytek-Bandurska, Activation of people in the stadium of late maturity
and old age in Poland . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
Emilia Jaroszewska, Old age and aggression — the elderly as victims and perpetrators
of violence . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
Łukasz Łotocki, Colors of an autumn of life. Socio-cultural picture of old age . . . . . . . 131
FROM THE RESEARCH AND REPORTS
Maria Theiss, Appropriate local policy? An example of social policy
toward the elderly . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
Beata Tokarz-Kamińska i Łucja Krzyżanowska, Good practices
in the intergenerational activities on the basis of the experience gathered during
conducting the project “Seniors in action” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
REVIEWS
Janina Petelczyc, P. Thornton, D. Fleming (ed.) Good governance
of pension funds . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
Od Redakcji
Oddajemy do rąk czytelników pierwszy z dwóch monograficznych numerów „Problemów Polityki Społecznej”, które w całości zostały poświęcone problematyce starości
i osób starszych. W ten sposób — redakcja i współpracujący z nami autorzy — pragniemy
podkreślić znaczenie, jakie dla szerszego i niestereotypowego spojrzenia na problemy
starszego pokolenia i na wyzwania związane ze starzeniem się ludności ma proklamowanie roku 2012 Europejskim Rokiem Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej. To ważny moment w międzynarodowej debacie, za której początek
uznać można zorganizowane 30 lat temu w Wiedniu pierwsze Światowe Zgromadzenie
w sprawie Starzenia, a której kolejnym ważnym akcentem było Drugie Światowe Zgromadzenie — w 2002 r. w Madrycie.
Decyzję w sprawie proklamowania roku 2012 Europejskim Rokiem Aktywności Osób
Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej podjął Parlament Europejski i Rada w dniu
14 września 2011 roku. Wskazywano w niej, iż inicjatywa ta wynika z przepisów Traktatu
o funkcjonowaniu Unii Europejskiej i Traktatu o Unii Europejskiej. Jej ogólnym celem
jest ułatwiane tworzenia kultury aktywności osób starszych w Europie w oparciu o zasadę
społeczeństwa dla wszystkich grup wieku. Aktywizacji starszych obywateli towarzyszyć
powinna solidarność międzypokoleniowa i współpraca przedstawicieli różnych pokoleń
z uwzględnieniem różnorodności osób starszych i zasady równouprawnienia płci. Promowanie zaś aktywności ma służyć poprawie sytuacji starszych osób na rynku pracy, zwalczaniu ubóstwa i wykluczenia społecznego, wspieraniu wolontariatu oraz zachęcaniu do
godnego starzenia się w zdrowiu. Uznaje się zatem, że aktywność jest ważna sama w sobie,
ale sprzyja także zmianom w różnych wymiarach życia osób starszych. Cele szczegółowe
Europejskiego Roku 2012 są związane zarówno z podnoszeniem świadomości całych
­społeczeństw, jak ważną wartością jest aktywność osób starszych, jak i z tworzeniem oraz
doskonaleniem instrumentów i metod budowania kultury aktywności osób starszych na
różnych poziomach życia społecznego.
Niniejszy tom, poza nielicznymi wyjątkami, pokazuje przede wszystkim polskie problemy starości, ludzi starych i starzenia się ludności. Niektórzy autorzy odnoszą sytuację
polską do warunków i rozwiązań w Unii Europejskiej.
10
Od Redakcji
Dział „Studia” otwiera tekst Barbary Szatur-Jaworskiej poświęcony prezentacji i analizie debaty międzynarodowej toczonej wokół zagadnień aktywności ludzi starych i solidarności międzypokoleniowej. Autorka przywołuje dokumenty programowe ONZ i UE,
wybrane jako najbardziej reprezentatywne przykłady określania wartości, zasad i preferowanych obszarów działań państw i innych podmiotów na rzecz ludzi starych i w związku
z procesem starzenia się ludności.
Nie sposób pisać o starości i starzeniu się ludności bez przywołania danych demograficznych. Omawia je i analizuje w swoim artykule Cezary Żołędowski, przedstawiając
proces starzenia się ludności Polski na tle starzenia populacji Unii Europejskiej. Autor
omawia stan obecny oraz prognozy dotyczące tego procesu, a także jego przyczyny i najważniejsze skutki.
Kolejny artykuł, napisany przez Macieja Duszczyka, zawiera analizę przygotowanych
przez polski rząd dokumentów strategicznych, przeprowadzoną z punktu widzenia procesu starzenia się ludności oraz solidarności międzypokoleniowej. Główne wyzwania
dostrzegane przez decydentów dotyczą aktywności zawodowej i społecznej osób starszych
oraz potrzeb opiekuńczych osób w wieku sędziwym. Autor pokazuje, przy pomocy jakich
instrumentów powinna być w przyszłości prowadzona polityka społeczna.
Aspekty prawne aktywności zawodowej osób starzejących się i starszych oraz ich bezpieczeństwa socjalnego prezentuje w swoim artykule Gertruda Uścińska. Autorka przybliża czytelnikowi rozwiązania prawne UE i wybranych krajów UE dotyczące działań,
które mają na celu poprawę sytuacji na rynku pracy różnych osób, w tym starszych. Omawia też krajowe doświadczenia związane z poprawą aktywności osób 45+. Także zagadnienia bezpieczeństwa socjalnego, a dokładniej — aspekty prawne wieku emerytalnego,
autorka przedstawia i poddaje ocenie, uwzględniając prawo unijne i regulacje krajowe.
Aktywności zawodowej osób zbliżających się do wieku emerytalnego (hasłowo określanych jako osoby 50+) poświęcone są kolejne dwa artykuły. Jacek Męcina przeprowadza w swoim tekście — przy pomocy mierników statystycznych — diagnozę aktywności
zawodowej tej populacji oraz dokonuje oceny rządowego programu „Solidarność pokoleń.
Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+”. Ponad trzyletni okres
jego realizacji stanowi podstawę do sformułowania rekomendacji dla przyszłych działań.
Autorką drugiego tekstu poświęconego osobom starzejącym się i starszym na rynku
pracy jest Grażyna Spytek-Bandurska. Autorka dokonuje w swoim artykule oceny przydatności różnorodnych instrumentów i usług rynku pracy dla aktywizacji zawodowej osób
50+. Z tej samej perspektywy dokonuje też oceny elastycznych form zatrudnienia.
W kolejnych dwóch artykułach odchodzimy od tematyki aktywności zawodowej. Emilia
Jaroszewska zajmuje się bowiem w swoim tekście problemem agresji i przemocy. Sięgając
do polskiej i niemieckiej literatury autorka ukazuje osoby starsze jako ofiary, ale i jako
sprawców przemocy. Wydobycie tego drugiego wątku nie było proste, gdyż w literaturze
przedmiotu wyraźnie dominuje przekaz ukazujący osoby starsze jako ofiary. Tymczasem
ofiarami przemocy ze strony osób starszych bywają profesjonalni opiekunowie, członkowie rodziny, a także osoby postronne. W tekście E.Jaroszewskiej znajdujemy syntetyczny
i całościowy obraz problemu przemocy w starości.
Od Redakcji
11
Dział „Studia” zamyka artykuł Łukasza Łotockiego poświęcony społeczno-kulturowemu obrazowi starości dominującemu we współczesnym polskim społeczeństwie. Analiza dotyczy konstruowania kategorii starości w przestrzeni symbolicznej. Przedstawia,
bardzo potrzebny w rozważaniach o polityce społecznej, kontekst kulturowy, w jakim
powstają i są realizowane różnorodne inicjatywy związane z polityką społeczną wobec
ludzi starych i wobec starości.
W dziale „Z warsztatów badawczych” czytelnik znajdzie dwa opracowania mieszczące
się w nurcie badań ewaluacyjnych w polityce społecznej. Autorką pierwszego jest Maria
Theiss, która proponuje oryginalne narzędzia oceny trafności lokalnej polityki społecznej
na przykładzie polityki społecznej wobec ludzi starych. Trafność tej polityki jest rozumiana
jako dostosowanie skali gminnych działań polityki społecznej do procentowego udziału
osób starszych wśród mieszkańców gminy. Miernikiem tak pojętej trafności lokalnej polityki społecznej jest skala wydatków z budżetu gminy odniesiona do wskaźnika obciążenia
demograficznego w gminie. Zaprezentowane analizy dotyczą losowej próby gmin z województwa mazowieckiego, kujawsko-pomorskiego i lubelskiego. Autorka zajmuje się oceną
polityki społecznej prowadzonej przez samorząd lokalny.
Drugi artykuł „warsztatowy” dotyczy natomiast ewaluacji w trzecim sektorze. Analizowany jest program dotacyjny „Seniorzy w akcji”, którego celem jest rozwój wolontariatu seniorów, współpracy międzypokoleniowej i zaangażowania seniorów na rzecz społeczności. W ewaluacji wykorzystano zróżnicowane źródła danych i różnorodne metody
badawcze. Beata Tokarz-Kamińska i Łucja Krzyżanowska największy akcent kładą w swojej analizie na relacje międzypokoleniowe, charakterystykę animatorów-seniorów i animatorów–juniorów. Podają przy tym interesujące przykłady dobrych praktyk współpracy
międzypokoleniowej.
Mamy nadzieję, że zaproponowane przez nas szerokie spojrzenie na problemy starości i politykę społeczną w starzejącym się społeczeństwie spotka się z zainteresowaniem
czytelników.
Barbara Szatur-Jaworska
(redaktor merytoryczny tomu)
STUDIA
Barbara Szatur-Jaworska
Instytut Polityki Społecznej
Uniwersytet Warszawski
Aktywne starzenie się i solidarność międzypokoleniowa
w debacie międzynarodowej
Wprowadzenie
Działalność podmiotów międzynarodowej polityki społecznej prowadzona jest w bardzo zróżnicowanych formach i służy realizacji wielorakich celów. W. Anioł proponuje
wyróżnienie (dla potrzeb analiz działalności ONZ) trzech podstawowych funkcji międzynarodowych podmiotów polityki społecznej: koncepcyjno-programowej (np. przygotowywanie analiz, ocen i prognoz procesów społecznych, gospodarczych i ludnościowych,
opracowywanie strategii działań i zaleceń); normotwórczej (ustanawianie aktów prawa
międzynarodowego); operacyjnej (m.in. usługi doradcze, pomoc humanitarna, organizowanie przepływu informacji) (Anioł 1983, s. 22–24). Typologia ta wydaje się przydatna
do opisu aktywności różnych aktorów tworzących społeczność międzynarodową. Zakres
przedmiotowy niniejszego opracowania stanowią działania — będące przejawem realizacji ich funkcji koncepcyjno-programowej — związane z procesem starzenia się ludności, które podejmowane są przez dwa podmioty międzynarodowe: Organizację Narodów
Zjednoczonych i Unię Europejską. Analizie poddane zostaną dokumenty programowe
ONZ i UE, wybrane jako najbardziej reprezentatywne przykłady określania wartości,
zasad i preferowanych obszarów działań państw oraz innych podmiotów na rzecz ludzi
starych, w kontekście starzenia się ludności. Przy czym wyeksponowane zostaną zagadnienia związane z aktywnością ludzi starych i solidarnością międzypokoleniową.
16
Barbara Szatur-Jaworska
Działania koncepcyjno-programowe
Organizacji Narodów Zjednoczonych
Jak się wydaje, za symboliczny początek międzynarodowej aktywności związanej ze starzeniem się ludności uznać można 1969 r., kiedy to na XXIV sesji Zgromadzenie Ogólne
ONZ zaleciło Sekretarzowi Generalnemu przygotowanie raportu na temat starzenia się
ludności i problemów ludzi starych. W 1973 r. Zgromadzenie Ogólne przyjęło rezolucję
(3137/XXVIII), dotyczącą osób starszych. Wskazano w niej na nasilanie się procesu demograficznego starzenia się świata. W dokumencie tym znalazły się zalecenia dla państw
członkowskich, by z myślą o ludziach starych i zmianach w strukturze wieku ludności
opracowywały programy w zakresie polityki społecznej, a za kwestię kluczową uznano
tworzenie warunków dla niezależności ekonomicznej starszego pokolenia. W tym okresie także wyspecjalizowane organizacje (ILO, WHO, UNESCO) przygotowywały swoje
opracowania na ten temat, a obradująca w 1974 r. Światowa Konferencja Ludnościowa
wezwała rządy do uwzględniania w planach rozwoju krajów faktu, iż wzrasta udział ludzi
starych w populacji (Rapport de l’Assemblée Mondial, 1982, s. 1).
W 1977 r. Sekretarz Generalny przygotował kolejny raport nt. problemów ludzi starych, który był przedmiotem dyskusji Zgromadzenia Ogólnego, Rady Gospodarczo-Społecznej i Komisji Rozwoju Społecznego. Wówczas też pojawiła się po raz pierwszy idea
zwołania światowej konferencji trzeciego wieku (Conference mondiale du trosième âge).
Ostateczna decyzja o jej zorganizowaniu zapadła rok później (rezolucja 33/52), a termin
światowego zgromadzenia ustalono na rok 1982. Natomiast nie zdecydowano wówczas
o ustanowieniu Międzynarodowego Roku Seniorów, choć propozycja ta była dyskutowana. W przygotowania do światowego zgromadzenia zaangażowały się różne organy
ONZ, organizacje pozarządowe oraz rządy poszczególnych krajów. W toku tych prac zdecydowano — w 1980 r. (rezolucja 35/129) — o zmianie nazwy zgromadzenia na Światowe
Zgromadzenie w sprawie Starzenia się (Assemblée Mondiale sur le Vieillissement, World
Assembly on Ageing), uzasadniając tę zmianę chęcią podkreślenia zależności pomiędzy
problemami wynikającymi ze starzenia się jednostek i populacji (Rapport de l’Assemblée
Mondial, 1982, s. 1).
Światowe Zgromadzenie w sprawie Starzenia się obradowało w Wiedniu w dniach
26 lipca – 6 sierpnia 1982 r. Najważniejszym jego rezultatem było uchwalenie Międzynarodowego Planu Działania w sprawie Starzenia się (Plan International d’Action de Vienne
sur le Vieillissement, International Plan of Action on Ageing)1. Był on zbiorem zasad, celów
i zadań w zakresie polityki wobec ludzi starych, dotyczących zarówno zagadnień ludnościowych, politycznych, społecznych, jak i gospodarczych. Zawarte w nim rekomendacje
adresowane były do poszczególnych krajów i do społeczności międzynarodowej. Wśród
uchwalonych wówczas 14 zasad, na których powinny opierać się działania państw i społeczności międzynarodowej wobec ludzi starych i procesu starzenia się ludności, ­znalazły się
1
W opracowaniach Biura ONZ w Warszawie tytuł planu tłumaczony jest jako Międzynarodowy
Plan Działań w Kwestii Starzenia się Społeczeństw.
Aktywne starzenie się i solidarność międzypokoleniowa w debacie międzynarodowej
17
takie, w których wskazywano na potrzebę międzypokoleniowej solidarności oraz podkreślano aktywną rolę starszego pokolenia (Rapport de l’Assemblée Mondial 1982, s. 62–63).
Brzmią one następująco:
1. „Celem rozwoju jest poprawa bytu całego społeczeństwa w oparciu o uczestnictwo
wszystkich obywateli w procesie rozwoju i sprawiedliwy podział korzyści z niego płynących. Proces rozwoju musi wspierać ludzką godność i zapewnić równy udział wszystkich
grup wiekowych w podziale zasobów, praw i obowiązków. Wszyscy obywatele, niezależnie od wieku, płci i wyznania powinni brać aktywny udział w życiu społecznym zgodnie
z ich zdolnościami i otrzymywać wsparcie od społeczeństwa zgodnie z ich potrzebami.
W tym kontekście, wzrost gospodarczy, produktywne zatrudnienia, sprawiedliwość społeczna i ludzka solidarność stanowią fundamentalne i niepodzielne składniki rozwoju,
podobnie jak zachowanie i poszanowanie kulturowej tożsamości.
2. Ważnym celem społeczno-gospodarczego rozwoju jest budowa wielopokoleniowego
społeczeństwa, w którym zabraknie miejsca dla dyskryminacji wiekowej i nieumyślnej
segregacji i które sprzyja międzypokoleniowej solidarności i wspieraniu się.
3. Rządy oraz, w szczególności, władze samorządowe, organizacje pozarządowe, wolontariusze oraz organizacje wolontarystyczne, w tym stowarzyszenia osób starszych, mogą
w znaczący sposób przyczynić się do zapewnienia wsparcia i opieki osobom starszym
w rodzinie i w społeczności. Rządy powinny utrzymywać i promować wolontarystyczną
działalność na tym polu.
4. Osoby starsze powinny brać aktywny udział w przygotowywaniu i wdrażaniu programów
społecznych, zwłaszcza tych, które mają szczególny wpływ na ich warunki życia”2.
W dokumentach ONZ opublikowanych w późniejszych latach proces starzenia
się ludności świata scharakteryzowany został jako: bezprecedensowy w historii świata,
powszechny (choć zróżnicowany w czasie i przestrzeni), doniosły dla wszystkich dziedzin
życia oraz trwały i nieodwracalny (World Population Ageing 2002, s. XXXIV–XXXV).
Cecha tego procesu, jaką jest doniosłość dla wszystkich dziedzin życia ludzkości, była
uwzględniona już w wiedeńskim planie działania. Pojawił się bowiem w tym dokumencie
bardzo ważny postulat prowadzenia zintegrowanej — a nie sektorowej — polityki na
rzecz ludzi starych i włączania jej w plany rozwoju społecznego i gospodarczego poszczególnych krajów. Przy czym polityka społeczna nie powinna ograniczać się do tworzenia
osłony socjalnej, ale stwarzać seniorom warunki do samorealizacji. Za główne obszary,
w ramach których powinna być prowadzona polityka wobec ludzi starych, uznano: zdrowie
i wyżywienie, ochronę starszych konsumentów, mieszkanie i środowisko, rodzinę, ochronę
socjalną, utrzymanie dochodów i zatrudnienie.
W tzw. rekomendacjach ogólnych zwracano ponadto uwagę na m.in. konieczność
zachowania społecznej równowagi pomiędzy różnymi grupami wieku (przestrzegania równości praw) oraz unikania zjawiska marginalizacji i dyskryminacji społecznej z powodu
osiągnięcia określonego wieku. Warta przypomnienia jest też teza, iż pomyślny przebieg
procesu starzenia się zależy od całego wcześniejszego cyklu życia, a szczególne znaczenie
2
Tłumaczenie za: http://www.unic.un.org.pl,
18
Barbara Szatur-Jaworska
ma dostęp do edukacji, warunki sanitarne, w jakich ludzie żyją, równowaga pomiędzy
różnymi dziedzinami życiowej aktywności (praca, czas wolny, nauka).
Kolejnym okresem wzmożonej aktywności ONZ w sprawie starzenia się ludności
i ludzi starych były lata 90. XX wieku. W 1990 r. Zgromadzenie Ogólne ustanowiło dzień
1 października Międzynarodowym Dniem Seniora (początkowo nazwano go Międzynarodowym Dniem Starości). W 1991 r. rezolucją nr 46/91 z dnia 16 grudnia to samo gremium
przyjęło Zasady Działania na rzecz Osób Starszych, zalecając, by rządy uwzględniły je
w krajowych planach działania na rzecz seniorów. Katalog, którego hasłem przewodnim
jest Dodać życia do lat, które zostały dodane do życia, tworzy 18 zaleceń dotyczących praw
ludzi starych. Zalecenia te przyporządkowane są pięciu podstawowym zasadom: niezależności, uczestnictwa, opieki, samorealizacji i godności. W kontekście aktywności seniorów i solidarności międzypokoleniowej ważne wydają się zalecenia związane z zasadami
uczestnictwa i samorealizacji. Są one następujące:
„Uczestnictwo:
1. Osoby starsze powinny utrzymywać więzi ze społeczeństwem, brać aktywny udział
w formułowaniu i realizacji programów, mających bezpośredni wpływ na ich warunki
bytowe, a także powinny dzielić się swoja wiedzą i doświadczeniem z młodszymi pokoleniami.
2. Osoby starsze powinny mieć możliwość poszukiwania i korzystania z form służby na
rzecz swoich społeczności oraz możliwość pracy jako wolontariusze na stanowiskach
zgodnych z ich zainteresowaniami i możliwościami.
3. Osoby starsze powinny mieć możliwość zakładania ruchów lub stowarzyszeń osób starszych.
Samorealizacja:
4. Osoby starsze powinny mieć warunki, by w pełni rozwijać swój potencjał.
5. Osoby starsze powinny mieć dostęp do edukacyjnych, kulturowych, duchowych i rekreacyjnych zasobów społeczeństwa”3.
W 1992 r. — w dziesięć lat od światowego zgromadzenia w Wiedniu — Zgromadzenie
Ogólne Narodów Zjednoczonych postanowiło (rezolucja 47/5), iż rok 1999 będzie Międzynarodowym Rokiem Seniorów (Année Internationale des Personnes Agées, International
Year of Older Persons). Ustalono, że rok ten obchodzony będzie pod hasłem Społeczeństwo
dla wszystkich grup wieku (Société pour tous les âges, Society for all ages). Odwołując się
do Wiedeńskiego Planu Działania oraz uchwalonych w 1991 r. pięciu zasad, zaproponowano tzw. ramy koncepcyjne i ramy operacyjne obchodów. W opracowaniu tym, między
innymi, zwrócono uwagę na konieczność zadbania o warunki dla całożyciowego rozwoju
jednostek, który jest podstawą dobrej i aktywnej starości. W „ramach koncepcyjnych”
podkreślano też znaczenie relacji międzypokoleniowych w rodzinie, w środowisku lokalnym i w państwie (Szatur-Jaworska 2003).
Idea społeczeństwa dla wszystkich grup wieku znalazła się także w Programie Działania przyjętym na zorganizowanym przez ONZ Światowym Szczycie Rozwoju Społecznego
w Kopenhadze w 1995 r. W dokumencie tym podkreślono, że każda jednostka — nieza3
Tłumaczenie za: http:// www.unic.un.org.pl,
Aktywne starzenie się i solidarność międzypokoleniowa w debacie międzynarodowej
19
leżnie od wieku — ma prawa i obowiązki oraz powinna odgrywać aktywną rolę w społeczeństwie. W programie tym znajdujemy też stwierdzenie, że pokolenia inwestują w siebie
nawzajem i uczestniczą w owocach owych inwestycji, kierując się dwoma powiązanymi
ze sobą zasadami: wzajemności (reciprocity) i sprawiedliwości (equity). Po raz kolejny
zatem w debacie międzynarodowej podkreślono potrzebę aktywności w starszym wieku
i solidarności międzypokoleniowej. Na szczycie kopenhaskim za najważniejsze problemy
starszego pokolenia uznano ubóstwo, zatrudnienie oraz integrację społeczną4 (Deklaracja
i Program… 1997).
O zbliżającym się Międzynarodowym Roku Seniorów przypomniał Sekretarz Generalny ONZ, który 1 października 1998 r., z okazji Międzynarodowego Dnia Seniora, opublikował Przesłanie, w którym zwracał uwagę na sytuację starszych kobiet i na konsekwencje starzenia się ludności dla życia rodzinnego. W tym krótkim dokumencie znajdujemy
też lapidarną charakterystykę społeczeństwa wszystkich grup wieku jako takiego, które
„nie postrzega osób starszych wyłącznie jako pacjentów czy emerytów, ale widzi w nich
zarówno agentów, jak i beneficjentów rozwoju”.5 Dodajmy, że bycie „agentem rozwoju”
wymaga od ludzi starych aktywności, zaś od społeczeństw przedefiniowania społecznych
ról typowych dla starości oraz znalezienia obszarów i form aktywności ludzi starych.
W maju 2000 r. Zgromadzenie Ogólne NZ postanowiło (rezolucja 54/262) zwołać
w dwudziestą rocznicę spotkania w Wiedniu, a więc w 2002 r., Drugie Światowe Zgromadzenie w sprawie Starzenia się. Rząd hiszpański zaprosił zgromadzenie do Madrytu.
Ustalono, że powinno być ono poświęcone ocenie faktycznych efektów pierwszego — wiedeńskiego — zgromadzenia, opracowaniu i przyjęciu zrewidowanego planu działania,
opracowaniu strategii wdrażania idei społeczeństwa dla wszystkich grup wieku. Rezolucja
ta zapoczątkowała okres licznych spotkań przygotowawczych, podczas których powstawały
kolejne wersje dokumentów przygotowywanych w związku ze zgromadzeniem w Madrycie. Podstawę tych prac stanowił — opracowany pod koniec 2000 r. — raport Sekretarza
Generalnego zatytułowany W przededniu drugiego Światowego Zgromadzenia w sprawie
Starzenia się (Vers la deuxième Assemblée mondiale sur le vieillissement, Towards the Second
World Assembly on Ageing). Zawierał on m.in. analizę efektów zgromadzenia wiedeńskiego
przeprowadzoną na podstawie badań ankietowych — obejmujących kraje członkowskie
ONZ i organizacje międzynarodowe — oraz projekt rozszerzonego międzynarodowego
planu działania (Szatur-Jaworska 2002).
W dniach 8–12 kwietnia 2002 r. obradowało w Madrycie Drugie Światowe Zgromadzenie w sprawie Starzenia się, na którym obecni byli przedstawiciele rządów z całego świata.
Efektem obrad były dwa najważniejsze dokumenty: Deklaracja Polityczna oraz Międzynarodowy Plan Działania w sprawie Starzenia się (Madrid International Plan of Action on Ageing — MIPAA). Składająca się z 19 punktów Deklaracja skupia się na demograficznych,
politycznych i ekonomicznych uwarunkowaniach przebiegu procesu starzenia się ludności
4 Teksty dokumentów przyjętych na szczycie kopenhaskim dostępne w języku polskim w: Deklaracja i Program Działań Światowego Szczytu Rozwoju Społecznego: Światowy Szczyt Rozwoju Społecznego Kopenhaga, 6–12 marca 1995, IPiSS, Warszawa 1997.
5 Http:// www.unic.un.org.pl/ageing,..
20
Barbara Szatur-Jaworska
poszczególnych państw, zwraca uwagę na podobieństwa i różnice w sytuacji ludzi starych
na świecie, zawiera wezwania do współpracy międzynarodowej i do stosowania się przez
poszczególne rządy do zaleceń zawartych w Planie Działania. Daje syntetyczny przegląd
najważniejszych kierunków i zasad działania, ale także wskazuje na specyfikę problemów
związanych ze starzeniem się ludności w różnych regionach świata (Rapport de la deuxième
Assemblée mondiale 2002).
Plan Działania jest obszernym dokumentem, który obejmuje szeroki zakres problemów, przyporządkowanych do trzech priorytetowych orientacji proponowanych działań.
W każdej z tych orientacji wydzielono obszary tematyczne, w ramach których dokonano
charakterystyki szczegółowych celów (zadań). Ten podstawowy schemat podziału treści
Planu Madryckiego ukazuje Tabela 1.
Tabela 1. Główne treści Międzynarodowego Planu Działania w Sprawie Starzenia się — Madryt
2002
PRIORYTETOWE ORIENTACJE
Osoby starsze i rozwój
OBSZARY TEMATYCZNE
1.Aktywny udział osób starszych w społeczeństwie
i w rozwoju
2. Zatrudnienie i starzenie się ludności aktywnej
3. Rozwój wsi, migracje i urbanizacja
4. Dostęp do wiedzy, edukacji i kształcenia
5. Solidarność międzypokoleniowa
6. Walka z ubóstwem
7. Sytuacje zagrożenia
Promocja zdrowia i dobrostanu osób 1. Promocja zdrowia i dobrostanu w ciągu całego życia
starszych
2. Powszechny i równy dostęp do usług zdrowotnych
3. Osoby starsze a HIV/AIDS
4. Kształcenie opiekunów i kadr medycznych
5.Potrzeby osób starszych w zakresie zdrowia
psychicznego
6. Osoby starsze i niepełnosprawność
Tworzenie sprzyjającego
i wspierającego środowiska
1.
2.
3.
4.
Mieszkanie i środowisko życia
Opieka i wsparcie dla niosących opiekę
Porzucenie, złe traktowanie i przemoc
Wizerunek starości
Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Rapport de la deuxième Assemblée mondiale sur le vieil­
lissement, UN, New York 2002.
Plan Madrycki obejmuje wszystkie obszary polityki społecznej i — szerzej — różnorodne polityki publiczne. Scharakteryzowanie ich zajęłoby bardzo dużo miejsca. Stąd
ograniczam się do przykładów wybranych z obszarów tematycznych uwzględnionych
w orientacji priorytetowej Osoby starsze i rozwój. W należącym do niej obszarze tematycznym Aktywny udział osób starszych w społeczeństwie i w rozwoju wymienia się dwa cele:
uznanie wkładu osób starszych w życie społeczne, ekonomiczne, kulturalne i polityczne
oraz uczestnictwo osób starszych w podejmowaniu decyzji na wszystkich poziomach życia
Aktywne starzenie się i solidarność międzypokoleniowa w debacie międzynarodowej
21
społecznego. W dokumencie podkreśla się, że cele te mogą być zrealizowane pod warunkiem likwidacji wszelkich źródeł wykluczenia i dyskryminacji osób starszych. Wymienia się
także formy aktywności seniorów, takie jak praca zawodowa, opieka nad bliskimi, dostarczanie gospodarstwu domowemu środków konsumpcji, prace domowe, działania na rzecz
środowiska lokalnego, przekazywanie młodym wiedzy profesjonalnej. Z kolei w obszarze
tematycznym Solidarność międzypokoleniowa podkreśla się, że stanowi ona na wszystkich
poziomach — rodziny, społeczności lokalnej i narodu — podstawę budowy społeczeństwa
dla wszystkich grup wieku, jest warunkiem spójności społecznej oraz zasadą, wedle której
tworzone są systemy świadczeń społecznych. Solidarność pokoleń wymaga przestrzegania
zasady wzajemności i równości.
W związku z Drugim Światowym Zgromadzeniem w Madrycie, organizacje należące
do systemu Narodów Zjednoczonych przygotowały specjalne opracowania i dokumenty.
Znalazła się wśród nich publikacja Światowej Organizacji Zdrowia Active Ageing. A Policy
Framework (Vieillir en restant actif. Cadre d’orientation), zawierająca pogłębioną analizę
koncepcji aktywnego starzenia się. W publikacji tej (niebędącej oficjalnym dokumentem
WHO) zdefiniowano aktywne starzenie się jako „proces polegający na optymalizacji możliwości w zakresie zachowania zdrowia, uczestnictwa i bezpieczeństwa w celu poprawy
jakości życia w okresie starości” (Vieillir en restant… 2002, s. 12) Proces ten zależy od
wielu czynników występujących na poziomie społeczeństwa, rodziny i jednostki. Wśród
tych czynników wymieniono, między innymi, uwarunkowania kulturowe, specyfikę sytuacji kobiet i mężczyzn, czynniki zdrowotne, zachowania ludzi (np. stosowanie używek,
aktywność fizyczna, wyżywienie), uwarunkowania osobnicze (np. genetyczne, psychologiczne), czynniki związane z fizycznym środowiskiem życia (np. mieszkanie, dostęp do
czystej wody), uwarunkowania środowiska społecznego (np. wsparcie społeczne, edukacja,
przemoc) oraz czynniki ekonomiczne (np. dochody, praca) (Vieillir en restant… 2002,
s. 19–32). Zdaniem autorów tej publikacji, ramy polityk prowadzonych w starzejących się
społeczeństwach powinny wyznaczać Zasady uchwalone przez ONZ w 1991 roku oraz
trzy główne filary: zdrowie, uczestnictwo (w życiu społecznym) oraz bezpieczeństwo (społeczne, finansowe, fizyczne), zaś podejmowane działania powinny mieć charakter międzysektorowy (Vieillir en restant… 2002, s. 45–46).
Madrycki Plan Działania zalecał, by w celu jego wdrażania organizować m.in. konferencje regionalne. Organizatorem takiej konferencji dla Europy (w tym dla całego obszaru
byłego ZSRR i Turcji) i Ameryki Północnej była Europejska Komisja Gospodarcza ONZ
(UNECE). Konferencja ta odbyła się — na szczeblu ministrów odpowiedzialnych za politykę społeczną — w Berlinie we wrześniu 2002 r. Przyjęto wówczas Regionalną Strategię
Wdrażania Międzynarodowego Planu Działania w sprawie Starzenia się (MIPAA/RIS)
oraz Deklarację Polityczną. Regionalna Strategia Wdrażania MIPAA zawiera 10 zobowiązań, którym odpowiada 100 zaleceń szczegółowych (Regional Implementation… 2002).
Zobowiązania te są następujące:
1. Włączyć kwestię starzenia się do wszystkich programów (polityk) w celu dostosowania
społeczeństw i gospodarek do zmian demograficznych oraz w celu zbudowania społeczeństwa dla wszystkich grup wieku (mainstreaming ageing).
22
Barbara Szatur-Jaworska
2. Zapewnić pełną integrację i uczestnictwo ludzi starych w życiu społecznym.
3. Wspierać w odpowiedzi na starzenia się ludności, zrównoważony wzrost gospodarczy.
4. Dostosować systemy bezpieczeństwa socjalnego w odpowiedzi na przemiany demograficzne oraz ich ekonomiczne i społeczne skutki.
5. Umożliwić dostosowanie rynku pracy do społecznych i gospodarczych konsekwencji
starzenia się społeczeństw.
6. Wspierać kształcenie ustawiczne i dostosować system edukacji do zmieniających się
warunków gospodarczych, społecznych i demograficznych.
7. Dążyć do zapewnienia jakości życia różnym grupom wieku i zapewnić niezależność,
włączając w to zdrowie i dobrobyt.
8. Włączyć perspektywę płci do działań na rzecz starzejącego się społeczeństwa.
9. Wspierać rodziny opiekujące się ludźmi starymi i promować międzypokoleniową
i wewnątrzpokoleniową solidarność.
10.Wspierać realizację i kontynuację strategii regionalnej poprzez współpracę regionalną.
Kolejnym krokiem po przyjęciu strategii regionalnej powinno stać się przygotowanie
i wdrażanie w poszczególnych krajach narodowych strategii działań wobec procesu starzenia się ludności i na rzecz ludzi starych. Jak dotychczas, pomimo upływu 10 lat, rząd
polski ani nie podjął działań wdrażających Plan Madrycki, ani nie przygotował rzetelnej
ewaluacji polityki wobec ludzi starych.
Ocenę realizacji Planu Madryckiego prowadzą natomiast podmioty międzynarodowe.
Na przykład, w grudniu 2010 r. Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych przyjęło
rezolucję (nr A/RES/65/182), w której stwierdzono, między innymi, że w wielu regionach
świata Plan Madrycki jest mało znany, a nawet jest w ogóle nieznany. W rezolucji zawarto
wskazówki i zalecenia, dotyczące działań, jakie powinny podejmować państwa, by efektywniej wdrażać ustalenia Planu i Deklaracji Politycznej z Madrytu. Mówi się tam, między innymi, o potrzebie tworzenia sieci narodowych koordynatorów odpowiedzialnych za
sprawy związane ze starzeniem się czy o prowadzeniu w tej dziedzinie polityki otwartej na
partycypację różnych zainteresowanych podmiotów, wykorzystującej zasadę partnerstwa.
Zgromadzenie Ogólne wezwało ponadto Sekretarza Generalnego ONZ do opracowania
raportu na ten temat. Raport został przedstawiony podczas 66. sesji ONZ (Suit donnée
à la deuxième Assemblée mondiale sur le vieillessement — A/66/173) w 2011 r., a zawarta
w nim analiza koncentruje się wokół praw ludzi starych. Jako szczególne, pojawiające się
w tym kontekście problemy, wymieniono w raporcie: dyskryminację, przemoc i złe traktowanie, wyzysk finansowy, zdrowie, opiekę długoterminową i opiekę domową, bezpieczeństwo socjalne i ochronę socjalną, zatrudnienie, kształcenie ustawiczne, partycypację
polityczną i kulturalną, dostęp do prawa6. W związku z wdrażaniem Planu Madryckiego
i Strategii uchwalonej w Berlinie ważne inicjatywy podejmuje Komisja Ekonomiczna dla
Europy ONZ (UNECE). Należy do nich opracowanie przez European Center Vienna
6 W 2010 r. pod auspicjami Wysokiego Komisarza ds. Prawa Człowieka powołano grupę roboczą mającą przygotować dokument zawierający międzynarodowe zasady i standardy praw ludzi starych. Informacje na ten temat: www.ohchr.org.
Aktywne starzenie się i solidarność międzypokoleniowa w debacie międzynarodowej
23
metodyki monitoringu wdrażania Planu i Strategii7, czy organizowana we wrześniu 2012 r.
konferencja, podsumowująca lata 2002–2012, obradująca pod hasłem Ensuring a Society
for alle ages: promoting quality of life and active aging.
Działania koncepcyjno-programowe Unii Europejskiej
– droga do Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych
i Solidarności Międzypokoleniowej
Inicjatywy podejmowane przez Unię Europejską pozostają w pełnej zgodności z kierunkami działań i zasadami proponowanymi w dokumentach ONZ8. Co więcej, w związku
z proklamowaniem roku 2012 Europejskim Rokiem Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej, podkreśla się, że wybór tego roku ma, między innymi, związek
z dziesiątą rocznicą Drugiego Światowego Zgromadzenia w Madrycie.
Decyzję w tej sprawie podjął Parlament Europejski i Rada w dniu 14 września 2011 r.
(Decyzja… 2011). W dokumencie tym odwołano się do europejskich aktów prawnych,
takich jak Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, Traktat o Unii Europejskiej i Karta
Praw Podstawowych Unii Europejskiej, ale także przywołano liczne dokumenty diagnostyczno-programowe, które w ostatnich latach przyjmowały organy UE.
Przypomnieć zatem należy niektóre z licznych diagnoz i koncepcji, które stanowiły
punkt wyjścia dla idei Europejskiego Roku 2012. W związku z Międzynarodowym Rokiem
Seniorów, w 1999 r. Komisja opublikowała komunikat zatytułowany W stronę Europy dla
wszystkich grup wieku (Vers une Europe pour tous les âges) [COM999)221]. W dokumencie tym m. in. wskazano na cztery główne nurty działań politycznych, które powinny być
podejmowane w związku z procesem starzenia się ludności: budowanie dostosowanych
do tych problemów strategii zatrudnienia, reformowanie zabezpieczenia społecznego,
polityka zdrowotna i rozwój badań podstawowych nad starzeniem (w ramach piątego
programu ramowego) oraz walka z wykluczeniem społecznym i dyskryminacją. Warto
odnotować, że w komunikacie pojawiło się pojęcie „aktywnego społeczeństwa dla wszystkich grup wieku” (une societé active pour les âges), łączące w sobie koncepcję budowania
relacji międzypokoleniowych przy jednoczesnym pobudzaniu aktywności ludzi starych.
W 2005 r. Komisja Wspólnot Europejskich przygotowała znacznie obszerniejszy dokument — komunikat zatytułowany Zielona Księga „Wobec zmian demograficznych: nowa
solidarność między pokoleniami” [COM (2005)94]. Podkreślono w nim, iż zmiany dostosowawcze w procesach demograficznych należą do wyłącznej kompetencji państw członkowskich, ale mimo to Unia także powinna zabierać głos w tych sprawach. Umieszczona
w tytule dokumentu ‘nowa solidarność między pokoleniami’ ma być oparta „na wzajem7
Informacje na ten temat są dostępne na: www.monitoringris.org.
Zob.: Komunikat Komisji z 18 marca 2002 roku La réponse de l’Europe au vieillissement de la
population mondiale. Promouvoir le progrès économique et social dans un monde vieillisant. Contribution de la Commission européenne à la Deuxième Assemblée mondiale sur le vieillissement [Com
(2002) 143].
8
24
Barbara Szatur-Jaworska
nym wspieraniu, przekazywaniu wiedzy i doświadczeń”. Szczegółowe zadania, na które
w związku z tym wskazywała Komisja to9:
• lepsza integracja młodego pokolenia („młodzież staje się rzadkim i cennym bogactwem w Europie, które nie jest wystarczająco doceniane”) dzięki ograniczaniu bezrobocia, walkę z ubóstwem i dyskryminacją, poprawę poziomu i unowocześnienie form
­edukacji;
• całościowe podejście do cyklu aktywności zawodowej (w tym: równowaga pomiędzy
pracą, edukacją i życiem osobistym, wyższa aktywność zawodowa w późnej dojrzałości
i starości);
• nowe miejsce dla ‘seniorów’ (osoby 65+ będą w przyszłości zdrowsze, bardziej mobilne,
będą dysponowały znaczącymi środkami finansowymi);
• solidarność z osobami w podeszłym wieku (wsparcie dla rodzin opiekujących się osobami powyżej 80. roku życia, pomoc służb socjalnych dla osób niesamodzielnych).
Interesujące w Zielonej Księdze jest zwrócenie uwagi na niejednorodność starości jako
fazy życia, poprzez wskazanie na inną treść solidarności międzypokoleniowej, gdy bierze
się pod uwagę ‘młodych starych’ i ‘starych starych’. W dokumencie tym pojawia się także,
jako zadanie Unii, „czuwanie nad równowagą międzypokoleniową, w podziale czasu przez
cały okres życia, w podziale owoców wzrostu oraz udziale w finansowaniu świadczeń emerytalnych i ochrony zdrowia”. W myśleniu o relacjach międzypokoleniowych pojawia się
zatem perspektywa cyklu życia, równowagi — zarówno w podziale efektów rozwoju, jak
i ponoszenia kosztów świadczeń społecznych.
Z 2006 r. pochodzi kolejny komunikat Komisji — Demograficzna przyszłość Europy
— przekształcić wyzwania w nowe możliwości [COM(2006)571]. Określono w nim następujących pięć dziedzin (ram odniesienia), w których państwa członkowskie powinny podjąć
aktywność10:
1. Europa sprzyjająca odnowie pokoleń.
2. Europa doceniająca znaczenie zatrudnienia: więcej miejsc pracy i dłuższe aktywne życie
o wysokiej jakości.
3. Europa bardziej produktywna i konkurencyjna.
4. Europa zorganizowana w taki sposób, aby przyjąć imigrantów i zapewnić im integrację.
5. Europa posiadająca stabilne finanse publiczne: gwarancja odpowiedniej ochrony socjalnej i równości międzypokoleniowej.
Aktywne starzenie się jest w prezentowanym dokumencie przywoływane przede wszystkim w kontekście dłuższej aktywności zawodowej. Jest, jak piszą autorzy, „samo w sobie
trwałym i ogólnym kierunkiem, który powinien przyczynić się do działań wykraczających
poza reformy emerytur”. Działania te to, m.in. zmiany w systemie ochrony zdrowia, promocja zdrowia, rozwój edukacji, walka z dyskryminującymi postawami wobec starszych
pracowników. Co warte podkreślenia, w komunikacie Komisji z 2006 r. nie pojawia się
pojęcie „solidarność międzypokoleniowa”, lecz pisze się w nim o równości międzypo 9 Oficjalne
10 Oficjalne
tłumaczenie dokumentu na język polski podaję za: eur-lex.europa.eu.
tłumaczenie dokumentu na język polski podaję za: eur-lex.europa.eu.
Aktywne starzenie się i solidarność międzypokoleniowa w debacie międzynarodowej
25
koleniowej, która analizowana jest w kategoriach udziału różnych generacji w procesie
społecznej redystrybucji.
Solidarność międzypokoleniowa jest natomiast kluczową kategorią, przywołaną przez
Komisję w komunikacie z 2007 r., zatytułowanym Promowanie solidarności między pokoleniami [KOM(2007)244]. W dokumencie tym solidarność międzypokoleniowa analizowana jest na poziomie rodziny. Wymienia się jednak różnorodne instrumenty będące
w dyspozycji państw i innych publicznych podmiotów, które mogą wpływać na prawidłowe
kształtowanie się relacji wewnątrzrodzinnych. Są to: świadczenia dla rodzin, usługi wspierające rodzinę w jej funkcjach wychowawczych i opiekuńczych (wobec osób należących
do różnych pokoleń), regulacje dotyczące warunków pracy, prowadzenie polityk pozwalających na godzenie życia zawodowego, rodzinnego i osobistego rozwoju, prowadzenie
polityk zapewniających równość szans kobiet i mężczyzn. Także w 2007 r. Rada UE przyjęła rezolucję zatytułowaną Możliwości i wyzwania związane ze zmianami demograficznymi
w Europie: wkład osób starszych w rozwój gospodarczy i społeczny. Wskazano w niej na
potrzebę większej aktywności seniorów (np. w formie wolontariatu) i konieczność tworzenia lepszego ich społecznego wizerunku (Decyzja… 2011).
Do zadań Unii Europejskiej i państw członkowskich określonych w komunikacie
z 2006 r. Komisja powróciła w 2009 r. w komunikacie zatytułowanym Sprostanie wyzwaniom związanym ze skutkami starzenia się społeczeństwa w UE (Sprawozdanie na temat
starzenia się społeczeństwa, 2009) [KOM(2009)180], wskazując przede wszystkim na niekorzystny wpływ kryzysu ekonomicznego na ich realizację oraz dokonując dodatkowej
analizy uwarunkowań, w jakich Europa musi korygować swoje polityki w związku ze starzeniem się ludności. Ponadto w 2009 r. Rada UE przyjęła dwa dokumenty w formie
konkluzji, w których zwracano uwagę na potrzebę uwzględniania w działaniach na rzecz
aktywnego starzenia się przestrzegania zasady równości szans kobiet i mężczyzn oraz na
znaczenie zdrowia dla godnego i aktywnego starzenia się (Decyzja… 2011). W konkluzji
„Zdrowe i godne starzenie się” pojawiła się propozycja ustanowienia 2012 r. Europejskim
rokiem aktywnego starzenia się i solidarności międzypokoleniowej11.
W drugiej połowie pierwszej dekady naszego wieku Unia Europejska podejmowała
zatem liczne inicjatywy programowe związane ze zmianami demograficznymi w Europie, czy to w formie odrębnych dokumentów poświęconych temu zagadnieniu, czy to
uwzględniając je w innych dokumentach dotyczących, na przykład, rynku pracy, cyfryzacji, innowacyjności (Strategia Europa 2020) czy osób niepełnosprawnych. Ten dorobek
programowy ma być wykorzystany, ale i wzbogacony, dzięki organizacji Europejskiego
Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej (ER 2012). Zgodnie
z decyzją Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 września 2011 r. ma on „wspierać
witalność i poszanowanie godności wszystkich ludzi. Jego ogólnym celem jest ułatwianie
tworzenia kultury aktywności osób starszych w Europie w oparciu o zasadę społeczeństwa
otwartego na wszystkie grupy wieku”. Przywołano zatem w decyzji wypracowaną na forum
11 Taką
nazwę zaproponowano w polskiej wersji roboczej dokumentu przygotowanej na posiedzenie Rady EPSCO.
26
Barbara Szatur-Jaworska
ONZ koncepcję Society for all ages, wyjaśniając, że chodzi o solidarność i współpracę między pokoleniami, z uwzględnieniem różnorodności i równouprawnienia płci. Cel ogólny
Europejskiego Roku realizowany być powinien poprzez następujące cele szczegółowe
(Decyzja… 2011):
a) „podnoszenie ogólnej świadomości na temat wartości aktywności osób starszych i jej
różnorodnych wymiarów oraz zapewnienie jej istotnego miejsca wśród priorytetów
politycznych zainteresowanych podmiotów na wszystkich szczeblach, aby podkreślić
użyteczny wkład wnoszony przez osoby starsze do społeczeństwa i gospodarki, dzięki
czemu będzie on bardziej doceniany; propagowanie aktywności osób starszych, solidarności międzypokoleniowej oraz witalności i poszanowania godności wszystkich ludzi,
a także nasilenie działań na rzecz wykorzystania potencjału osób starszych, niezależnie
od ich pochodzenia i umożliwienie im prowadzenia niezależnego życia;
b) stymulowanie debaty, wymiana informacji i rozwój procesu wzajemnego uczenia się
z udziałem państw członkowskich i zainteresowanych podmiotów na wszystkich szczeblach w celu promowania polityki na rzecz aktywności osób starszych, określenia i rozpowszechniania dobrych praktyk, zachęcania do współpracy i sprzyjania synergii;
c) stworzenie ram służących do podejmowania zobowiązań i konkretnych środków, umożliwiających Unii, państwom członkowskim i zainteresowanym podmiotom na wszystkich
szczeblach, przy zaangażowaniu społeczeństwa obywatelskiego, partnerów społecznych
i przedsiębiorstw i ze szczególnym naciskiem na promowanie strategii informacyjnych,
wypracowywanie innowacyjnych rozwiązań, kształtowanie strategii i polityk długoterminowych, w tym kompleksowych strategii zarządzania wiekiem związanych z zatrudnieniem i pracą, przez określone działania oraz dążenie do konkretnych celów związanych
z aktywnością osób starszych i solidarnością międzypokoleniową;
d) promowanie działań wspomagających zwalczanie dyskryminacji ze względu na wiek,
przezwyciężanie stereotypów związanych z wiekiem i usuwanie przeszkód, szczególnie
w zakresie zdolności do zatrudnienia”.
Analiza celów ER 2012 prowadzi do wniosku, że aktywność osób starszych jest tam
rozumiana bardzo szeroko, choć nieco mocniejszy nacisk położono na aktywność zawodową. Natomiast wydaje się, że solidarność międzypokoleniowa jest w Decyzji rozumiana
dość wąsko — jako współpraca osób w różnym wieku i brak dyskryminacji ze względu
na wiek. Tymczasem solidarność międzypokoleniowa nie oznacza tylko ‘bycia razem’,
bycia w interakcjach z ludźmi należącymi do różnych pokoleń. Aby mówić o solidarności,
te interakcje muszą wynikać z gotowości do wspierania innych pokoleń i/lub do wspólnego działania w imię wspólnych interesów lub w imię interesu jednego tylko pokolenia.
Ten ważny wątek aksjologiczny został pominięty w koncepcji Europejskiego Roku.
Generalnie, choć celem tej inicjatywy jest kształtowanie postaw, bardzo słabo wyeksponowano w przywołanym dokumencie wartości, w imię których podejmowane mają być
działania.
Wymienione w decyzji Parlamentu i Rady środki, jakie mają być wykorzystywane do
realizacji celów ER 2012, mają głównie charakter informacyjno-edukacyjny, aczkolwiek
zaliczono do nich także prowadzenie badań naukowych i upowszechnianie ich rezulta-
Aktywne starzenie się i solidarność międzypokoleniowa w debacie międzynarodowej
27
tów. W ocenie działań podejmowanych w ramach Europejskiego Roku ma być brany pod
uwagę (jak należy przypuszczać — obok wypracowanych przez UE kryteriów ewaluacji
programów) aspekt równego traktowania płci oraz uczestnictwa osób niepełnosprawnych.
W związku z tym, iż najważniejsze rezultaty Roku mają wiązać się ze zmianą społecznych postaw, bardzo trudno będzie ocenić jego skuteczność, a przede wszystkim trwałość.
Tym bardziej, że Komisja ma je przedstawić Parlamentowi Europejskiemu i innym organom UE do końca czerwca 2014 r., a zatem zaledwie w półtora roku od zakończenia
roku 2012.
Podsumowanie
Organizacja Narodów Zjednoczonych zainicjowała światową dyskusję na temat sytuacji ludzi starych i nieuchronnych zmian w funkcjonowaniu społeczeństw i gospodarek,
które są spowodowane starzeniem się ludności. Od wielu lat w przygotowywanych przez
tę organizację dokumentach zwraca się uwagę na potrzebę kształtowania na nowo relacji
międzypokoleniowych. W tym kontekście pojawia się zarówno idea społeczeństwa dla
wszystkich grup wieku, jak i praktyczne zalecenie prowadzenia wielosektorowej polityki,
mającej służyć ukształtowaniu stosunków międzypokoleniowych zgodnie z tą koncepcją.
Organizacja Narodów Zjednoczonych jest także promotorem idei aktywnej starości, która
stanowi rozwinięcie wcześniej propagowanego przez nią hasła Dodać życia do lat, które
zostały dodane do życia. Rzecz jasna, w świecie ogromnych różnic ekonomicznych, politycznych, społecznych i kulturowych idea solidarności międzypokoleniowej i aktywności
ludzi starych jest i musi być interpretowana na różne sposoby. Co więcej, nie dla wszystkich społeczeństw i rządów są to istotne problemy. Gdy łamane są fundamentalne prawa
człowieka (w tym prawa ludzi starych), gdy zagrożone są podstawowe potrzeby życiowe
wielkich ludzkich zbiorowości, priorytetowe są zupełnie inne cele i zadania — także wskazywane przez ONZ w jej dokumentach programowych. Świadczy o tym, na przykład,
raport Sekretarza Generalnego z 2011 r., w którym z ustaleń Planu Madryckiego wybiera
się te, które dotyczą przestrzegania podstawowych praw człowieka.
Na tle świata sytuacja Unii Europejskiej jest wyraźnie odmienna. Skupiając bardzo
zamożne lub względnie (na tle świata) zamożne kraje i zarazem mając przed sobą perspektywę szybkiego starzenia się ludności, ugrupowanie to ma możliwości i potrzebę, by
zaproponować swoim społeczeństwom dyskusję na temat kierunków rozwoju „siwiejącego
kontynentu” (takim mianem określa się Europę w nauce i publicystyce). Elementem tej
dyskusji jest oczywiście zadbanie o zaspokojenie potrzeb osób starszych, ale nie mniej
ważny jest namysł nad sposobami przedłużania aktywności ludzi wraz z przedłużaniem
przeciętnego trwania życia oraz namysł nad budowaniem nowych międzypokoleniowych
relacji. Europejski Rok Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej
jest tylko jednym z elementów europejskiej debaty na ten temat. Jeżeli nie okaże się
tylko zbiorem dość przypadkowych inicjatyw, które i bez jego ogłoszenia miałyby miejsce, może przyczynić się do uświadomienia obywatelom Unii Europejskiej, jak głębokie
zmiany w naszym życiu wywoła postępujący proces starzenia się ludności. I to należałoby
28
Barbara Szatur-Jaworska
uznać za sukces tej inicjatywy. Wprowadzenie faktycznych zmian, które będą odpowiedzią
na zmiany w cyklu życia człowieka i zmiany w strukturze wieku ludności wymaga bowiem
zastosowania zupełnie innych środków niż działania informacyjno-edukacyjne.
Bibliografia
Anioł, W. (1983) Polityka społeczna w działalności ONZ, IPiSS, Warszawa.
Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 940/2011/UE z dnia 14 września 2011 r. w sprawie Europejskiego Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej (2012)
Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L.246 z 23.09.2011.
Deklaracja i Program Działań Światowego Szczytu Rozwoju Społecznego: Światowy Szczyt
Rozwoju Społecznego Kopenhaga, 6–12 marca 1995 (1997) IPiSS, Warszawa.
Rapport de l’Assemblée Mondiale sur le Vieillissement (1982) United Nations, New York.
Rapport de la deuxième Assemblée mondiale sur le vieillissement (2002) United Nations,
New York.
Regional Implementation Strategy of the Madrid International Plan of Action on Ageing 2002
(2002) UNECE, Berlin (dokument dostępny na: www.unece.org/pau/age/welcome).
Szatur-Jaworska, B. (2002) Światowe Zgromadzenia w sprawie Starzenia się, w: „Gerontologia Polska” nr 10 (2)/2002, s. 69–74.
Szatur-Jaworska, B. (2003) Społeczeństwo dla wszystkich grup wieku — prezentacja koncepcji, w: „Praca Socjalna”, nr 2/2003 (wydanie specjalne), s. 24–35.
Vieillir en restant actif. Cadre d’orientation (2002) OMS, Géneve.
World Population Ageing 1950–2050 (2002) United Nations, New York.
Summary
This article contains the analysis of selected United Nations and European Union
programme documents concerning the problems of the elderly and effects of aging
population. During document analysis, particular attention was paid to the approach
of these international bodies towards the activity of the aged and towards solidarity
between generations. The document review is concluded with analysing the decision of
the European Parliament and European Council on establishing 2012 as the European
Year for Active Aging and Solidarity between Generations.
Cezary Żołędowski
Instytut Polityki Społecznej
Uniwersytet Warszawski
Starzenie się ludności
— Polska na tle Unii Europejskiej
Wprowadzenie
Celem tego artykułu jest zaprezentowanie podstawowych danych na temat starzenia
się ludności Polski na tle Unii Europejskiej. Przedstawione w nim zostaną: stan obecny
oraz prognozy, dotyczące tych zjawisk, a także ich przyczyny i najważniejsze skutki.
Starzenie się ludności jest procesem, prowadzącym do sytuacji określanej jako starość
demograficzna. Polega on na zwiększaniu się udziału najstarszych grup wiekowych w całej
populacji, przy czym najczęściej stosowanym jego miernikiem jest udział w społeczeństwie
ludności w wieku poprodukcyjnym, z reguły 60 (65) lat. Na starość demograficzną wpływa
nie tylko liczebność ludności starej, ale także rozmiary grupy najmłodszej — w wieku 9–14
lub 0–19 lat1. Starzenie się ludności jest zatem bezpośrednią konsekwencją obniżania się
poziomu urodzeń, spadku umieralności w najstarszych grupach wiekowych, a także salda
migracji (Rosset 1959).
Największy wpływ na starzenie się ludności ma spadek liczby urodzeń. Powoduje on
najgłębsze zmiany w proporcji udziału w społeczeństwie osób najmłodszych i najstarszych.
Podobnym czynnikiem ruchu naturalnego, skutkującym wydłużeniem się przeciętnej długości trwania życia, jest obniżenie się poziomu częstotliwości umierania, szczególnie
w najstarszych grupach wieku. Dynamikę i stan zaawansowania omawianych procesów
1
Proporcje udziału najstarszych i najmłodszych grup wiekowych określane są jako indeks
starości demograficznej.
30
Cezary Żołędowski
modyfikują też migracje. Wśród przemieszczającej się ludności nadreprezentowane są
osoby młode, co dodatkowo stymuluje zmiany struktury demograficznej obszarów emigracyjnych i imigracyjnych. W przypadku migracji zewnętrznych (podobnie jak w przypadku migracji wewnętrznych, gdy analizuje się ich efekty dla poszczególnych jednostek
administracyjnych) powoduje to pozytywne skutki rekompensacyjne dla państw imigracyjnych, nie tylko dzięki mechanicznemu wyrównywaniu ubytku ludności, spowodowanego
niskim (lub wręcz ujemnym) przyrostem naturalnym, ale także poprzez wzrost wskaźnika
urodzeń. Dla krajów o ujemnym saldzie migracyjnym, skutki przemieszczeń ludności są
odmienne — przyśpieszają one i pogłębiają ich starzenie.
Procesy demograficzne w Unii Europejskiej
Starzenie się ludności jest współcześnie zjawiskiem globalnym, dotyczącym wszystkich
regionów i niemal wszystkich państw świata. Proces ten przebiega jednak bardzo nierównomiernie. Najgłębiej zaznaczył się w Europie, która najwcześniej przeszła tzw. pierwsze
i drugie przejście demograficzne2. Niemal od początków ubiegłego wieku charakteryzuje
ją najniższy przyrost naturalny i w konsekwencji jest demograficznie najstarszym kontynentem. Miarą regresu ludnościowego Europy jest szybki spadek udziału jej mieszkańców
w populacji świata w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Od czasów antycznych, aż do lat
80. XX wieku, kiedy to została wyprzedzona przez Afrykę, Europa zajmowała drugie
(po Azji) miejsce pod względem liczby ludności. Współczesne prognozy demograficzne
przewidują dalszy spadek jej udziału w globalnej populacji, z obecnego poziomu 10,6%
do około 7,5% w 2050 r.
Tabela 1. Prognoza zmian liczby ludności świata według kontynentów (w mln)
2005
2010
2015
2020
2025
2030
2040
2050
6212
6909
7302
7675
8012
8309
8801
9150
Europa
729
733
734
733
729
723
708
691
Afryka
921
1033
1153
1276
1400
1524
1770
1998
Świat
Azja
3937
4167
4391
4596
4773
4917
5125
5231
Ameryka Łacińska i Karaiby
557
589
618
646
670
690
718
729
Ameryka Północna
335
352
368
383
398
410
431
448
34
36
38
40
43
45
48
51
Oceania
Źródło: United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division, 2010.
2
Tzw. „pierwsze przejście (transformacja) demograficzne” poległo na przejściu od wysokiej
do niskiej stopy urodzeń i zgonów oraz ustabilizowaniu płodności na poziomie prostej reprodukcji
ludności. Koncepcja tzw. drugiego przejścia demograficznego, opracowana w latach 80. XX w. przez
R. Lesthaege i D. van de Kaa, odnosi się do nieciągłości w reprodukcji ludności, czyli przede wszystkim spadku płodności poniżej reprodukcji prostej; Por.: Okólski, M. (2004) Demografia zmiany
społecznej, Warszawa.
Starzenie się ludności — Polska na tle Unii Europejskiej
31
Niski przyrost naturalny i relatywnie szybkie starzenie się Europy są spowodowane
szeregiem czynników o charakterze ekonomicznym i społeczno–kulturowym, charakterystycznych dla wysoko rozwiniętych społeczeństw. Należą do nich zarówno te, które powodują wydłużanie życia, np. wysokie społeczne wartościowanie zdrowia, upowszechnianie
dbałości o jego zachowanie oraz nowoczesne systemy ochrony zdrowia i opieki nad ludźmi
starymi, jak i te, które wpływają na ograniczenie prokreacji, np. długi okres edukacji,
wysoki poziom aktywności zawodowej kobiet oraz upowszechnienie stylu życia opartego
na modelu konsumpcji i kariery zawodowej. Zależność między poziomem zamożności
społeczeństw a procesami zmniejszania się przyrostu naturalnego i starzenia nie może być
jednak rozpatrywana w oderwaniu od specyficznych cech podłoża kulturowego i struktury
społecznej3, które wpływają modyfikująco na dynamikę składników ruchu naturalnego.
Istotnym czynnikiem różnicującym tendencje demograficzne w Europie jest także przebieg transformacji ustrojowej w państwach jej środkowej i wschodniej części. Kraje byłego
bloku wschodniego, generalnie mniej rozwinięte i zamożne niż ich zachodni sąsiedzi, są
bardziej zagrożone depopulacją.
Niski przyrost naturalny, który — według prognoz — w drugiej połowie obecnej
dekady będzie w skali całego kontynentu przyrostem ujemnym, charakteryzuje całą
Europę. W największym stopniu regres ludnościowy dotyczy państw wschodnioeuropejskich — Rosji, Ukrainy i Białorusi. Niewielka dynamika przyrostu naturalnego charakteryzuje jednak również Unię Europejską jako całość oraz niemal wszystkie jej państwa
członkowskie, poza Irlandią. W konsekwencji unijne społeczeństwa szybko się starzeją.
Proces ten jest obecnie bardziej zaawansowany wśród „starych” członków Wspólnoty,
z których największy, ponad 20% udział ludności w wieku poprodukcyjnym, pod koniec
ubiegłej dekady notowały Niemcy i Włochy. Relatywnie niewiele mniej liczni są również
najstarsi mieszkańcy takich państw jak Grecja, Szwecja i Portugalia.
Tempo starzenia się ludności jest jednak w ostatnich kilkunastu latach szybsze w nowoprzyjętych państwach członkowskich z Europy Środkowowschodniej. W większości z nich,
poza Słowacją i Czechami, proces starzenia się ludności przebiega znacznie szybciej niż
przeciętnie we Wspólnocie, zwłaszcza w Słowenii i państwach bałtyckich, w których jego
tempo jest rekordowo wysokie. Również w Polsce dynamika starzenia się ludności jest
wyraźnie większa niż przeciętna w całej Unii — zbliża się do znajdujących się pod tym
względem w najmniej korzystnej sytuacji członków UE–15, czyli Niemiec i Włoch. Warto
również zauważyć, że różnice tempa starzenia się unijnych społeczeństw, mierzone wzrostem udziału ludności w wieku 65 lat i więcej, w ostatnich kilkunastu latach były bardzo
duże. Jedynym krajem, w którym nastąpił spadek procentowego wskaźnika tej grupy ludności była Irlandia, a stosunkowo niewielki wzrost jej udziału miał miejsce w Szwecji,
Danii, Wielkiej Brytanii i Luksemburgu.
3 W co najmniej równie zamożnych i wysoko rozwiniętych państwach poza Europą o kulturze
nie wywodzącej się z korzeni europejskich (np. na Dalekim Wschodzie i Półwyspie Arabskim) nie
jest notowany równie głęboki spadek przyrostu naturalnego.
32
Cezary Żołędowski
Tabela 2. Zmiany udziału ludności w wieku 65 i więcej ludności w Unii Europejskiej w latach
1992–2009 (w%)
Państwo
1992
2009
Wzrost odsetka ludzi
starych w latach 1992–2009
1992 = 100
UE — 27
14,3
17,2
+2,9
120,3
Austria
14,9
17,4
+2,5
116,8
Belgia
15,2
17,1
+1,9
112,5
Cypr
b.d.
12,7
b.d.
b.d.
Czechy
12,8
14,9
+2,1
116,4
Dania
15,6
15,9
+0,3
102,0
Estonia
12,0
17,1
+5,1
142,5
Finlandia
13,6
16,7
+3,1
122,8
Francja
14,4
16,7
+2,3
116,0
Grecja
14,3
18,7
+4,4
130,7
Hiszpania
14,1
16,6
+2,5
117,7
Holandia
13,0
15,0
+2,0
115,4
Irlandia
11,4
11,1
–0,3
97,4
Litwa
11,0
16,0
+5,0
145,5
Luksemburg
13,5
14,0
+0,5
103,7
Łotwa
12,3
17,3
+5,0
140,7
Malta
b.d.
14,1
b.d.
b.d.
Niemcy
15,0
20,4
+5,4
136,0
Polska
10,3
13,5
+3,2
131,1
Portugalia
13,8
17,6
+3,8
127,5
Słowenia
11,1
16,4
+5,3
147,8
Słowacja
10,4
12,1
+1,7
116,3
Szwecja
17,7
17,8
+0,1
100,6
Węgry
13,6
16,4
+2,8
120,6
Wielka Brytania
15,7
16,1
+0,4
102,5
Włochy
15,5
20,1
+4,6
129,7
Bułgaria
b.d.
17,4
b.d.
b.d.
Rumunia
b.d.
14,9
b.d.
b.d.
Źródło: Obliczenia własne na podstawie Eurostat Yearbook 2004, s. 62 i Eurostat Yearbook 2011,
s. 118.
Na tle unijnej średniej, nowi członkowie Unii Europejskiej, przyjęci do Wspólnoty
w 2004 r. i w 2007 r., charakteryzują się (jeszcze obecnie) na ogół wyraźnie niższym udzia-
Starzenie się ludności — Polska na tle Unii Europejskiej
33
łem osób w wieku poprodukcyjnym (co dotyczy szczególnie Słowacji, Polski, Rumunii
i Czech). Jednak ze względu na szybsze tempo starzenia się ich społeczeństw, różnice te
będą się stopniowo zacierały. Wymienione kraje charakteryzują się także krótszym przeciętnym trwaniem życia (zarówno kobiet, jak i mężczyzn), co obrazuje poniższa tabela.
Tabela 3. Liczba ludności i przeciętne trwanie życia w państwach UE w 2009 r. (bez Cypru)
Liczba ludności
(w tys.)
Przeciętne trwanie życia
– mężczyźni w wieku 0 lat
Przeciętne trwanie życia
– kobiety w wieku 0 lat
Austria
8375
77,6
83,2
Belgia
10667
77,3
82,8
Bułgaria
7564
70,1
77,4
Dania
5544
76,9
81,1
Estonia
1340
69,8
80,2
Finlandia
5351
76,6
83,5
Francja
62793
78,0
85,0
Grecja
11305
77,8
82,7
Hiszpania
46073
78,6
84,9
Irlandia
4468
77,4
82,5
Litwa
3329
67,5
78,0
Luksemburg
474*
78,1
83,3
Łotwa
2255
68,1
77,6
Holandia
16575
78,7
82,9
Malta
408**
77,8
82,7
Niemcy
81802
77,8
82,8
Polska
38167
71,5
80,1
Portugalia
10638
76,5
82,6
Rep. Czeska
10507
74,2
80,5
Rumunia
21462
69,8
77,4
Słowacja
5425
71,4
79,1
Słowenia
2047
75,9
82,7
Szwecja
9341
79,4
83,5
Węgry
10014
70,3
78,4
Wielka Brytania
61394
78,3
82,5
Włochy
60340
79,1
84,5
Kraj
* — 2006 r.; ** — 2011 r.
Źródło: Zestawienie własne na podstawie Rocznika Demograficznego 2011, GUS, Warszawa,
s. 464–465 i 492–495.
34
Cezary Żołędowski
Prognozowana dynamika starzenia się społeczeństw Europy Środkowowschodniej jest
większa również ze względu na mniej korzystne kształtowanie się współczynników dzietności i reprodukcji ludności. Kolejna tabela przedstawia wybrane składniki ruchu naturalnego ludności, mające wpływ na tempo starzenia się społeczeństw. Z zawartych w niej
danych zasadniczo wynika, że o ile nie uda się w przyszłości zwiększyć przeciętnej liczby
urodzin, to ludność większości państw Unii Europejskiej zacznie się zmniejszać, a procesy
ich starzenia ulegną przyśpieszeniu.
Obecnie niemal we wszystkich państwach Unii Europejskiej współczynnik dzietności
nie zapewnia prostej zastępowalności pokoleń. Wyjątek stanowi niewielka Irlandia, w której tradycyjnie wysoki, jak na Europę Zachodnią, przyrost naturalny został podtrzymany
w związku z imigracyjnym boomem, jaki ten kraj przeżywał w ubiegłej dekadzie. Pozostałe
państwa unijne nie są w stanie odtworzyć liczby ludności wyłącznie poprzez kształtowanie
się składników ruchu naturalnego. Dotyczy to nawet Francji i krajów skandynawskich
(Szwecja, Dania i Finlandia), będących w stosunkowo najlepszej sytuacji, gdyż dzietność
utrzymuje się tam na poziomie tylko nieznacznie niższym niż średnio 2,0 dziecka na
kobietę, co oznacza wartość progową prostej reprodukcji ludności4.
