Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu

Komentarze

Transkrypt

Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu
Polska – Rosja
Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej
w Izraelu
Renata Tarasiuk 1
Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny, Wydział Humanistyczny,
Instytut Nauk Społecznych i Bezpieczeństwa
Abstrakt: W artykule przedstawiono problematykę politycznych aspiracji społeczności rosyjskiej w Izraelu. Uwzględniono: krótką historię rosyjskiej emigracji od czasów carskich do głasnosti, aspekty prawne, wyjątkowe okoliczności polityczne oraz
charakterystykę emigrantów. Po Operacji „Kadesz”, jak również po wojnie sześciodniowej, wielu Żydów z ZSRR rozpoczęło starania o wizy wyjazdowe do Izraela, jednak większość z nich spotkała się z odmową. Ci, którym odmówiono wyjazdu, przeszli do historii rosyjskiej emigracji jako pokolenie „refuseników” (zwanych inaczej
otkaznikami, czy po hebrajsku Mesurve ha-Alija, Acirej Cijon). W 1989 r. radziecki
przywódca Michaił Gorbaczow zdecydował się na złagodzenie restrykcji wobec emigrantów. W latach 90. wyemigrowało ze Związku Radzieckiego około miliona rosyjskich Żydów. Początkowo napotykali oni bariery kulturowe, polityczne, religijne i językowe. Większość Żydów z ZSRR nie chciała kontynuować politycznych tradycji
marksistowsko-leninowskiej lewicy, która kojarzyła się z negatywnym eksperymentem radzieckim. Szczególnym momentem dla rozwoju politycznych ambicji rosyjskich emigrantów w Izraelu było utworzenie dwóch partii politycznych reprezentujących interesy Rosjan w Izraelu: Yisrael Ba Aliyah (Izrael dla Emigracji) i Yisrael Beiteinu (Nasz Dom Izrael). Stopniowo sytuacja Rosjan w Izraelu ulegała zmianie
w kierunku identyfikacji z izraelską społecznością i zanikała potrzeba podkreślania
odmienności.
Słowa kluczowe:
społeczność rosyjska, partie polityczne, emigracja, tożsamość polityczna
Renata Tarasiuk – doktor nauk humanistycznych (literaturoznawstwo), INSiB UPH,
zainteresowania naukowe: polityka bezpieczeństwa i historyczna Państwa Izrael,
bezpieczeństwo regionu Bliskiego Wschodu, zagłada Żydów europejskich, bezpieczeństwo mniejszości żydowskiej w Polsce po zagładzie, ważniejsze prace naukowe: Z.
Chyra-Rolicz, R. Tarasiuk, E. Kopówka (red.), Żydzi na Podlasiu, Siedlce 2010; R.
Mnich, R. Tarasiuk, A. Czyż (red.), Colloquia Judaica. Dialog słowiańsko-żydowski,
Siedlce-Bańska Bystrzyca 2011; W. Moskovich, R. Mnich, R. Tarasiuk (red.), Galicia,
Bukovina and other Borderlands in Eastern and Central Europe. Essays of Interethnic
Contacts and Multiculturalism, Jerozolima–Siedlce 2013.
1
Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu
151
red. naukowa Malina Kaszuba, Mirosław Minkina
Political aspirations of the russian community
in Israel
Abstract: This article shows problem approach of which the Subject are political
aspirations of the Russian Community in Israel . There were introduced: short history of Russian emigration, which wasrelated to the threats from Czar to Glasnost;
legislation; the exceptional political circumstances, characteristics of immigrants
and conclusions. Following the Miwca Kadesz (Kadesz-Operation) and also Six-Day
Year, many Soviet Jews began applying for exit visas, but they received a negative
reply. These people are called generation of „refusenikim” (other designations are:
otkaznik, Mesurve ha-Alija, Acirej Cijon), which is a part of the history of Russian
emigration. In 1989 Soviet President Mikhail Gorbachev decided to lift restrictions
on emigration. In the 90s were emigrated a milion of Russian Jews from Soviet Union. Problems with cultural, political and religious and linguistic integration have
been overcome. Most of Soviet Jews wouldn’t continue the political tradition of left,
which was caused by bad political experience of Soviet Union. A significant moment
for the development of political ambitions was the creation of Russian political parties: Yisrael Ba Aliyah (Israel for Emigration) and Yisrael Beiteinu (Israel is our
Home). Gradually the situation of immigrants has changed and a sense of separateness amongst Russians in State Israel has disappeared and they become
consciuos citizens of Israel.
152
Keywords:
Russian community, political parties, emigration, political identity
Wprowadzenie
Rys historyczny
Ambicje emigracyjne Żydów z Imperium Rosyjskiego dyktowane były różnymi czynnikami: polityką, ekonomią, bezpieczeństwem.
Pierwszą i drugą aliję przygotowującą fundament pod przyszłe Państwo Izrael przygotowali i przeprowadzili Żydzi z Rosji. Miały one
miejsce w latach 1881–1914. Sytuacja Żydów w Imperium Rosyjskim w okresie przedrewolucyjnym i między rewolucjami (1905–
1917) z jednej strony dawała im możliwość angażowania się w życie
polityczne, z drugiej jednak strony chaos i osłabienie władzy państwowej oraz instytucji bezpieczeństwa nasiliły antysemityzm i bezkarność nawet wśród tych, którzy w normalnych warunkach nie
uruchomiliby instynktów nienawiści. Szacuje się, że w trakcie rewolucji i wojny domowej w Rosji w rzeziach i pogromach zginęło między
70 tys. a 250 tys. Żydów, w tym wielu z nich z rąk Białej Armii, gdyż
Renata Tarasiuk
Polska – Rosja. Polityka bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej…
byli podejrzewani o związki z bolszewizmem2. Brak poczucia bezpieczeństwa sprawiał, że upowszechniała się idea emigracji3.
Konstytucja Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich
(ZSRR) dawała równe prawa wszystkim obywatelom oraz gwarantowała suwerenność wszystkim narodom zamieszkującym w jego granicach, w tym także Żydom. Lenin wydał nawet dekret zakazujący
okazywania jakichkolwiek antysemickich zachowań. Kilkunastoletni
okres korenizacji, polegający na ograniczonym respektowaniu odrębności narodowych i wiązaniu partii komunistycznej z miejscowymi grupami etnicznymi dawał Żydom w ZSRR poczucie pozornej
wolności i bezpieczeństwa. By stworzyć jewrieja sovieticusa4, utworzono Komisarion, czyli Żydowski Wschodniej, tradycyjną kulturę jidyszową oraz wszelkie treści, które nie dały się dostosować do warunków „kultury” socjalistycznej nowego państwa. W popisowych
procesach publicznych za praktykowanie judaizmu, na przykład
micwy obrzezania, wymierzano surowe kary. Na skutek zamknięcia
synagog, konfiskaty przedmiotów religijnych, w tym zwojów Tory,
oraz aresztowań rabinów życie religijne zostało zepchnięte do podziemia, a utrudnienia, jakie spadły na wyznawców judaizmu, sprawiały, że coraz więcej Żydów, głównie w trosce o własne bezpieczeństwo, odchodziło od praktyk religijnych. Tworzeniu sowieckiego Żyda towarzyszyły ataki na ruch syjonistyczny, wskutek sprzeczności
jego ideologii z socjalizmem. Zwalczano również żydowskich działaczy komunistycznych pod zarzutem trockizmu. Nasilenie kampanii
antysemickich pod hasłami walki z nacjonalizmem, kosmopolityzmem i syjonizmem miało również miejsce w latach 40.
O. Almog, Wielokulturowy Izrael, Warszawa 2011, s. 188; zob. też: M. Midlarsky,
Ludobójstwo w XX wieku, Warszawa 2010. Analizując masakry popełnione na ukraińskich
Żydach w latach 1918–1920, badacz określa liczbę żydowskich ofiar na ok. 150 tys. Żydów,
w tym z rąk bolszewików zginęło 2,3%, Ukraińców Petlury 53,7% oraz Armii Ochotniczej
Denikina 17% (s. 47). Autor zaznacza, iż nowe źródła rosyjskie mówią nawet o 50% ofiar
Denikina. Nacjonaliści pod wodzą Petlury dokonali 493 masakr, uważając, iż Żydzi poparli
bolszewików (s. 48). Żydów nienawidzili także Kozacy. Armia Denikina dała Kozakom
swobodę w organizowaniu pogromów (s. 50–51).
3 Odmienne idee głosili żydowscy rewolucjoniści marksistowscy, którzy uważali, że
żydowskie problemy w Rosji nie mogą być rozwiązane samodzielnie, a tylko w drodze
światowej rewolucji. Andrzej Walicki określa ten typ żydowskiej emancypacji jako
„czerwoną asymilację”, która wypiera tożsamość narodową dla ogólnoludzkiego
wyzwolenia.
4 Neologizm, chodzi o taki typ Żyda, który w pełni dostosowałby się do nowych
warunków, zachowując swoją „żydowskość”.
