Równość płci. Kobiety na Lubelszczyźnie

Komentarze

Transkrypt

Równość płci. Kobiety na Lubelszczyźnie
Ekspertyza naukowa
Równość płci. Kobiety na Lubelszczyźnie
Dr Dominika Polkowska
Lublin, 19.12.2011
Strona 1 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
I. Wstęp. Definicje
Analizując zagadnienie równości i nierówności płci należy wyjść od podstawowego
podziału - na sferę prywatną i sferę publiczną. Ta pierwsza związana jest zazwyczaj z rodziną.
Natomiast sfera publiczna obejmuje działania, których konsekwencje wykraczają poza sferę
prywatną. Koncentrują się one na pracy zawodowej i działalności publicznej. Sfera publiczna
i sfera prywatna przez setki lat funkcjonowały niezależnie od siebie. Pierwsza z nich była
wyłącznie domeną mężczyzn, a druga skupiała głównie kobiety. Podział ról był bardzo
wyraźny. W praktyce oznaczało to wykluczenie kobiet ze spraw związanych z życiem
publicznym, a z kolei mężczyźni nie angażowali się w obowiązki domowe. Zasadę tę
utrwalały zróżnicowane wzorce wychowawcze stosowane w rodzinie: inne wobec chłopców,
a inne wobec dziewczynek. Relacje między tymi sferami określane są mianem „kontraktu
płci”, zdefiniowano go jako „zespół jawnych i ukrytych zasad, które w danym społeczeństwie
określają relacje między płciami, przypisują kobietom i mężczyznom inny zakres pracy,
obowiązków i powinności, określając jednocześnie ich wartość i prestiż z nimi związany.
Elementem społecznego kontraktu płci jest odmienna socjalizacja dziewcząt i chłopców,
mająca na celu wdrożenie ich do właściwego pełnienia społecznych ról płci” 1.
Anna Żarnowska wyróżniła cztery grupy czynników, które wpływały na wzajemne
relacje między sferą publiczną i prywatną w większości społeczeństw europejskich. Były to:
1.
Historyczne państwowo-ustrojowe determinanty kształtowania się społeczeństwa
obywatelskiego: zakres praw cywilnych i obywatelskich mężczyzn i kobiet, możliwości
rozwoju instytucji demokratycznych i życia publicznego, polityka oświatowa państwa.
2.
Poziom zamożności społeczeństwa.
3.
Oddziaływujące na kulturę polityczną społeczeństwa tradycje kulturowe, siła, względnie
słabość tradycji patriarchalnej, tempo demokratyzacji społeczeństwa w życiu
codziennym.
4.
Rola zorganizowanego ruchu kobiet, ruchu feministycznego, próby organizowania
niezależnej kobiecej opinii publicznej i ich wpływ na kształt kultury politycznej 2.
J. Tomaszewska, Dyskryminacja ze względu na płeć, w: Dyskryminacja ze względu na płeć i jej
przeciwdziałanie, Publikacja Pełnomocnika Rządu do Spraw Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn, Warszawa
2004.
2
A. Żarnowska, Prywatna sfera życia rodzinnego i zewnętrzny świat życia publicznego – bariery i przenikanie
(przełom XIX i XX wieku), w: Kobieta i świat polityki. Polska na tle porównawczym w XIX i w początkach XX
1
Strona 2 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Przemiany społeczne, gospodarcze i polityczne, które zostały zapoczątkowane w XIX
wieku znacząco zmieniły dotychczasowe miejsce kobiet w strukturze społecznej. Wejście
kobiet do sfery publicznej pozwoliło im na realizację nieosiągalnych dotąd planów oraz
uświadomiło, jak wiele możliwości leży w dziedzinach dotychczas dla nich niedostępnych. W
tej sytuacji powrót do świata obowiązków domowych przestał być atrakcyjny. Równocześnie
nastąpił wzrost świadomości wśród kobiet. Przyczyniły się do tego w szczególności:
uzyskanie prawa do edukacji na poziomie wyższym, zdobycie praw wyborczych i wreszcie
wejście na rynek pracy.
Analizując zjawisko równości płci należy wyjaśnić podstawowe pojęcia, które się z
nim wiążą: dyskryminacja ze względu na płeć, gender i stereotypy płci.