Biorąc pod uwagę wskaźniki przyrostu naturalnego i przeciętnej dzietności, Skandynawia i zachodnia część Europy znajdują się i tak w stosunkowo korzystnej sytuacji
w porównaniu z państwami środkowoeuropejskimi (Niemcy, Austria), krajami unijnego
południa (Włochy, Portugalia, Hiszpania, Grecja), a zwłaszcza nowoprzyjętymi członkami Wspólnoty z Europy Środkowowschodniej. We wszystkich tych państwach poziom
dzietności w najlepszym przypadku tylko nieznacznie przekracza 1,5 — a w większości
z nich rejestrowana jest przewaga zgonów nad urodzeniami. Najbardziej niekorzystnie
przedstawiają się prognozy zmian ludnościowych w byłych państwach socjalistycznych,
w których na ogół procesy starzenia populacji łączą się z emigracyjnym odpływem ludności i są przez ten odpływ pogłębiane (poza Słowenią, Czechami i Węgrami). W części z nich już od co najmniej kilku lat odnotowywany jest systematyczny spadek liczby
mieszkańców, przede wszystkim w państwach bałtyckich, a także w Rumunii, Bułgarii
i na Węgrzech. W pozostałych krajach tej grupy (w tym w Polsce) zagrożenie depopulacją jest zdecydowanie większe niż w zachodniej i południowej części Unii Europejskiej.
Zasadniczą rolę odgrywa w tym wspomniany już czynnik emigracyjny. Z kolei najlepszym przykładem pozytywnego wpływu masowej imigracji na sytuację ludnościową są
Niemcy, które od lat 60. XX wieku charakteryzują się w sferze ruchu naturalnego ujemnym przyrostem naturalnym oraz bardzo niskimi wskaźnikami dzietności i reprodukcji
ludności. Jednak — jak dotąd — skutecznie stabilizowały one swoją sytuację ludnościową
w związku z napływem imigrantów ekonomicznych oraz przyjazdami osiedleńczymi ludności pochodzenia niemieckiego i osób mogących wykazać się niemieckim obywatelstwem
przodków.
4 Względnie dobrą (ale tylko na tle innych państw europejskich) sytuację w tych państwach
demografowie łączą z rozwiniętą polityką prorodzinną, zwłaszcza na rzecz rodzin wielodzietnych;
Por.: Pohoski, M., 2012.
35
Starzenie się ludności — Polska na tle Unii Europejskiej
Tabela 4. Podstawowe wskaźniki ruchu naturalnego ludności w państwach UE (w latach 2008
— płodność kobiet i współczynnik reprodukcji ludności oraz 2009 — pozostałe wskaźniki;
z pominięciem Cypru, Luksemburga i Malty)
Kraj
Urodzenia
żywe na
1000
ludności
Zgony
na 1000
ludności
Przyrost
naturalny
na 1000
ludności
Zgony
niemowląt
na 1000
urodzeń
żywych
Płodność
kobiet
Współczynnik
dzietności
ogólnej
Austria
9,1
9,3
– 0,1
3,8
38,0
1,41
Belgia
11,8
9,7
2,1
3,4
b.d.
b.d.
Bułgaria
10,7
14,2
– 3,6
9,0
42,6
1,48
Dania
11,4
9,9
1,4
3,1
52,2
1,89
Estonia
11,8
12,0
– 0,2
3,6
47,8
1,65
Finlandia
11,3
9,3
2,0
2,6
50,8
1,85
Francja
12,8
8,5
4,3
3,9
55,2
2,00
Grecja
10,5
9,6
0,9
3,1
44,5
1,51
Hiszpania
10,8
8,4
2,4
3,3
45,6
1,46
Irlandia
16,6
6,4
10,2
3,2
64,6
2,10
Litwa
11,0
12,6
– 1,6
4,9
40,0
1,47
Łotwa
9,6
13,3
– 3,6
7,8
41,4
1,44
11,2
8,1
3,1
3,8
47,5
1,77
Niemcy
8,1
10,4
– 2,3
3,5
35,8
1,37
Polska
10,9
10,1
0,9
5,6
42,5
1,39
9,4
9,8
– 0,5
3,6
40,4
1,37
Rep. Czeska
11,3
10,2
1,0
2,9
47,2
1,50
Rumunia
10,4
12,0
– 1,6
10,1
40,7
1,35
Słowacja
11,3
9,8
1,5
5,7
40,4
1,32
Słowenia
10,7
9,2
1,5
2,4
44,8
1,53
Szwecja
12,0
9,7
2,3
2,5
52,6
1,91
9,6
13,0
– 3,4
5,1
41,3
1,35
12,8
9,1
3,7
4,7
49,8
1,76
9,5
9,8
– 0,4
3,9
39,1
1,32
Holandia
Portugalia
Węgry
Wlk. Brytania*
Włochy**
* — 2004 r.; ** — 2005 r.
Źródło: Jak w Tabeli 2., s. 466–467 i 475–476.
36
Cezary Żołędowski
Procesy starzenia się ludności w państwach członkowskich stanowią jedno z najważniejszych, długookresowych uwarunkowań rozwoju Unii Europejskiej. (Nowak-Far 2011)
Długofalowe prognozy Eurostatu wskazują, że jeśli utrzymają się obecne tendencje demograficzne, to do 2050 r. liczba osób w wieku 65 lat i więcej w krajach Unii wzrośnie
o około 70%, a liczba osób w wieku produkcyjnym (15–64 lat) spadnie o 12%. W efekcie
na każdego emeryta będą przypadały jedynie dwie osoby aktywne zawodowo, zamiast
— jak obecnie — cztery. Stanowi to najbardziej syntetyczną miarę gwałtownego wzrostu
udziału w unijnej populacji osób starszych oraz znacznego spadku — w nadchodzących
dziesięcioleciach — udziału ludzi młodych i będących w wieku produkcyjnym.
Prognozy publikowane przez Eurostat przewidują również znaczne zmiany liczebności
populacji w obecnych 27 państwach Wspólnoty. Łączna liczba ich mieszkańców wzrośnie
z 501 mln w 2010 r. do maksymalnego poziomu 521 mln około 2035 r., a następnie będzie
spadać, by w 2060 r. osiągnąć 506 mln. Zmieni się także kolejność najludniejszych państw.
Przodujące obecnie Niemcy, z liczbą 71 mln mieszkańców w 2060 r. (spadek o blisko
13%), zostaną wyprzedzone przez Wielką Brytanię (77 mln) i Francję (72 mln). Ogólnie
w latach 2010–2060 liczba ludności wzrośnie w trzynastu spośród wszystkich obecnych
państw członkowskich, natomiast spadnie w czternastu. Największy relatywny wzrost liczby
mieszkańców będzie udziałem Cypru (o 66%), Irlandii (o 53%), Luksemburga (o 52%),
Wielkiej Brytanii (o 25%) i Szwecji (o 18%), natomiast największy spadek zanotują Bułgaria (o 28%), Łotwa (o 26%), Litwa (o 24%), Rumunia (o 21%) i Polska (o 18%)5. Po
2015 r. w skali całej Unii Europejskiej rejestrowany będzie ujemny przyrost naturalny,
a wzrost populacji w następnym dwudziestoleciu będzie skutkiem wyłącznie dodatniego
salda migracji, które jednak po 2035 r. nie będzie już w stanie zrekompensować ubytku
ludności, spowodowanego czynnikami naturalnymi. (Eurostat 2008) Odsetek mieszkańców w wieku 65 i więcej lat wzrośnie z 17,4% w 2010 r. do 29,5% w 2060 r. Jeszcze bardziej zwiększy się w tym czasie udział ludności w wieku 80 i więcej lat — z 4,6% do 12%.
Według tych ekstrapolacyjnych prognoz, najstarszymi pod względem demograficznym
państwami UE będą Łotwa (z udziałem ludności w wieku 65 i więcej lat wynoszącym
35,7%), Rumunia (34,8%) i Polska (34,5%), natomiast najmłodszymi — Irlandia (22%),
Wielka Brytania (24,5%) oraz Belgia i Dania (po 25%). (Eurostat 2011)
Obserwowane przekształcenia demograficzne są postrzegane przez instytucje Unii
Europejskiej jako jedne z najważniejszych, strukturalnych wyzwań dla gospodarki i systemów opieki społecznej we Wspólnocie. Prognozy wzrostu wydatków, związanych ze
starzeniem się społeczeństw, dotyczą przede wszystkim świadczeń emerytalnych, długoterminowej opieki zdrowotnej i specjalistycznej opieki nad osobami starymi oraz są
łączone z analizami wpływu tego rodzaju transferów społecznych na rynek pracy i na
potencjalny wzrost gospodarczy. (Ageing Report 2009) Od wielu już lat na forach różnych
5 Ta prognoza spadku ludności Polski przedstawiona przez Eurostat w Prognozie ludności
Unii Europejskiej 2008–2060 może się okazać nadmiernie pesymistyczna. Nieco korzystniejsze, od
wcześniej prognozowanego, jest kształtowanie się wskaźników ruchu naturalnego, ujawnione w NSP
2011 (por.: GUS, 2012), sugerują one korektę w górę prognoz liczby ludności Polski, choć zapewne
nie będzie ona znaczna.
Starzenie się ludności — Polska na tle Unii Europejskiej
37
unijnych instytucji podnoszona jest kwestia zagrożenia, jakim jest załamanie się finansów
publicznych w poszczególnych państwach członkowskich, na skutek szybkiego wzrostu
udziału osób starych. Proponowanym przez Komisję Europejską wyjściem z tej sytuacji
są reformy zwiększające produktywność i poziom zatrudnienia we Wspólnocie. Zalecane
zmiany dotyczą m.in. wydłużenia wieku uprawniającego do przejścia na emeryturę, co
jest traktowane jako jeden z najważniejszych czynników zwiększających konkurencyjność
Unii Europejskiej6.Wydłużanie wieku emerytalnego jest obecnie wdrażane lub przygotowywane do wdrażania w większości państw członkowskich, m.in. w Polsce.
Ogólnie rzecz biorąc, środki podejmowane przez europejskie rządy dla zminimalizowania negatywnych skutków starzenia się ludności zmierzają do ograniczenia przewidywanego
wzrostu wydatków publicznych na ubezpieczenia społeczne, opiekę zdrowotną i pomoc
społeczną. Poza zwiększaniem zatrudnienia, w tym wydłużaniem wieku emerytalnego,
reformy systemowe polegają na zmianie sposobów waloryzacji emerytur oraz zwiększaniu
udziału prywatnych systemów emerytalnych i prywatnych usług ochrony zdrowia. W imigracyjnych państwach Unii Europejskiej następuje również większe powiązanie polityki
migracyjnej z potrzebami rynku pracy. Natomiast pozostałe państwa UE podejmują próby
zahamowania wyjazdów swoich obywateli oraz starają się prowadzić politykę sprzyjającą
napływowi siły roboczej z zagranicy, co w założeniu ma spowodować ich transformację
migracyjną — uzyskanie dodatniego salda migracji zagranicznych.
Starzenie się ludności w Polsce
W dłuższej perspektywie historycznej, w okresie po II wojnie światowej, procesy przekształceń demograficznych w Polsce charakteryzuje — w sposób ogólny — poniższe zestawienie zmian udziału w społeczeństwie podstawowych ekonomicznych grup wiekowych
(Tabela 5).
Zjawisko starzenia się polskiego społeczeństwa, występujące od początku XX w., zaznaczyło się wyraźnie na przełomie lat 50. i 60., wraz z wygaszaniem pierwszego — a zarazem największego — powojennego wyżu demograficznego. Ważnym czynnikiem procesu
starzenia się ludności w Polsce, powodującym dalsze relatywnie duże zmiany w kształtowaniu się składników ruchu naturalnego, było falowanie demograficzne, polegające
na przesuwaniu się w piramidzie wieku kolejnych wyżowych i niżowych grup roczników.
Warto również wspomnieć o oddziaływaniu czynnika migracyjnego, związanego z masowymi przemieszczeniami wewnętrznymi ludności w drugiej połowie lat 40. oraz w latach
50., które wpłynęły na regionalne zróżnicowanie procesu starzenia populacji w Polsce7.
6 30.09.2011 r. Rada Unii Europejskiej przyjęła konkluzje dotyczącą zwiększenia konkurencyjności
Wspólnoty poprzez podnoszenie aktywności oraz wiedzy swoich obywateli. Podkreślono w niej rolę
i funkcję osób starszych, także na rynku pracy�������������������������������������������������������
; por.:������������������������������������������������
http://www.uniaeuropejska.org/rada-ue-o-starzeniu-sie-spoleczenstwa, dostęp z dnia 8.03.2012 r.
7 Najwyższym stanem zaawansowania starością demograficzną charakteryzują się obszary środkowej i wschodniej Polski, natomiast najniższym — regiony północne i zachodnie; por.: Długosz,
Kurek, 2012 r.
38
Cezary Żołędowski
Tabela 5. Ludność Polski według ekonomicznych grup wiekowych na podstawie bieżącej ewidencji
ludności (lata 1950, 1960, 1970, 1980) oraz spisów powszechnych (lata 1988, 2002, 2011
— w tys.)
Spis
Wiek przedprodukcyjny
(0–17)
Wiek produkcyjny
(18–59/64)
Wiek poprodukcyjny
(60/65 i więcej)
N
%
N
%
N
%
1950
8719
34,9
14526
58,0
1763
7,1
1960
11094
37,2
16305
54,8
2377
8,0
1970
10775
33,0
18324
56,1
3559
10,9
1980
10297
28,8
21211
59,4
4227
11,8
1988
11352
30,0
21822
57,6
4711
12,4
2002
8851
23,2
23626
61,8
5749
15,0
2011
7318
19,0
24449
63,5
6730
17,5
Źródło: Obliczenia własne na podstawie publikacji GUS: Rocznik statystyczny 1964, Rocznik demograficzny 1992 oraz Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań. Podstawowe
informacje o sytuacji demograficzno-społecznej ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych, GUS
Warszawa, marzec 2012.
Najogólniej ujmując, w latach 1950–2011 udział najmłodszej grupy ekonomicznej
w populacji Polski zmniejszył się z około 35–37% do 19%, natomiast najstarszej — zwiększył się z około 7% do 17,5%. Prognoza ludności GUS przewiduje dalsze głębokie zmiany
struktury demograficznej do 2035 r. — zmniejszenie się udziału ludności w wieku 0–17 lat
do 15,8% oraz wzrost udziału ludności w wieku poprodukcyjnym do 26,7%. (GUS 2009,
s. 163) Jeszcze szybciej ma wzrastać liczba ludności w wieku sędziwym — 80 i więcej lat.
Według Eurostatu ma się ona zwiększyć z poziomu 1,1 mln w 2008 r. do 3,3 mln w 2040 r.
i 4 mln w 2060 r., czyli z wyjściowego wskaźnika około 3%, aż do 13% w końcu prognozowanego okresu. (Eurostat 2008)
Inna przyjęta miara starości demograficznej odnosi się do mediany wieku populacji. Jej
wartość w przedziale 30–34 lata oznacza ludność starą demograficznie. W tę fazę rozwoju
ludnościowego Polska weszła już w latach 80. ubiegłego wieku, a następnie przekroczyła
(pod koniec lat 90.) kolejny próg starości, czyli wartość mediany 35 i więcej lat, która
oznacza społeczeństwo bardzo stare demograficznie. Było to w tym czasie spowodowane
gwałtownie spadającą liczbą urodzeń przy utrzymywaniu się zjawiska nadumieralności
mężczyzn poniżej pięćdziesiątego roku życia. (GUS, 2009, s. 163)
Poziom starości demograficznej w Polsce, na tle Unii Europejskiej, jest obecnie — jak
pokazują to dane z poprzedniej części opracowania — stosunkowo niewysoki, niemniej
jednak obserwowane od końca lat 80. XX w. tendencje w ruchu naturalnym ludności,
szczególnie gwałtowny spadek urodzeń, będą prowadzić w dłuższej perspektywie do spotęgowania procesu starzenia. Co więcej, starzenie się społeczeństwa będzie postępowało
w naszym kraju szybciej niż w niemal wszystkich pozostałych państwach członkowskich
Starzenie się ludności — Polska na tle Unii Europejskiej
39
Unii8. Zbliżone tempo wzrostu udziału najstarszych grup wiekowych w populacji charakteryzować będzie tylko większość nowych członków Unii z Europy Środkowowschodniej,
głównie państwa bałtyckie oraz Bułgarię i Rumunię.
Według wstępnych wyników NSP 2011 liczba ludności Polski nadal nieznacznie się
zwiększa — stan ludności faktycznej wyniósł 38,5 mln i był wyższy o prawie 271 tys. od
zarejestrowanego w NSP 20029. Długofalowe prognozy przewidują jednak głęboki spadek
populacji Polski. Według opracowanej w 2008 r. prognozy GUS, w scenariuszu określanym jako najbardziej realistyczny zmniejszy się ona do 36 mln w 2035 r. (94,4% stanu
ludności z 2007 r.), a w dłuższym horyzoncie prognostycznym (według prognozy Eurostatu
z tego samego okresu) będzie się ona kształtowała na poziomie 35 mln w 2040 r. i zaledwie 31 mln w 2060 r. Aktualna prognoza GUS przewiduje nierówne tempo spadku liczby
ludności. Do połowy obecnej dekady zmiany będą nieznaczne. Większe przeciętne spadki
roczne nastąpią po 2020 r., kiedy ich dynamika zacznie stopniowo wzrastać od minus
0,26% do minus 0,55% przy końcu prognozowanego okresu. Spadek liczby ludności,
zarówno w wartościach relatywnych, jak i bezwzględnych, będzie większy w miastach niż
na obszarach wiejskich, co wynika ze zróżnicowania zachowań demograficznych między
ludnością wsi i miast10 oraz obserwowanego od wielu już lat przemieszczania się ludności
z miast na tereny podmiejskie11.
Nieco korzystniejsze dla Polski perspektywy demograficzne w prognozie GUS z 2008 r.,
w porównaniu z wcześniejszą prognozą sprzed pięciu lat12, wiążą się m. in. z przedłużaniem
okresu zwiększania się liczby urodzeń (od 2004 r.), po ich uprzednim głębokim spadku,
poczynając od początku lat 90. ubiegłego stulecia. Dodatkowo, obserwowane jest przesunięcie największego natężenia urodzeń do starszych grup wieku prokreacyjnego kobiet,
co jest potwierdzeniem trwałego już zjawiska odkładania urodzeń w czasie, zapoczątkowanego przez matki urodzone w czasie poprzedniego wyżu demograficznego końca lat 70.
i początku lat 80. Można przewidywać, że dodatni przyrost naturalny utrzyma się przez
najbliższe 2–3 lata, natomiast w następnym okresie ujawni się rosnąca przewaga zgonów
nad urodzeniami. Według prognozy GUS w 2035 r. wyniesie ona prawie 180 tys.
8����������������������������������������������������������������������������������������
Według prognozy Eurostatu do 2035 r. cząstkowy wskaźnik obciążenia demograficznego ustalany na podstawie liczby osób w wieku 65 i więcej lat na każde 100 osób w wieku 15–64 lat wzrośnie
dla całej UE o 65% (z 26 do 43), natomiast dla Polski o 100% (z 19 do 38); por.: Eurostat, 2008.
9 Liczba ludności rezydującej była jednak niższa od ludności faktycznej o 1257 tys. i wynosiła
37,2 mln.; por.: Polska w Europie — przyszłość demograficzna… 2012, s.2.
10 Różnice między miastem i wsią w kształtowaniu się ruchu naturalnego stopniowo się
zmniejszają, jednak nadal wieś charakteryzuje się m.in. wcześniejszym wiekiem zawierania małżeństw
i większą dzietnością.
11�������������������������������������������������������������������������������������������
Prognoza zmian liczby ludności dla miast przewiduje nieustanny jej ubytek, natomiast zaludnienie obszarów wiejskich ma zwiększać się do 2022 r., a dopiero później nastąpi zmniejszanie się
liczby ich mieszkańców. Łącznie około 90% spadku ludności Polski do 2035 r. dokona się w miastach, co spowoduje spadek udziału ludności miejskiej z 61,2% w 2007 r. do około 59%.
12 Prognoza GUS na lata 2003–2030 opracowana na podstawie wyników NSP 2002 przewidywała
mniej korzystne kształtowanie się większości składników ruchu naturalnego ludności oraz większą
dynamikę depopulacji, np. ludność Polski miała już w 2030 r. zmniejszyć się do 35,7 mln.
40
Cezary Żołędowski
Na skutek zmian w relacjach między ekonomicznymi grupami wieku, w 2011 r. obniżył
się (w stosunku do NSP 2002) wskaźnik obciążenia demograficznego13 — z 62 do 57. Jest
to jednak tylko przejściowa poprawa tego wskaźnika, spowodowana głębokim spadkiem
liczby dzieci i młodzieży do lat 17 (w okresie miedzy dwoma ostatnimi spisami nastąpiło zmniejszenie się cząstkowego wskaźnika obciążenia demograficznego właściwego dla
wieku przedprodukcyjnego z 38 do 30, przy jednoczesnym wzroście wskaźnika cząstkowego właściwego dla wieku poprodukcyjnego z 24 do 27). (GUS 2011, s 11) Obecną
liczbę ludności w wieku produkcyjnym należy uznać za maksymalną. W przyszłości będzie
się ona zmniejszać, szczególnie szybko po 2020 r. W konsekwencji wskaźnik obciążenia
demograficznego podniesie się w 2035 r. do 74, co będzie skutkiem znacznego zwiększenia
się obciążenia ludnością w wieku poprodukcyjnym (do ponad 49), przy dalszym spadku
cząstkowego obciążenia grupą w wieku przedprodukcyjnym (do niespełna 25). Proporcja
między liczbą osób w wieku produkcyjnym i nieprodukcyjnym ulegnie dalszemu radykalnemu pogorszeniu w następnych prognozowanych dekadach — w 2060 r. ogólny wskaźnik
obciążenia demograficznego ma się kształtować na poziomie 10714.
Najważniejszymi przyczynami modyfikacji dynamiki w zakresie ruchu naturalnego
w nadchodzących dekadach będą zmiany w poziomie urodzeń oraz kontynuacja korzystnych tendencji dotyczących umieralności i dalszego trwania życia. Można się przy tym
spodziewać, że spadek liczby urodzeń będzie dodatkowo pogłębiany przez utrzymywanie
się na stosunkowo wysokim poziomie definitywnej emigracji z Polski, a tym samym ujemnego salda migracji15.
W zakresie urodzeń zakładane jest niewielkie zwiększenie się ogólnego wskaźnika
dzietności, z 1,39 w 2009 r. do około 1,45 po 2022 r. W zestawieniu z niekorzystnymi
zmianami struktury populacji kobiet w najbardziej aktywnych prokreacyjnie grupach
wiekowych16, będzie to oznaczało znaczny spadek liczby urodzeń — z zarejestrowanych
w 2010 r. 415 tys. do zaledwie 271 tys. w 2035 r.
W zakresie umieralności przewidywany jest dalszy (choć wolniejszy niż w pierwszej
transformacyjnej dekadzie) spadek natężenia zgonów we wszystkich grupach wiekowych,
co będzie się przekładało na powolny wzrost przeciętnego dalszego trwania życia. Spadek natężenia zgonów powodowany jest przede wszystkim zmniejszeniem umieralności
z powodu najgroźniejszych chorób (w tym szczególnie układu krążenia) oraz w związku
z działaniem przyczyn zewnętrznych (Rządowa Rada Ludnościowa, 2011, s. 137) , a także
13 Współczynnik obciążenia demograficznego oznacza liczbę osób w wieku nieprodukcyjnym
(łącznie przedprodukcyjnym i poprodukcyjnym) przypadającą na 100 osób w wieku produkcyjnym.
14 Należy jednak zwrócić uwagę, że prognozy dokonywane zarówno przez GUS, jak i Eurostat
biorą pod uwagę obecny wiek emerytalny, wynoszący 59 lat dla kobiet i 64 lata dla mężczyzn.
15 Prognozy dotyczące zewnętrznych ruchów migracyjnych są szczególnie trudne do opraco­
wania. Należy również stwierdzić, że te trudności w przewidywaniu kształtowania się migracji w bardzo istotny sposób wpływają na ogólną jakość prognoz demograficznych dla Polski, przyczyniając
się do ich szybszej dezaktualizacji.
16 Według Prognozy GUS 2008–2035 kobiety w wieku prokreacyjnym będą stanowiły niespełna
39% ogólnej liczby kobiet, podczas gdy w 2007 r. wskaźnik ten wynosił ponad 49 %.
Starzenie się ludności — Polska na tle Unii Europejskiej
41
zmniejszaniem się umieralności niemowląt. Z różnych względów (m.in. przewidywanego
utrzymywania się różnic w poziomie życia oraz funkcjonowaniu instytucji ochrony zdrowia
i opieki nad osobami starymi) nie doprowadzi to jednak do wyrównania poziomu umieralności między Polską i najbardziej rozwiniętymi państwami zachodnimi. Zgodnie z prognozą GUS przeciętne dalsze trwanie życia w Polsce w 2035 r. będzie wynosiło 77,1–78 lat
dla mężczyzn i 82,9–83,4 lat dla kobiet, co oznacza zmniejszenie się o około 3 lata obecnej
różnicy przeżywalności między obu płciami17. W większym stopniu wzrośnie w tym samym
czasie mediana wieku — do 47,9 lat ogółem (w porównaniu z 37,3 w 2007 r.), w tym dla
mężczyzn do 46 lat (z 35,3) i dla kobiet do 49,7 lat (z 39,4).
Podsumowanie
Struktura demograficzna ludności Unii Europejskiej i Polski ulegała w ostatnich
latach głębokim zmianom. Obserwowane obecnie procesy starzenia się, mierzone wzrostem udziału w populacji najstarszych grup mieszkańców oraz przesuwaniem się mediany
wieku, będą kontynuowane również w następnych dekadach. Dalsze starzenie się ludności
będzie przebiegało z niejednakowym natężeniem w poszczególnych państwach członkowskich Unii. Polska należy do tej grupy unijnych państw, które są najbardziej zagrożone
depopulacją i starością demograficzną. Jest również krajem, w którym przekształcenia
demograficzne dokonują się w sposób szczególnie dynamiczny, co powoduje, że przeskok
między względnie dobrą sytuacją demograficzną, jaka charakteryzowała Polskę jeszcze
w latach 80. XX w. i prognozowanym na okres po 2020 r. dynamicznym spadkiem ludnościowym, dokonuje się w relatywnie bardzo krótkim czasie.
Z tego względu starzenie się społeczeństwa należy traktować jako jeden z najważniejszych i jednocześnie najtrudniejszych do rozwiązania problemów społeczno-ekonomicznych współczesnej Polski, obok zagadnień związanych z funkcjonowaniem rynku pracy
i stanem finansów publicznych. Niewątpliwie również wszystkie te kwestie są ze sobą
powiązane i wzajemnie się warunkują, a znaczną część obecnych dysfunkcji w sferze społecznej i gospodarczej należy uznać za konsekwencje niewłaściwej realizacji i zaniechań
w obszarze polityki ludnościowej. (por.: Polska w Europie… 2012, s. 9)
Prognozowane zjawiska depopulacji i starzenia bez wątpienia nie ominą Polski. Ich
przewidywana głębokość może jednak ulec modyfikacji pod warunkiem priorytetowego
— stosownego do rangi problemu — traktowania zagrożeń demograficznych w polityce
państwa. Podjęte działania nie powinny się ograniczać do wzrostu zatrudnienia, w tym
wydłużania obecności na rynku pracy osób ze starszych grup wiekowych. Co najmniej równie ważne są, w przypadku Polski, działania zmierzające do przyśpieszenia transformacji
migracyjnej, a także — wzorem niektórych innych państw Unii Europejskiej — wprowadzenie rzeczywistych rozwiązań prorodzinnych, w tym pronatalistycznych, które mogłyby
się przyczynić do poprawy warunków posiadania i wychowywania dzieci, a tym samym do
17 Prognoza
Eurostatu przewiduje wydłużenie się w tym okresie przeciętnego trwania życia
mężczyzn do 77,7 lat, natomiast kobiet do 84,5 roku.
42
Cezary Żołędowski
stymulowania wzrostu liczby ich urodzeń. W sytuacji demograficznej, w jakiej znajduje się
Polska, nawet najbardziej szczodre transfery na rzecz rodzin z dziećmi nie będą w stanie
odwrócić tendencji regresu ludnościowego. Intensywna polityka pronatalistyczna z pewnością przyczyniłaby się jednak do jego złagodzenia.
Bibliografia
Długosz, Z., Kurek, S., 2012, Starzenie się ludności w Polsce na tle regionów Unii Europejskiej,
w: http://www.up.krakow.pl/konspekt/24/ludnosc.html, dostęp z dnia 10.03.2012 r.
Eurostat, 2008, Prognoza ludności w Unii Europejskiej 2008–2060, Komunikat Eurostat,
opublikowany 8.06.2011 r.
GUS, 2009, Prognoza ludności na lata 2008–2035 roku, www.stat.gov.pl/gus/5849_5744_
PLK_HTML.htm , dostęp z dnia 26.03.2012 r.
GUS, 2012, Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań. Podstawowe
informacje o sytuacji demograficzno-społecznej ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych, Warszawa.
Nowak-Far, A., 2011, Methuselach Perplexus — polityka prawa wobec zmian demograficz­
nych w Europie, w: Osiński, J. (red.) Współczesne problemy demograficzne. Rzeczywistość
i mity. Ujęcie krajowe, regionalne i globalne, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa.
Pohoski, M., 2012, Polska krajem starców? Uwagi na temat starzenia się ludności Polski,
w: http://www.deon.pl/czytelnia/czasopisma/przeglad-powszechny/art,1,polska-krajemstarcow-uwagi-na-temat starzenia-sie-ludnosci-polski.html, dostęp z dnia 8.03.2012 r.
Polska w Europie — przyszłość demograficzna (materiał opracowany na II Kongres
Demograficzny, 22–23.03.2012 r.), 2012, Warszawa.
Rosset E., 1959, Proces starzenia się ludności. Studium demograficzne, Warszawa.
Rządowa Rada Ludnościowa, Sytuacja demograficzna Polski. Raport 2010–2011, 2011, Warszawa.
The 2009 Ageing Report. Economic and budgetary projections for the EU–27. Member States
http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication14994_en.pdf oraz http://
ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication14992_en.pdf data dostępu
26.03.2012.
Summary
The purpose of this article is to present a basic data about aging of Polish society on the
background of aging of European Union population. The article presents contemporary
state and projections concerning process of aging, as well as its causes and the most
important results. The basic impact on ageing is rendered by decrease of number of birth
which results in changes proportion of youngest and oldest groups in the society. In the
same direction affects the growth of life expectancy, entailing by reducing of mortality,
Starzenie się ludności — Polska na tle Unii Europejskiej
43
particularly in the oldest demographic groups. In the case of Poland and majority of „new”
EU’s members, aging population as the result of downfall of fertility rate and reproduction
of population rate, is speeded up and deepened by minus net migration. Aging of the
population is presently more advanced in former U–15, however, the pace of this process
in last two decades is faster in “new” member states.
Poland belongs to these EU states, which are threatened by demographic senility
and depopulation the most and at the same time its demographic transformation is
performing particularly dynamic. It causes that a passage between relatively advantageous
demographic situation, that characterized Poland even in the eighties of 20–th century, and
projected after 2020 dynamic population decrease, is being performed in relatively short
time. Therefore, aging of population should be regarded as one of the most important
and hard to be decided socioeconomic problems of contemporary Poland.
Maciej Duszczyk
Instytut Polityki Społecznej
Uniwersytet Warszawski
Starzenie się i solidarność międzypokoleniowa
w polskich strategiach rozwoju społecznego
Wprowadzenie
W ostatnich latach ukazało się kilkanaście różnych strategii rozwoju, w których zawarto
istotne wątki społeczne, w tym kwestię sytuacji osób starszych i solidarności międzypokoleniowej. Wiele z nich, jak np. Strategiczny Plan Rządzenia (KPRM, 2008) czy Krajowy Plan Działań na rzecz Integracji Społecznej na lata 2008–2010 (MIPS, 2008 A) już
się zdezaktualizowały lub też zapisane tam zadania, dotyczące wsparcia osób starszych,
zostały zaimplementowane do innych dokumentów strategicznych.
Przegląd obecnie obowiązujących lub będących w końcowym stadium konsultacji społecznych dokumentów strategicznych, w których poruszane są problemy osób starszych
i solidarności międzypokoleniowej, pozwolił na wyselekcjonowanie tych, których wpływ na
działania rządu i parlamentu, a tym samym na konkretne decyzje, jest największy. Należy
tu wskazać przede wszystkim na:
• Długookresową Strategię Rozwoju Kraju Polska 2030 — Trzecia fala nowoczesności;
• Strategię Rozwoju Kapitału Ludzkiego do roku 2020;
• Krajowy Program Reform — Europa 2020.
Te trzy strategie są uzupełniane programami, które choć nie mają charakteru strategicznego, to jednak zawierają propozycje o fundamentalnym znaczeniu dla poszukiwań
46
Maciej Duszczyk
właściwych odpowiedzi na zagadnienia, związane ze starzeniem się ludności. Należy wskazać przede wszystkim dwa kluczowe dokumenty: Program „Solidarność pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+” oraz Zieloną Księgę Opieka
długoterminowa w Polsce. Opis, diagnoza, rekomendacje, opracowaną w zespole parlamentarnym, funkcjonującym pod przewodnictwem Senatora Mieczysława Augustyna.
Ponadto w tekście dokonano analizy raportu Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, który
został opracowany na przełomie 2008 i 2009 r. przez Zespół Doradców Strategicznych
Prezesa Rady Ministrów. Co prawda nie ma on statusu formalnego dokumentu rządowego, ponieważ nie został przyjęty przez Radę Ministrów, ale wywarł on duży wpływ
na politykę ówczesnego rządu. Stało się tak przede wszystkim za sprawą jego głównego
autora, którym był Michał Boni, ówczesny minister — Członek Rady Ministrów i przewodniczący Komitetu Stałego Rady Ministrów. Kontynuacją raportu Polska 2030 jest
Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju Polska 2030 — trzecia fala nowoczesności, która
jest już oficjalnym, najważniejszym rządowym dokumentem strategicznym. (RM, 2009)
Celem artykułu jest zatem omówienie i krytyczna ocena kluczowych polskich dokumentów o charakterze programowo-strategicznym ze względu na sposób podejścia do
starzenia się ludności i solidarności międzypokoleniowej1.
„Polska 2030. Wyzwania rozwojowe”
Kwestia sytuacji osób starszych oraz solidarności międzypokoleniowej znalazła się
w trzech częściach raportu: we wprowadzeniu — zawierającym główne wyzwania — oraz
w rozdziałach poświęconych kwestiom demograficznym (rozdział 2) i spójności społecznej
(rozdział 8).
W części demograficznej znalazła się szczegółowa analiza procesu starzenia się społeczeństwa i opis związanych z tym wyzwań. Szczególnie wiele miejsca poświęcono kwestiom
wpływu procesów demograficznych na zasoby pracy, presji na system zabezpieczenia społecznego oraz wzrost wydatków na opiekę medyczną nad osobami starszymi i starymi.
W rozdziale, który został poświęcony spójności społecznej, sytuacja osób starszych
opisywana jest z kilku perspektyw: roli osób starszych na rynku pracy; aktywnego starzenia się; funkcji społecznych, jakie pełnią osoby w podeszłym wieku w poszczególnych
gospodarstwach domowych; problemów dysfunkcji, które związane są z wiekiem; opieki
nad osobami niesamodzielnymi. Widoczne jest również bezpośrednie odnoszenie się do
solidarności międzypokoleniowej.
Analizując poszczególne zapisy raportu, można dojść do przekonania, że autorzy zdecydowanie na pierwszym miejscu umieszczają kwestię aktywności zawodowej i społecznej osób na tzw. przedpolu starości (50–65 lat) i starszych. Już we wprowadzeniu do
raportu piszą oni, że dla uzyskania w Polsce nowego impulsu do wzrostu gospodarczego
i poprawy jakości życia konieczne jest m.in. „korzystanie na o wiele większą skalę z wielkiego doświadczenia osób 50/55+”. (Boni, 2008, s. 17) Perspektywa ta jest również domi1
Uwzględniono stan prac nad dokumentami z wiosny 2012 r.
Starzenie się i solidarność międzypokoleniowa…
47
nująca w tej części raportu, która jest poświęcona demografii i spójności społecznej. Jako
jeden z głównych problemów niewykorzystywania potencjałów wskazywana jest bowiem
nadmierna i źle adresowana redystrybucja międzypokoleniowa, jaka dokonuje się w systemie emerytalnym i jest przyczyną tego, że osoby zdolne do pracy, zarówno z punktu
widzenia ich wieku, jak i stanu zdrowia, mogłyby otrzymywać całość swoich dochodów
z pracy, a decydują się na zbyt szybką dezaktywację zawodową.
W raporcie, w części dotyczącej spójności społecznej, przytoczono również dane, pokazujące narażenie na ubóstwo, z których wynika, że pomimo powszechnego przekonania
o materialnym upośledzeniu osób starszych, grupą najbardziej narażaną na wykluczenie
społeczne z powodu ubóstwa są rodziny wielodzietne, w tym dzieci do 17 roku życia,
a nie osoby pobierające świadczenia emerytalne. Jednocześnie bezpośrednio wskazano, że
w kolejnych latach sytuacja ta będzie prawdopodobnie ulegać zmianie i należy spodziewać
się zdecydowanego zwiększenia zagrożenia ubóstwem gospodarstw domowych z osobami
starszymi. Związane ma to być ze spodziewanym spadkiem siły nabywczej świadczeń emerytalnych, a także wzrostem udziału osób starszych w społeczeństwie. Zwrócono również
uwagę na kwestie niewystarczającego dostępu do usług społecznych, takich jak: rehabilitacja, opieka zdrowotna, czy kultura i rozrywka, co powoduje z jednej strony zły stan
zdrowia osób w podeszłym wieku, a z drugiej ograniczanie aktywności społecznej. Ponadto
w raporcie znalazła się kwestia wykluczenia cyfrowego, jako nowego problemu, który
będzie dotyczył osób starszych w coraz większym stopniu.
Jako sposoby na poprawę sytuacji osób starszych na rynku pracy i na zwiększenie ich
aktywności społecznej, wskazano:
• przebudowanie systemu emerytalnego tak, aby utrzymać podstawowe zasady solidarności międzypokoleniowej, w której osoby zdolne do pracy otrzymują swoje dochody
poza systemem zabezpieczenia społecznego;
• możliwość wprowadzenia rozwiązań, które pozwalałyby osobom w wieku emerytalny pozostawać w zatrudnieniu, ale przy zachowaniu prawa do otrzymywania części świadczenia;
• zbudowanie systemu monitorowania zachodzących procesów społecznych tak, aby
uchwycić w odpowiednim czasie zmiany, wynikające z sytuacji demograficznej i wdrożyć nowe instrumenty skierowane do osób starszych i starych;
• dostosowywanie stanowisk pracy, systemu prewencyjnej i wczesnej rehabilitacji oraz
edukacji ustawicznej tak, aby umożliwić wydłużanie aktywności zawodowej, szczególnie
osobom starszym;
• przygotowanie się na zagrożenie wykluczeniem cyfrowym, głównie poprzez stronę
podażową, a więc tworzenie zachęt do korzystania z Internetu;
• wdrożenie w Polsce idei „srebrnej gospodarki”, co zwiększyłoby dostęp dla osób starszych do wielu dóbr konsumpcyjnych, poprawiających jakość ich życia.
Wynikiem prezentacji raportu była szeroka debata społeczna, która toczyła się na
różnych forach przy aktywnym udziale ekspertów, partnerów społecznych oraz mediów.
Jej celem miało być uzyskanie opinii na temat tez zawartych w dokumencie i — gdyby
uznano je za uzasadnione — wzięcie ich pod uwagę przy opracowywaniu Długookresowej
Strategii Rozwoju Kraju.
48
Maciej Duszczyk
Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju
„Polska 2030 –Trzecia fala nowoczesności”
Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju (DSRK) jest głównym dokumentem strategicznym rządu wyznaczającym cele w horyzoncie czasowym jednego pokolenia. Wszystkie
inne strategie muszą być zgodne z jej priorytetami oraz przyjętymi celami rozwojowymi.
Prace nad jej opracowaniem rozpoczęły się jeszcze w 2010 r. i trwają już prawie dwa lata.
DSRK — w wersji po konsultacjach międzyresortowych i społecznych — została przyjęta
8 marca 2012 r. przez Komitet Koordynacyjnego ds. Rozwoju i skierowana pod obrady
Rady Ministrów. Nie należy zakładać, że dokument zostanie przez Radę Ministrów zmieniony w zasadniczym stopniu. Wydaje się bowiem, że jest on już kompromisowy i uwzględnia bardzo szerokie spektrum poglądów i wizji, jakie były prezentowane w konsultacjach.
Strategia zawiera 25 kluczowych decyzji, których podjęcie, a następnie zrealizowanie,
pozwoliłoby Polsce dokonać kolejnego skoku cywilizacyjnego. Bezpośrednio do kwestii
wyzwań, związanych ze starzeniem się społeczeństwa, odwołuje się decyzja nr 5 Aktywizacja rezerw na rynku pracy, gdzie zapowiedziana została „realizacja programów 50+ i 60+
oraz rozpoczęcie procesu zrównania wieku emerytalnego obu płci na poziomie 67 lat”.
(MAiC, 2012, s. 3) Pośrednio do tych kwestii odnosi się również decyzja nr 10 Dostępność
i wysoka jakość usług zdrowotnych oraz międzyresortowe działania prozdrowotne, odnosząca
się m.in. do problemu dostępności do rehabilitacji i profilaktyki.
Kwestia starzenia się społeczeństwa oraz solidarności międzypokoleniowej w sposób
szczegółowy została opisana w rozdziale poświęconym kapitałowi ludzkiemu. Znalazły się
w nim konkretne projekty, których realizacja przyczyniłaby się do poprawy sytuacji osób
starszych (szczególnie na rynku pracy) oraz pozytywnie wpłynęłaby na jakość życia osób,
które ze względu na wiek lub stan zdrowia nie mogą być aktywne zawodowo. Można tu
wskazać następujące projekty:
• Stworzenie instytucjonalnych zachęt do dodatkowego oszczędzania na czas starości
(projekt IV 8);
• Wypracowanie i wprowadzenie optymalnego modelu, pozwalającego na zrównanie
i wydłużenie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn (projekt IV 9);
• Wprowadzenie nowych rozwiązań, zapewniających powszechność opieki nad osobami
niesamodzielnymi oraz poszerzenie oferty opieki instytucjonalnej, tak aby odpowiedzieć na wyzwania związane ze starzeniem się społeczeństwa i zapewnić wsparcie rodzinom, w których znajdują się osoby niesamodzielne (projekt IV 10);
• Stworzenie modelu aktywności społecznej i zawodowej osób starszych, opartego na wykorzystywaniu ich potencjałów i zapobieganiu wykluczeniu społecznemu (projekt IV 13);
• Dostosowanie systemu ochrony zdrowia do prognozowanych do roku 2030 zmian
demograficznych, w szczególności wzmocnienie działań na rzecz rozwoju infrastruktury i zasobów kadrowych w obszarach opieki nad matką i dzieckiem oraz osobami
starszymi (projekt IV 17).
Z analizy zapisów DSRK można wnioskować, że jest ona zgodna z priorytetami zarysowanymi w raporcie Polska 2030. Zdecydowanie najwięcej miejsca zajmuje kwestia aktyw-
Starzenie się i solidarność międzypokoleniowa…
49
ności zawodowej osób starszych. Widoczny jest prymat polityki rynku pracy, której mają
być podporządkowane działania w innych obszarach polityki społecznej, w tym w zakresie zabezpieczenia społecznego. Zdaniem autorów, „dłuższa aktywność zawodowa, połączona z efektywnymi systemami ochrony zdrowia, w tym profilaktyki oraz rehabilitacji,
pozwoli na zmniejszenie ryzyka utraty potencjałów osób starszych”. (MAiC, 2012, s. 140)
Wydłużeniu aktywności ma również służyć dokończenie reformy emerytalnej poprzez
podwyższenie i wyrównanie wieku emerytalnego oraz włączenie maksymalnej liczby grup
zawodowych do systemu powszechnego. Zakłada się powstanie publicznego, aktuarialnie
zbilansowanego systemu emerytalnego, zapewniającego osiągniecie równowagi pomiędzy
okresem pracy a czasem bierności zawodowej. Działania te mają również pozwolić uniknąć zagrożenia spadku dochodów emerytów.
Wiele miejsca w strategii poświęcono również problemowi opieki długoterminowej,
realizowanej w stosunku do osób starych. Szczególną uwagę zwrócono na konieczność
poszerzenia oferty opieki instytucjonalnej, bowiem przy obecnym modelu — opartym na
pomocy w ramach gospodarstw domowych — i wzroście liczby osób, które takiej pomocy
będą wymagać, oznaczać to będzie zmniejszenie aktywności zawodowej członków rodzin.
Ma to być również element solidarności pokoleniowej, realizowanej za pośrednictwem
państwa, w którym to osobom w podeszłym wieku zapewniana jest opieka na odpowiednim poziomie, ale bez negatywnych konsekwencji dla aktywności zawodowej pozostałych
członków rodziny. Za tym natomiast pójdzie zmiana stereotypu, związanego z opieką
instytucjonalną nad osobami starszymi. Zdaniem autorów, optymalne byłoby połączenie
dwóch systemów: opieki opartej na pomocy rodzinnej i sąsiedzkiej oraz instytucjonalnej.
Wszystkie te trzy główne obszary (dłuższa aktywność zawodowa, dokończenie reformy emerytalnej oraz opieka długoterminowa) mają być — zdaniem autorów — nie tyle odpowiedzią,
co koniecznym dostosowaniem się do nieuniknionego procesu starzenia się społeczeństwa.
W DSRK znalazło się również bezpośrednie odwołanie do solidarności międzypokoleniowej w wymiarze spójności społecznej. W jej ramach zakłada się koncentrację — do
roku 2020 — na instrumentach zapobiegających wykluczeniu społecznemu dzieci i młodzieży. Po tym okresie, ze względu na spodziewane efekty procesów demograficznych,
planowane jest stopniowe zwiększanie wsparcia finansowego i zakresu dostępu do usług
społecznych dla osób starszych oraz rodzin z osobami w podeszłym wieku, wymagającymi
opieki długoterminowej. W tym kontekście pojawia się również kwestia „srebrnej gospodarki”, umożliwiającej podnoszenie jakości życia osób starszych.
Oddzielna część w DSRK została również poświęcona kwestiom zdrowotnym. Głównym celem działań w tym obszarze jest skrócenie okresu, w którym osoby starsze i stare
pozostają w zależności od innych ze względu na stan zdrowia. Dlatego też zapowiedziana
została rozbudowa geriatrii poprzez m. in. poprawę infrastruktury, wprowadzenie holistycznych standardów opieki geriatrycznej, nowoczesnej organizacji udzielania świadczeń
geriatrycznych oraz rozwiązań systemowych w zakresie opieki farmaceutycznej, zapobiegających jatrogennym błędom geriatrycznym. Skróceniu okresu, w którym osoba starsza
pozostaje w złym stanie zdrowia mają również służyć działania podejmowane na wcześniejszych etapach życia, a związane z profilaktyką, rehabilitacją oraz zmianą modelu życia.
50
Maciej Duszczyk
W Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju znalazł się rozdział poświęcony ramom
makroekonomicznym i polityce budżetowej, które są niezbędne dla przeprowadzenia
zmian we wszystkich innych rozdziałach, tak więc i w części dotyczącej starzenia się społeczeństwa. Wynika z nich wyraźnie, że przewidywany jest wzrost wydatków w opiece
zdrowotnej — co bezpośrednio wynika ze starzenia się społeczeństwa — oraz utrzymanie
wydatków dotyczących pomocy społecznej. Takie podejście nie wyklucza pojawienia się
nowych form ubezpieczeń społecznych (np. ubezpieczenie pielęgnacyjne), co oznaczałoby
pozyskanie nowych źródeł finansowania wydatków, związanych ze starzeniem się społeczeństwa. Wydaje się również, że autorzy strategii liczą na korzyści związane z podniesieniem wieku emerytalnego, co przełoży się na wzrost świadczeń emerytalnych, a więc i na
możliwości ponoszenia części kosztów bezpośrednio przez osoby zainteresowane skorzystaniem z usług, skierowanych do osób starszych i starych.
Kwestia starzenia się społeczeństwa oraz solidarności międzypokoleniowej została
w DSRK potraktowana wielowątkowo. Niezmiernie istotne wydaje się być traktowanie
osób starszych jako tej grupy, która może być — po spełnieniu kilku warunków — o wiele
bardziej aktywna zawodowo i społecznie niż to ma miejsce obecnie. Dostrzeżono również
kwestię konieczności znalezienia odpowiedzi na wyzwania, związane z opieką długoterminową. Jednocześnie kontrowersje mogą budzić dwie kwestie.
Po pierwsze, bardzo jednoznacznie postawiona została kwestia podwyższania wieku
emerytalnego, bez zwrócenia uwagi na różnice, jakie występują w tym zakresie w poszczególnych zawodach. Zabrakło wyraźniejszego odniesienia do kwestii sposobów dostosowywania się osób starszych do dynamicznych zmian na rynku pracy oraz podnoszenia kwalifikacji. Odwoływanie się tylko do kształcenia ustawicznego i pokładanie nadziei w systemie
opieki zdrowotnej jest chyba jednak zbyt uproszczone.
Po drugie, zaproponowanie modelu opieki długoterminowej opartej na połączeniu
opieki rodzinnej i instytucjonalnej. Takie podejście jest zdecydowanie słuszne, ale ze
względu na nadal funkcjonujące w Polsce stereotypy w zakresie opieki instytucjonalnej
nad osobami w podeszłym wieku, wprowadzenie tego modelu może być bardzo trudne.
Dlatego też, w okresie przejściowym byłoby raczej wskazane zaproponowanie instrumentów z zakresu wsparcia sąsiedzkiego, a nie z pełnej opieki instytucjonalnej.
„Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego do roku 2020”
Zgodnie z zasadami prowadzenia w Polsce polityki rozwoju, Długookresowa Strategia
Rozwoju Kraju jest w praktyce implementowana przez strategię średniookresową (MRR,
2011) oraz dziewięć strategii sektorowych, odnoszących się do głównych dziedzin polityki
ekonomiczno-społecznej. Jedną z nich jest Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego (SRKL),
której projekt został przygotowany w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. (KPRM, 2011)
Przy jej opracowywaniu przyjęto nowatorskie podejście, polegające na przyporządkowaniu poszczególnych działań do konkretnych etapów życia, czyli:
• wczesnego dzieciństwa,
• edukacji szkolnej,
Starzenie się i solidarność międzypokoleniowa…
51
• edukacji na poziomie wyższym,
• aktywności zawodowej, łączonej z uczeniem się dorosłych i rodzicielstwem,
• starości.
Strategia została podzielona na dwie części. W pierwszej znalazły się opisy głównych
zadań, jakie powinny zostać zrealizowane do roku 2020 w zakresie kapitału ludzkiego.
W drugiej natomiast zawarto propozycje konkretnych instrumentów, posiadających szczegółowy opis i sekwencje działań diagnostycznych — w zakresie planowania — i legislacyjnych. Takie podejście zapewnia SRKL dużą operacyjność i możliwość szybkiego wdrażania.
Podejście zgodne z cyklem życia ma pozwolić, zdaniem autorów, na wyodrębnienie
konkretnych instrumentów i działań, których celem jest poprawa jakości życia osób
w podeszłym wieku oraz znalezienie odpowiedzi na wyzwania związane ze starzeniem się
społeczeństwa.
W części poświęconej starości, autorzy SRKL stwierdzają, że możliwym jest uniknięcie
sytuacji, w której to starzenie się społeczeństwa będzie traktowane jednoznacznie jako
„zagrożenie dla wielu sfer życia gospodarczego i społecznego”. (KPRM, 2011, s. 31)
Można to jednak osiągnąć tylko poprzez zwiększenie odsetka osób, które po osiągnięciu
pewnego wieku będą decydować się na dalszą aktywność społeczną i zawodową. Ponadto
zwrócono uwagę na konieczność daleko idących dostosowań w systemach opieki zdrowotnej i opieki długoterminowej, a także uwzględnienia szybko następujących zmian postaw
osób starszych, szczególnie w zakresie modelu życia na starość.
W SRKL zaplanowano pięć głównych działań, ukierunkowanych na wspieranie osób
w podeszłym wieku. Można je podzielić na dwie grupy: zwiększenie aktywności społecznej i zawodowej oraz poprawa jakości życia osób starszych, m.in. poprzez zapewnienie
bezpieczeństwa w dostępie do służby zdrowia i opieki.
Zwiększenie aktywności społecznej i zawodowej
Głównym celem pierwszego działania ma być przesuwanie efektywnego wieku dezaktywizacji zawodowej. Będzie można to osiągnąć poprzez zastosowanie zestawu działań.
W jego skład wejdzie podniesienie ustawowego wieku emerytalnego, zmniejszenie możliwości wcześniejszego wycofania się z rynku pracy oraz wzrost skali zatrudnienia wśród
osób w wieku przedemerytalnym i okołoemerytalnym. To ostatnie działanie jest również
bezpośrednio powiązane z realizacją celów opisanych w części poświęconej aktywności
zawodowej. W przypadku podniesienia wieku emerytalnego, zakładano wprowadzenie
rozwiązań elastycznych, dopuszczających swobodę wyboru osób wchodzących w wiek
przedemerytalny.
Podniesieniu wieku emerytalnego ma również towarzyszyć stopniowe wprowadzanie
do systemów branżowych rozwiązań z systemu powszechnego. Zaproponowano m.in. uzależnienie wysokości świadczeń emerytalnych od wielkości składek i okresu ich uiszczania.
Jednocześnie autorzy dostrzegli związane z tym wyzwania. Konsolidacji systemów emerytalnych mają towarzyszyć instrumenty wspierania tych pracowników, którzy ze względu na
swoje ograniczenia nie będą mogli kontynuować zatrudnienia w danym zawodzie, poprzez
52
Maciej Duszczyk
ich wsparcie w przekwalifikowaniu i poszukiwaniu nowej pracy. Ma to być realna alternatywa dla przechodzenia w stan bierności i uzyskiwania świadczeń z danego podsystemu
emerytalnego. W przypadku Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego modyfikacje
byłyby wprowadzane dopiero po zbudowaniu zabezpieczeń, które pozwoliłyby uniknąć
potencjalnego wzrostu ubóstwa rolników i zahamowania pozytywnych zmian, jakie dokonują się na polskiej wsi.
Trzecim działaniem w tej części ma być stworzenie instrumentów w zakresie „srebrnej
gospodarki”, które mają wspierać wykorzystywanie potencjału osób starszych. Ma to być
uzupełniane poprzez innowacyjne podejście do kształcenia osób starszych jak np. uczenie
się w formach edukacji środowiskowej czy poprzez działania wolontarystyczne. Wiąże
się to bezpośrednio z działaniami na rzecz upowszechnienia kształcenia ustawicznego,
opisanego wspólnie z aktywnością zawodową.
Zapewnienie bezpieczeństwa w dostępie do służby zdrowia i opieki
Pierwsze działanie z tego obszaru zakłada zaprojektowanie, a następnie wdrożenie
nowego modelu opieki nad osobami niesamodzielnymi, opartego na systemie budżetowoubezpieczeniowym. Jego głównym zadaniem ma być wspieranie osób niesamodzielnych
poprzez upowszechnienie pomocy opiekunów rodzinnych oraz zapewnienie wystarczającej
podaży i jakości usług pielęgnacyjno-opiekuńczych. Dostrzeżono konieczność wspierania
rodzin z osobami niesamodzielnymi. Pomoc im ma polegać przede wszystkim na kształceniu członków danej rodziny w zakresie opieki i rehabilitacji, umożliwiania wypożyczania
sprzętu rehabilitacyjnego oraz refundacji części kosztów z tym związanych. W instrumencie, opisującym nowy model opieki długoterminowej, odniesiono się przede wszystkim
do efektów prac zespołu parlamentarnego, działającego pod przewodnictwem senatora
Mieczysława Augustyna.
Uzupełnieniem systemu opieki długoterminowej ma być zapewnienie lepszej dostępności do opieki geriatrycznej, w tym do stacjonarnych placówek geriatrycznych. Ponadto
zaplanowano działania, mające na celu poprawę dostępności usług medycznych z zakresu
profilaktyki i rehabilitacji dla osób starszych, co pozwoli ograniczyć zakres schorzeń, będących przyczyną ich zależności od innych osób.
Oprócz działań opisanych bezpośrednio w obszarze starość, kwestie dotyczące osób
starszych i ich roli w społeczeństwie znalazły się również w rozdziale Aktywność zawodowa, uczenie się dorosłych i rodzicielstwo. Na przykład, osoby 50+ zostały uznane za tą
grupę, której aktywność na rynku pracy jest zdecydowanie za mała, co oznacza konieczność podjęcia działań zwiększających ich zatrudnialność. Grupa ta powinna również stanowić obiekt szczególnego zainteresowania ze strony publicznych i niepublicznych służb
zatrudnienia.
Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego jest dokumentem, który w operacyjny sposób dokonuje opisu planów rządowych w zakresie wspierania osób starszych oraz jest
odpowiedzią na wyzwania, związane ze starzeniem się społeczeństwa. Jej lektura pozwala
na stwierdzenie dużej zbieżności zarówno z tezami raportu Polska 2030, jak również
Starzenie się i solidarność międzypokoleniowa…
53
— ­Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Wydaje się to być efektem konsekwencji
realizacji nowych zasad polityki rozwoju, w której ograniczono liczbę strategii i w jasny
sposób opisano podporządkowanie pionowe w zakresie dokumentów strategicznych.
Na uwagę w SRKL zasługuje przede wszystkim obudowanie propozycji zmian w systemie emerytalnym instrumentami wspomagającymi z zakresu polityki rynku pracy i polityki
społecznej. Takie podejście pozwoliłoby, zdaniem autorów, uniknąć pogorszenia się sytua­
cji osób, dla których np. podniesienie wieku emerytalnego, czy włączenie do powszechnego systemu emerytalnego, mogłoby stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa utrzymania
jakości życia.
Jednocześnie można mieć pewne zastrzeżenia do szczegółowości instrumentów, mających realizować założone cele. Na przykład, w przypadku przyszłego modelu funkcjonowania systemu emerytalnego, zabrakło konkretnych propozycji odnoszących się do systemów branżowych, które miałyby być włączone do systemu powszechnego. Brakuje również
skonkretyzowanych rozwiązań dla Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.
Krajowy Program Reform — „Europa 2020”
Krajowy Program Reform (KPR) jest planem strategicznym rządu, implementującym
w Polsce założenia strategii Europa 2020, przyjętej przez Radę Europejską. (MG, 2011)
Państwa członkowskie mają obowiązek opracować i zatwierdzić taki program, pokazując
w jaki sposób mają zamiar wdrożyć rekomendacje, przyjęte na poziomie europejskim.
Kwestie odnoszące się do starzenia się społeczeństwa i solidarności międzypokoleniowej w strategii Europa 2020 znalazły się w części poświęconej realizacji celu, jakim jest
wzmacnianie gospodarki, charakteryzującej się wysokim zatrudnieniem oraz spójnością
ekonomiczną, społeczną i terytorialną. (Europa 2020)
W KPR, zagadnieniom starzenia się społeczeństwa zostało poświęcone miejsce w części, która dotyczy infrastruktury społecznej oraz zwiększania aktywności zawodowej.
W partiach, poświęconych infrastrukturze społecznej, wskazano na konieczność poszerzenia dostępności do profilaktyki i rehabilitacji oraz do opieki długoterminowej. Wskazano również na nowe możliwości, jakie dają technologie informatyczne, przede wszystkim w zakresie wspierania osób starszych w utrzymywaniu samodzielności i aktywności
społecznej.
W rozdziale, dotyczącym aktywności zawodowej, wymieniono — podobnie jak w SRKL
— osoby 50+ jako tą grupę społeczną, w przypadku której potrzebne jest zwiększenie
poziomu zatrudnienia. Zwrócono także uwagę na trzy główne obszary działań, które
w największym stopniu będą wpływać na aktywność zawodową osób starszych. Są to: ustawowy wiek emerytalny, możliwości wcześniejszego wycofania się z rynku pracy oraz skala
zatrudnienia wśród osób w wieku przedemerytalnym i okołoemerytalnym.
Zapisy KPR, dotyczące osób starszych, w porównaniu z wcześniej prezentowanymi
dokumentami, są raczej ubogie. Jednocześnie wyraźnie widać ich zbieżność z rekomendacjami zawartymi w DSRK oraz SRKL. Pokazuje to spójność planowania strategicznego
rządu, szczególnie w zakresie priorytetu wzrostu aktywności zawodowej osób starszych.
54
Maciej Duszczyk
W tym kontekście pewne zdziwienie może budzić fakt konfliktu w ramach rządu, z jakim
mieliśmy do czynienia w latach 2010–2011, w zakresie podwyższenia wieku emerytalnego. We wszystkich analizowanych strategiach, które powstawały w tym czasie, znalazł
się postulat wydłużenia wieku aktywności zawodowej, w tym poprzez podwyższenie wieku
przechodzenia na emeryturę.
W KPR zdecydowanie brakuje również instrumentów odwołujących się do aktywności
społecznej. Zwrócenie uwagi tylko na nowe możliwości, jakie dają technologie informatyczne, jest zdecydowanie niewystarczające.
„Program 50+ (Solidarność pokoleń)” oraz
„Zielona Księga na temat opieki długoterminowej w Polsce”
Jak już zostało wspomniane powyżej, program 50+ oraz program dotyczący opieki
długoterminowej nie mają charakteru strategicznego, ale bez ich wdrożenia trudno sobie
wyobrazić realizację celów, przewidzianych w dokumentach strategicznych.
Program 50+ Solidarność pokoleń
Idea powstania programu 50+ pojawiła się w 2008 r. i miała być odpowiedzią na bardzo
niską stopę zatrudnienia osób starszych i ich zdecydowanie zbyt szybkie wycofywanie się
z rynku pracy oraz bierność zawodową. W założeniach, twórcy programu zakładali, że bez
zwiększenia odsetka aktywnych zawodowo powyżej 50. roku życia nie uda się zapobiec negatywnym skutkom starzenia się społeczeństwa, co z kolei doprowadzi do pogorszenia standardu życia osób starszych i zagrozi wypłacalności systemu emerytalnego. (MPiPS, 2008 B)
Zasadniczo program zawiera dwa obszary działań. Pierwszy z nich jest skierowany
głównie do pracodawców, a proponowane instrumenty mają ich skłaniać do zwiększenia
zatrudnienia osób w wieku 50+ lub też do rezygnacji z ich zwolnienia. Drugi natomiast
jest skierowany do osób starszych — tak, aby mogły one uzupełniać kwalifikacje zawodowe, a także umiejętności, które umożliwiłyby im większą zatrudnialność.
Autorzy podkreślają, że przy jego tworzeniu zastosowano podejście międzypokoleniowe, ponieważ poszczególne instrumenty mają się odnosić do całego okresu aktywności
na rynku pracy. W programie implementacyjnym do programu zawarto m. in. projekty
tworzenia ośrodków opieki nad dziećmi w miejscu pracy oraz rozwijanie alternatywnych
form opieki nad nimi. Można mieć chyba uzasadnione wątpliwości, na ile tego typu instrument sprzyja zatrudnialności osób starszych. Lektura dokumentu sprawia momentami
wrażenie, że jest on kierowany do bardzo szerokiej grupy odbiorców i trudno jest jednoznacznie stwierdzić czy konkretne instrumenty mają służyć ogólnym celom społecznym,
czy też są jednak dostosowane do specyfiki osób starszych.
Za najważniejsze w programie należy uznać działania, mające na celu zmniejszenie
kosztów zatrudnienia osób powyżej 50. roku życia. Zwolnienie pracodawców z opłacania składek na Fundusz Pracy, czy zmniejszenie liczby dni zwolnienia chorobowego, za
które pracodawcy wypłacają wynagrodzenie, należy uznać za krok w dobrym kierunku, ale
Starzenie się i solidarność międzypokoleniowa…
55
jednak zbyt ograniczony, aby uzyskać zakładane efekty. Monitoring realizacji programu
pokazał, że choć w okresie 2009–2011 wzrósł odsetek osób 50+ aktywnych na rynku pracy,
to brakuje jednak dowodów, by uznać to za skutek programu Solidarność pokoleń. Jak się
wydaje, wzrost ten jest zasługą relatywnie dobrego stanu gospodarki i przede wszystkim
ustawy o emeryturach pomostowych.
Jednocześnie wiele działań, zaplanowanych w programie, ma bardzo enigmatyczny
charakter. Na przykład, w części dotyczącej aktywizacji osób bezrobotnych powyżej
50. roku życia posłużono się bardzo nieostrymi zapisami w stylu: upowszechnienie programów rynku pracy, czy budowanie indywidualnych planów wsparcia. Za tymi ogólnymi
hasłami jedynie w sporadycznych przypadkach poszły konkretne rozwiązania. Dlatego też
nie przełożyło się to na realne efekty.
Z programem Solidarność pokoleń wiązano wiele nadziei, nie tylko na wzrost wskaźników aktywności zawodowej, ale również na zmianę wizerunku osób starszych na rynku
pracy. Niestety jego realizacja nie przyniosła spodziewanych efektów, co stało się powodem głębokiej nowelizacji tego programu (części implementacyjnej), jaka nastąpiła
w marcu 2012 r.
W ramach tej nowelizacji zaproponowano m.in. nowe instrumenty w zakresie wspierania kształcenia ustawicznego oraz promocji przedsiębiorczości wśród osób powyżej 45. roku
życia. Co bardzo ciekawe, do działań realizowanych w ramach programu zaliczono również wszystkie inicjatywy, jakie są podejmowane przez samorządy przy wsparciu środków
z Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki.
Wydaje się, że przyjęcie samej nowelizacji nie poprawi efektywności programu.
Konieczne wydaje się tutaj znalezienie podmiotu, który wziąłby odpowiedzialność za
wdrażanie danych instrumentów i zarazem umiałby nakłonić różne podmioty do koncentracji działań na tej grupie wieku — 45+.
Zielona Księga na temat opieki długoterminowej
Powstanie zielonej księgi jest bezpośrednio związane z działaniami, jakie były prowadzone w polskim Parlamencie w ramach grupy parlamentarnej kierowanej przez Senatora
Mieczysława Augustyna. (Zielona Księga… 2009)
Główną przesłanką opracowania zielonej księgi była konieczność przygotowania systemu opieki nad osobami niesamodzielnymi na wyzwania związane ze starzeniem się
ludności. Autorzy piszą w dokumencie, iż „widać wyraźnie, że opieka długoterminowa
nad osobami niedołężnymi i niesamodzielnymi nie jest właściwie zorganizowana i finansowana. To poważny problem — zważywszy, że takich osób jest już w Polsce nie mniej
niż 1,2 mln, a wkrótce liczba Polaków niezdolnych do samodzielnej egzystencji osiągnąć
ma — według prognoz — nawet 2,5 mln”. (Zielona Księga… 2009) Dlatego też w dokumencie tym zaproponowano kompleksowy model opieki długoterminowej wraz ze źródłami jego finansowania, oparty na jedenastu priorytetach. Za najważniejsze należy uznać
kwestie odnoszące się do: zwiększenia efektywności i konsolidacji obecnych wydatków na
opiekę długoterminową oraz zmiany w systemie finansowania — takie, które pozwolą
56
Maciej Duszczyk
na zapewnienie osobom niesamodzielnym pokrywania kosztów opieki, w tym poprzez
wprowadzenie ubezpieczenia pielęgnacyjnego i jednolitego standardu opieki długoterminowej.
Bardzo istotną zaletą zielonej księgi jest wariantowość proponowanych rozwiązań.
Autorzy przeanalizowali sześć wariantów rozwoju sytuacji — od utrzymania status quo
poprzez poszukiwanie rozwiązań w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia do wprowadzenie powszechnego, obowiązkowego ubezpieczenia od ryzyka niesamodzielności.
Wdrażanie nowego modelu opieki następowałoby w dwóch, częściowo zachodzących
na siebie, etapach. W pierwszym z nich, realizowanym do roku 2020, zmiany polegałyby
na zaprojektowaniu, przyjęciu i wdrożeniu ustawy o pomocy osobom niesamodzielnym,
której celem byłoby zabezpieczenie podstawowych potrzeb opiekuńczych osób niesamodzielnych i wsparcie ich opiekunów prawnych. W czasie realizacji tego etapu, około roku
2015, wskazane byłoby wprowadzenie ubezpieczenia opiekuńczego, z którego finansowana byłaby część wydatków na opiekę długoterminową.
Zieloną Księgę na temat: Opieka długoterminowa w Polsce należy uznać za dokument
kompleksowy, zawierający całościową propozycję stworzenia nowego modelu opieki długoterminowej, odpowiadającego na wyzwania związane ze starzeniem się społeczeństwa.
Spełniła ona swoją rolę i spowodowała szeroką dyskusję na temat jednego z głównych
wyzwań, jakie związane są ze zmianami demograficznymi, a czego zabrakło programowi
Solidarność pokoleń. Jedynym mankamentem dokumentu wydaje się być brak odniesienia
do okresu po roku 2020. Z prognoz demograficznych wynika bowiem, że to właśnie wtedy
wystąpi główna presja na system opieki długoterminowej. Wydaje się, że działania zaplanowane w zielonej księdze, o ile zostaną wdrożone, będą dobrą podstawą do stworzenia
nowego modelu. Jednak po roku 2020 będzie on wymagał kolejnego dostosowania — tak,
aby odpowiedzieć na zdecydowany wzrost liczby osób w podeszłym wieku, jaki wystąpi
w dalszej przyszłości.
Podsumowanie
Analiza głównych, rządowych dokumentów strategicznych pokazała zasadniczą zbieżność między nimi w zakresie diagnozy, jak i szereg rozwiązań, odnoszących się do starzenia się społeczeństwa i solidarności międzypokoleniowej. Na plan pierwszy wysuwają się
dwa zagadnienia.
Po pierwsze, autorzy strategii główne zagrożenie dla jakości życia osób starszych oraz
spójności społecznej widzą w utrzymaniu niskich wskaźników aktywności zawodowej
i społecznej w tej grupie wieku. Receptą na ten stan rzeczy ma być — z jednej strony
— ograniczenie w systemie emerytalnym i rentowym zachęt do dezaktywizacji zawodowej
oraz — z drugiej — stworzenie instrumentów pozwalających osobom starszym na większą
mobilność w ramach rynku pracy. Nie chodzi tu jednak o mobilność związaną ze zmianą
miejsca zamieszkania, ale mobilność zawodową, czyli zdolność do poszukiwania, znajdowania i przede wszystkim utrzymania zatrudnienia. Zauważalne jest tu planowanie zmian
zarówno po stronie popytowej, jak i podażowej rynku pracy.