2
Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu
153
red. naukowa Malina Kaszuba, Mirosław Minkina
154
By zapobiec planom „ucieczki” radzieckich Żydów do ich żydowskiej ojczyzny w Palestynie, władze radzieckie podjęły decyzję
o „nadaniu” im „Ziemi Obiecanej” na terenie ZSRR. Plan osadnictwa
żydowskiego w Birobidżanie powstał na fali kolektywizacji i tworzenia obwodów autonomicznych dla narodów ZSRR pod koniec lat 20.
Żydowski Obwód Autonomiczny z językiem urzędowym jidysz, usytuowany na bardzo odległych terenach, z dala od centrum rozwoju
gospodarczego, wszedł w skład ZSRR 7 maja 1934 r.
Myśl utworzenia odrębnej jednostki administracyjnej dla Żydów w ZSRR pojawiła się już wcześniej za sprawą Abrahama Bragina, który stworzył koncepcję utworzenia Republiki Żydowskiej na
wybrzeżach Morza Czarnego, od Besarabii do Abchazji, z północną
częścią Krymu5. Również Aleksander Czemierski, aktywista Jewsekcji, podtrzymywał potrzebę posiadania przez Żydów odrębnej jednostki administracji terytorialnej. Dyskryminacja Żydów, która nasiliła się po dojściu do władzy Hitlera w Niemczech oraz ograniczanie
imigracji do Palestyny związane z polityką Ligi Narodów sprawiały,
że projekt radziecki mógł być postrzegany jako konstruktywny 6, tym
bardziej że wyrazy poparcia dla projektu zadeklarowali: Chaim Weizmann, późniejszy pierwszy premier Izraela, wówczas przewodniczący Światowej Organizacji Syjonistycznej, Reuben Brainin, działacz syjonistyczny w Stanach Zjednoczonych Ameryki (USA), Lion
Feuchtwanger, pisarz niemiecki, a także Lew Trocki7. Duża część
Żydów uznawała projekt birobidżański za alternatywę dla postępującego antysemityzmu i dyskryminacji. Intensywna radziecka akcja
propagandowa miała na celu wskazanie Birobidżanu jako miejsca
atrakcyjniejszego niż Palestyna, chociaż w istocie los pierwszych kolonistów w Birobidżanie niewiele się różnił od losu pierwszych osadników w Palestynie. Nie było ani odpowiednich warunków mieszkaniowych, ani dróg, ani miejsc pracy, a często nawet brakowało jedzenia. Bardziej atrakcyjny na Dalekim Wschodzie był Chabarowsk
czy Władywostok, gdyż w dużym mieście łatwiej było stworzyć sobie
godne warunki życia. Birobidżan był szczególnym rodzajem „zsyłki”,
której towarzyszyła naturalistyczna walka o przetrwanie w nieznaPinkus, The Jews on the Soviet Union, s. 71, https:// books. google. pl/ books?
id=52Ew77pZsNUC&pg=PA71&lpg=PA71&dq=abraham+bragin&source=bl&ots=5ccQ
khp_cd&sig=Vq9vNC4eiatIgJ85N0fTtfbZ8p4&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwiwgcbnyo7O
AhUCORQKHabZAAMQ6AEILjAH#v=onepage&q=abraham%20bragin&f=false [dostęp:
8.01.2016].
6 A. Patek, Birobidżan. Sowiecka Ziemia Obiecana? Żydowski Obwód Autonomiczny
w ZSRR, Kraków 1997, s. 30.
7 Ibidem, s. 30.
5B.
Renata Tarasiuk
Polska – Rosja. Polityka bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej…
nym środowisku. Żydowski Obwód Autonomiczny miał realizować
postulaty jidyszyzmu cenzurowanego przez komunistyczne władze
ZSRR. Jidyszyzm jako kierunek kulturowo-polityczny zakładał szeroką autonomię kulturową i polityczną dla Żydów w państwach narodowych, których byli obywatelami. Cieszył się on dużym powodzeniem wśród licznych Żydów, jako przeciwwaga dla syjonizmu, ale
radykalni komuniści widzieli w nim niebezpieczeństwo. Żydowski
Obwód Autonomiczny rozwijając się, tracił swą „autonomiczność” na
rzecz silnej sowietyzacji. Nastąpiło to wraz z proletaryzacją jidysz, latynizacją alfabetu, wprowadzeniem rusycyzmów leksykalnych i gramatycznych8. Sowietyzacja obejmowała placówki kulturalno-społeczne i oświatowe, gdyż szkoły jidyszowe w Obwodzie miały kształcić elity (kadry) dla późniejszej pracy propagandowej9. Także lokalne
władze partyjne działały na warunkach systemu radzieckiego opartego na dyktatorskiej roli partii.
Tragiczny dla Birobidżanu okazał się okres Wielkiego Terroru,
prześladowań i czystek, a zarzuty trockizmu, nacjonalizmu i szpiegostwa doprowadziły do masowych aresztowań. W latach 1937–
1938, według relacji Dawida Isakowicza Wajsermana, zginęło tu na
skutek fałszywych oskarżeń 3 tys. ludzi 10. Szczególną wrogość okazywał Stalin wobec przywódców Żydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego, który wzywał do utworzenia autonomicznej republiki
żydowskiej na Krymie, a potem nad Wołgą. Żydowski Komitet Antyfaszystowski, utworzony dla celów propagandowych w 1942 r. przez
Ławrientija Berię, podkreślał wyjątkowość cierpień żydowskich podczas Zagłady11. W związku z utratą jego roli po wojnie stawał się coraz bardziej niewygodny dla nowych władz, które nie chciały uznać
wyjątkowego charakteru żydowskiego cierpienia podczas wojny. Zabroniono Komitetowi dokumentowania nazistowskich zbrodni wojennych, zwłaszcza dokumentów potwierdzających udział ludności
miejscowej w procesie eksterminacji. W Birobidżanie nastąpiła likwidacja wszystkich żydowskojęzycznych instytucji, szkolnictwa,
G. Estraikh, Soviet Yiddish. Language Planning and Linguistic, „Language in Society” 2001, t. 30, nr 1, s. 118–121.
9 A. Patek, op. cit., s. 43.
10 Ibidem.
11 Żydowski Komitet Antyfaszystowski miał skupiać przedstawicieli sowieckiej
inteligencji pochodzenia żydowskiego po napaści Niemiec na ZSRR w celu uzyskania
poparcia przez międzynarodową społeczność żydowską (zwłaszcza z USA) dla wojny
prowadzonej przez ZSRR z III Rzeszą.
8
Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu
155
red. naukowa Malina Kaszuba, Mirosław Minkina
156
periodyków, instytucji kultury 12. Rozpoczęło się na wielką skalę
niszczenie miejscowych judaików zlikwidowano urzędowy język jidysz. Kontrolowano również korespondencję napływającą do Obwodu. Zarzuty sabotażu, konspiracji i szpiegostwa doprowadziły do
procesów i fałszywych oskarżeń o burżuazyjny, wrogi władzy ludowej syjonizm. Pozorną autonomię Obwód odzyskał w okresach rządów Nikity Chruszczowa i Leonida Breżniewa, kiedy miejscowi Żydzi
masowo już zaczęli opuszczać Birobidżan. Chruszczow tłumaczył
porażkę Birobidżanu sprzecznością żydowskiego charakteru narodowego elit z polityką socjalistycznej pracy kolektywnej dla dobra
wspólnego oraz niemożnością realizacji przez nie haseł „państwowego” patriotyzmu. Żydowski sovieticus okazał się pomyłką, projekt nie
powiódł się.
Ostatnie lata radzieckiego Birobidżanu, zwłaszcza okres gorbaczowowskiej pieriestrojki tuż przed rozpadem wschodniego imperium, pokazały potrzebę odrodzenia kultury jidysz na dawnych żydowskich zasadach, nieskażonych ukazami językowymi, potrzebę
swobodnej celebracji świąt religijnych, dawniej zabronionych przez
sowieckie władze.
Dużą rolę w odrodzeniu społeczności birobidżańskiej odegrała
gazeta „Birobidżaner Sztern”, wychodząca po rosyjsku i jidysz, silnie
powiązana z ruchem Demokratyczna Rosja złożonym z nieformalnych grup i organizacji politycznych, komitetów wyborców oraz organizacji społecznych, o zasięgu ogólnorosyjskim, oparta na koncepcjach wolności, demokracji i praw człowieka oraz pluralizmu politycznego i wolnorynkowej gospodarki13. W nowej Konstytucji
Federacji Rosyjskiej z 1993 r. utrzymano dotychczasowy status Żydowskiego Obwodu Autonomicznego14. Współcześnie jest to obszar
zamieszkały w większości przez Rosjan, Żydzi stanowią tu zaledwie
1,5% i stanowi to mniejszy odsetek niż w skali całej Rosji.
S. Levenberg, From Czar to Glasnost. Yiddish in the Soviet Union. The 6-th Annual
Avrom-Nokhem Stencl Lecture in Yiddish Studies delivered before The 7-th Annual
Oxform Summer Programme in nYiddish Language and Literature on 15 August 1988, s.