Dyskryminacja ze względu na płeć to nierówne traktowanie kobiet lub mężczyzn ze
względu na ich przynależność do danej płci, które nie jest uzasadnione obiektywnymi
przyczynami3. Dyskryminacja ze względu na płeć oznacza więc wszelkie zróżnicowanie,
wyłączenie lub ograniczenie stosowane ze względu na płeć, które powoduje lub ma na celu
uszczuplenie albo uniemożliwienie jednej z płci przyznania bądź korzystania na równi z
drugą płcią z praw człowieka oraz podstawowych wolności w dziedzinach życia
politycznego,
gospodarczego,
społecznego,
kulturalnego,
obywatelskiego
i
innych.
Dyskryminacją ze względu na płeć jest również molestowanie seksualne 4.
Z dyskryminacją ze względu na płeć mamy do czynienia zarówno wtedy, gdy dana
osoba jest gorzej traktowana, gdyż przynależy do określonej płci (dyskryminacja
bezpośrednia), jak i wtedy, gdy płeć nie jest oficjalnym kryterium nierówności – np.
wówczas, kiedy pozornie neutralne prawo, polityka czy praktyka dają negatywny efekt dla
osób należących do określonej płci (dyskryminacja pośrednia). Dyskryminacja ze względu na
płeć może przejawiać się w formie mechanizmów dyskryminujących kobiety lub mężczyzn
jako całe grupy oraz w formie dyskryminacji konkretnej osoby ze względu na jej płeć.
Gender (ang.) – płeć społeczno-kulturowa; jest zespołem cech, atrybutów, postaw, ról
społecznych, a także oczekiwań społecznych, związanych z faktem bycia kobietą lub
wieku, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Wydawnictwo DiG, Warszawa 1994, s. 5-28.
3
J. Tomaszewska, Dyskryminacja ze względu na płeć, op. cit., s. 3.
4
M. Branka, M. Rawłuszko, A. Siekiera, Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w projektach PO KL.
Poradnik, Warszawa, marzec 2009, s. 63.
Strona 3 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
mężczyzną (w sensie biologicznym, fizjologicznym). Płeć biologiczna (ang. sex) dotyczy
anatomicznych różnic między ciałem kobiety i ciałem mężczyzny, z którymi się rodzimy. Płeć
kulturowa kształtowana jest społecznie, „uczymy się” jej w procesie socjalizacji, edukacji,
wychowania. Płeć kulturowa zmienia się w czasie i przestrzeni 5.
Stereotypy płci – uogólnione przekonania na temat kobiet i mężczyzn, przyjmują
postać uproszczonych opisów „męskiego mężczyzny” i „kobiecej kobiety”. Odnoszą się na
przykład do tego, jakie cechy psychiczne są uważane za charakterystyczne dla kobiet, a jakie
dla mężczyzn, jakie rodzaje aktywności są przeznaczone dla reprezentantów/reprezentantek
poszczególnych płci (zarówno w życiu zawodowym, jak i prywatnym), jak zachowują się
mężczyźni, a jak kobiety. Znamienne dla stereotypów płci jest to, że cechy przypisywane
kobietom są zazwyczaj przeciwstawne tym, którymi opisuje się mężczyzn i odwrotnie, a same
stereotypy bardzo trudno ulegają zmianie 6.
II. Równość szans kobiet i mężczyzn
Równość szans kobiet i mężczyzn jest ważnym elementem szerszej kwestii równości
szans, której przestrzeganie stanowi jedną z podstawowych zasad Europejskiego Funduszu
Społecznego. Zgodnie z polityką UE, zasada równości szans kobiet i mężczyzn powinna być
realizowana poprzez jednoczesne stosowanie dwóch wspierających się podejść określonych
przez Komunikat Komisji Europejskiej 7.
Po pierwsze – polityka równości płci (gender mainstreaming) – uwzględnianie
perspektywy płci w głównym nurcie wszystkich procesów politycznych, priorytetów i
działań, na wszystkich ich etapach, to jest na etapie planowania, realizacji i ewaluacji.
Polityka równości płci to celowe, systematyczne i świadome ocenianie danej polityki i działań
z perspektywy wpływu na warunki życia kobiet i mężczyzn, które ma na celu
przeciwdziałanie dyskryminacji i osiągnięcie faktycznej równości płci 8.
Innymi słowy „jest to strategia, zgodnie z którą problemy i doświadczenia kobiet i
mężczyzn stają się integralnym elementem planowania, wdrażania, monitorowania i ewaluacji
wszelkiej
polityki
i
programów
we
wszystkich
dziedzinach
życia
politycznego,
Ibidem, s. 64.
Ibidem, s. 65.