Starzenie się i solidarność międzypokoleniowa…
57
Po drugie, niezmiernie ważne jest znalezienie odpowiedzi na wyzwania związane ze
wzrostem liczby osób starych, które będą wymagały wsparcia w zakresie opieki. Proponuje
się tu nowe instrumenty, oparte na systemie budżetowo-ubezpieczeniowym, czyli wymagające wprowadzenia dodatkowego ubezpieczenia od ryzyka niesamodzielności. Istotnym jest również stworzenie nowego podejścia do systemów profilaktyki i rehabilitacji,
wchodzących w zakres opieki zdrowotnej, tak aby zmniejszać ryzyko niesamodzielności
na wszystkich etapach życia.
We wszystkich strategiach, w rozdziałach poświęconych starzeniu się społeczeństwa,
nie ma bezpośredniego odwołania kto miałby realizować poszczególne cele. Wynika to
jednak z innych części, szczególnie z zapisów odwołujących się do idei „sprawnego państwa”. I tak, główną rolą rządu ma być stworzenie podstaw prawnych oraz spójnych zasad
finansowania dla funkcjonowania systemu, skierowanego do osób starszych i starych. Bezpośrednie usługi społeczne powinny być jednak oferowane przez instytucje niepubliczne
— szczególnie organizacje pozarządowe oraz podmioty nastawione na zysk. Przykładowo w polityce zatrudnienia urzędy pracy nadal dokonywałyby rejestracji bezrobotnych
i poszukujących pracy oraz świadczyłyby podstawowe usługi rynku pracy, ale jednocześnie
ich działania byłyby uzupełniane przez podmioty niepubliczne, które zajmowałyby się
aktywizacją zawodową tych bezrobotnych, którzy nie uzyskali satysfakcjonującej pomocy
w systemie urzędów pracy. W działaniach z zakresu opieki długoterminowej, ze strategii
rysuje się system oparty — z jednej strony — na samopomocy rodzinnej i sąsiedzkiej
(częściowo finansowanych z budżetu państwa, czy systemu ubezpieczeń pielęgnacyjnych)
— a z drugiej — na instytucjach opiekuńczych: publicznych i prywatnych, z których jednak
mogłoby korzystać zdecydowanie więcej osób niż dotychczas.
Szczegółowa analiza wszystkich opisanych strategii pokazuje również kilka ich braków. Z całą pewnością w niewystarczający sposób dostrzeżono kwestie edukacji społeczeństwa (w zakresie roli osób starszych) i konsekwencji jego starzenia się. Nie dotyczy
to tylko kwestii kampanii społecznych, ale również włączenia tych wątków do programów
szkół powszechnych. Wpłynęłoby to pozytywnie na poradzenie sobie ze stereotypami,
jakie dotyczą osób starszych i starych. Przy wykorzystaniu instrumentów informacyjnych
polityki społecznej, powinna być także prowadzona promocja przygotowania do starości
(na poziomie indywidualnym i zbiorowym). Ponadto, brakuje pomysłów na wykorzystanie
doświadczeń osób starszych w ramach solidarności międzypokoleniowej. Dotyczy to nie
tylko kwestii zatrudnienia i rynku pracy, ale również płaszczyzny rodzin i gospodarstw
domowych. Społeczna praktyka dowodzi, że osoby starsze mają umiejętność dzielenia
się swoim doświadczeniem i przez to mogą ułatwiać życie osobom młodszym. W wielu
­przypadkach pełnią również niezmiernie istotną rolę edukacyjną jako „świadkowie historii”. Kapitał ludzki i społeczny ludzi starych może być wzmacniany przez nowe technologie.
Zapisy poszczególnych strategii, poza nielicznymi wyjątkami, wydają się być dobrze
przemyślane i odpowiadać na wnioski z diagnozy demograficznej oraz stosowanych
dotychczas instrumentów. Uwzględniają również doświadczenia międzynarodowe. Głównym zagrożeniem dla wdrożenia zaproponowanych instrumentów jest jednak konsensus
58
Maciej Duszczyk
społeczny, który będzie niezmiernie trudno osiągnąć. Niestety, debata na temat podniesienia wieku emerytalnego, z jaką mieliśmy do czynienia na początku 2012 r., nie nastraja
w tym względzie optymistycznie.
Starzenie się społeczeństwa jest jednym z głównych problemów analizowanych w rządowych i samorządowych strategiach rozwoju społecznego. Wynika to z prognoz demograficznych i ich potencjalnych skutków. W tekście poddano analizie główne dokumenty
rządowe o charakterze strategicznym, w których wiele miejsca poświecono starzeniu się
społeczeństwa oraz solidarności międzypokoleniowej. Szczególnie wiele miejsca poświecono dwóm projektom: Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju Polska 2030 — Trzecia
Fala Nowoczesności oraz projektowi oraz Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego do roku
2020. Analiza pokazała zasadniczą zbieżność między głównymi dokumentami w zakresie diagnozy, jak i szeregu rozwiązań, odnoszących się do starzenia się społeczeństwa
i solidarności międzypokoleniowej. Na plan pierwszy wysuwają się jednak dwa zagadnienia. Pierwszy z nich dotyczy wydłużania okresu aktywności zawodowej i zwiększanie
mobilności osób na rynku pracy. Drugi natomiast odnosi się do konieczności znalezienie
odpowiedzi na wyzwania związane ze wzrostem liczby osób starych, które będą wymagały
wsparcia w zakresie opieki.
Bibliografia
KPRM, 2011, Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów,
projekt przekazany do konsultacji społecznych w listopadzie 2011 r.
MAiC, 2012, Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju Polska 2030 — Trzecia fala nowoczesności, 2012, Tom II, projekt z 8 marca 2012 roku.
MG, 2011, Krajowy Program Reform Polska 2020, Warszawa.
MPiPS, 2008 A, Zabezpieczenie społeczne i integracja społeczna na lata 2008–2010, Warszawa.
MPiPS, 2008 B, Program „Solidarność pokoleń” — działania dla zwiększenia aktywności
zawodowej osób w wieku 50+, Warszawa.
MRR, 2011, Strategia Rozwoju Kraju 2020, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, projekt
przekazany do konsultacji społecznych w listopadzie 2011 r.
RM, 2009, Plan uporządkowania strategii rozwoju,Warszawa.
Zielona Księga Opieka długoterminowa w Polsce. Opis, diagnoza, rekomendacje, 2009, Warszawa.
Summary
Ageing of the society is one of major problems analysed in social development strategies
of the central government and local governments. This follows from demographic forecasts
and their potential outcomes. The text analyses major government documents of strategic
nature, in great part dedicated to the issues of society ageing and inter-generational
Starzenie się i solidarność międzypokoleniowa…
59
solidarity. Particular attention was paid to the following two projects: the Long-Term
National Development Strategy ‘Poland. 2030. Third wave of modernity’ and the Human
Capital Development Strategy until 2020. The analysis showed a fundamental convergence
between major documents as regards diagnosis and several solutions concerning society
ageing and inter-generational solidarity. Two issues come to the fore here, though. The
former concerns lengthening of the occupational activity period and increasing mobility
of persons on the labour market. The latter refers to the necessity to find a response
to challenges related to growth of the number of elderly people, who will need care
support.
Gertruda Uścińska
Instytut Polityki Społecznej
Uniwersytet Warszawski
Regulacje prawne, dotyczące poprawy sytuacji
osób starszych na rynku pracy
i w systemach zabezpieczenia społecznego.
Aspekt europejski
Wprowadzenie
W działalności Unii Europejskiej podejmuje się szereg aktywności, dotyczących
poprawy sytuacji osób starszych na rynku pracy i w systemach zabezpieczenia społecznego. W Zielonej Księdze na rzecz adekwatnych, stabilnych i bezpiecznych systemów
emerytalnych w Europie (COM(2010)365) ustalano, że główne środki, umożliwiające
starszym pracownikom — zarówno kobietom, jak i mężczyznom — pozostanie dłużej na
rynku pracy, powinny obejmować dostęp do rynku pracy, szkoleń i udogodnień dla niepełnosprawnych — dla wszystkich bez względu na wiek, płeć lub przynależność etniczną.
Europejski Fundusz Społeczny wspiera środki, mające na celu zwiększenie zdolności
do zatrudnienia i wzrost wskaźników zatrudnienia kobiet i mężczyzn w każdym okresie aktywności zawodowej. Europejski Rok Aktywności Osób Starszych 2012 powinien
zachęcić państwa członkowskie, partnerów społecznych oraz inne zainteresowane strony
62
Gertruda Uścińska
do tworzenia lepszych możliwości i warunków pracy dla udziału starszych pracowników
na rynku pracy1.
W art. 2 decyzji PE i Rady nr 940/2011/UE w sprawie Europejskiego Roku Aktywności
Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej ustalono, że ogólnym celem Roku
Europejskiego jest ułatwianie tworzenia kultury aktywności osób starszych w Europie na
podstawie zasady społeczeństwa otwartego na wszystkie grupy wieku. W tych ramach idea
Roku Europejskiego zachęca państwa członkowskie, ich władze regionalne i lokalne, partnerów społecznych, społeczeństwo obywatelskie i przedsiębiorstwa (w tym małe i średnie)
do wspierania aktywności osób starszych i nasilenia działań na rzecz wykorzystania potencjału szybko rosnącej grupy osób w wieku około 60. roku życia i starszych. W ten sposób
sprzyja solidarności i współpracy między pokoleniami, z uwzględnieniem różnorodności
i równouprawnienia płci.
Rozwiązania prawne Unii Europejskiej
oraz działania wspierające
W Unii Europejskiej podejmuje się szereg działań na rzecz poprawy sytuacji obywateli
Unii, szczególnie osób starszych, na rynku pracy — głównie w kierunku ich aktywizacji.
Działania te zmierzają do jak najpełniejszego i efektywnego wdrożenia modelu flexicutrity,
stanowiącego swoistą kompilację elastyczności i bezpieczeństwa w zatrudnieniu. Organy
UE wydały w tym obszarze liczne dokumenty, będące wytycznymi dla pożądanych kierunków działań, jak również nakładające na państwa członkowskie określone zobowiązania
w przedmiocie urzeczywistnienia w ich porządkach prawnych elastycznych form zatrudnienia. (Uścińska 2010)
Pojęcie elastycznych form zatrudnienia rozumiane jest w doktrynie dwojako (Blanpain
2002; Wratny 2010, s. 24 i nast.; Kryńska 2003, s. 5 i nast.). W pierwszym ujęciu dotyczy
ono zatrudnienia na innej niż stosunek pracy podstawie (zatrudnienie niepracownicze).
W drugim rozumieniu związane jest ono z uelastycznieniem zatrudnienia wykonywanego
w ramach stosunku pracy (m.in. praca w niepełnym wymiarze, praca na czas określony).
Trzeba także docenić dorobek prawny UE w tym obszarze (Florek 2004, s. 97).
Praca na czas określony, jako jedna z form elastycznego zatrudnienia, jest przedmiotem regulacji Dyrektywy Rady 1999/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r., dotyczącej porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony (Dz.U. L 175 z 10.07.1999 r.). Celem
tej dyrektywy jest, zgodnie z treścią art. 1, realizacja załączonego do niej porozumienia
ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego między działającymi w ramach
Wspólnot organizacjami międzybranżowymi — Europejską Unią Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskim Centrum Przedsiębiorstw Publicznych
(CEEP) oraz Europejską Konfederacją Związków Zawodowych (ETUC).
1 Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 940/2011/UE z dnia 14 września 2011 r.
w sprawie Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej
(2012). Tekst mający znaczenie dla EOG.
Regulacje prawne, dotyczące poprawy sytuacji osób starszych na rynku pracy…
63
W punkcie pierwszym dokumentu wskazuje się, iż celem niniejszych regulacji jest
poprawa warunków pracy, wykonywanych na czas określony, poprzez zagwarantowanie przestrzegania zasady niedyskryminacji oraz zapobieganie nadużyciom, związanym
z wykorzystywaniem kolejnych umów lub stosunków pracy, zawieranych na czas określony. Oznacza to, że państwa członkowskie zobowiązane są (porozumienie załączone do
dyrektywy wywiera takie same skutki prawne, jak dyrektywa) stworzyć ramy prawne dla
zagwarantowania pracownikom, zatrudnionym na podstawie umów na czas określony,
uprawnień ochronnych, porównywalnych do analogicznych uprawnień, przysługujących
pracownikom, zatrudnionym na umowy bezterminowe.
W art. 3 ustanowiono definicję pracownika zatrudnionego na czas określony (fixed
— term worker). Zgodnie z nią jest to osoba, która zawarła umowę o pracę lub stosunek
pracy bezpośrednio między pracodawcą a pracownikiem, których zakończenie jest określone przez obiektywne warunki, takie jak nadejście dokładnie określonej daty, wykonanie
określonego zadania lub wystąpienie określonego zdarzenia. Istotnym punktem tej regulacji jest zakaz traktowania pracowników zatrudnionych na czas określony w sposób mniej
korzystny niż porównywalnych pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony, chyba że
powodowane jest to obiektywnymi względami (których warunki stosowania dookreślone
zostaną przez państwa członkowskie).
W omawianej dyrektywie uregulowano również kwestie zapobiegania nadużyciom,
wynikającym z wykorzystywania długoterminowych lub następujących po sobie umów
o pracę na czas określony, z jednoczesnym unikaniem zawierania umów na czas nieokreślony. Państwa członkowskie wprowadzą przynajmniej jeden z następujących środków
zapobiegawczych:
• obiektywne powody, uzasadniające odnowienie takich umów lub stosunków pracy;
• maksymalnej łącznej długości kolejnych umów o pracę na czas określony lub stosunków
pracy;
• liczbę odnowień takich umów lub stosunków.
Państwa członkowskie — w ramach wewnątrzkrajowych konsultacji — doprecyzują, na
jakich warunkach umowy lub stosunki pracy uważane będą za „kolejne” oraz za umowy
lub stosunki zawarte na czas nieokreślony (Uścińska 2010).
Zasada równego traktowanie pracowników jest również przedmiotem regulacji
w Dyrektywie Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r., ustanawiającej ogólne
warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz.U. L 303
z 2.12.2000 r.). Zapewnienie równego traktowania i zapobieganie dyskryminacji przyświeca Wspólnotom Europejskim od początku ich istnienia; jest powszechnym prawem
uznanym i gwarantowanym również przez inne dokumenty o randze międzynarodowej,
co podkreślone zostało w preambule do niniejszej dyrektywy. W akcie tym podkreśla się
także, że prawo wszystkich osób do równości wobec prawa i ochrony przed dyskryminacją stało się także przedmiotem regulacji Wspólnotowej Karty Socjalnych Podstawowych
Praw Pracowników. W Karcie podkreśla się znaczenie walki z dyskryminacją we wszystkich jej postaciach, włącznie z potrzebą podjęcia właściwych działań na rzecz integracji
społecznej i gospodarczej osób starszych i niepełnosprawnych.
64
Gertruda Uścińska
Jej celem jest przeciwdziałanie dyskryminacji z innych względów niż płeć (co jest
przedmiotem odrębnych uregulowań). Implementacja tej dyrektywy do krajowych
porządków prawnych jest niezwykle istotna z punktu widzenia celów integracji europejskiej, w szczególności wysokiego poziomu zatrudnienia, ochrony socjalnej, podnoszenia
poziomu i jakości życia, spójności gospodarczej i społecznej, solidarności i swobodnego
przepływu osób.
W myśl postanowień dyrektywy, zasada równego traktowania oznacza brak jakiejkolwiek dyskryminacji bezpośredniej bądź pośredniej ze względu na religię lub przekonania,
niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną. Zakres ochrony przed dyskryminacją
normuje art. 3 i obejmuje zarówno warunki dostępu do szeroko rozumianego zatrudnienia, poradnictwa, szkoleń, jak również warunki zatrudniania i warunki pracy oraz członkostwo i udział w organizacjach pracowników lub pracodawców.
Jednym z podstawowych elementów na drodze do osiągnięcia celów, dotyczących
zatrudnienia i popierania zróżnicowania zatrudnienia, jest — według przepisów niniejszej dyrektywy — zakaz dyskryminacji ze względu na wiek. Jednak pewne okoliczności stanowić mogą uzasadnienie dla odmiennego traktowania ze względu na wiek, jeżeli
w ramach prawa krajowego zostanie to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione zgodnymi
z przepisami celami, a w szczególności celami polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego, i jeżeli będą one właściwe i konieczne, na co wskazuje zapis art. 6
dyrektywy.
Egzemplifikacją uzasadnionych praktyk odmiennego traktowania ze względu na wiek
(art. 6 ust. 1), jest:
• wprowadzenie specjalnych warunków dostępu do zatrudnienia i kształcenia zawodowego, włącznie z warunkami zwalniania i wynagradzania, m. in. dla pracowników starszych w celu wspierania ich integracji zawodowej lub zapewnienia im ochrony;
• ustalanie minimalnych warunków związanych z wiekiem, doświadczeniem zawodowym
lub stażem w kwestii dostępu do zatrudnienia;
• określanie górnej granicy wieku przy rekrutacji, z uwzględnieniem wykształcenia wymaganego na danym stanowisku lub potrzeby racjonalnego okresu zatrudnienia przed
przejściem na emeryturę.
Przy spełnieniu powyższych postanowień dyrektywy, dyskryminacji nie stanowią również działania państw, polegające na ustalaniu dla potrzeb zabezpieczenia społecznego
różnych granic wieku, uprawniających do świadczeń emerytalnych lub inwalidzkich, zróżnicowanych również wobec określonych grup zawodowych. Z zastrzeżeniem jednak, iż
powyższa dyferencjacja nie stanowi dyskryminacji ze względu na płeć.
Art. 4 stanowi z kolei, iż dyskryminacją nie jest także zróżnicowane traktowanie ze
względu na jedną ze wskazanych powyżej cech (tj. religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną), gdy ze względu na szczególny rodzaj zawodów dane
cechy są rzeczywistym i determinującym wymogiem zawodowym. Pod warunkiem jednak,
że cel jest zgodny z prawem, a wymóg jest proporcjonalny. Co istotne, przepisy dyrektywy
stanowią, że ciężar udowodnienia, iż nierówne traktowanie nie doprowadziło do dyskryminacji w zatrudnieniu, spoczywa na pozwanym.
Regulacje prawne, dotyczące poprawy sytuacji osób starszych na rynku pracy…
65
Przedstawione postanowienia dyrektywy mają charakter minimalny. Oznacza to,
iż państwa mogą wprowadzić lub zachować w swoich ustawodawstwach przepisy lepiej
zapewniające zasadę równego traktowania w zatrudnieniu.
Kolejnym aktem, który podkreśla znaczenie równego traktowania kobiet i mężczyzn
w zatrudnieniu, jako jednej z fundamentalnych zasad prawa unijnego, jest Dyrektywa
2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzania w życie zasady równych szans i równego traktowania mężczyzn i kobiet w sprawach
zatrudnienia i zawodowych (Dz.U. L 204 z 26.07.2006 r.). Jej celem jest realizacja zasady
równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia
i pracy w zakresie dostępu do zatrudnienia, łącznie z awansem i kształceniem zawodowym, jak również równego traktowania w zakresie warunków zatrudnienia, w tym wynagradzania oraz w zakresie zabezpieczenia społecznego pracowników. Dla celu dyrektywy
2006/54 przyjęto znaczenie prawne zabezpieczenia społecznego.
W odniesieniu do systemów zabezpieczenia społecznego pracowników2, zasada równych szans i równego traktowania oznacza zakaz dyskryminacji na podstawie płci (bezpośredniej i pośredniej) w stosunku do warunków przystępowania i zakresu stosowania tych
systemów, opłacania i obliczania wysokości składki, świadczeń i warunków ich wypłaty,
zachowania uprawnień. Przykładem działań dyskryminacyjnych jest m.in. posługiwanie się
kryterium płci przy określaniu osób objętych zabezpieczaniem społecznym pracowników,
ustanowieniu różnych reguł dotyczących wieku przystąpienia do systemu lub minimalnego okresu zatrudnienia lub członkostwa w systemie, który jest niezbędny do uzyskania
wynikających z niego świadczeń, ustanawianiu różnego wieku emerytalnego, określeniu
różnej wysokości świadczeń, chyba że w koniecznym zakresie trzeba wziąć pod uwagę
elementy rachunku kalkulacyjnego, które są różne dla każdej płci w przypadku systemów
o zdefiniowanej składce (szerzej: art. 9)3.
W tym kontekście istotnym jest orzeczenie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości
z dnia 17 maja 1990 r. w sprawie C–262/88 Barber przeciwko Guardian Royal Exchange
Assurance Group, w którym ETS uznał, iż wszystkie formy emerytur pracowniczych stanowią element wynagrodzenia w rozumieniu art. 141 Traktatu. Toteż zasada równego traktowania mężczyzn i kobiet odnosi się także i do tego obszaru zabezpieczenia społecznego
pracowników. Zresztą w późniejszych orzeczeniach ETS zawarto rozwinięcie tych zasad.
2 Zgodnie z przyjętą w dyrektywie 2006/54 definicją, chodzi o systemy nieobjęte dyrektywą
79/7/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego, które mają na celu
zapewnienie pracownikom najemnym i osobom, prowadzącym działalność na własny rachunek,
w przedsiębiorstwie, grupie przedsiębiorstw, gałęzi gospodarki lub należącym do grupy zawodowej
świadczeń, których celem jest uzupełnienie ustawowych systemów zabezpieczenia społecznego lub
ich zastąpienie, niezależnie od tego czy przystąpienie do nich jest obowiązkowe, czy dobrowolne;
Uścińska, G. Kierunki rozwiązań w zakresie wieku emerytalnego, ekspertyza dla UKiE, maszynopis,
Warszawa 2010.
3 W kontekście związku zatrudnienia z wiekiem emerytalnym kluczowe są orzeczenia
ETS w sprawach Marshall (C–15. 2/84), Beets-Proper (C–262/84) i inne (C–559/07). Uścińska,
G. (współpraca J. Petelczyc, P. Roicka), dz. cyt.
66
Gertruda Uścińska
Elastyczne formy zatrudnienia stały się przedmiotem regulacji w dokumencie pt.
Elastyczność i pewność zatrudnienia — Wspólna opinia Komitetu Zatrudnienia i Komitetu Ochrony Socjalnej, Rada Unii Europejskiej, Komitet Zatrudnienia, Komitet Ochrony
Socjalnej4. (Bruksela,19 maja 2006 r.) Podkreśla się w nim, iż zagadnienie elastyczności
i pewności zatrudnienia musi być ujmowane w szerszym kontekście Europejskiej Strategii
Zatrudnienia. Należy skoncentrować się na wzajemnych powiązaniach między kluczowymi
aspektami różnych zagadnień tego procesu. Wskazuje się, iż przepisy emerytalno-rentowe
i inne formy ochrony socjalnej powinny zostać zmodernizowane poprzez lepsze uwzględnienie nowych form zatrudnienia i przerw w karierze zawodowej, w szczególności przeznaczonych na cele opieki, aby w ten sposób zapewnić kobietom możliwość nabywania praw
emerytalnych. Systemy ochrony socjalnej powinny wyposażyć ludzi w zdolności przystosowawcze do zmian zachodzących w cyklu życia, aby mieli większe poczucie bezpieczeństwa
i postrzegali zmiany na rynku pracy bardziej jako szansę i część życia zawodowego, którą
da się zaakceptować, niż jako zagrożenie.
Do elastycznych form zatrudnienia odwołuje się również Zielona Księga Komisji Europejskiej pt. Modernizacja prawa pracy w celu sprostania wyzwaniom XXI wieku.
(COM(2006)0708) Podkreśla się w niej znaczenie działań na rzecz modernizacji prawa
pracy, jako kluczowego czynnika dla osiągnięcia skutecznych zdolności dostosowawczych
do obecnej sytuacji społeczno-ekonomicznej przez pracowników i przedsiębiorców. Europejskie rynki pracy stoją, zdaniem autorów, przed wyzwaniem polegającym na połączeniu
większej elastyczności z potrzebą zapewnienia jak największego wspólnego bezpieczeństwa.
Dostosowawcze działania na rynku pracy doprowadziły do zwiększonej dywersyfikacji umownych form zatrudnienia, różniących się od tradycyjnych stosunków pracy, które
— w ocenie autorów — mogą okazać się nieodpowiednie dla pracowników zatrudnionych
na podstawie umów bezterminowych w obliczu dynamizujących się gospodarek i rynków
pracy. Umowy na czas określony, umowy o pracę w niepełnym wymiarze godzin, umowy
o pracę na telefon, umowy o pracę „zero godzin”, umowy z pracownikami zatrudnianymi
przez agencje pośrednictwa pracy, umowy zlecenia, itp. stały się bardzo popularne na
europejskich rynkach pracy.
W wyniku wzrostu zainteresowania nowymi formami zatrudnienia5, zainicjowano szereg działań legislacyjnych, politycznych i analitycznych w celu ustalenia, w jaki sposób
nowe, elastyczne formy zatrudnienia mogłyby zostać połączone z minimalnymi prawami
socjalnymi dla wszystkich pracowników. Zwrócono uwagę na niebezpieczeństwa związane
z tendencją do wzrostu różnorodności form zatrudnienia. Istnieje bowiem zagrożenie,
4
Bruksela, 19 maja 2006 r.
Całkowity udział w zatrudnieniu osób zatrudnionych w sposób inny niż standardowy model
umowy, włącznie z osobami samozatrudnionymi, zwiększył się z ponad 36% w 2001 r. do około 40%
wszystkich pracowników w 25 państwach UE w 2005 r. Zatrudnienie w niepełnym wymiarze godzin
wyrażone jako procent całkowitego zatrudnienia zwiększyło się z 13% do 18% w ciągu ostatnich
15 lat. Uścińska, G. (współpraca Petelczyc, J., Roicka, P.), Diagnoza sytuacji osób w wieku 45+ na
rynku pracy w Polsce i w wybranych krajach UE na podstawie danych zastanych
5
Regulacje prawne, dotyczące poprawy sytuacji osób starszych na rynku pracy…
67
że część siły roboczej wpadnie w pułapkę serii krótkoterminowych, niskiej jakości prac
o niewłaściwym poziomie ochrony socjalnej, przez co pozostanie ona na słabszej pozycji
na rynku pracy. Wskazuje się na szczególne grupy zagrożone tym trendem. Otóż ryzyko
słabszej pozycji na rynku pracy jest mocno związane z płcią i przynależnością pokoleniową, a kobiety, osoby starsze, a także młodsi pracownicy, którzy częściej zatrudniani
są na podstawie niestandardowych umów, mają w rezultacie mniejsze szanse na poprawę
swojej pozycji na rynku pracy.
W Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 29 listopada 2007 r. w sprawie wspólnych zasad wdrażania modelu flexicurity (2007/2209(INI) wyrażone zostało stanowisko, iż
strategie flexicutrity stanowią ważny składnik europejskiego modelu społecznego. Elastyczność może leżeć w interesie zarówno pracowników, jak i pracodawców; można ją osiągnąć poprzez promowanie zarówno elastycznych, jak i pewnych umów. Osiągnięcie celu
strategii flexicutrity wymaga skutecznej polityki na rzecz zwalczania dyskryminacji oraz
znoszenia barier, utrudniających włączanie do grona siły roboczej kobiet, imigrantów,
pracowników młodych i starszych wiekiem oraz innych dyskryminowanych grup, znajdujących się w złej sytuacji.
Strategie flexicurity powinny, w myśl postanowień niniejszego dokumentu, umożliwić
szybkie dostosowywanie się do zmieniających się warunków gospodarczych, dlatego Parlament Europejski wzywa państwa członkowskie i partnerów społecznych do ograniczenia polityki przechodzenia na wcześniejszą emeryturę oraz do wprowadzenia rozwiązań
wspierających elastyczność odchodzenia na emeryturę starszych pracowników poprzez
pracę w niepełnym wymiarze, podział pracy i podobne systemy promujące aktywne starzenie się i mogące zwiększyć integrację starszych pracowników na rynku pracy.
Rozwiązania w krajach UE
Niska aktywność osób po 45. roku życia na rynku pracy dostrzegana jest przez wiele
państw Unii Europejskiej. W większości z nich dokonuje się zmian prawnych, polegających na uelastycznieniu stosunków pracy przez wprowadzenie większych możliwości
zatrudnienia na czas określony, w niepełnym wymiarze czasu pracy, na umowy cywilnoprawne i innych. Między innymi dzięki takim rozwiązaniom znacznie udało się w tych
państwach zwiększyć stopę zatrudnienia osób w wieku 15–64 lata. Większość osiągnęła
stopę zatrudnienia bliską lub przekraczającą ogólny wskaźnik zatrudnienia, wyznaczony
w Strategii Lizbońskiej (wyjątek stanowi Polska, Francja, Belgia i Bułgaria). Nadal problemem pozostaje jednak stopa zatrudnienia osób starszych i choć niektórym państwom
udało się odnieść spory sukces w tym zakresie, wciąż jeszcze konieczne jest wprowadzanie
planów, programów i rozwiązań prawnych, które zwiększą partycypację tej grupy wieku
na rynku pracy. Z przeprowadzonych badań wynika (Uścińska 2010, s. 75 i nast.), że do
najczęstszych przyczyn rezygnowania z pracy osób powyżej 45. roku życia w wielu państwach można zaliczyć rozwiązania w systemach zabezpieczenia społecznego (warunki
nabycia renty inwalidzkiej, świadczenia przedemerytalne, wcześniejsze emerytury i inne),
zachęcające ich do tego złe warunki pracy oraz dyskryminację ze względu na wiek, czego
68
Gertruda Uścińska
przejawem jest uznawanie osób starszych za gorszych pracowników i oczekiwanie, że
odejdą z pracy, aby zwolnić miejsce młodszym.
Najwyższy wskaźnik zatrudnienia osób starszych osiągnęły te państwa, które dostrzegły
tkwiący w tej grupie kapitał i zaczęły oddziaływać na potencjalnych pracowników oraz
pracodawców poprzez aktywizujące programy. Oprócz reform zabezpieczenia społecznego, utrudniających wcześniejsze odejście z rynku pracy, w państwach tych największy
nacisk kładzie się na szkolenia pracowników, pozwalające im podnieść kwalifikacje oraz
poznać nowe technologie. Z kolei szkolenia dla pracodawców uczą ich zarządzania wiekiem i wskazują na korzyści, wynikające z zatrudnienia osób starszych. Do rozwiązań
najczęściej stosowanych i najskuteczniejszych zaliczyć też należy obniżanie kosztów pracy
osób starszych i wprowadzanie subsydiów dla firm, które decydują się na zatrudnienie
pracowników w okresie przedemerytalnym. Ważnym elementem, wpływającym na dłuższe
pozostawanie na rynku pracy, są też elastyczne rozwiązania, które pozwalają dostosować godziny i zakres pracy do możliwości potencjalnego pracownika oraz umożliwiają
stopniowe odchodzenie z rynku pracy. Jest to przejaw indywidualizacji warunków pracy,
dostosowanych do tej grupy osób.
Dużą rolę odgrywają polityki antydyskryminacyjne oraz towarzyszące im kampanie
społeczne, które wpływają na zmianę postrzegania osób starszych na rynku pracy. Bez
prowadzonych na szeroką skalę kampanii uświadamiających nie da się osiągnąć sukcesu
w tej dziedzinie. Przykładem jest Francja, która mimo wprowadzania licznych rozwiązań, mających zachęcać osoby starsze do pozostawania na rynku pracy, zmarginalizowała
tę kwestię w debacie publicznej i prowadziła kampanię społeczną o niewystarczającym
zasięgu. W efekcie stopa zatrudnienia osób w wieku 55–64 lata w tym kraju należy do
najniższych w Unii Europejskiej.
Państwa UE, które najwcześniej dostrzegły konieczność wprowadzania programów
społecznych i reform prawa pracy, wynikających ze zmian demograficznych, dziś osiągnęły już dość wysokie wskaźniki zatrudnienia starszych pracowników, przekraczające
— wymagane w Strategii Lizbońskiej — 50%. Należy jednak pamiętać, że obok zmian
w prawie i programów zachęcających do pozostawania na rynku pracy należy równolegle
prowadzić politykę antydyskryminacyjną i zmieniać podejście społeczeństwa do tej grupy
pracowników. Ważne jest też, aby za elastycznymi formami zatrudnienia szło także bezpieczeństwo socjalne pracowników. Samo tylko uelastycznianie może powodować poczucie
braku pewności zatrudnienia, a więc zachęcać do odchodzenia z rynku pracy.
Wciąż największym problemem pozostaje zatrudnienie kobiet powyżej 45. roku życia.
Jedynie w Finlandii stopa zatrudnienia starszych kobiet jest wyższa niż stopa zatrudnienia
starszych mężczyzn. Do tej pory realizowanych było bardzo mało programów, mających
na celu walkę z podwójną dyskryminacją: ze względu na wiek i płeć. Ponadto to częściej
kobiety zatrudnione są w niepełnym wymiarze czasu pracy i na umowy cywilne, co powoduje, że ich bezpieczeństwo socjalne jest o wiele niższe niż mężczyzn, znacznie częściej
zatrudnionych na umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu. Kwestia praw kobiet 45+
na rynku pracy jest kolejnym wyzwaniem, przed którym staną państwa Unii Europejskiej
oraz sama Unia.
Regulacje prawne, dotyczące poprawy sytuacji osób starszych na rynku pracy…
69
Regulacje prawne z zakresu zabezpieczenia społecznego.
Aspekt prawny wieku emerytalnego
Regulacje UE
Akty Unii Europejskiej to:
1) Dyrektywa nr 79/7/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowej realizacji
zasady równego traktowania mężczyzn i kobiet w dziedzinie zabezpieczenia społecznego.
2) Dyrektywa 2006/54 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania mężczyzn
i kobiet w dziedzinie zatrudnienia i pracy.
3) Dyrektywa 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki
ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy.
W prawie międzynarodowym ustalono, że świadczenia emerytalne powinny przysługiwać osobom, które ukończyły 65 lat. Przyjmuje się, że jest to granica wieku emerytalnego
wyznaczona przez standardy międzynarodowe. W ustalonych przypadkach może ona być
podwyższona lub obniżona.
Dyrektywa nr 79/7/EWG dopuszcza utrzymanie przez państwa członkowskie zróżnicowanego wieku emerytalnego dla kobiet i mężczyzn w ustawowych systemach emerytalnych, o ile zachodzą ku temu uzasadnione przesłanki społeczne. O zasadności utrzymania
tego zróżnicowania państwa członkowskie muszą informować odpowiednie organy unijne.
(Uścińska 1999).
Dyrektywa 2000/78/WE ustala, że dyskryminacji nie stanowią również działania państw,
polegające na ustalaniu dla potrzeb zabezpieczenia społecznego odmiennych granic wieku
uprawniających do świadczeń emerytalnych lub inwalidzkich zróżnicowanych również
wobec określonych grup zawodowych. Z zastrzeżeniem jednak, że powyższa dyferencjacja
nie stanowi dyskryminacji ze względu na płeć.
Postanowienia Dyrektywy 2006/54 Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczą systemów
zabezpieczenia społecznego, nieobjętych Dyrektywą nr 79/7/EWG, czyli takich, których
celem jest uzupełnienie ustawowych systemów zabezpieczenia społecznego lub ich zastąpienie, niezależnie od tego czy przystąpienie do nich jest obowiązkowe, czy dobrowolne
(Uścińska, tamże).
Dyrektywa 2006/54 nakazuje przestrzeganie równego traktowania w systemach zabezpieczenia społecznego. Do przepisów sprzecznych z zasadą równego traktowania należą
te, które posługują się pojęciem płci — bezpośrednio lub pośrednio — do ustanowienia
różnego wieku emerytalnego. Oznacza to zatem, że w systemach uzupełniających i dodatkowych musi być jednakowy wiek emerytalny. (Uścińska, tamże) Potwierdza to zresztą
orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości6.
6
Przykładowo orzeczenie w sprawie C–559/07 (Grecja).
70
Gertruda Uścińska
Rozwiązania w wybranych krajach europejskich
Chociaż Dyrektywa 79/7 pozwala na utrzymanie w ustawowych, powszechnych systemach emerytalnych państw członkowskich zróżnicowanego wieku emerytalnego dla kobiet
i mężczyzn, dość znamienne jest, że obserwujemy tendencje do jego zrównania. Jednakowy wiek emerytalny — 65 lat — przyjęto w kilku państwach: Danii, Hiszpanii, Holandii, Finlandii, Luksemburgu; we Francji ustalono 60 lat dla obu płci. Wiek emerytalny
w Niemczech to w zasadzie 65 lat, ale przyjęto regulacje o jego podwyższeniu do 67 lat.
Istnieje możliwość elastycznego przejścia na emeryturę. Elastyczny wiek emerytalny od
61. roku życia i możliwość pracy do 67 lat obowiązują w Szwecji.
W pozostałych krajach zróżnicowanie wieku emerytalnego waha się w przedziale od
3 do 5 lat, ale zrównywanie często już się rozpoczęło, np. w Wielkiej Brytanii ustawa
o emeryturach z 1995 r. podnosi wiek emerytalny kobiet do 65 lat, tj. do wymaganego
u mężczyzn, chociaż proces ten będzie trwał przez wiele lat — do 2020 r. (Tabela 1.).
Tabela 1. Wiek emerytalny w państwach europejskich i krajach EUG
Państwo
Wiek
Belgia
mężczyźni i kobiety — 65 lat;
Bułgaria
mężczyźni — 63 lata i 100 punktów (obliczane poprzez dodanie wieku i lat
ubezpieczenia);
kobiety 60 lat i 94 punkty;
Republika Czeska
mężczyźni — 62 lata;
kobiety — w zależności od liczby wychowywanego potomstwa:
– bez dzieci — 60 lat i 8 miesięcy,
– 1 dziecko — 59 lat 8 miesiące,
– 2 dzieci — 58 lat 8 miesiące,
– 3 lub 4 dzieci — 57 lat 8 miesiące,
– 5 lub więcej dzieci — 56 lat i 8 miesiące;
Wiek emerytalny jest stopniowo zwiększany o 2 miesiące dla mężczyzn i 4
miesiące dla kobiet co roku, aż do osiągnięcia 65 lat przez mężczyzn i kobiet
z 1 dzieckiem i od 62 do 64 lat dla kobiet z dwójką lub większą liczbą dzieci
(co dotyczy osób urodzonych po 1968 r.).
Dania
Niemcy
Hiszpania
Irlandia
Cypr
Luksemburg
Holandia
Finlandia
Szwecja
mężczyźni i kobiety:
65 lat emerytura podstawowa — Folkepension, 67 lat dodatkowa — ATP,
65 lat (docelowo 67 w roku 2029),
65 lat,
65 lat (emerytura składkowa 66 lat),
65 lat (63 lata dla pracujących pod ziemią),
65 lat,
65 lat,
65 lat,
elastyczny wiek emerytalny od 61 roku życia, możliwość pracy do 67 roku
życia;
Regulacje prawne, dotyczące poprawy sytuacji osób starszych na rynku pracy…
Państwo
71
Wiek
Estonia
w 2010 r. — 63 lata dla mężczyzn i 61 lat dla kobiet; wiek ma wzrastać
stopniowo i zostanie zrównany dla kobiet i mężczyzn na poziomie 63 lat
w 2016 r.
Grecja
ubezpieczeni przed dniem 31 grudnia 1992 r.: mężczyźni — 65 lat, kobiety
— 60 lat;
ubezpieczeni od dnia 1 stycznia 1993 r.: mężczyźni — 65 lat, kobiety — 65 lat;
Francja
mężczyźni i kobiety — 60 lat;
Islandia
mężczyźni i kobiety — 67 lat;
Włochy
mężczyźni — 65 lat, kobiety — 60 lat;
inwalidzi z co najmniej 80% inwalidztwa lub osoby niewidome — 55 lat dla
kobiet i 60 lat dla mężczyzn;
Łotwa
kobiety i mężczyźni — 62 lata;
Liechtenstein
mężczyźni i kobiety — I i II filar — 64 lata (po okresie przejściowym od
2009 r.);
Litwa
mężczyźni — 62,5 lat, kobiety — 60 lat;
Węgry
I i II filar — 62 lata dla kobiet i mężczyzn w 2009 r.; wiek emerytalny jest
stopniowo podwyższany (o pół roku w każdym kolejnym roku) od 2010 r.; do
65 lat w 2022 r. dla urodzonych w 1957 r. lub później. Pierwsze osoby objęte
podwyższeniem wieku to osoby urodzone w 1952 r.;
Malta
dla osób urodzonych przed 1.01.1952 r. — 61 lat mężczyźni i 60 lat kobiety
(kobiety mogą pracować do 61 roku życia);
dla osób urodzonych w okresie 1952–1955 — kobiety i mężczyźni 62 lata;
dla osób urodzonych w okresie 1956–1958 — kobiety i mężczyźni 63 lata;
dla osób urodzonych w okresie 1959–1961 — kobiety i mężczyźni 64 lata;
dla osób urodzonych po 1.01.1962 r. — kobiety i mężczyźni 65 lat;
Norwegia
mężczyźni i kobiety — 67 lat;
Austria
mężczyźni — 65 lat, kobiety — 60 lat; w latach 2024–2033 progresywny
wzrost wieku emerytalnego dla kobiet do osiągnięcia tego samego wieku co
dla mężczyzn;
Polska
mężczyźni — 65 lat, kobiety — 60 lat (docelowo — 67 lat dla kobiet
i mężczyzn);
Portugalia
mężczyźni i kobiety 65 lat;
Rumunia
mężczyźni — 63 lata i 10 miesięcy (ma wzrosnąć do 65 w 2014 r.) — od 1
stycznia 2010 r.;
kobiety — 58 lat i 10 miesięcy (ma wzrosnąć do 60 w 2014 r.) — od 1 stycznia
2010 r.;
Słowenia
mężczyźni — 63 lata, kobiety — 61 lat;
Słowacja
mężczyźni i kobiety — 62 lata (ma być osiągnięte w 2014 r.);
Wielka Brytania
mężczyźni — 65 lat, kobiety — 60 lat (wzrost do 65 lat w okresie 2010–2020);
Szwajcaria
pierwszy i drugi filar — mężczyźni — 65 lat, kobiety 64 lata;
Źródło: opracowanie własne na podstawie MISSOC 2010.
72
Gertruda Uścińska
Motywy, którymi kierują się poszczególne państwa UE przy podejmowaniu decyzji o zrównaniu wieku emerytalnego dla kobiet i mężczyzn, są różne. Niewątpliwie decydują względy
demograficzne i ekonomiczne, w tym potrzeba zapewnienia równowagi finansowej w systemach emerytalnych. Z punktu widzenia prawa unijnego istotny wpływ na te decyzje
wywarły orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, odnoszące się do
zawodowych, zakładowych systemów zabezpieczenia społecznego. (Uścińska 2010 b)
Niemały wpływ na decyzje państw członkowskich mają najnowsze regulacje unijne,
zwłaszcza Dyrektywa 2006/54 Parlamentu Europejskiego i Rady, która — co prawda
— odnosi się do systemów dodatkowych i uzupełniających, ale nakazuje przestrzeganie
równego traktowania, polegającego m.in. na ustaleniu jednakowego wieku emerytalnego
dla kobiet i mężczyzn. Nakaz ten nie przenosi się bezpośrednio do systemów ustawowych,
ale trzeba widzieć bardzo ścisły związek między systemami emerytalnymi ustawowymi
a dodatkowymi lub uzupełniającymi (Uścińska 2008).
W niektórych państwach utrzymanie niższego wieku emerytalnego dla kobiet postrzegane jest jako przejaw dyskryminacji. Dodatkowo — wycofanie się kobiet z rynku pracy
w okresach, kiedy występują na nim trudności, może stać się elementem nacisku ze strony
pracodawców. W Tabeli 1 przedstawiono aktualne rozwiązania, dotyczące wieku emerytalnego w państwach UE i EOG.W Białej Księdze KE z lutego 2012 r.przedstawiono proces
podwyższanie tego wieku w krajach UE. (COM (2012) 55 final).
Polskie rozwiązania
Polskie rozwiązania w zakresie wieku emerytalnego wymagały pogłębionej analizy
i odpowiedzi na pytanie czy są one nadal aktualne wobec problemów i wyzwań, które
trzeba podjąć mając na uwadze stabilizację prawną, ekonomiczną i społeczną systemu
emerytalnego w Polsce. Rozwiązania polskiego systemu emerytalnego oparte są na koncepcji długiego okresu opłacania składek. W tzw. I filarze emerytury będą zależeć od
dwóch czynników: środków zaewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego (prowadzonym w ZUS, tj. składki zwaloryzowane i waloryzowany kapitał początkowy) i przeciętnej
dalszej długości trwania życia w chwili przejścia na emeryturę. Główny Urząd Statystyczny
każdego roku opracowuje i publikuje tabelę dalszej długości trwania życia osób w wieku
60 lat, 61 lat itd. Dzieląc kapitał przez przeciętne dalsze trwanie życia, otrzymujemy miesięczną emeryturę.
Mimo zastosowania wspólnych tablic dalszego trwania życia kobiet i mężczyzn, emerytury kobiet mogą być niższe niż mężczyzn nawet o 1/3. Wynika to z tego, że kapitał będzie
zbierany krócej o 5 lat, składka jest opłacana od niższej podstawy wymiaru. Z kolei idąc
na emeryturę 5 lat wcześniej, kobiety będą dłużej ją pobierać
Został opracowany projekt ustawy z 13 lutego 2012 r. dotyczący zmiany wieku emerytalnego w polskim systemie emerytalnym. W wyniku szerokich konsultacji społecznych
projekt ten został zmodyfikowany. Powstał projekt z 10 kwietnia 2012 r. ustawy o zmianie
ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych
innych ustaw, który został skierowany do Sejmu. Na jego podstawie została uchwalona
Regulacje prawne, dotyczące poprawy sytuacji osób starszych na rynku pracy…
73
ustawa z dnia 11 maja 2012 roku o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z funduszu
ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw. Ustawa ta wejdzie w życie 1 stycznia 2013 roku. Na jej podstawie wprowadza się miedzy innymi:
1) stopniowe podwyższanie wieku emerytalnego dla kobiet i mężczyzn do poziomu 67 lat,
który zostałby osiągnięty dla mężczyzn w 2020 r.7, a dla kobiet w 2040 r. Nowe regulacje
objęłyby kobiety urodzone po 31 grudnia 1952 r. i mężczyzn po 31 grudnia 1947 r.,8
2) możliwość przejścia na emeryturę częściową. Będzie obejmowała osoby, które nie
osiągnęły wieku emerytalnego (67 lat dla kobiet i mężczyzn). Na częściową emeryturę
kobiety będą mogły przejść po ukończeniu 62 lat, a mężczyźni po ukończeniu 65 lat.
Konieczne będzie spełnienie warunku stażu ubezpieczeniowego: dla kobiet — co najmniej 35 lat, dla mężczyzn — co najmniej 40 lat. Do stażu ubezpieczeniowego będą
wliczane okresy: składkowe (okres ubezpieczenia, czyli np. praca na podstawie umowy
o pracę, okres pobierania zasiłku macierzyńskiego) i nieskładkowe (np. okres pobierania wynagrodzenia chorobowego, zasiłku chorobowego lub opiekuńczego, świadczenia
rehabilitacyjnego).
Wysokość emerytury częściowej wynosić będzie 50% pełnej kwoty emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i nie będzie podwyższana do kwoty najniższej emerytury.
Pobrane emerytury częściowe zostaną odliczone od zgromadzonego kapitału emerytalnego. Emerytura częściowa podlega waloryzacji. Będzie wypłacana bez względu na wysokość osiąganych dochodów z pracy i bez konieczności rozwiązania stosunku pracy. Prawo
do częściowej emerytury rolniczej przysługiwać będzie również ubezpieczonym rolnikom
(Uścińska 2012, s. 23).
Zakończene
Na tle przeprowadzonej analizy można sformułować następujące wnioski.
Rozwiązania prawne, dotyczące świadczeń emerytalnych wymagają stabilizacji, aby
istniało poczucie bezpieczeństwa prawnego w tak ważnej dziedzinie ubezpieczenia społecznego
Trzeba dodać, że wiek emerytalny musi być rozpatrywany jako przesłanka rozwiązania
stosunku pracy. Zwłaszcza w aktualnym orzecznictwie ETS (TS UE) ustala się, że Dyrektywa Rady 2000/78 nie sprzeciwia się krajowym przepisom, dopuszczającym rozwiązanie
umowy o pracę z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego (Bocianowski 2011).
Warto również podkreślić, że w Białej Księdze Plan na rzecz adekwatnych, bezpiecznych
i stabilnych emerytur z 2012 r. (COM(2012) 55 final.) ustalono, że wycofywaniu systemów wczesnych emerytur i wydłużaniu wieku emerytalnego muszą towarzyszyć środki,
które umożliwiają dłuższą aktywność zawodową, w tym odpowiednie środki w zakresie
opieki zdrowotnej, miejsc pracy i zatrudnienia. Brak tych działań może spowodować, że
7 Wiek emerytalny dla kobiet urodzonych po dniu 30 września 1973 roku wynosi co najmniej
67 lat
8 Wiek emerytalny dla mężczyzn urodzonych po dniu 30 września 1953 roku wynosi co najmniej
67 lat
74
Gertruda Uścińska
skutki reform dla finansów publicznych będą o wiele mniej korzystne, jeśli zmiany wieku
emerytalnego doprowadzą do zwiększenia liczby osób uzależnionych od innych rodzajów
świadczeń (np. zasiłków dla bezrobotnych, rent inwalidzkich i zasiłków z pomocy spo­
łecznej). Ewentualnie oszczędności dla budżetów publicznych mogłyby wynikać z obniżenia emerytur dla starszych pracowników, którzy nie osiągnęli jeszcze wieku emerytalnego,
ale nie są w stanie wykonywać swojej pracy. Spowodowałoby to jednak większe zagrożenie
ubóstwem w starszym wieku.
Bibliografia
Biała Księga, Plan na rzecz adekwatnych, bezpiecznych i stabilnych emerytur, Komisja Europejska, Bruksela, 16 lutego 2012, COM (2012) 55 final.
Blanpain, R., European Labour Law, Kluwer 2002
Bocianowski P., Wiek emerytalny jako przyczyna rozwiązania stosunku pracy w orzecznictwie
Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 2011 nr 1.
Florek, L. Europejskie prawo pracy, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004,
Income security in old–age, disability and death of a breadwinner, www.social-protection.
org (dostęp 15.05.2012).
Jędrasik-Jankowska I., Emerytura i inne świadczenia związane z wiekiem, Wydawnictwo
Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2007
Kryńska, E. (red.), Elastyczne formy zatrudnienia i organizacji pracy a popyt na pracę w Polsce, seria „Studia i Materiały”, IPiSS, Warszawa 2003, s. 5 i nast.
Social protection in the Member States of the European Union, of the European Economic
Area and in Switzerland, MISSOC 2011.
Uścińska G. (red.), Zabezpieczenie społeczne w Polsce. Problemy do rozwiązania w najbliższej przyszłości, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 2008.
Uścińska, G. Kierunki rozwiązań w zakresie wieku emerytalnego, ekspertyza dla UKiE,
maszynopis, Warszawa 2010.,
Uścińska G., Problemy współczesnych systemów emerytalnych. Kierunki rozwiązań w zakresie
wieku emerytalnego, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 2011 nr 4.
Uścińska, G. (współpraca Petelczyc, J., Roicka, P.), Diagnoza sytuacji osób w wieku 45+ na
rynku pracy w Polsce i w wybranych krajach UE na podstawie danych zastanych Aspekt
prawny), raport z badań w ramach wieloletniego programu badawczego CIOP na lata
2011–2013 pt. Elastyczne formy zatrudnienia i organizacji pracy i ich wpływ na aktywność
zawodową zasobów pracy w wieku 45+, IPiSS, Warszawa 2010,
Zielona Księga na rzecz adekwatnych, stabilnych i bezpiecznych systemów emerytalnych
w Europie, Komisja Europejska, Bruksela, 7 lipca 2010 r., KOM (2010) 365 wersja
ostateczna.
Wratny, J. Elastyczne formy zatrudnienia w perspektywie polskiego prawa pracy, w: Sadowska‑Snarska (red.), Elastyczne formy pracy, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Ekonomicznej
w Białymstoku, 2010 r.
Regulacje prawne, dotyczące poprawy sytuacji osób starszych na rynku pracy…
75
Summary
The present study includes the legal solutions in the EU law and those adopted in the
EU Member Sates that serve the purpose of improving the situation of elderly people
on the labour market.
The national experience connected with the professional activity of people over
45 is also discussed. The legal aspects of the retirement age are examined in the national
and European context. Changes in this are are discussed and evaluated and the issuing
conclusions are presented
Jacek Męcina
Instytut Polityki Społecznej
Uniwersytet Warszawski
Wspieranie aktywności zawodowej osób 50+
— pierwsze efekty programu „Solidarność pokoleń”
i rekomendacje
Wprowadzenie
Problem starzejących się zasobów ludzkich na rynku pracy występuje niemal w całej
Europie. Prognozy demograficzne wskazują, że sytuacja ta będzie się pogarszać w ciągu
najbliższych lat i dziesięcioleci. W celu przeciwdziałania niekorzystnym zjawiskom na
rynku pracy, rządy poszczególnych państw starają się przeprowadzać niezbędne reformy,
zmierzające do wydłużenia aktywności zawodowej swoich obywateli. Również przed polską polityką rynku pracy stoi zadanie rozwiązania tego problemu. W Polsce problemom
demograficznym towarzyszą inne niekorzystne zjawiska. Należy do nich przede wszystkim niska aktywność zawodowa ludności w wieku produkcyjnym, a szczególnie w grupie
wiekowej 50–64 lata, i problem słabej pozycji na rynku pracy osób po 50. roku życia1.
Ich przedwczesne wycofywanie się z życia zawodowego to marnotrawienie kapitału ludzkiego. Stanowi to już dziś niewątpliwie poważny problem społeczno-ekonomiczny, który
w przyszłości będzie się pogłębiał. Strategia Lizbońska, jako jeden z kluczowych celów,
1
Jednym z argumentów wysuwanych przez przeciwników wydłużenia wieku emerytalnego jest
właśnie obawa o brak pracy dla najstarszych grup wiekowych.
78
Jacek Męcina
wyznaczyła wzrost aktywności zawodowej osób powyżej 50. roku życia do 50% wskaźnika zatrudnienia w tej grupie wiekowej. Luka w stosunku do wartości docelowych, choć
zmniejsza się, w IV kwartale 2010 r. wyniosła w Polsce 10,4 p. p. w grupie 15–64 lata
i 14,7 p. p. w grupie 55–64 lata. Aby osiągnąć założoną wartość wskaźnika zatrudnienia, w Polsce konieczna jest przemyślana polityka społeczna, szczególnie polityka rynku
pracy, ale także polityka rozwoju kraju, nastawiona na wzmocnienie pozycji osób 50+
na rynku pracy m. in. poprzez wielokierunkowy program edukacji i kształcenia ustawicznego, skierowany nie tylko do nich, ale także do osób młodszych, aby wzmocnić ich
pozycję poprzez uzyskanie nowych kwalifikacji i kompetencji, oraz promocja, szczególnie
w firmach, zarządzania wiekiem, które mogłoby przyczynić się do zmiany nastawienia
pracodawców do zatrudniania osób starszych. Aby polityka ta była skuteczna, niezbędna
jest współpraca instytucji państwowych i samorządowych z pracodawcami i ich organizacjami, a także ze związkami zawodowymi. Ważną rolę odegrać mogą także organizacje
pozarządowe. Oczywiście stały wzrost gospodarczy i rozwój inwestycji będzie czynnikiem
warunkującym wzrost zatrudnienia, w tym zwiększenie się aktywności na rynku pracy
osób 50+.
Aktywność ekonomiczna ludności
a pozycja na rynku pracy osób 50+
Współczynnik aktywności zawodowej w Polsce jest jednym z najniższych w Europie
(Tabela 1.). W żadnej z grup wiekowych nie przekracza on średniej dla krajów Unii Europejskiej. Niskie wskaźniki aktywności zawodowej zwiększają faktyczne obciążenia socjalne
pracujących Polaków. Znaczne odsetki osób biernych zawodowo i bezrobotnych, powodują, że na dwie pracujące osoby przypada w Polsce jedna osoba pobierająca świadczenia
emerytalne.
Tabela 1. Współczynnik aktywności zawodowej w poszczególnych krajach Unii Europejskiej według
płci i grupy wieku w 2008 r. (w %)
Ogółem
Mężczyźni
Kobiety
15–24
24–54
55–64
UE 27
70,9
78,0
63,9
44,5
84,8
48,1
Dania
80,8
84,4
77,1
72,5
90,2
58,7
Holandia
79,3
85,3
73,3
73,2
88,5
54,7
Szwecja
79,3
81,7
76,9
52,8
90,4
72,8
Niemcy
76,5
82,1
70,8
52,5
87,9
58,8
Finlandia
76,0
77,9
73,9
53,5
88,6
59,7
Wielka Brytania
75,8
82,4
69,4
61,7
84,9
59,9
Austria
75,0
81,4
68,6
60,8
87,3
41,9
Łotwa
74,4
78,6
70,5
42,9
88,9
63,3
79
Wspieranie aktywności zawodowej osób 50+ …
Ogółem
Mężczyźni
Kobiety
15–24
24–54
55–64
Portugalia
74,2
79,5
68,9
41,6
88,0
54,4
Estonia
74,0
78,3
70,1
41,4
88,1
65,1
Cypr
73,6
82,0
65,7
41,7
86,5
56,6
Hiszpania
72,6
81,8
63,2
47,7
83,8
49,2
Irlandia
72,0
80,7
63,1
52,7
81,6
55,4
Słowenia
71,8
75,8
67,5
42,9
90,1
34,2
Francja
70,4
75,0
65,9
39,3
88,8
40,2
Czechy
69,7
78,1
61,0
31,1
87,3
49,5
Słowacja
68,8
76,4
61,3
32,4
87,8
41,9
Litwa
68,4
71,4
65,5
30,8
85,5
55,6
Bułgaria
67,8
72,5
63,1
30,1
85,5
48,7
Belgia
67,1
73,3
60,8
33,4
85,7
36,1
Grecja
67,1
79,1
55,1
30,2
82,0
44,2
Luksemburg
66,8
74,7
58,7
29,0
83,4
35,1
Polska
63,8
70,9
57,0
33,1
82,5
33,3
Włochy
63,0
74,4
51,6
30,9
78,1
35,5
Rumunia
62,9
70,6
55,2
30,4
78,3
44,2
Węgry
61,5
68,3
55,0
25,0
80,1
33,1
Malta
58,8
76,9
40,1
52,2
70,8
30,3
Źródło: Eurostat (lfsi_act_a), w: Labour Market Statistics Tabela 1.2. Aktywność zawodowa wg płci
i grupy wiekowej 2008.
W grupie wiekowej 55–64 lata w Polsce gwałtownie maleje współczynnik aktywności
zawodowej. Tylko co trzecia osoba w tym wieku jest czynna zawodowo, a — dla porównania — w przypadku średniej dla całej Unii Europejskiej — co druga osoba. Niska
aktywność ekonomiczna przekłada się na niższy w stosunku do Unii Europejskiej wskaźnik zatrudnienia osób starszych, co zostało zaprezentowane na Wykresie 1. Jak wynika
z przedstawionych na nim danych, wskaźnik ten jest szczególnie niski wśród polskich
kobiet. Tylko co czwarta z nich jest zatrudniona. Jednak pozytywnym trendem jest obserwowany wzrost tego wskaźnika w ostatnich latach, zarówno wśród mężczyzn, jak i kobiet.
Tendencja ta nie zmniejsza dysproporcji wynikających z płci, co odbiega od standardów
europejskich. W 2010 r. w Polsce wskaźnik zatrudnienia kobiet starszych był niższy o ponad
20 p. p. od wskaźnika zatrudnienia starszych mężczyzn, w UE różnica ta wynosiła tylko
16 p. p.
80
Jacek Męcina
Wykres 1. Wskaźnik zatrudnienia osób starszych (55–64 lata) w Polsce i w Unii Europejskiej
Źródło: Aktywność Ekonomiczna Ludności Polski. III kwartał 2011, Informacje i opracowania sta*ród#o: Aktywno'% Ekonomiczna Ludno'ci Polski. III kwarta# 2011, Informacje i opracowania statytystyczne, GUS, Warszawa 2012.
styczne, GUS, Warszawa 2012.
Osoby w wieku przedemerytalnym, obok kobiet i młodych ludzi przed 25. rokiem życia,
Osoby w wieku przedemerytalnym, obok kobiet i m#odych ludzi przed 25. rokiem $ycia, nie
nie posiadających żadnych doświadczeń zawodowych, mają największe trudności z utrzyposiadaj!cych
$adnych
zawodowych,
najwi"ksze
trudno'ci zbyły
utrzymaniem
maniem
się na
rynku do'wiadcze&
pracy. Często
decyzje o maj!
odejściu
z zatrudnienia
przejawem
swoistej
zaradności,
działaniem
ucieczką
bezrobociem
poprzez
si" na rynku
pracy. Cz"sto
decyzje dostosowawczym,
o odej'ciu z zatrudnienia
by#yprzed
przejawem
swoistej zaradprzejście
na wcześniejszą
emeryturę,
czy uzyskanie
renty lubpoprzez
innegoprzej'cie
świadczenia
socjalno'ci, dzia#aniem
dostosowawczym,
ucieczk!
przed bezrobociem
na wczenego, korzystaniem z przywilejów branżowych. Jak zauważa T. Szumlicz „tak zwany prze'niejsz! emerytur", czy uzyskanie renty lub innego 'wiadczenia socjalnego, korzystaniem z
ciętny Polak–emeryt — mimo prawie ‘europejskiego’ usta­wo­wego wieku emerytalnego
przywilejów
bran$owych.
Jak zauwa$a
T. Szumlicz
„takniedawno
zwany przeci"tny
Polak-emeryt
–
(65 lat
dla mężczyzn
i 60 lat
dla kobiet)
— jeszcze
przechodził
na emeryturę
mimo prawie
‘europejskiego’
ustawowego
wieku emerytalnego
(65 lat niespotykaną
dla m"$czyzn i w innych
60 lat
w wieku
ok. 57 lat
(mężczyzna
— 58, kobieta
— 56), co dawało
krajach
różnicę
między
formalnym
a faktycznym
(Szumlicz,
dla kobiet)
– jeszcze
niedawno
przechodzi#
na emerytur"wiekiem
w wiekuemerytalnym”
ok. 57 lat (m"$czyzna
– 58, T.,
s. 112).
Jednak
jak
pokazują
dane
zawarte
na
Wykresie
2.,
wskaźnik
zatrudnienia
w grukobieta – 56), co dawa#o niespotykan! w innych krajach ró$nic" mi"dzy formalnym a fakpie wieku 55–64 lata w Polsce od pewnego czasu rośnie, na przestrzeni 8 lat (2003–2010)
tycznym wiekiem emerytalnym” (Szumlicz, T., s. 112). Jednak jak pokazuj! dane zawarte na
wzrósł prawie o 7 p. p. i wydaje się, że tendencja ta ma szanse utrzymać się w przyszłoWykresie
2., wska(nik
zatrudnienia
grupie wieku 55–64
w Polscenie
od tylko
pewnego
czasu
ści.
W omawianym
okresie
malaławjednocześnie
stopa lata
bezrobocia
wśród
osób
ro'nie,
przestrzeni 8 lat ale
(2003–2010)
wzrós#
prawie
p. p.czym
i wydaje
tendencja
ta
w wiekunaprodukcyjnym,
także wśród
osób
45+.o 7Przy
jest si",
ona$eniższa
od średniej,
a mimo
to — według
danych BAEL
— w 2011 r.
tys. osób
w wieku
55–74 lat
ma szanse
utrzyma%
si" w przysz#o'ci.
W omawianym
okresie140
mala#a
jednocze'nie
stopa
bezposzukiwało
pracy,
jednak
w grupie
wiekowej
45–54
lata,
poszukujących
pracy
było
ponad
robocia nie tylko w'ród osób w wieku produkcyjnym, ale tak$e w'ród osób 45+. Przy czym
dwukrotnie więcej, bo 301 tys. osób.
jest ona ni$sza od 'redniej, a mimo to - wed#ug danych BAEL - w 2011 r. 140 tys. osób w
%"
"
wieku 55-74 lat poszukiwa#o pracy, jednak w grupie wiekowej 45-54 lata, poszukuj!cych
pracy by#o ponad dwukrotnie wi"cej, bo 301 tys. osób.
Wspieranie aktywności zawodowej osób 50+ …
81
Wykres 2. Bezrobocie osób w wieku produkcyjnym i w wieku 45+ oraz wska$nik zaWykres
2. Bezrobocie
osób w wieku
produkcyjnym i w wieku 45+ oraz wskaźnik zatrudnienia osób
trudnienia
osób w wieku
55–64 lata
w wieku 55–64 lata
Źródło: Aktywność Ekonomiczna Ludności Polski. III kwartał 2011. Informacje i opracowania sta*ród#o: Aktywno'% Ekonomiczna Ludno'ci Polski. III kwarta# 2011. Informacje i opracowania statytystyczne, GUS, Warszawa 2012, s. 66, 82.
styczne, GUS, Warszawa 2012, s. 66, 82.
Trzeba podkreślić, że osoby bezrobotne w grupie wiekowej 50+ dłużej szukają pracy
Trzeba
podkre'li%,
$e osoby
w grupie
wiekowej 50+
d#u$ejprzez
szukaj!
pracy ni$
niż osoby
młodsze
(Tabela
2).bezrobotne
Średni okres
poszukiwania
pracy
bezrobotnych
osoby m#odsze (Tabela
2). +redni
okres nie
poszukiwania
bezrobotnych
poszczew poszczególnych
grupach
wiekowych
przekraczapracy
roku,przez
natomiast
wśród w
osób
powyżej
55.
roku grupach
życia, okres
poszukiwania
pracy trwa
ponad
lata. powy$ej
Co prawda
gólnych
wiekowych
nie przekracza
roku,średnio
natomiast
w'ród3 osób
55. w przyroku
padku
kobiet
jest
on
krótszy,
ale
to
może
wiązać
się
z ich
mniejszymi
wymaganiami,
$ycia, okres poszukiwania pracy trwa 'rednio ponad 3 lata. Co prawda w przypadku kobiet co
do warunków płacy i pracy i wcześniejszym nabywaniem uprawnień emerytalnych. Dlajest on krótszy, ale to mo$e wi!za% si" z ich mniejszymi wymaganiami, co do warunków p#atego w przeciwieństwie do bezrobotnych — ogółem wśród osób powyżej 50. roku życia
cy zdecydowanie
i pracy i wcze'niejszym
nabywaniem
uprawnie&
emerytalnych.
Dlatego59,8%
w przeciwie&stwie
— dominują
mężczyźni,
którzy w 2010 r. stanowili
bezrobotnych
do bezrobotnych
ogó#em
w'ród(48,1%
osób powy$ej
roku $ycia
- zdecydowanie(Osoby
dominuj!
w grupie
powyżej–50.
roku życia
w liczbie50.ogółem
zarejestrowanych)
powyżej…
2009).
Długi
okres
pozostawania
bez
pracy
może
przyczyniać
się
do
podejmowania
m"$czy(ni, którzy w 2010 r. stanowili 59,8% bezrobotnych w grupie powy$ej 50. roku $ycia
decyzji o „ucieczce z rynku pracy” lub poszukiwania pracy w szarej strefie. Może ono też
(48,1% w liczbie ogó#em zarejestrowanych) (Osoby powy$ej… 2009). D#ugi okres pozostaskutkować obniżeniem samooceny, wiary we własne siły i obniżeniem oceny własnego
wania bez pracy mo$e przyczynia% si" do podejmowania decyzji o „ucieczce z rynku pracy”
zdrowia,
a to z kolei może spowodować ucieczkę w niepełnosprawność i wycofanie się
lub poszukiwania
pracy
w szarej
strefie. Mo$e ono te$ skutkowa% obni$eniem samooceny,
z życia
zawodowego
(Boni,
M. 2007).
&"
Niski wskaźnik aktywności zawodo­wej w tej grupie wiekowej wynika nie tylko z braku
"
chęci do pozostawania na rynku pracy tych osób, ale także z niechęci pracodawców do
zatrudniania starszych pracowników. Związane jest to często z brakiem odpowiednich
kwalifikacji i wykształcenia potencjalnych pracowników, ale i z całym szeregiem kontrowersyjnych rozwiązań prawnych w obszarze zatrudnienia i ubezpieczeń społecznych. I tak,
82
Jacek Męcina
rozszerzenie ochrony przedemerytalnej w 2004 r. z 2 do 4 lat przed nabyciem uprawnień
emerytalnych (art. 39 KP) skutecznie pogorszyło, a nie poprawiło, sytuację osób starszych
na rynku pracy. Podobnie, przepisy o ubezpieczeniu chorobowym, które obciążają pracodawcę kosztami wypłaty wynagrodzenia z tytułu choroby przez pierwsze 33 dni w wysokości 80% wynagrodzenia osłabiają pozycję osób 50+ na rynku pracy. Dodatkowo należy
podkreślić, że na wydłużanie aktywności zawodowej ma wpływ niski odsetek osób korzystających z kształcenia ustawicznego w ogóle, a zwłaszcza w populacji 50+, w porównaniu z takimi wskaźnikami w innych krajach Unii Europejskiej. Państwa te stawiają
przede wszystkim na podnoszenie i uzupełnianie kwalifikacji osób starszych, ale zachęty
kierują nie tylko do nich, lecz też do pracodawców. Oferują im ulgi podatkowe, dzięki
którym pracodawcy mogą odliczyć koszty szkoleń pracowników od zysku przed opodatkowaniem lub od podatku od wynagrodzeń. W niektórych państwach z kolei pracodawcy,
którzy nie ponieśli na szkolenia określonego poziomu wydatków, muszą płacić dodatkowe podatki. Powszechnym rozwiązaniem są też w wielu krajach UE krajowe fundusze
szkoleniowe, które wspierają systemy szkoleń zakładowych, zwłaszcza dla grupy starszych
pracowników.