11, http://www.ochjs.ac.uk/wp-content/uploads/2011/09/6th-Stencl-Lecture-FromCzar-to-Glasnost-Yiddish-in-the-Soviet-Union.pdf [dostęp: 8.01.2016].
13 Zwieńczeniem sukcesów politycznych „Demokratycznej Rosji” był wybór Borysa
Jelcyna na przewodniczącego Rady Najwyższej RFSSR. Za: A. Stelmach, Budowa
podstaw systemu politycznego współczesnej Rosji, „Środkowoeuropejskie Studia
Polityczne” 2004, nr 2, s. 74–75.
14 A. Patek, op. cit., s. 70–71.
12
Renata Tarasiuk
Polska – Rosja. Polityka bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej…
Warto zaznaczyć, że ZSRR nigdy nie dyskryminował Żydów jako Żydów, ale oficjalna polityka państwa, nastawiona na walkę
z systemem kapitalistycznym dotkliwie uderzała w ludność żydowską. Na terenach zajętych przez ZSRR po 17 września zniesienie
polskiego kodeksu cywilnego stało się przyzwoleniem na kradzież
prywatnej własności 15. Nacjonalizacja własności prywatnej i masowe
deportacje, na przykład do Kazachstanu, uświadomiły zagrożenie
bezpieczeństwa pod nową radziecką władzą. Po zmianie okupanta
po inwazji Niemiec na ZSRR nie udało się odzyskać Żydom zagrabionych majątków. W 1939 r. ZSRR dał Żydom pozorną władzę, pozwalając na objęcie przez nich eksponowanych stanowisk w aparacie państwowym, ale blokując dostęp do władzy realnej16. Po ataku
na ZSRR, na terenach podbitych Niemcy dokonywali masowych
zbrodni na ludności żydowskiej przy pomocy Einsatzgruppen. Również na tych ziemiach podjęto administracyjne decyzje o utworzeniu
gett. Tragedia Holokaustu dotknęła Żydów na terenach ZSRR,
a także na terenach przez niego zaanektowanych w latach 1940–
–1941, takich jak: państwa bałtyckie, Besarabia, północna Bukowina. Pod rządami radzieckimi znalazło się 515–525 tys. Żydów17.
Po II wojnie światowej ZSRR uruchomił politykę pomocy Żydom w imię „wyzwolenia społecznego”. Podczas odbudowy państwa
komunistycznego otwierała się dla nich perspektywa awansu społecznego, jednak po kompromitacji ideologii marksizmu, zakończonej „polowaniem na trockistów”, nastąpiła u części społeczności żydowskiej utrata zaufania do komunistycznych elit. Sytuacja w relacjach żydowsko-radzieckich zmieniała się dynamicznie po proklamacji Państwa Izrael. ZSRR poparł jako pierwszy proklamację
niepodległości żydowskiego państwa, a podczas wojny o niepodległość wspierał je w walce przeciwko sprzymierzonym siłom arabskim, licząc na pozyskanie w nieodległej przyszłości bliskowschodniego satelity radzieckiego ustroju. 29 listopada 1947 r. ZSRR zagłosował za przyjęciem rezolucji dzielącej Palestynę na dwa państwa:
T. Snyder, Skrwawione ziemie. Holokaust jako ostrzeżenie, Kraków 2015, s. 176.
Ibidem, s. 178.
17 Dane szacunkowe podaję za: O. Almog, op. cit., s. 190. ZSRR był jedynym państwem
w Europie, które zostało podbite częściowo i którego ludność została podzielona na dwie
strefy: jedna znalazła się pod władzą nazistów, a druga pod władzą Sowietów. W interesie
ideologicznym Sowietów była eksterminacja Żydów jako faszyzujących syjonistów, zaś
w interesie nazistowskich Niemiec – jako „bolszewickiej zarazy”. Plan Barbarossa zakładał
zgładzenie wszystkich Żydów, a eksterminację miano przeprowadzić przy pomocy różnych
metod, poddawano Żydów torturom, umieszczano ich w gettach, głodzono, wykonywano
egzekucje i wysyłano do obozów śmierci.
15
16
Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu
157
red. naukowa Malina Kaszuba, Mirosław Minkina
158
żydowskie i arabskie. Uznał państwo Izrael w maju 1948 r. oraz zezwolił rządowi Czechosłowacji na sprzedawanie mu niezbędnej broni. Pierwszym ambasadorem Izraela w ZSRR została Golda Meir,
która 3 września 1948 r. przybyła do Moskwy, gdzie urządzono
spontaniczne demonstracje poparcia dla nowego państwa. Reakcje
Żydów radzieckich na powstanie Izraela były pilnie śledzone przez
Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (NKWD). Entuzjastycznie
witający powstanie państwa Żydzi rosyjscy spotkali się z ostrą krytyką Stalina, który początkowo liczył na proradziecki entuzjazm
w Palestynie, ale później zaczął obawiać się fali emigracji 18.
Oficjalne zerwanie stosunków dyplomatycznych z Izraelem nastąpiło 11 lutego 1953 r., a jako główny powód podano podłożenie
bomby pod Ambasadę Radziecką w Ramat Gan. Wkrótce potem
zmarł Stalin, ale jego śmierć nie zakończyła procesu wykorzeniania
Żydów z ich rodzimej kultury i religii. Okres poststalinowski, wraz
z otwarciem żelaznej kurtyny, wzmocnił w Żydach rosyjskich poczucie narodowej odrębności. Po śmierci Stalina w USA podjęto działania na rzecz Żydów z ZSRR, dyskryminacji stalinowskiej, prześladowań religijnych i przymusowej asymilacji. W czasach prezydentury
Johna Kennedy’ego próbowano, drogą dyplomatyczną, wykorzystując jego dobre kontakty z Chruszczowem, oddziaływać na los radzieckich Żydów. W środowisku międzynarodowym pojawiało się coraz więcej informacji o sytuacji Żydów w ZSRR. Jednak kolejny
przywódca radzieckiego imperium, Chruszczow, prowadził antyżydowską politykę19. Po roku 1958 miała miejsce fala „pogromów gospodarczych” przeciwko rzekomym spekulantom żydowskim, a w 1960 r. zakazano wypieku macy na święto Pesach, podpalano synagogi, zdarzały się nawet oskarżenia o mordy rytualne20. Kreml w tym czasie
prowadził politykę ograniczającą wydawanie wiz. W reakcji na zwycięstwo Izraela w wojnie sześciodniowej, 10 czerwca 1967 r. ZSRR,
A. Polonsky, Dzieje Żydów w Polsce i w Rosji, Warszawa 2014, s. 549–550. Być może
oczekiwania Stalina związane były z atrakcyjnością w tym czasie ruchu kibucowego,
w którym można było się dopatrywać podobieństw z gospodarstwami socjalistycznymi
w Związku Radzieckim. Kibuce i moszawy stanowiły o klimacie Palestyny przed
proklamacją i w pewien sposób o „mesjańskim cudzie” powstania Izraela. Rozczarowanie
Stalina mogło nastąpić wskutek przewagi w kibucach klimatu „żydowskiego” nad ogólnosocjalistycznym.
19 Jego „tajny referat” nie ujawnił też zbrodni Stalina popełnionych na Żydach. Również
nie zrehabilitowano żydowskich trockistów, fałszywie oskarżonych o zdradę socjalistycznego systemu.
20 A. Lustiger, Czerwona Księga. Stalin i Żydzi. Tragiczna historia Żydowskiego Komitetu
Antyfaszystowskiego i radzieckich Żydów, Warszawa 2004, s. 358–359.
18
Renata Tarasiuk
Polska – Rosja. Polityka bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej…
a w ślad za nim inne kraje „demokracji ludowej”, zerwał ponownie
stosunki dyplomatyczne z tym państwem21, zaś na zgromadzeniu
ogólnym Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) w 1975 r., za
sprawą ZSRR i przy współpracy państw arabskich, uchwalono rezolucję nr 3379 potępiającą syjonizm jako formę rasizmu22. Na fali
tych wydarzeń ZSRR zaangażował się w kampanię antysyjonistyczną. Położenie Żydów w ZSRR uległo pogorszeniu w latach 80.: nasiliły się ataki ideologiczne na syjonistów oraz rasistowskie na tle narodowościowym, ożyły również dawne oskarżenia o mordy rytualne
oraz spiski masońsko-żydowskie, a Holokaust uznano za rzekomy
zabieg Żydów na drodze do niepodległego państwa23. Współpracę
z Państwem Izrael odnowiono dopiero w 1990 r., po kilku dziesięcioleciach nieprzerwanej oficjalnej antyizraelskiej propagandy.