7
Incorporating Equal Opportunities for Women and Men into All Community Policies and Activities, COM (96)
67, 21.02.1996.
8
M. Branka, M. Rawłuszko, A.Siekiera, Zasada równości szans kobiet …, op. cit., s. 8.
5
6
Strona 4 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
ekonomicznego i społecznego tak, aby kobiety i mężczyźni odnosili równe korzyści, a
nierówność się nie utrwalała”9.
Polityka równości płci uwypukla specyfikę społeczno-kulturowych uwarunkowań płci
we wszystkich dziedzinach polityki. Równość płci przestaje być „odrębną kwestią”, staje się
zagadnieniem dotyczącym całej polityki i wszystkich programów. Ponadto w podejściu
uwzględniającym kwestie równości płci nie traktuje się kobiet jako odrębnej grupy, ale
dostrzega się w kobietach i mężczyznach podmioty aktywnie uczestniczące w procesie
rozwoju oraz jego beneficjentki i beneficjentów 10.
Realizując strategię gender mainstreaming i zasadę równych szans kobiet i mężczyzn
należy uwzględnić bariery równości oraz strategiczne cele równości sformułowane przez
Komisję Europejską w dokumencie „Plan działań na rzecz równości kobiet i mężczyzn 20062010”11. Wśród strategicznych celów na rzecz równości znalazły się: równy stopień
niezależności ekonomicznej kobiet i mężczyzn, godzenie życia prywatnego i zawodowego,
równe uczestnictwo w podejmowaniu decyzji, wykorzenianie wszelkich form przemocy ze
względu na płeć, eliminowanie stereotypów związanych z płcią, propagowanie równości płci
w stosunkach zewnętrznych oraz polityce rozwojowej. Natomiast do barier równości płci
zaliczono: segregację poziomą i pionową rynku pracy, różnice w płacach kobiet i mężczyzn,
mała dostępność elastycznych rozwiązań czasu pracy, niski udział mężczyzn w wypełnianiu
obowiązków rodzinnych, niski udział kobiet w procesach podejmowania decyzji, przemoc ze
względu na płeć, niewidoczność kwestii płci w ochronie zdrowia, niewystarczający system
opieki przedszkolnej, stereotypy płci we wszystkich obszarach, dyskryminację wielokrotną.
Zasada równości płci obejmuje więc: równość wobec prawa, równość płac, równość w
dostępie do zatrudnienia, równość w dostępie do kształcenia zawodowego, równość w
dostępie do awansu zawodowego, równość w zakresie warunków pracy, równość w
zabezpieczeniu społecznym, równość w zabezpieczeniu zawodowym, równość w dostępie do
urlopu macierzyńskiego i wychowawczego12. W niniejszej ekspertyzie analizie poddanie
zasada równości płci w odniesieniu do: rynku pracy, edukacji, ochrony zdrowia, pomocy
M. Mażewska, M. Zakrzewska, ABC Równości. Podręcznik samorządowca, Gdańsk 2007, s. 12, online
http://www.neww.org.pl/download/podrcznik2.pdf dostęp 11.12.2011
10
A. Neimanis, Polityka równości płci w praktyce. Podręcznik, Wydawca Biuro Koordynacji Kształcenia Kadr,
Fundacja „Fundusz Współpracy”, Warszawa 2006, s. 7.
11
Komunikat Komisji Europejskiej do Rady, Parlamentu Europejskiego, Europejskiego Komitetu EkonomicznoSpołecznego oraz Komitetu Regionów: Plan działań na rzecz równości kobiet i mężczyzn 2006-2010, [online]:
http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2006:0092:FIN:PL:PDF, [dostęp dnia 3.12.2011].
9
Strona 5 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
społecznej i polityki – jako tych obszarów, w których potencjalnie najczęściej dochodzi do
nierówności.
1. Rynek pracy
Analizując kwestię równości płci na rynku pracy poruszone zostaną następujące
problemy: segregacja pozioma rynku pracy, segregacja pionowa rynku pracy, nierówności w
wynagrodzeniach kobiet i mężczyzn oraz porównanie podstawowych wskaźników
dotyczących pracy kobiet: wskaźnika zatrudnienia kobiet, wskaźnika aktywności zawodowej,
stopy bezrobocia, struktury bezrobocia.