Tabela 2. Bezrobotni według przeciętnego czasu poszukiwania pracy w miesiącach
Wiek
Ogółem
Mężczyźni
Kobiety
15–19
7,0
7,4
6,5
20–24
9,2
9,5
8,9
25–29
10,5
10,7
10,2
30–34
10,5
10,6
10,5
35–44
12,0
12,0
12,0
45–54
12,4
11,7
12,9
55–74
40,2
44,8
30,9
Źródło: Aktywność Ekonomiczna Ludności Polski. III kwartał 2011, Informacje i opracowania statystyczne, GUS, Warszawa 2012, s. 170.
Potwierdzeniem słabej pozycji na rynku pracy osób 50+ są liczne badania. I tak, jak
wykazały informacje zebrane przez Wojewódzki Urząd Pracy z Gdańska (Gdzie pracować,
by doczekać emerytury) na temat zatrudniania osób 50+, dla pracodawców najważniejszym kryterium przy zatrudnianiu pracowników okazał się wiek — im starsi kandydaci
do pracy, tym niżej postrzegano ich przydatność do pracy. Pracodawcy byli przekonani
o niższych kwalifikacjach tych kandydatów, ponieważ uważali, że osoby starsze, szczególnie te, które przekroczyły 55 rok życia, nie znają nowych technologii i języków obcych,
a jednocześnie są to ludzie zmęczeni, niechętnie podróżują, często korzystają ze zwolnień
lekarskich. Według pracodawców dłuższy staż pracy to balast, który nie równoważy umiejętności społecznych takich jak cierpliwość, pracowitość, dokładność, odpowiedzialność,
obowiązkowość, lojalność. „Raport WUP we wnioskach wskazuje na wzór krajów skan-
Wspieranie aktywności zawodowej osób 50+ …
83
dynawskich, zwłaszcza Finlandii, która na początku lat 90., podobnie jak Polska, zmagała
się z problemem bezrobocia, ale przyjęła strategię kompleksowych reform: od profilaktyki zdrowotnej, czego efektem jest wydłużenie przeciętnego okresu zdolności do pracy,
przez bony edukacyjne, ułatwiające dorosłym dostosowanie się do wymagań rynku pracy,
potrzebnych pracodawcy, po szeroko zakrojone akcje informacyjne, zmieniające podejście pracodawców do zarządzania wiekiem i współpracy międzypokoleniowej. W Finlandii
stopa zatrudnienia osób 55+ wzrosła do 50%. U nas to niespełna 34%” (Gdzie pracować,
by doczekać emerytury).
Tabela 3. Kształcenie ustawiczne dorosłych (w wieku 25–64 lata, przeciętne w roku, w procentach)
Polska
EU15
EU27
2003
4,4
9,8
8,5
2004
5,0
10,7
9,3
2005
4,9
11,3
9,8
2006
4,7
11,1
9,6
2007
5,1
10,7
9,4
2008
4,7
10,8
9,4
2009
4,7
10,7
9,3
2010
5,3
10,4
9,1
Źródło: Aktywność Ekonomiczna Ludności Polski. III kwartał 2011, Informacje i opracowania statystyczne, GUS, Warszawa 2012, s. 85.
Również w raporcie z badania Rynek pracy a osoby bezrobotne 50+. Bariery i szanse
autorzy wskazali bariery utrudniające utrzymanie się osób starszych na rynku pracy. Pisał
o tym M. Boni: „Są to kwestie dotyczące kwalifikacji i kompetencji, poziom edukacji, ale
i gotowość zmiany, umiejętności przy podkreślaniu, iż pracodawcom brakuje środków
finansowych na takie inwestycje w ‘starszy kapitał ludzki’. Są to również kwestie zdrowia
i poziomu absencji — co z kosztowego i organizacyjnego (dla firmy) punktu widzenia ma
znaczenie, choć często jest wyolbrzymiane” (Boni, M. 2007). W badaniu tym stworzono
również obraz pracowników 50+, przy czym w raporcie podkreślano, że ich problemy na
rynku pracy, a co za tym idzie również ich zła sytuacja społeczno-ekonomiczna nie rozpoczęła się w momencie przekroczenia 50. roku życia, tylko uwarunkowana jest czynnikami,
które zaczęły się już dużo wcześniej (Rynek pracy a bezrobotni po 50-tce).
Jak pokazują dane zawarte na wykresie, problem dyskryminacji na rynku pracy wskazuje więcej osób niż co trzecia z badanych, niezależnie od instytucji, którą reprezentuje.
Jednocześnie liczba wymienianych negatywnych cech charakteryzujących osoby bezrobotne 50+ jest dużo wyższa niż liczba cech pozytywnych. Stosunkowo dużo wskazań miała
„nieumiejętność dostosowania się do nowych realiów”, co potwierdza opinię, że przygotowania osób 50+ do pozostania na rynku pracy trzeba rozpocząć dużo wcześniej.
84
Jacek Męcina
Wykres 3. Na czym polega specyfika osób bezrobotnych w wieku 50+? Odpowiedzi w zależności od
typu badanej instytucji
Źródło: http://www.egospodarka.pl/28718,Rynek-pracy-a-bezrobotni-po-50-tce,1,39,1.html
*ród#o: http://www.egospodarka.pl/28718,Rynek-pracy-a-bezrobotni-po-50-tce,1,39,1.html
Jak pokazuj! dane zawarte na wykresie, problem dyskryminacji na rynku pracy wskazuje
wi"cej osób ni$ co trzecia z badanych, niezale$nie od instytucji, któr! reprezentuje. Jednocze'nie liczba wymienianych negatywnych cech charakteryzuj!cych osoby bezrobotne 50+ jest
du$o wy$sza ni$ liczba cech pozytywnych. Stosunkowo du$o wskaza& mia#a „nieumiej"tno'%
dostosowania si" do nowych realiów”, co potwierdza opini", $e przygotowania osób 50+ do
Wspieranie aktywności zawodowej osób 50+ …
85
Przykłady działań na rzecz aktywizacji osób 50+
— Program „Solidarność Pokoleń”
Aktywizacja zawodowa osób 50+ jest, jak wynika z wcześniejszej analizy, zadaniem
bardzo złożonym i wymaga szeroko koordynowanych działań wielu instytucji i służb, pracodawców, a także partnerów społecznych i organizacji pozarządowych. Jednym z programów przyjętych przez rząd w 2008 r. jest Program Solidarność Pokoleń 50+. Jego
realizacja poprzedzona została diagnozą sytuacji osób starszych na rynku pracy w Polsce.
Autorzy programu wskazali, że wobec obserwowanych i planowanych tendencji demograficznych oraz konieczności zapewnienia bezpieczeństwa systemu emerytalnego w Polsce, szczególnie ważne jest, aby osoby w starszym wieku pozostawały aktywne na rynku
pracy. Dlatego też, grupa osób w wieku 50+ zaliczona została do grup wymagających
szczególnego podejścia i wsparcia polityką rynku pracy oraz instrumentami stosowanymi
w celu aktywizacji zawodowej. Tylko specjalne potraktowanie tej grupy, według autorów
programu, daje szansę utrzymania jakości kapitału ludzkiego w kontekście zmieniających
się potrzeb przedsiębiorców.
W ramach programu przewidziano szereg działań skierowanych na osiągnięcie — do
2020 r. — aktywności zawodowej osób powyżej 50. roku życia na poziomie 50%. Przed
programem postawiono następujące cele, związane z aktywizacją tej grupy:
• poprawa warunków pracy, promocja zatrudnienia pracowników 50+ i zarządzanie wiekiem,
• poprawa kompetencji i kwalifikacji pracowników po 50-tym roku życia,
• zmniejszanie kosztów pracy związanych z zatrudnianiem pracowników po 50-tym roku
życia,
• aktywizacja osób bezrobotnych lub zagrożonych utratą pracy po 50-tym roku życia,
• wydłużanie efektywnego wieku emerytalnego,
• stopniowe wyrównywanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn (Solidarność pokoleń).
Pierwsze informacje dotyczące efektów realizacji programu przedstawione przez
­Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej w styczniu 2011 r. wskazują na jego pozytywne
efekty: podwyższenie efektywnego wieku przechodzenia na emeryturę, zwiększenie
­wskaźnika zatrudnienia w grupie osób w wieku 50–64 (Wykres 2.) oraz wzrost wskaźnika osób w wieku 50–64 podnoszących swoje kwalifikacje (Sprawozdanie…, styczeń
2011, s. 6). Wykres 4. wskazuje na liczbę osób w wieku 50+ objętych poszczególnymi
działaniami w latach 2009–2010 w ramach programu Solidarność Pokoleń 50+ — od
szkoleń i zatrudnienia subsydiowanego do dotacji na podjęcie własnej działalności gospo­
darczej.
Z prezentowanych danych wynika, że najczęściej stosowane były instrumenty związane
z subsydiowaniem zatrudnienia — od staży i robót publicznych do prac społecznie użytecznych. Łącznie z wymienionych form skorzystało blisko 14 tys. bezrobotnych w wieku
50+. Ponad 6,2 tys. skorzystało ze szkoleń, a blisko 1,2 tys. otrzymało dotację na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej.
86
Jacek Męcina
Wykres 4. Liczba osób w wieku 50+ obj!tych poszczególnymi dzia"aniami w latach 2009Wykres 4. Liczba osób w wieku 50+ objętych poszczególnymi działaniami w latach 2009–2010
2010 w ramach
programu
Solidarno!"
Pokole#
w ramach
programu
Solidarność
Pokoleń50+
50+
Źródło: Opracowanie na podstawie Sprawozdania z realizacji Programu Solidarność Pokoleń DziałaniaOpracowanie
dla zwiększenia
osób 50+,
MPIPS,Programu
styczeń 2011.
*ród#o:
naaktywności
podstawiezawodowej
Sprawozdania
z realizacji
Solidarno!" Pokole% Dzia#a-
nia dla zwi&kszenia aktywno!ci zawodowej osób 50+, MPIPS, stycze& 2011.
W 2011 r. opracowano i przyjęto Krajowy Program Reform Europa 2020 wskazujący
na działania jakie zostaną podjęte w celu osiągnięcia wskaźników europejskiej strategii
Europa 2020.danych
Dokument
podkreśla,
że osiągnięcie
zatrudnienia
na poziomie
Z prezentowanych
wynika,
$e najcz"'ciej
stosowanewskaźnika
by#y instrumenty
zwi!zane
z subsydiookreślonym
dla
Polski
na
2020 r.
(71%)
możliwe
będzie,
jeśli
ograniczone
zostanie
zjawaniem zatrudnienia – od sta$y i robót publicznych do prac spo#ecznie u$ytecznych. )!cznie z wywisko przedwczesnej dezaktywizacji osób starszych na rynku pracy. Jako możliwe kiemienionych form skorzysta#o blisko 14 tys. bezrobotnych w wieku 50+. Ponad 6, 2 tys. skorzysta#o ze
runki działań prezentowane są zmiany w systemie emerytalnym oraz aktywne działania
szkole&,
bliskopracy
1,2 tys.
dotacj" Dane
na rozpocz"cie
w#asnejprzez
dzia#alno'ci
gospodarczej.
na arynku
i wotrzyma#o
sferze edukacji.
prezentowane
Departament
Rynku Pracy
Ministerstwa
Pracy
i Polityki
Społecznej
wskazują
na
wzrost
liczby
bezrobotnych
osóbna
W 2011 r. opracowano i przyj"to Krajowy Program Reform Europa 2020 wskazuj!cy
w wieku powyżej 50. roku życia, korzystających z działań aktywizacyjnych. Według danych,
dzia#ania jakie zostan! podj"te w celu osi!gni"cia wska(ników europejskiej strategii Europa
prezentowanych przez MPiPS, w 2010 r. z różnego typu instrumentów skorzystało 118,2
2020.tys. osób
Dokument
podkre'la,
osi!gni"cie
wska(nika
zatrudnienia
na poziomie
okre'lonym
w wieku
50+, co$eoznaczało
wzrost
w stosunku
do roku 2009
(95,2 tys.)
oraz do
roku
2008
(92,6
tys.)
(Osoby
powyżej
50.
roku
życia…
w 2009 r.,
Osoby
powyżej
50.
roku
dla Polski na 2020 r. (71%) mo$liwe b"dzie, je'li ograniczone zostanie zjawisko przedwczeżycia….w 2010 r.).
snej dezaktywizacji
osób starszych
rynku
pracy.50Jako
mo$liwe kierunki
prezentoWykres 5. prezentuje
liczbęna
osób
w wieku
+, uczestniczących
w dzia#a&
poszczególnych
aktywizacyjnych,
którymi
w 2009 r.dzia#ania
i 2010 r. na
objęci
zostali
bezrobotni
wanerodzajach
s! zmianydziałań
w systemie
emerytalnym
oraz aktywne
rynku
pracy
i w sferze
w wieku 50+, wskazując jednocześnie na wzrost tych działań w każdym z wymienionych
edukacji. Dane prezentowane przez Departament Rynku Pracy Ministerstwa Pracy i Polityki
instrumentów.
Spo#ecznej
wskazuj! na wzrost
bezrobotnych
osób w
wieku
powy$ej
roku $ycia,
Zaprezentowany
wykres liczby
wskazuje
na wzrost liczby
osób
w wieku
50+,50.
uczestniczących w poszczególnych
działaniach aktywizacyjnych,
największy
w grupieprzez
instrumentów
korzystaj!cych
z dzia#a& aktywizacyjnych.
Wed#ug danych,
prezentowanych
MPiPS, w
subsydiowania zatrudnienia. Oznacza to stopniowe zwiększanie działań na rzecz aktywi2010 r. z ró$nego typu instrumentów skorzysta#o 118,2 tys. osób w wieku 50+, co oznacza#o
zacji zawodowej tej grupy. Mimo, że oferta działań aktywizacyjnych jest niezbędna dla
wzrost
stosunku
doszanse
roku 2009
(95,2 tys.) oraz
do roku
2008 niż
(92,6
tys.)
(Osoby powy$ej
50.
tejwgrupy,
której
na zatrudnienie
są gorzej
oceniane
osób
młodszych,
to pewną
słabościąw jest
brakpowy$ej
informacji
o efektywności
zatrudnieniowej
przedstawionych
roku $ycia…
2009jednak
r., Osoby
50. roku
$ycia….w 2010
r.).
Wykres 5. prezentuje liczb" osób w wieku 50 +, uczestnicz!cych w poszczególnych rodzajach dzia#a& aktywizacyjnych, którymi w 2009 r. i 2010 r. obj"ci zostali bezrobotni w wie!!"
Wspieranie aktywności zawodowej osób 50+ …
87
ku 50+, wskazuj!c jednocze'nie na wzrost tych dzia#a& w ka$dym z wymienionych instruinstrumentów. Trudno dziś, bez pogłębionych analiz jakościowych, jednoznacznie szacomentów.
wać wpływ Programu Solidarność Pokoleń na wzrost wskaźnika zatrudnienia w tej grupie,
jednak uprawnione jest stwierdzenie, że zawarte w nim instrumenty tworzą system zachęt
Wykres
5. Liczba
osób w wieku
50na
+ uczestnicz%cych
w poszczególnych rodzajach dziai pomocy
w aktywizacji
tej grupy
rynku pracy.
"a' aktywizacyjnych, którymi w 2009 i 2010 r. obj!ci zostali bezrobotni w wieku 50+
Wykres 5. Liczba osób w wieku 50 + uczestniczących w poszczególnych rodzajach działań aktywi­
zacyjnych, którymi w 2009 i 2010 r. objęci zostali bezrobotni w wieku 50+
Źródło: Opracowanie na podstawie Osoby powyżej 50. roku życia na rynku pracy w 2009 r. oraz Osoby
*ród#o: Opracowanie na podstawie Osoby powy$ej 50. roku $ycia na rynku pracy w 2009 r. oraz Osopowyżej 50. roku życia na rynku pracy w 2010 r., Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departaby powy$ej
50. roku
$ycia
na rynku
pracy
w 2010 r., Ministerstwo Pracy i Polityki Spo#ecznej, Deparment Rynku
Pracy,
Wydział
Analiz
i Statystyk.
tament Rynku Pracy, Wydzia# Analiz i Statystyk.
Na uwagę zasługuje również oferta Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości, która
od 2011 r. oferuje bezpłatną pomoc dla przedsiębiorców, którzy chcą przygotować strategię
Zaprezentowany
wykres wskazuje
na wzrost
liczby
osób ww ramach
wieku 50+,
uczestnicz!cych
efektywnego zarządzania
wiekiem. Pomoc
ta jest
oferowana
realizacji
projektu w
Z wiekiem nadzia#aniach
plus, a szkolenia
przewidziano najwi"kszy
nie tylko dlawosób
w wieku
powyżej 45
lat,
poszczególnych
aktywizacyjnych,
grupie
instrumentów
subsydioale także poniżej 30 lat. Założeniem tego projektu jest, że starsi pracownicy będą uczeni,
wania zatrudnienia. Oznacza to stopniowe zwi"kszanie dzia#a& na rzecz aktywizacji zawodojak dzielić się swoją wiedzą zawodową z młodszymi kolegami, a osoby w wieku poniżej
wej tej
grupy.
$e oferta
dzia#a&starszych
aktywizacyjnych
jest z zakresu
niezb"dnatechnologii
dla tej grupy,
30 lat
będąMimo,
doskonalić
umiejętności
pracowników
IT. Zektórej
szkoleń
korzysta
zarówno
kadra
zarządzająca,
jak
i pracownicy
działów
personalnych.
szanse na zatrudnienie s! gorzej oceniane ni$ osób m#odszych, to pewn! s#abo'ci! jest jednak
Nowym impulsem do debaty o problemach osób starszych na rynku pracy w Polsce stała
brak się
informacji
o efektywno'ci
zatrudnieniowej
propozycja
wydłużenia wieku
emerytalnegoprzedstawionych
do 67. roku życiainstrumentów.
dla mężczyzn Trudno
i kobiet.dzi',
W czasie trwania
konsultacji
nad projektem
Ustawy o zmianie
ustawy
o emeryturach
bez pog#"bionych
analiz
jako'ciowych,
jednoznacznie
szacowa%
wp#yw
Programui renSolidartach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw wskazywano na
no!" Pokole% na wzrost wska(nika zatrudnienia w tej grupie, jednak uprawnione jest stwierkonieczność wydłużania wieku aktywności zawodowej jako odpowiedzi na wyzwania
dzenie,
$e zawartei demograficzne
w nim instrumenty
system
zach"tsystemu
i pomocy
w aktywizacji
tej grupy
gospodarcze
oraz tworz!
gwarancji
stabilności
emerytalnego.
Podnoszone
w czasie
debaty
argumenty
identyfikują
zakres
wyzwań,
stojących
przed
osobami
na rynku pracy.
Na uwag" zas#uguje równie$ oferta Polskiej Agencji Rozwoju Przedsi"biorczo'ci, która
od 2011 r. oferuje bezp#atn! pomoc dla przedsi"biorców, którzy chc! przygotowa% strategi"
88
Jacek Męcina
w wieku starszym, na rynku pracy. Podkreśla się, że skuteczne wydłużanie wieku aktywności zawodowej wymaga kompleksowych działań i stanowi zadanie w takich obszarach jak
m.in. polityka zdrowotna i służba zdrowia, polityka rynku pracy i skuteczna aktywizacja
zawodowa, zmiany organizacji pracy w przedsiębiorstwach oraz promowanie zatrudniania
osób w starszym wieku, poprawę jakości miejsc pracy i zmniejszanie szkodliwości wykonywanej pracy dla zdrowia pracowników.
Podsumowanie i rekomendacje
Decyzjom Polaków o przejściu na emeryturę często towarzyszy decyzja o zaprzestaniu
pracy zawodowej, co z kolei odbija się nie tylko na ich budżetach domowych, ale także
stanowi obciążenie dla finansów publicznych, skutkuje wzrostem obciążeń z tytułu zabezpieczenia społecznego, których koszt ponoszą wszystkie osoby pracujące w formie składek
i podatków. To nie wiek, czy nabycie uprawnień emerytalnych powinno tylko decydować
o zaprzestaniu pracy. W obliczu starzenia się społeczeństwa polskiego niezbędne jest
stworzenie bodźców do nieprzechodzenia na emeryturę, a szczególnie do nieprzechodzenia na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem ustawowego wieku emerytalnego. Bodźce te
powinny być skierowane nie tylko do przyszłych emerytów, ale także do przedsiębiorców.
Działania skierowane na przedłużenie aktywności zawodowej osób starszych powinny być
podjęte odpowiednio wcześniej, a nie dopiero w momencie przekroczenia 50. roku życia.
Uzupełnienie deficytów kwalifikacyjnych, nabywanie nowych umiejętności powinno odbywać się dzięki powszechnemu kształceniu ustawicznemu, odpowiednio ukierunkowanemu
na poszukiwane na rynku pracy kwalifikacje i kompetencje. Niezbędne jest stworzenie
odpowiednich zachęt do kształcenia nie tylko dla pracowników, ale także dla pracodawców.
Aby sprostać wyzwaniom związanym z wydłużaniem aktywności zawodowej, przy
poprawie pozycji osób 50+ na rynku pracy, obok rozwiązań już funkcjonujących w ramach
Programu Solidarność Pokoleń, potrzebnych jest co najmniej kilka dodatkowych gwarancji
zmian w polityce społecznej i polityce rynku pracy, czy szerzej zatrudnienia, które zostaną
wprowadzone w perspektywie najbliższych 3–4 lat:
• Konieczne jest pilne wprowadzenie systemowego wsparcia powszechnego systemu
kształcenia ustawicznego, w szczególności dla osób 45+.
• Konieczne jest zwiększanie zdolności pracodawców do tworzenia nowych miejsc pracy
poprzez ograniczanie kosztów pracy, zwłaszcza w stosunku do osób 50+, które powinny
korzystać z bonów szkoleniowych i innych form finansowania szkoleń, wprowadzonych
już ograniczonych kosztów pracodawcy za wynagradzanie z tytułu choroby, szerszego
stosowania zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy lub połączonego z nauką
zawodu młodych pracowników.
• Konieczne jest bezpośrednie oddziaływanie na pracodawców, poprzez wspieranie
wypracowywania Strategii Zarządzania Wiekiem, których przyjęcie i osiągnięcie wskaźnika wzrostu zatrudnienia o określony procent powinno otwierać możliwość finansowania badań profilaktycznych i rehabilitacji, szkoleń dla pracowników, ograniczeniem
kosztów pracy.
Wspieranie aktywności zawodowej osób 50+ …
89
• Konieczna jest zmiana w polityce rynku pracy, na rzecz efektywnej aktywizacji osób
50+ poprzez system gwarancji usług w sekwencji — w okresie 6 miesięcy usługa doradcza i pośrednictwa pracy oraz bon szkoleniowy w przypadku gwarancji zatrudnienia,
a po 6 miesiącach wyspecjalizowane usługi rynku pracy — pośrednictwa i doradztwa
zawodowego, a w stosunku do osób 60+ po 12 miesiącach bezrobocia subsydiowanie
zatrudnienia u pracodawcy przez okres do 12 miesięcy, pod warunkiem zatrudnienia
przez kolejny okres.
• Należy też rozważyć zachęty w systemie podatkowym, m.in. wprowadzenie w systemie
podatkowym wyższych kosztów uzyskania przychodów dla osób 60+ pozostających
w stosunku zatrudnienia.
Działania te mają przyczynić się do zwiększania aktywności zawodowej osób 50+,
poprawiając ich pozycję i bezpieczeństwo na rynku pracy, dzięki systemowi zachęt dla
pracodawców lub gwarancji dostępu do konkretnych usług rynku pracy i wsparcia pracodawcy środkami Funduszu Pracy dla pracowników lub bezrobotnych. Szczególne znaczenie będzie miał system zachęt, skierowanych do kobiet lub pracodawców, dotyczący
aktywizacji kobiet powracających na rynek pracy po urodzeniu i wychowaniu dziecka.
Ważne też będą gwarancje pomocy dla osób 60+. Proponowane rozwiązania powinny
zachęcać do wydłużania aktywności zawodowej, która dziś należy do najniższych w UE
— taka sama sytuacja ma miejsce również w przypadku średniej wieku kobiet, opuszczających rynek pracy.
Bibliografia
Boni, M. (2007) Generacja 50+: problemy, wyzwania, szanse, w: Rynek pracy a osoby bezrobotne 50+. Bariery i szanse, http://www.zysk50plus.pl/storage/fck/file/Raport_rynek_
pracy_50plus.pdf, dostęp z dnia 16.11.2012r.
Strachy starszaków 50+ w: http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/1523769,1,gdzie-pracowac-by-doczekac-emerytury.read, dostęp z dnia 16.11.2012 r.
Osoby powyżej 50. roku życia na rynku pracy w 2009 r., w: http://www.mpips.gov.pl/analizy-i-raporty/raporty-sprawozdania/rynek-pracy/sobypowyej50rokuycianarynkupracy/
rok-2009/, dostęp z dnia 16.10.2012 r.
Osoby powyżej 50. roku życia na rynku pracy w 2010, w: http://www.mpips.gov.pl/analizyi-raporty/raporty-sprawozdania/rynek-pracy/sobypowyej50rokuycianarynkupracy/rok2010/, dostęp z dnia 16.11.2012 r.
Rynek pracy a bezrobotni po 50-tce, w: http://www.egospodarka.pl/28718,Rynek-pracy-abezrobotni-po-50-tce,1,39,1.html, dostęp z dnia 16.11.2012 r.
Solidarność pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+
(2008) Warszawa.
Sprawozdanie z realizacji Programu „Solidarność Pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób 50+” (2011) Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.
90
Jacek Męcina
Szumlicz, T. (2011) „Demografia emerytalna” w zmianie polityki zabezpieczenia emerytalnego,
w: Osiński, J. (red.), Współczesne problemy demograficzne. Rzeczywistość i mity. Ujęcie
krajowe, regionalne i globalne, Of. Wyd. SGH, Warszawa.
Krajowy Program Reform Europa 2020 (2011) Warszawa.
Summary
Article is about the labor market activity of the generation 50+ and the programs
oriented on its increase. At first, author presents the indicators of labor market activity
that show that in Poland has the lowest level of labor market activity of people 50+ among
the other European countries. Author indicates that it is not only because of employees
strategy to leave the labor market early but also because employers often do not like
to employ people from that age group. Then he presents the Governmental Program
,,Solidarity between generations” At the end, author provides his own recommendations
of what should be done in order to increase the level of labor market activity among
elderly people.
Grażyna Spytek-Bandurska
Instytut Polityki Społecznej
Uniwersytet Warszawski
Aktywizacja zawodowa osób
w fazie późnej dojrzałości i starszych w Polsce
Przyczyny dezaktywizacji zawodowej starzejących się pracowników
Sytuacja na rynku pracy osób po 50. roku życia jest trudna, ze względu na niską
aktywność zawodową, bezrobocie oraz zbyt wczesną bezczynność i marginalizację, które
są negatywnymi skutkami przemian społeczno-gospodarczych, zachodzących w ciągu
ostatnich lat w Polsce, głównie zmian demograficznych i kryzysu ekonomicznego, a także
pobieraniem świadczeń (emerytury) (Kowalewski, Szukalski 2004; Kwiatkowski 2006,
s. 13). W końcu 2011 r. w urzędach pracy było zarejestrowanych 441,4 tys. osób powyżej
50. roku życia, a ich udział w bezrobociu ogółem wynosił 22,3%. Wraz z upływem czasu,
szanse tej populacji na znalezienie zatrudnienia maleją. (MPiPS; Zawadzki 2006, s. 19)
Osoby zbliżające się do wieku emerytalnego stają się coraz mniej konkurencyjne wobec
młodszych kategorii pracowników, zwłaszcza w sytuacji ubytku miejsc pracy i niewłaściwych postaw pracodawców (zjawisko ageizmu) (MPiPS 2008; Szukalski 2006). Obniża
się ich wydolność i sprawność fizyczna oraz kondycja psychiczna. Zmiany te zasadniczo
pojawiają się w fazie późnej dojrzałości. (Rysz-Kowalczyk 1996, s 47–50) W zależności od
wielu złożonych czynników, zarówno wewnętrznych (kwalifikacje, zdrowie, system wartości), jak i zewnętrznych (polityka zatrudnienia, ustawodawstwo, środowisko lokalne,
rodzina) okres ten może ulec przesunięciu i pierwsze objawy starzenia się zaczynają być
92
Grażyna Spytek-Bandurska
widoczne po ukończeniu 45. roku życia(Bugajska 2008 s. 5–7, Sobacka-Szczapa, 2007;
Klimkiewicz, 2009).
Wśród powodów ograniczających zatrudnienie osób starszych można wyróżnić trzy
grupy: cechy jednostki (relatywnie niski poziom wykształcenia, zły stan zdrowia, zmęczenie pracą, kłopoty z adaptacją do nowych warunków, obawa przed konkurencją ze strony
młodych), organizację pracy i technologię (konieczność zdobywania nowych umiejętności
i kwalifikacji, brak odpowiednich szkoleń dla pracowników, nadmierne tempo pracy),
uwarunkowania ekonomiczne i społeczne (bezrobocie, dyskryminacja ze względu na wiek,
zapotrzebowanie rodzin na pracę starzejących się osób, systemy emerytalne zachęcające
do stosunkowo wczesnego kończenia kariery zawodowej). Ważne jest też nastawienie pracodawców, od których zależy utrzymanie miejsc pracy dla osób starszych. Jeśli kierują się
stereotypami, że przydatność zawodowa i mobilność pracowników powyżej pięćdziesiątego roku życia są niewielkie, to szanse na pozostanie przez nich w zatrudnieniu maleją.
Panuje bowiem przekonanie, że trzeba poświęcić im więcej czasu i wysiłku, aby efektywnie
wypełniali swoje obowiązki(Makowic-Dąbrowska, Bugajska 2006)
W miarę upływu lat zdolność człowieka do wysiłku fizycznego słabnie. To oznacza
wzrost zagrożenia utratą pracy na stanowiskach produkcyjnych, wymagających dużej
sprawności i siły. W wyniku wolniejszego tempa wykonywania zadań, w porównaniu do
młodszego personelu, spada też efektywność starzejących się pracowników, którą pracodawca bierze pod uwagę przy zarządzaniu firmą, zwłaszcza gdy przeprowadza restrukturyzację zatrudnienia. Pogorszeniu ulega stan zdrowia, rośnie prawdopodobieństwo zachorowalności i pojawiają się różnego rodzaju dolegliwości, w tym syndrom chronicznego
zmęczenia i meteopatia, które utrudniają osobom starszym wykonywanie pracy zespołowej i źle wpływają na ich kontakty z klientami.
Powodem przedwczesnego obniżania u osób starszych zdolności do pracy są słabnące motywacje i brak aspiracji ze względu na spadek energii, gorsze działanie mechanizmów pobudzenia i wzrost czynników stresogennych. Chociaż stopień ich zaangażowania
w rozwój zawodowy zależy w dużej mierze od trybu życia, jaki prowadzą, temperamentu
i doświadczenia życiowego, to jednak wiadomo, że doznają oni trudności w przyswajaniu
wiedzy i zmniejsza się ich zdolność do zapamiętywania pozyskanych informacji oraz akceptowania zmian, w szczególności technicznych i organizacyjnych. Ludzie starsi mają w sobie
mniej entuzjazmu, wymagają pomocy lub zachęty do podejmowania nowych przedsięwzięć, zwłaszcza że znajdują się na psychicznym etapie oczekiwania na emeryturę (Hrynkiewicz 2012). Ponadto zaczynają wypełniać inne role społeczne, pojawiają się odmienne
problemy i obowiązki, głównie wskutek przemian, zachodzących w otoczeniu zewnętrznym i środowisku rodzinnym (np. usamodzielnienie się dzieci, narodzenie wnuków, śmierć
rodziców), które przyczyniają się do drugorzędnego traktowania spraw zawodowych.
Wśród czynników sprzyjających wcześniejszej dezaktywizacji można wymienić względy
finansowe. Zachętą do zaprzestania świadczenia pracy jest stała emerytura, gwarantująca
pracownikowi bezpieczeństwo socjalne, a także możliwość podjęcia dodatkowego zatrudnienia, niejednokrotnie w szarej strefie, co pozwala osiągnąć wyższe dochody w porównaniu do dotychczasowych zarobków.
Aktywizacja zawodowa osób w fazie późnej dojrzałości i starszych w Polsce
93
Przedstawiony katalog barier — zniechęcających pracodawcę do pozostawiania osób
starszych w zatrudnieniu — dowodzi, że trzeba intensywnie działać w celu zwalczania
negatywnych zjawisk, jakie występują na rynku pracy i zahamować rozwój stereotypowego
myślenia o wieku jako przesłance eliminującej ludzi z życia społeczno-zawodowego (RyszKowalczyk 2008, s. 45). Jednocześnie warto wykorzystywać ich wieloletnie doświadczenie
i wiedzę, aby poprawiać jakość pracy i usprawniać jej organizację. Konieczne jest prowadzenie polityki na rzecz aktywizacji starszych pracowników i ograniczania ich bezrobocia
przez zmianę systemu emerytalnego, opieki zdrowotnej i przyznawania świadczeń socjalnych, promowanie elastycznych form zatrudnienia, poprawę możliwości podejmowania
i kontynuowania różnych zajęć, zapewnianie optymalnych warunków pracy, wdrażanie
procesów innowacyjnych, przeciwdziałanie zachowaniom dyskryminującym, zwiększanie
zdolności do pracy i zachęcanie do kształcenia ustawicznego.
Dzięki realizowaniu zrównoważonej, długoterminowej strategii zapobiegania przedwczesnemu wycofywaniu się z rynku pracy, można zwiększyć społeczną wydajność i zaangażowanie starszych pracowników w budowanie ogólnego dobrobytu. Jeśli wsparcie dla
zapewnienia im aktywności stanie się działaniem priorytetowym wielu podmiotów, w tym
publicznych służb zatrudnienia i jednostek pomocy społecznej, to można spodziewać
się wymiernych efektów w postaci likwidowania pasywnych postaw, wzrostu mobilności
i mniejszych skutków ubocznych pozostawania bez pracy i środków utrzymania. Ważne
jest wspomaganie pracodawców w tworzeniu bądź utrzymaniu miejsc pracy dopasowanych
do umiejętności i predyspozycji osób starszych, aby przestali być postrzegani jako grupa
świadczeniobiorców obciążających budżet państwa. Warto też edukować ogół pracowników w celu budowania więzi międzypokoleniowej, opartej na wzajemnym zrozumieniu
i szacunku, aby relacje w firmie układały się poprawnie i nie dochodziło do sytuacji, że
dezaktywacja starszych osób jest spowodowana zatrudnianiem młodych ludzi (Bałandynowicz-Panfil 2009, s. 16).
Bezrobocie w starszych grupach wieku
Problem bezrobocia grupy osób powyżej 50. roku życia jest o tyle istotny, że stanowi
ona znaczną populację wśród osób pozostających bez pracy. Ze statystyk rynku pracy
wynika, że osoby w przedziale wieku 45–54 lata liczyły w 2000 r. prawie 462 tys., wykazując corocznie tendencję rosnącą. Od 2005 r. następował ich spadek z 660 tys. do niecałych 400 tys. w 2010 r. W I kwartale ubiegłego roku liczba osób w tej grupie wynosiła
blisko 421 tys., zaś w IV kwartale — przeszło 385 tys. osób. Kobiety i mężczyźni stanowili zbliżoną grupę, z niewielką przewagą tych ostatnich. Zdecydowanie mniej bezrobotnych było w przedziale wieku 55–59 lat, ale skala ich systematycznie wzrastała z przeszło
38 tys. w 2000 r. do ponad 162 tys. w 2010 r. W poszczególnych kwartałach minionego
roku mieścili się w przedziale między 165 tys. i 179 tys. osób. Zdecydowaną większość stanowili mężczyźni. Najmniejszą kategorię reprezentowali bezrobotni w wieku 60–64 lata.
Byli to sami mężczyźni, których wielkość w 2000 r. wynosiła przeszło 9 tys., w 2005 r.
— prawie 18 tys., zaś w 2010 r. — niemal 37 tys. Jeszcze większe wartości zostały odnoto-
94
Grażyna Spytek-Bandurska
wane w 2011 r., głównie w IV kwartale — ponad 46 tys. osób. Warto zauważyć, że osoby
powyżej 45. roku życia stanowiły dość liczną kategorię bezrobotnych na tle innych grup
wiekowych. W 2000 r. było ich 509 425, w 2005 r. — 801 334, zaś w IV kwartale 2011 r.
— 611 310 osób. Szczegółowe dane pokazuje tabela 1.
Tabela 1. Bezrobotni zarejestrowani według wieku w latach 2000–2011
Bezrobotni według wieku
Stan w końcu okresu sprawozdawczego
Okresy
Ogółem
15–17
lat
18–24
lata
25–34
lata
35–44
lata
45–54
lata
55–59
lat
60–64
lata
Ogółem
2000
2 702 576
470
823 019
713 210
656 452
461 882
38 299
9 244
2001
3 115 056
256
917 706
836 679
724 427
572 405
52 608
10 975
2002
3 216 958
162
895 629
881 578
721 162
639 326
66 936
12 165
2003
3 175 674
104
825 355
889 853
690 375
674 325
82 363
13 299
2004
2 999 601
3
728 205
844 654
628 473
681 835
101 346
15 085
2005
2 773 000
x
626 108
778 523
567 035
660 180
123 440
17 714
2006
2 309 410
X
476 701
641 554
460 186
576 827
132 671
21 471
2007
1 746 573
X
332 669
485 159
336 904
443 736
124 584
23 521
2008
1 473 752
X
304 553
418 740
273 866
347 923
109 065
19 605
2009
1 892 680
X
425 869
547 837
345 393
404 377
141 448
27 756
2010
1 954 706
X
428 296
570 883
358 777
397 186
162 611
36 953
2011
X
X
X
X
x
x
X
X
I kwartał
2 133 916
X
469 336
631 801
392 580
420 993
177 465
41 741
Il kwartał
1 883 299
X
393 177
558 060
350 107
373 748
166 800
41 407
III kwartał
1 861 689
X
401 545
548 225
346 489
358 205
165 015
42 210
IV kwartał
1 982 676
X
416 077
581 883
373 406
385 315
179 498
46 497
Kobiety
2000
1 491 613
155
443 856
434 632
370 938
230 837
11 195
X
2001
1 642 109
100
474 666
479 884
392 612
278 969
15 878
X
2002
1 645 750
57
448 090
489 736
384 752
302 741
20 374
X
2003
1 634 689
55
415 188
497 910
373 402
322 317
25 817
X
2004
1 568 536
3
377 503
480 517
345 692
332 558
32 263
X
2005
1 486 441
X
335 807
457 573
320 440
332 853
39 768
X
2006
1 305 704
X
274 743
401 185
275 350
308 884
45 542
X
2007
1 017 348
X
200 234
316 467
208 780
247 516
44 351
X
2008
833 435
X
180 324
261 153
165 347
189 817
36 794
X
95
Aktywizacja zawodowa osób w fazie późnej dojrzałości i starszych w Polsce
Bezrobotni według wieku
Stan w końcu okresu sprawozdawczego
Okresy
Ogółem
15–17
lat
18–24
lata
25–34
lata
35–44
lata
45–54
lata
55–59
lat
60–64
lata
2009
966 421
X
222 036
307 482
188 370
201 221
47 312
X
2010
1 014 792
X
231 584
328 291
196 173
197 855
60 889
X
2011
X
X
X
x
x
x
X
X
I kwartał
1 093 698
X
250 983
358 393
211 303
206 245
66 774
X
Il kwartał
1 008 346
X
221 560
333 086
197 099
190 280
66 321
X
IIl kwartał
1 024 573
X
231 239
337 385
200 904
186 741
68 304
X
IV kwartał
1 060 204
X
230 975
347 783
211 164
196 598
73 684
X
Mężczyźni
2000
1 210 963
315
379 163
278 578
285 514
231 045
27 104
9 244
2001
1 472 947
156
443 040
356 795
331 815
293 436
36 730
10 975
2002
1 571 208
105
447 539
391 842
336 410
336 585
46 562
12 165
2003
1 540 985
49
410 167
391 943
316 973
352 008
56 546
13 299
2004
1 431 065
0
350 702
364 137
282 781
349 277
69 083
15 085
2005
1 286 559
X
290 301
320 950
246 595
327 327
83 672
17 714
2006
1 003 706
X
201 958
240 369
184 836
267 943
87 129
21 471
2007
729 225
X
132 435
168 692
128 124
196 220
80 233
23 521
2008
640 317
X
124 229
157 587
108 519
158 106
72 271
19 605
2009
926 259
X
203 833
240 355
157 023
203 156
94 136
27 756
2010
939 914
X
196 712
242 592
162 604
199 331
101 722
36 953
2011
X
X
X
x
x
x
X
X
1 040 218
X
218 353
273 408
181 277
214 748
110 691
41 741
II kwartał
874 953
X
171 617
224 974
153 008
183 468
100 479
41 407
III kwartał
837 116
X
170 306
210 840
145 585
171 464
96 711
42 210
IV kwartał
922 472 X 185 102 234 100 162 242 188 717 105 814 46 497 I kwartał
Źródło: Statystyki rynku pracy, Portal Publicznych Służb Zatrudnienia, www.psz.praca.gov.pl.
Biorąc pod uwagę wiek bezrobotnych i długość pozostawania bez pracy należy zauważyć, że w końcu 2011 r. prawie 80 tys. osób, mających 45–54 lata, nie znajdowało zatrudnienia przez okres 12–24 miesięcy, zaś przeszło 78 tys. — powyżej 24 miesięcy. W tej grupie
przeważały kobiety nad mężczyznami. Wśród starszych bezrobotnych, będących w wieku
55–59 lat, okres pozostawania bez pracy wydłużał się i wynosił 12–24 miesiące dla ponad
37 tys. oraz powyżej 24 miesięcy dla przeszło 44 tys. osób. Porównując strukturę płci,
więcej było mężczyzn niż kobiet. Jeśli chodzi o kategorię wiekową 60–64 lata, to najwięcej
96
Grażyna Spytek-Bandurska
osób pozostawało bez pracy powyżej 24 miesięcy — przeszło 14 tys. Do grupy tej należeli
sami mężczyźni. Warto podkreślić, że starsi bezrobotni znajdowali się w gorszej sytuacji,
gdyż znacznie dłużej byli bez pracy w porównaniu do osób w niższych grupach wiekowych
(np. 5,8% osób w przedziale 18–24 lata i 13,1% w przedziale 25–34 lata pozostawało bez
pracy powyżej 24 miesięcy wobec 31,0% osób mających 60–64 lata). Dokładne wielkości
bezrobotnych w poszczególnych przedziałach czasu dezaktywacji pokazuje tabela 2.
Tabela 2. Bezrobotni według wieku i czasu pozostawania bez pracy w 2011 r.
Wiek
w latach
Liczba
bezrobotnych
Czas pozostawania bez pracy
Stan w dniu 31 grudnia 2011 r.
do 1
miesiąca
3–6
6–12
12–24
pow. 24
Ogółem
Ogółem
1–3
1 982 676
187 291
387 610
347 801
374 737
381 817
303 420
18–24
416 077
46 495
105 402
99 206
73 367
67 560
24 047
25–34
581 883
58 401
114 605
103 494
116 565
112 428
76 390
35–44
373 406
33 833
66 346
60 562
71 401
75 372
65 892
45–54
385 315
32 592
66 515
55 736
72 413
79 657
78 402
55–59
179 498
13 074
28 409
23 556
33 022
37 140
44 297
60–64
46 497
2 896
6 333
5 247
7 969
9 660
14 392
Kobiety
Ogółem
1 060 204
77 153
187 384
190 358
206 240
218 488
180 581
18–24
230 975
19 598
51 876
54 783
44 102
43 226
17 390
25–34
347 783
25 444
59 061
61 389
71 522
74 601
55 766
35–44
211 164
14 372
33 365
34 370
40 317
45 226
43 514
45–54
196 598
13 416
32 016
29 634
37 161
40 920
43 451
55–59
73 684
4 323
11 066
10 182
13 138
14 515
20 460
Mężczyźni
Ogółem
922 472
110 138
200 226
157 443
168 497
163 329
122 839
18–24
185 102
26 897
53 526
44 423
29 265
24 334
6 657
25–34
234 100
32 957
55 544
42 105
45 043
37 827
20 624
35–44
162 242
19 461
32 981
26 192
31 084
30 146
22 378
45–54
188 717
19 176
34 499
26 102
35 252
38 737
34 951
55–59
105 814
8 751
17 343
13 374
19 884
22 625
23 837
60–64
46 497
2 896
6 333
5 247
7 969
9 660
14 392
Źródło: Statystyki rynku pracy, Portal Publicznych Służb Zatrudnienia, www.psz.praca.gov.pl.
Aktywizacja zawodowa osób w fazie późnej dojrzałości i starszych w Polsce
97
Z analizy skali poszukujących pracy wynika, że najwięcej osób w wieku 45 lat i powyżej
było w pierwszym kwartale 2011 r., gdyż stanowili ponad 3,7 tys. wobec blisko 46 tys. ogółu
osób ubiegających się o pracę. Nieznaczny ich spadek następował w kolejnych miesiącach
osiągając w lutym 2012 r. poziom nieprzekraczający 3,4 tys. osób. Poszczególne wielkości
dla tej grupy wiekowej obrazuje tabela 3.
Tabela 3. Poszukujący pracy zarejestrowani w urzędach pracy w latach 2005–2012
Okresy
Poszukujący
pracy
w tym
pracownicy w wieku 45 lat i powyżej
stan w końcu okresu sprawozdawczego
2005
62 107
X
2006
56 768
X
2007
49 360
X
2008
44 409
X
2009
46 176
X
2010
45 506
3 692
2011
39 701
3 387
I kwartał
45 808
3 738
II kwartał
42 925
3 614
III kwartał
41 541
3 440
IV kwartał
39 701
3 387
X
X
styczeń
40 200
3 317
Luty
40 782
3 381
2012
Źródło: Statystyki rynku pracy, Portal Publicznych Służb Zatrudnienia, www.psz.praca.gov.pl.
Polityka rynku pracy w starzejącym się społeczeństwie
Wobec istniejącego problemu bezrobocia osób po 50. roku życia konieczne jest podjęcie odpowiednich działań na rzecz wzrostu ich zatrudnienia. Za celowe należy uznać
realizację polityki publicznej, która będzie przyczyniać się do poprawy warunków pracy,
promocji zatrudnienia i zarządzania wiekiem, podnoszenia kwalifikacji i kompetencji,
zmniejszania kosztów pracy, aktywizacji bezrobotnych, wspierania szczególnych kategorii
pracowników — takich, jak zagrożeni zwolnieniem z pracy, niepełnosprawni i kobiety
— przez rozwój elastycznych form zatrudnienia i organizacji pracy oraz upowszechnianie
usług, pozwalających łączyć obowiązki zawodowe z rodzinnymi. Trzeba korzystać z innowacyjnych metod gospodarowania personelem i kształtowania stosunków międzyludzkich,
które zachęcą do pracy i zmienią nastawienie osób starszych, że są nieopłacalnymi i nie-
98
Grażyna Spytek-Bandurska
przydatnymi pracownikami. Przeciwnie, należy dbać o to, by ich aktywność zawodowa była
wysoka, bo wówczas zmniejszają się wydatki budżetu państwa na świadczenia społeczne,
a tym samym pozostają środki na finansowanie nowych miejsc pracy dla ludzi młodych.
(Schimanek 2006, s.4–6)
Niezbędne jest podtrzymywanie świadomości, że praca stanowi ważny czynnik, mający
wpływ na kształtowanie życia osób dorosłych i wyznaczanie im miejsca w strukturze społecznej, jest zaliczana do jednej z głównych aktywności człowieka, organizuje czas, oddziałuje na warunki bytowe, kondycję biologiczną i osobowość, umożliwia zaspokojenie różnych potrzeb (np. poczucie własnej wartości, samorealizacji, bycie potrzebnym).
Polityka publiczna na rzecz osób starszych wymaga profesjonalnego i szczegółowego
przygotowania wielu podmiotów, w tym instytucji oddziałujących na rynek pracy, które
powinny uwzględniać sytuację jednostki, przedsiębiorstwa i społeczeństwa w kontekście
istniejących problemów i zagrożeń, możliwych do zastosowania rozwiązań i dających się
osiągnąć celów. Przykładowy zestaw elementów — wypełniających poszczególne obszary
— i zachodzące między nimi powiązania na trzech poziomach, zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i zbiorowym, prezentuje wykres 1.
Mając na uwadze fakt, że ochronę istniejących miejsc pracy i tworzenie nowych warunkują kompleksowe działania w sferze gospodarczej, to jednak aktywna polityka rynku
pracy jest potrzebna, gdyż pełni rolę komplementarną, realizując funkcje ekonomiczne
i społeczne. W szczególności przerywa ona stan bezczynności zawodowej i jest pomostem
prowadzącym do zdobycia stałej pracy, podnosi produkcyjność siły roboczej i wpływa
korzystnie na jej mobilność. Ponadto ułatwia pracodawcom znalezienie potrzebnych pracowników, uwalnia ich od kosztów kształcenia i zajmuje się selekcją bezrobotnych pod
kątem gotowości do pracy.
Warto wspomnieć, że w ostatnich latach dokonano kilku reform i przeprowadzono
wiele inicjatyw, aby ograniczyć negatywne skutki starzenia się społeczeństwa i kurczenia
zasobów pracy oraz likwidacji bezrobocia wśród osób powyżej 50. roku życia. W 1999 r.
zaczął obowiązywać nowy, trójfilarowy system emerytalny (repartycyjny, kapitałowy,
dobrowolny), którego istota polega na swoistym wynagradzaniu świadczeniobiorców za
dłuższe pozostawanie w zatrudnieniu przez wypłatę wyższych emerytur z gromadzonych
składek na indywidualnych kontach emerytalnych1. W Narodowym Planie Rozwoju na lata
2007–2013 (MPiPS 2005 ) uznano złą sytuację osób starszych jako jeden z kluczowych
problemów rynku pracy, któremu trzeba zaradzić przez realizację strategicznych prioryte1 Nowy system emerytalny opierał się na pakiecie ustaw ubezpieczeniowych, dotyczących: organizacji i funkcjonowania funduszy emerytalnych, pracowniczych programów emerytalnych, systemu
ubezpieczeń społecznych, emerytur i rent z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, indywidualnych
kont emerytalnych. W ramach systemu wyodrębniono: I filar — obowiązkowy, nadzorowany przez
Zakład Ubezpieczeń Społecznych, w którym składki są przeznaczane na aktualnych emerytów oraz
indywidualne konto dysponenta; II filar — obowiązkowy, nadzorowany przez powszechne towarzystwa emerytalne, w którym składki są inwestowane i wypłacane na emeryturze; III filar — dobrowolny, będący dodatkowym, prywatnym zabezpieczeniem emerytalnym, w którym składki są inwestowane zgodnie z wolą dysponenta; zob. szerzej: Góra, M. (2003) System emerytalny, Warszawa.
Aktywizacja zawodowa osób w fazie późnej dojrzałości i starszych w Polsce
99
tów, dotyczących podnoszenia kwalifikacji zawodowych, mobilności i zatrudnienia, wyrównywania szans kobiet i mężczyzn na rynku pracy. Niska aktywność populacji w wieku
przedemerytalnym została też potwierdzona w Krajowym Planie na Rzecz Zatrudnienia
na lata 2009–2011, (MPiPS 2010) który kładł nacisk na potrzebę prowadzenia szkoleń,
stanowiących ważną usługę ułatwiającą zwalczanie bezrobocia.
Wykres 1. Macierz starzenia się i polityki rynku pracy
Źródło: W trosce o pracę. Raport o Rozwoju Społecznym Polska 2004, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (2004), Warszawa, s. 214.
)ród&o: W trosce o prac!. Raport o Rozwoju Spo"ecznym Polska 2004, Program Narodów
Zjednoczonych
ds. Rozwoju
(2004),
Warszawa,szerzej
s. 214.marginalizację ludzi starszych był 50 PLUS
Ważnym
dokumentem,
traktującym
— Program na rzecz zatrudnienia osób powyżej 50. roku życia, stworzony w 2004 r.2 (MPiPS
2004).
Maj#c na uwadze fakt, !e ochron" istniej#cych miejsc pracy i tworzenie nowych
Program zatwierdzony
przez w
Jerzego
Hausnera,
Ministerstwo
Gospodarki
i Pracy,polityka
Warszawarynku
warunkuj#2 kompleksowe
dzia&ania
sferze
gospodarczej,
to jednak
aktywna
listopad 2004, w: www.mpips.gov.pl, dostęp z dnia 5.11.2012 r.
pracy jest potrzebna, gdy! pe&ni rol" komplementarn#, realizuj#c funkcje ekonomiczne i
spo&eczne. W szczególno$ci przerywa ona stan bezczynno$ci zawodowej i jest pomostem
prowadz#cym do zdobycia sta&ej pracy, podnosi produkcyjno$% si&y roboczej i wp&ywa
100
Grażyna Spytek-Bandurska
Za główny cel programu przyjęto zwiększenie wskaźnika zatrudnienia wśród tej
k­ ategorii bezrobotnych, przy równoczesnym zachowaniu niezbędnego bezpieczeństwa
socjalnego. Do jego osiągnięcia nie jest potrzebna bezpośrednia interwencja państwa,
lecz zastosowanie odpowiednich metod o charakterze systemowym, takich jak: aktywi­
zacja zawodowa, wsparcie dla utrzymania zatrudnienia, ułatwianie powrotu na rynek
pracy. Ich realizacja jest możliwa przez następujące działania: traktowanie priorytetowo
osób w wieku niemobilnym przez urzędy pracy, tworzenie indywidualnych planów rozwoju dla długotrwale bezrobotnych, zachęcanie do czasowego zatrudniania, upowszechnianie pracy tymczasowej, promowanie podejmowania własnej działalności gospodarczej, udzielanie wsparcia osobom zagrożonym zwolnieniami z pracy, monitorowanie
masowych redukcji zatrudnienia, organizowanie szkoleń i pomoc w przekwalifikowaniu
zawodowym.
W 2008 r. został przedstawiony kolejny dokument zwany Solidarność pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+3(www.mpips.gov.pl 2008),
którego celem było zachęcanie pracodawców do utrzymywania w zatrudnieniu starszych
pracowników, a zarazem dążenie do wzrostu poziomu kwalifikacji, umiejętności i efektywności pracy tej grupy wiekowej. Wiadomo, że utrzymanie wysokiego wzrostu gospodarczego w perspektywie najbliższych lat jest w znacznej mierze uzależnione od zwiększenia
wskaźnika zatrudnienia osób niemobilnych. Dlatego istotne jest podejście międzypokoleniowe odnoszące się do różnorakich działań podejmowanych w perspektywie całego
cyklu życia, skoncentrowanych na wczesnym zapobieganiu problemom, związanym z wiekiem, jak chociażby w zakresie ochrony zdrowia czy bezpieczeństwa pracowników. Wśród
naczelnych zadań wymieniono: poprawę warunków pracy, promocję zatrudnienia osób
starszych i zarządzanie wiekiem, zwiększanie kwalifikacji i kompetencji tej grupy społecznej, redukcję kosztów pracy związanych z jej zatrudnianiem, aktywizację bezrobotnych lub
zagrożonych utratą pracy oraz niepełnosprawnych, wzrost możliwości zatrudniania kobiet,
głównie przez rozwój usług umożliwiających łączenie pracy zawodowej z obowiązkami
rodzinnymi.
O zainteresowaniu państwa niekorzystną sytuacją zawodową osób starszych świadczą
dokonane w ostatnich latach zmiany przepisów prawnych. Ustawa z dnia 30 kwietnia
2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (Dz.U. z 2004 r., Nr 120, poz. 1252 z późn.
zm.) wydłużyła z 2 do 4 lat okres ochronny osobom w wieku przedemerytalnym, określony
w art. 39 kodeksu pracy. Zatem wzmożona gwarancja zatrudnienia polega na tym, że
pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie
więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia
mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. Jednak to rozwiązanie jest
krytykowane, gdyż przynosi odwrotny skutek od zamierzonego. Narzucanie nadmiernej
ochrony prawnej zniechęca pracodawców do nawiązywania lub kontynuowania stosunku
pracy z osobami starszymi przez dość długi czas, jak na obecne warunki gospodarcze
3
Program przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 17 października 2008 r., Warszawa 2008,
w: www.mpips.gov.pl, dostęp z dnia 5.11.2012 r.
Aktywizacja zawodowa osób w fazie późnej dojrzałości i starszych w Polsce
101
i tempo przemian, a w rezultacie osłabia ich pozycję na rynku pracy i prowadzi do wzrostu
bezrobocia.
W 2008 r. znowelizowano ustawę z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia
i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2009 r. Nr 6, poz. 33). Celem zmiany było obniżenie
kosztów zatrudniania starszych pracowników przez zwolnienie pracodawców z obowiązku
odprowadzania składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w przypadku przyjęcia do pracy bezrobotnego, który ukończył 50 lat, zarejestrowanego w urzędzie pracy przez co najmniej 30 dni. Jednak wprowadzony przywilej
ma charakter czasowy i można z niego korzystać przez 12 miesięcy od podpisania z kandydatem umowy o pracę, co jest niewystarczającym profitem dla pracodawcy. Większe
zainteresowanie wzbudza zniesienie nakazu opłacania tych składek wobec zatrudnionych
mężczyzn po 60. roku życia i kobiet powyżej 55 lat. Pracodawcy pozytywnie też odbierają
zmianę w art. 92 kodeksu pracy, polegającą na skróceniu z 33 do 14 dni okresu finansowania pracownikowi, który ukończył 50. rok życia, wynagrodzenia chorobowego za czas
niezdolności do pracy. Kolejne zmiany były podyktowane koniecznością większego zwrócenia uwagi na podniesienie aktywności szkoleniowej osób starszych. Pracownicy mający
45 i więcej lat mogą zdobywać dodatkowe kwalifikacje przez udział w różnych formach,
umożliwiających rozwój zawodowy, finansowanych z Funduszu Pracy. Warunkiem ubiegania się o środki jest posiadanie statusu poszukującego pracy, co uprawnia osobę do
starania się o pokrycie kosztów szkoleń i studiów podyplomowych, a także kosztów przejazdów, wyżywienia i zakwaterowania do określonej przez starostę wysokości przeciętnego
wynagrodzenia, gdy z inicjatywą występuje sam zainteresowany bądź o pokrycie całości
kosztów w sytuacji skierowania przez urząd pracy.
Niezależnie od dokonywanych ostatnio celowych nowelizacji przepisów, mających
wspierać osoby starsze, istnieją rozwiązania prawne dotyczące aktywnych instrumentów
rynku pracy, które odgrywają szczególną rolę w pomaganiu tej kategorii społecznej przetrwać okres impasu i chronią przed postępującą marginalizacją. W wyjątkowo niekorzystnej sytuacji znajdują się bezrobotni powyżej 50. roku życia, dla których jest przewidziana
specjalna pomoc, aby skuteczniej mogli oni konkurować o zatrudnienie dla siebie, odzyskać poczucie bezpieczeństwa socjalnego i korzystać z równości szans w dostępie do dóbr
i usług. Wiadomo, że podstawowym wyznacznikiem sukcesu z zastosowania działań aktywizujących wobec tej grupy podwyższonego ryzyka jest podjęcie zatrudnienia. Pracodawcy
na ogół lepiej oceniają bezrobotnych, którzy korzystają z różnych instrumentów rynku
pracy. Chociaż trudno jest mierzyć ich efektywność i przesądzić, jakie w rzeczywistości
czynniki wpłynęły na fakt uzyskania pracy, to nie sposób pominąć pozytywnego oddziaływania narzędzi aktywizacji zawodowej w zwalczaniu bezrobocia.
Niezwykle istotny jest trafny wybór najbardziej pożądanych usług i instrumentów
wsparcia dla osób starszych, właściwy dobór uczestników programów i uwzględnianie
potrzeb lokalnych rynków pracy. Należy podejmować działania, które pozwolą niwelować
niedopasowania strukturalne i zrównoważą podaż ze zmieniającym się popytem na pracę.
Konieczne jest zaopatrzenie tych bezrobotnych w kompetencje, wymagane na współczesnym rynku. (Spytek-Bandurska 2010)
102
Grażyna Spytek-Bandurska
Należy promować kształcenie osób starszych, w tym upowszechniać szkolenia i doskonalenie zawodowe dorosłych, gdyż nie zawsze są one zmotywowane do rozpoczynania
nowych przedsięwzięć w sferze pracy, szukania pomysłów na zmianę zawodu, przekwalifikowania się, zdobywania kolejnych doświadczeń. W rezultacie trudniej im konkurować
z młodszymi pracownikami. Z jednej strony mogą oni wzbudzać szacunek i uznanie wśród
otoczenia, z drugiej zaś bywają narażeni na krytykę wskutek trudności adaptacyjnych i stagnacji. Dlatego ważne jest inwestowanie we własny rozwój zawodowy poprzez kształcenie
ustawiczne, aby stawać się bardziej konkurencyjnym na rynku pracy i tym sposobem nie
dopuszczać do marginalizacji i stygmatyzacji. (Jeruszka 2002)
Usługi i instrumenty rynku pracy
— analiza przydatności dla populacji 50+
W szczególności szkolenia stanowią pożądaną usługę rynku pracy, która przynosi
wiele korzyści bezrobotnym, albowiem mogą oni systematycznie poszerzać swoje kompetencje i oferować wiedzę oraz umiejętności na odpowiednim poziomie, zgodnym nie
tylko z oczekiwaniami pracodawców, ale też kierunkiem właściwym do przemian zachodzących w życiu społeczno-gospodarczym. Dzięki temu stają się oni bardziej konkurencyjni i wzrasta prawdopodobieństwo pozyskania przez nich zatrudnienia. Istotą szkoleń
jest pomoc w zdobyciu nowych kwalifikacji zawodowych, zintensyfikowanie aktywności ich uczestników oraz zwiększenie szans na znalezienie pracy. Ich założeniem jest
także kształtowanie właściwych postaw, zapewnianie uczestnictwa w grupie i ułatwianie
nawiązywania kontaktów, motywowanie do działania, sprzyjanie lepszej organizacji czasu
i osiąganiu konkretnych celów. Szkolenia wpływają pozytywnie na bezrobotnych, gdyż
umożliwiają im uzyskać status osoby uczącej się i poprawić swoją pozycję w środowisku. Istotne znaczenie ma odpowiednie przygotowanie i realizacja planów edukacyjnych,
w tym wybór zakresu, poziomu, form i metod kształcenia oraz wszechstronna analiza
rynku, uwzględniająca potencjał bezrobotnych i możliwości zatrudnienia. Jeśli nie ma
zbyt dużych szans na uzyskanie pracy, a wśród zainteresowanych szkoleniem znajdują się
reprezentanci różnych profesji, to wówczas wyzwaniem jest przedstawienie optymalnej
oferty, która zachęci do uzupełniania kwalifikacji, zdobywania nowego zawodu, wzbogacania swej wiedzy, mimo osiągniętego wieku i życiowej dojrzałości. (zob. Błędowski
2008)
Instrumentem właściwym dla bezrobotnych powyżej 50. roku życia jest dofinansowanie
wyposażenia miejsca pracy. Ta forma pomocy powinna stanowić zachętę dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą do zwiększania zatrudnienia, a jednocześnie
sprzyjać unowocześnianiu firm i zwiększaniu ich konkurencyjności. Jeśli zostaną spełnione
warunki do otrzymania pomocy, określone przez starostę w ramach realizowanej polityki
rynku pracy, to może on zrefundować przedsiębiorcy ze środków Funduszu Pracy koszty
wyposażenia (nowego) lub doposażenia (istniejącego) stanowiska pracy dla skierowanego
bezrobotnego w wysokości określonej w umowie, nie wyższej jednak niż 6-krotność przeciętnego wynagrodzenia, przyjmowana na dzień zawarcia umowy.
Aktywizacja zawodowa osób w fazie późnej dojrzałości i starszych w Polsce
103
Jeżeli bezrobotny ma pomysł na własny biznes, posiada odpowiednią wiedzę i umiejętności, jest w stanie określić potrzeby lokalnego środowiska w zakresie oferowanych dóbr
lub usług, to może uzyskać wsparcie finansowe na rozpoczęcie indywidualnej działalności
gospodarczej. Starosta ma bowiem prawo przyznać mu jednorazowo środki na realizację swojego przedsięwzięcia, w tym na pokrycie kosztów pomocy prawnej, konsultacji
i doradztwa, w wysokości określonej w umowie, nie wyższej jednak niż 6-krotność przeciętnego wynagrodzenia. O subsydiowanie może występować zarówno osoba od niedawna
zarejestrowana w urzędzie pracy, jak i zakwalifikowana do grupy zwiększonego ryzyka,
która od dłuższego czasu ma duże problemy ze znalezieniem zatrudnienia. Podstawowym
wymogiem, jaki trzeba spełnić, jest kontynuowanie działalności gospodarczej przez okres
nie krótszy niż 24 miesiące oraz wypełnianie innych postanowień umowy, dotyczących
przyznania środków z Funduszu Pracy.
Jednym z instrumentów rynku pracy jest zwrot kosztów poniesionych z tytułu opłaconych składek na ubezpieczenia społeczne w związku z zatrudnianiem skierowanych
bezrobotnych. Starosta może zawrzeć z pracodawcą umowę przewidującą jednorazową
refundację, jeśli ten zatrudniał skierowanego bezrobotnego w pełnym wymiarze czasu
pracy przez okres co najmniej 12 miesięcy, a także po upływie wymaganych 12 miesięcy
zatrudnienia skierowany bezrobotny jest nadal zatrudniony.
Inną formą wsparcia jest dodatek aktywizacyjny, który przysługuje bezrobotnemu
uprawnionemu do zasiłku, jeżeli w wyniku skierowania przez urząd pracy podjął zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy, obowiązującym w danym zawodzie lub służbie
i otrzymuje niższą płacę od minimalnego wynagrodzenia za pracę, bądź z własnej inicjatywy rozpoczął pracę zarobkową. Dodatek aktywizacyjny jest obligatoryjnym świadczeniem pieniężnym, zachęcającym do poszukiwania zatrudnienia, nawet niżej opłacanego,
którego kwota jest uzależniona od wysokości i długości należnego zasiłku dla bezrobotnych. Jego znaczenie jest o tyle istotne, że wpływa na aktywność zawodową w sytuacji,
gdy oferowane zajęcia nie są zbyt atrakcyjne finansowo, zmniejsza skłonność do podejmowania nielegalnego zatrudnienia i zwalcza nieuczciwe praktyki. Szczególnie osoby starsze
powinny interesować się dodatkiem aktywizacyjnym, gdyż mają szanse wykonywać pracę,
która stwarza im zupełnie inne perspektywy niż stan bierności zawodowej.
Na uwagę zasługują programy specjalne, oznaczające zespół działań realizowanych
przez starostę, adresowane do różnych kategorii osób wyłonionych w oparciu o dokonane
analizy i prognozy lokalnego rynku pracy, mające na celu dostosowanie posiadanych lub
zdobycie nowych kwalifikacji i umiejętności zawodowych, zgodnie z oczekiwaniami pracodawcy oraz wsparcie zagrożonych likwidacją lub istniejących i tworzonych miejsc pracy.
Ich istotą jest kreowanie innowacyjnych rozwiązań na rzecz zatrudnienia i doboru grupy,
wymagającej większej i bardziej ukierunkowanej pomocy oraz określenia organizacyjnej
formy realizacji programu, aby zwiększyć efektywność świadczonych usług i w rezultacie poprawić sytuację lokalnej społeczności. Programy specjalne powinny przyczynić się
do skuteczniejszego przeciwdziałania negatywnym zjawiskom, spowodowanym brakiem
pracy, albowiem mają one dostosowywać zakres i formy wsparcia do cech społecznodemograficznych danej populacji, nie tylko ze względu na wiek, ale również płeć, niepeł-
104
Grażyna Spytek-Bandurska
nosprawność, wykształcenie, miejsce zamieszkania, a także uwarunkowania gospodarcze
i rozwój infrastrukturalny regionów (województw, powiatów, gmin). Dzięki programom
specjalnym można lepiej wykorzystać różne, niestandardowe metody i narzędzia aktywizacyjne oraz dopasować je do indywidualnych potrzeb określonych grup i jednostek, a także
łączyć tradycyjne usługi ze specyficznymi rozwiązaniami bądź obejmować każdego zainteresowanego kilkoma formami pomocy przy równoczesnym wzmacnianiu całokształtu
działań niezbędnymi elementami wspierającymi zatrudnienie.
Programem specjalnym powinno się w pierwszej kolejności objąć bezrobotnych i poszukujących pracy, wobec których stosowane usługi i instrumenty rynku pracy okazały się
niewystarczające do podjęcia bądź utrzymania zatrudnienia. Wiele uwagi trzeba poświęcić
trafnemu wyborowi osób do programu, zwłaszcza gdy mają powyżej 50. roku życia. W tym
celu pomocna jest ocena ich predyspozycji psychofizycznych, kwalifikacji i doświadczenia
zawodowego oraz umiejętności, a także rozpoznanie możliwych do wystąpienia barier
utrudniających zachowanie miejsc pracy dla tej kategorii społecznej.
Ważnym instrumentem, aktywizującym bezrobotnych, będących w szczególnej sytuacji
na rynku pracy, jest prowadzenie spółdzielni socjalnej, która stanowi wspólne przedsiębiorstwo o charakterze gospodarczym, oparte na osobistej pracy członków (Dz.U. z 2006 r.
Nr 94, poz. 651 z późn. zm.).
Działa ona na rzecz społecznej reintegracji jej członków, rozumianej jako przedsięwzięcia, mające na celu odbudowanie i podtrzymanie umiejętności uczestniczenia w życiu
społeczności lokalnej i pełnienia ról społecznych w miejscu pracy, zamieszkania lub
pobytu, a także zawodowej reintegracji, oznaczającej działania polegające na odbudowaniu i podtrzymaniu zdolności do samodzielnego świadczenia pracy.
Spółdzielnia socjalna może prowadzić działalność społeczną i oświatowo-kulturalną
na rzecz swoich członków oraz ich środowiska lokalnego, a także działalność społecznie użyteczną w sferze zadań publicznych, obejmujących między innymi: pomoc rodzinom i osobom w trudnej sytuacji życiowej; ochronę i promocję zdrowia; naukę; rynek
pracy; kulturę i sztukę; ekologię; ratownictwo; rozwijanie kontaktów i współpracy między
społeczeństwami; wspomaganie rozwoju gospodarczego, w tym przedsiębiorczości; upowszechnianie równych praw kobiet i mężczyzn; ochronę konsumentów; rozwój wspólnot
i społeczności lokalnych. Zakres tych zadań określa szczegółowo ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. z 2003 r. Nr 96,
poz. 873 z późn. zm. ) W celu zdobywania nowych doświadczeń, umacniania swej pozycji ekonomicznej i budowania wizerunku, spółdzielnia socjalna powinna starać się tworzyć partnerstwa na rzecz realizowania różnych inicjatyw wspólnie z innymi podmiotami
gospodarczymi.