Izraelska scena polityczna a imigranci
Trzecia alija Żydów z Europy Wschodniej miała miejsce w latach 1919–1923, a kolejna w latach 1924–1931. Już wtedy liczba
olim, którzy w tych latach zdecydowali się na budowanie syjonistycznego państwa w Palestynie, przekroczyła połowę całkowitej
ludności zamieszkującej te tereny24. Wtedy, oprócz specyficznej kultury, jaką wytwarzały kibuce 25, ukształtowały się zręby późniejszej
narodowej kultury izraelskiej. Kultura izraelska została stworzona
przez imigrantów wywodzących się z różnych kultur, aczkolwiek duży wpływ na jej powstanie mieli imigranci z Rosji. Pierwszy żydowski
teatr Habima (Scena) powstał w Tel Awiwie w 1931 r. z pomocą
Oprócz Rumunii, gdzie nowy dyktator Nicolae Ceaușescu prowadził samozwańczą
politykę, zrywając z ZSRR i próbując stworzyć niezależne wyizolowane państwo
komunistyczne w południowej Europie. Na osobną uwagę zasługuje też polityka Albanii
czasów Envera Hodży, który również zerwał stosunki zależności z ZSRR i z polityką zgody
na państwo satelickie. Obecnie Albania, „muzułmańskie państwo NATO”, ma poprawne
stosunki dyplomatyczne z Federacją Rosyjską.
22 Rezolucja spotkała się z ostrym sprzeciwem USA.
23 C. Goffman, Rossijsko-izrailskie otnoszenija w posliednije diesiatilietije, [w:] A. D.
Epsztejn, A. W. Fiedorczenko (red.), Obszcziestwo i politika sowriemiennogo Izrailja,
Moskwa 2002, s. 317–326.
24 Dane szacunkowe według: O. Almog, op. cit., s. 189.
25 Izraelskie kibuce były najbardziej reprezentatywnym elementem izraelskiej kultury
„przedpaństwowej” i dużą rolę w kształtowaniu tej specyficznej kultury odegrali
emigranci z Rosji. Zob. R. Tarasiuk, Rewolucyjny socjalizm agrarny w ideologii ruchu
kibucowego przed proklamacją Państwa Izrael, [w:] A. Indraszczyk, A. Wielomski (red.),
Oblicza ruchów chłopskich i agrarnych, Warszawa 2013, s. 154–159.
21
Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu
159
red. naukowa Malina Kaszuba, Mirosław Minkina
160
Konstantina Stanisławskiego i przybyłej z Rosji Hanny Rowiny, która z czasem stała się pierwszą damą hebrajskiej sceny narodowej26.
Odmowa aliji do Izraela rozpoczęła się wraz z proklamacją
państwa i stanowi jeden z największych paradoksów działania władz
radzieckich, które nagle wystąpiły przeciwko własnym obywatelom,
odmawiając im praw gwarantowanych konstytucyjnie. Wielu Żydów
rosyjskich usiłowało dotrzeć do Izraela przez Polskę, ale wkrótce i ta
możliwość się skończyła.
Neologizmu refusenik (l. mn. refusenikim) używa się do określenia Żydów, którym wielokrotnie odmawiano zezwolenia na opuszczenie Związku Radzieckiego w celu emigracji do Izraela. Neologizm
ten jest kontaminacją dwóch słów: angielskiego refuse i rosyjskiej
końcówki -ik. W bardziej rosyjskim brzmieniu otkaznik (ros. otkaz =
odmowa) było synonimem słowa refusenik. Z czasem ukształtowało
się całe pokolenie refusenikim, których zmagania z radziecką władzą
stanowią bardzo ważną część historii rosyjskiej emigracji do Izraela.
Kiedy w połowie lat 70. całkowicie ograniczono możliwości wyjazdu,
z ich inicjatywy zaczęto organizować obozy z nauczaniem języka hebrajskiego, tzw. ulpan, a także wykłady, spotkania, koncerty, wystawy, święta religijne i rocznice ważnych wydarzeń w dziejach Żydów.
Dla losów rosyjskiej emigracji istotna była reakcja społeczności
międzynarodowej oraz apele do sowieckich władz płynące ze strony
wielu państw. Dla USA i świata zachodniego wsparcie dla Rosjan
ubiegających się o wizę do Izraela stało się elementem propagandowej walki ideologicznej bloków. Bardzo aktywnie udzielały wszelkiej
pomocy emigrantom organizacje żydowskie z USA.
Operacja „Kadesz” (Miwca Kadesz) z 1956 r. miała fundamentalne znaczenie dla przebudzenia świadomości w młodych obywatelach ZSRR, którzy mieli żydowskie korzenie. Wzrosło znacznie zainteresowanie wyjazdem na stałe do Izraela – żydowskiej ojczyzny 27.
Po wojnie sześciodniowej ukształtowało się nowe pokolenie Żydów,
którym odmówiono prawa wyjazdu do Izraela. Mesurve ha-Alija (ci,
którym odmówiono aliji) 28, jak po hebrajsku nazywano refusenikim,
byli już mocno popierani przez Zachód. Asirej Cijon (Więźniowie Syjonu) byli już rozpoznawani w świecie jako egzemplifikacja działań
A. Chojnowski, J. Tomaszewski, Izrael, Warszawa 2001, s. 145.
O. Almog, op. cit., s. 195.
28 Byli to ci Żydzi z ZSRR, którzy złożyli oficjalne podanie i którym odmówiono
wydania pozwolenia na wyjazd. Inne określenie to seruwnikim (hebr. Żyd, któremu
odmówiono prawa do emigracji z ZSRR). Ibidem.
26
27
Renata Tarasiuk
Polska – Rosja. Polityka bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej…
sowieckiego systemu administracji i sowieckiej polityki wobec Żydów29.
Wpływowym działaczem tego okresu był Jasza Kazakow, znany
później jako Jaakow Kedmi, który po kilkakrotnych odmowach pozwolenia na wyjazd zrzekł się obywatelstwa sowieckiego i w lutym
1968 r. został wydalony z ZSRR, skąd przez Wiedeń udał się do
Izraela. Swoją działalność na rzecz pomocy Żydom z ZSRR w opuszczeniu kraju kontynuował przy wsparciu deputowanych Knesetu,
gdzie uznawany był za narodowego bohatera. Znakiem rozpoznawczym Kazakowa stał się biblijny werset Szalach et Ammi (hebr. „wypuść lud mój”), który stał się głównym hasłem w walce o prawo do
aliji 30.
W 1970 r. w ZSRR miała również miejsce „Operacja Ślub”
(hebr. Miwca Chatana), podczas której grupa refusenikim, którą
tworzyli m.in. Josef Mendelewicz, Edward Kuzniecow, Silva Zalmanson, Marek Dymszic, próbowała porwać samolot z lotniska nieopodal Leningradu, by nim udać się do Izraela. Sprawców ujęto i skazano na karę śmierci za zdradę, ale sprawa odbiła się szerokim
echem w środowisku międzynarodowym, co skutkowało złagodzeniem kary do 15 lat pozbawienia wolności31.
W latach 70., w epoce odwilży, bardziej otwarcie walczono
o powszechne prawo do aliji. W 1972 r. w Izraelu pojawiła się licząca
56 tys. osób grupa olim chadaszim (nowych emigrantów), Falę emigracji nazwano Alijat ha-Seruwnikim (hebr. lesarew – odmawiać; seruwnikim – Żydzi, którym odmówiono prawa do emigracji)32.
Ikoną refusenikim stał się późniejszy znany działacz polityczny,
założyciel partii Israel be-Alija, Anatolij (Natan) Szaranski33, wielokrotnie aresztowany za udział w demonstracjach antysowieckich
oraz za próby wyjazdu. W 1978 r. odbył się jego proces – został
oskarżony o szpiegostwo na rzecz USA – a wymierzoną początkowo
karę śmierci ostatecznie złagodzono do 13 lat gułagu. W lutym
1986 r. Szaranski został wymieniony na radzieckiego szpiega złapaOkreślenie Asire Cijon, odnoszące się do słów Jehudy Haleviego: „Syjonie, czy nie
zapytasz o swoich więźniów”, używane było w kontekście politycznym dla określenie
refusenikim już w latach 40. i 50. XX w. Wielu spośród nich osadzono w więzieniach,
torturowano, doprowadzono do śmierci. Asire Cijon to więźniowie sumienia i bojownicy
o prawa człowieka. Ostatnich uwolniono w latach 80., tuż przed rozpadem sowieckiego
imperium. Cyt. za: Ibidem, s. 199–200.
30 Ibidem, s. 198–199.
31 Ibidem, s. 199.
32 Ibidem, s. 200.
33 Bohater książki M. Gilberta, Shcharansky. Hero of our Time, New York 1986.
29
Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu
161
red. naukowa Malina Kaszuba, Mirosław Minkina
162
nego w USA i ostatecznie wyemigrował do Izraela. Postacią powszechnie kojarzoną z walką radzieckich olim o prawo do emigracji
stał się również wypuszczony na wolność w 1979 r. w ramach wymiany więźniów Edwarda Kuzniecow34.
Jesienią 1985 r. przyleciał do ZSRR przewodniczący Światowego Kongresu Żydów Edgar Bronfman. Jego przyjazd stanowił polityczny fenomen po latach zerwanych stosunków dyplomatycznych.