Segregacja pozioma rynku pracy – dominacja kobiet w sektorach o niższych
zarobkach i niższym prestiżu, niski udział kobiet w sektorach strategicznych dla rozwoju
kraju, niski udział mężczyzn w zawodach „opiekuńczych”. Podział sektorów gospodarki i
zawodów na „męskie” i „kobiece”, podział będący konsekwencją stereotypów płci.
Zjawisko to polega na nierównomiernej reprezentacji poszczególnych płci w różnych
kategoriach zawodowych. Mamy więc do czynienia z „nadmiernym skupianiem się lub
niedoborem kobiet lub mężczyzn w określonych kategoriach społeczno-zawodowych, w
pewnych sektorach i branżach gospodarki oraz na niektórych pozycjach w strukturach
biurokratycznych”13. Liczne badania dowodzą, że mężczyźni dominują w zawodach bardziej
prestiżowych i lepiej płatnych, takich jak menedżerowie, profesjonaliści i przedstawiciele
wielkiego biznesu, podczas gdy kobiety przeważają w zawodach bardziej rutynowych typu
urzędniczka czy sprzedawczyni. Można zauważyć co najmniej dwie zależności: po pierwsze,
kobiety lokują się w innych kategoriach zawodowych w porównaniu z mężczyznami, po
drugie różnice te mogą prowadzić do powstania nierówności w dochodach, do większej
feminizacji zawodów kobiecych i w rezultacie obniżenia dochodów.
Segregacja pionowa rynku pracy – niski udział kobiet w procesach podejmowania
decyzji – dysproporcje w reprezentacji kobiet i mężczyzn na stanowiskach kierowniczych w
administracji, edukacji, służbie zdrowia, sektorze prywatnym. Utrudniony dla kobiet dostęp
Zasada równości płci, [online] http://kobiety-kobietom.com/feminizm/art.php?art=4534, [dostęp dnia
3.12.2011].
13
K. Janicka, Kobiety i mężczyźni w strukturze społeczno- zawodowej: podobieństwa i różnice, w: Co to znaczy
być kobietą w Polsce, red. A. Titkow i H. Domański, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 1995, s. 95.
12
Strona 6 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
do awansu, zajmowania stanowisk kierowniczych i decyzyjnych. Segregacja pionowa wiąże
się z pojęciami: szklany sufit, szklane ruchome schodu, szklane ściany, lepka podłoga.
Szklany sufit - sytuacja, w której kobietom zbliżającym się do szczytu hierarchii
pracowniczych w zakładach pracy coraz trudniej jest awansować, a najwyższe stanowiska
decyzyjne w firmach są najczęściej nieosiągalne. Przyczyną są bariery niewidoczne, tzn.
niewynikające z przyczyn formalnych, ale ze stereotypów lub kultury organizacyjnej firmy,
uniemożliwiające kobietom awans14. Są to przeszkody w awansie na najwyższe stanowiska,
jakie napotykają kobiety, wyrażenie to symbolizuje widoczność awansu przy równoczesnej
jego nieosiągalności15.
Szklane ściany - pojęcie to dotyczy sytuacji, w której występują trudności z
awansowaniem z funkcji pomocniczych na kierownicze, gdyż pracownicy zajmujący
stanowiska pomocnicze nie mają doświadczenia potrzebnego na wyższych stanowiskach.
Pojęcie to opisuje więc sytuację, w której kobiety często pracują na stanowiskach tzw.
peryferyjnych, pomocniczych, administracyjnych, wspierających. Z takich stanowisk o wiele
trudniej jest awansować na stanowiska kierownicze, centralne, które wiążą się z większym
zakresem władzy i decyzyjności, jak i wyższymi zarobkami, a także większym prestiżem
społecznym16. Podobne znaczenie ma „lepka podłoga”. Wiąże się ona z zawodami o bardzo
niskim statusie, w których właściwie nie ma możliwości awansu. Osoby wykonujące te
zawody są niejako „przyklejone” do najniższego poziomu. Chodzi tu głównie o prace typowo
kobiece, takie jak: fryzjerka, urzędniczka, sekretarka itp 17.
Szklane ruchome schody – sytuacja w której mężczyzna jest uprzywilejowany w
zawodach tradycyjnie uprawianych przez kobiety. Nawet więc w tzw. zawodach
sfeminizowanych dostęp do najwyższych stanowisk jest dla kobiet trudniejszy. „Szklane
ruchome schody” wynoszą mężczyznę na szczyt i są one niejako przeciwieństwem
„szklanego sufitu”. Mężczyźni wykonujący kobiece zawody mogą się obawiać braku
akceptacji ze strony współpracowników, a nawet społeczeństwa, dlatego w życiu zawodowym
M. Branka, M. Rawłuszko, A. Siekiera, Zasada równości szans kobiet …, op. cit., s. 65.
M. Strykowska, Kobiety w zarządzaniu. Społeczne i psychologiczne uwarunkowania pełnienia przez kobiety
funkcji menadżerskich, w: Humanistyka płeć. Studia kobiece z psychologii, filozofii i historii, red. J. Miluska, E.