Osoby starsze powinny wyrażać zainteresowanie tą formą aktywności, albowiem między spółdzielnią socjalną a jej członkiem jest nawiązywana spółdzielcza umowa o pracę,
będąca stosunkiem pracowniczym, gwarantującym szereg przywilejów i praw. Ponadto jest
przewidziana zachęta ekonomiczna do prowadzenia działalności spółdzielczej poprzez
subsydiowanie z Funduszu Pracy składek ubezpieczeniowych członków, w części odpowiadającej obciążeniom pracownika oraz kosztom osobowym pracodawcy, przez okres
Aktywizacja zawodowa osób w fazie późnej dojrzałości i starszych w Polsce
105
24 miesięcy od dnia zatrudnienia oraz w połowie tej wysokości przez kolejne 12 miesięcy,
do kwoty równej miesięcznej składki, której podstawą wymiaru jest minimalne wynagrodzenie za pracę. Finansowanie następuje na mocy umowy zawartej między spółdzielnią
a starostą, właściwym dla jej siedziby. Co więcej, starosta może przyznać bezrobotnemu
jednorazowo środki z Funduszu Pracy na podjęcie działalności gospodarczej w ramach
spółdzielni socjalnej, w tym na pokrycie kosztów pomocy prawnej, konsultacji i doradztwa,
w wysokości określonej w umowie. Jednak wsparcie nie może przekraczać 3-krotnego
przeciętnego wynagrodzenia na jednego członka założyciela oraz 2-krotnego przeciętnego
wynagrodzenia na jednego członka przystępującego do funkcjonującej już spółdzielni.
Należy promować spółdzielczość socjalną, albowiem zapewnia ona bezpieczeństwo
socjalne osobom wymagającym wsparcia, a jednocześnie umożliwia im aktywny udział
w życiu społecznym i gospodarczym. Wymaga determinacji i dużego zaangażowania, ale
też daje podstawy do indywidualnego rozwoju zawodowego.
Kolejnym instrumentem, wspierającym bezrobotnych powyżej 50. roku życia, jest przygotowanie zawodowe dorosłych. Odbywa się ono w formie praktycznej nauki zawodu.
Umożliwia ona przystąpienie do egzaminu kwalifikacyjnego na tytuł zawodowy lub egzaminu czeladniczego, trwającej od 12 do 18 miesięcy, a także przyuczenia dorosłych do
pracy, dzięki czemu zdobędą oni wybrane kwalifikacje zawodowe lub umiejętności, niezbędne do wykonywania określonych zadań — właściwych dla danej profesji, występującej
w klasyfikacji zawodów — i specjalności dla potrzeb rynku pracy, które trwa od 3 do
6 miesięcy.
Podstawą skierowania do odbycia przygotowania zawodowego dorosłych jest wniosek
bezrobotnego lub specjalisty do spraw rozwoju zawodowego. Natomiast zasady realizacji
tego przygotowania są ustalane w umowie cywilnoprawnej między starostą i pracodawcą,
do której może przyłączyć się instytucja szkoleniowa, jako trzecia strona. W celu zachęcenia pracodawcy do organizowania kształcenia w miejscu pracy, uzyskuje on ze środków
Funduszu Pracy refundację kosztów, poniesionych na uczestnika, obejmujących między
innymi: materiały i surowce, eksploatację maszyn i urządzeń, odzież roboczą, posiłki regeneracyjne i inne środki niezbędne do przeprowadzenia programu, określającego warunki
nabywania umiejętności praktycznych oraz zdobywanie wiedzy teoretycznej, niezbędnych
do wykonywania zadań zawodowych, w wymiarze do 2% przeciętnego wynagrodzenia za
każdy pełny miesiąc realizacji przygotowania zawodowego.
Jeżeli uczestnik skierowany przez starostę ukończył program praktycznej nauki zawodu
lub przyuczenia do pracy i zdał stosowny egzamin, to pracodawcy przysługuje jednorazowa premia w wysokości 400 zł za każdy pełny miesiąc, wypłacana ze środków Funduszu
Pracy jako rodzaj dodatkowej zachęty finansowej, która ma skłaniać do korzystania z tego
instrumentu aktywizowania bezrobotnych i tworzenia nowych miejsc pracy. Natomiast
uczestnik otrzymuje stypendium w wysokości 120% zasiłku dla bezrobotnych, pod warunkiem że liczba godzin kształcenia nie jest niższa niż 150 godzin miesięcznie.
Ważne jest upowszechnianie uczestnictwa dorosłych w kształceniu zawodowym dostosowanym do potrzeb pracodawców w celu zachęcania osób zagrożonych marginalizacją
ze względu na wiek do pozyskiwania nowych kwalifikacji i umiejętności. Dzięki realizacji
106
Grażyna Spytek-Bandurska
praktycznego nauczania w miejscu pracy wzrastają szanse bezrobotnych na uzyskanie stałego zatrudnienia i stają się oni bardziej mobilni na rynku pracy. Atutem tego instrumentu
jest istnienie dwóch wariantów kształcenia, co pozwala na bardziej elastyczne dostosowanie oferty do oczekiwań zainteresowanych podmiotów i uwarunkowań lokalnego środowiska. Konieczność wyznaczenia opiekuna jest dobrym rozwiązaniem dla bezrobotnych,
nie tylko ze względu na zapewnienie im bezpieczeństwa pracy, ale również ułatwienie
przezwyciężenia różnych obaw, czy nowe wymagania nie przewyższą ich zdolności uczenia
się. Natomiast brak obowiązku utrzymania przez pewien czas uczestników w zatrudnieniu,
pokrywanie wydatków i oferowanie jednorazowej premii, to zachęty dla pracodawców, aby
bardziej angażowali się w przygotowanie zawodowe dorosłych. Podobnie wypłata należności instytucji szkoleniowej jest motywacją do włączania się jej w realizowanie kształcenia. Natomiast zagrożeniem dla powodzenia tego instrumentu jest nazbyt skomplikowany
i zbiurokratyzowany tryb postępowania, wiążący się z dodatkowymi nakładami o charakterze organizacyjno-czasowym.
Tradycyjnymi instrumentami aktywizowania grup szczególnie zagrożonych bezrobociem są prace interwencyjne i roboty publiczne. Zachętę do ich stosowania stanowi pomoc
finansowa dla pracodawców, którym są częściowo refundowane koszty pracy. W przypadku prac interwencyjnych starosta zwraca do określonej wysokości wydatki poniesione
na wynagrodzenia, nagrody oraz składki na ubezpieczenia społeczne. Kwota zwrotu jest
ustalana w zależności od wymiaru czasu pracy (pełen lub część etatu), kategorii bezrobotnych (wiek, stan zdrowia), rodzaju wykonywanych uprzednio zadań i długości trwania
skierowania, które może wynosić do 6, 12, 18 lub 24 miesięcy, a nawet 4 lat. Dla osiągania większej efektywności ważny jest trafny dobór osób do zatrudnienia subsydiowanego,
zwłaszcza gdy są starsi, nie posiadają stosownych kwalifikacji zawodowych, pozostają długotrwale bez pracy, są niepełnosprawni. Warunkiem realizacji prac interwencyjnych jest
zawarcie umowy między starostą i pracodawcą, w której ustanawia się prawa i obowiązki
stron. Natomiast podstawą zatrudnienia bezrobotnych jest umowa o pracę, gwarantująca
szereg przywilejów pracowniczych.
Jeżeli pracodawca bezpośrednio po zakończeniu prac interwencyjnych trwających co
najmniej 6 miesięcy zatrudnia skierowanego bezrobotnego przez okres dalszych 6 miesięcy i po upływie tego okresu dalej go zatrudnia w pełnym wymiarze czasu pracy, to
starosta może mu przyznać jednorazową refundację w wysokości nie wyższej niż 150%
przeciętnego wynagrodzenia obowiązującego w dniu spełnienia tego warunku. Ponadto
starosta może zrefundować przedsiębiorcy koszty wyposażenia i doposażenia stanowiska
pracy dla bezrobotnych powyżej 50. roku życia, skierowanych do prac interwencyjnych.
Roboty publiczne oznaczają zatrudnienie osoby w okresie nie dłuższym niż 12 miesięcy
przy wykonywaniu prac organizowanych przez gminy, organizacje pozarządowe statutowo zajmujące się problematyką: ochrony środowiska, kultury, oświaty, kultury fizycznej
i turystyki, opieki zdrowotnej, bezrobocia oraz pomocy społecznej, a także spółki wodne
i ich związki, jeżeli prace te są finansowane, nawet częściowo, ze środków samorządu
terytorialnego, budżetu państwa, funduszy celowych, organizacji pozarządowych, spółek
wodnych.
Aktywizacja zawodowa osób w fazie późnej dojrzałości i starszych w Polsce
107
W celu zainteresowania tą formą aktywności, starosta zwraca organizatorowi robót
publicznych, przez okres do 6 miesięcy, część kosztów poniesionych na wynagrodzenia,
nagrody oraz składki na ubezpieczenia społeczne w wysokości uprzednio uzgodnionej,
nieprzekraczającej jednak kwoty ustalonej jako iloczyn liczby zatrudnionych w miesiącu
w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy oraz 50% przeciętnego wynagrodzenia,
obowiązującego w ostatnim dniu zatrudnienia każdego rozliczanego miesiąca i składek
ubezpieczeniowych od refundowanego wynagrodzenia. Istnieje możliwość wydłużenia do
12 miesięcy okresu zwrotu kosztów, w maksymalnej wysokości przeciętnego wynagrodzenia i składek na ubezpieczenia społeczne za każdego bezrobotnego, jeżeli refundacja
obejmuje wydatki poniesione za co drugi miesiąc zatrudnienia. Starosta może przyznawać
zaliczki ze środków Funduszu Pracy na poczet wypłaty świadczeń.
Tryb postępowania przy robotach publicznych jest analogiczny, jak w przypadku prac
interwencyjnych. Po złożeniu wniosku przez organizatora, zostaje zawarta między nim
i starostą umowa cywilna, określająca w szczególności: liczbę bezrobotnych i okres, na jaki
zostaną zatrudnieni; rodzaj i miejsce wykonywania robót publicznych; niezbędne lub pożądane kwalifikacje zawodowe; terminy i wysokość refundowanych świadczeń; obowiązek
informowania o wcześniejszym rozwiązaniu umowy o pracę ze skierowanym bezrobotnym.
Organizator nie musi samodzielnie realizować robót publicznych, lecz może wskazać pracodawcę, u którego będą one wykonywane.
Walorem prac interwencyjnych i robót publicznych jest refundowanie części kosztów
podmiotom decydującym się na zatrudnianie bezrobotnych, których perspektywy znalezienia pracy na otwartym rynku są niewielkie. Chronią one przed bezczynnością zawodową,
utratą kwalifikacji i wyobcowaniem, pozwalają uzyskiwać dochody i podnosić standard
życia. Bazując na bogatym doświadczeniu urzędów pracy w stosowaniu tych instrumentów, powinno się podejmować nowatorskie przedsięwzięcia, aby oferowane wsparcie było
bardziej atrakcyjne i w większym stopniu wpływało na poprawę sytuacji osób starszych.
Kolejną formą aktywizacji adresowaną do bezrobotnych bez prawa do zasiłku, w tym
osób powyżej 50. roku życia są prace społecznie użyteczne. Do ich wykonywania mogą też
być kierowani uczestnicy kontraktu socjalnego, indywidualnego programu usamodzielniania, lokalnego programu pomocy społecznej lub indywidualnego programu zatrudnienia
socjalnego, jeżeli zostali oni skierowani przez powiatowy urząd pracy. Bezrobotne kobiety
są objęte ochroną, gdyż istnieje zakaz ich angażowania do zadań uznanych za szczególnie
uciążliwe lub szkodliwe dla zdrowia (np. związane z wysiłkiem fizycznym, transportem
ciężarów, wymuszoną pozycją ciała, kontaktem ze szkodliwymi czynnikami biologicznymi,
narażeniem na działanie niebezpiecznych substancji chemicznych).
Organizacją prac społecznie użytecznych zajmuje się gmina. Są one realizowane w jednostkach pomocy społecznej, organizacjach lub instytucjach statutowo realizujących zadania o charakterze charytatywnym lub na rzecz społeczności lokalnej. Odbywają się na terenie, gdzie bezrobotny mieszka lub przebywa, w wymiarze nieprzekraczającym 10 godzin
w tygodniu.
Jeśli chodzi o tryb postępowania, to gmina sporządza roczny plan potrzeb w zakresie
wykonywania prac społecznie użytecznych, określając rodzaje zadań, liczbę bezrobotnych,
108
Grażyna Spytek-Bandurska
czas pracy w ujęciu godzinowym, a następnie przesyła go właściwemu miejscowo staroście oraz kierownikowi ośrodka pomocy społecznej. W dalszej kolejności starosta zawiera
z gminą porozumienie, będące kluczowym dokumentem, wskazującym zasady realizacji
prac społecznie użytecznych oraz prawa i obowiązki stron. Kierownik ośrodka pomocy
społecznej przesyła gotową listę bezrobotnych do właściwego miejscowo powiatowego
urzędu pracy. Decyzję w sprawie skierowania do prac podejmuje starosta, który ustala,
czy stanowią one optymalny rodzaj pomocy dla konkretnej osoby, biorąc pod uwagę
racjonalność gospodarowania środkami Funduszu Pracy, dobro społeczności lokalnej oraz
potrzeby aktywizacji zawodowej.
Gmina przydziela bezrobotnemu zadania, uwzględniając jego wiek, stan zdrowia
i posiadane kwalifikacje; poucza go o konieczności przestrzegania, ustalonego porządku
i dyscypliny w miejscu realizacji prac; stwarza odpowiednie warunki do ich wykonywania;
zapoznaje z przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy. Strony łączy stosunek cywilnoprawny, który może zawierać elementy charakterystyczne dla zatrudnienia pracowniczego.
Bezrobotnemu przysługuje świadczenie w wysokości nie niższej niż 6 zł za każdą godzinę
wykonywania prac społecznie użytecznych. Jego wypłaty w okresach miesięcznych z dołu
dokonuje gmina lub podmiot, w którym odbywają się te prace. Starosta refunduje ze
środków Funduszu Pracy do 60% minimalnej kwoty świadczenia przysługującego bezrobotnemu.
Prace społecznie użyteczne pozwalają na bardziej trafne kierowanie wsparcia socjalnego do osób, które mają duże problemy ze znalezieniem zatrudnienia i niejednokrotnie
są zmuszone pracować w szarej strefie. Ich celem jest nie tylko przerwanie bezczynności
bezrobotnych, ale też ułatwienie integracji z otoczeniem.
Należy podkreślić, że w 2011 r. różnego rodzaju działaniami aktywizacyjnymi objęto
63,7 tys. osób powyżej 50. roku życia, które stanowiły 19,7% wszystkich zaktywizowanych bezrobotnych. Ich liczba zmniejszyła się o 54,5 tys., to jest o 46,1% w porównaniu
do 2010 r. Największym zainteresowaniem cieszyły się prace społecznie użyteczne, które
rozpoczęło 18,8 tys. osób powyżej 50. roku życia (4,5% odpływu z bezrobocia), staże
rozpoczęte przez 10,6 tys. (2,5%) i roboty publiczne, które rozpoczęło 10,3 tys. (2,5%).
Warto dodać, że priorytetem wydatkowania rezerwy Funduszu Pracy były programy specjalne kierowane między innymi do bezrobotnych, którzy ukończyli 50 lat. (MPiPS 2011,
s. 11–12)
Elastyczne formy zatrudnienia
a aktywizacja zawodowa populacji 50+
Poza wskazanymi instrumentami aktywizacji osób starszych borykających się z problemem bezrobocia, ważne jest korzystanie z różnych, elastycznych form pracy, które dają
pracodawcy więcej swobody w kształtowaniu zatrudnienia. Do tego potrzebne jest odpowiednie zarządzanie wiekiem w firmie, a więc podejmowanie działań pozwalających na
bardziej efektywne gospodarowanie pracownikami. W obliczu nasilających się przemian
społecznych i ekonomicznych, w tym postępujących zmian demograficznych, nieuniknione
Aktywizacja zawodowa osób w fazie późnej dojrzałości i starszych w Polsce
109
jest odchodzenie od tradycyjnego modelu pracy (najemnej, zależnej, podporządkowanej,
bezterminowej, wykonywanej na pełen etat, w stałych godzinach i określonym miejscu)
na rzecz przyjmowania narzędzi umożliwiających wzrost mobilności i wydajności zasobów
pracy, lepszego wykorzystania ich potencjału, a także usprawnienia przejścia ze stanu
wyobcowania i niechęci do adaptacji i samozadowolenia.
Pracodawcy nie chcą zawierać klasycznych umów o pracę ze starszymi osobami w obawie, że mogą oni nie spełniać wszystkich oczekiwań w porównaniu do personelu, który
nie ma problemów ze znalezieniem jakiegokolwiek zajęcia. Dlatego jedną z opcji wzrostu
aktywności zawodowej tej grupy pracowników jest rozwijanie elastyczności i atypowych
form pracy, aby stanowiły kompromis między autonomią woli stron w kształtowaniu podstaw i warunków zatrudnienia a bezpieczeństwem socjalnym.
Dużą popularnością cieszą się terminowe umowy o pracę, to jest zawierane na okres
próbny, czas określony, czas wykonania określonej pracy, w celu zastępstwa nieobecnego
pracownika. Powszechnie są też stosowane cywilne stosunki prawne, głównie umowy
o dzieło i zlecenia, oparte na równorzędności podmiotów i autonomii woli stron w kształtowaniu warunków realizacji zadań. Pracodawcy wykorzystują te formy na szeroką skalę,
gdyż dzięki nim optymalizują zatrudnienie redukując koszty pracy, rekrutując osoby na
ściśle wyznaczony czas, kończąc współpracę bez podawania przyczyn swej decyzji i stosowania długiego okresu wypowiedzenia(Bąk 2006, Pisarczyk 2006).
Spore zainteresowanie wzbudza formuła pracy tymczasowej, która polega na zatrudnianiu przez agencję osób wyłącznie w celu skierowania ich do wykonywania zadań na
rzecz innego podmiotu. Nie daje ona gwarancji stałego zatrudnienia, charakteryzuje się
krótkotrwałością i ulega częstemu ponawianiu, ale ułatwia zdobycie jakiejkolwiek pracy
i pozyskanie dochodów. Chociaż elastyczność pracy tymczasowej nie jest powszechnie
akceptowana, to jednak warto docenić fakt, że zwiększa ona prawdopodobieństwo zatrudnienia niektórych grup społecznych, w tym starszych pracowników. Należy ją traktować
jako przejściowy sposób zarobkowania, a nie docelowy model kariery zawodowej (Spytek‑Bandurska, Szylko-Skoczny 2008).
Jeśli osoby starsze mają pracować dłużej, to należy zapewnić im odpowiedni standard
i wygodę w świadczeniu pracy, zwłaszcza gdy wskazują na trudności z przemieszczaniem
się, pogarszanie się stanu zdrowia, dalekie dojazdy do pracy bądź konieczność pomagania
swoim członkom rodziny w wychowywaniu dzieci lub dodatkowego zarobkowania poprzez
sprawowanie prywatnej opieki nad chorymi lub małoletnimi. Właściwym rozwiązaniem
jest telepraca, która umożliwia zorganizowanie stanowiska pracy w miejscu zamieszkania,
przy wykorzystaniu środków komunikacji elektronicznej. Jej wdrożenie przynosi szereg
korzyści, gdyż pozwala na elastyczne ukształtowanie warunków zatrudnienia, w tym swobodną organizację czasu pracy, zwiększenie wydajności, zmniejszenie kosztów prowadzenia działalności w wielu obszarach funkcjonowania firmy, a także poprawia dostępność
i efektywność wielu usług, co przekłada się na wzrost dochodów, tworzenie miejsc pracy
i zmniejszanie bezrobocia (Książek 2005; Świątkowski 2006).
Podsumowując warto podkreślić, że obowiązujące ustawodawstwo stwarza dostateczną
liczbę rozwiązań, które ułatwiają aktywizację zawodową osób starszych. Przeszkodą do
110
Grażyna Spytek-Bandurska
walki z bezczynnością jest często niewiedza i kierowanie się stereotypami niż brak odpowiedniego instrumentarium prawnego. Dlatego większy nacisk trzeba położyć na popularyzację wiedzy o istniejących usługach rynku pracy oraz elastycznych formach zatrudnienia.
Bibliografia
Bąk, E. (2006) Elastyczne formy zatrudnienia, Warszawa.
Błędowski, P. [red.] (2008) Efektywność usług i instrumentów rynku pracy służących podnoszeniu kwalifikacji bezrobotnych w Polsce i wybranych krajach Unii Europejskiej, Warszawa.
Bromley, D. B. (1969) Psychologia starzenia się, Warszawa.
Bugajska, J. (2007) Pracownicy starsi — możliwości i uwarunkowania fizyczne, Warszawa.
Głos osób starszych, siła przyszłości, Forum 50+ Seniorzy XXI wieku (2006), Warszawa.
Góra, M. (2003) System emerytalny, Warszawa.
Hrynkiewicz, J. [red.] (2012) O sytuacji ludzi starszych, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa, w: http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/bip/BIP_POZ_O_sytuacji_ludzi_starszych_2012.pdf, dostęp z dnia 5.11.2012 r.
Jeruszka, U. [red.] (2002) Optymalizacja kształcenia zawodowego z punktu widzenia potrzeb
rynku pracy, Warszawa.
Klimkiewicz, A. (2009) Społeczno-prawne uwarunkowania aktywności zawodowej osób
w wieku 50+ na rynku pracy, w: „Polityka Społeczna” nr 2/2009.
Kowaleski, J., Szukalski, P. [red.] (2004) Nasze starzejące się społeczeństwo. Nadzieje i zagrożenia, Łódź.
Kowaleski, J., Szukalski, P. [red.] (2008) Pomyślne starzenie się w perspektywie nauk o pracy
i polityce społecznej, Łódź.
Kryńska, E. [red.] (2003) Elastyczne formy zatrudnienia i organizacji pracy a popyt na pracę
w Polsce, Warszawa.
Kryńska, E. [red.] (2001) Stymulacja ruchliwości pracowniczej. Metody i instrumenty, Warszawa.
Krzyśków, B. (2005) Prawne aspekty telepracy, w: „Bezpieczeństwo Pracy” nr 6/2005.
Książek, D. (2004) Telepraca, w: „Praca i Zabezpieczenie Społeczne” nr 7/2004.
Kwiatkowski, E. (2006) Bezrobocie. Podstawy teoretyczne, Warszawa.
Makowic-Dąbrowska, T., Bugajska, J. (2006) Czynniki zawodowe przedwczesnego obniżenia
zdolności do pracy u osób starszych, w: „Bezpieczeństwo Pracy” nr 2/2006.
Pisarczyk, Ł. (2006) Terminowe umowy o pracę — szansa czy zagrożenie?, w: „Praca i Zabezpieczenie Społeczne” nr 8/2006.
Rysz-Kowalczyk, B. (1996) Pokolenie w fazie późnej dojrzałości. Deformacje cyklu życia
a zagrożenia społeczne we współczesnej Polsce, Warszawa.
Aktywizacja zawodowa osób w fazie późnej dojrzałości i starszych w Polsce
111
Schimanek, T. (2006) Sytuacja osób powyżej 50-tego roku życia na rynku pracy oraz rola
organizacji pozarządowych świadczących usługi rynku pracy skierowane do tych osób,
Warszawa.
Sobocka-Szczapa, H. (2012), Zasoby pracy w wieku 45+ na rynku pracy w Polsce, w: „Polityka Społeczna” nr 8/2012.
Spytek-Bandurska, G., Szylko-Skoczny, M. (2008) Praca tymczasowa. Szanse i zagrożenia,
Warszawa.
Spytek-Bandurska, G. (2010) Aktywizacja zawodowa szczególnych kategorii bezrobotnych,
Warszawa.
Suchy, S. (1997) Szkolenie bezrobotnych ważnym czynnikiem rozwoju i demokratyzacji
oświaty dorosłych, w: „Edukacja Dorosłych” nr 3/1997.
Szukalski, P. (2006) Zagrożenie czy wyzwanie — proces starzenia się ludności, w: „Polityka
Społeczna” nr 9/2006.
Świątkowski, A. (2006) Telepraca — specyfika zatrudnienia na odległość, w: „Monitor Prawa
Pracy” nr 7/2006.
Wiśniewski, Z. [red.] (2009) Determinanty aktywności zawodowej osób starszych, Toruń.
Wiśniewski, Z. [red.] (2009) Zarządzanie wiekiem w organizacjach wobec procesów starzenia
się ludności, Toruń.
Woźniak-Hasik, Z. (2007) Zatrudnienie osoby starszej — ryzyko i potencjalne korzyści, Warszawa.
Raporty
Dezaktywizacja osób w wieku okołoemerytalnym. Raport z badań, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa 2008, w: http://www.mpips.gov.pl/praca/programy/dezaktywizacja-osob-w-wieku-okoloemerytalnym/, dostęp z dnia 5.11.2012 r.
Krajowy Plan na Rzecz Zatrudnienia na lata 2009–2011, Warszawa 2010, www.mpips.gov.
pl, dostęp z dnia 5.11.2012 r.
Narodowy Plan Rozwoju na lata 2007–2013, Warszawa 2005, www.funduszestrukturalne.
gov.pl, dostęp z dnia 5.11.2012 r.
Osoby powyżej 50. roku życia na rynku pracy w 2011 roku. Raport, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa 2012, w: http://www.mpips.gov.pl/analizy-i-raporty/raporty-sprawozdania/rynek-pracy/sobypowyej50rokuycianarynkupracy/rok-2011/, dostęp
z dnia 5.11.2012 r.
50 PLUS — Program na rzecz zatrudnienia osób powyżej 50. roku życia, Ministerstwo
Gospodarki i Pracy, Warszawa 2004, w: www.mpips.gov.pl, dostęp z dnia 5.11.2012 r.
Solidarność pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+,
Warszawa 2008, w: www.mpips.gov.pl, dostęp z dnia 5.11.2012 r.
W trosce o pracę. Raport o Rozwoju Społecznym Polska 2004, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (2004), Warszawa.
112
Grażyna Spytek-Bandurska
Summary
The objective of the article was to present some regulations that favor labor market
activity of the elderly people in Poland. Author highlights difficult situation of that social
group on the labor market and indicates the reasons for early leaving the labor market
and the high level of unemployment. She presents number of actions undertaken by the
government in order to increase the labor market activity of people in the age 50+. The
huge part of the article includes the presentation of services, labor market policies and
flexible forms of employment.
Emilia Jaroszewska
Instytut Polityki Społecznej
Uniwersytet Warszawski
Starość i agresja — osoby starsze jako ofiary
oraz sprawcy przemocy
Wprowadzenie
Światowa populacja osób powyżej 60. roku życia szacowana jest obecnie na około 600
mln. Zgodnie z prognozami demograficznymi, do roku 2025 liczba ta się podwoi, a w roku
2050 osiągnie 2 mld — przy czym najszybszy wzrost prognozowany jest w przedziale 80+
(Starga 2003). Wydłużanie się życia ludzkiego i wzrost odsetka ludzi starych w populacji
wiąże się z wielorakimi konsekwencjami (np. z obszaru rynku pracy, ubezpieczeń społecznych, ochrony zdrowia czy pomocy społecznej), a jednocześnie powoduje wzrost zainteresowania problematyką starości oraz intensyfikację badań nad różnymi jej aspektami.
Jednym z takich badanych aspektów jest kwestia przemocy, przy czym głównym
wątkiem prowadzonych w tym zakresie analiz jest problem zagrożenia osób starszych
przemocą ze strony swoich opiekunów (zarówno członków rodzin, jak i pracowników wyspecjalizowanych placówek). W literaturze przedmiotu wyraźnie dominuje
przekaz ukazujący osoby starsze jako ofiary. O wiele trudniej jest dotrzeć do danych
na temat przemocy, której sprawcami są osoby starsze — wzmianki dotyczące przemocy pomiędzy starszymi partnerami pojawiają się w publikacjach zdecydowanie rzadziej, a informacje o przemocy wobec opiekunów znaleźć można głównie w dokumentach (referatach, manuskryptach, tekstach zamieszczonych na stronach internetowych),
opracowanych przez organizacje zajmujące się pomocą ofiarom przemocy oraz na
forach/stronach internetowych z poradami dla osób, wykonujących zawód opiekuna.
114
Emilia Jaroszewska
Przypadki przemocy doświadczanej i stosowanej przez osoby starsze są jednak często
ze sobą ściśle powiązane, a u ich źródła leżą skomplikowane zbiory czynników oraz specyfika relacji i wzajemnych powiązań sprawcy i ofiary (rysunek 1). Jednocześnie agresja,
pojawiająca się w badanych relacjach, może być obustronna oraz ulegać ciągłemu wzmacnianiu, przy czym nie zawsze wydaje się jasne, kto ją zapoczątkował.
Rysunek 1. !ród"a potencja"u przemocy
Rysunek 1. Źródła potencjału przemocy
*ród!o: Gewalt in der Pflege: ein drängendes gesellschaftliches Problem, w: Hirsch, R
Handeln statt Mißhanden – Bonner Initiative gegen Gewalt im Alter, Bonn, str. 19.
Ponadto, podobnie jak w przypadku innych typów przemocy, w sytu
starszych mamy do czynienia z trójk%tem: kat – ofiara - 'wiadek, a w polu kata i of
wyst%pi) ró#ni aktorzy. Tak wi$c ofiar% mo#e by) zarówno starsza osoba, jak i je
(dzia!aj%cy w ramach instytucji) oraz cz!onkowie rodziny, a sprawc% mo#e by)
Źródło: Gewalt in der Pflege: ein drängendes gesellschaftliches Problem, w: Hirsch, R.D. (2000) Handeln
statt Mißhanden
— Bonner
Initiative
gegen Gewalt
Bonn,starsza
s. 19. (rysunek 2).
cz!onek
rodziny,
prawnik,
lekarz…,
aleimte#Alter,
osoba
*ród!o: Gewalt in der Pflege: ein drängendes gesellschaftliches Problem, w: Hirsch, R. D. (2000)
Handeln statt Mißhanden – Bonner Initiative gegen Gewalt im Alter, Bonn, str. 19.
Rysunek 2. Trójkąt przemocy
Rysunek 2. Trójk#t przemocy
Ponadto, podobnie jak w przypadku innych typów przemocy, w sytuacji osób
starszych mamy do czynienia z trójk%tem: kat – ofiara - 'wiadek, a w polu kata i ofiary mog%
wyst%pi) ró#ni aktorzy. Tak wi$c ofiar% mo#e by) zarówno starsza osoba, jak i jej opiekun
(dzia!aj%cy w ramach instytucji) oraz cz!onkowie rodziny, a sprawc% mo#e by) opiekun,
cz!onek rodziny, prawnik, lekarz…, ale te# osoba starsza (rysunek 2).
Rysunek 2. Trójk#t przemocy
Źródło:
R.D.R.D.
Hirsch,Hirsch,
(2009) Präventionsstrategien
von Aggression undvon
Gewalt
in der Pflege,und
pre*ród!o:
(2009) Präventionsstrategien
Aggression
zentacja Bonn, w: www.hsm-bonn.de, dostęp z dnia: 4.03.2012
prezentacja Bonn, w: www.hsm-bonn.de, dost$p z dnia: 4.03.2012
Gewalt in d
Starość i agresja — osoby starsze jako ofiary oraz sprawcy przemocy
115
Ponadto, podobnie jak w przypadku innych typów przemocy, w sytuacji osób starszych
mamy do czynienia z trójkątem: kat — ofiara — świadek, a w polu kata i ofiary mogą
wystąpić różni aktorzy. Tak więc ofiarą może być zarówno starsza osoba, jak i jej opiekun
(działający w ramach instytucji) oraz członkowie rodziny, a sprawcą może być opiekun,
członek rodziny, prawnik, lekarz…, ale też osoba starsza (rysunek 2).
Ponieważ osoby starsze mogą wystąpić zarówno w roli sprawcy, ofiary, jak i świadka
przemocy (przy czym czasami w układzie sił następuje zmiana, a dotychczasowy kat staje
się ofiarą), dla ukazania względnie pełnego obrazu powiązań zjawiska przemocy z podeszłym wiekiem zasadne wydaje się przedstawienie trzech płaszczyzn. W tym celu podzielono niniejszy tekst na następujące części:
• Przemoc wobec osób starych,
• Przemoc osób starych wobec opiekunów,
• Przemoc w relacjach wzajemnych osób starych.
Przemoc wobec osób starych
Uwagę na konieczność ochrony osób starszych przed przemocą zwraca — podpisany
przez wszystkie kraje ONZ — Międzynarodowy plan działania w kwestii starzenia się społeczeństw (Madryt 2002) z jego europejską wersją strategiczną: Regionalną strategią wdrażania madryckiego międzynarodowego planu działania w kwestii starzenia się społeczeństw1.
Międzynarodowa Organizacja Zdrowia definiuje przemoc wobec osób starszych jako
jednorazowy lub powtarzający się akt, który „staje się przyczyną zranienia lub niesie za
sobą ryzyko zranienia (bez względu na to czy działanie jest intencjonalne, czy też nie)
osoby starszej, pozostającej w opiece opiekuna lub ze strony innych osób, pozostających
z nią w relacjach, które powinny zapewniać zaufanie, a w rzeczywistości są źródłem zranienia lub stresu dla osoby starszej” (Jaszczak-Kuźmińska, Michalska 2010, s. 44).
Przemoc może przybierać różne formy, najczęściej wymieniane są następujące jej typy:
• przemoc psychiczna,
• przemoc fizyczna,
• przemoc ekonomiczna,
• przemoc seksualna,
• zaniedbania.
Skrajną formą zaniedbania jest porzucenie, czyli opuszczenie starszej osoby przez
opiekuna — na przykład pozostawienie w szpitalu czy sklepie (Tobiasz-Adamczyk, Florek,
Brzyski, Brzyska, Ocetkiewicz, 2008).
W przypadku osób starszych dochodzić może ponadto do dyskryminacji (np. w zakresie
dostępności do rynku pracy lub różnego typu ofert rekreacyjnych) oraz zjawiska nadopie1 Patrz np.: www.mpips.gov.pl/.../madryckiplandziaaniawkwestiistarzeniasispoeczestw/; Starzenie
się populacji wyzwaniem dla polityki społecznej — materiały z konferencyjne (Sytuacja osób starszych
w Polsce w przeddzień wejścia do Unii Europejskiej, 29 listopada 2002), Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Krakowie; Kraków 2003, str. 17.
116
Emilia Jaroszewska
Tabela 1. AEDL: Aktywności i egzystencjalne doświadczenia życia a formy przemocy
Aktywność/
doświadczenia
Przykładowe formy przemocy
Komunikowanie się
Rozkazy, krzyk, obelgi, ignorowanie, zmuszanie do mówienia, brak
respektu (np.: TY)
Mobilność
Zamykanie, przymus leżenia, ograniczanie wychodzenia, odmowa
pomocy/wózka
Funkcje życiowe
Niezdrowe warunki, odmowa wezwania lekarza/terapeuty, zbyt gruba/
cienka odzież
Higiena osobista
Zmuszanie do kąpieli/ zakaz kąpieli, narzucanie własnych norm
higienicznych, brak sanitariatów
Jedzenie i picie
Nie respektowanie nawyków, ograniczenie pokarmu, zbyt szybkie
karmienie
Wydalanie
Nieuzasadnione cewnikowanie, stałe godziny zmieniania
pielucho-majtek
Ubieranie się
Ukrywanie ubrań, zmuszanie do chodzenia w dresie/szlafroku,
niemożność prania
Odpoczynek i sen
Zabranianie/zmuszanie do snu, narzucanie pory snu, podawanie środków
nasennych
Spędzanie wolnego
czasu
Sztywny plan dnia, zniechęcanie do aktywności, brak pomocy
w działaniu
Bycie kobietą/
mężczyzną
Naruszanie strefy intymnej, wyśmiewanie seksualności, zakaz kontaktów/
związków
Świadomość
zagrożeń
Niepotrzebne wiązanie, usunięcie klamek, ciągła kontrola, niebezpieczne
warunki
Aktywność
społeczna
Ograniczanie kontaktu z otoczeniem, pozostawiony sam, nigdy nie
zostaje sam
Doświadczenia
życiowe
Zakaz trzymania pamiątek, ignorowanie potrzeb religijnych,
wyśmiewanie wspomnień
Źródło: Opracowano na podstawie Hirsch, R. D., Tabuthema Pflegemängel: Ausmaß, Auswirkungen,
Auswege, w: www.hsm-bonn.de, 4.03.2004…; Christian, G. (2007) Gewalt in der Pflege von angehörigen, Ursachen und Möglichkeiten der Prävention und Intervention, Verlag Dr. Müller, Saarbrücken.
kuńczości, prowadzącego do infantylizacji podejścia oraz nieuzasadnionego ograniczania
wolności jednostki (Sygit, Ossowski 2008, s. 163–164).
W literaturze przedmiotu natknąć się jednak można na dużo bardziej szczegółowe
typologie, zawierające katalog działań/zaniechań dotyczących poszczególnych sfer życia
i funkcjonowania jednostki. Przykładem takiego ujęcia może być odniesienie zachowań
przemocowych do modelu AEDL (koncepcja M. Krohwinkel), w którym poszczególne
zadania z zakresu opieki przyporządkowane zostały 13 poziomom, związanym z aktyw-
Starość i agresja — osoby starsze jako ofiary oraz sprawcy przemocy
117
nościami życia codziennego. Na każdym ze wspomnianych poziomów potrzeb wyodrębnić
można specyficzne formy przemocy2 (tabela 1).
Według WHO ofiarami przemocy fizycznej staje się co roku co najmniej 4 mln starszych
mieszkańców Europy, przemocy ekonomicznej — 6 mln, psychicznej — 29 mln, a seksualnej — 1 mln (www.rynekzdrowia.pl). Precyzyjne określenie liczby ofiar jest bardzo trudne,
gdyż oficjalne dane statystyczne nie oddają rzeczywistej skali zjawiska, a wyniki uzyskiwane podczas prób jej oszacowania znacznie od siebie odbiegają. W prowadzonych w różnych krajach badaniach, odsetek ofiar przemocy domowej wśród osób starszych wahał się
od jednego do kilkunastu procent. Podobne rozbieżności zauważyć można w przypadku
badań dotyczących placówek, zajmujących się długoterminową opieką nad osobami starszymi (np. przemoc psychiczna: 40%– 80%, fizyczna: 10% – 36%). Rozbieżności te mogą
wynikać z różnic metodologicznych, takich jak przyjęty w badaniu okres oraz szerzej lub
węziej definiowany zakres pojęcia przemocy (Hirsch 2002, s. 60–64).
Podobnie jak w przypadku innych grup ofiar, charakterystycznym zjawiskiem jest
występowanie dużych różnic w wynikach, zależnie od tego czy pytanie dotyczy obserwowanych przypadków przemocy w otoczeniu, czy w rodzinie respondenta. Przykładowo,
w badaniach prowadzonych przez Polską Akademię Nauk większość respondentów
dostrzegała przypadki przemocy wobec osób starszych poza swoją rodziną (najczęściej
wymieniano: izolowanie — 46,7%, zabieranie pieniędzy — 51,5%, wytykanie niepełnosprawności 48,5%, wspominano nawet o przemocy seksualnej — 22,7% ), podczas gdy
we własnej rodzinie zaobserwowało to zjawisko jedynie kilkanaście procent (Przemoc
w rodzinie wobec…, część I, 2009, s. 16–19). W przypadku tej grupy ofiar ograniczonym
źródłem danych mogą być również badania wiktymizacyjne (wywiady z ofiarami), gdyż
wiarygodność uzyskanych wyników ograniczają takie czynniki, jak wstyd, niechęć oczerniania członków rodziny, strach przed umieszczeniem w domu opieki, izolacja, zaburzenia
psychiczne i problemy komunikacyjne.
Według WHO najbardziej narażeni na przemoc są niepełnosprawni, cierpiący na
zaburzenia percepcji (głównie Alzheimer, demencja) oraz osoby z ubogich rodzin (www.
rynekzdrowia.pl).
Zdaniem osób zatrudnionych w placówkach świadczących pomoc (PCPR, OPS, policja,
służba zdrowia) częściej ofiarami przemocy fizycznej są osoby starsze, gorzej wykształcone
(wyraźna dominacja ofiar z niższym wykształceniem jest też widoczna w przypadku przemocy seksualnej oraz przemocy ekonomicznej), nie można natomiast stwierdzić żadnej
tendencji dotyczącej miejsca zamieszkania: miasto — wieś (Przemoc w rodzinie wobec…,
część II, 2009, s. 8–11). Jeśli chodzi o wiek osób starszych doświadczających przemocy, to
najczęściej ofiarami są osoby w wieku 75–84 lata (co wiąże się przeważnie ze znacznym
stopniem niepełnosprawności).
2 AEDL (Aktivitäten und existenzielle Erfahrungen des Lebens) model stworzony przez
M. Krohwinkel (istnieje wiele modeli, np. N. Roper, L. Juchli, W. Henderson), zawierajacy wszystkie
obszary składające się na życie człowieka. Obok skal niesamodzielności ADL/IADL model ten ma
być instrumentem stosowanym w procesie określenia zakresu koniecznej opieki (Christian 2007).
118
Emilia Jaroszewska
Wśród przyczyn przemocy wobec osób starszych wymienia się na ogół bezradność, słabość, uzależnienie od innych i samotność, czyli te cechy osób starszych, które czynią z nich
idealną ofiarę. Dodatkowym bodźcem w przypadku przemocy ekonomicznej mogą być
akumulowane zasoby, do których przejęcia dąży sprawca (Sygit, Ossowski, s. 163–164).
Inną grupę przyczyn stanowią czynniki występujące po stronie sprawcy. Kluczowe znaczenie może mieć w tym przypadku nadmierne obciążenie osoby zajmującej się opieką
nad starszą osobą. Z badań nad przemocą w rodzinie wynika, że sprawcą często są córki
lub synowe, przy czym dominują tutaj dwa typy sytuacji:
• osoby, które właśnie odchowały dzieci, a planowaną na ten okres życia realizację
marzeń, udaremniła konieczność opieki nad rodzicami/teściami (Jaszczak-Kuźmińska,
Michalska 2010, s. 52),
• osoby, znajdujące się w tak zwanej „sytuacji sandwicza”, które sprawując opiekę nad
osobą starszą jednocześnie nadal muszą wspierać dzieci (Hirsch 1999, s. 2–5).
Na przeciążenie obowiązkami związanymi ze sprawowaniem opieki nakłada się frustracja, zrodzona z poczucia przemijającego życia (poświęconemu zaspokajaniu potrzeb innych),
co wywoływać może bunt i agresję. Odczucia te są przeważnie wzmacniane brakiem wsparcia ze strony partnera, który obciążenia związane z zadaniami pielęgnacyjnymi postrzega
jako oczywisty/naturalny obowiązek kobiety — nawet jeśli opieka dotyczy jego rodziców.
Elementem generującym przemoc może być również uzależnienie (np.: finansowe,
lokalowe) od ofiary, tak jak w przypadku środowisk wiejskich, gdzie rodzice oczekują od
dziecka zabezpieczenia na starość w zamian za przekazanie gospodarstwa rolnego (Halicka
2008, s. 100, 105).
Prawdopodobieństwo wystąpienia przemocy wzrośnie także w przypadku uzależnienia
sprawcy od substancji psychoaktywnych, które wiąże się z koniecznością finansowania
nałogu, a jednocześnie prowadzi do patogennych stanów emocjonalnych (rozdrażnienie, skoki nastrojów i zaburzenia psychiczne). Punktem zapalnym może też być wreszcie
nałóg ofiary i próby kontroli osoby uzależnionej przez opiekuna (Jaszczak-Kuźmińska,
Michalska 2010, s. 49). W przypadku uzależnienia osoby starszej mamy jednak częściej
do czynienia z odwróceniem kierunku przemocy domowej (ten temat zostanie szerzej
przedstawiony w następnym podrozdziale).
Przemoc może także wynikać z historii rodziny i wcześniejszych tego rodzaju przypadków oraz z traktowania kar i agresji jako podstawowych metod rozwiązywania problemów
(Jaszczak-Kuźmińska, Michalska 2010, s. 48). W takim przypadku następuje przeważnie odwrócenie ról i dawny kat staje się dzisiejszą ofiarą, a wcześniejsza ofiara wchodzi
w rolę sprawcy (problem międzypokoleniowego dziedziczenia zachowań przemocowych
został dość gruntownie zbadany. Nie ulega wątpliwości, że ryzyko zwiększonego potencjału agresji u dzieci, żyjących w rodzinach z przemocą, jest wyższe niż w przypadku osób
wychowywanych w rodzinach, gdzie nie występowała przemoc, przy czym agresja ta może
być zwrócona przeciwko samemu sobie, dawnemu katowi lub osobom postronnym)3.
3
Ciekawym materiałem są w tym zakresie badania, dotyczące częstotliwości przestępstw o agresywnym charakterze w przypadku ofiar przemocy, patrz np.: Knutson, Schartz 1997, s. 713–804;
Starość i agresja — osoby starsze jako ofiary oraz sprawcy przemocy
119
Przyczyn przemocy wobec osób starszych upatrują wreszcie niektórzy badacze w pozycji tej grupy w społeczeństwie. Czynnikiem generującym przemoc jest w takim ujęciu kult
młodości oraz ukierunkowanie na przyszłość, które warunkują negatywny odbiór starzenia się. Osoby starsze poprzez swoje spowolnienie nie pasują do pędzącego świata, są
nieprzydatne, i postrzegane jako obciążenie (Sygit, Ossowski 2008, s. 163–164). Dla przykładu, w społeczeństwie niemieckim negatywne stereotypy mogą wzmacniać takie zwroty
jak: Alterslawine (lawina starości) czy Rentnerschwemme (zalew starością) — określenie
wybrane w Niemczech w 1996 r. na „antysłowo roku” (R. D. Hirsch, Tabuthema…).
W przeciwieństwie do małych dzieci, osoby starsze nie budzą przy tym przeważnie
tkliwości i instynktu opiekuńczego, a raczej strach przed własnym starzeniem się4.
Przemoc wobec opiekunów
Wbrew dominującym przekonaniom, przemoc może również wychodzić od starych
ludzi, przy czym jej ofiarą padają zarówno profesjonalni opiekunowie, jak i członkowie
rodziny, a także osoby postronne (Hartwig 2006). W relacjach pracowników socjalnych
oraz policji można napotkać opisy bardzo agresywnych zachowań, wywołanych pozornie błahymi przyczynami: bałagan, nieodpowiednio zaparkowany rower, nogi trzymane
na siedzeniu w pociągu, kolejność sprzątania klatki schodowej (np. w Niemczech często wspólną powierzchnię sprzątają według listy lokatorzy budynku). Początkowo jest to
zazwyczaj agresja werbalna, która na kształt kuli śnieżnej potrafi bardzo szybko narosnąć
i przeobrazić się w przemoc fizyczną5.
Do najczęściej wymienianych przez opiekunów form przemocy, której sprawcami są
osoby starsze należą:
• przemoc werbalna: epitety, przekleństwa, wulgarne słowa, krytyka pracy, komentarze
na temat wyglądu, groźby;
• przemoc fizyczna: szarpanie, popychanie, bicie laską, rzucanie przedmiotów, gryzienie,
plucie, wyrywanie włosów;
• przemoc seksualna: dotykanie osoby sprawującej opiekę w miejscach intymnych,
masturbowanie się na jej oczach, wulgarne komentarze.
Specyficzną formą agresji wobec opiekunów może być też tak zwana „dywersja”, czyli
zwrócona przeciw opiekunowi odmowa przyjmowania pokarmów / leków, bojkotowanie
prób pielęgnacji lub celowe zanieczyszczanie pościeli / bielizny (Szwałkiewicz, Kaussen
2006, s. 26–27).
interesującą analizę destruktywnego działania przemocy na psychikę jednostki znaleźć można również w: Melibruda 2009.
4 Patrz np.: cechy wywołujące tkliwość wobec małych dzieci: wielkie oczy, pełne policzki, gładkość skóry, drobne kształty (Hirsch 1999, s. 2–5).
5 Patrz na przykład: Fuesse auf dem Sitz- Rentier sticht auf 18 Jaehrigen ein, w: www.tagesspiegel.
de/...gewalt-rentner.../1674096, dostęp 2.03.2012 ; albo Rentner verletzt junge Frau durch schlaege ins
Gesicht, Berliner Morgenpost 6.04.2011; albo Fraschina, s. 5–8.
120
Emilia Jaroszewska
Wydaje się oczywiste, że ze wszystkich pracowników służby zdrowia najbardziej narażone na przemoc są osoby zajmujące się długoterminową opieką (Neubert 2005, s. 11).
Według M. Åkerström ofiarą przemocy fizycznej pada przynajmniej raz w tygodniu 1/3
opiekunów w domach dla ludzi starych, a więc wskaźnik zagrożenia jest w ich przypadku
wyższy niż w grupie personelu klinik dla nerwowo chorych, gdzie wynosi on 14% (Christie
2005, s. 21).
Z badań prowadzonych na zlecenie niemieckiego Ministerstwa Rodziny, Seniorów,
Kobiet i Młodzieży wśród opiekunów dochodzących (świadczących pomoc w domu osoby
starszej) wynika, że w ciągu roku poprzedzającego wywiad zostało zaatakowane przez
pacjenta 2/3 respondentów, przy czym najczęściej wspominano o przemocy werbalnej
(61%), a w następnej kolejności — fizycznej (36%) i seksualnej (17%) (Bundesministerium für Familie, Frauen und Jugend 2012, s. 30).
Nieco niższy odsetek respondentów potwierdzał doświadczanie przemocy w przypadku
badań prowadzonych wśród członków rodzin osób starszych, gdzie o przemocy werbalnej mówiła 1/3, a o fizycznej 17% badanych (Bundesministerium für Familie, Frauen
und Jugend 2012, s. 34). Nie można jednak zapominać, że przemoc wewnątrzrodzinna
jest tematem znacznie bardziej drażliwym, w jej przypadku istotne znaczenie mogą więc
odgrywać bariery związane z niechęcią do udzielania odpowiedzi na pytania. Jednocześnie warto zaznaczyć, że osoby, które wspominały o przemocy, mówiły o jej regularnym
doświadczaniu.
O dużej skali agresji werbalnej wspominają też autorzy polskiej strony internetowej
z poradami dla osób podejmujących pracę opiekuna za granicą — radząc jednocześnie
w takich przypadkach zachowanie dystansu i nie okazywanie żadnych emocji, gdyż mogą
one dodatkowo sprowokować pobudzonego podopiecznego i doprowadzić do eskalacji
agresji (www.arbeitlandia.eu ).
Zdaniem autorów niemieckiej strony internetowej dla opiekunów, relacje mediów na
temat osób starszych i agresji są stronnicze, gdyż przekaz zdominowany został przez obraz
prezentujący w bardzo negatywnym świetle opiekunów. Każdy przypadek złamania norm
przez opiekuna jest nagłaśniany w prasie krajowej. Jednocześnie praktycznie nie pojawiają
się relacje dotyczące przemocy ze strony osób starszych, której ofiarami są opiekunowie
— wzmianki na ten temat znaleźć można jedynie w prasie lokalnej, a temat zazwyczaj jest
jedynie krótko sygnalizowany.
Tymczasem, jak dowodzą autorzy strony (ale również badacze, patrz na przykład
raport: Kriminalitäts — und Gewalterfahrungen im Leben älterer Menschen, Bundesministerium für Familie, Frauen und Jugend) opiekunowie padają często ofiarą brutalnej
przemocy zarówno psychicznej, jak i fizycznej, przy czym sprawcami są tutaj zarówno
sami podopieczni, jak i ich rodziny. Osoby sprawujące opiekę wstrzymują się w takich
przypadkach przed jakimkolwiek działaniem, gdyż boją się stracić pracę lub nie wierzą
w możliwość otrzymania pomocy. Utrwalony w opinii publicznej obraz „osoby starszej źle
traktowanej” jest na tyle silny, że skargi do np.: pracodawców opiekunów są najczęściej
lekceważone (www.konfliktfeldpflege.de). Ponadto sami opiekunowie wykazują tendencję
do bagatelizowania zajść i obracania ich w żart w imię przekonania, że osoba starsza jest
Starość i agresja — osoby starsze jako ofiary oraz sprawcy przemocy
121
chora, a tego typu sytuacje wpisane są w profesję opiekuna, którego obowiązkiem jest
wykazanie się cierpliwością i tolerancją. Istotne znaczenie ma też konstatacja, że możliwości ewentualnego ukarania sprawcy przemocy są ograniczone (Christie 2005, s. 21).
Przyczyn agresywnych zachowań osób starszych szukać należy na kilku płaszczyznach,
przy czym poszczególne czynniki najczęściej się na siebie nakładają i wzajemnie wzmacniają. Po pierwsze, na starość może wystąpić pewien rodzaj charakteropatii nasilający się
z wiekiem oraz pojawianiem się różnych schorzeń. Osoby starsze mogą stać się bardziej
drażliwe, złośliwe, agresywne czy nawet zacząć manipulować otoczeniem. Często agresja
wynika jedynie z chęci zwrócenia na siebie uwagi (Zrozumieć starość… 2003). W innych
przypadkach możemy mieć do czynienia z manipulacją polegającą na świadomym stosowaniu agresji w celu wymuszenia wizyt dzieci lub innych członków rodziny. W takiej
sytuacji osoba starsza, która zauważyła związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy swoim
złym zachowaniem a bezradnością opiekunki i jej telefonem z prośbą o pomoc w uspokojeniu pacjenta, celowo atakuje opiekunkę. Jest to tym łatwiejsze, że opiekunka może
budzić negatywne emocje, gdyż przez swoją obecność jest „winna” temu, że osobą starszą
nie zajmuje się rodzina (www.arbeitlandia.eu).
Istotną przyczyną agresywnych zachowań może być choroba upośledzająca funkcjonowanie mózgu. Najczęściej wspomina się w tym kontekście o demencji. Osoby chorujące
na demencję cierpią na skoki nastrojów i mają tendencję do nieprzyjaznych reakcji. Tego
typu odruchy są często próbą „obrony” i wynikają z poczucia wyobcowania, lub wręcz
zagrożenia (Münchenstein 2009, s. 4). Wzrost zachowań agresywnych obserwowany jest
też u chorych na Alzheimera oraz w przypadkach innych zaburzeń funkcji poznawczych.
Niektórzy badacze dostrzegają też korelację pomiędzy poziomem agresji a upośledzeniem kompetencji komunikacyjnych na skutek utraty słuchu lub pogorszenia wzroku
(Bidzin, Marcinkiewicz 2006, s. 201–209). Opiekun, który nie spełnia wszystkich (często
niewypowiedzianych) życzeń i ogranicza swobodę podopiecznego, może być przez osobę
cierpiącą na zaburzenia pracy mózgu postrzegany jako wróg, którego należy zwalczyć
(Krebs-Roubicek). Ponadto osoba o obniżonych kompetencjach komunikacyjnych nie jest
w stanie zwerbalizować swoich lęków i frustracji, pokazuje więc swoją wolę przy użyciu
negatywnych emocji (Lehmann).
Powodem agresji w stosunku do otoczenia mogą być również choroby somatyczne,
a przede wszystkim silne i przewlekłe bóle. Wywołują one u osoby cierpiącej irytację,
rozdrażnienie i niecierpliwość, co może skutkować spadkiem tolerancji, pretensjami w stosunku do otoczenia i chęcią odreagowania na innych własnych cierpień.
Dodatkowym elementem frustrującym jest nierzadko bezradność i spadek zręczności
starszej osoby, która nie radzi sobie z wykonywaniem podstawowych czynności. Bodźcem
wywołującym agresję mogą być w takim przypadku wszelkie oznaki zniecierpliwienia ze
strony opiekunów, a nawet wypowiedziana w dobrej wierze oferta pomocy (www.arbeitlandia.eu).
Czynnikiem zwiększającym prawdopodobieństwo wystąpienia przemocy ze strony
osoby starszej jest też jej uzależnienie od alkoholu, przy czym ataki agresji mogą w tym
przypadku wynikać zarówno z jego nadmiernej konsumpcji, jak i prób jej ograniczania.
122
Emilia Jaroszewska
Reasumując można powiedzieć, że agresja osób starszych jest najczęściej konsekwencją strachu, niezaspokojenia potrzeb, nieumiejętności odnalezienia się w nowej sytuacji
życiowej lub spadku funkcji kontrolnych, przy czym kluczowe znaczenie wydają się mieć
następujące czynniki:
• zależność, bezradność, spadek zręczności;
• zanik racjonalnego myślenia;
• spadek kompetencji komunikacyjnych;
• strach przed śmiercią;
• osamotnienie;
• poczucie krzywdy (rzeczywiste lub urojone);
• irytacja ze względu na nakazy;
• irytacja ze względu na ograniczenie swobody;
• poczucie zagrożenia;
• zazdrość;
• niemożność napicia się alkoholu (zapalenia papierosa);
• nadużywanie alkoholu;
• leki;
• złe warunki bytowe;
• błędy opiekunów;
• niechęć do opiekuna „winnego” nieobecności rodziny;
• niechęć do opiekuna podobnego do nielubianej osoby;
• manipulacja mająca na celu ściągnięcie rodziny;
• wcześniejsza skłonność do zachowań agresywnych6;
• irytujące otoczenie;
• bezsenność;
• ból;
• choroba (demencja, Alzheimer, inne zaburzenia funkcji poznawczych, choroba Parkinsona, epilepsja, wylew, nadczynność tarczycy, pląsawica, choroba Niemanna-Picka)7.
W literaturze przedmiotu spotkać się również można z tezą, że agresja starych ludzi
jest konsekwencją ich wychowania oraz bodźców, jakich osoby te doświadczały w czasach
dzieciństwa i młodości w procesie socjalizacji. Wskazuje się tu na dwa elementy: relatywizację przemocy i cierpienia ludzkiego w wyniku doświadczeń wojennych (Goergen,
Kotlenga, Naegele 2011) oraz zinternalizowane wzorce zachowań i postaw akceptujących
przemoc (patriarchalny model rodziny, posłuszeństwo wobec władzy, system kar, uczenie
posłuszeństwa przy użyciu przemocy, imperatyw walki o swoje przy użyciu przemocy..)
(Thiel, Jensen 1997).
6 Przemoc ze strony osoby starej wynika w tym przypadku z ciągłości zachowań przemocowych
w cyklu życia jednostki.
7 Typologia zestawiona przez autorkę na podstawie: Szwałkiewicz, Kaussen 2006, s. 26–27;
Umgang mit Aggressionen und Gewalt in der Pflege, w: www.alzheimer-organisation.de; Beyer 2004,
s. 10–11.
Starość i agresja — osoby starsze jako ofiary oraz sprawcy przemocy
123
Abstrahując od przyczyn przemocy i jej początków należy stwierdzić, że agresja ze
strony podopiecznego skutkuje często strachem i frustracją opiekuna, który również może
zacząć zachowywać się agresywnie — powstaje w ten sposób swoiste błędne koło prowadzące do spiralnego wzmacniania się negatywnych postaw obydwu stron konfliktu i wzrostu zakresu oraz skali przemocy (Münchenstein 2009, s. 4 ).
Przemoc w relacjach wzajemnych osób starszych
Z danych na temat zgłoszeń przypadków przemocy zbieranych przez osoby prowadzące
w Niemczech telefon zaufania wynika, że w przeszło połowie rejestrowanych rozmów
(52%) sprawcy przemocy wobec osoby starej sami przekroczyli 60. rok życia — w tym 26%
w wieku 71–80 lat, a 13% w wieku powyżej 80 lat! (Jahresbericht 2004, Handeln statt…).
W omawianych sytuacjach sprawcą przemocy wobec osoby starszej był jej/jego partner/
partnerka.
Przemoc między małżonkami 60+ przypomina przemoc małżeńską we wcześniejszym
wieku (Jaszczak-Kuźmińska, Michalska 2010, s. 57–58), przy czym wbrew oczekiwaniom
ofiary, wraz ze starzeniem się sprawcy nie następuje spadek agresji, ale raczej jej intensyfikacja. Podobnie jak w przypadku młodszych roczników, ofiarami najczęściej są kobiety,
a i formy przemocy są identyczne. Ze względu na pewne odmienności warto natomiast
wprowadzić rozróżnienie na dwie grupy: małżeństwa, w których przemoc była obecna
na długo przed nadejściem starości (a obecny etap stanowi jedynie kontynuację sytuacji
z poprzedniego okresu) oraz małżeństwa, w których przemoc pojawiła się dopiero wraz
ze starzeniem się partnerów i stanowi jego konsekwencję.
Małżeństwa, w których przemoc była obecna
przed nadejściem starości
W literaturze można natrafić na wzmianki o starszych małżeństwach, w których występuje przemoc między partnerami. Małżeństwa te określane bywają mianem „związków
z chroniczną przemocą”. Najczęściej wspominający o tym zjawisku autorzy zaznaczają
jednocześnie, że zakres informacji na temat tej grupy jest stosunkowo znikomy, a oferta
pomocy niewystarczająca, gdyż większość placówek wspierających ofiary przemocy
w rodzinie zorientowana jest na osoby młode. Wspomniany deficyt najwyraźniej widoczny
jest w przypadku pomocy dla ofiar przemocy seksualnej, gdyż nawet w środowiskach pracowników socjalnych pokutuje przekonanie, że osoba starsza nie jest wystarczająco atrakcyjna, aby stać się ofiarą gwałtu (Bundesministerium für Familie, Frauen und Jugend
2012, s. 37).
Przekonanie o przemijaniu zagrożenia przemocą wraz ze starzeniem się sprawcy zdają
się również podzielać same ofiary, które niejednokrotnie przez lata tolerowały przemoc
oczekując, że na starość sprawca zostawi je w spokoju.
„Kobiety mówią „już tego nie wytrzymam”, „miałam nadzieję, że z upływem czasu
będzie lepiej, a on stanie się na starość spokojniejszy”, zauważają, że mimo ukończenia
124
Emilia Jaroszewska
65, 70 lat nic się nie zmienia, że nadal są terroryzowane i szykanowane, a także wykorzystywane i gwałcone” (wypowiedź pracownika socjalnego) (Goergen 2005, s. 11).
W rzeczywistości mamy raczej do czynienia z narastaniem przemocy, która może
jedynie z czasem zmienić formę. Zmianę formy/metody działania sprawcy zauważono
na przykład w trakcie badań prowadzonych w Austrii, gdzie sprawcy nadal regularnie
(w przeważających przypadkach coraz częściej) bili swoje ofiary. Jedyna różnica polegała na tym, że pięści zastąpiła laska (Haller, Amesberger 2010, s. 99–100). Narastanie
przemocy wraz z upływem czasu wynika ze specyfiki cyklu przemocy8 oraz dodatkowych
czynników związanych ze starzeniem się partnerów. Kluczowe znaczenie wydają się w tym
kontekście odgrywać: stan zdrowia sprawcy i ofiary oraz konieczność wejścia w nowe fazy
życia rodzinnego — głównie w związku z przejściem na emeryturę (więcej na ten temat
w podrozdziale o przemocy pojawiającej się po osiągnięciu przez partnerów podeszłego
wieku)9.
Wiedza na temat skali występowania związków z „chroniczną przemocą” jest bardzo ograniczona, a wszelkie szacunki są w przypadku tej grupy jeszcze trudniejsze niż
w przypadku przemocy domowej w ogóle, gdyż ofiary jedynie sporadycznie informują
kogokolwiek o swojej sytuacji. Szczególnie w przypadku przemocy seksualnej w starszych
małżeństwach kobieta bardzo rzadko przyznaje się, że padła ofiarą przemocy. Wynika to
ze strachu przed wyśmianiem oraz obawy, że nikt jej nie uwierzy, a także z różnic kulturowych. Mamy tu bowiem do czynienia z generacją bardzo przywiązaną do tradycyjnego
podziału i zakresu ról kobiecych i męskich (postrzegającą np.: współżycie z małżonkiem
jako bezdyskusyjny obowiązek żony) oraz przekonaną o nienaruszalności rodziny (Goergen, Kotlenga, Naegele 2011). Osoby tkwiące od lat w rodzinie z przemocą są też zazwyczaj jeszcze mniej zmotywowane niż młodsze ofiary, gdyż zgodnie z zasadą zaangażowania i konsekwencji10, czują się zobowiązane konsekwentnie tkwić w układzie, któremu
poświeciły tyle lat.
Małżeństwa, w których przemoc
pojawiła się wraz z nadejściem starości
Osoby zajmujące się pomocą ofiarom przemocy wspominają także o małżeństwach,
w których przemoc pojawiła się po wielu latach dobrego funkcjonowania związku. W niektórych rodzinach agresja może pojawić się w momencie usamodzielnienia się ostatniego
8 Fazy „miodowego miesiąca” zwykle się skracają, a fazy narastania napięcia i wyładowania
wydłużają, przy czym przemoc staje się coraz gwałtowniejsza. Po pewnym czasie faza „miodowego
miesiąca” może całkiem zaniknąć, www.niebieskalinia.info.
9 Ciekawym przypadkiem eskalacji istniejącej wcześniej przemocy po przejściu sprawcy na
emeryturę była opisywana przez jedną z respondentek sytuacja, w której mężowi bardzo zależało
na utrzymaniu dobrego stanowiska pracy. Obawa przed utratą prestiżowej pracy stanowiła więc
hamulec ograniczający skalę agresywnych zachowań, który przestał działać w momencie przejścia
mężczyzny na emeryturę (patrz: Haller, Amesberger 2010, s. 99–100).
10 Więcej o regule zaangażowania i konsekwencji (Cialdini 2003, s. 68–116).
Starość i agresja — osoby starsze jako ofiary oraz sprawcy przemocy
125
dziecka, przy czym wejście rodziny w fazę opuszczonego gniazda może być szczególnie
ciężkie, jeśli odejście dziecka z domu nastąpiło późno, a rodzice osiągnęli zaawansowany
wiek. Na tym etapie najważniejszym wyzwaniem jest przebudowanie relacji między partnerami, którzy nagle skazani zostają na siebie i muszą sobie sami poradzić z zapełnieniem
powstałej próżni. Typowym zjawiskiem zwiększającym ryzyko wystąpienia przemocy są
często w tym kontekście narastające problemy komunikacyjne, które w ekstremalnych
przypadkach prowadzić mogą do całkowitego milczenia partnerów, którzy praktycznie
przestają ze sobą rozmawiać (Wannera, Fischerb, Tschanb 2007, s. 561). Z innym modelem przemocy mamy do czynienia w sytuacji, gdy przemoc była obecna w rodzinie już
wcześniej, jednak nie została dostrzeżona, gdyż sprawcy za cel ataków służyły dzieci,
a agresja była skrywana pod płaszczykiem działań o charakterze kontrolno-wychowawczym. W takiej sytuacji wyprowadzenie się z domu dziecka może oznaczać przesunięcie
przemocy na partnera (Haller, Amesberger 2010, s. 99–100).
Jak pokazują badania, najcięższa faza związku zaczyna się jednak najczęściej później
— w momencie przejścia partnera/partnerów na emeryturę. Wiążące się z nowym etapem
życia wyzwania i obciążenia również prowadzić mogą do wystąpienia przemocy, wynika to
przede wszystkim z następujących czynników:
• Odejście z pracy wiążę się z porzuceniem dotychczasowego rytmu życia, poczuciem nieprzydatności oraz koniecznością wytyczenia sobie nowych celów. Dla osób, które poza
pracą zawodową nie miały żadnych hobby i zainteresowań zadanie to może być trudne
i frustrujące. Dużo łatwiej odnajdują się przeważnie w nowej roli kobiety, które i tak
równolegle do pracy zawodowej wykonywały wiele czynności z zakresu gospodarstwa
domowego (Fraschina 2009, s. 5–8).
• Problemy z zagospodarowaniem czasu wolnego prowadzić mogą do nadmiernej konsumpcji alkoholu oraz uzależnienia. Co z kolei oznacza rozdrażnienie i pobudzenie
potencjalnego sprawcy oraz obniżenie poziomu kontroli (Haller, Amesberger 2010,
s. 99–100).
• Czynnikiem stresogennym może też być wzmożona intensywność kontaktów partnerów
w wymiarze czasowym i przestrzennym. Osoby, które dotychczas widywały się jedynie
rano i wieczorem, po zakończeniu pracy zawodowej zmuszone są spędzać ze sobą
większość dnia. Ciągła obecność partnera w mieszkaniu może być odbierana jako irytująca (szczególnie dla kobiet, które nie pracowały lub wcześniej przeszły na emeryturę
i przywykły traktować wspólną przestrzeń jako swoją własność). Nagła bliskość może
prowadzić do powstania swoistego „bagna behawioralnego” (Hall 2003, s. 48), a co za
tym idzie wynikających z „przegęszczenia” napięć, kłótni i aktów agresji.
• Punktem spornym są też często w takich sytuacjach kontakty żony. W badaniach prowadzonych w Austrii, kobiety wspominały o ciągłej kontroli ze strony męża, po jego
przejściu na emeryturę oraz zakazach przyjmowania gości lub „wyskakiwania na kawę”
do sąsiadki (Haller, Amesberger 2010, s. 99–100).
Elementem zwiększającym ryzyko wystąpienia przemocy w małżeństwach osób starszych może być również choroba współmałżonka i wynikająca z niej konieczność opieki.
Dla partnera, który sam jest w podeszłym wieku oznacza ona często przeciążenie, gdyż
126
Emilia Jaroszewska
osoba ta z jednej strony nie ma siły na dodatkowe obowiązki, z drugiej zaś więź, poczucie odpowiedzialności lub/i strach przed potępieniem ze strony otoczenia nie pozwala
oddać chorego partnera do domu opieki (Fraschina 2009, s. 5–7). Szczególnie ciężkim
obciążeniem może być demencja partnera, która oznacza konieczność ciągłego nadzoru
chorego, ze względu na jego (a także otoczenia) bezpieczeństwo. Dużym wyzwaniem są
jednak dla wielu osób również przewlekłe choroby somatyczne i związana z nimi konieczność pielęgnacji. Kluczowym czynnikiem zwiększającym ryzyko wystąpienia przemocy jest
w takich przypadkach brak zewnętrznego wsparcia dla opiekuna, oraz poczucie, że został
on pozostawiony ze swoim problemem całkiem sam (Wannera, Fischerb, Tschanb 2007,
s. 563–565).