Głos Bronfmana, w imieniu premiera Izraela Szimona Peresa, miał
stanowić przełom w kwestii masowej emigracji Żydów z ZSRR do
Izraela. Wtedy szacowano realność powodzenia przyszłej operacji
„Most”. W roku 1988 Icchak Szamir otrzymał raport służb wywiadowczych potwierdzający obawy zagrożenia bezpieczeństwa liczącej
ok. 2 mln mniejszości żydowskiej zwłaszcza ze strony powracającego
islamu35. Żydom w rozpadającym się ZSRR zagrażał nie tylko islam,
ale i odradzający się nacjonalizm rosyjski. Presowiecki antysemityzm i późniejszy antysemityzm Białej Rosji mógł o sobie przypomnieć.
W połowie 1990 r. Żydzi z upadającego ZSRR udawali się do
Izraela przed Dworzec Gdański w Warszawie. Dworzec ten miał dla
polskich Żydów szczególną symbolikę: po upadku getta warszawskiego na terenie stacji towarowej znajdował się Umschlagplatz,
skąd odjeżdżały transporty do obozów zagłady. W latach 1968–1972
z tego miejsca wyjechało kilkanaście tysięcy polskich Żydów i ich
nieżydowskich małżonków, z biletem w jedną stronę 36.
Operacja „Most” była jedną z największych operacji przeprowadzonych we współpracy izraelskich i polskich służb specjalnych,
podczas której przerzucono ok. 50 tys. rosyjskich Żydów do Izraela.
Według danych szacunkowych w rekordowym roku 1990 wyemigrowało z Rosji ok. 230 tys. Żydów, z tego większość do Izraela37.
O. Almog, op. cit., s. 201.
A. Górski, O jeden most... bliżej, [w:] Pięść Dawida. Tajne służby Izraela, Kraków
2015, s. 79. Rosyjscy/radzieccy Żydzi mieli dotrzeć do Izraela samolotami, co było
związane z potencjalnym zagrożeniem ze strony islamskich terrorystów, którzy mieli
kontakt ze służbami sowieckimi. W tym celu wybrano kraj tranzytowy – Polskę, gdzie
mogły w miarę bezpiecznie lądować i startować izraelskie jumbo jety. Zob. też
A. Fedorowicz, Most. Tajna operacja Mossadu w Polsce, „Focus” 2013, nr 3.
36 J. Eisler, Marzec 1968. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 1991; idem,
Polski rok 1968, Warszawa 2006; zob. też H. Dasko, Dworzec Gdański. Historia
niedokończona, Kraków 2008.
37 Cyt. za: A. Polonsky, op. cit., s. 604–605.
34
35
Renata Tarasiuk
Polska – Rosja. Polityka bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej…
Po upadku komunizmu w Europie Wschodniej otworzył się
nowy rozdział w historii Żydów, którzy znaleźli się w nowej sytuacji
politycznej, jak również nowy rozdział w historii rosyjskiej emigracji
do Izraela. Dziś określenia wspólnota rosyjska w Izraelu używa się
często w odniesieniu do tych (Rosjan i innych obywateli byłego
ZSRR), którzy przybyli ze wschodnich terenów Europy po 1989 r.
w wyniku przesilenia politycznego i przemian gospodarczych. Decyzje o wyjeździe podejmowano z różnych przyczyn, m.in. ekonomicznych, obietnica lepszego życia za granicą mogła być atrakcyjna dla
wielu rosyjskich Żydów. Decyzje te były również dyktowane poczuciem niestabilności politycznej i braku bezpieczeństwa związanego
z kształtowaniem nowego ładu politycznego.
Przybycie tak ogromnej rzeszy ludzi w tak krótkim czasie zrodziło konflikt między emigrantami a Sefardyjczykami, którzy zaczęli
obawiać się zepchnięcia na margines. Napływ imigrantów z byłego
ZSRR doprowadził do wzrostu konkurencji na rynku pracy, zwłaszcza w sektorach niewymagających wykształcenia, gdyż dla doskonale wykształconych i wysoko wykwalifikowanych Rosjan często nie
było szans na pracę w zawodzie.
Po roku 1991 z Rosji wyjeżdżało pokolenie tzw. szestidiesiatników, zwanych inaczej pokoleniem XX Zjazdu, lub czwartym pokoleniem, ludzi, którzy w latach 60. próbowali budować swe kariery
w ZSRR, intelektualistów i ludzi kultury38. Mówi się o tej trzeciej fali
emigracji rosyjskiej jako o wychodźstwie żydowskim. Wśród tych,
którzy wyjechali znaleźli się znakomici ludzie pióra: Dina Rubina,
Grigorij Kanowicz, Siergiej Dowłatow, Wasilij Aksionow, Zinowij Zinik, Igor Guberman. U intelektualistów, obok ekonomicznych motywacji, obecna jest również potrzeba odnalezienia prawdziwej wolności (politycznej, niezbędnej dla wolnej pracy twórczej) oraz powrotu do korzeni.
U schyłku lat 90. granice Państwa Izrael przekroczyło ponad
milion obywateli byłego ZSRR.
Żydzi z ZSRR różnie reagowali na procesy asymilacyjne, tym
bardziej że często spotykali się z nieżyczliwym przyjęciem. Dlatego
istotne było dla nich budowanie bezpieczeństwa więzi społecznych,
co wyrażało się w tworzeniu własnych partii politycznych, reprezentujących interesy mniejszości oraz mediów.
A. Wołodźko-Butkiewicz, Mit pokoleniowy w autobiografiach „szestidiesatników”, http:
// pisarze. pl/ eseje/5671-alicja-wolodzko-butkiewicz-mit-pokoleniowy -w-autobiografiachszestidiesiatnikow.html [dostęp: 8.01.2016].
38
Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu
163
red. naukowa Malina Kaszuba, Mirosław Minkina
„Prawo żydowskie” a emigranci
164
Regulacje konstytucyjne oraz ustawodawstwo zwykłe określa
Izrael jako „państwo żydowskie” z formułą otwartości dla wszystkich
emigrantów39. Ogólne zasady przynależności do narodu żydowskiego
zostały określone w ustawie o prawie powrotu z 5 lipca 1950 r., której początkowy zapis, iż „każdy Żyd ma prawo do powrotu i osiedlenia się na terytorium Izraela”, w 1970 r. został zastąpiony literą
prawa halachicznego: „Żydem jest osoba, która urodziła się z matki
Żydówki lub przyjęła judaizm i nie wyznaje innej religii”40. Rozbieżność obu zapisów sprawia, że wielu ortodoksów i ultraortodoksów
odmawia uznania rosyjskich emigrantów za obywateli Państwa Izrael. Po 1990 r. ortodoksyjni Żydzi chcieli zakwestionować żydowskość
wielu Rosjan, zwłaszcza z mieszanych małżeństw, ze względu na
kryterium religijne, gdyż go nie spełniali. W świetle Halachy nie są
Żydami, więc nie mogą być żydowskimi obywatelami państwa. Podawanie w wątpliwość żydowskości i brak akceptacji spowodowały u
Rosjan reakcję zwrotną w postaci kształtowania silnych wspólnotowych więzi. Przybycie Rosjan do Izraela w latach 90. wzbudziło także
obawy Sefardyjczyków o ponowne zepchnięcie ich na margines. Olim
stali się pretekstem do odnowienia konfliktu między Aszkenazyjczykami i Sefardyjczykami41. Nastroje te w dużej mierze były kreowane
przez media. Na przykład w połowie lutego 1990 r. artykuł redakcyjny w „The Jerusalem Post” informował, iż w ciągu roku Agencja
Żydowska spodziewa się około 75 tys. imigrantów, w tym ok. 50 tys.
z ZSRR. W związku z tym, informowano dalej, exodus Żydów z ZSRR
Zob. S. Bożyk, System konstytucyjny Izraela, Warszawa 2002, s. 28. W formule „państwo
żydowskie” należy uwzględnić aspekty etniczne i religijne. Żydzi wyznający judaizm znaleźli się
na uprzywilejowanej pozycji, a państwo uznaje moc obowiązujących norm religijnych.
Jednocześnie państwo Izrael zapewnia pełną równość praw społecznych i politycznych
wszystkim mieszkańcom, bez względu na rasę, religię i płeć oraz gwarantuje wolność religii,
sumienia, systemu kształcenia oraz kultury. Zasady te zostały spisane w Deklaracji
Niepodległości z 1948 r. W praktyce współczesnej nie mają one jednak mocy nadrzędnej nad
ustawami i innymi aktami prawnymi, co sprawia, że orzeczenia sądów w sprawach dotyczących
ochrony podstawowych praw i wolności nie rozstrzygają sporów w oparciu o Deklarację i nie
konfrontują zgodności tych aktów prawnych z Deklaracją (Ibidem, s. 33).
40 Ibidem, s. 28–29.
41 Sami sefardyjscy Żydzi też się dzielą na północnoafrykańskich Marawitów,
jemeńskich Teimaitów czy indyjskich Bene Izrael. Istotnie, Aszkenazyjczycy dominują
w izraelskich elitach władzy, natomiast Sefardyjczycy stanowią grupę ekonomicznie
i politycznie słabszą w Izraelu. Żydzi orientalni mają swoją reprezentację polityczną
w postaci partii Szomrej Tora Sfaradijim (Szas), czyli Sefardyjscy Strażnicy Tory. Partia
powstała w 1984 r. w wyniku rozłamu w religijnej partii Agudat Israel.
39
Renata Tarasiuk
Polska – Rosja. Polityka bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej…
należy traktować jako najbardziej nieoczekiwane spośród wydarzeń
od czasu zakończenia II wojny światowej. Olim z ZSRR, których liczba w kolejnych latach może wzrastać, mogą przekształcić Izrael
i zmienić jego przyszłość42. Te częściowo samospełniające się przepowiednie, iż po napływie sowieckich olim Izrael już nie będzie taki
sam, dawały możliwość różnych nadinterpretacji i fałszywych obaw.
Od 5 lipca 1950 r. w Izraelu obowiązuje przyjęta przez Kneset
ustawa o powrocie, w świetle której „o wizę emigranta może ubiegać
się każdy Żyd, który wyrazi chęć osiedlenia się w Izraelu, o ile minister imigracji nie uzna, iż wnioskodawca działa przeciwko narodowi
żydowskiemu lub może zagrozić zdrowiu publicznemu lub bezpieczeństwu państwa”43. Ustawa objęła także olim, którzy przybyli do
Mandatu Brytyjskiego i w nowych warunkach politycznych, po proklamacji państwa, potrzebowali obywatelstwa. W 1952 r. ukonstytuowano Ustawę o obywatelstwie, ustalającą zasady naturalizacji
dla imigrantów niepodlegającym prawu powrotu44.
Kneset, nawiązujący tradycją do Wielkiego Zgromadzenia, czyli
naczelnej rady religijnej45, stanowi najwyższy organ przedstawicielski Państwa Izrael, działając na podstawie pierwszego aktu konstytucyjnego Izraela i ma decydujące znaczenie dla określenia modelu
i roli władzy wykonawczej.
Wkrótce po proklamacji państwa izraelska scena polityczna
zdominowana została przez demokratyczną lewicę syjonistyczną.
Partią najbardziej popularną była Mapai, czyli Partia Robotników
Ziemi Izraela, ciesząca się ogromnymi wpływami w kibucach i lewicujących związkach zawodowych, ale starała się pozyskiwać zwolenników także w innych niż lewicowe środowiskach. Wywodziła się
z tradycji Europy Środkowej, dlatego w sposób naturalny jej elektorat mógł lokować się w imigrantach z tej części Europy. Partia głosiła program socjalistyczny, ale nie podjęła się budowania socjalizmu
na wzór sowiecki, lecz nowoczesnego państwa narodowego. Walcząca z nią o wpływy, również lewicowa Mapam, czyli Zjednoczona Partia Robotnicza, powstała w styczniu 1948 r. ze zjednoczenia HaSzomerHaCair orac AhdutHaAwoda (dawniej Poalej Syjon). Asymilowała
ona marksizm w znacznie większym stopniu niż Mapam. W polityce
zagranicznej Mapam dążyła do ścisłej współpracy z ZSRR, zaś
Cyt. za: A. Chojnowski, J. Tomaszewski, op. cit., s. 349.
Ibidem, s. 119.
44 Ibidem, s. 120.
45 Nawiązuje do starożytnej nazwy Kneset-ha-gdola, czyli Wielkiego Zgromadzenia,
naczelnej rady religijnej w starożytnym państwie żydowskim od V do II w. p.n.e.
42
43
Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu
165
red. naukowa Malina Kaszuba, Mirosław Minkina
166
w wewnętrznej – do budowania państwa na fundamencie sowieckiego marksizmu. Większość z jej zwolenników należała do kibuców.
Powodem rozłamu, który wkrótce nastąpił w partii, był stosunek do
ZSRR i jego polityki po 1948 r. Działacze AhdutHaAwoda odrzucili
wektor proradziecki, a jego zwolennikami pozostawali nadal dawni
członkowie HaSzomer HaCair 46.
Izraelska Partia Komunistyczna (Miflaga Komunistit Israel, Maki) łączyła komunistyczne siły żydowsko-arabskie i opowiadała się
za ścisłą ich współpracą, co było sprzeczne z kierunkiem narodowym w polityce Izraela oraz z pojmowaniem sprawy arabskiej, gdyż
Arabów wciąż postrzegano jako realne zagrożenie zarówno w polityce
wewnętrznej, jak i międzynarodowej. Po zmianie stanowiska ZSRR
wobec Izraela program tej partii w centrum umieścił antysyjonistyczną opozycję 47. Ten układ sił na izraelskiej scenie politycznej,
z dominującą rolą lewicy, utrzymywał się ponad 20 lat48. Ze względu
na stosunek do ZSRR partie te mogły być postrzegane jako spełniające kryteria kultury politycznej nowych olim.
Kiedy fala repatriantów z ZSRR przybyła do Izraela w latach
90., partie polityczne poszukiwały w nich swego potencjalnego elektoratu. Jednak „nowi” Rosjanie w Izraelu artykułowali swoje aspiracje polityczne poprzez własne, rodzime partie, utworzone, by reprezentować głównie ich interesy.
Rosyjskojęzyczni przybysze wymagali solidnej „izraelskiej”
edukacji w zakresie języka, nowych kodów kulturowych, a także
kultury politycznej, bez względu na to, czy olim podejmowali decyzję
o wyjeździe w poszukiwaniu wolności, czy z pobudek ekonomicznych. Dużą rolę w zakresie kształtowania nowej kultury odegrała
Agencja Żydowska, która nie tylko często pokrywała koszty podróży,
ale fundowała też wstępne warunki umożliwiające poznanie języka
oraz utrzymanie w pierwszym okresie pobytu. Stopniowo nowym
olim przestały wystarczać oferowane im warunki i chcieli realizować
własne ambicje. Byli gotowi na podjęcie ryzyka w nieznanych dotąd
realiach, gdyż kraj komunistyczny zapewniał bezpieczeństwo społeczne na poziomie podstawowym, zaś kraj o odmiennym profilu politycznym i gospodarczym nie dawał takiej gwarancji. To było novum
dla opuszczających ZSRR olim. Nieufność do poziomu radzieckich
Cyt. za: A. Chojnowski, J. Tomaszewski, op. cit., s. 122.
Ibidem, s. 122.
48 Ibidem, s. 114.
46
47
Renata Tarasiuk
Polska – Rosja. Polityka bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej…
uczelni sprawiała jednak, że imigranci nie otrzymywali pracy adekwatnej do wykształcenia49.
Pośród wyborów politycznych olim z lat 90., po latach radzieckich doświadczeń, niewielkie szanse miała lewicowość. Co prawda
w wyborach 1992 r. jeszcze wspierali Partię Pracy, która głosiła
obietnice poprawy ich losu. Innym faworytem „Rosjan” był blok lewicowo-liberalny Merec, którego nadrzędne lewicowe hasła: obrona
praw człowieka i walka z „dyktatem religii”, trafiały do tych, którzy
swoje życie w Izraelu chcieli realizować poza systemem praw Halachy. Kierowanie się ku prawicy, a nawet ku radykalnym ortodoksom
można traktować jako swoiste polityczne odreagowanie. Z tych samych względów odrzucali też propozycję organizowania sobie życia
w kibucach. Powrót do tradycyjnego judaizmu był reakcją na lata
przymusowego ideologicznego ateizmu ZSRR. Dla wielu olim macierzystą religią było jednak prawosławie i chcieli oni pozostać w tym
kręgu kulturowym również w Izraelu50.
„Rosyjskość” w systemie politycznym Izraela
Prawo wyborcze gwarantowane jest wszystkim obywatelom
Izraela na mocy Ustawy zasadniczej o Knesecie. Czynne prawo wyborcze przysługuje wszystkim obywatelom Izraela po ukończeniu 18
roku życia, a bierne prawo wyborcze tym, którzy w dniu wyborów
mają ukończone 21 lat 51. Dotyczy to wszystkich obywateli, bez
Ibidem, s. 350–351.
Prawosławie należy do jednej z czterech, obok katolików, protestantów i kościołów
wschodu, wspólnot chrześcijańskich w Izraelu. Prawosławny Patriarchat Jerozolimy
sięga historycznie do czasów soboru chalcedońskiego w 451 r., kiedy sobór wyniósł
biskupa Jerozolimy do godności patriarchy. Współczesna tradycja prawosławia
w Izraelu wiąże się z Rosyjską Misją Prawosławną, założoną w Jerozolimie w roku
1858. Rosyjscy chrześcijanie odwiedzali ziemię Świętą znacznie wcześniej, już w XI w.,
w kilka lat po nawróceniu Kijowa. Po proklamacji Państwa Izrael tytuł własności do
mienia kościoła rosyjskiego należał do Rosyjskiej Misji Prawosławnej (patriarchat
Moskwy). Misja prowadzona jest przez archimandrytę przy współpracy zakonników
i zakonnic. Dziś Prawosławny Patriarchat Jerozolimy liczy ponad 100 tys. wyznawców,
nie tylko w Izraelu, ale też w Jordanii i niektórych krajach afrykańskich. Źródło:
http:// www. cerkiew. pl/index.php?id=194 [dostęp: 8.01.2016].