Niezależnie od tego czy przemoc pojawiła się w związku osób starszych wcześniej,
czy dopiero po przejściu na emeryturę, jest ona zjawiskiem szczególnie niepokojącym ze
względu na wspomniany brak przygotowania placówek wspierających ofiary przemocy
rodzinnej (które przeważnie adresują swoją ofertę pomocy do osób młodych) oraz z racji
jeszcze mniejszej niż w przypadku innych grup ofiar wiedzy na temat skali zjawiska. Niewiedza ta wynika zarówno z niewielkiej liczby badań, jak i z niechęci ofiar do mówienia
o problemie. Pomijając kwestię wstydu i niewiary w skuteczność pomocy, istotną barierą
są tu potencjalne koszty rozstania, które w przypadku starszych małżeństw wydają się
szczególnie wysokie.
Ewentualny rozwód może oznaczać pogorszenie sytuacji materialnej i zmianę zamieszkania również w przypadku ludzi młodych. Także ich dotyczą obawy przed reakcją otoczenia i strach przed samotnością. Dla osoby w podeszłym wieku koszty te są jednak
znacznie większe, gdyż wraz z upływem lat coraz trudniejsza wydaje się decyzja o zmianie
oswojonego otoczenia, a strach przed samotnością ma bardziej realne podstawy, gdyż
grono znajomych ulega zazwyczaj w późnym wieku skurczeniu, a brak partnera oznacza
brak osoby, która mogłaby sprawować nad nami opiekę. Negatywnych skutków rozstania
nie neutralizuje ponadto nadzieja na nowy początek (porównaj: Goergen 2005, s.13).
Podsumowanie
Przemoc wobec osób starych jest zjawiskiem stosunkowo dobrze zbadanym i opisanym. Zdecydowanie mniej informacji znaleźć można na temat wzajemnych oddziaływań i relacji sprawcy i ofiary, a także na temat przypadków, w których starzy ludzie są
agresorami. W sytuacji stosunkowo fragmentarycznej wiedzy na temat przemocy osób
starszych wobec opiekunów, konieczne wydaje się dokładne dokumentowanie wszystkich
przypadków przemocy wobec opiekunów na terenie placówek oraz podjęcie badań na
temat skali i typów zjawiska zarówno w grupie osób świadczących profesjonalną pomoc,
jak i członków rodzin. Godny rozważenia jest też postulat prewencji polegającej min. na
nauczeniu personelu domów opieki radzenia sobie z agresywnymi mieszkańcami (Dubler
2009, s. 3).
Autorzy niemieckiej strony internetowej z poradami dla opiekunów postulują jeszcze
dalej idące rozwiązania zwiększające bezpieczeństwo personelu placówek opiekuńczych:
Starość i agresja — osoby starsze jako ofiary oraz sprawcy przemocy
127
nocny strażnik, łatwo dostępny telefon, bezpieczne pomieszczenie, do którego osoby
postronne nie mogą się dostać z zewnątrz (www.konfliktfeldpflege.de).
Podobne deficyty wiedzy i działań zaradczych stwierdzić można w obszarze przemocy
wewnątrzrodzinnej starych małżeństw, gdzie spotykamy się zarówno z brakiem badań zjawiska, jak i brakiem oferty organizacji/ instytucji wspierających ofiary przemocy domowej.
Wspomniane deficyty wytyczają kierunek koniecznych działań, których celem powinno być
lepsze zdiagnozowanie skali i zakresu zjawiska oraz przygotowanie odpowiednich środków
pomocy również dla tej grupy ofiar przemocy wewnątrzrodzinnej.
Bibliografia
Bidzin, L. Marcinkiewicz, M. (2006) Stany pobudzenia i zachowania agresywne wśród mieszkańców domów opieki z otępieniem w chorobie Alzheimera — doniesienie wstępne, w:
„Psychogeriatria Polska”, nr 3(4).
Beyer, A. (2004) Aggression und Gewalt in der stationeraen Versorgung von Menschen mit
Demenz, GRIN-Verlag, Nordestedt.
Christian, G. (2007) Gewalt in der Pflege von Angehörigen, Ursachen und Möglichkeiten der
Prävention und Intervention, Verlag Dr. Müller, Saarbrücken.
Christie, N. (2005) Wieviel Kriminalitaet braucht die Gesellschaft, C. H. Beck, Muenchen.
Cialdini, R. (2003) Wywieranie wpływu na ludzi. Teoria i praktyka, GWP, Gdańsk.
Dubler, R. (2009) Gewalt im Alter, w: „Panther Post”, nr 2/2009.
Fraschina, P. (2009) Gewalt im Alter, w: „Panther Post”, nr 2/2009.
Fuesse auf dem Sitz — Rentier sticht auf 18 Jaehrigen ein, w: www.tagesspiegel.de/...gewaltrentner.../1674096, dostep z dnia 2.03.2012
Goergen, T. (2005) Ich habe gehofft, das wird besser mit den Jahren — Sexuelle Gewalterfahrungen aelterer Frauen, Kriminologisches Forschungsinstitut Niedersachsen, Hannover.
Goergen, T., Kotlenga, S., Naegele, B. (2011) Aeltere Frauen als Betrofene von Partnergewalt — Aktiviyaetetn zur Verbesserung von Hilfe und Unterstuetzung, Protokoll des Fachgespraechs im Rahmen des Bundesaktionsprogramms SiLiA, Hamburg.
Halicka, M., Przemoc wobec osób starszych, w: Szatur-Jaworska, B [red.] (2008) Stan przestrzegania praw osób starszych w Polsce. Analiza i rekomendacje działań, Biuletyn RPO
materiały, Zeszyt nr 65, Warszawa.
Haller, B., Amesberger, H. (2010) IPVoW- Partnergewalt gegen aeltere Frauen, Institut fuer
Konfliktforschung, Wien.
Hartwig, L. (2006) Raport z projektu “Seniorentelefon — Hilfe für ältere Menschen bei persönlichen Problemen” (Telefon dla seniorów — pomoc dla osób starych w problemach
osobistych), Gesundheitshaus Gelsenkirchen, Gelsenkirchen.
Hirsch, R. D. (1999) Gewaltsituationen und deren Entstehung in der häuslichen Pflege,
Bonn, w: www.hsm-bonn.de, dostęp z dnia 4.03.2012
Hirsch, R. D. Misshandlung und Gewalt bei alten Menschen, Schleswig-Holsteinisches Ärzteblatt 12 / 2002.
128
Emilia Jaroszewska
Hirsch, R. D. Tabuthema Pflegemängel: Ausmaß, Auswirkungen, w: Auswege, www.hsmbonn.de, dostęp z dnia 4.03.2012
Hirsch, R. D. Präventionsstrategien von Aggression und Gewalt in der Pflege, prezentacja
Bonn 2009, w: www.hsm-bonn.de, dostęp z dnia 4.03.2012
Jahresbericht 2004, Handeln statt Mißhanden — Bonner Initiative gegen Gewalt im Alter,
w: www.hsm-bonn.de, 4.03.2012
Jaszczak-Kuźmińska, D., Michalska, K. (2010) Przemoc w rodzinie wobec osób starszych
i niepełnosprawnych. Poradnik dla pracowników pierwszego kontaktu, Ministerstwo Pracy
i Polityki Społecznej, Warszawa.
Knutson, J. F., Schartz H. A. (1997) Physical abuse and neglect of children, w: DSM-IV
Sourcebook, Vol. 3, APA, Washington.
Krebs-Roubicek, E., Wut und Aggression im Alter, Praktyka Lekarska Psychiatryczno‑Terapeutyczna, w: www.psychiatrie.usz.ch, 2.03.2012
Kriminalitäts — und Gewalterfahrungen im Leben älterer Menschen, Bundesministerium
für Familie, Frauen und Jugend, Berlin 2012.
Lehmann, Ch., Verwirt den Verwirrten nich noch mehr! Hintergruende und Problemsituationen beim Umgang mit dementen Patienten, w: www.notfallpflege.ch, dostęp z dnia
2.03.2012
Madrycki plan działania w kwestii starzenia się społeczeństw, w: www.mpips.gov.pl, dostęp
z dnia 5.03.2012
Melibruda, J. (2009) Pułapka niewybaczonej krzywdy, Instytut Psychologii Zdrowia, Warszawa.
Münchenstein, S. Häusliche Gewalt im Alter „- wie weiter?”, w: “Panther Post”,
nr 2/2009/2.
Neubert, N. (2005) Erfahrungen zu Agression und Gewalt in der Pflege, GRIN-Verlag,
Norderstedt.
Przemoc w rodzinie wobec osób starszych i niepełnosprawnych, część I — Raport z badania
ogólnopolskiego, PAN, Warszawa 2009.
Przemoc w rodzinie wobec osób starszych i niepełnosprawnych, część II — Raport z badania
profesjonalistów, PAN, Warszawa 2009.
Rentner verletzt junge Frau durch schlaege ins Gesicht, Berliner Morgenpost 6.04.2011.
Starga, A., Przemoc wobec osób starszych, w: „Niebieska Linia”, nr 5/2003.
Starzenie się populacji wyzwaniem dla polityki społecznej — materiały z konferencyjne (Sytua­
cja osób starszych w Polsce w przeddzień wejścia do Unii Europejskiej, 29 listopada
2002) , Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Krakowie, Kraków 2003.
Sygit, E., Ossowski, R. (2008) Przemoc wobec osób starszych ze względu na ich wiek, płeć
i wykształcenie, w: „Gerontologia Polska” tom 16, nr 3.
Szwałkiewicz, E., Kaussen, J. (2006) Opieka długoterminowa w świadczeniach pielęgniarek
i opiekunek, Seni, Toruń.
Thiel, H. Jensen, M. (1997) Aggressivitaet alter Menschen, Klinikleitfaden Psychiatrische
Krankenpflege, G.Fischer, Luebeck, Stuttgart, Jena.
Starość i agresja — osoby starsze jako ofiary oraz sprawcy przemocy
129
Tobiasz-Adamczyk, B., Florek, M., Brzyski, P., Brzyska, M., Ocetkiewicz, T., Zaniedbywanie
i samo-zaniedbywanie wśród osób starszych w opinii pracowników socjalnych i medycznych, w: „Gerontologia Polska”, tom 16, nr 3/2008.
Umgang mit Aggressionen und Gewalt in der Pflege, w: www.alzheimer-organisation.de,
dostęp z dnia 2.03.2012
Wannera, J., Fischerb, R., Tschanb, W., Aggression und Gewalt im aerzlichen Alltag,
w: „Schweiz Med Forum” nr 7/2007.
Zrozumieć starość, Rozmowa z dr n. med. Alicją Klich-Rączką, w: „Niebieska Linia”,
nr 5/2003.
Strony internetowe:
www.arbeitlandia.eu
www.konfliktfeldpflege.de
www.rynekzdrowia.pl
Summary
The article analyses coherence among senility and phenomenon of violence. There have
been discussed in it the types of violence (also in the context of activity and existential
vital experiences/AEDL), as well as the factors boosting credibility of its pronouncement
(related equal to perpetrator and victim and to specificity of their relations, as well as
income of enclosing). Because of high level of complication of mutual rate of perpetrators,
victims and witness mentioned types of and factors of violence are linked to individual
aspects of analyzed phenomena. Thus, text is divided on three pars including different
horizontal levels of researched problem: violence in accordance with old persons, violence
of old persons in accordance with their guardians and violence in mutual rates of old
persons.
Łukasz Łotocki
Instytut Polityki Społecznej
Uniwersytet Warszawski
Barwy jesieni życia.
O społeczno-kulturowym obrazie starości
Wprowadzenie
Niniejszy artykuł jest poświęcony prezentacji obrazu starości, który dominuje we współczesnym, polskim społeczeństwie. Celem artykułu jest opisanie pewnych mechanizmów,
dotyczących konstruowania kategorii starości w przestrzeni symbolicznej. Wieloznaczność i wielokontekstowość kategorii starości czyni ją szczególnie ciekawym przedmiotem analizy znaczeń symbolicznych. W opracowaniu odwołuję się zarówno do literatury
przedmiotu, jak i do obserwacji życia codziennego. Pewne twierdzenia tu zawarte mają
przy tym charakter raczej hipotez, wymagających bardziej pogłębionych badań niż sądów
rozstrzygających.
Artykuł rozpoczyna się od omówienia obecności kategorii „starości” w języku, następnie przechodzę do refleksji nad wewnętrzną ambiwalencją tej kategorii. W dalszej części
analizuję obecność kategorii „starości” w różnego rodzaju przekazach symbolicznych,
składających się na kulturę masową, takich jak: reklama komercyjna, reklama społeczna,
media, komunikacja polityczna. Omawiane mechanizmy ilustruję przykładami zaczerpniętymi z codziennej rzeczywistości. Na końcu prezentuję wyniki wybranych badań społecznych, dotyczących percepcji starości w Polsce.
132
Łukasz Łotocki
Językowa tabuizacja starości
„Starość” z jednej strony wydaje się być pojęciem neutralnym, opisującym okre­
śloną fazę życia, z drugiej natomiast — stanowi ono tabu językowe. Przymiotnik „stary”
— w odniesieniu do człowieka — najczęściej używany jest wówczas, gdy dotyczy on wymiarów abstrakcyjnych, np. bohatera powieści albo filmu czy zgeneralizowanego „człowieka
starego”, a o wiele rzadziej w odniesieniu do konkretnej, realnej osoby. Jednak nawet
w odniesieniu do bytu abstrakcyjnego (takiego, jak kategoria osób bez wskazania na konkretną jednostkę), autorzy rozmaitych wypowiedzi czy opracowań (również naukowych)
mają opór przed używaniem określenia „stary”, jakby było ono stygmatem. Posługują się
quasi eufemizmem „starszy” („starszy człowiek”, „ludzie starsi” itp.), a więc przymiotnikiem, odnoszącym się do stopniowania na skali młodość — starość1. Starość nie jest
naturalnie jedynym takim tabu. Podobny mechanizm ma np. miejsce w odniesieniu do
niskiego wzrostu, czy otyłości.
Tabu językowe starości podszyte jest prawdopodobnie strachem przed starością, uznawaniem jej za coś „niewłaściwego”, obcego, krępującego itp. Innymi słowy starość nie
jest traktowana — również przez badaczy tego zagadnienia — jako naturalna faza życia
(jak np. młodość), o której możemy swobodnie mówić i pisać, ale jako faza życia obciążona ciężarem symbolicznym; faza, o której trzeba pisać delikatnie, ważąc słowa, tak aby
nikogo nie urazić. Można bez przeszkód mówić o kimś, że jest człowiekiem młodym,
trudniej — że jest człowiekiem starym. Istnieje przy tym wiele eufemistycznych synonimów, wskazujących na tabuizację językową starości. Wśród określeń tych można wymienić takie, jak np.: „trzeci wiek”2, „czwarty wiek”3, „trzecia młodość”, „czwarta młodość”
(zamiast „wczesna i późna starość”), „jesień życia”, „wiek zaawansowany”, „wiek podeszły” (zamiast „starości”), „seniorzy” (zamiast „ludzie starzy”), „wiekowy”, „sędziwy” 4
(zamiast „stary”). Używane powszechnie określenie „domu starców” jest zastępowane
przez „domy opieki”, „domy seniora” czy „domy spokojnej starości” (w ostatnim przypadku trudne konotacje słowa „starość” łagodzone są przez przymiotnik „spokojnej”).
Starość wydaje się być traktowana jak wstydliwa choroba bądź inna przypadłość. Warto
przy tym zauważyć, że pojęcie „stary” jest homonimem, tj. może odnosić się zarówno do
wieku (i wówczas stanowi pewne tabu językowe), jak i do np. zażyłości („stary kumpel”;
i wtedy nie tylko nie stanowi tabu, ale budzi bardzo pozytywne skojarzenia).
W tym miejscu pragnę postawić pytanie o to, czy sam fakt tabuizacji starości nie przyczynia się w rezultacie do jej faktycznego stygmatyzowania. Ludzie boją się mówić o tym,
co — mniej lub bardziej świadomie — uznają za niemiłe, niestosowne, niezręczne czy
1 Określenia takie pojawiają się również ze względów stylistycznych w tekstach, gdzie „stary”
i „starość” są podstawowymi terminami używanymi przez autorów.
2 Kategoria mająca odnosić się do wieku, któremu towarzyszy wolność od obowiązków rodzicielskich i pracy zawodowej (Giddens 2004, s. 188).
3 Kategoria odnosząca się do wieku, w którym jednostkom trudno jest zachować pełną
niezależność i żyć samodzielnie, (Giddens 2004, s. 188).
4 Nazwa wieku sędziwego pochodzi od stanowiska sędziego (Malinowski 1997, s. 124).
Barwy jesieni życia. O społeczno-kulturowym obrazie starości
133
straszne. Innymi słowy, czy traktowanie tej fazy życia na poziomie językowym w sposób
tabuistyczny (a nie oczywisty, neutralny), nie utrudnia pogodzenia się z jej naturalnością?
Powyższe uwagi nie mają charakteru postulatywnego, tj. nie postulują zmian istniejącej rzeczywistości (np. poprzez detabuizację języka w tym względzie). Chodzi wyłącznie
o opisanie mechanizmów społecznych (w tym wypadku językowych) takimi, jakie one są.
Mechanizmów, którym naturalnie podporządkowuje się również — uznając je za naturalne — piszący te słowa, jako że także zinternalizował wzorzec kulturowy tabu starości.
Warto jednak pamiętać, że w subtelnościach językowych, takich jak powyższe, kryje się
zarówno postrzeganie starości, jak i takie subtelności językowe postrzeganie to generują
(na zasadzie sprzężenia zwrotnego).
Kulturowa ambiwalencja starości
Jak wynika z licznych opracowań, we wszystkich epokach historycznych mieliśmy
do czynienia z ambiwalentnym postrzeganiem starości (choć w różnych proporcjach)
(Szatur-Jaworska 2000, s. 31; Bois 1996, s. 324; Minois 1996, s. 313). Z jednej strony
ludzie starzy postrzegani byli jako mędrcy (np. rada starszych, tzw. geruzja w starożytnej
Sparcie), z drugiej strony — jeżeli nie byli w stanie przynosić profitów danej społeczności, porzucano ich, bądź nawet zabijano (jak było również we wspomnianej starożytnej
Sparcie).
Obecnie także mamy do czynienia z ambiwalencją starości. Z jednej więc strony sięgamy po pozytywne pojęcia kojarzone ze starością, takie jak np. „senior”, czy „nestor”.
Określenie „babcine” kojarzy się bardzo rodzinnie i ciepło. Starość kojarzona jest
z mądrością (co np. bywa symbolizowane przez siwy włos), dojrzałością, dostojnością,
szlachetnością, doświadczeniem, autorytetem, szacunkiem. W wielu kulturach decydującą rolę pełni tzw. starszyzna, która też cieszy się największym szacunkiem pozostałych
członków społeczności. Osoba starsza pierwsza podaje rękę na przywitanie, jako pierwsza
zabiera głos w grupie5. Pierwsze obrady w polskim parlamencie po wyborach prowadzi
marszałek senior, będący najstarszym posłem lub senatorem. I wreszcie, Pana Boga symbolicznie przedstawia się niekiedy jako dobrego i mądrego starca z siwą brodą (abstrahuję
w tym momencie od trafności wspomnianej metafory starca, która może się przyczyniać
do bardzo uproszczonego postrzegania Boga i religii).
Wśród innych norm kulturowych warto wymienić też to, że osoba starsza często może
pozwolić sobie na zachowania, które w przypadku młodego człowieka natychmiast zostałyby napiętnowane, np. na przekraczanie tabu, dosadne oceny czy nawet obrażanie, czy
lekceważące wypowiadanie się o innych. Z jednej więc strony starość sprzyja odwadze
wyrażania sądów i stanowczości, z drugiej natomiast — powoduje, że w przestrzeni
publicznej tolerowane mogą być zachowania powszechnie uznawane za niestosowne, tylko
dlatego, że zachowały się tak osoby stare.
5
Obserwując współczesne zmiany kulturowe można jednak postawić hipotezę, że ta norma
kulturowa w naszej rzeczywistości ulega stopniowemu osłabieniu.
134
Łukasz Łotocki
Kolejną kwestią jest mechanizm traktowania zaawansowanych wiekiem przestępców.
Przestępca, który osiągnął wiek późnej starości może liczyć na bardziej przychylne traktowanie przez społeczeństwo niż przestępca młody. Wydaje się, że fakt starości w odbiorze
jego osoby dominuje nad faktem popełnienia przestępstwa — często jest więc przede
wszystkim starcem, a dopiero potem przestępcą. Bywa także, że w rezultacie społecznie
pomniejszana jest waga popełnionych przez niego przestępstw. Zdarza się, że samo użycie
mocnego słowa „zbrodniarz” czy „przestępca” w odniesieniu do człowieka starego (i np.
w sposób widoczny schorowanego) wydaje się niestosowne.
Obraz starości w percepcji społeczno-kulturowej ma jednak też drugą stronę. Wystarczy przywołać liczne określenia lekceważące, a wręcz obraźliwe dla osób starszych, takie
jak np. „staruch”, „starucha”, „stara baba”, „stary dziad”, „stary piernik”, „stary zgred”,
„tetryk”, „stary pryk”, „grzyb”, „zgrzybiały” itp. Wydaje się przy tym, że tych negatywnych
określeń jest w języku więcej niż tych pozytywnych. Starość kojarzona jest z niedołężnością, dziecinnieniem, naiwnością, nieporadnością, demencją, bezproduktywnością, narzekaniem, gderaniem, zrzędzeniem, zacofaniem. Starość bywa także rozumiana jako negatywna cecha charakteru, a nie faza życia. Mówi się o młodych starcach, mając na myśli
osoby młode, niemające oczekiwanego dynamicznego, pozytywnego stosunku do życia.
Ilustruje to oksymoroniczne powiedzenie, że „można być dwudziestoletnim staruszkiem
i osiemdziesięcioletnim młodzieńcem”. Starość kojarzy się także z lękiem, obawami przed
chorobą, cierpieniem, samotnością, czy wreszcie śmiercią. Trudy związane ze starością
powodują, że popularnością cieszą się takie powiedzenia, jak to, że „starość się Panu Bogu
nie udała” czy „starość nie radość”.
Ambiwalencja postaw wobec starości wskazuje na dwa niezależne heurystyczne archetypy starości, przywoływane w zależności od kontekstu sytuacyjnego. Z jednej więc strony
starość to mądrość i doświadczenie, budzące szacunek. Z drugiej strony — cechy psychiczne i somatyczne, budzące niechęć. Z pewną dwoistością myślenia mamy również
do czynienia w odniesieniu do młodości. Młodość bowiem z jednej strony kojarzy się
z brakiem dojrzałości i głupotą, z drugiej — z energią i siłą witalną (nie są to jednak cechy
usytuowane na jednym kontinuum). W przypadku starości uderza ogromny dystans symboliczny między dwoma biegunami tej dwoistości oraz usytuowanie tych biegunów na jednym kontinuum. Innymi słowy sprzeczne normy szacunku do ludzi starych i lekceważenia
ludzi starych mogą funkcjonować równolegle. To, który archetyp starości przywołuje się,
jest wtórne wobec jego funkcjonalności (adekwatności) w danym kontekście sytuacyjnym,
społecznym oraz kulturowym.
Obraz starości w przestrzeni symbolicznej
Coraz szybszy postęp techniczny, informatyzacja i cyfryzacja wielu dziedzin życia powodują, że osobom starym coraz trudniej jest odnaleźć się w zmieniającej się rzeczywistości.
Można powiedzieć, że postęp ten pozbawia ludzi starych — w pewnym zakresie — wiodących ról społecznych (Malinowski 1997, s. 124), a co za tym idzie — elementów prestiżu
społecznego. Wiedza starszych przestaje być „skarbnicą mądrości”, a staje się „czymś nie
Barwy jesieni życia. O społeczno-kulturowym obrazie starości
135
na czasie” (Giddens 2004, s. 185). Jak piszą K. Kędziora-Kornatowska i A. Grzanka‑Tykwińska, „nieumiejętność posługiwania się przedmiotami teraz już codziennego
użytku, na przykład telefonami komórkowymi, bankomatami, komputerami czy aparatami
cyfrowymi, powoduje, że seniorzy czują się obco we współczesnym świecie” (Kędziora‑Kornatowska, Grzanka-Tykwińska 2011, s. 108)6. Postęp techniczny i dominacja techniki
w coraz liczniejszych dziedzinach życia sprawiają, że osoby starsze często tracą możliwość
służenia swoim doświadczeniem i autorytetem w codziennych sytuacjach, a wręcz to osoby
młode są nauczycielami osób starszych. Mówiąc językiem antropolog Margaret Mead,
nasza kultura w coraz większym stopniu staje się kulturą prefiguratywną, tj. taką, w której
to przede wszystkim starsi uczą się od młodszych.
Warto także zauważyć, że postępujące lekceważenie w przestrzeni publicznej takich
wartości, jak tożsamość narodowa, pamięć zbiorowa [której — jak pisał Jan Paweł II
— ludzie starzy są strażnikami (Pikuła 2011, s. 105)], religia na rzecz dominacji takich
kategorii, jak postęp, wspólnoty ponadnarodowe, swoboda obyczajowa przyczynia się do
pomniejszania społecznej pozycji i autorytetu osób starych. Jeżeli wartości tradycyjne stają
się coraz mniej pożądane, ludzie starsi przestają być interesującym źródłem wiedzy o otaczającym świecie. Ponadto — jak pisał N. Pikuła — dziś „promuje się bezmyślność i banał.
Wyśmiewane są takie najważniejsze wartości, jak model rodziny oparty na nierozerwalnym związku małżonków, na szacunku dzieci wobec rodziców i starszych. Mass media
unikają tematów związanych ze śmiercią, kalectwem i starością” (Pikuła 2011, s. 96), co
także nie pozostaje bez wpływu na postrzeganie osób starych.
Na stosunek do osób starszych wpływać może także pozycja współczesnej szkoły,
a szczególnie autorytet nauczyciela. Współczesne prądy pedagogiczne i psychologiczne,
ideologia „relacji partnerskich między uczniem a nauczycielem” czy tzw. „przyjaznej
szkoły” w praktyce prowadzą do realnego upadku tego autorytetu. To m.in. w szkole człowiek socjalizowany jest do normy szacunku wobec osoby starszej, jako bardziej doświadczonej i wzorce tu nabyte później mogą przekładać się na zgeneralizowany szacunek do
osób starych bądź jego brak (i to pomimo faktu, że nauczycielami najczęściej nie są osoby
w wieku sędziwym).
Warto także zwrócić uwagę na popularność postaw hedonistycznych w kulturze
masowej. Składają się na nie m.in. „przyjemnościowy” styl życia, indywidualistyczna
koncentracja na samorealizacji, permanentne dążenie do bogacenia się, dobrej zabawy,
kult ciała. Odnośnie do kultu ciała, badacze wspominają wręcz o „społeczeństwie
­somatycznym” (somatic society), w którym ciało stanowi kluczowy punkt odniesienia
(Dziuban 2010, s. 141). Z jednej strony, społeczeństwo oczekuje od człowieka starego
zachowania „spójności” między zachowaniem i wyglądem (Dziuban 2010, s. 140–143),
opartej na ­dominującym stereotypie starości. Stereotyp ten — jak wskazują bada6����������������������������������������������������������������������������������
Warto jednak zauważyć, że���������������������������������������������������������
wzrasta�������������������������������������������������
odsetek osób starszych��������������������������
,�������������������������
korzystających z nowoczesnych środków komunikacyjnych, takich jak: komputer, internet, telefon komórkowy (Kędziora‑Kornatowska, Grzanka-Tykwińska 2011, s. 109). Ponadto najważniejszym czynnikiem, wpływającym
na wykorzystanie nowoczesnych technologii dla każdej grupy wiekowej����������������������������
,���������������������������
jest czynnik upowszechnienia tych technologii w danym kraju.
136
Łukasz Łotocki
cze — wiąże się najczęściej z chorobą i znacznym spadkiem poziomu sił witalnych.
Człowiek stary wyłamujący się z takiego stereotypowego obrazu (wykraczający swoimi
zachowaniami czy wyglądem poza sztywne ramy, zadając im kłam) może stać się ofiarą
stygmatyzacji (jako dewiant, który „burzy” przyjęty porządek symboliczny)7. Z drugiej
strony — występuje społeczna presja, polegająca na tym, że „ludzi starych ocenia się
tym lepiej, im więcej zachowują cech młodości” (Szatur-Jaworska 2000, s. 29). Stan
taki może powodować, że ludzie starsi zmuszani są do „maskarad”, mających na celu
ukrycie fizycznych aspektów starości (Dziuban 2010, s. 140–144). Ludzie ci są zachęcani
do podejmowania pewnej gry w jednoczesnej odpowiedzi na oczekiwania społeczne,
dotyczące spójności wyglądu i zachowania (zgodnych ze stereotypem) oraz „niepoddawania się starości”.
Normy kulturowe, dotyczące starzenia się, są inne dla kobiet i inne dla mężczyzn.
Wzorzec ten wydaje się uprzywilejowywać mężczyzn, którzy wraz z wiekiem mają „mężnieć, dojrzewać i dostojnieć”, w przeciwieństwie do kobiet, które mają „po prostu się starzeć”. Można więc zaryzykować generalizację, że kobietom starzeje się trudniej. Jak pisze
A. Dziuban, „kobiety są grupą wykazującą znacznie mniejszy poziom satysfakcji z powodu
przemian zachodzących we własnej cielesności w procesie starzenia, ponieważ odczuwają
one o wiele większą wewnętrzną i społeczną presję, by zachować fizyczną atrakcyjność
i młodość” (Dziuban 2010, s. 143). A. Pawilna dodaje, że „nie słyszy się o kobietach, którym siwe włosy dodają uroku” (Pawlina 2009, s. 11). Kobiety też, zgodnie z obyczajem, nie
należy pytać o ich wiek. Mamy więc do czynienia z „podwójnymi standardami starości”
(Dziuban 2010, s. 143).
Warto zauważyć, że zmianie podlega proces społeczno-kulturowego starzenia się.
Innymi słowy zmienia się miejsce granic pomiędzy różnymi fazami życia, przy czym zmiany
te można zaobserwować nawet na przestrzeni kilku dekad. Jako ilustracja posłuży tu
przykład polskiego serialu komediowego w reżyserii Jerzego Gruzy, pt. Czterdziestolatek.
W filmie tym prezentowany jest archetyp czterdziestoletniego mężczyzny, jako człowieka
dojrzałego, głowy rodziny, mówiąc językiem kolokwialnym — mężczyzny „podtatusiałego”
czy „podstarzałego”. Dzisiejszy archetyp czterdziestolatka tworzą natomiast coraz częściej
tzw. „wieczni chłopcy”8. Podobnie wygląda przechodzenie do fazy starości. Obecnie człowiek w wieku np. 65 lat bywa wciąż aktywny zawodowo, realizuje swoją karierę i swoje
pasje, wygląda na bardziej energicznego niż 65-latek w przeszłości, a pojęcie starości
(nawet wczesnej) czy seniora wydaje się w odniesieniu do niego nieadekwatne. Warto
w tym miejscu wskazać na co najmniej trzy perspektywy określania starości, tj. z punktu
widzenia wieku chronologicznego (odpowiadającego dacie urodzenia), wieku biologicznego (odpowiadającego sprawności fizycznej organizmu) oraz wieku psychologicznego
(odpowiadającego psychicznemu samopoczuciu) (Semków 1997. s. 73). Można powiedzieć, że przesuwają się granice starości, widzianej przez pryzmat wieku ­biologicznego­
7
Patrz też: Miszczak 2006, s. 306, 310.
8������������������������������������������������������������������������������������������
Jako przykład może tu posłużyć idol młodzieży i autor programów ��������������������������
telewizyjnych Jakub
������������
Wojew-
ódzki urodzony w 1963 r., a przypominający swoją aparycją i stylem bycia dwudziestokilkulatka.
Barwy jesieni życia. O społeczno-kulturowym obrazie starości
137
i psychologicznego. Jak napisał A. Malinowski „przemiany kulturowe zachodzące w XX w.
pociągnęły za sobą wydłużenie wieku dojrzałego i około 10 lat późniejsze wchodzenie
ludzi w okres starości” (Malinowski 1997, s. 126).
Rynek konsumpcji i reklama
Osoby starsze zazwyczaj są ignorowane przez rynek konsumpcyjny. Dla wielu firm
komercyjnych klient masowy często ma maksymalnie 50 lat, bo jedynie taka grupa docelowa — według tych firm — może być źródłem zysków. Pogląd o spadku konsumpcji
wśród osób starych — zdaniem badaczy — nie znajduje jednak potwierdzenia w praktyce
(Szatur-Jaworska, Błędowski, Dzięgielewska 2006, s. 113). Wzrost znaczenia osób starych
jako konsumentów wynika m.in. z przyczyn demograficznych (starzenia się społeczeństwa) i koncentracji coraz większej sumy pieniędzy w rękach tych osób (Szatur-Jaworska,
Błędowski, Dzięgielewska 2006, s. 121). Faktem jest, że ludzie starsi mniej są zainteresowani nowościami rynkowymi (zwłaszcza na rynku elektronicznym) (Kożuch 2006, s. 83).
Z drugiej jednak strony bardziej przywiązują się do marki (Szatur-Jaworska, Błędowski,
Dzięgielewska 2006, s. 122) i są klientami bardziej „wiernymi”.
Brak zainteresowania ludźmi starymi widać doskonale na rynku telefonii komórkowej.
Współczesne aparaty telefoniczne projektowane są prawie wyłącznie z myślą o ludziach
młodych. Postępująca miniaturyzacja telefonów, coraz mniej wyraźne ekrany dotykowe,
wymagające coraz większej precyzji, coraz bardziej skomplikowana obsługa telefonów,
w ogóle nie uwzględniają potrzeb osób starych, a wręcz przyczyniają się do wykluczania
seniorów z grona adresatów ofert handlowych9. Osoby starsze mają utrudniony dostęp do
informacji o kupowanych produktach. Przykładowo producenci umieszczają istotne informacje o produkcie na opakowaniu używając małej czcionki. P. Szukalski zastanawia się
wręcz nad zasadnością zdefiniowania w polskim prawie „wielkości minimalnej czcionki,
jaką drukowane być winny podstawowe informacje (skład, termin ważności) w przypadku
lekarstw i niektórych artykułów spożywczych” (Szukalski 2008, s. 126). Potrzeby osób
starych zaniedbywane są także w przestrzeni publicznej. Przykładowo w miastach brakuje
ławek przy ciągach handlowych, a centra handlowe czy usługowe projektowane są prawie
wyłącznie z myślą o ludziach młodych (Szatur-Jaworska 2008, s. 120).
Bardzo dobrym probierzem sytuacji osób starych w przestrzeni konsumpcyjnej są
reklamy handlowe. Większość z nich nie jest skierowana do tych osób. Seniorzy bardzo
rzadko są też bohaterami reklam. Jeżeli jednak tak się stanie, to ich obraz w tej reklamie
jest zazwyczaj albo humorystyczny (czy wręcz komiczny), albo kojarzący się negatywnie,
np. jako negatywny punkt odniesienia (patrz także: Wieczorkowska 2006, s. 80). Przykładowo reklama pewnego batona prezentuje młodych mężczyzn, grających w piłkę, z których jeden nagle zmienia się w starszą kobietę. Komentarz innych jest taki, że bohater ten
9 Pewną odpowiedzią na taki stan rzeczy jest sieć komórkowa Wrodzinie prowadzona przez
firmę CenterNet. Operator ten oferuje proste telefony komórkowe wyposażone w duże klawiatury dedykowane przede wszystkim osobom starszym (http://www.wrodzinie.com.pl/, dostęp z dnia
07.04.2012).
138
Łukasz Łotocki
zachowuje się na boisku jak „własna babcia”10, a lekarstwem na ten stan ma być spożycie
owego batona. Dopiero w tym momencie bohater staje się znowu młodym mężczyzną.
Hasło reklamy brzmi: „Głodny nie jesteś sobą. Doładuj się!”. Przed laty, w reklamie pewnego napoju, stawiano butelkę z tym napojem na głowie starszej kobiety, opowiadającej
o kompotach, co miało symbolizować młodość, zwyciężającą z przeszłością i starością
(Wieczorkowska 2006, s. 79). Przykładem wykorzystania starości jako elementu humorystycznego była także reklama banku, mówiąca o tym, że załatwienie formalności kredytowych zajmować ma w nim tyle czasu, ile zajmuje przejście staruszki przez jezdnię (co
było ilustrowane w przekazie) (patrz także: Wieczorkowska 2006, s. 80). W innej reklamie
telewizyjnej pojawiły się następujące słowa lektora: „wcale nie musisz wyjść za obrzydliwie
bogatego starca, by zdobyć milion złotych”. Nie można wykluczyć, że na poziomie skojarzeń słowo „obrzydliwie” miało korespondować ze słowem „starzec”, jednak logicznie
odnosiło się wyłącznie do „bogactwa”.
Większość powyższych przykładów nie ma charakteru dyskryminacyjnego i ich ocena
może być zróżnicowana. Przykłady te obrazują jednak pewien mechanizm, zgodnie z którym starość kojarzona jest w reklamie raczej jako coś odległego, czy humorystycznego niż
coś realnego i jednocześnie poważnego.
Przekazy reklamowe, kierowane do osób starszych, ograniczają się właściwie do środków farmaceutycznych (leczniczych i podobnych), jak np. reklama środka do czyszczenia
protez zębowych. Przekazy związane ze starością (niekoniecznie kierowane do ludzi starych) dotyczą głównie usług ubezpieczeniowych oraz wszelkich form zapobiegania biologicznym objawom starzenia się.
Wątek starości pojawia się najczęściej w reklamach środków kosmetycznych, kierowanych głównie do kobiet (choć ostatnio również do mężczyzn). Starość występuje tu jako
zagrożenie, przed którym należy się bronić (Wieczorkowska 2006, s. 80). Utożsamiana
jest też niekiedy z „utratą atrybutów kobiecości” (Dziuban 2010, s. 143). W reklamach
wyrobów i usług kosmetycznych panuje swoista moda na „walkę ze starością”. Przykładowo reklama środka kosmetycznego mówi o „kodzie młodości” i „przywróceniu skórze młodzieńczego blasku”. Bohaterami reklam — prawie wyłącznie — są ludzie młodzi
i piękni, a starość wydaje się do tego obrazu nie pasować. W przekazach reklamowych,
kierowanych do osób, u których można dostrzec symptomy starzenia się (np. 50+), wizerunek seniorów wydaje się sztucznie „odmładzany”. Przykładowo kobiety po 50. roku
życia (które — w domyśle — używają danego kosmetyku), prezentowane w reklamach,
przypominają pod wieloma względami kobiety 20 lat młodsze. Komputerowe, odmładzające retusze bohaterek reklam tworzą całkowicie nierzeczywiste obrazy i dlatego też
bywa, że stają się przedmiotem protestów społecznych, politycznych, a nawet rozpraw
sądowych.
10 Starsza kobieta grana jest w spocie przez amerykańską aktorkę Betty White. W amerykańskiej
wersji reklamy, koledzy na boisku mówią do nieporadnego bohatera reklamy, że zachowuje się jak
Betty White (z uwagi na rozpoznawalność aktorki, reklama może więc bazować na skojarzeniach
osobowych i dowcipie sytuacyjnym). W polskiej wersji reklamy (gdzie żart ten nie byłby zrozumiały),
koledzy mówią o zachowaniu „jak własna babcia”.
Barwy jesieni życia. O społeczno-kulturowym obrazie starości
139
Kult pięknego ciała sprawia, że zdrowie automatycznie kojarzone jest w takich przekazach z fizyczną atrakcyjnością (Dziuban 2010, s. 141). Co gorsza, „współczesna kultura
konsumpcyjna (…) nie wykształciła różnych wzorców piękna dla odmiennych etapów
życia, wprowadzając jedynie wzorzec totalny, oparty na logice młodości, jędrności i żywiołowości” (Dziuban 2010, s. 141).
Kampanie społeczne dotyczące starości
Jeżeli chodzi o rynek reklamy, to starość ukazywana jest w pozytywnym świetle przez
tzw. reklamy społeczne.
Przykładem polskiej kampanii społecznej, dotyczącej starości, była akcja prowadzona przez Stowarzyszenie „mali bracia Ubogich”, pod hasłem „Starość też radość”. Jej
celem była zmiana wizerunku osób starszych, „które są postrzegane przez społeczeństwo
jako nieszczęśliwe”. Realizatorzy jako cel obrali sprowokowanie społecznej debaty na
temat stereotypów dotyczących seniorów oraz pokazanie, że starość to naturalny etap
życia, w którym jest miejsce na radość i pasję. Na potrzeby kampanii utworzono stronę
internetową www.spokosenior.pl, na której pojawiały się wpisy seniorki-blogerki, pani
Haliny — twarzy projektu. Na stronie prezentowane były także sylwetki innych seniorów.
Ponadto, na podany adres mailowy, można było przesyłać opisy szczęśliwych seniorów
z własnego otoczenia. Senior, który został uznany przez jury za „najbardziej spoko”, miał
otrzymać nagrodę w postaci telefonu. Akcja — kierowana raczej do ludzi młodych — promowana była na portalu społecznościowym Facebook, poprzez reklamę internetową oraz
za pośrednictwem plakatów na warszawskich przystankach, bilbordach i nośnikach LCD
w metrze.
Innym przykładem kampanii społecznej, dotyczącej ludzi starych, była akcja Zarządu
Transportu Miejskiego pn. „Przyjacielu, ustąp miejsca”, wzywająca do pomagania osobom
starszym, podróżującym komunikacją miejską. Przekazy umieszczane były w pojazdach
komunikacji miejskiej, Punktach Obsługi Pasażerów, na tablicach przy wejściach na stacje
metra, monitorach LCD w autobusach, ekranach Cityinfo.
Ciekawa kampania pod hasłem „Nie krzywdź, a nie będziesz krzywdzony” została przygotowana przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej w ramach Krajowego Programu
Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie. Jej celem była walka z przemocą wobec osób
starszych i niepełnosprawnych W spocie telewizyjnym przedstawiane były osoby młode,
okradające, poniżające lub zastraszające ludzi starych. Po każdej scenie, ilustrującej takie
zachowanie, osoba krzywdząca człowieka starego sama stawała się człowiekiem starym.
Przekazy medialne
Jak pisze B. Szatur-Jaworska, „ludzie starzy zbyt słabo są obecni w przekazach informacyjnych i w kulturze masowej” (Szatur-Jaworska 2008, s. 118). Analizy treści przekazów
informacyjnych wskazują, że obecność seniorów w mediach jest niewspółmiernie mała
w porównaniu do liczebności tej grupy. Ponadto, obecność ta sprowadza się do prezento-
140
Łukasz Łotocki
wania osób starych w ich rolach stereotypowych: „ubogiego, schorowanego, potrzebującego opieki, korzystającego z publicznych środków”, odzwierciedlających negatywny obraz
starości (Szatur-Jaworska 2008, s. 118).
Warto także zwrócić uwagę, na fakt, że w programach telewizyjnych — od początku
lat 90. XX wieku — wprowadzano wzorce zachodnie, nieprzystające do polskich wzorców
kulturowych, a przejawiające się np. w sztucznym skracaniu dystansów między ludźmi
(także młodymi i starymi). Popularyzowano np. formę „ty” przy zwracaniu się do siebie
osób, które dzieli duża różnica wieku. Pojawiały się np. teleturnieje, które niekiedy zaskakiwały widzów, patrzących na to, jak uczestnik — będący starszym człowiekiem — wywoływany jest przez młodego prowadzącego po imieniu. Osoby starsze chcąc zaprzeczyć
swojej starości zaczęły podejmować próby dostosowania się do dominujących trendów
kultury masowej, charakterystycznych dla ludzi młodych. Zabiegi takie mogą świadczyć
o pewnym pomieszaniu rozmaitych wartości i ról społecznych. Bywa bowiem, że — chcąc
przypodobać się młodym — osoby starsze nieudolnie podejmują próby zachowywania się
„luźno” i „młodzieżowo”. Próby takie mają miejsce także na forum audycji, łamiących
rozmaite tabu kulturowe, nierzadko — w moim przekonaniu — demoralizujących ludzi
młodych i domagających się krytyki ze strony osób starszych, a nie ich legitymizacji11.
W przekazach medialnych relatywnie często mówi się o przestępstwach pospolitych,
popełnianych wobec osób starszych. Media donoszą o przypadkach okradzenia osób starych tzw. metodą „na wnuczka” (przestępca dzwoni do osoby starszej przedstawiając się
jako jej wnuczek i mówi, że bardzo potrzebuje większej kwoty pieniężnej; następnie pojawia się u tej osoby jako rzekomy kolega wnuczka i oddala się z pieniędzmi). Innym przykładem obecności wątków powiązanych z osobami starymi są różnego typu przestępstwa,
dokonywane przez osoby powołane do pomocy seniorom. Jest to np. znęcanie się opiekunek nad pensjonariuszami domów pomocy. Nagranie takich incydentów ukrytą kamerą
gwarantuje żywą obecność tematu na ekranach i łamach komercyjnych mediów przez
kilka tygodni. W innych przypadkach — niepatologicznych — „atrakcyjność medialna”
starości wydaje się o wiele mniejsza.
Specyficzny obraz starości pojawił się w mediach w dniach umierania Ojca Świętego,
Jana Pawła II, w 2005 r. Cierpieniu związanemu ze starością i umieraniem nadano bowiem
nieco głębszy sens moralny, religijny i społeczny, co w przestrzeni medialnej — będącej
elementem kultury masowej — nie jest powszechne.
Komunikacja polityczna
Osoby starsze często nie są zwolennikami prądów społeczno-politycznych, uznawanych przez wielu ludzi młodych i dominujących w dyskursie medialnym głównego nurtu.
W tym miejscu stawiam hipotezę, że świat idei i polityki jest w Polsce arbitralnie dzielony
na sferę tzw. „postępu” oraz „obciachu”, co sprawia, że wielu ludzi starych sytuuje się po
11 Jako przykład — w mojej ocenie — mogą tu posłużyć wizyty osób starszych w programie
telewizyjnym Jakuba Wojewódzkiego oraz próby gości dotyczące dostosowania się do konwencji
programu.
Barwy jesieni życia. O społeczno-kulturowym obrazie starości
141
stronie wspomnianego „obciachu”. „Obciach” ten odnosi się do poglądów określanych
jako „niepostępowe”12, które mogą polegać np. na negowaniu zasadności pogłębionej
integracji europejskiej, akcentowaniu wagi tożsamości narodowej i narodowych interesów,
preferencjach wyborczych, skierowanych na określoną partię polityczną, słuchaniu określonej radiostacji, oglądaniu określonego programu telewizyjnego, czytaniu określonej
gazety. Wiek nie jest przy tym naturalnie jedynym korelatem przynależności do określonej
formacji ideowej.
Osoby niemieszczące się w dominującym w przestrzeni publicznej nurcie światopoglądowym bywają stygmatyzowane czy marginalizowane, przy czym szacunek dla wieku
(starości) nie ma tu większego znaczenia. Przykładem takim jest — w moim przekonaniu
— lekceważące określenie „moherowe berety”. Określenie to funkcjonuje w przestrzeni
społecznej, politycznej i medialnej, a jego funkcją jest stygmatyzacja osób starszych o konserwatywnym światopoglądzie. Podobnych określeń używają nie tylko media, ale również
politycy, czego przykładem jest wypowiedź prominentnego polityka, który użył określenia
„moherowa koalicja” w odniesieniu do koalicji partii, które miały utworzyć w Polsce rząd
w 2005 r.13. Nie chodzi tu przy tym o ocenę wspomnianej koalicji, gdyż ta nie jest tematem
niniejszego artykułu. Chodzi o fakt swobodnego użycia określonych słów przez polityka,
który w ten sposób budował wspólnotę komunikacyjną z osobami młodymi, będącymi
po stronie „postępu”. Budowaniu tej wspólnoty posłużyła w tym wypadku stygmatyzacja
wspomnianego świata „obciachu” uosabianego przez starsze panie, noszące moherowe
nakrycia głowy.
Podobnie prowadzona była kampania polityczna w 2007 r., wykorzystująca hasło
„zabierz babci dowód”, które sugerowało, że ludzie starzy będą „źle” głosować w wyborach. Fakt, że w państwie demokratycznym tego typu dyskryminacyjne kampanie nie
wywołały powszechnego oburzenia, a wręcz często były postrzegane jako naturalne przez
główny nurt dyskursu publicznego, świadczy o pewnej hipokryzji obecnej w przestrzeni
publicznej. Z jednej strony problem dyskryminacji jest coraz częstszym tematem debat
wybranych elit społeczno-politycznych, z drugiej strony te same elity nie dostrzegają problemu, kiedy uznają, że dane działanie jest — z ich punktu widzenia — funkcjonalne
politycznie14.
Lekceważenie starości lub ludzi starych przez polityków pojawia się także w bardziej
bezpośrednich działaniach i wypowiedziach. Na uwagę zasługuje tu wypowiedź posłanki
sejmowej, która publicznie stwierdziła, że w domu spokojnej starości „każdy kwalifikuje
się na operacje biodra. Tylko jaki jest sens wykonywania takiej operacji u 85-latka, który
nie chodzi i nie będzie chodzić, bo się nie zrehabilituje?”15, dodając, że ludzie starsi są
12 Np. „nieeuropejskie”, choć znaczenie tego pojęcia nie jest określone. Dziennikarka Monika Olej­
nik zapytana przez innego dziennikarza, jakie ma poglądy, odpowiedziała: „Normalne. Europejskie”.
13 Wypowiedź Donalda Tuska z 2005 r. po przegranych wyborach w roku 2005.
14 Analogiczne dyskryminacyjne hasło, takie jak np. „zabierz żonie dowód” albo „zabierz gejowi
dowód” wywołałoby w przestrzeni publicznej z pewnością o wiele ostrzejsze reakcje.
15 Posłanka Mucha o emerytach u lekarza — chodzą tam dla rozrywki, w: „Dziennik Gazeta
Prawna”, 2 lutego 2011, http://www.gazetaprawna.pl, dostęp z dnia 07.04.2012.
142
Łukasz Łotocki
„przyzwyczajeni do traktowania wizyt u lekarza co dwa tygodnie jako rozrywki”16. Fakt, że
słowa takie padły w przestrzeni publicznej może świadczyć o tym, że po pierwsze funkcjonują określone stereotypy, dotyczące zachowań ludzi starych, a po drugie — polityk może
poczuć pewien stopień społeczno-kulturowego przyzwolenia na publiczne potwierdzanie
tych stereotypów. Jak się jednak wydaje, w tym wypadku stopień ten został przeceniony,
a powszechna krytyka powyższych słów skłoniła posłankę do przeprosin.
Warto także dodać, że w przekazach medialno-politycznych, na reprezentantów dominujących prądów myślenia kreowane są osoby młode. M. in. młody wiek, który jest skorelowany z określonymi poglądami, ma często stanowić legitymację dla tych poglądów.
Omawiając kwestię obecności kategorii starości w politycznej przestrzeni komunikacyjnej, pragnę odnieść się do pojęcia „ageizmu”, ostatnio coraz bardziej popularnego w tej
przestrzeni. Pojęcie to zostało wprowadzone w 1969 r. przez amerykańskiego gerontologa
R. Butlera (Szatur-Jaworska 2000, s. 29) i ma oznaczać — w uproszczeniu — dyskryminację ze względu na wiek. Intelektualna i polityczna moda na wszelkie „-izmy” wydaje się
wyrastać z określonego paradygmatu widzenia świata, który za cel stawia sobie aktywną
walkę z wszelkimi (realnymi bądź domniemanymi) nierównościami. Takie także wydaje mi
się pojęcie „ageizmu”, które uznaję za dość niezręczny językowo neologizm, a przy tym
„neo-ideo-logizm”. Nadużywanie pojęcia „ageizmu”, które często ukierunkowuje wszelkie
analizy na sprowadzanie problematyki sytuacji osób starych do dyskryminacji, wydaje się
— moim zdaniem — raczej zaciemniać analizy dotyczące starości niż ułatwiać dostrzeganie złożoności problemów, związanych z tym zagadnieniem. A tylko dostrzeganie tej
złożoności może prowadzić do kreowania racjonalnej polityki, dotyczącej starości.
Starość w świetle badań opinii publicznej
Postawy wobec starości jako fazy życia
Według badanych przez CBOS, młodość kończy się po przekroczeniu 35. roku życia,
po którym następuje faza wieku dojrzałego. Ten z kolei ma się kończyć ok. 62. roku
życia. Po osiągnięciu podobnego wieku zaczynać ma się faza starości (CBOS, BS/22/2007,
s. 1). Należy jednak oddzielić „magię liczb” od rzeczywistego postrzegania osób w danym
wieku. Stawiam w tym miejscu hipotezę, że zmiany w zakresie poznawczym, dotyczące
percepcji starości (ocena według liczby lat) nie nadążają za zmianami behawioralnymi
i afektywnymi w tym zakresie (rzeczywiste traktowanie ludzi w określonym wieku
i postrzeganie w praktyce konkretnych jednostek np. po 62. roku życia). Większość badanych dorosłych ma poczucie, że są ludźmi młodymi (42%) lub w średnim wieku (36%).
Za osobę starszą uznaje się jedynie 21% respondentów. Ponadto, statystycznie rzecz
ujmując, do 40. roku życia Polacy czują się młodzi (CBOS, BS/22/2007, s. 4). Co ciekawe,
pod względem duchowym młodo czuje się 70% ogółu Polaków, a staro — jedynie 10%
(CBOS, BS/22/2007, s. 5).
16 Jak
wyżej.
Barwy jesieni życia. O społeczno-kulturowym obrazie starości
143
Jak wynika z badań A. Kieracińskiej, która referowała ludzi młodych, starość — jako
kategoria — kojarzona jest przez nich przede wszystkim z chorobą, bólem, samotnością,
niezaradnością, skąpstwem, zrzędzeniem, koniecznością pomocy i opieki. W badaniach
nad stereotypem starości wśród studentów, jedynie ok. 1/5 tych skojarzeń miała charakter pozytywny i wiąże się z cierpliwością, spokojem, doświadczeniem czy mądrością
życiową. Badani studenci inaczej jednak opisywali konkretną osobę starszą, np. własną
babcię. Używali wtedy takich ciepłych określeń, jak bliskość, zrozumienie, zaufanie, żal,
czy pustka po śmierci (Kieracińska 1997, s. 150).
Projekcje ludzi młodych dotyczące ich własnej starości
Z deklaracji badanych wynika, że 72% Polaków myśli o własnej starości (CBOS,
BS/157/2009, s. 8), przy czym zainteresowanie nią wzrasta w większości grup wiekowych
(CBOS BS/33/2007, s. 3, patrz także: CBOS, BS/157/2009, s. 9). Myśląc o zagrożeniach,
związanych z własną starością, ponad 1/3 Polaków obawia się złych warunków życia i trudności z utrzymaniem się (CBOS, BS/2/2010, s. 1, 4). Dla młodych ludzi, pytanie o ich
własną starość bywa narzuceniem im perspektywy całkowicie abstrakcyjnej, co dobrze
symbolizuje refleksja studentki — na temat własnej starości — zawarta w słowach: „kiedy
będę staruszką, jeżeli w ogóle będę…” (Kawka 2006, s. 287).
Osoby nie-stare (niepobierające świadczeń emerytalnych) pytane o to, czym zamierzają zająć się po przejściu na emeryturę wskazują na takie plany jak: słuchanie radia,
muzyki (93%), czytanie książek, czasopism i gazet (89%) oraz oglądanie telewizji (87%).
2/3 badanych chciałoby uprawiać sport (67%), podróżować po kraju (67%), uprawiać
działkę lub ogródek (63%). Ponad połowa zamierza podróżować. Wysoką liczbę wskazań uzyskała także opieka nad wnukami (83%) oraz pomoc dzieciom w prowadzeniu
domu (80%) (CBOS, BS/160/2009, s. 10). Zestawienie odpowiedzi — dotyczących planów, odnoszących się do własnej starości, z deklaracjami osób pobierających świadczenia
emerytalne, dotyczących ich realnej starości — są mocno rozbieżne (CBOS, BS/160/2009,
s. 12). Wydaje się, że ludzie młodsi (nie-starzy) mają wyidealizowany obraz własnej starości i — projektując ten obraz — wskazują przede wszystkim na dobre strony jesieni
życia (takie jak np. wolny czas, który — jak mniemają — będą mogli wykorzystywać tak,
jakby wciąż zachowywali młodość). Obraz ten kłóci się zarówno ze stereotypem starości
jako fazy życia, obecnym w przekonaniach ludzi młodych, jak i z rzeczywistym życiem
współczesnych ludzi starych.
Na zakończenie: o starości bez retuszu i bez lęków
Starość w percepcji społecznej to z jednej strony doświadczenie i mądrość, domagająca
się szacunku, z drugiej strony — nienadążanie za upływającym czasem i nieporadność,
która niekiedy powoduje chęć pomocy, a innym razem — mniejsze bądź większe lekceważenie. Ponadto starość to także okres życia wzbudzający lęk. Współczesna kultura masowa
najczęściej każe bronić się przed objawami starości, namawia do walki z nimi, zanim
144
Łukasz Łotocki
jeszcze się pojawią. Wydaje się przy tym, że naturalna jest chęć człowieka do tego, aby
jak najdłużej wyglądał pięknie, zdrowo i świeżo (zgodnie z obowiązującymi kanonami).
Nienaturalne wydaje się wzbudzanie psychozy strachu przed faktem, że kiedyś nie będzie
on tak wyglądać.
Kultura masowa wykorzystuje motyw starości jako okazję do żartowania (traktując ją
lekko), jednocześnie chętnie przemilczając problemy z nią związane (spychając je do sfery
tabu). M.in. skutkiem tego jest stan, w którym ludzie młodzi nie chcą myśleć o starości,
a jak się ich do tego skłoni, to projektują wizję własnej starości w taki sposób, że przypomina ona raczej młodość. W tym kontekście należy przychylnie spojrzeć na wszelkie
inicjatywy oswajające — w przestrzeni publicznej — starość taką, jaka ona jest naprawdę
(z jej dobrymi i złymi stronami). Służyć temu mogą zarówno kampanie społeczne, jak
i zainteresowanie mediów także tymi „niemedialnymi” aspektami starości.
Starość jest naturalnym etapem życia. Zarówno ta starość, która kojarzy się z opowieściami babci o starych dziejach i dobrą radą, jak i ta, która wiąże się z chorobą Alzheimera,
niepoznawaniem własnych dzieci i niemożnością samodzielnego wykonania podstawowych
czynności życiowych. Starość bowiem to pewien konstrukt pojęciowy, na który składają
się różne etapy życia (stąd mówimy o różnych fazach starości). Wypieranie całościowego
obrazu starości — która może mieć głęboki sens moralny, społeczny czy religijny — oznacza dążenie do życia w świecie iluzji. Warto także zaznaczyć, że refleksyjne i realistyczne
spojrzenie na starość pozwala również na postrzeganie młodości z pełniejszej perspektywy.
Warto także zauważyć, że treści kulturowe dotyczące starości czy starzenia się, przekazy symboliczne oraz społeczne przekonania mogą napędzać mechanizm samospełniającego się proroctwa, kiedy to zarówno osoby młodsze, jak i starsze zaczynają internalizować i realizować pewien nierzeczywisty wzorzec, czyniąc go tym samym wzorcem
rzeczywistym (patrz też: Dziuban 2010, s. 140–141). Być może więc tak usilnie broniąc
się przed starością, sami przyczyniamy się do tego, żeby była ona trudniejsza, niż jest
w rzeczywistości.
Bibliografia
Publikacje książkowe:
Bois, J. P. (1996) Historia starości. Od Montaigne’a do pierwszych emerytur (przełożyła
K. Marczewska), Oficyna Wydawnicza Volumen, Wydawnictwo Marabut, Warszawa.
Giddens, A. (2004) Socjologia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Kawka, Z., Starość w wyobrażeniach młodych ludzi, w: Kowalewski, T. J., Szukalski,
P. [red.] (2006) Starość i starzenie się jako doświadczenie jednostek i zbiorowości ludzkich,
Zakład Demografii UŁ, Łódź.
Kieracińska, A., Przygotowanie do starości w wybranych grupach wiekowych, w: Dzięgielewska, M. [red.] (1997) Przygotowanie do starości, Zakład Oświaty Dorosłych, Łódź.
Kożuch, J., Zachowania starszych konsumentów na rynku dóbr i usług, w: Kowalewski,
J. T., Szukalski, P. [red.] (2006) Starość i starzenie się jako doświadczenie jednostek
i zbiorowości ludzkich, Zakład Demografii UŁ, Łódź.
Barwy jesieni życia. O społeczno-kulturowym obrazie starości
145
Malinowski, A., Międzypokoleniowe przemiany właściwości biologicznych i zdrowotnych
ludzi w podeszłym wieku, w: Dzięgielewska, M. [red.] (1997) Przygotowanie do starości,
Zakład Oświaty Dorosłych, Łódź.
Minois, G. (1996) Historia starości. Od antyku do renesansu (przełożyła K. Marczewska),
Oficyna Wydawnicza Volumen, Wydawnictwo Marabut, Warszawa.
Miszczak, E., Stereotypowy obraz człowieka starszego w Polsce, w: Kowalewski, J. T. Szukalski, P. [red.] (2006) Starość i starzenie się jako doświadczenie jednostek i zbiorowości
ludzkich, Zakład Demografii UŁ, Łódź.
Pikuła, N. (2011) Etos starości w aspekcie społecznym, Wydawnictwo WAM, Kraków.
Semków, J., Człowiek wobec perspektywy starzenia się; pozytywne myślenie o ostatnim etapie
życia, w: Dzięgielewska, M. [red.] (1997) Przygotowanie do starości, Zakład Oświaty
Dorosłych, Łódź.
Szatur-Jaworska, B., Błędowski, P., Dzięgielewska, M. (2006) Podstawy gerontologii społecznej, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa.
Szatur-Jaworska, B. (2000) Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, Oficyna Wydawnicza
Aspra-JR, Warszawa.
Wieczorkowska, W., Reklama wobec starości, w: Kowalewski, J. T., Szukalski, P. [red.]
(2006) Starość i starzenie się jako doświadczenie jednostek i zbiorowości ludzkich, Zakład
Demografii UŁ, Łódź.
Artykuły naukowe:
Dziuban, A. (2010) Społeczny obraz starości i postrzeganie własnego ciała w procesie starzenia się. Przegląd piśmiennictwa, w: „Gerontologia Polska”, tom 18, nr 3/2010.
Kędziora-Kornatowska, K., Grzanka-Tykwińska, A. (2011) Osoby starsze w społeczeństwie
informacyjnym, w: „Gerontologia Polska”, tom 19, nr 2/2011.
Pawlina, A. (2009) Starość w reklamie, w: http://www.filantropia.org.pl, dostęp z dnia
07.04.2012.
Raporty z badań:
CBOS BS/33/2007, Czy zmienia się stosunek Polaków do starości?, Warszawa, luty 2007.
CBOS, BS/157/2009, Polacy wobec ludzi starszych i własnej starości, Warszawa, listopad 2009.
CBOS, BS/160/2009, Sytuacja ludzi starszych w społeczeństwie — plany a rzeczywistość,
Warszawa, grudzień 2009.
CBOS, BS/2/2010, Obraz typowego Polaka w starszym wieku, Warszawa, styczeń 2010.
CBOS, BS/22/2007, Między młodością a starością, Warszawa, luty 2007.
Szatur-Jaworska, B. Uczestnictwo osób starszych w sferze publicznej, w: „Biuletyn RPO
Materiały”, Nr 65, Stan przestrzegania praw osób starszych w Polsce. Analiza i rekomendacje działań, Redakcja naukowa: B. Szatur-Jaworska, Warszawa 2008.
Szukalski, P., Obszary zagrożenia praw osób starszych na rynku dóbr i usług konsumpcyjnych,
w: „Biuletyn RPO Materiały”, Nr 65, Stan przestrzegania praw osób starszych w Polsce.
Analiza i rekomendacje działań, Redakcja naukowa: B. Szatur-Jaworska, Warszawa 2008.
Strony internetowe:
http:// www.spokosenior.pl/, dostęp z dnia 07.04.2012.
http://www.filantropia.org.pl/, dostęp z dnia 07.04.2012.
http://www.gazetaprawna.pl/, dostęp z dnia 07.04.2012.
http://www.kampaniespoleczne.pl/, dostęp z dnia 07.04.2012.
http://www.malibracia.org.pl/, dostęp z dnia 07.04.2012.
http://www.wrodzinie.com.pl/, dostęp z dnia 07.04.2012.
http://www.youtube.com/, dostęp z dnia 07.04.2012.
Summary
Socio-cultural picture of old age is ambivalent. From one hand, old people are
associated with wisdom and knowledge. From the other hand, technical progress or
different economic, social and ideological movements exclude old people from many
fields of life, ignore their needs or even humiliates them. Old age is also a kind of cultural
taboo. It is often perceived as something, we do not want to think about. Advertisements
and commercials encourage people to buy things (eg. cosmetics) preventing them from
looking old (even those, who are very young). From the other hand, pop culture used to
treat the old age as a humorous issue (eg. in films, commercials, TV programs) with no
references to real problems of old people. Nevertheless old age is a natural stage of life.
The problem may occur from distorted picture of it. It is demonized from one hand (what
may be reflected in such sentences as “it is nightmare to be old”, “stay young forever!”),
and concealed from the other, eg. in media (when it comes about real problems and
inconveniences, the old people meet). In the article, all these aspects are analyzed from
the socio-political perspective.
Z warsztatów badawczych
Maria Theiss
Instytut Polityki Społecznej
Uniwersytet Warszawski
Trafna polityka lokalna?
Przykład polityki społecznej wobec ludzi starych
Wprowadzenie
Artykuł jest próbą odpowiedzi na pytanie o to, w jakim stopniu i w jakim znaczeniu
lokalną (gminną) politykę społeczną wobec problemów ludzi starych w Polsce można
traktować jako politykę trafną. Pojęcie trafności odnoszę do lokalnej polityki społecznej,
rozumianej jako pewien, realizowany na terenie gminy, program działania. Kategoria
trafności oznacza w tym przypadku kryterium ewaluacji, które teoretycy tej dyscypliny
definiują jako „dopasowanie celów przypisanych danej interwencji do kontekstu realizacji, a w szczególności problemów zidentyfikowanych na etapie programowania” (Szałaj
2007, s. 65). Program ocenia się więc w ewaluacji jako trafny, jeśli odpowiada on na zdiagnozowane potrzeby i problemy. Wskaźnikiem trafności lokalnego programu, np. przeciwdziałania narkomanii, może być więc istnienie tego zjawiska w środowisku lokalnym,
jego wysoka bądź wyższa — niż w innych środowiskach — skala i ewentualnie odczuwana
przez mieszkańców jego dotkliwość1. W dalszej części tekstu trafność polityki społecznej
wobec ludzi starszych traktuję jako dostosowanie skali gminnych działań polityki społecz1
A w praktyce często także — zgodność programu z założeniami dokumentów wyższego rzędu,
np. strategii rozwiązywania problemów społecznych.
150
Maria Theiss
nej do udziału osób starszych wśród mieszkańców gminy. Miernikiem tak pojętej trafności
lokalnej polityki społecznej jest skala wydatków z budżetu gminy odniesiona do wskaźnika
obciążenia demograficznego w gminie. Gminną politykę społeczną wobec osób starszych
można w tej propozycji uznać za trafną, jeśli wyższemu (od przeciętnego) udziałowi ludzi
starych wśród mieszkańców towarzyszą wyższe wydatki na działania wobec tej grupy.
Konstrukcja proponowanego przeze mnie wskaźnika trafności polityki społecznej
wobec osób starszych wynika z celu prezentowanego badania. Jest nim eksploracja
poziomu i sposobu dostosowania lokalnej polityki społecznej do problemu ludzi starych
w skali ogólnopolskiej. Upraszczający charakter wskaźnika i — szerzej — problem metodologiczny analizy trafności w odniesieniu do dużej liczby badanych jednostek polega, po
pierwsze, na przyjęciu założenia, że udział osób starszych w gminie może być wskaźnikiem
dotkliwości problemu społecznego ludzi starszych2. Po drugie, w prezentowanych badaniach przyjmuję, że skala wydatków budżetowych może dostarczać wiedzy na temat tego
czy i w jakim stopniu w gminie dostrzega się problemy ludzi starych. Wskaźnik ten ma
cząstkowy charakter i należy go traktować jako jeden z możliwych przejawów trafności
lokalnej polityki społecznej.
Założenia i realia lokalnej polityki społecznej wobec ludzi starych
Spojrzenie na problem starości z perspektywy strukturalnej otwiera pytania o charakter polityki społecznej wobec ludzi starych w Polsce. Według propozycji B. Szatur-Jaworskiej jest to działalność, „której celem jest stwarzanie obecnie i na przyszłość warunków
zaspokajania potrzeb ludzi starych oraz kształtowanie odpowiednich relacji między starszym pokoleniem a młodszymi generacjami, drogą ograniczenia uzależnienia starszych od
młodszych, zapobiegania marginalizacji ludzi starych oraz kształtowania stosunków międzypokoleniowej solidarności. Polityka ta jest nastawiona w głównej mierze na zapobieganie i rozwiązywanie społecznej kwestii ludzi starszych” (Szatur-Jaworska 2000, s. 121).
Zagadnienia badawcze, które wyznaczają to podejście dotyczą więc sposobu przygotowania społeczeństwa i państwa na zwiększanie się liczby ludzi starych. Kryteriami oceny polityki społecznej wobec ludzi starych jest zgodność z pewnym ideałem opisującym miejsce
ludzi starych w społeczeństwie, a w szczególności sprawiedliwość społeczna, solidarność
i partycypację w odniesieniu do relacji między generacjami.