51 S. Bożyk, op. cit., s. 34. Wybory parlamentarne przeprowadzane są w oparciu
o cztery zasady: powszechności, równości, bezpośredniości oraz tajności głosowania.
Zostały one określone w art. 4 Ustawy zasadniczej o Knesecie. Szczegółowe zasady
organizacji wyborów zawiera ustawa o wyborach do Knesetu z 1969 r. oraz dwa inne
akty wyborcze: Ustawa o zasadach stwierdzania ważności wyborów oraz Ustawa
o zasadach finansowania wyborów do Knesetu i władz lokalnych.
49
50
Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu
167
red. naukowa Malina Kaszuba, Mirosław Minkina
168
względu na etniczność i wyznanie. Wszystkim obywatelom przysługuje również prawo do aktywnego udziału w życiu politycznym,
poprzez organizowanie partii i ich aktywne ambicje do zaistnienia na
scenie politycznej.
Partie polityczne będące dziś w Knesecie reprezentują różne
opcje ideologiczne. Podział T. Goodlanda z lat 50., uwzględniający 5
ideologicznych bloków w oparciu o kryteria: polityka ekonomiczna,
polityka „arabska”, Tora, stosunek do ZSRR, syjonizm52, w dużej
mierze można uznać za aktualny, jedynie stosunek do ZSRR zastąpić można polityką wobec rosyjskojęzycznych olim.
Współczesny system partyjny Państwa Izrael został ukształtowany jeszcze przed ogłoszeniem Deklaracji Niepodległości. Partie
polityczne w Izraelu uważane są za główny podmiot w sferze kreowania polityki państwa. Izrael stanowi Parteienstaat par excellence53. Partie polityczne ustanowiły fundament i nadały kształt państwowości, gdyż wyrosły na gruncie oczekiwań społeczności przedpaństwowej co do kształtu i kierunku polityki późniejszego państwa.
Dzisiejszy system partyjny Izraela świadczy o jego bezpośredniej
więzi z przeszłością54. Partie polityczne zajmują w Izraelu nie tylko
uprzywilejowaną pozycję, zbliżoną do tej w państwach z systemem
monopartyjnym, ale też działają na rzecz swoich członków w ramach
zapewniania opieki medycznej, dostępu do kultury, odpowiednich
warunków mieszkaniowych, pomagają rozwiązywać różne codzienne
problemy55.
Znajomość tych realiów, jak również rzeczywiste potrzeby społeczne sprawiły, że repatrianci z byłego ZSRR odczuwali potrzebę
aktywnego włączania się w życie polityczne. Początek dla tej aktywności wyznaczało Forum Syjonistyczne – „rosyjska” organizacja społeczna, dzięki której repatrianci mogli liczyć na pomoc materialną,
psychologiczne wsparcie i porady prawne, ponadto wsparła ona realizację wielu projektów kulturalnych. Na czele organizacji stanął
były dysydent – Natan Szaranski. Na początku 1996 r. zrealizował
on swoje ambitniejsze plany polityczne, doprowadzając do utworzenia partii Israel be-Alija, która w krótkim czasie połączyła 30 tys.
osób i mogła rywalizować o miejsce na scenie politycznej. Miała ona
T. Goodland, A Mathematical Presentation of Israel’s Political Parties, „British Journal of Sociology” 1957, nr 8, s. 263–266. Cyt. za: G. S. Mahler, Kneset. Parlament w systemie politycznym
Izraela, Warszawa 1996, s. 36.
53 G.S. Mahler, Kneset. Parlament w systemie politycznym Izraela, Warszawa 1996, s. 23.
54 Ibidem.
55 Ibidem, s. 24.
52
Renata Tarasiuk
Polska – Rosja. Polityka bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej…
reprezentować interesy imigrantów z krajów byłego ZSRR. W popularności tej partii można upatrywać klęski integracji społeczności
rosyjskiej i izraelskiej. Porażkę tę potwierdzał gwałtowny rozwój prasy w języku rosyjskim oraz upowszechnienie urządzeń do odbioru
rosyjskich programów tele-wizji satelitarnej – wszystko to odzwierciedlało bieżący stan potrzeb emigrantów. Postać Szaranskiego jest
owiana legendą. Rosjanie widzieli w nim agenta CIA lub Mossadu,
a Żydzi z Rosji byłego agenta NKWD. W Izraelu przez lata pełnił
funkcję ministra i prze-wodniczącego organizacji emigracyjnej
Sochnut56. Partia Sza-ranskiego głosiła postulat opiekuńczości
i pomocniczości wobec repatriantów, co zapewniło jej popularność.
Jednak wzrost jej popularności nie był wprost proporcjonalny do
liczby napływających olim. Kiedy w 2003 r. w wyborach do Knesetu
partia otrzymała zaledwie 2 mandaty, połączyła się z Likudem. Jednak sam Szaranski, „były otkaznik i dziecko sowieckiego ruchu dysydenckiego”, był większym zwolennikiem reform, niż przewidywał
to program Likudu57.
Konkurencyjna partia „rosyjska”, Israel Beitenu (Nasz Dom
Izrael), której twórcą i liderem jest Avigdor Lieberman, ma zdecydowanie prawicowy charakter. Lieberman rekrutuje się spośród
członków Likudu, prawicowej partii (Konsolidacja) Benjamina Netanjahu, działającej na izraelskiej scenie politycznej od 1973 r. Partia Liebermana ma charakter wodzowski, świecki i prawicowy. Jednym z naczelnych haseł, biorących udział w kreowaniu jej popularności jest transfer arabskiej społeczności poza granice Izraela58.
W latach 2009–2014 Lieberman pełnił zaszczytną funkcję szefa dyplomacji, jednak w związku z kontrowersyjnymi wypowiedziami
E. Etler, Hebrajski bukwami pisany, „Tygodnik Przegląd”, 24 lipca 2005, http://www.
tygodnikprzeglad.pl/hebrajski-bukwami-pisany/ [dostęp: 8.01.2016]. Sochnut (Agencja
Żydowska) utworzono w 1922 r., celem było wsparcie jiszuwu w osiedlaniu się w Palestynie oraz
reprezentowanie interesów społeczności żydowskiej przed brytyjską władzą mandatową.
W 1929 r. na XVI Kongresie Syjonistycznym w Zurychu przekształcono ją w ciało przedstawicielskie z siedzibą w Jerozolimie. Agencja zarządzała pieniędzmi gromadzonymi przez
Żydów poprzez Fundusz Narodowy (Keren Kajemet le-Israel). Jej celem było również utworzenie
jednolitego systemu oświaty oraz służby zdrowia. R. Balke, Izrael, Warszawa 2005, s. 49.
57 C. Schindler, Współczesna historia Izraela, Warszawa 2011, s. 315.
58 A. Grabski, Lewica przeciwko Izraelowi. Studia o żydowskim lewicowym antysyjonizmie, Warszawa 2008, s. 187.
56
Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu
169
red. naukowa Malina Kaszuba, Mirosław Minkina
170
w kwestii „sprawy palestyńskiej” spotkał się ze zdecy-dowaną dezaprobatą ze strony elit intelektualnych Izraela59.
Biorąc pod uwagę doświadczenia z aliją rosyjską lat 70., można było widzieć w repatriantach potencjalnych nowych wyborców
Likudu. Liderzy partii byli przekonani, że „mają Rosjan w kieszeni”60. Alija lat 70. odczuwała silne przywiązanie do tradycji
i kultury żydowskiej, po latach jej radykalnego zakazania w ZSRR,
i łatwo asymilowała syjonizm, który wpisywał się w ich potrzeby.
Opierała się również na doświadczeniu refusenikim, które wpłynęło
na jej profil tożsamościowy i wybory polityczne. Alija lat 90. miała
zdecydowanie bardziej wolnościowy charakter i odbywała się w innych warunkach geopolitycznych. To wpłynęło na zmianę politycznych preferencji nowych olim.
Pośród miliona nowych olim znaleźli się zarówno ci, którzy pragnęli wolności, odkrywania korzeni i lepszych warunków ekonomicznych, jak i gangsterzy, dla których atrakcyjny był brak umów
o ekstradycji z większością państw i którzy chcieli na Bliskim
Wschodzie budować nowe strefy wpływów. Rosyjska mafia w Izraelu
jest już dziś elementem dynamicznie rozwijającej się legendy o nowych olim. Fakt, że już od pierwszych lat w Izraelu „rosyjska” alija
podjęła próby zorganizowania się, zasadniczo odróżnia ją od aliji lat
70., która była w stanie akceptować wszystkie przejściowe trudności
i swój syjonistyczny zapał przekuwała w pracę na rzecz państwa.
Stopniowo też cele polityczne obu „rosyjskich” partii traciły na
aktualności i sprawy repatriantów, którzy przestawali być repatriantami, stając się pełnoprawnymi obywatelami Państwa Izrael,
zostały zastąpione przez klasyczne rozgrywki polityczne. Ewolucja
„rosyjskich” partii politycznych dowiodła, że ich dawny elektorat
chce zajmować się problemami ogólnoizraelskimi. Przykładem tych
zmian jest też przeprowadzona w 1998 r. „rosyjska municypalna
rewolucja”, kiedy podczas wyborów do rad miejskich w miastach,
gdzie było dużo Rosjan, nowi repatrianci przedstawili swoje listy
i osiągnęli sukces wyborczy. Analogiczna sytuacja utrwaliła się
w 2003 r., co świadczy o dużym zaangażowaniu w sprawy społeczne
i administracyjne społeczności lokalnej 61. Ranga tych zmian jest
ważna ze względu na bezpieczeństwo wewnętrzne Izraela, którego
Chodzi o sugestie topienia więźniów palestyńskich w Morzu Martwym, czy
przekonanie o konieczności ataku rakietowego na Egipt. Cyt. za: A. Bryc, Izrael 2020.
Skazany na potęgę?, Warszawa 2014, s. 23.
60 J. Szaus, „Rosyjska” polityka w państwie żydowskim, „Midrasz” 2006, nr 115.
61 Ibidem.
59
Renata Tarasiuk
Polska – Rosja. Polityka bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej…
nie należy burzyć, dzieląc społeczeństwo na poszczególne „kategorie
wspólnotowe” .
Podsumowanie
Fala emigracji Rosjan do Izraela zaczęła słabnąć dopiero około
1994 r. Wzrosło też zainteresowanie emigracją do Federacji Rosyjskiej Żydów z byłych sowieckich republik, zwłaszcza z Azji
Środkowej, gdzie obawiano się lokalnych nacjonalizmów62.
Pomimo tak wielkiej fali wyjazdów, pozostały w Federacji
Rosyjskiej duże skupiska żydowskiej społeczności, skoncentrowane
dziś głównie w Moskwie i Sankt Petersburgu, inne duże społeczności
zamieszkują Obwód Stawropolski, Samarski, Kazanski, Nowosibirski, Niżnonowogrodzki, a także Kraj Krasnodarski63.
Sytuacja administracyjna Żydów w Rosji zdecydowanie zmieniła się w nowej sytuacji politycznej, która na fali demokratyzacji
społeczeństwa gwarantowanej konstytucyjnie umożliwiła tworzenie
niezależnych żydowskich organizacji, co zachęcało społeczność do
organizowania się i zrzeszania oraz odbudowywania więzi społecznych zerwanych w czasach ZSRR.
Aspiracje polityczne rosyjskich emigrantów w Izraelu zmieniały
się w poszczególnych latach. Dziś młode pokolenie Rosjan w Izraelu
stopniowo coraz bardziej zaczyna się utożsamiać z kulturą izraelską,
mniej z rosyjską, niekiedy zupełnie zanika potrzeba podtrzymywania
rosyjskości. Osłabianie elementu „rosyjskości” widać na przykładzie
popytu na rosyjskojęzyczne media. Już w 2006 r. w badaniu telefonicznym przeprowadzonym przez Instytut Brandmana ds. Rynku
okazało się, że 37% czyta prasę wyłącznie po rosyjsku. Skończyło się
zapotrzebowanie na prasę w tym języku, kanały tematyczne oraz
stacje radiowe. Jest ono wprost proporcjonalne do coraz niższego
wieku imigrantów, u których wzrasta popyt na media izraelskie
w języku hebrajskim64. Kultura zapoczątkowana przez rosyjską aliję
powoli staje się częścią historii, a dla Rosjan-Izraelczyków, którzy od
10–15 lat mieszkają w kraju, ważne jest, by rząd zajmował się nie
absorpcją, lecz poprawą warunków ekonomicznych, stworzeniem
nowych miejsc pracy, poprawą bezpieczeństwa socjalnego, doskonaleniem systemu edukacji. A na tym przede wszystkim wygrywają
rosyjskojęzyczni Izraelczycy – dobrze wykształceni i przygotowani
zawodowo.
A. Polonsky, op. cit., s. 606.
Ibidem, s. 610.
64 Cyt. za: O. Almog, op. cit., s. 251–252.
62
63
Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu
171
red. naukowa Malina Kaszuba, Mirosław Minkina
Bibliografia
Opracowania
172
Almog O., Wielokulturowy Izrael, Warszawa 2011.
Bożyk S., System konstytucyjny Izraela, Warszawa 2002.
Bryc A., Izrael 2020. Skazany na potęgę?, Warszawa 2014.
Chojnowski A., Tomaszewski J., Izrael, Warszawa 2001.
Dasko H., Dworzec Gdański. Historia niedokończona, Kraków 2008.
Eisler J., Marzec 1968. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa
1991.
Eisler J., Polski rok 1968, Warszawa 2006.
Gilbert M., Shcharansky. Hero of our Time, New York 1986.
Górski A., Pięść Dawida. Tajne służby Izraela, Kraków 2015.
Lustiger A., Czerwona Księga. Stalin i Żydzi. Tragiczna historia
Żydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego i radzieckich
Żydów, Warszawa 2004.
Mahler G.S., Kneset. Parlament w systemie politycznym Izraela,
Warszawa 1996.
Midlarsky M., Ludobójstwo w XX wieku, Warszawa 2010.
Patek A., Birobidżan. Sowiecka Ziemia Obiecana? Żydowski Obwód
Autonomiczny w ZSRR, Kraków 1997.
Polonsky A., Dzieje Żydów w Polsce i w Rosji, Warszawa 2014.
Schindler C., Współczesna historia Izraela, Warszawa 2011.
Snyder T., Skrwawione ziemie. Holokaust jako ostrzeżenie, Kraków
2015.
Stelmach A., Budowa podstaw systemu politycznego współczesnej
Rosji, „Środkowoeuropejskie Studia Polityczne” 2004, nr 2.
Tarasiuk R., Rewolucyjny socjalizm agrarny w ideologii ruchu
kibucowego przed proklamacją Państwa Izrael, [w:] A.
Indraszczyk, A. Wielomski (red.), Oblicza ruchów chłopskich
i agrarnych, Warszawa 2013.
Czasopisma
Estraikh G., Soviet Yiddish. Language Planning and Linguistic, „Language in Society” 2001, t. 30, nr 1.
Fedorowicz A., Most. Tajna operacja Mossadu w Polsce, „Focus”
2013, nr 3.
Goodland T., A Mathematical Presentation of Israel’s Political Parties,
„British Journal of Sociology” 1957, nr 8.
Renata Tarasiuk
Polska – Rosja. Polityka bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej…
Szaus J., „Rosyjska” polityka w państwie żydowskim, „Midrasz”
2006, nr 115.
Etler E., Hebrajski bukwami pisany, „Tygodnik Przegląd”, 24 lipca
2005,
http://www.tygodnikprzeglad.pl/hebrajski-bukwamipisany.
Źródła internetowe
Grabski A., Lewica przeciwko Izraelowi. Studia o żydowskim
lewicowym antysyjonizmie, Warszawa 2008, http:// www.
cerkiew.pl/index.php?id=194.
Goffman C., Rossijsko-izrailskie otnoszenija w posliednije
diesiatilietije, [w:] A. D. Epsztejn, A. W. Fiedorczenko (red.),
Obszcziestwo i politika sowriemiennogo Izrailja, Moskwa 2002.
Levenberg S., From Czar to Glasnost. Yiddish in the Soviet Union. The
6-th Annual Avrom-Nokhem Stencl Lecture in Yiddish Studies
delivered before The 7-th Annual Oxform Summer Programme
in Yiddish Language and Literature on 15 August 1988,
http://www.ochjs.ac.uk/wp-content/ uploads/ 2011/09 /6thStencl-Lecture-From-Czar-to-Glasnost-Yiddish- in-the- SovietUnion.pdf.
Pinkus B., The Jews on the Soviet Union, https:// books. google.
pl/books?id=52Ew77pZsNUC&pg=PA71&lpg=PA71&dq=abrah
am+bragin&source=bl&ots=5ccQkhp_cd&sig=Vq9vNC4eiatIgJ
85N0fTtfbZ8p4&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwiwgcbnyo7OAhUC
ORQKHabZAAMQ6AEILjAH#v=onepage&q=abraham%20bragi
n&f=false.
Wołodźko-Butkiewicz W., Mit pokoleniowy w autobiografiach „szestidie-satników”, http:// pisarze. pl/ eseje/5671-alicja-wolodzkobutkiewicz- mit- pokoleniowy -w -autobiografiach-szesti diesiatnikow.html.
http://pisaszestidiesiatnikow.html http:// pisarze. pl/ esej poko
leniowy -w- autobszestidiesiatnikow. html.
Aspiracje polityczne społeczności rosyjskiej w Izraelu
173

Podobne dokumenty