W literaturze przedmiotu pojawiają się trzy grupy przesłanek dla rozpatrywania polityki społecznej wobec ludzi starych na lokalnym (gminnym i powiatowym) poziomie. Po
pierwsze akcentuje się „lokalny wymiar starości”. P. Błędowski podkreśla w tym kontekście, że na terenie gminy są zaspokajane potrzeby ludzi starych, kształtowane warunki
życia i infrastruktura społeczna (Błędowski 2002, s. 198). Szerzej można powiedzieć, że
lokalne środowisko, obejmujące więzi — sąsiedzkie, obywatelskie i rodzinne, charakter
otoczenia i przestrzeni oraz lokalne instytucje w szerokim znaczeniu decydują o specyfice
2 Tymczasem, to artykulacja problemów przez społeczność lokalną jest kluczowym elementem
wnikliwej diagnozy lokalnej i podstawą tzw. responsywności (responsiveness) polityki społecznej
— jej dostosowania do wyrażanych w demokratycznym procesie potrzeb i problemów.
Trafna polityka lokalna? Przykład polityki społecznej wobec ludzi starych
151
starości i jakości życia ludzi starych. Po drugie, zróżnicowanie skali i charakteru problemów ludzi starych między gminami i powiatami, w tym szczególnie niedostosowanie
działań i zasobów do potrzeb tej grupy, pozwala mówić o „lokalnym wymiarze kwestii
społecznej ludzi starych”. Wskazując demograficzne, ekonomiczne (ryzyko niesamodzielności finansowej), zdrowotne, społeczne (możliwości udzielania pomocy osobom starszym
przez rodzinę), kulturowe (dotyczące lokalnych i regionalnych norm społecznych związanych ze starością i relacjami ze starszym pokoleniem) i prawno-społeczne (opisujące
m.in. lokalną infrastrukturę instytucjonalną) przesłanki prowadzenia lokalnej polityki
społecznej, P. Błędowski pokazuje, że szczególnie pierwsza grupa, związana z uwarunkowaniami demograficznymi jest czynnikiem różnicującym sytuację w gminach. Oznacza
to, że w teorii jednym z ważniejszych powodów istnienia w Polsce różnic w gminnych
i powiatowych politykach wobec ludzi starych jest różny udział tej zbiorowości w populacji mieszkańców. Trzeci najszerzej omawiany argument na rzecz przyjęcia perspektywy
lokalnej w analizie problemów starości i ludzi starych można by nazwać afirmacją „lokalnego wymiaru polityki społecznej”. Opiera się on na autonomii gminy jako wspólnoty
politycznej w odniesieniu do rozwiązywania problemów społecznych i regulowania pewnych aspektów lokalnej gospodarki. Walorem gminnego poziomu polityki społecznej jest
m.in., jak podkreślają liczni badacze przedmiotu (Kurzynowski i Błędowski 2001, s. 297,
Krzyszkowski 2008, s. 123), możliwość dokonania wnikliwej diagnozy lokalnej (dotyczącej
zarówno problemów, jak i zasobów) oraz zaprojektowania adekwatnych do nich działań,
czy — jak określa to B. Rysz-Kowalczyk — „możliwość poziomego koordynowania, odpowiednio do lokalnych priorytetów i swoistości” (Rysz-Kowalczyk 2010, s. 148). Szanse na
trafne rozpoznanie lokalnych problemów i sformułowanie dostosowanych do nich strategii
czyni wymiar lokalny poziomem prowadzenia potencjalnie efektywnej polityki.
Współwystępowanie na poziomie gminy i powiatu zasygnalizowanych czynników
— lokalnego wymiaru starości, kwestii społecznej i polityki — wyznacza więc ramy teoretycznego modelu trafnej, a więc wrażliwej na lokalną specyfikę, polityki społecznej
wobec osób starych. Z drugiej strony, istnieją liczne przesłanki, które wywieść można nie
tylko z informacji o lokalnych działaniach wobec problemu ludzi starych, wskazujące na
wyidealizowany charakter takiego konstruktu3. Badania m.in. A. Karwackiego (2011),
J. Krzyszkowskiego i J. Przywojskiej (2010) pokazują, że już lokalna diagnoza i sposób
formułowania strategii lokalnych w ograniczony sposób odpowiada na lokalne problemy
3 W tym miejscu przytaczam wybrane argumenty, wskazujące na ograniczenia w dostosowywaniu działań lokalnej polityki społecznej w Polsce do lokalnych problemów i zasobów. Nie podejmuję
natomiast polemiki z samym założeniem o celowości i wykonalności polityki społecznej, trafnie
odpowiadającej na lokalne problemy. Istnieją jednak liczne przesłanki do powątpiewania w racjonalny (tzn. — w tym przypadku — zorientowany na sporządzenie maksymalnie rzetelnej diagnozy
społecznej, a następnie poszukujący adekwatnych i skutecznych instrumentów działania) charakter
polityki społecznej. Przedstawiają je m.in. współcześni teoretycy charakteryzujący proces polityczny
jako chaos lub „brnięcie przez błoto”. Przejawia się to, jak twierdzą, m.in. w ignorowaniu informacji przez decydentów, pozornych działaniach, czy przypadkowym wybieraniu pewnych działań,
określających raczej możliwości niż potrzeby, itp. (por.: March i Olsen 2005, s. 23, Kingdon 1995,
Kaczmarek 2010, s. 114).
152
Maria Theiss
i potrzeby. Lokalne strategie rozwiązywania problemów społecznych powstają w przeważającej części przy zastosowaniu metody „menedżerskiej” — szablonowo prowadzonej
diagnozy i propozycji formułowanych przez ekspertów spoza środowiska lokalnego, często
bez możliwości wglądu w lokalną specyfikę i w małym stopniu odzwierciedlającej opinie,
czy odczucia mieszkańców. Często są to dokumenty merytorycznie niskiej jakości, w nieznacznej części operacjonalizują założenia i proponują wskaźniki ich realizacji (Krzyszkowski, Przywojska 2010, s. 234 i następne).
Dodatkowo, programowanie lokalnych działań z polityki społecznej utrudniają meandry „instytucjonalnej logiki” gminnej polityki społecznej. Związane jest to na przykład
z mechanicznym postrzeganiem rozwiązywania problemów społecznych jako działań
mieszczących się w kompetencjach kosztownej pomocy społecznej (Warzywoda-Kruszyńska 2003, s. 115) i uwidocznia się chociażby w nakładaniu na pomoc społeczną obowiązku
opracowania gminnej strategii rozwiązywania problemów społecznych, która przedmiotowo znacznie wykracza przecież poza działania opiekuńcze (Rysz-Kowalczyk 2010,
s. 150). Nawet jednak względnie trafne rozpoznania lokalnych problemów społecznych
i adekwatne koncepcje działań nie przekładają się na praktyczną zmianę polityki społecznej. Po części jest to efektem najszerzej chyba przywoływanego ograniczenia w tworzeniu gminnej polityki społecznej, trafnie odpowiadającej na lokalne problemy społeczne
— decentralizacji zadań w sposób niewspółmierny do finansów (Regulski 2011, s. 18,
Golinowska 2000, s. 130). Prowadzi to do sytuacji, w której bardziej dotkliwym problemom społecznym, w niektórych gminach i powiatach, towarzyszą relatywnie małe środki
samorządów na ich rozwiązywanie.
Zarysowane przeze mnie napięcie między modelem lokalnej polityki społecznej,
wrażliwej na specyfikę starości i kwestię społeczną ludzi starych w środowisku lokalnym, a systemowymi ograniczeniami działania gmin i powiatów w Polsce, otwiera pytanie o charakter trafności lokalnej polityki społecznej wobec ludzi starych. Czy działania
gmin, w których znaczna część mieszkańców to ludzie starzy, różnią się zasadniczo od
działań w gminach, gdzie przeważają młodzi ludzie? Czy można wyodrębnić „demograficzny efekt” w kształtowaniu się charakteru lokalnej polityki społecznej? Czy daje się
stwierdzić w jakich gminach, pod względem struktury demograficznej, ludziom starym
żyje się lepiej? W niniejszych rozważaniach przedstawiam wybrane informacje na ten
temat, próbując raczej zarysować możliwe hipotezy, niż wyczerpująco scharakteryzować
wspomniane zależności. Przyczyną jest niedostatek porównywalnych danych o lokalnej
polityce społecznej wobec ludzi starych. Spośród proponowanej przez B. Szatur-Jaworską listy wskaźników skuteczności polityki społecznej wobec ludzi starych (Szatur-Jaworska 2000, s. 168) w gminnej sprawozdawczości pojawiają się zaledwie pojedyncze dane,
odniesione zresztą do grup wiekowy, wyznaczonych inaczej niż postuluje to autorka.
Ponadto, o ile istnieją aktualne, rozbudowane badania sondażowe o sytuacji ludzi starych
w Polsce i inne źródła danych, opisujące stan tej zbiorowości na poziomie jednostkowym, o tyle istnieją bardzo nieliczne badania na poziomie gminnym (Racław 2010) i nie
dostarczają one pozwalających na uogólnienia informacji na temat polityki społecznej
wobec ludzi starych.
Trafna polityka lokalna? Przykład polityki społecznej wobec ludzi starych
153
Gminy „stare” i „młode” demograficznie – w poszukiwaniu specyfiki
polityki społecznej
Przedstawiane przeze mnie dane, pochodzące ze zrealizowanego w Instytucie Polityki
Społecznej UW projektu Lokalna polityka społeczna w Polsce — zróżnicowanie i wskaźniki, są ilościową charakterystyką sytuacji społeczno-gospodarczej oraz polityki społecznej
w losowo dobranej próbie 234 gmin. Próba jest reprezentatywna dla trzech celowo dobranych województw, skrajnie zróżnicowanych pod względem średniego poziomu dochodów
gmin: mazowieckim, kujawsko-pomorskim i lubelskim. Gminy zostały wylosowane z trzech
warstw odpowiadających przedziałom dochodów jednostek samorządowych i znalazły się
w niej 172 gminy wiejskie i 62 gminy miejskie oraz miejsko-wiejskie. W badaniu wykorzystałam dane urzędowe, pochodzące z: Ministerstwa Finansów (sprawozdania z wykonania budżetów gmin), Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej (sprawozdania ośrodków pomocy społecznej), Systemu Informacji Oświatowej, Banku Danych Regionalnych
GUS, Państwowej Komisji Wyborczej, a także internetowej bazy danych o organizacjach
pozarządowych. Dane zostały uzupełnione o informacje z internetowych stron Biuletynu
Informacji Publicznej badanych gmin.
Zbadane zmienne stały się podstawą indeksów m. in. skali gminnej polityki społecznej
(opisujących obecność i wysokość wybranych wydatków na zadania własne gminy, w przeliczeniu na mieszkańca), skali polityki w sferze edukacji, pomocy społecznej, sferze zdrowia, a także wydatków na usługi uniwersalne i adresowane. Przyjęte w badaniu wyłącznie
finansowe wskaźniki gminnej polityki społecznej nie oddają, jak była o tym mowa, całokształtu lokalnej polityki społecznej. Ograniczeniem jest tu także „pierwszosektorowa”
perspektywa, nieuwzględniająca skali działań rodzin, organizacji pozarządowych, parafii
i podmiotów komercyjnych w środowiskach lokalnych. Ponadto, oparcie się na kategoriach wydatków ze sprawozdań budżetowych gmin nie pozwala wypowiadać się o sposobach przyznawania i dostarczania usług mieszkańcom, ich jakości i dostępności. Przede
wszystkim brak szczegółowych informacji o tym do kogo trafiają świadczenia powoduje, że
z porównań gmin — o różnym udziale ludzi starych w populacji mieszkańców — nie można
wyciągać wniosków na temat działań skierowanych do ludzi starych. W niniejszej analizie
opieram się jednak na założeniu, że beneficjentami większych per capita wydatków gminy
na politykę społeczną w sferze pomocy społecznej, zdrowia i kultury są także ludzie starzy
oraz, że wskaźnikiem polityki trafnie odpowiadającej na problem ludzi starych mogą być
relatywnie większe wydatki na usługi opiekuńcze, zdrowotne i kulturalne.
Udział ludzi starych w populacji mieszkańców a zasoby gmin
Analiza zależności między udziałem osób starszych w populacji gminy a dochodami samorządów ukazuje znaczne różnice współczynnika obciążenia demograficznego
(tu: liczba osób w wieku 60/65+ odniesiona do liczby ludzi w wieku 18–59/644) między
4
W statystyce GUS pojawiają się tu określenia „wiek produkcyjny” i „poprodukcyjny”, których
nie używam celowo, ze względu na komodyfikujący wydźwięk.
154
Maria Theiss
badanymi gminami miejskimi i wiejskimi. Jak widać to na wykresach 1–4, jego maksymalne wartości w zbadanych miastach wynoszą 35, a w gminach wiejskich ponad 47. Istnieje przy tym regularność w lokalizacji „najstarszych demograficznie” wsi — na 5 gmin
są to 2 gminy powiatu krasnostawskiego w województwie lubelskim (w których to gminach
na 2 osoby w wieku aktywności zawodowej przypada niespełna jedna w wieku emerytalnym), 2 gminy powiatu sokołowskiego i jedna powiatu siedleckiego.
Związek między wiekiem mieszkańców a sytuacją dochodową gminy przyjmuje, jak się
okazuje, inny charakter na wsi i w miastach. W gminach miejskich odsetek ludzi starych
w populacji mieszkańców nie jest z pewnością „kulą u nogi” dla rozwoju gospodarczego
Je&li potraktowa% dochody gmin jako zasoby umo$liwiaj"ce prowadzenie lokalnej
i skali wpływów do budżetu gminy. Jak pokazuje Wykres 1., ogółem dochody gmin miejpolityki
spo!ecznej,
zale$no&ci
mo$na demograficznego
by ocenia% jakoi przyjmują
umiarkowanie
skich wzrastają
wraz zezaobserwowane
wzrostem współczynnika
obciążenia
5
najwyższą wartość
dla przedziału
jego wartości
. Zaobserwowany
wynika
optymistyczne.
Wprawdzie
potencjalnie
skala30–34,9
potrzeb
i problemów związek
spo!ecznych
wraz z
prawdopodobnie z bardzo dużej liczby innych — niż demograficzne — czynników, oddziaodsetkiem ludzi starszych w gminie ro&nie, nie wygl"da jednak na to, $e pod wzgl#dem
łujących na sytuację gospodarczą w miastach. Natomiast w gminach wiejskich, jak widać to
dochodów
ogó!em,
gminy
z wi#kszym
udzia!em seniorów
s" szczególnie
na Wykresie
2., dochody
gmin
ogółem nieznacznie
spadają wraz
ze wzrostemdefaworyzowane.
współczynnika obciążenia
z wyjątkiem
gmin z przedziału
40–44,9sytuacja
i są wyraźnie
Odst#pstwem
oddemograficznego,
tego stanu jest jednak,
jak wspomniano
dochodowa
tych gmin
niższe w demograficznie „najstarszych” wsiach. Korelacja między tymi zmiennymi w zbiowiejskich,
gdzie na jest
2 osoby
w wieku
aktywno&ci
zawodowej przypada jeden emeryt.
rze gmin wiejskich
jednak
nieistotna
statystycznie.
Wykres 1.1.
Wykres
Źródło: Badania
na na
losowej
próbiepróbie
gmin z województwa
mazowieckiego,
kujawsko-pomor)ród!o:
Badania własne
w!asne
losowej
gmin z województwa
mazowieckiego,
kujawskoskiego
i lubelskiego.
pomorskiego i lubelskiego.
Wykres 2.
5
W tym przedziale znalazła się Warszawa. Po jej wyłączeniu dochody dla tego przedziału
wynoszą niespełna 3000 zł na osobę.
Trafna polityka lokalna? Przykład polityki społecznej wobec ludzi starych
155
Jeśli potraktować dochody gmin jako zasoby umożliwiające prowadzenie lokalnej
polityki społecznej, zaobserwowane zależności można by oceniać jako umiarkowanie
optymistyczne. Wprawdzie potencjalnie skala potrzeb i problemów społecznych wraz
z odsetkiem ludzi starszych w gminie rośnie, nie wygląda jednak na to, że pod względem
dochodów ogółem, gminy z większym udziałem seniorów są szczególnie defaworyzowane.
Odstępstwem od tego stanu jest jednak, jak wspomniano dochodowa sytuacja tych gmin
wiejskich, gdzie na 2 osoby w wieku aktywności zawodowej przypada jeden emeryt.
Wykres 2.
)ród!o:
Badania własne
w!asnena na
losowej
próbie
gmin z województwa
mazowieckiego,
kujawskoŹródło: Badania
losowej
próbie
gmin z województwa
mazowieckiego,
kujawsko-pomorpomorskiego
i lubelskiego.
skiego i lubelskiego.
O możliwościach
prowadzenia
polityki
społecznej
przez
gminę,
w tym
realizowania
O mo$liwo&ciach
prowadzenia
polityki
spo!ecznej
przez
gmin#,
w tym
realizowania
własnych,
dostosowanych
do
lokalnej
specyfiki,
działań
decyduje
jednak
przede
w!asnych, dostosowanych do lokalnej specyfiki, dzia!a( decyduje jednak przedewszystwszystkim
kim wysokość środków własnych w budżecie gminy. Jak widać to na Wykresie 2., w gmiwysoko&%
&rodków
w!asnych
w bud$ecie
gminy.
wida%redystrybucyjny
to na Wykresie— zwiększa
2., w gminach
nach wiejskich
państwowa
dotacja
i subwencja
ma Jak
charakter
się wraz ze
wzrostem dotacja
współczynnika
obciążenia
demograficznego
i malejącą
wysokością
wiejskich
pa(stwowa
i subwencja
ma charakter
redystrybucyjny
- zwi#ksza
si# wraz
dochodów
własnych
na
mieszkańca
i niezależnością
finansową
gmin
(udział
dochodów
ze wzrostem wspó!czynnika obci"$enia demograficznego i malej"c" wysoko&ci" dochodów
własnych w budżecie).
w!asnych
namiędzy
mieszka(ca
i niezale$no&ci"
finansow"
gmin (udzia!
dochodów
w!asnych w
Związek
obciążeniem
demograficznym
a dochodami
własnymi
gminy obrazują
Wykresy 3. i 4. O ile w miastach zależność między współczynnikiem obciążenia demobud$ecie).
graficznego
a dochodami
własnymi jest demograficznym
relatywnie słaba (korelacja
Pearsona
p=0,192)
Zwi"zek
mi#dzy obci"$eniem
a dochodami
w!asnymi
gminy
i o niskim poziomie istotności, ale ma kierunek dodatni, o tyle dla wsi przyjmuje wartość
obrazuj"
Wykresy
3.dla
i 4.dochodów
O ile w ogółem)
miastachi jest
zale$no&%
wspó!czynnikiem
obci"$enia
6 (–0,153
p = – 0,392
istotna mi#dzy
na wysokim
poziomie. Na wsiach
demograficznego a dochodami w!asnymi jest relatywnie s!aba (korelacja Pearsona p=0,192) i
6 Korelacja
Perasona,
tu: poziom
istotności
=0,001.
o niskim
poziomie
istotno&ci,
ale ma
kierunek
dodatni, o tyle dla wsi przyjmuje warto&% p = -
0,3926 (-0,153 dla dochodów ogó!em) i jest istotna na wysokim poziomie. Na wsiach o
relatywnie du$ym udziale ludzi starych w&ród mieszka(ców, wp!ywy podatkowe i przychody
z lokalnych op!at s" wyra'nie ni$sze. Zaobserwowane zale$no&ci obrazuj" tak$e nierówno&ci
156
Maria Theiss
o relatywnie dużym udziale ludzi starych wśród mieszkańców, wpływy podatkowe i przychody z lokalnych opłat są wyraźnie niższe. Zaobserwowane zależności obrazują także
nierówności przestrzenne — nie tyle polegające na różnicach między województwami, co
na różnicacha w stopniu
pozostawania
w kręgu
wpływów
metropolitalnych.
Bydgoszcz",
wspomniane
„biedne i stare”
wsie,
widoczne
z prawej stronyPrzykładowo,
wykresu, to w
wyodrębniające się graficznie na Wykresie 4. cztery najbogatsze wsie z przedziału wartowi#kszo&ci
rolnicze
gminy le$"ce
z dalastare”
od du$ego
miasta.
Bydgoszcz",
a wspomniane
„biedne
wsie,i bogate”
widoczne
z prawej
strony wykresu,
to w
ści współczynnika
obciążenia
15–20i to
„młode
gminy
— wyłącznie
graniczące
wi#kszo&ci
rolnicze
gminy le$"ce
z dala od du$ego
z Warszawą
i Bydgoszczą,
a wspomniane
„biednemiasta.
i stare” wsie, widoczne z prawej strony
wykresu,
to
w większości
rolnicze
gminy
leżące
z dala
od dużego miasta.
Wykres 3.
Wykres
Wykres 3.
3.
Osób w wieku 60/65+ na 100 osób w wieku 18-59/64 lata
Osób w wieku 60/65+ na 100 osób w wieku 18-59/64 lata
)ród!o: Badania w!asne na losowej próbie gmin z województwa mazowieckiego, kujawskoŹródło: Badania
własne na losowej próbie gmin z województwa mazowieckiego, kujawsko-pomorpomorskiego
i lubelskiego.
)ród!o:
Badania w!asne na losowej próbie gmin z województwa mazowieckiego, kujawskoskiego i lubelskiego.
pomorskiego i lubelskiego.
Wykres
Wykres 4.
4.
Wykres 4.
Osób w wieku 60/65+ na 100 osób w wieku 18-59/64 lata
Osób
wieku 60/65+
100 osób
w wieku 18-59/64
lata
Źródło: badania własne
nawlosowej
próbienagmin
z województwa
mazowieckiego,
kujawsko-pomor)ród!o:
w!asne na losowej próbie gmin z województwa mazowieckiego, kujawsko-pomorskiego i
skiegobadania
i lubelskiego.
lubelskiego.
)ród!o: badania w!asne na losowej próbie gmin z województwa mazowieckiego, kujawsko-pomorskiego i
lubelskiego.
Wa$nym gminnym zasobem, z punktu widzenia lokalnej polityki spo!ecznej wobec
osób starych,
s" organizacje
trzeciegozsektora.
rola wlokalnej
tej sferzepolityki
wykracza
poza dzia!ania
Wa$nym
gminnym zasobem,
punktu Ich
widzenia
spo!ecznej
wobec
i 5% ogó!u polskich organizacji pozarz"dowych) i obejmuje integracj# i aktywizacj#
spo!eczn" ludzi starych (tak$e jako miejsce pracy i wolontariatu), a tak$e przyczynia si#
potencjalnie do lepszej diagnozy potrzeb i formu!owania postulatów pod adresem w!adz
Trafna polityka lokalna? Przykład polityki społecznej wobec ludzi starych
157
lokalnych i przedstawicieli lokalnych instytucji samorz"dowych. Przedstawiona na Wykresie
gminnym zasobem,
z punktu
polityki
społecznej
wobec
osób wszystkim
5. Ważnym
liczba organizacji
spo!ecznych
w widzenia
gminachlokalnej
ró$nego
typu,
dostarcza
przede
starych, są organizacje trzeciego sektora. Ich rola w tej sferze wykracza poza działania
wniosków
tym, $e wobec
szczególnie
w przypadku
gmin
– i to świadczących
nie w „demograficznie
pomocowe o
(którymi,
osób starszych
zajmuje
się wiejskich
29% organizacji
pomoc i 5%ale
ogółu
polskich organizacji
pozarządowych)
i obejmuje integrację
i aktywizastarych”,
„najm!odszych”
gminach
- zasoby obywatelskiego
kapita!u
spo!ecznego s"
cję społeczną ludzi starych (także jako miejsce pracy i wolontariatu), a także przyczynia się
potencjalnie do lepszej diagnozy potrzeb i formułowania postulatów pod adresem władz
gminach
podmiejskich ilokalnych
relatywnej
osiad!o&ci
mieszka(ców
na wsiach
o du$ym udziale
lokalnych i przedstawicieli
instytucji
samorządowych.
Przedstawiona
na Wykresie 5. liczba organizacji społecznych w gminach różnego typu, dostarcza przede wszystkim
seniorów w&ród mieszka(ców. Z drugiej strony Wykres 5. pokazuje, $e w „najstarszych”
wniosków o tym, że szczególnie w przypadku gmin wiejskich — i to nie w „demograficznie
gminach
miejskich
i szczególnie
wiejskich
mamy
do czynienia
ze wspó!wyst#powaniem,
jak
starych”, ale
„najmłodszych”
gminach
— zasoby
obywatelskiego
kapitału
społecznego są
najniższe.
Jak mowa,
wspominano,
wynika
to zapewne
z dużegogmin,
odsetkaz ludności
napływowej
by!a
o tym
niskich
zasobów
finansowych
relatywnie
niskimi zasobami
w gminach podmiejskich i relatywnej osiadłości mieszkańców na wsiach o dużym udziale
spo!ecznymi
polityki
spo!ecznej
(tj. nasyceniem
organizacjami
Zjawisko to jest
seniorów wśród
mieszkańców.
Z drugiej
strony Wykres
5. pokazuje,spo!ecznymi).
że w „najstarszych”
gminach miejskich syndromatyczne
i szczególnie wiejskich
mamy do czynienia
ze współwystępowaniem,
prawdopodobnie
i towarzysz"
mu: rolniczy
charakter gmin, trudno&ci
jak była o tym mowa, niskich zasobów finansowych gmin, z relatywnie niskimi zasobami
infrastrukturalne
oraz niska g#sto&% zaludnienia. Badacze polskiej przestrzeni stygmatyzuj"co
społecznymi polityki społecznej (tj. nasyceniem organizacjami społecznymi). Zjawisko to
jest prawdopodobnie
syndromatyczne
i towarzyszą
rolniczy charakter
okre&laj"
taki typ gmin
jako „gminy
zacofane”mu:
(Ja!owiecki
2009, s.gmin,
216).trudności
Dla $yj"cych tam
infrastrukturalne oraz niska gęstość zaludnienia. Badacze polskiej przestrzeni stygmatyzuludzi starych oznacza to szczególnie niekorzystny splot czynników oddzia!uj"cych na
jąco określają taki typ gmin jako „gminy zacofane” (Jałowiecki 2009, s. 216). Dla żyjących
standard
jako&%oznacza
$ycia. to szczególnie niekorzystny splot czynników oddziałujących na
tam ludzi istarych
standard i jakość życia.
najni$sze. Jak wspominano, wynika to zapewne z du$ego odsetka ludno&ci nap!ywowej w
Wykres
Wykres 5. 5.
Źródło: Badania
własne
na losowej
próbie gmin
z województwa
mazowieckiego, mazowieckiego,
kujawsko-pomor- kujawsko)ród!o:
Badania
w!asne
na losowej
próbie
gmin z województwa
skiego i lubelskiego.
pomorskiego i lubelskiego.
10
158
Maria Theiss
Udział ludzi starych w populacji mieszkańców a polityka społeczna gmin
Zgodnie z przedstawionym założeniem trafność gminnej polityki społecznej wobec
problemów ludzi starych może się wyrażać w relatywnie większych nakładach na działania w sferach opieki zdrowotnej, pomocy społecznej, czy działaniach kulturalnych. Przy
takiej operacjonalizacji, szczególnie niekorzystną sytuację ukazują wskaźniki dotyczące
gminnej polityki zdrowotnej. Jak widać w Tabeli 1., zarówno dofinansowywanie zakładu
opieki zdrowotnej przez gminę, jak i średnie wydatki na lokalne programy zdrowotne (np.
profilaktyka zdrowia, badania przesiewowe, programy szczepień) są ujemnie skorelowane
ze współczynnikiem obciążenia demograficznego — im „demograficznie starsza” gmina,
tym mniejsze prawdopodobieństwo prowadzenia w niej tego typu działań. Decyduje o tym
fakt, że spośród przebadanych gmin, działania takie prowadzą bardzo nieliczne samorządy
(dofinansowanie ZOZu — 5%, a prowadzenie programów zdrowotnych — 9% gmin) i to
w relatywnie „bogatych i młodych” gminach i znacznie częściej w miastach.
O większym poziomie dostosowywania działań gmin do lokalnych potrzeb mogą świadczyć dane o usługach opiekuńczych. W gminach wiejskich występuje dodatnia, choć słaba,
korelacja między współczynnikiem obciążenia demograficznego i odsetkiem mieszkańców, którzy otrzymują usługi opiekuńcze z pomocy społecznej, brak jest natomiast takiej
zależności w miastach. Należy jednak zaznaczyć, że w 17% zbadanych miast i gmin miejsko-wiejskich (11 gmin) i aż w 31% gmin wiejskich (54 gminy) spośród zbadanej próby
wykazano w statystykach pomocy społecznej w ogóle brak udzielenia takich świadczeń na
terenie gminy. Jaką postać przyjmuje zależność między natężeniem środowiskowymi usługami opiekuńczymi z pomocy społecznej a dochodami własnymi i współczynnikiem obciążenia demograficznego? Jak widać to w Tabeli 2., ogółem natężenie usług opiekuńczych,
jest w zbiorze 50% gmin o wyższym współczynniku obciążenia demograficznego niemal
dwukrotnie wyższe, niż w „młodszych” gminach. Różnice w skali usług opiekuńczych
między „młodszymi” i „starszymi” gminami ze zbioru gmin o dochodach własnych na
poziomie 500–1000 zł per capita okazują się ponad trzykrotne (por. Tabela 2.). Zaobserwowane różnice można interpretować jako jeden z przejawów odpowiadania przez gminy
na problemy ludzi starych w środowisku lokalnym. Nie zaobserwowano natomiast związku
między wysokością współczynnika obciążenia demograficznego a średnimi wydatkami
w gminie na środowiskowe usługi opiekuńcze. Wydatki te charakteryzują się zresztą bardzo wysokim zróżnicowaniem i w niektórych zbadanych gminach wynoszą ok. 70 zł rocznie
na osobę, a w innych sięgają 13 tys. (gminy wiejskie) i 17 tys. (miasta) zł rocznie na osobę.
Ogółem jednak, spośród zmiennych wymienionych w Tabeli 1., najsilniejsze związki
ze współczynnikiem obciążenia demograficznego wykazuje — wśród mieszkańców gminy
-udział osób, które otrzymały dofinansowanie pobytu w domu pomocy społecznej. Jednocześnie, w porównaniu z usługami opiekuńczymi znacznie mniejsza jest liczba gmin,
które w ogóle nie finansowały tej usługi (5% tj. 3 gminy miejskie i miejsko-wiejskie oraz
11% tj. 20 gmin wiejskich). Jak widać w Tabeli 1., jest to także jedyna zmienna, której wartość zmienia się z „demograficznym wiekiem” gminy zarówno w miastach, jak
i na wsi. Wykres 6. ukazuje tę zależność w zbiorze badanych gmin ogółem. Także w tym
159
Trafna polityka lokalna? Przykład polityki społecznej wobec ludzi starych
przypadku, niektóre obszary wykresu obrazują gminy o podobnej lokalizacji — jest tak
z punktami w prawej górnej części rysunku (powyżej 20 dofinansowań pobytu w DPS na
10 tys. mieszkańców), które w większości oznaczają gminy powiatu bialskiego i parczewskiego w województwie lubelskim.
Tabela 1. Korelacja Pearsona między współczynnikiem obciążenia demograficznego w gminie
a wydatkami per capita na działania gminnej polityki społecznej7
miasta i gminy miejsko-wiejskie
istnienie/wysokość dofinansowania
ZOZprzez gminę
gminy wiejskie
–0,104**
–0,740*
wydatki per capita na programy zdrowotne
n.i.
–0,348*
wydatki per capita na rehabilitację
n.i.
0,130**
odsetek mieszkańców otrzymujących
świadczenia opiekuńcze
n.i.
0,195**
średnie koszty świadczeń opiekuńczych na
świadczeniobiorcę
n.i.
odsetek mieszkańców otrzymujących
dofinansowanie pobytu w DPS
0,308*
indeks skali działań gminnej polityki
społecznej7
0,172**
n.i.
0,234**
n.i.
* istotność na poziomie 0,001; ** istotność na poziomie 0,05.
n. i. — korelacja nieistotna.
Źródło: Badania własne na losowej próbie gmin z województwa mazowieckiego, kujawsko-pomorskiego i lubelskiego.
7 Indeks opisuje skalę wydatków z budżetu gminy na różne działania polityki społecznej
— zadania własne gminy. Selekcja zmiennych obejmowała usunięcie zmiennych występujących tylko
w pojedynczych gminach oraz zmiennych nieskorelowanych pozostałymi składowymi indeksu. Indeks
zestandaryzowano (średnia, mediana, dominanta w badanym zbiorze równe 0). Składowe indeksu:
1) wydatki na dokształcanie nauczycieli / liczba uczniów w szkołach podstawowych i gimnazjach,
2) nasycenie programami zdrowotnymi (liczba typów prowadzonych programów zdrowia publicznego
z czterech, występujących w kategoriach budżetów gmin), 3) suma wydatków na każdy z programów
zdrowotnych / per capita, 4) wydatki na programy polityki zdrowotnej / per capita (rozdział wydatków budżetowych 85149), 5) wydatki na program zapobiegania AIDS / per capita, 6) wydatki na
program przeciwdziałania narkomanii / per capita, 7) Finansowanie gminnego ZOZu / per capita, 8)
wydatki na dokształcanie pracowników socjalnych / per capita, 9) wydatki na rehabilitację / per capita,
10) wydatki na edukacyjne programy wychowawcze / liczba uczniów w szkołach podstawowych i gimnazjach, 11) wydatki na świetlice szkolne / liczba uczniów w szkołach podstawowych i gimnazjach
(rozdział wydatków budżetowych 85401), 12) wydatki na domy kultury / per capita, 13) wydatki na
biblioteki / per capita, 14) wydatki na sport / per capita, 15) domy pomocy społecznej — liczba świadczeń / per capita, 16) domy pomocy społecznej — kwota dofinansowania / skierowany, 17) liczba
stypendiów za wyniki w nauce lub osiągnięcia sportowe / liczba uczniów w szkołach podstawowych
i gimnazjach, 18) liczba stypendiów szkolnych / liczba uczniów w szkołach podstawowych i gimnazjach, 19) liczba zasiłków szkolnych / liczba uczniów w szkołach podstawowych i gimnazjach.
160
Maria Theiss
Tabela 2. Gminy wiejskie — przeciętny odsetek mieszkańców korzystających z usług opiekuńczych
pomocy społecznej w podziale na współczynnik obciążenia demograficznego i dochody
własne gminy
Gminy o współczynniku obciążenia
demograficznego poniżej mediany
Gminy o współczynniku obciążenia
demograficznego powyżej mediany
0,15%
0,29%
Dochody własne
Dochody własne
Dochody własne
Dochody własne
500–1000 zł per capita 1001–1500 zł per capita 500–1000 zł per capita 1001–1500 zł per capita
(N=50)
(N=17)
(N=53)
(N=7)
0,17%
0,11%
0,27%
0,38%
Źródło: Badania własne na losowej próbie gmin z województwa mazowieckiego, kujawsko-pomorskiego i lubelskiego.
Wykres 6.
Źródło: Badania własne na losowej próbie gmin z województwa mazowieckiego, kujawsko-pomorskiego i lubelskiego.
)ród!o: Badania w!asne na losowej próbie gmin z województwa mazowieckiego, kujawskoŻadne spośród
licznych badanych przeze mnie zmiennych, opisujących nie opiekuńcze
pomorskiego
i lubelskiego.
działania polityki społecznej, w tym indeksy skali działań polityki społecznej ogółem, nie
*adne
spo&ród
licznych
badanych obciążenia
przeze mnie
zmiennych, opisuj"cych
nie
korelują
w istotny
sposób
ze wskaźnikami
demograficznego
w gminie. Nie
należą do nich
także polityki
zmienne,spo!ecznej,
opisujące w
skalę
per capita
na polityki
potencjalnie
inteopieku(cze
dzia!ania
tymwydatków
indeksy skali
dzia!a(
spo!ecznej
grujące międzypokoleniowo działania, takie jak wydatki na domy kultury, gminne biblioogó!em, nie koreluj" w istotny sposób ze wska'nikami obci"$enia demograficznego w
teki, czy działalność sportową.
gminie. Nie nale$" do nich tak$e zmienne, opisuj"ce skal# wydatków per capita na
potencjalnie integruj"ce mi#dzypokoleniowo dzia!ania, takie jak wydatki na domy kultury,
gminne biblioteki, czy dzia!alno&% sportow".
Mi#dzy „naturaln$ wielosektorowo%ci$” a polityk$ przetrwania i izolacji
Zaprezentowane dane pozwalaj" sformu!owa% kilka hipotez na temat charakteru i
trafno&ci gminnej polityki spo!ecznej wobec ludzi starych w Polsce. Po pierwsze, jak by!a o
Trafna polityka lokalna? Przykład polityki społecznej wobec ludzi starych
161
Między „naturalną wielosektorowością” a polityką przetrwania i izolacji
Zaprezentowane dane pozwalają sformułować kilka hipotez na temat charakteru
i trafności gminnej polityki społecznej wobec ludzi starych w Polsce. Po pierwsze, jak
była o tym mowa, udział osób w wieku emerytalnym w zbiorowości mieszkańców nie stanowi raczej czynnika pogarszającego gospodarczą sytuację w gminie i nie przekłada się
negatywnie na możliwości finansowe gminnych instytucji polityki społecznej. Choć przedstawiane dane nie obrazują zależności przyczynowo-skutkowych, wydaje się, że w większych gminach miejskich wiek mieszkańców nie odgrywa zasadniczej roli, na tle innych
charakterystyk związanych z lokalną gospodarką (sytuacja na lokalnym rynku pracy,
przedsiębiorczość, udział sektorów gospodarki, itp.), natomiast w niektórych gminach
wiejskich wysoki współczynnik obciążenia demograficznego jest składnikiem niekorzystnego kompleksu rozwojowego. Składają się na niego także takie cechy, jak niski przyrost
naturalny, wysoka stopa odpływu migracyjnego, wysoki poziom zatrudnienia w rolnictwie,
słaba infrastruktura itp. Szczególnie w tych gminach (spośród zbadanych gmin zlokalizowanych m. in. w południowo-wschodniej części województwa lubelskiego i wschodniej
części województwa mazowieckiego) istnieją strukturalne utrudnienia prowadzenia trafnej
polityki społecznej wobec problemów ludzi starych.
Związki między wysokością współczynnika obciążenia demograficznego w gminie
a skalą działań zdrowotnych, rehabilitacją, usługami opiekuńczymi, ale i kulturalnymi
ogółem okazują się nikłe. Prawdopodobnie wynika to w dużym stopniu ze znacznej ogólności analizowanych tu wskaźników, nieuwzględniających specyficznych działań dla osób
w starszym wieku (kluby seniora, uniwersytety trzeciego wieku, programy zdrowotne dla
osób starszych), ani nie wyodrębniających tej subpopulacji jako adresata gminnych usług
opiekuńczych. Z drugiej strony, dane pozwalają sformułować drugą hipotezę — o przeciętnie słabej, pod względem skali prowadzonych działań i relatywnych wydatków, „wrażliwości” gminnej polityki społecznej na problemy ludzi starych. Argumentami na rzecz tej
hipotezy są także ustalenia z innych badań, np. na temat obecności problematyki ludzi
starych w gminnych strategiach rozwiązywania problemów społecznych. Przykładowo,
autorki analizy strategii gmin powiatu zgierskiego stwierdzają, że cechą wspólną przeanalizowanych przez nie dokumentów był brak diagnostyki potrzeb i problemów ludzi
starych — z reguły w strategiach stwierdzano, że starzenie się ludności gminy jest „ważnym problemem”, jednak już na poziomie konstrukcji dokumentu z takiej konstatacji nie
wynikały projekty żadnych działań. Autorki badania stwierdzają więc w odniesieniu do
zbadanych gmin, że „problem starości wciąż nie należy do kluczowych kwestii na poziomie
samorządu lokalnego” (Przywojska i Wieczorek 2010, s. 148).
Podobnie zespół M. Racław, na podstawie pogłębionych jakościowych studiów funkcjonowania lokalnych systemów opiekuńczych, formułuje wniosek o braku lokalnej polityki społecznej wobec osób starszych, rozumianej jako zbiór spójnych i skoordynowanych
działań8. W żadnej z przebadanych miejscowości, jak podają autorki, nie przeprowa8
Badaczki powołują się na ustalenia innych autorów, dowodzących, że nie istnieje w Polsce polityka społeczna wobec osób starych, prowadzone działania publiczne nie spełniają bowiem warunków
162
Maria Theiss
dzono diagnozy sytuacji osób starszych, ani sytuacji nieformalnych opiekunów, a dane
o potrzebach osób starych gromadzono w badanych gminach w sposób przypadkowy, np.
przy okazji diagnozowania problemu niepełnosprawności i postrzegano przez pryzmat
doświadczeń ośrodków pomocy społecznej. Zasadniczym problemem zaobserwowanych,
jak nazywają to autorki, lokalnych quasi-polityk wobec ludzi starych wydaje się jednak
dominujący w zbadanych środowiskach lokalnych zbiór praktyk, sankcjonujących regułę,
że to „rodzina jest odpowiedzialna za seniorów”. Jak stwierdzają badaczki, „przedstawiciele administracji lokalnej widzieli główną rolę samorządu w kompensowaniu braków
opieki rodzinnej, a interwencja publiczna była często uruchomiana w sytuacjach krytycznych” (Racław 2011, s. 288).
Trzecia hipoteza opiera się na próbie interpretacji zaobserwowanej znacznie silniejszej
zależności między współczynnikiem obciążenia demograficznego a kierowaniem mieszkańców do domów pomocy społecznej, niż np. świadczeniem usług opiekuńczych z pomocy
społecznej. Związek ten można po części interpretować, w moim przekonaniu jako wyraz
odpowiadania przez gminną politykę społeczną na ludzi starych, w sposób, który jednak
wpisuje się w schemat nazywany przez B. Szatur-Jaworską, „polityką przetrwania i izolacji”. Zdaniem autorki, na ten model działań składają się m. in.: zaspokajanie tylko podstawowych potrzeb ludzi starych, słaba sieć instytucjonalna, dominacja opieki w zamkniętych
placówkach (Szatur-Jaworska 2000, s. 144). Nie twierdzę przy tym, że przytaczane dane
obrazują istnienie w Polsce tego modelu, ale, że w odniesieniu do zbioru badanych gmin
widać statystyczny dodatni związek między wiekiem mieszkańców a tylko działaniami wpisującymi się w ten model (opieka w zamkniętych placówkach).
Do wniosku o trafności gminnej polityki społecznej jedynie w zakresie tworzenia
„polityki przetrwania i izolacji” skłania odczytywanie przytoczonych danych w szerszym
kontekście. Częściowym przynajmniej wyjaśnieniem słabszego związku „demograficznej
starości” gminy z opieką zamkniętą niż z środowiskową może być, szeroko opisywana
w polskiej literaturze przedmiotu, familializacja czy prywatyzacja opieki nad ludźmi starszymi. Jest ona sankcjonowana zarówno prawnie (Racław 2011, s. 21) i społecznie — jak
pokazują liczne badania (P. Błędowskiego, J. Krzyszkowskiego, I. Kotowskiej i I. Wóycickiej — por. Perek-Białas 2011, s. 64) udział nieformalnych opiekunów w dostarczaniu
opieki ludziom starszym jest w Polsce najwyższy spośród krajów UE, ale jednocześnie
87% opiekujących się krewnymi deklaruje, że nie oddałoby bliskiej osoby do instytucji
(tamże). Specyfika polskiego welfare mix w sferze opieki nad ludźmi starymi, opierająca
się na roli rodziny, skutkuje więc ograniczeniem możliwości prowadzenia polityki społecznej trafnie odpowiadającej na lokalne problemy. Po pierwsze, prowadzi do rezydualnych i doraźnych działań, opartych na instytucjach pomocy społecznej, która „wkracza”
w sytuacjach dysfunkcji rodzin (Krzyszkowski 2006, s. 153). Po drugie, istniejąca konstrukcja wielosektorowości w świadczeniu usług opiekuńczych, polegająca na obciążaniu
w pierwszej kolejności rodzin (zarówno świadczeniem usług bez dostatecznego wsparcia,
spójności i planowości. Wspomniane cechy są jednak w moim przekonaniu kryteriami oceny polityki,
a nie jej warunkami, jeśli obszar polityki wyróżnia się w sposób przedmiotowy.
Trafna polityka lokalna? Przykład polityki społecznej wobec ludzi starych
163
jak i koniecznością ponoszenia opłat za pobyt krewnych w DPS), przy próbach uniknięcia
ponoszenia kosztów przez gminy9 oznacza, jak określa to J. Krzyszkowski, „cichy proces wykluczania społecznego ludzi starych poprzez ograniczone zaspokajanie ich usług
opiekuńczych” (Krzyszkowski 2005, s. 55). Po trzecie, stosowane rozwiązania generują
wysokie koszty zewnętrzne — jak dowodzi M. Racław, w Polsce rewersem ryzyka niesamodzielności jest ryzyko bycia opiekunem osoby starszej (Racław 2011, s. 29). Proces
ten w szczególności dotyka kobiety będące w fazie późnej dojrzałości, postrzegane jako
„naturalne” opiekunki10 osób niesprawnych.
O ile — w wymiarze ilościowym — w zbadanych gminach widoczne jest przede wszystkim odpowiadanie na problemy ludzi starych w sposób mieszczący się w modelu „polityki przetrwania i izolacji”, o tyle istnieją doniesienia na temat lokalnych, innowacyjnych systemów inkluzyjnych polityk wobec osób starszych. Przesłanką sukcesu jest w ich
przypadku połączenie lokalnego wymiaru starości, kwestii społecznej i lokalnej polityki.
J. Perek-Białas opisuje przykład lokalnego innowacyjnego systemu organizacji usług opiekuńczych, opartego na aktywizacji bezrobotnych osób, przy wsparciu gminy (Perek-Białas
2011, s. 86). Przykład jest tym bardziej budujący, że udało się w tym środowisku lokalnym jednocześnie zmniejszyć wydatki na usługi opiekuńcze, zwiększając poziom integracji mieszkańców i podmiotowości seniorów. Pokazuje on także, że sygnalizowana przeze
mnie ograniczona trafność polityki polskich gmin wobec problemu ludzi starych może być
przejawem źle rozumianej i nieskutecznej polityki oszczędności.
Bibliografia
Błędowski, P. (2002) Lokalna polityka społeczna wobec ludzi starych, Warszawa: SGH.
Golinowska, S. (2000) Polityka społeczna. Koncepcje — instytucje — koszty, Warszawa:
Poltext.
Jałowiecki, B. (2009) Strukturalne zróżnicowanie gmin, w: Zagórski, K., Gorzelak, G., Jałowiecki, B (red.) Zróżnicowania warunków życia, Warszawa: Scholar.
9 Zbiegają się tu mechanizmy unikania przez rodziny sytuacji, w których krewny mieszka
w DPS, ze względu na konieczność ponoszenia przez rodzinę kosztów jego / jej pobytu, jak i niechęć gmin do kierowania do DPSów w celu uniknięcia pokrywania (części) kosztów. Skutkuje to
m. in. kierowaniem niesprawnych osób starszych do Zakładów Opiekuńczo-Leczniczych, za które
gminy nie ponoszą kosztów, zamiast do domów pomocy społecznej (Więckowska, Szwałkiewicz 2011,
s. 142).
10 Obrazują to liczne badania ilościowe (Perek-Białas 2011), a nawet kategorie demograficzne,
jak współczynnik liczby kobiet w wieku 45–69 lat odniesiony do liczby ludzi powyżej 70. roku życia,
nazywany „potencjałem pielęgnacyjnym” (Błędowski 2002, s. 123), co jest — w moim przekonaniu — przejawem naukowego języka radykalnie niewrażliwego na problematykę gender. Wyrazem
przekonań o obowiązkach opiekuńczych w gminie jest wypowiedź urzędniczki jednego z OPSów,
do których dzwoniłam pytając o przyczyny braku świadczenia środowiskowych usług opiekuńczych
z pomocy społecznej: to nie jest tak, że nie pomagamy, tylko, no takich profesjonalnych opiekunek to
u nas po prostu nie ma, ale u nas jest pomoc sąsiedzka (…) mamy takie pieniądze z Pefronu i jak panie
chcą wyjść z domu, to płacimy innym paniom, żeby przyszły pomóc.
164
Maria Theiss
Kaczmarek, B. (2010) Polityka w świecie organizacji i organizacyjny sens polityki a ich badanie, w: „Studia Politologiczne” nr 17/2010.
Karwacki, A. (2011) Papierowe skrzydła. Rzecz o spójnej polityce aktywizacji, Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
Kingdon, J. (1995) Agendas, Alternatives and Public Policies, New York: Harper Collins.
Krzyszkowski, J. (2005) Dla kogo inkluzja, dla kogo ekskluzja? Instytucja pomocy społecznej
wobec problemu wykluczenia społecznego, w: Frąckiewicz, L. (red.) Wykluczenie społeczne, Katowice: Wydawnictwo AE im. K. Adamieckiego.
Krzyszkowski, J. (2008) Samorząd terytorialny jako podmiot lokalnej polityki społecznej,
w: Karwacki, A., Karszyński, H. (red.) Polityka aktywizacji w Polsce, Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
Krzyszkowski, J., Przywojska, J. (2010) Lokalne strategie rozwiązywania problemów społecznych jako instrument decentralizacji polityki społecznej, w: Grewiński, M., Karwacki,
A. (red.) Strategie w polityce społecznej, w: Warszawa: MCPS.
Kurzynowski, A., Błędowski, P. (2001) Polityka społeczna centralna, regionalna i lokalna,
w: Kurzynowski, A. (red.) Polityka społeczna, Warszawa: SGH.
March, J., Olsen, J. (2005) Instytucje. Organizacyjne podstawy polityk, Warszawa: Scholar.
Perek-Białas, J. (2011) Urynkowienie usług opiekuńczych dla osób starszych w Polsce
— możliwości i ograniczenia, w: Racław, M. (red.) Publiczna troska, prywatna opieka.
Społeczności lokalne wobec osób starszych, Warszawa: ISP.
Przywojska, J., Wieczorek, I. (2010) Lokalna polityka społeczna wobec problemów ludzi
starszych, w: Kałuża, D., Szukalski, P. (red.) Jakość życia seniorów w XXI w z perspektywy
polityki społecznej, Łódź: Wydawnictwo Biblioteka.
Racław, M. (red.) (2011) Publiczna troska, prywatna opieka. Społeczności lokalne wobec
osób starszych, Warszawa: ISP.
Regulski, J. (2011) „W interesie nas wszystkich samorząd należy poprawiać”. Samorząd
gminny w Polsce — bariery rozwoju, w: Kowalik, J., Bednarz, A. (red.) XX lat samorządu
terytorialnego w Polsce. Doświadczenia — problemy — perspektywy, Toruń: Wydawnictwo
A. Marszałek.
Rysz-Kowalczyk, B. (2010) Samorząd terytorialny wobec ubóstwa i wykluczenia społecznego.
Model instytucjonalno-prawny, w: Szarfenberg, R., Żołędowski, C., Theiss, M. (red.)
Polityka publiczna wobec ubóstwa i wykluczenia społecznego, Warszawa: Aspra-Jr.
Szałaj, M. (2007) Mechanizmy doboru kryteriów oceny w ewaluacji ex-post, w: Haber,
A. (red.) Ewaluacja ex-post. Teoria i praktyka badawcza, Warszawa: Polska Agencja
Rozwoju Przedsiębiorczości.
Szatur-Jaworska, B. (2000) Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, Warszawa: Aspra-Jr.
Warzywoda-Kruszyńska, W. (2003) Władze lokalne w gminach województwa łódzkiego wobec
problemu biedy, w: Warzywoda-Kruszyńska, W., Grotowska-Leder, J., Krzyszkowski,
J. (red.) Lokalna polityka wobec biedy. Bieda poza granicami wielkiego miasta, Łódź: IS UŁ.
Więckowska, B., Szwałkiewicz, E. (2011) Usługi społeczne w opiece długoterminowej,
w: Grewiński, M. Więckowska, B. (red.) Przeobrażenia sfery usług w systemie zabezpieczenia w Polsce, Warszawa: WSP TWP.
Trafna polityka lokalna? Przykład polityki społecznej wobec ludzi starych
165
Nota metodologiczna i podziękowania
W badaniu wykorzystano wyniki z badania Lokalna polityka społeczna w Polsce — zróżnicowanie i wskaźniki, zrealizowanego ze środków własnych Instytutu Polityki Społecznej
Uniwersytetu Warszawskiego. Za pomoc w realizacji badania składam podziękowania
prof. Maciejowi Karwowskiemu z Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie.
Summary
The aim of the article is to assess level and scope of relevance of Polish local social
policy (at the level of the smallest administrative unit — gmina) to the problems of
elderly people. The questions are posed: to what extent do local governments in
Poland acknowledge the problems of this group of citizens and how do they respond in
formulation and implementation of local social policy? The first part of the text discusses
the theoretical advantages of conducting social policy for the elderly at the local level as
well as points to the main problems with their fulfillment in Poland. The second part of
the paper presents selected correlations between the level of demographic dependency
in the local community and the features of local social policy. In the third part I conclude
with a hypothesis that the relevance of local Polish social policy to the elderly people is
limited to the actions typical for policy of “basic existence and isolation of the elderly”.
Beata Tokarz-Kamińska
Towarzystwo Inicjatyw Twórczych
koordynator programu „Seniorzy w akcji”
Łucja Krzyżanowska
Instytut Socjologii
Uniwersytet Warszawski
Dobre praktyki w działaniach międzypokoleniowych
na podstawie doświadczeń programu „Seniorzy w akcji”
Formuła programu „Seniorzy w akcji”
W tym artykule chcemy1 przyjrzeć się bliżej doświadczeniom ogólnopolskiego konkursu dotacyjnego Seniorzy w akcji, który stara się odpowiedzieć na wyzwania, wynikające
z niskiej aktywności społecznej osób starszych, rosnącego dystansu międzypokoleniowego
i negatywnych stereotypów, dotyczących starości. Program jest realizowany od 2008 r.
przez Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę” ze środków Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności. Celem konkursu jest wsparcie przedsięwzięć, które angażują osoby starsze
do działania na rzecz otoczenia, uruchamiają inicjatywy oparte na współpracy między1 W niniejszym artykule wykorzystane został fragmenty raportów, podsumowujących badanie
ewaluacyjne trzech rund Programu Seniorzy w akcji (SwA) oraz artykułu To był super czas!,
zawierającego najważniejsze wnioski z badania, przygotowane przez Aleksandrę Gołdys, Łucję
Krzyżanowską i Monikę Stec.
168
Beata Tokarz-Kamińska, Łucja Krzyżanowska
pokoleniowej, a także sprzyjają rozwojowi wolontariatu osób starszych i wzmocnieniu
rzecznictwa interesów seniorów. Ważnym celem tego programu jest wyłonienie i wsparcie
starszych liderów — osób 55+, które chcą zaangażować się w życie swoich społeczności,
zapraszając do współpracy osoby starsze i inne grupy wiekowe. Pomysły na projekty są
zgłaszane przez osoby po 55 r. ż. i z założenia mają wynikać z osobistych pasji i zainteresowań. Starsi liderzy mogą zgłosić projekt samodzielnie lub w partnerstwie z osobą młodą,
do 30. r. ż. Skierowanie działań programu bezpośrednio do osób 55+ jest bardzo ważnym
założeniem programu. Umożliwienie osobom starszym inicjowania działań, w których
sami chcą uczestniczyć, które w ich ocenie są potrzebne, pozwala spojrzeć na osoby starsze jako na kreatywnych menadżerów nowych inicjatyw, a nie jedynie odbiorców oferty,
zaadresowanej do seniorów. Praca ze starszymi liderami, inwestowanie w ich umiejętności,
wzmacnia głos i obecność osób starszych w społecznościach lokalnych.
Natomiast możliwość opracowania i zarządzania projektem przez osoby w różnym
wieku sprzyja wymianie doświadczeń, sprawia, że indywidualne umiejętności i predyspozycje twórczo się uzupełniają. Poprzez bliską współpracę senior i osoba młoda pogłębiają
swoją świadomość dynamiki i specyfiki relacji międzypokoleniowych. Ten model współpracy dobrze sprawdza się także przy uruchamianiu działań, które angażują różne grupy
wiekowe — starszy lider lepiej zna potrzeby i środowisko seniorów, a osoba młoda może
trafniej dobrać ofertę zajęć i sposoby dotarcia do młodzieży. Starszy lider nierzadko sięga
po pomoc osoby młodej w działaniach, które wymagają wykorzystania komputera, Internetu czy innych nowinek techniki.
Co roku przyznawanych jest ok. 35 dotacji w wysokości od 5–12 tys. zł na działania mieszczące się w obszarach: edukacja, kultura, działania obywatelskie. Senior lub para międzypokoleniowa, która zgłasza pomysł na konkurs, musi pozyskać do współpracy organizację
wspierającą, na której konto przekazywana jest dotacja (np. UTW, lokalną fundację czy
stowarzyszenie, dom kultury czy bibliotekę). Dotychczas ze środków programu zostały zrealizowane 133 projekty, które uzyskały dofinansowanie na łączną kwotę ponad 1,5 mln zł.
Warto podkreślić, że formuła programu jest przyjazna dla uczestników. Na samym
początku zainteresowani składają list intencyjny, prezentujący pomysł na działanie społeczne, zainteresowania lidera lub międzypokoleniowej pary liderów i motywacje do realizacji takiego przedsięwzięcia. Autorzy najciekawszych zgłoszeń zapraszani są na kilkudniowe warsztaty, podczas których wspólnie z ekspertami dopracowują swoje pomysły
i zdobywają umiejętności przydatne w realizacji społecznego projektu. Uczą się pracy
w zespole, metod integracji grupy, promocji, a także poznają konkretne narzędzia i twórcze metody pracy, np. gra miejska, animacja poklatkowa (tworzenie filmów z serii zdjęć),
wykorzystanie graffiti czy realizacja akcji sąsiedzkich. W warsztatach uczestniczą zarówno
osoby 55+, jak też młode — ta różnorodność wiekowa sprzyja kreatywności i dynamice
pracy. W trakcie realizacji projektów starsi i młodzi animatorzy mogą skorzystać z dodatkowych form wsparcia w formie: wizyt studyjnych, zaproszenia do współpracy trenera
z sieci Latających Animatorów Kultury Towarzystwa „ę” czy udziału w warsztatach,
wspierających umiejętności liderskie i pozwalających na omówienie trudności i sukcesów,
w realizowanych projektach.
Dobre praktyki w działaniach międzypokoleniowych
169
Zastosowana w programie formuła „inkubatora”, dająca możliwość dopracowania
projektu, wymiany doświadczeń pomiędzy uczestnikami programu decyduje w dużej
mierze o skuteczności programu. Wpływa pozytywnie na jakość wspieranych projektów
i umożliwia czerpanie z umiejętności i wiedzy nie tylko zapraszanych ekspertów, ale także
uczestników programu. Formuła programu, która pomaga pokonać drogę od pomysłu
do projektu, szczególnie sprawdza się w odniesieniu do osób, które podejmują się realizacji działań społecznych pierwszy raz i nie mają dużego doświadczenia w tym obszarze.
Po zrealizowaniu trzech edycji programu dotacyjnego Seniorzy w akcji, Towarzystwo
Inicjatyw Twórczych „ę” zdecydowało się na przeprowadzenie — w 2011 r. — badania
ewaluacyjnego. Od początku prowadzenia programu Towarzystwo „ę” miało poczucie,
że podejmowane działania mają charakter eksperymentalny, że jest to jeden z nielicznych
programów tego typu, realizowanych na skalę ogólnopolską. Niezbędne było zatem sprawdzenie, jakie efekty udało się osiągnąć, czy przyjęte metody pracy i wspierania starszych
liderów są skuteczne. Wnioski z badania mogą okazać się ciekawe i przydatne dla innych
podmiotów i osób, prowadzących działania międzypokoleniowe czy aktywizujące seniorów.
W ramach badania2 ewaluacyjnego przeanalizowane zostały 394 dokumenty, wytworzone na potrzeby realizacji konkursu. Przeprowadzono 95 wywiadów telefonicznych ze
starszymi i młodymi liderami projektów i organizacjami, wspierającymi nagrodzone inicjatywy. Przeprowadzono 54 wywiady indywidualne i grupowe, w których udział wzięło
łącznie 107 informatorów, związanych z ośmioma, celowo wybranymi projektami z całej
Polski. Dodatkowo zrealizowana została ankieta internetowa, skierowana do liderów
juniorów i seniorów.
2
W ramach badania przeprowadzone zostały:
– analiza dokumentów, uwzględniająca wszystkie dokumenty z lat 2008–2010, wytworzone na
potrzeby realizacji konkursu Seniorzy w akcji (98 listów intencyjnych, 99 wniosków i 97 sprawozdań
końcowych). W 2009 i 2010 r. dodatkowo powstawały monitoringi (26) i relacje z wizyt studyjnych
(26), w 2010 r. — relacje latających animatorów kultury (10);
– studia przypadków w 8 projektach. Projekty do badania dobrane zostały w sposób, uwzględniający
edycję, w której były realizowane, obecność animatora juniora, rodzaj instytucji wspierającej (UTW
czy inna) oraz wielkość miejscowości, w której były realizowane. Ponadto były to projekty, które
zarówno przez Towarzystwo „ę” i badaczy uznane zostały za projekty, które odniosły sukces. Mogły
zatem posłużyć do zbierania dobrych praktyk i poszukiwania czynników sukcesu. W sumie przeprowadzono 54 wywiady pogłębione. Ponieważ niektóre z nich miały charakter wywiadów grupowych,
rozmawiano z 107 informatorami w różnym wieku. Byli to zarówno seniorzy uczestniczący w projektach, jak i dzieci do których skierowane były działania (przedszkolaki, wychowankowie domu
dziecka) i te, które brały czynny udział w projektach (uczniowie), przedstawiciele władz lokalnych
i instytucji partnerskich oraz wspierających;
– 95 wywiadów indywidualnych telefonicznych (CATI) z animatorami seniorami i juniorami
oraz z przedstawicielami Uniwersytetów Trzeciego Wieku (UTW). W sumie zbadanych zostało 58
projektów realizowanych w ciągu trzech pierwszych edycji Programu;
– ankieta internetowa (CAWI) skierowana do wszystkich animatorów i seniorów.
Badanie zostało przeprowadzone w sposób kompleksowy i wyczerpujący. Pozwoliło spojrzeć
na Program i jego efekty z różnych perspektywy i tym samym uwzględnić punkty widzenia różnych
kluczowych aktorów: zarówno animatorów, jak i UTW, władz lokalnych oraz uczestników i beneficjentów realizowanego Programu działań.
170
Beata Tokarz-Kamińska, Łucja Krzyżanowska
Różnorodność projektów angażujących osoby starsze
Dzięki otwartej formule Konkursu Seniorzy w akcji możliwe jest realizowanie bardzo
różnorodnych projektów, które wpisują się w cele Konkursu (rozwój wolontariatu seniorów, współpracy międzypokoleniowej i zaangażowania seniorów na rzecz społeczności).
Różnorodność projektów wynika także z formuły konkursu, który wspiera projekty wynikające z osobistych pasji i zainteresowań liderów.
Projekty nagradzane w konkursie są bardzo różnorodne pod względem tematów, skali,
uczestników, formy działania czy beneficjentów.
Najważniejszym kryterium różnicującym działania, podejmowane w ramach Programu,
jest tematyka projektów. Dominują działania artystyczne, regionalno-historyczne i edukacyjne. Do projektów artystycznych zaliczyć można projekty teatralne (teatr międzypokoleniowy, teatr tańca), fotograficzne, filmowe czy taneczno-muzyczne (chór, taniec, warsztaty
jazzowe), a także projekty, korzystające z różnych metod rękodzieła (dzierganie, warsztaty
biżuterii, szycia czy filcowania). Projekty regionalno-historyczne polegają na zbieraniu
informacji o historii miejscowości i jej mieszkańcach, a także o tradycjach i zwyczajach
regionalnych (spisywanie wspomnień, starych zabaw czy pieśni, opracowywanie przewodników). Wśród projektów edukacyjnych warto wyróżnić e-learning czy zajęcia wspierające
dziadków w wychowywaniu wnuków.
Poza tymi trzema głównymi tematami można wymienić jeszcze projekty rewitalizacyjne / nastawione na działania w przestrzeni publicznej (sadzenie kwiatów, wytyczanie
trasy rowerowej, rewitalizacja klatki schodowej, zagospodarowanie placu zabaw, działania
sąsiedzkie), odtwarzające rolę babci (rzadziej dziadka) wobec przyszywanych wnuków
(czytanie i wystawianie bajek, wspólne spędzanie czasu, powiązane z jakąś aktywnością, np. malowanie, dzierganie, wyklejanie itp.), integracyjno-artystyczne (spotkania
kobiet z dwóch pokoleń wokół wspólnych pasji, gry i zabawy wielopokoleniowe), promocja wolontariatu osób starszych (odwiedzanie samotnych osób starszych, szkolenia
wolontariuszy, współpraca ze świetlicami dziecięcymi czy osobami niepełnosprawnymi).
Bardzo rzadko zgłaszane są na konkurs, a tym samym realizowane działania obywatelsko-rzecznicze (np. prowadzenie dyskusji nt. kary śmierci i praw człowieka), promujące
przedsiębiorczość (np. tworzenie systemu wspierającego lokalnych twórców rękodzieła
w rozwijaniu ich małych biznesów, angażujące osoby starsze w tworzenie oferty „produktu
turystycznego” regionu).
Rozumienie i znaczenie międzypokoleniowości
Ważnym obszarem programu Seniorzy w akcji jest międzypokoleniowość, realizowana
zarówno na poziomie zarządzania projektem (międzypokoleniowe pary animatorów),
a także na poziomie działań, skierowanych do społeczności lokalnej (w których uczestniczą różne grupy wiekowe). Chcąc zdefiniować rozumienie programu międzypokoleniowego, proponujemy odwołać się do definicji uzgodnionej przez uczestników międzynarodowego badania realizowanego na zlecenie UNESCO: „Programy międzypokoleniowe
Dobre praktyki w działaniach międzypokoleniowych
171
są nośnikiem celowej i zaplanowanej w czasie wymiany zasobów i procesu uczenia się
pomiędzy młodszymi i starszymi generacjami” (UNESCO 1999). W świetle tej definicji
udany projekt międzypokoleniowy powinien:
• pokazywać uczestnikom wzajemne korzyści;
• ustalać nowe społeczne role i pozwalać wyjść poza stereotyp;
• angażować przynajmniej dwa pokolenia, niepołączone więziami rodzinnymi;
• prowadzić do wzajemnego zrozumienia pomiędzy młodymi i starszymi generacjami;
• podnosić samoocenę obu grup;
• pomagać w rozwiązywaniu lokalnych problemów, zaspokajaniu potrzeb dotyczących
zaangażowanych generacji;
• rozwijać relacje, więzi międzypokoleniowe.
Relacje międzypokoleniowe są nieodłącznym elementem funkcjonowania społeczeństw
W społeczeństwach tradycyjnych relacje międzypokoleniowe oparte były na szacunku
oraz hierarchii wynikającej z wieku i były mocno osadzone w życiu wielopokoleniowej
rodziny. Obecnie stoimy przed wyzwaniem rozwijania przestrzeni do kontaktów międzypokoleniowych także poza rodziną (w kręgach sąsiedzkich, w szkole, w UTW czy innych
grupach obywatelskich), opartych nie na hierarchii, ale na partnerstwie, gdzie pozycja
„Mistrz i Uczeń” nie jest przypisana do wieku, ale zależna od umiejętności i doświadczenia, które posiadają zarówno młodzi jaki i starsi. Jest to nowa sytuacja, która wymaga
otwartości na zamianę ról i wzajemne uczenie się, a przede wszystkim wzajemne słuchanie się3.
Działania międzypokoleniowe od wielu lat bardzo dynamicznie i systemowo rozwijane
są w Stanach Zjednoczonych czy krajach Europy Zachodniej. W wielu państwach działają
placówki, specjalizujące się w gromadzeniu informacji o krajowych działaniach międzypokoleniowych, prowadzące szkolenia i badania, opracowujące standardy i zbierające dobre
praktyki (np. The Centre for Intergenerational Practice w Wielkiej Brytanii czy Projektebüro
„Dialog der Generationen” w Niemczech). Dostrzeżenie i docenienie działań międzypokoleniowych silnie związane jest z potrzebą budowania spójnych i zintegrowanych społeczności lokalnych, odpowiadających na potrzeby różnych grup i jak najpełniej korzystających
z ich zasobów. Rozwijanie działań międzypokoleniowych stanowi odpowiedź na szereg
wyzwań, z którymi mierzą się lokalne społeczności.
Także w Polsce perspektywa międzypokoleniowa jest coraz częściej włączana do planowania programów, aktywizujących osoby starsze i programów integracji społeczności
lokalnych — na poziomie ogólnopolskim, regionalnym czy lokalnym. Jednak cały czas
jesteśmy na etapie zbierania doświadczeń i wypracowywania modeli działania, dostosowanych do polskich realiów. Ważną rolę w promocji działań międzypokoleniowych może
odegrać Europejski Rok Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej,
obchodzony w 2012 r.
3 Analizę przemian kulturowych z punktu widzenia relacji międzypokoleniowych zawiera np.
klasyczne studium M. Mead Kultura i tożsamość. Zgodnie z przyjętą tam typologia współcześnie
mamy do czynienia z kulturą prefiguratywna (Mead 2000, s. 122).
172
Beata Tokarz-Kamińska, Łucja Krzyżanowska
Międzypokoleniowość w projektach „Seniorzy w akcji”
Międzypokoleniowość to ważny ideologiczny filar programu Seniorzy w akcji. W większości projektów jest on realizowany, ale spectrum form jego przejawiania się jest bardzo
szerokie — od fasadowego zapraszania młodej publiczności do autentycznego współbycia
pokoleń.
Tymczasem, okazuje się, że gdy rzeczywiście udaje się międzypokoleniowość zrealizować, staje się ona jednym z najbardziej satysfakcjonujących elementów, przynosi obu stronom wielką radość. Międzypokoleniowość jest czymś teoretycznie łatwym, ale w praktyce
dojście do naturalności tej relacji okazuje się złożonym psychologicznym procesem.
Jeden z juniorów uczestników Programu stworzył na podstawie swoich doświadczeń
w projekcie własny model procesu zachodzenia międzypokoleniowości. Zgodnie z nim
w pracy z różnymi pokoleniami można wyróżnić trzy główne etapy: lęku, oswajania
i zamiany ról. Etap pierwszy wynika z tego, że seniorzy boją się kontaktu z młodymi,
który może ich ośmieszyć, obnażyć skalę niekompetencji w jakichś obszarach. Młodzi
natomiast boją się kontaktu z seniorami, bo mają szereg nieprzychylnych poglądów na ich
temat (nudni, powolni, przemądrzali). Następnie pojawia się etap budowania zaufania/
oswajania, który realizuje się dzięki organizacji zajęć w sposób, który te lęki osłabia (nie
stawia żadnej z grup w trudnej sytuacji). Obie grupy się obserwują i powoli tracą pewność,
czy to czego się obawiali jest prawdą. Na końcu mamy do czynienia z etapem zamiany ról,
kiedy to ośmieleni seniorzy starają się uczyć od młodych, a młodzi zaczynają traktować
starszych jak interesujących partnerów.
Niektórzy koordynatorzy projektów wychodzili z przekonania, że międzypokoleniowość
zachodzi łatwiej, gdy ludzi w różnym wieku łączy prawdziwa pasja. Wtedy łączący obszar
zmniejsza bariery, wynikające z pokoleniowych różnic. Ludzie dobrze się bawiąc, po prostu przestają zwracać uwagę na wiek. Trzeba znaleźć taką rzecz/czynność/działanie, które
jest atrakcyjne i satysfakcjonujące dla wszystkich uczestników. Jeśli nie prawdziwa pasja
(ten postulat wydaje się czasem trudny do spełnienia), to przynajmniej wspólnie wykonywana czynność, która wszystkim pokoleniom sprawia taką samą przyjemność i nie jest dla
żadnej z nich dyskryminująca. W projektach międzypokoleniowych nie wszystko trzeba
robić razem, ale musi być przynajmniej jedna rzecz, którą się naprawdę robi wspólnie.
Ciekawe jest zagadnienie przechodzenia relacji międzypokoleniowości z poziomu jednostek na poziom projektów. Czy warunkiem jej zajścia jest prawdziwie międzypokoleniowa relacja między seniorem i młodym koordynatorem? Wydaje się, że w projektach,
w których więź między nimi była autentyczna, dużo łatwiej było o międzypokoleniowość
między grupami uczestników. Koordynatorzy oswajali i wprowadzali swoje pokolenie
w doświadczenie międzypokoleniowości.
W większości projektów budowa relacji między młodszymi i starszymi następuje przez
wspólne działanie, które jednocześnie integruje uczestników i pozwala przełamywać stereotypy. Pewną stałą grupę (mniej niż ¼) wszystkich projektów stanowią te, których źródłem jest chęć niesienia pomocy (równie często jest to pomoc seniorom, jak pomoc udzielania innym grupom przez seniorów). Seniorzy zwykle pomagają dzieciom (lub innym
Dobre praktyki w działaniach międzypokoleniowych
173
seniorom). Popularna w projektach jest także wymiana doświadczeń, wiedzy czy umiejętności między seniorami a jakąś inną grupą.
Efektywną międzypokoleniowość porównać można do otwartości na społeczność lub
do społecznego kapitału pomostowego. Oparta jest bowiem na podobnych mechanizmach i jest równie ważna dla dobrego funkcjonowania społeczności lokalnych. Ubrana
w sztywne ramy staje się czymś niefunkcjonalnym, rozumiana jako integralna dla realizacji projektu współpraca z różnorodnymi grupami, środowiskami czy instytucjami staje
się prawdziwym potencjałem. Kluczowe wydaje się takie jej objaśnienie, pokazanie jej
różnych przejawów, sposobów dochodzenia do niej, które uzmysłowi uczestnikom i koordynatorom projektu, dlaczego tak naprawdę jest ważna. Nawet jeśli na początku będą
czuli się do niej przymuszani, doświadczając korzyści, które z niej wynikają, łatwo będą ją
traktować jako coś oczywistego. I tu znów: międzypokoleniowość w grupie tak różnorodnych projektów, inicjowana przez różnorodnych liderów, siłą rzeczy musi być wdrażana
w różnorodny sposób.
W przeważającej liczbie projektów, realizowanych we wszystkich edycjach Konkursu,
animatorzy tak zakładają międzypokoleniowość uczestników, jak i beneficjentów, realizowanych przez nich działań. Animatorzy starają się włączyć do działań co najmniej dwa
pokolenia. Zazwyczaj są to seniorzy i dzieci w wieku przedszkolnym lub szkolnym. Dużym
problemem jest zachęcenie do działania studentów oraz ludzi dorosłych — pracujących,
choć zdarzają się i tacy animatorzy, którym ta trudna sztuka się udaje.
Na podstawie analizy dokumentów i wywiadów stworzona została typologia relacji międzypokoleniowych ze względu na kierunek relacji oraz na jej treść. W związku
z tym wśród projektów, realizowanych w ramach Programu Seniorzy w akcji wyróżniamy:
­międzypokoleniowość jednokierunkową i międzypokoleniowość dwukierunkową, opartą
o wspólne działanie lub wspólne hobby. A także międzypokoleniowość tradycyjną
­(babciowanie/dziadkowanie), odwołującą się do tradycyjnych ról osób starszych i międzypokoleniowość w uczeniu nastawioną na zdobywanie nowych kompetencji, przekazywanie wiedzy i uczenie się od siebie wzajemnie. Nie są to oczywiście jedyne możliwe
typy relacji międzypokoleniowych, ale takie, które — w badanych projektach -pojawiały
się w najczęściej lub były najbardziej widoczne. Trzeba również pamiętać o tym, że w rzeczywistości większość projektów w różnym stopniu zapożycza cechy z różnych typów
międzypokoleniowości (typy pośrednie, mieszane), więc poniżej zaprezentowane typologie są jedynie próbą teoretycznego uporządkowania projektów, a nie ich ostateczną
klasyfikacją.
Międzypokoleniowość jednokierunkową sprowadzić można do działań, w których
starsi mówią, opowiadają, a młodzi słuchają, opisują, raportują. Animatorzy seniorzy uważają, że ich celem jest wychowywanie dzieci (często w opozycji do „wychowywania” przez
komputer i TV), przekazywanie tradycji i historii. W tym typie międzypokoleniowości na
ogół brakuje przestrzeni na skonfrontowanie punktu widzenia młodych z przekonania
i opiniami starszych uczestników działań.
174
Beata Tokarz-Kamińska, Łucja Krzyżanowska
Projekt Dziadki, dziadkom
Radzyńskie Stowarzyszenie dla Kultury „Stuk-Puk”
Projekt był realizowany w latach 2009–2010. Inicjatorami projektu był Jakub Jakubowski, młody
animator z Radzyńskiego Stowarzyszenia dla Kultury „Stuk-Puk” oraz Dariusz Gałan, szef Filii
w Radzyniu Podlaskim Lubelskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku. Motywacją do działania
była wspólna pasja, chęć poznania i utrwalenia historii własnej miejscowości — z perspektywy
konkretnych mieszkańców i ich przeżyć. Młodzi ludzie zaangażowani w projekt nakręcili film,
w którym słuchacze UTW i najstarsi mieszkańcy opowiedzieli o starym Radzyniu Podlaskim
— miejscu ich młodości. Seniorzy zabrali widzów w miejsca, w których kiedyś rozegrały się
opowiadane przez nich historie: pierwsza miłość, wspólne wagary, wakacyjne przygody. Na
premierę filmu przybyło kilkaset osób, płyty z filmem trafiły do lokalnych szkół i bibliotek.
Współpraca słuchaczy UTW z młodymi ludźmi trwa nadal, grupa planuje wydanie albumu
i produkcję kolejnego filmu. Raz w miesiącu seniorzy z UTW spotykają się na pokaz starych
zdjęć w kawiarni uruchomionej w Radzyniu przez Kubę, młodego animatora projektu.
Z międzypokoleniowością dwukierunkową mamy do czynienia wtedy, gdy młodzi
i starsi robią coś razem, wspólnie spędzają czas. Projekty nastawione na wspólne działanie
w sposób naturalny integrują ze sobą ludzi w różnym wieku (np. remont klatki schodowej,
rewitalizacja placu zabaw, sadzenie kwiatów). Poświęcanie się wspólnemu hobby (taniec,
dzierganie, robienie biżuterii) również sprawia, że młodsi i starsi spędzają wspólnie czas,
bliżej poznają się, uczą od siebie i przełamują wzajemne stereotypy.
Projekt Zielony Zakątek
Uniwersytet Trzeciego Wieku w Międzychodzie
Studenci Uniwersytetu Trzeciego Wieku z grupą przedszkolaków od 2008 r. realizują
w Międzychodzie akcję zazielenienia i ukwiecenia placów, ogródków, klombów i balkonów.
Promują ekologię i dbałość o estetykę najbliższego otoczenia. Co roku słuchacze UTW odwiedzają
międzychodzkie przedszkola, żeby opowiadać o pielęgnacji kwiatów i czytać dzieciom bajki
o roślinach. W ramach akcji Mój pierwszy kwiatek dzieci otrzymują sadzonki roślin balkonowych,
które w domu pielęgnują przy współudziale członków całej rodziny. Seniorzy biorą udział
w wykładach na temat ekologii i hodowli roślin. Wspólnie z dziećmi zaprojektowali i stworzyli
miejski klomb kwiatowy, zasadzili konwalie nad Miejskim Jeziorem oraz posadzili 5 klonów na
5-lecie Uniwersytetu. UTW organizuje też konkursy na najładniejszy balkon i przydomowy ogródek.
W akcji Zielony Zakątek co roku bierze udział ponad 50 wolontariuszy z UTW i 250 przedszkolaków.
Projekt Pozytywnie zakręcone
Stowarzyszenie „Kilim Kultur”
Projekt realizowany od 2010 r. w Warszawie spotyka starsze panie i nastolatki z Młodzieżowego
Ośrodka Wychowawczego, dwie grupy społeczne, funkcjonujące trochę poza głównym nurtem
życia społecznego. Co tydzień przez siedem miesięcy grupa seniorek oraz dziewcząt spotyka
się na zajęciach integracyjnych przy wspólnych tańcach w kręgu. Autorką i animatorką
projektu jest Krystyna Stańczak-Pałyga. Uczestniczki w trakcie wspólnych zajęć odnajdują
radość płynąca z tańca i zabawy. Po pewnym czasie pojawia się coś więcej, poczucie bliskości.
Tańcom różnych kultur towarzyszą proste piosenki. Na warsztatach pojawiają się muzycy
i podróżnicy. Uczestniczki zapraszane są do współprowadzenia zajęć. Nastolatki z Ośrodka
Dobre praktyki w działaniach międzypokoleniowych
175
Wychowawczego są przygotowane, by na własną rękę prowadzić warsztaty taneczne dla swoich
koleżanek, a także w domach dziecka i domach opieki. Miesiące zajęć poprawiają kondycję
fizyczną, podnoszą samoocenę uczestniczek i uczą nawiązywania bliskich relacji, opartych na
zaufaniu i wzajemnej współpracy. Spotkania te ułatwiają przeżywanie radości, wyrzucanie
z siebie gniewu, pozbywanie się smutków. Zajęcia w sposób naturalny przełamują stereotypy
wiekowe i ułatwiają budowanie więzi pomiędzy osobami w różnym wieku. W oparciu o dwuletnie
doświadczenia projektu powstały materiały edukacyjne dla osób zajmujących się resocjalizacją.
W działania projektu aktywnie zaangażowany jest psycholog i kadra Ośrodka Wychowawczego.
Międzypokoleniowość tradycyjna w sposób naturalny wprowadza międzypokoleniowość, daje korzyści obydwu stronom biorącym udział w projekcie, pozwala seniorom
w ramach realizacji działań, opartych o tradycyjne role babci i dziadka realizować się,
poczuć się potrzebnymi, a dzieciom daje ciepło, wsparcie, zainteresowanie
Projekt Latające Babcie
Stowarzyszenie kobiety.lodz.pl
Projekt jest realizowany od 2008 r. z inicjatywy międzypokoleniowej pary liderek Bogny
Stawickiej i Magdaleny Dunaj, które uruchomiły dla starszych mieszkanek Łodzi warsztaty
pisania i opowiadania bajek. Motywacją do realizacji projektu była chęć pobudzenia
kreatywności, wykorzystania mądrości życiowej starszych kobiet. Podczas cyklu warsztatów
starsze kobiety uczą się pisania i opowiadania bajek, oraz promowania własnej twórczości.
Dlaczego bajki? „Bo to doskonała forma przekazywania wiedzy i doświadczenia” — podkreślają
animatorki. W kolejnych latach projekt był rozwijany przez uczestniczkę warsztatów
Urszulę Machcińską. Co roku grupa seniorek bierze udział w warsztatach literackich
i aktorskich, a także w zajęciach uczących efektywnej komunikacji i pracy w grupie. Latające
Babcie uczą się pisać bajki empatyczne, terapeutyczne. Na ich podstawie przygotowują
spektakle dla dzieci, z którymi docierają do szpitali, świetlic i innych placówek dziecięcych.
Bajki napisane przez starsze panie wydawane są w formie publikacji. W 2012 r. Latające Babcie
nawiązały kontakt z Radiem Łódź, gdzie współprowadzą bajkową audycję dla dzieci.
Również projekty oparte na międzypokoleniowości w uczeniu, czyli działania nastawione na rozwój kompetencji do nawiązywania i utrzymywania kontaktów międzypokoleniowych przez seniorów wydają się być efektywnymi pomysłami, które z powodzeniem
budują relacje międzygeneracyjne.
Międzypokoleniowość w uczeniu się
Projekt Szkoła Superbabci i Superdziadka
organizacja wspierająca: Towarzystwo Wolnej Wszechnicy Polskiej — Oddział w Lublinie
Szkoła została założona w 2008 r. w Lublinie z inicjatywy dr Zofii Zaorskiej, gerontologa,
wieloletniego kierownika Lubelskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku, babci trojga wnucząt.
Szkoła Superbabci i Superdziadka daje szanse na wzbogacenie wiedzy i umiejętności, sprzyjających
prawidłowemu rozwojowi wnuków. Szkoła uczy, jak odpowiedzialnie pomagać rodzicom.
Superbabcie poznają metody twórczej edukacji, zabawy aktywnie angażujące dziecko i pobudzające
jego ciekawość świata. Pod kierunkiem pedagoga, psychologa wymieniają doświad­czenia na temat
176
Beata Tokarz-Kamińska, Łucja Krzyżanowska
rozwoju dziecka. Wszystkie zajęcia prowadzone są metodą warsztatową, co pozwala na wymianę
doświadczeń, stwarza przestrzeń do rozmowy o trudnościach, a praca w grupie jest świetną okazją
do wspólnego spędzania czasu, uczy zasad pozytywnej komunikacji i rozwiązywania konfliktów.
Szkoła Superbabci przygotowuje także do wolontariatu, współpracy z dziećmi w środowisku
lokalnym. W zajęciach mogą uczestniczyć zarówno osoby posiadające wnuki, jak też osoby
chcące zaangażować się jako „przyszywana babcia” we współpracę z dziećmi. Uczestnicy zajęć
organizują imprezy dla dzieci w szpitalach, przedszkolach i rodzinne spotkania integracyjne.
Zajęcia odbywają się raz w tygodniu, superbabcie i superdziadkowie zachęcani są do współprowadzenia
zajęć, do zakładania grup zainteresowań. W pierwszej edycji szkoła skierowana była przede wszystkim
do dziadków małych dzieci, w kolejnym roku do dziadków dzieci w wieku szkolnym. W następnych
latach planowane są zajęcia, które będą także uwzględniać relacje dziadków z nastolatkami.
Na podstawie doświadczeń lubelskiej szkoły opracowane zostały zasady prowadzenia szkoły
superbabci i superdziadka, z których mogą skorzystać organizacje zainteresowane przeniesieniem
takiego modelu. Podobne szkoły — przy wsparciu dr Zofii Zaorskiej — powstały już
w Białymstoku, na warszawskim Ursynowie. Nowe szkoły powstają w Supraślu i Siemiatyczach.
Więcej informacji: www.superbabcia.org.pl
Międzypokoleniowość między liderami
Ponieważ projekty, realizowane w ramach Programu, mogą być prowadzone przez parę
liderów (juniora i seniora) międzypokoleniowość nie pojawia się tylko między uczestnikami
projektów, ale także pomiędzy animatorami. Ważnym dla sukcesu projektu czynnikiem jest
relacja między starszym i młodszym animatorem — to, w jaki sposób podzielą się obowiązkami, jak ułożą wzajemną współpracę, czy i jak będą delegować obowiązki. Można wyróżnić
dwa główne typy relacji międzypokoleniowej, zachodzącej między seniorami i juniorami.
Jednym z nich jest funkcjonalna nierównowaga. Widać ją w takich projektach, w których junior jest oddelegowany do pracy biurowej, przygotowywania dokumentacji projektu, zadań logistycznych i sprawozdawczych, natomiast senior zajmuje się stroną merytoryczną przedsięwzięcia. Taki podział zadań grozić może tym, że młodszy współpracownik
nie będzie angażował się w kolejne działania projektu (jeśli jest on kontynuowany).
Na drugim końcu kontinuum znajdują się takie projekty, w których obowiązki dzielone
są między juniora i seniora w sposób partnerski, zgodnie z oczekiwaniami i kompetencjami. Projekt, w których zapał i kompetencje młodego koordynatora są w nieskrępowany
sposób wykorzystywane, przynoszą świetne efekty. Zyskują na tym wszyscy uczestnicy projektu — społeczność, odbiorcy, a także sam senior-animator, który ma możliwość maksymalnie skorzystać na bliskiej współpracy z kimś z młodego pokolenia.
Dobre relacje między animatorami najczęściej mają miejsce, gdy koordynatorzy się
po prostu dobrze znają (są sąsiadami, członkami rodziny, współpracowali już wcześniej).
Taka nieudawana i prawdziwie partnerska, ale także przyjacielska relacja jest wielkim
kapitałem projektu, choć nie jest warunkiem koniecznym powodzenia.
Juniorzy, którzy są na równych prawach włączani w realizację zadań, dodają projektom bardzo ciekawe podejście. Można to zaobserwować — na przykład — w sposobie
mówienia o ocenie projektu. Seniorzy mają tendencję do podkreślania tylko jasnych stron
Dobre praktyki w działaniach międzypokoleniowych
177
i mówienia o sukcesach, natomiast młodzi mają dużo bardziej krytyczne (trzeźwe) podejście. Młodsi mają w sobie mniej lęku, więc nie obawiają się przyznać do niepowodzenia
oraz większą potrzebę dużej satysfakcji z działań. Gdy coś im nie odpowiada, po prostu
tego nie robią. W starszych animatorach jest obawa przed kontrolą i tym, że coś zostanie
źle ocenione i nie wiadomo jakie to będzie mieć konsekwencje.
O seniorach animatorach
Seniorzy, biorący udział w Programie, to w znacznej większości kobiety — w 2008 r.
stanowiły 87%, w 2009 r. — 73%, rok później — 80%. Z jednej strony wynika to zapewne
z faktu feminizacji starości — kobiety żyją dłużej niż mężczyźni i w grupie najstarszych
Polaków są nadreprezentowane, a z drugiej — z tego, że na emeryturze są one aktywniejsze niż mężczyźni. Chętniej działają na rzecz innych, uczestniczą w spotkaniach, uczęszczają na zajęcia uniwersytetów trzeciego wieku.
W Programie mamy de facto do czynienia z kilkoma pokoleniami seniorów. Mają oni
średnio niewiele ponad 60 lat: w 2008 r. — 66 lat, w 2009 r. — 61,7, a w 2010 r. — 62,3,
ale jeśli spojrzymy na wiek najmłodszego i najstarszego uczestnika okaże się, że w każdej
edycji najmłodsi mają około 55 lat, a najstarsi ponad 80! To ogromna różnica doświadczeń, wiedzy, stylu życia, sytuacji życiowej.
Animatorów seniorów można uznać za osoby dobrze wykształcone — wyższe wykształcenie ma ponad 60% uczestników, a średnie około 30%. Są wśród nich także osoby ze
stopniem naukowym doktora czy profesora. Dominują pedagodzy (ok. 30%) i humaniści
(25%). Kolejną dużą grupę stanowią pracownicy administracji i kultury oraz pracownicy
socjalni (15% w 2009 r. i 25% w 2010 r.). Zdarzają się przedstawiciele wolnych zawodów (fotografowie, redaktorzy, muzycy lekarze, tłumacze, dziennikarze). Dominującym
doświadczeniem zawodowym uczestników jest przede wszystkim praca z ludźmi.
Choć przeważnie animatorzy seniorzy są na emeryturze, to większości z nich nadal pracuje zawodowo, choć oczywiście w mniejszym wymiarze. Okazuje się zatem, że ich aktywność społeczna nie jest odłożona na emeryturę, ale jest równoległa z pracą. Stopniowe
przenoszenie aktywności z życia zawodowego na działalność nastawioną na pomaganie
innym pozwala na płynne wycofanie się z rynku pracy i uniknięcie szoku, spowodowanego
emeryturą4.
Animatorzy seniorzy są osobami, udzielającymi się społecznie i działającymi w różnych
organizacjach pozarządowych. Poza przynależnością do uniwersytetów trzeciego wieku
(ok. 45%), działają oni w związkach emerytów i klubach seniorów (ok ¼), w organizacjach
4 Ogólnopolskie badania przeprowadzone przez Stowarzyszenie Klon/Jawor, pokazują, że najniższy odsetek wolontariuszy jest wśród emerytów i rencistów — zaledwie 7% (Klon/Jawor 2010).
Okazuje się zatem, że przejście na emeryturę nie otwiera szeregu nowych możliwości do angażowania się w sprawy społeczne. Wręcz przeciwnie, osoby pracujące są bardziej aktywne społecznie
od emerytów. Co więcej, badania pokazują też, że niepracujący seniorzy pomagają innym w wykonywaniu obowiązków domowych rzadziej niż osoby będące w wieku emerytalnym i pracujące (CBOS
2010).
178
Beata Tokarz-Kamińska, Łucja Krzyżanowska
o charakterze kulturalnym (ponad 10%), artystycznym (ok 20%), a także w sportowych
i turystycznych, miłośników miasta, regionu, harcerstwie oraz w charytatywnych.
Cechą wspólną wszystkich animatorów seniorów jest pasja, hobby, którym poświęcają
się bez reszty. Tą pasją może być taniec, teatr, historia, robienie zdjęć, pieczenie chleba
według dawnej receptury, zbieranie tradycyjnych przepisów, szydełkowanie, pisanie wierszy itd. Ważne jest zaangażowanie i energia, które seniorzy w te pasje wkładają.
Osoby starsze, biorące udział w programie Seniorzy w akcji, są zaprzeczeniem stereotypu o bezczynności, nadmiarze czasu i nudzie na emeryturze. Czasami w listach intencyjnych pisali, że jako emeryci mają nieco więcej wolnego czasu i chcą go pożytecznie
wykorzystać, angażując się społecznie. Dla nich konkurs Seniorzy w akcji to „szczepionka”
właśnie na nadmiar wolnego czasu.
Wśród animatorów seniorów można wyróżnić dwa typy idealne — senior-pasjonat
i senior-autorytet — w rozumieniu Maxa Webera.5
Senior-pasjonat to człowiek, który działa w myśl zasady: „To fascynujące! Trzeba
się tym zająć!” Albo: „Może być lepiej! Zróbmy coś razem! Pomóżmy sobie nawzajem!
Złączmy siły we wspólnym działaniu!”. Jest aktywny i otwarty — projektując działania
stara się odczytywać wspólne zainteresowania i potrzeby uczestników, a nie narzucić własne. Widać w tym jego pasję i chęć własnego rozwoju. Senior-pasjonat postrzega rzeczywistość jako proces, na który może wpływać — w sobie i innych widzi agentów zmiany.
Starszy wiek traktuje jako jedną ze zmiennych — bycie starszym czasami pomaga (wiedza,
doświadczenie), czasami przeszkadza (zdrowie), ale nie staje się determinantą działań
i planów senora. Jego hasło brzmi: „Ma być fajnie i pożytecznie”.
Z kolei seniora-autorytet można sobie wyobrazić jako osobę, która mówi: „Za moich
czasów... Trzeba coś z tym zrobić! Tak dalej nie może być!”. Ma dużo energii do działania i jednocześnie silne poczucie misji. Chce zmienić świat i ludzi na lepsze. Postrzega
innych w kategorii braku — wymagają pomocy, potrzebują wsparcia, edukacji. Ważne
są tu — z jednej strony — brak, nieobecność, deficyt, z drugiej — powinność, obowiązek, szacunek wymagane od innych. Senior-autorytet postrzega status quo jako zagrożony
— inni są z jednej strony tymi, którzy zagrażają (wielbiciele telewizji), a z drugiej strony
tymi, na których spoczywa obowiązek ratowania (dzieci, robiące wywiady z seniorami).
Starszy wiek staje się w jego działaniach wartością samą w sobie i przez to legitymacją
celów i wizji projektu. Hasło seniora-autorytetu mogłoby brzmieć: „Tak powinno być,
bo tak trzeba”.
5
Typ idealny, to wzorzec, schemat, model, dzięki któremu można opisywać i próbować
zrozumieć rzeczywistość społeczną. Weber wyjaśnia, że typy idealne uzyskuje się „przez jednostronne uwydatnienie jednego lub paru aspektów i przez połączenie wielkiej ilości rozproszonych,
dyskretnych, istniejących zjawisk pojedynczych, które podporządkowują się owym jednostronnie
wyeksponowanym aspektom, tworząc w umyśle jednolity obraz” (Weber 2004, s. 173–194; za Fatyga
1999, s. 172).
Dobre praktyki w działaniach międzypokoleniowych
179
O animatorach juniorach
Analogicznie do obrazu animatora seniora można stworzyć obraz animatora juniora.
Z każdą kolejną edycją w Programie przybywa młodych animatorów. W 2008 r. było
ich zaledwie 11 na 30 projektów, w 2009 r. już w prawie połowie projektów (44% — 17
projektów) brali udział młodzi animatorzy. W 2010 r. juniorzy pojawili się w 52% projektów. Juniorzy są grupą jeszcze mocniej sfeminizowaną niż animatorzy seniorzy. Mężczyźni
pojawiają się sporadycznie — w 2010 r. był na przykład tylko jeden.
Średnia wieku animatorów juniorów w trzech edycjach wynosi 25,6 lat, a różnice w ich
wieku nie są tak duże, jak w przypadku animatorów seniorów. Juniorzy, podobnie jak
seniorzy, są dobrze wykształceni — albo już skończyli studia, albo są właśnie studentami.
I również wśród nich dominują pedagodzy i humaniści. Zdecydowanie mało jest młodych
o technicznym i ścisłym wykształceniu. Są to ludzie aktywni, którzy często łączą pracę
lub studia z działalnością w organizacjach pozarządowych lub w inny sposób udzielają
się społecznie i pomagają innym. To głównie osoby zajmujące się animacją, nauczyciele,
pracownicy świetlic i domów kultury, ale także etatowi pracownicy NGO (koordynatorzy
projektów) oraz wolontariusze. Są również przedstawiciele wolnych zawodów: dziennikarze, impresario, graficy komputerowi i WEB designerzy.
Juniorzy podobnie jak seniorzy są osobami zaangażowanymi społecznie. Znaczna
większość działa w różnych organizacjach pozarządowych. Są to przede wszystkim organizacje kulturalne (ok. 40%), młodzieżowe i studenckie (ok. 30%), kluby młodzieżowe,
związki i stowarzyszenia studenckie oraz inne organizacje, instytucje, stowarzyszenia,
ruchy, kluby lub fundacje naukowe działające na rzecz szkolnictwa, oświaty (ok. 15%).
Wielu animatorów juniorów pracowało i nadal pracuje w Uniwersytetach Trzeciego Wieku
lub działa w organizacjach pozarządowych, w których często kontynuowane są działania
projektowe.
Można pokusić się o stwierdzenie, że taki typowy, uśredniony junior jest w pewnym
sensie przyszłym seniorem animatorem: kobietą, z wykształceniem humanistycznym lub
pedagogicznym, pracującą z ludźmi i zaangażowaną w działalność społeczną.
Podsumowanie
W powyższym artykule największy akcent został położony na relacje międzypokoleniowe. Jednakże warto wyraźnie zasygnalizować wyzwania, które stoją przed wspieraniem
szerzej rozumianej aktywności społecznej osób starszych. Te wyzwania to:
• rozwijanie rzecznictwa i edukacji obywatelskiej osób starszych, wzmacnianie głosu osób
starszych w publicznej debacie (np. poprzez powoływanie rad seniorów i pełnomocników ds. osób starszych; tworzenie lokalnych centrów seniora, edukowanie seniorów
w zakresie przysługujących im praw);
• budowanie solidarności międzypokoleniowej w starzejącym się społeczeństwie, rozumianej jako dbałość o wzajemne potrzeby, nastawienie na współpracę i wzajemną
pomoc;
180
Beata Tokarz-Kamińska, Łucja Krzyżanowska
• budowanie solidarności w środowisku osób starszych — dostrzeganie potrzeb różnych
pokoleń seniorów, rozwijanie ruchu samopomocy, działań aktywnych seniorów na rzecz
tych mniej aktywnych czy mniej zaradnych;
• przygotowanie lokalnych społeczności na aktywność osób starszych (np. otwarcie i przygotowanie instytucji i organizacji pozarządowych na wolontariat seniorów oraz działania międzypokoleniowe);
• wzmacnianie współpracy seniorskich organizacji z otoczeniem (tworzenie partnerstw,
forów wymiany wiedzy, inicjowanie przez organizacje seniorskie działań odpowiadających na ważne potrzeby społeczności lokalnej, innych grup wiekowych czy społecznych);
• wdrażanie programu przygotowania do emerytury (uruchamianie specjalistycznych
warsztatów i kursów nastawionych na zaplanowanie swojej aktywności na emeryturze, pokazywanie możliwości aktywnego uczestnictwa w życiu lokalnej społeczności
— przykładem takich inicjatyw może być projekt Przetwórnia Czasu Wolnego — www.
przetworniaczasu.e.org.pl);
• wypracowanie narzędzi i sprawdzonych metod działań w obszarze aktywizacji osób starszych i działań międzypokoleniowych (zbieranie doświadczeń i ewaluacja, prezentacja
dobrych praktyk);
• kształcenie kadry animatorów, psychologów do pracy z ludźmi starszymi i grupami
wielopokoleniowymi;
• kształcenie starszych liderów, działających w lokalnych społecznościach;
• wyposażenie osób w różnym wieku w kompetencje do budowania satysfakcjonujących
relacji międzypokoleniowych (np. uwzględnienie tematyki współpracy międzypokoleniowej w szkolnych programach edukacyjnych, w zajęciach na UTW i w innych organizacjach seniorskich);
• rozwijanie różnych form edukacji ustawicznej i nieformalnej starszego pokolenia (aktualizacja wiedzy, nowe technologie, wspieranie kompetencji przydatnych na rynku pracy,
przygotowywanie do pracy na rzecz lokalnej społeczności);
• przełamywanie stereotypów związanych z wiekiem i promowanie pozytywnego wizerunku starości;
• włączanie problematyki starzenia się i potrzeb osób starszych do strategii lokalnych,
regionalnych i rządowych .
Bibliografia
Fatyga, B. (1999) Dzieci z naszej ulicy, Wydawnictw Wydziału Stosowanych Nauk Społecznych i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Mead, M. (2000) Kultura i tożsamość, Muza, Warszawa.
Przewłocka, J. (2010) Zaangażowanie społeczne Polaków w roku 2010: wolontariat, filantropia, 1% raport z badań, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa.
Dobre praktyki w działaniach międzypokoleniowych
181
The UNESCO Institute for Education (1999) Intergenerational programmes: public policy
and research implications an international perspective, The Beth Johnson Foundation
and The UNESCO Institute for Education
Wądłowska, K. (2010) Obraz typowego Polaka w starszym wieku, CBOS, Warszawa.
Weber, M. (2004) „Obiektywność” poznania w naukach społecznych, w: Weber, M. Racjonalność, władza, odczarowanie, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań.
Summary
The article presents the experience gained while conducting the Polish nationwide
grant contest “Seniors in action” carried out by the Association of the Creative Initiatives
“ę”, which tries to respond to new challenges arising from the low social activity of elder
people, growing generation gap and old-age stereotypes. The challenges are particularly
crucial considering the progressive process in aging of the Polish society. A significant
issue of the program “Seniors in action” is the idea of intergenerationality which is
implemented on the project management level (pairs of cultural operators representing
different generations) as well as on the level of activities addressed to a local society
including people of different ages. For years we can observe a very dynamic and systematic
development of intergenerational activities in the United States and in the countries
of Western Europe. Noticing and appreciation of these activities is strongly related to
the necessity to create cohesive and integrated local societies responding to needs of
various groups as well as fully benefiting from the opportunities they offer. In Poland we
are just gaining experience and working out as well as testing the methods tailored to
the Polish realities. On the basis of assessment results of three editions of the program
we distinguished four types of the most frequent relationships between generations:
unidirectional intergenerationality, bidirectional intergenerationality based on the common
activities or hobbies, traditional intergenerationality (acting as a granny or grandady)
referring to traditional roles of elderly people and intergenerationality focused on gaining
new skills, transfer of knowledge and mutual learning from each other. Moreover, the
article presents persons of the senior as well as junior cultural operators who set up their
own social projects and suggestions that will be useful for developing intergenerational
activities and supporting seniors action.
RECENZJE
Recenzja książki: Paul Thornton, Donald Fleming
(red.), Dobre zarządzanie funduszami emerytalnymi,
Cambridge University Press, 2011 r.1
W ostatnich latach w Polsce nieustannie toczy się debata na temat systemu emerytalnego. Dotyczy ona głównie likwidacji lub zmniejszenia udziału drugiego filaru — Otwartych Funduszy Emerytalnych — w ogólnym systemie emerytalnym oraz wysokości wieku
uprawniającego do przejścia na emeryturę. Często wspomina się o kryzysie ekonomicznym
i demograficznym w kontekście niewypłacalności systemów emerytalnych. W dobie obu
kryzysów niewydolne wydają się zarówno systemy repartycyjne, jak i te oparte na metodzie
kapitałowej. W Polsce dość rzadko wspomina się o zarządzaniu funduszami emerytalnymi,
które może przyczynić się do wzrostu lub spadku wysokości przyszłych świadczeń, a także
ma wpływ na całość systemu, nie tylko emerytalnego, ale i gospodarczego. Dlatego publikacja pod redakcją Paula Thorntona i Donalda Fleminga, zatytułowana Dobre zarządzanie funduszami emerytalnymi, wydana przez Cambridge University Press w 2011 r., może
stanowić inspirację dla osób teoretycznie i praktycznie zainteresowanych systemami emerytalnymi. Pozwala też spojrzeć na zagadnienie z innej perspektywy niż ta, do której jest
przyzwyczajony polski czytelnik.
Celem autorów tej publikacji było zebranie podejść wiodących praktyków w dziedzinie zarządzania funduszami i dokonanie przeglądu najważniejszych, obecnie stosowanych
metod. Wszystkie podejścia wskazują, że koncepcja zarządzania funduszami emerytalnymi
w ostatnich latach ulega zmianom i będzie rozwijać się również w przyszłości. W książce odnaleźć można także przykłady dobrych praktyk, realizowanych w poszczególnych państwach.
Rożne systemy — te same wyzwania
W rozdziale dotyczącym regulacji i nadzoru nad pracowniczymi programami emerytalnymi, autorstwa Johna Ashcrofta, Juana Yermo i Fiony Stewart, autorzy wskazują,
że kształtowanie się zawodowych systemów emerytalnych w poszczególnych państwach
przebiegało w różny sposób, jednak podstawowe zagadnienia związane z zarządzaniem
prywatnymi funduszami emerytalnymi zajmują w każdym państwie szczególnie ważne
miejsce.
1
Tytuł oryginalny: Good governance for Pension Schemes
186
Recenzje
Zawodowe systemy emerytalne rozwijają się już od ponad stu lat, w wielu państwach
były pierwszą formą zabezpieczenia na starość. Obecnie wpisują się w model, promowany
przez OECD, UE i Bank Światowy, stanowiąc drugi lub trzeci filar zabezpieczenia emerytalnego. OECD od kilku lat zaleca aktywne promowanie drugiego i trzeciego filara.
Warto zauważyć, że tezę — stawianą przez autorów — potwierdza działanie Komisji
Europejskiej, która w wydanej 16 lutego 2012 r. Białej Księdze Plan na rzecz adekwatnych, bezpiecznych i stabilnych emerytur, podkreśla konieczność zwrócenia uwagi na zagrożenia wobec obecnie funkcjonujących systemów emerytalnych, płynące zarówno ze zmian
w strukturze wieku ludności, jak i powodowane kryzysem finansowym i gospodarczym.
W zaistniałej sytuacji Komisja Europejska rekomenduje, by przeprowadzać reformy
systemu emerytalnego. Jednak obok podwyższania wieku emerytalnego, wyrównywania wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn, silny nacisk kładzie się także na zachęcanie
partnerów społecznych do tworzenia dodatkowych, prywatnych systemów emerytalnych
(Komisja Europejska: 2012).
Zarządzanie funduszami emerytalnymi nie może być postrzegane w oderwaniu od
przepisów prawnych. Rządy wprowadziły organy nadzoru, które w poszczególnych państwach funkcjonują zupełnie niezależnie, a w innych są zintegrowane z władzą i wraz
z ustawodawcą odpowiedzialne są za wprowadzane w tej dziedzinie regulacje. Ponadto
w ramach Unii Europejskiej pewna część zarządzania została przeniesiona na wyższy
szczebel. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z 3 czerwca 2003 r. w sprawie
działalności instytucji pracowniczych programów emerytalnych oraz nadzoru nad takimi
instytucjami określa minimalne standardy, dotyczące:
• prawnego rozdzielenia instytucji finansującej i instytucji pracowniczych programów
emerytalnych,
• minimalnych warunków koniecznych do spełnienia przy rejestracji programu,
• rocznych sprawozdań i rozliczeń,
• informacji przekazywanych ubezpieczonym i beneficjentom,
• uprawnień i obowiązków organów nadzoru,
• obliczania i finansowania zobowiązań systemu,
• zasad inwestowania,
• działalności transgranicznej.
Zarządzanie funduszami emerytalnymi obejmuje kontrolę organizacji i wprowadzanych
regulacji tak, by zminimalizować potencjalne problemy i konflikty interesów oraz zwiększyć bezpieczeństwo oszczędności i spełnienia emerytalnych obietnic. Dobre zarządzanie
jest natomiast pojęciem szerszym, ponieważ ma także zapewnić wysokie zyski funduszu
przy jednoczesnym utrzymywaniu kosztów na niskim poziomie. Może przyczynić się do
zwiększenia zaufania, zmniejszenia zapotrzebowania na przyszłe, szczegółowe regulacje
i ułatwienie nadzoru. Dobre zarządzanie może opierać się także na bardziej ryzykownych strategiach inwestycyjnych. Autorzy wymieniają podstawowe przeszkody dobrego
zarządzania. Jest to brak wystarczającej wiedzy, doświadczenia i szkoleń zarządzających.
Drugim podstawowym problemem jest konflikt interesów między zarządem, a niezależnymi, komercyjnymi powiernikami. Nie rozwiązano także problemu odpowiednich mecha-
Recenzje
187
nizmów zarządzania w systemach o zdefiniowanej składce, które coraz częściej zastępują
systemy o zdefiniowanym świadczeniu.
W poszczególnych państwach stosuje się różne metody zapobiegania tym problemom,
należą do nich m.in:
• jasne określenie i uregulowanie obowiązków zarządu,
• różnorodny skład zarządu w którym zasiadają pracodawcy i pracownicy, i brane są pod
uwagę odpowiednie umiejętności oraz kompetencje,
• zapewnienie regularnych szkoleń dla członków zarządu,
• ujawnianie konfliktów interesów, powoływanie niezależnych powierników,
• wprowadzanie mechanizmów zarządzania dla funduszy, opartych na zdefiniowanej
składce: tworzenie prawnych warunków dla pracodawców umożliwiających monitorowanie zmian i wzmocnienie kontroli i nadzoru.
Dobre zarządzanie jest wyzwaniem dla funduszy emerytalnych. W ostatnich latach
wprowadzane regulacje przynoszą poprawę sytuacji, lecz wciąż wiele funduszy emerytalnych wykazuje niekorzystne wyniki ze względu na złe zarządzanie. Można temu zapobiegać m.in. poprzez szerszą reprezentację interesariuszy, wyższy poziom kompetencji
i wiedzy, większy stopień korzystania z rad niezależnych i profesjonalnych powierników
oraz skuteczne kodeksy postępowania w razie konfliktu interesów. Poprawie standardów
zarządzania służyłaby także konsolidacja programów emerytalnych.
Dobre zarządzanie funduszami emerytalnymi jest kwestią niezwykle ważną nie tylko
dla przyszłych beneficjentów systemu, lecz dla całej gospodarki, już nie tylko krajowej, lecz
nawet światowej. Barry Riley w artykule Fundusze emerytalne i rynek kapitałowy zwraca
uwagę na to, że w ujęciu globalnym fundusze emerytalne zarządzają inwestycjami wartości
20 bilionów dolarów. Są głównymi graczami na rynkach. Dlatego to, jak zarządzane są
fundusze i jakie przyjmuje się strategie inwestycyjne ma olbrzymi wpływ na efektywność
i strukturę rynków kapitałowych na świecie.
Autor pokazuje historyczne przemiany w zarządzaniu inwestycjami przez fundusze
emerytalne. Tuż po II wojnie światowej, gdy wszyscy pamiętali jeszcze kryzys końca lat
20. i 30. XX wieku fundusze rzadko inwestowały więcej niż 20% portfela w akcje. Akcje
były postrzegane jako bardzo ryzykowne, podczas gdy obligacje wydawały się solidne
i pewne. Jednak zmieniające się warunki i stały wzrost gospodarczy odmieniły tę sytuację.
Wyższa stopa zwrotu zachęcała do inwestowania w akcje, zwłaszcza, że były to inwestycje
długoterminowe, niewrażliwe na chwilowe zmiany cen. Sytuacja zmieniła się w latach
90. wraz z nadchodzeniem kolejnych kryzysów. Coraz częściej mówiło się, że należy
inwestować raczej w obligacje, co stało się faktem na początku XXI wieku. Przykładowo
w Wielkiej Brytanii inwestycje przeciętnego funduszu inwestycyjnego w akcje w 2000 r.
wynosiły 75% całego portfela, a w 2009 r. było to poniżej 50%.
Zmiany strategii inwestycyjnej funduszy emerytalnych zmuszają do postawienia sobie
pytania o to, jaki będzie to miało wpływ na rynki kapitałowe w przyszłości. Jeśli fundusze
skierują się w przeważającej mierze ku obligacjom i innym aktywom o niskim ryzyku,
wówczas może zabraknąć na rynkach kapitału podwyższonego ryzyka. Wielkość innych
inwestorów jest bardzo skromna w porównaniu z funduszami emerytalnymi. Autorzy suge-
188
Recenzje
rują, że przez najbliższych kilka lat niedobór kapitału może stanowić szczególny problem
w sektorze przedsiębiorstw na całym świecie.
W tej sytuacji proponuje się zastosowanie modelu dywersyfikacji, w zależności od
wieku ubezpieczonego. Przypomina to strategie forsowane podczas przeprowadzania
reformy emerytalnej w Polsce w 2011 r., gdy pojawiały się propozycje, by wprowadzić
subfundusze o różnych profilach ryzyka do systemu Otwartych Funduszy Emerytalnych.
Miały różnić się one ograniczeniami inwestycyjnymi — od bardziej liberalnych po takie,
które stosowałyby bardziej konserwatywną politykę inwestycyjną. Osoby młodsze mogłyby
należeć do funduszy bardziej liberalnych, natomiast wraz z przybliżaniem się wieku emerytalnego pieniądze byłyby inwestowane w sposób mniej agresywny (http://www.knf.gov.
pl/Images/konkurencja_na_rynku_ofe_tcm75-7063.pdf). W Polsce nie udało się wprowadzić tego rozwiązania, natomiast z powodzeniem funkcjonuje ono w Szwecji. Fundusze
emerytalne w ramach części kapitałowej I filaru zabezpieczenia emerytalnego dzielą się
na 4 podgrupy:
a) akcji — inwestujące swoje środki w akacje przedsiębiorstw,
b) odsetkowe — inwestujące środki w dłużne papiery wartościowe (najczęściej w obligacje),
c) fundusze mieszane: inwestujące zarówno w akcje, jak i w obligacje,
d) fundusze pokoleniowe — skierowane do konkretnych grup wiekowych. Ich portfel
inwestycyjny zależny jest od wieku ubezpieczonego — bardziej ryzykowny dla osób
młodych, a mniej dla osób starszych, które nie będą już w stanie nadrobić ewentualnej
straty (Petelczyc, 2012: 6).
Dobre powiernictwo
Eddie Thomas w rozdziale Dobre powiernictwo oraz Paul Watchman w rozdziale Społeczna odpowiedzialność i obowiązki powiernicze rozważają kwestie związane z dobrym
zarządzaniem funduszami emerytalnymi — z punktu widzenia zarówno zarządzających
jak i beneficjentów systemu.
Jak zauważa Eddie Thomas, obowiązki powierników funduszy emerytalnych ulegają
gwałtownym zmianom i są nieporównywalne z sytuacją nawet sprzed pięciu lat. Bycie
powiernikiem jest czasochłonne, wymaga wyspecjalizowanej wiedzy i rozumienia wielu
skomplikowanych procesów. Nawet gdy dostępne jest profesjonalne doradztwo na bardzo wysokim poziomi, to podjęcie konkretnej decyzji prawie nigdy nie jest jednoznaczne.
Tylko programy, charakteryzujące się dobrym zarządzaniem, mogą zapewnić dodatkowe
środki i pełne korzyści swoim beneficjentom.
Paul Watchman próbuje odnaleźć równowagę pomiędzy odpowiednią ochroną beneficjentów, a interesem powierników funduszy emerytalnych i rozważa obowiązki powiernicze jako wyzwanie dla integracji środowiskowej, społecznej i zarządzania (Environmental,
Social and Governance — ESG). Mimo że w ciągu ostatnich kilku lat w wielu państwach
przeprowadzono reformy w ramach funduszy emerytalnych, system ten wciąż jest niezadowalający. Autor proponuje kilka rozwiązań, mających na celu poprawę tej sytuacji
Recenzje
189
i połączenie próby uzyskania korzystnych wyników finansowych oraz zapewnienia bezpieczeństwa finansowego beneficjentów systemu:
• uproszczenie obowiązków powierniczych;
• tworzenie hierarchii obowiązków powierniczych i związków pomiędzy nimi;
• kodyfikacja obowiązków powierniczych, stworzenie ustawy, która je określa (na wzór
brytyjskiej Companies Act z 2006 r.);
• tworzenie przez parlament w oparciu o doradztwo jasnych przepisów prawnych, mających na uwadze ESG, etykę i zagadnienia inwestycyjne;
• pełnomocnictwa inwestycyjne i inne istotne umowy pomiędzy funduszami emerytalnymi
i spółkami zarządzającymi powinny zawierać postanowienia związane z ESG — na wzór
francuskiego funduszu rezerw;
• fundusze emerytalne powinny nawiązać ścisłą współpracę z narodowym funduszem
emerytalnym i organami regulującymi usługi finansowe w kraju oraz przygotowywać
raporty z badań i wytyczne, dotyczące zarządzania funduszami inwestycyjnymi;
• zwiększenie udziału beneficjentów systemu w procesie zarządzania inwestycjami.
Konflikt interesów
O konflikcie interesów piszą Ian Gault, Samantha Brown i Susannne Wilkins. Autorzy twierdzą, że konflikty interesów powstają ze względu na większą świadomość wśród
powierników, pracodawców i doradców, którzy mają różną wizję zarządzania ryzykiem
funduszy emerytalnych. W rozdziale wymienionych jest kilka przypadków powstawania
konfliktu interesów. M.in.: gdy powiernik jest jednocześnie członkiem i beneficjentem
systemu, którego finansami zarządza, gdy powiernik jest dyrektorem lub przełożonym
pracowników zrzeszonych w pracowniczym programie emerytalnym lub gdy jest także
powiernikiem w innym systemie. W Wielkiej Brytanii w 2008 r. stworzono Przewodnik
w razie konfliktu interesów dla powierników funduszów emerytalnych. Zgodnie z nim istnieje kilka metod, umożliwiających takie zarządzanie, by uniknąć konfliktu interesów lub
poradzić sobie z nimi w razie, gdy już wystąpią. Po pierwsze powiernicy powinni rozumieć
znaczenie konfliktu interesów oraz zależności, które go powodują i szukać odpowiednich rozwiązań prawnych. Powinni już wcześniej przewidywać potencjalne, przyszłe konflikty i podejmować właściwe kroki w celu ich uniknięcia. Dlatego ważne jest, by istniały
odpowiednie procedury oceny, zarządzania i unikania konfliktów interesów. Powinno
sie też móc uzyskać stosowne doradztwo w przypadku pojawienia się takiego konfliktu
i dokumentować jaką stosuje się politykę, która może pomóc w zarządzaniu w przyszłości. W razie występowania poważnych konfliktów interesów można zażądać wyjaśnień
i dyskusji nad podjętymi przez powiernika decyzjami, korzystać z pomocy specjalnych
podkomisji lub nawet zrezygnować z danego powiernika, powołując na jego miejsce osobę
niezależną. Ryzyko konfliktu interesów pojawia się w wielu obszarach działania, związanych z zarządzaniem opisywanych tutaj pracowniczych programów emerytalnych. Kwestie
te dotyczą jednak wszystkich funduszy emerytalnych. Na przykład w Polsce można mówić
o niebezpieczeństwie konfliktu interesów, związanym z OFE i PTE. Istnieje prawdopodo-
190
Recenzje
bieństwo działania pracowników PTE lub osób trzecich na szkodę OFE, w szczególności
ryzyko wykorzystania informacji o inwestycjach, planowanych transakcjach OFE czy strategii inwestycyjnej. Ryzyko to w szczególności obejmuje zagadnienia inwestycji własnych
pracowników PTE oraz konflikt interesów spółek w ramach grupy finansowej, której częścią jest OFE (http://www.knf.gov.pl/Images/PTE_mapa_ryzyk_tcm75-25316.pdf ). Jeżeli
jednak przestrzegane są zasady dobrego zarządzania, to zarówno powiernicy, pracodawcy,
jak i doradcy — będąc świadomi możliwych problemów — powinni podejmować kroki,
które zapobiegną potencjalnym konfliktom lub pozwolą na skuteczne nimi zarządzanie.
Pracownicze programy emerytalne w pakiecie
W kolejnych rozdziałach analizuje się pracownicze programy emerytalne w szerszej
perspektywie — w kontekście prawa pracy. Można je postrzegać jako element zachęty
pracodawcy, stosowanej dla znalezienia odpowiedniego i lojalnego pracownika. Stwarzają
one możliwość odpowiedzenia na potrzeby finansowe pracowników i ich rodzin w późniejszym życiu. Jest to więc relacja trójstronna, obejmująca zarówno powiernika funduszy
emerytalnych, jak i pracodawcę oraz pracownika. Kluczem do zrozumienia tej relacji jest
uznanie, że naliczona emerytura najczęściej przyjmuje formę praw, które mogą być egzekwowane przez beneficjenta systemu od powiernika lub praw umownych, wynikających
z umowy o pracę, zawartej między pracownikiem a pracodawcą.
Jednym z poruszanych wątków jest kwestia wprowadzania zmian w umowie w czasie
jej trwania. Wynn Derbishire, Stephen Hardy i David Wilman wskazują na cztery drogi,
pozwalające na dokonanie tych zmian. Prawo do nich może być zapisane w klauzuli do
umowy pracownika, podpisywanej w momencie nawiązywania stosunku pracy. Drugą możliwością jest uzyskanie zgody każdego pracownika — objętego systemem — na konkretną
zmianę lub uzyskanie w drodze konsultacji zgody reprezentantów pracowników. Trzecia
opcja to narzucenie przez pracodawcę zmian w sposób jednostronny. Droga ta z całą pewnością pozwala na szybkie wprowadzenie modyfikacji w programie, jednak powodować
będzie liczne problemy: pracownik może nawet zaskarżyć pracodawcę i prawdopodobnie
wygra sprawę. I wreszcie czwartą wskazaną przez autorów ewentualnością jest zwolnienie
pracownika i zatrudnienie go na nowych zasadach, gdzie zmiana w pracowniczym programie emerytalnym będzie już uwzględniona w umowie.
Innym poważnym problemem, poruszanym przez autorów, jest kwestia zachowywania
nabytych praw do emerytury w momencie utraty lub zmiany pracy. Pojawiają się tu liczne
regulacje związane ze zmianą programu emerytalnego w przypadku ponownego zatrudnienia. Szczególnie trudny jest przypadek, gdy pracownik był członkiem systemu o zdefiniowanym świadczeniu, a nowy system jest programem o zdefiniowanej składce. Warto tutaj
dodać, że problemy pojawiają się także z powodu zwiększonej mobilności pracowników
i poszukiwania zatrudnienia na terenie różnych państw Unii Europejskiej. W literaturze
przedmiotu, dotyczącej koordynacji i harmonizacji systemów zabezpieczenia społecznego
w Europie, dostrzega się wyraźną lukę w przepisach prawnych, dotyczących możliwości
przenoszenia uprawnień do świadczeń w ramach dodatkowych systemów zabezpieczenia
Recenzje
191
emerytalnego, w tym pracowniczych programach emerytalnych. Jak podkreśla G. Uścińska, nowe formy mobilności, takie jak krótkie okresy zatrudnienia, niestałe zatrudnienie,
zróżnicowane statusy, praktyki wielokrotnej mobilności, będą powodować liczne problemy
w stosowaniu regulacji koordynacyjnych i harmonizacyjnych. Dlatego konieczne jest stworzenie nowych instrumentów i mechanizmów, które odpowiedzą na te wyzwania i będą
lepiej dostosowane do potrzeb coraz bardziej mobilnych pracowników i zatrudniających
ich pracodawców (Uścińska, 2011:4). W Unii Europejskiej już od 2007 r. trwają prace nad
projektem nowej dyrektywy w sprawie poprawy możliwości przenoszenia uprawnień do
dodatkowych emerytur lub rent. Celem projektu jest stworzenie minimalnych wymogów,
które będą służyły zwiększeniu mobilności pracowników dzięki łatwiejszym procedurom
nabywania i zachowywania uprawnień do dodatkowych świadczeń, także tych związanych ze
stosunkiem pracy. Przyszłość dyrektywy zależy od doprecyzowania i uwzględnienia złożonej sytuacji faktycznej i prawnej w systemach krajowych państw członkowskich (Ibidem: 4).
Koncepcja zobowiązania sponsora
W artykule redaktorów całej publikacji — Paula Thorntona i Donalda Fleminga
— pojawia się interesująca koncepcja zobowiązywania sponsora programu emerytalnego.
Takie zobowiązanie tworzy integralną część dobrego zarządzania i stawia powierników
w dobrej pozycji do podejmowania właściwych decyzji, takich, które pracodawcy mają
możliwość finansować.
Ustawa o emeryturach, wprowadzona w 2004 r. w Wielkiej Brytanii, zakłada stałe
i aktywne uczestnictwo w rozwiązywaniu problemów i zadawaniu nowych pytań. Regulacja
stawia nowe wymagania przed powiernikami, którzy muszą bardziej krytycznie przyglądać
się działaniom sponsorów, zwłaszcza tym, którzy znajdują się w trudnej sytuacji finansowej. Autorzy wymieniają trzy podstawowe zasady:
• odpowiedzialne działanie: to w pierwszej kolejności potrzeba angażowania odpowiedzialnego sponsora, tworzenie podkomisji z możliwością podejmowania i prowadzenia
spraw związanych z działalnością sponsora;
• działanie proporcjonalne: zwłaszcza przy ocenie prawdopodobieństwa zagrożeń i ich
potencjalnego wpływu na system;
• poufny charakter: udostępnianie i rozpowszechnianie informacji poufnych o finansach
firmy i jej planach biznesowych (np. planach zamknięcia zakładu) to kwestia bardzo
delikatna i trudna. Powiernicy muszą zachowywać bardzo wysokie standardy.
Powiernicy funduszy emerytalnych ponoszą odpowiedzialność za aktywa i spełnienie
obietnic, jakie zostały złożone uczestnikom systemów emerytalnych. Dlatego powinni być
odpowiednio traktowani i informowani.
Kwestie techniczne związane z ustanowieniem wymogów finansowania programów
emerytalnych bada Martin Slack. Rozdział zawiera analizę elementów technicznych, które
są potrzebne przy dokonywaniu wyceny aktuarialnej. Autor dokonuje również przeglądu
rozwiązań tej dziedziny na przestrzeni lat w Wielkiej Brytanii, kończąc na najważniejszej
ustawie o emeryturach z 2004 r.
192
Recenzje
Kluczowa rola administracji
Kwestie związane ze skutecznym nadzorem administracji emerytalnej podejmuje Avgi
Gregory. Prawodawstwo wymaga, by zapewnione było skuteczne prowadzenie administracji funduszy emerytalnych. Jednak często administracji tej poświęca się niewiele uwagi,
skupiając się raczej na kwestiach inwestycyjnych i finansowych. Tymczasem błędy związane z niewłaściwym administrowaniem mogą spowodować znaczne problemy systemu
i wymuszać kosztowne rozwiązania i znaczny wysiłek powierników, prawników i innych
doradców. Autor twierdzi, że powiernicy mają nie tylko prawny, ale i moralny obowiązek
wobec członków systemu. Powinni więc dbać o to, by korzyści beneficjentów były obliczane i wypłacane w sposób terminowy i dokładny. Administracja jest najważniejszym,
a często jedynym punktem kontaktu pomiędzy beneficjentami programu emerytalnego
a jego powiernikami. Także to jak ocenia się system zależy w przeważającej mierze od
jakości jego administracji.
Dobrą administrację określa się przez dokładne prowadzenie rejestrów i utrzymywanie danych członków systemu, szybkie i solidne gromadzenie i inwestowanie składek,
dokładne obliczanie i wypłacanie świadczeń oraz efektywną komunikację między beneficjentami i organami statutowymi programu emerytalnego. Dlatego powiernicy muszą
regularnie i starannie badać czy system jest administrowany zgodnie z obowiązującym
ustawodawstwem, czy administracja przestrzega wszystkich zawartych umów, czy błędy
są natychmiast identyfikowane i usuwane, i czy te błędy nie wskazują na problemy systemowe. Powiernik musi także weryfikować czy członkowie programu emerytalnego otrzymują wszelką korespondencję i płatności w terminie oraz czy płatności i stosowne informacje przesyłane są także do organów regulacyjnych i organów nadzoru. Autor rozważa
także zalety i wady administrowania samodzielnego oraz zlecania jej innym na zasadzie
outsourcingu.
Wszystkie te kwestie mają kluczowe znaczenie przy zapewnieniu skutecznego prowadzenia programów emerytalnych oraz administrowania świadczeniami w ramach uzgodnionego poziomu usług i zgodnie z prawodawstwem.
Kwestie inwestycyjne
Nie ulega jednak wątpliwości, że obok samego administrowania najważniejsze jest
właściwe inwestowanie funduszy emerytalnych. W kolejnych rozdziałach zagadnienia
związane z inwestycjami omawiają Roger Urwin, David Konotey-Ahulu, Paul Thornton
oraz Dietrich Hauptmeier i Graham Mannion.
Zarządzanie inwestycjami w funduszach o zdefiniowanym świadczeniu analizuje Roger
Urwin. Jest to zagadnienie szczególnie trudne i wymaga inwestowania na najwyższym
poziomie. Potencjalna korzyść zwrotu powinna być silnym motywatorem i tak należy
kształtować strategię inwestycyjną, by była ona jak największa. Jednak należy brać pod
uwagę wielką złożoność systemu. Właściwe zarządzanie może przyczynić się do faktycznego rozwoju. Jest bowiem oczywiste, że sukces inwestycyjny jest w dużej mierze uza-
Recenzje
193
leżniony od jakości podejmowanych decyzji. Zdaniem autora, zmniejszenie ryzyka inwestycyjnego jest możliwe jeśli poszczególne fundusze emerytalne będą uczciwie oceniać
swoje możliwości. Jeśli fundusze będą traktować dobre zarządzanie jako zmienną, a nie
ograniczenie, i będą szukać dobrych praktyk, mogą zacząć odnosić sukcesy także w niekorzystnych warunkach inwestycyjnych.
David Konotey-Ahulu analizuje możliwości zabezpieczenia ryzyka inwestycyjnego,
natomiast Paul Thornton, Dietrich Hauptmeier i Graham Mannion uzupełniają analizę
Rogera Urwina rozważaniami o inwestycjach funduszy emerytalnych o zdefiniowanej
składce. Istnieje zasadnicza różnica pomiędzy ryzykiem, jakie niesie ze sobą inwestowanie w systemach o zdefiniowanej składce i w systemach o zdefiniowanym świadczeniu. W pierwszym przypadku jest to ryzyko przyszłych inwestycji i zwrotu, które stwarza
zagrożenie dla beneficjenta systemu, natomiast w drugim, gdy mowa o zdefiniowanym
świadczeniu, odnosi się ono do wynagrodzenia i stażu pracy. Tworzy się więc ryzyko przyszłych potrzeb finansowych, które jest ryzykiem pracodawcy. Zatem dobre zarządzanie
w programach o zdefiniowanej składce dotyczy wprowadzania odpowiednich rozwiązań
inwestycyjnych.
Z kolei David Blackwood przygląda się funduszom emerytalnym z perspektywy pracodawców i wskazuje, że długoterminowe planowanie (ponad dziesięcioletnie), które ma na
celu zabezpieczenie ryzyka staje się coraz częściej obowiązkiem przedsiębiorców. I choć
jest to głównie zadanie powierników i doradców, to pracodawca jest tym, który ponosi
największą odpowiedzialność, zwłaszcza w systemach o zdefiniowanym świadczeniu.
Kwestie związane z długowiecznością i ryzykiem starzenia się społeczeństwa z punktu
widzenia funduszy emerytalnych analizuje Chinu Patel. Ryzyko długowieczności jest to
ryzyko, które lepiej powinni rozumieć powiernicy funduszy emerytalnych, ponieważ istnieje wiele nowych narzędzi i technik odpowiadających na to ryzyko. Tradycyjne sposoby
zarządzania ryzykiem długowieczności były ograniczone i nieopłacalne. Pojawiło się jednak zainteresowanie ze strony banków inwestycyjnych, firm ubezpieczeniowych i innych,
które chcą inwestować w firmy i produkty związane z ryzykiem długowieczności.
Na uwagę zasługuje artykuł Davida Collinsona o roli ubezpieczenia na rynku pracowniczych programów emerytalnych. Autor udowadnia w nim, że ubezpieczenie zapewnia
zarówno zarządzanie ryzykiem, jak i odpowiedzialność za zobowiązania. Sektor ubezpieczeniowy w ostatnich latach przyciąga nowych graczy, kapitał i produkty, co doprowadziło
do zwiększenia konkurencji, niższych cen i większego wyboru programów emerytalnych.
Dobre zarządzanie funduszami
W artykule Wewnątrz zarządzania systemami emerytalnymi Simon Deakin zwraca uwagę
na fakt, że zarządzanie funduszami emerytalnymi to kwestia bardzo złożona, dotykająca
różnych gałęzi prawa, wielu aktorów na rynku kapitałowym. Zarządzanie funduszami pracowniczych programów emerytalnych ma bezpośredni wpływ na oszczędności i wzrost
bezpieczeństwa dochodowego milionów pracowników i beneficjentów oraz na trwałość
sektora przedsiębiorstw i stabilność makroekonomiczną (co przyczynia się do zwiększania
194
Recenzje
zdolności rządu do realizacji celów polityki społecznej). Simon Deakin próbuje poznać
głębiej analizowane zjawisko i poznać problem zarządzania funduszami emerytalnymi od
wewnątrz.
Kluczem do zrozumienia jest umowa o pracę i zapisy, które w niej dotyczą pracowniczych programów emerytalnych, pozwala to bowiem odpowiedzieć na pytanie kto jest
zleceniodawcą i w imieniu kogo działają menedżerowie. Istnieje bowiem cały łańcuch
relacji pomiędzy powiernikami a beneficjentami programów. Pracownicze programy emerytalne to społeczna i ekonomiczna instytucja, która musi być lepiej zrozumiana. Dlatego
dobre zarządzanie funduszami emerytalnymi to nie tylko stosowanie podstawowych zasad
korporacyjnego zarządzania.
Szczególnym wyzwaniem w tym kontekście wydaje się stopniowe przechodzenie systemów o zdefiniowanym świadczeniu ku systemom o zdefiniowanej składce, które stawiają
wysokość przyszłych dochodów emerytur pod znakiem zapytania. Nie jest to już ryzyko
pracodawcy lecz ryzyko pracownika, a od dobrego zarządzania odłożonymi składkami
zależy jego bezpieczeństwo dochodowe na starość. Dobre zarządzanie funduszami emerytalnymi powinno przede wszystkim przynosić zyski dla beneficjentów i przyczyniać się do
zachowania równowagi pomiędzy czynnymi i biernymi członkami systemu. Jest to dodatkowo trudne w sytuacji niestabilności rynków kapitałowych oraz starzenia się społeczeństwa, które dla powierników oznacza występowanie ryzyka długowieczności.
Dobrze zarządzane pracownicze programy emerytalne wydają się być korzystne dla
wszystkich. Dla pracodawców są częścią pakietu wynagradzania i pozwalają na utrzymanie
podstawowych, lojalnych i wykwalifikowanych pracowników. Dla rządu, jeśli mają szeroki
zasięg, są zmniejszeniem kosztów bezpośredniego świadczenia państwa. Dla powierników
natomiast — zachętą do podjęcia bardziej aktywnej roli i występowania jako inwestorzy
w spółkach notowanych na giełdzie. Beneficjentami systemu są oczywiście pracownicy,
którym zapewnia się dodatkowe świadczenie po zakończeniu aktywności zawodowej. Dlatego Simon Deakin zachęca rządy do podejmowania śmiałych kroków w celu wzmocnienia
pracowniczych programów emerytalnych.
Zakończenie
Intencją autorów książki Dobre zarządzanie funduszami emerytalnymi było stworzenie
wieloaspektowego podejścia i poszukiwanie najlepszych rozwiązań w dziedzinie zarządzania. Znajdują się tutaj artykuły, dotyczące rozwiązań prawnych, ekonomicznych (w
szczególności inwestycyjnych) i administracyjnych. Książka napisana jest z perspektywy
brytyjskiej, a więc kraju, w którym zasięg pracowniczych programów emerytalnych jest
olbrzymi. W 2010 r. w pracowniczymi programami emerytalnymi w Wielkiej Brytanii objętych było 27,2 mln osób (Mitchell, 2010). Tymczasem w Polsce ten model zabezpieczenia
emerytalnego jest wciąż marginalny. Z najnowszego raportu Urzędu Komisji Nadzoru
Finansowego wynika, że w 2011 r. w Polsce systemem objętych było 344,6 tys. osób, co
stanowiło ledwie 2,13% ogółu osób aktywnych zawodowo (KNF, 2012:3) (w 2010 r. było
to 342,5 tys. osób).
Recenzje
195
Wydaje się jednak, że znaczenie pracowniczych programów emerytalnych będzie rosło
także w Polsce. Wobec współczesnych problemów społeczno-ekonomicznych i demograficznych w Unii Europejskiej pracownicze programy emerytalne mogą odgrywać istotną
rolę. Dla zapewnienia godziwego poziomu życia na starość utrzymana będzie dywersyfikacja systemów emerytalnych. W ciągu najbliższych kilkudziesięciu lat na rynek pracy
wejdzie pokolenie niżu demograficznego i pracodawcom będzie o wiele trudniej znaleźć
pracownika o odpowiednich kwalifikacjach, będą więc musieli stosować metodę zachęt.
Pracownicze programy emerytalne należą do najbardziej pożądanych benefitów w pakiecie socjalnym. Z raportu Świadczenia pozapłacowe w firmach w 2009 r. wynika, że świadczenia te stają się coraz popularniejsze wśród pracowników i nie zahamował tej tendencji
nawet kryzys gospodarczy (Szczepański, 2011). Pracownicze Programy emerytalne mogą
być traktowane jako te, które leżą zarówno w interesie pracownika (zabezpieczenie),
jak i pracodawcy, który dzięki temu rozwiązaniu może pozyskiwać najlepiej wykwalifikowanych i lojalnych wobec przedsiębiorstwa pracowników. Dalszy rozwój rynku pracowniczych programów emerytalnych jest uwarunkowany wprowadzeniem systemowych
bodźców, zachęcających pracodawców do zakładania programów oraz przeprowadzeniem
kampanii świadomościowej.
Książka Dobre zarządzanie funduszami emerytalnymi jest więc nie tylko interesującą
lekturą, analizującą to zagadnienie w wielu różnych aspektach, ale może być także lekcją
dla Polski, dotyczącą rozwoju i sposobów zarządzania pracowniczymi programami emerytalnymi.
Janina Petelczyc
Instytut Polityki Społecznej
Uniwersytet Warszawski
Bibliografia:
Thornton, P., Fleming, D. (2011) Good Governance for Pension Schemes, Cambridge University Press.
Biała Księga. Plan na rzecz adekwatnych, bezpiecznych i stabilnych emerytur, Komisja Europejska, Bruksela, 16 lutego 2012 r.
Konkurencja na rynku OFE, Komisja Nadzoru Finansowego, 2008 r., http://www.knf.gov.
pl/Images/konkurencja_na_rynku_ofe_tcm75-7063.pdf, dostęp z dnia 30.06.2012 r.
Petelczyc, J. (2012) System emerytalny w Szwecji, Analizy Norden Centrum, Warszawa.
BION w powszechnych towarzystwach emerytalnych (PTE) — mapa klas ryzyka i ich definicje, Komisja Nadzoru Finansowego, w: http://www.knf.gov.pl/Images/PTE_mapa_
ryzyk_tcm75-25316.pdf, dostęp z dnia 30.06.2012 r.
Uścińska, G. (2011) Dodatkowe systemy emerytalne w regulacjach UE. Konsekwencje dla
państw europejskich, w: „Polityka Społeczna”, nr 9/11.
196
Recenzje
Mitchell, H. (2011) Occupational Pension Schemes, annual Report 2010, Office for National
Statistics.
Pracownicze Programy emerytalne w 2011 r., Urząd Komisji Nadzoru Finansowego, maj
2012.
Szczepański, M. (2011) Zakładowe systemy emerytalne jako element społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa, Katedra Nauk Ekonomicznych, Politechnika Poznańska.

Podobne dokumenty