Pakszys, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1995, s. 49.
16
M. Branka, M. Rawłuszko, A. Siekiera, Zasada równości szans kobiet …, op. cit., s. 65.
17
A. Titkow, Wstęp. Co pomaga dostrzec szklany sufit?, w: Szklany sufit. Bariery i ograniczenia karier kobiet,
red. A. Titkow, Wydawnictwo Instytutu Spraw Publicznych, Warszawa 2003, s. 11.
14
15
Strona 7 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
szybciej osiągają awans, niejako w ramach rekompensaty18. Mężczyźni wykonując zawody
stereotypowo postrzegane jako „kobiece”, awansują szybciej i zarabiają więcej od kobiet
pracujących na tych samych stanowiskach, bądź wykonujących tę samą pracę 19.
Zjawiska te znajdują odzwierciedlenie w teoriach. Najwięcej odwołań możemy
znaleźć w odniesieniu do teorii segregacji zawodowej (stłoczenia w niektórych zawodach crowding). Wyróżnia się w niej dwa wymiary: segregację poziomą i pionową. Pozioma
segregacja zawodowa oznacza, że kobiety skupione są w zawodach mniej pożądanych i przez
to niżej opłacanych, co wynika ze sztucznego zwiększenia podaży pracy w tych zawodach.
Pionowa segregacja zawodowa wyraża się w mniejszej liczbie kobiet niż mężczyzn
pracujących na stanowiskach kierowniczych lub innych decyzyjnych, a jednocześnie
związanych z odpowiedzialnością (i to także dotyczy branż sfeminizowanych) pomimo
porównywalnego poziomu wykształcenia formalnego. Teorię tę sformułował jeszcze w latach
20-tych XX wieku Francis Edgeworth, a rozwijała ją w latach 70-tych Barbara Bergman.
Teoria ta pokazuje, dlaczego kobiety muszą współzawodniczyć ze sobą o miejsca
pracy w sfeminizowanych zawodach i w rezultacie ich liczebność w tych zawodach jest
sztucznie zwiększona, a zarobki odpowiednio niższe. Mężczyźni pracujący w zawodach
męskich są natomiast chronieni przed konkurencją ze strony kobiet, poprzez zmniejszanie ich
liczebności czego konsekwencją są wyższe płace. Wynikiem stłoczenia kobiet w niewielu
zawodach i zamykania im dostępu do innych jest więc obniżenie płac kobiet, przy
równoczesnym podwyższeniu płac mężczyzn20. Teoria crowding łączy więc podział zawodów
na męskie i kobiece z działaniem mechanizmów występujących na rynku pracy, a także
pokazuje jak rynek pracy może oddziaływać na sytuację kobiet.
Druga
teoria segregacji
zawodowej
wskazuje
na
mechanizm
statystycznej
dyskryminacji. Statystyczna dyskryminacja polega na dokonywaniu oceny pracownika przez
pryzmat grupy społecznej, do której należy. Ocena taka może dotyczyć zarówno przydatności
i produktywności pracownika i jest sporządzana nie na podstawie jego indywidualnych cech
zawodowych,
lecz
ogólnych
charakterystyk
opisujących
jego
grupę
społeczną.
Dyskryminacja statystyczna może przyczynić się do występowania dyskryminacji
L. Brannon, Psychologia rodzaju. Kobiety i mężczyźni: podobni czy różni?, Gdańskie Wydawnictwo
Psychologiczne, Gdańsk 2002, s. 404.
19
M. Branka, M. Rawłuszko, A. Siekiera, Zasada równości szans kobiet …, op. cit., s. 65
20
I. Reszke, Nierówności płci w teoriach: teoretyczne wyjaśnienia nierówności płci w sferze pracy zawodowej,
Wyd. IFiS PAN, Warszawa 1991, s. 82-84.
18
Strona 8 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
zawodowej. Zgodnie z teorią dyskryminacji statystycznej, którą w latach siedemdziesiątych
XX wieku przedstawiali i rozwijali w swoich pracach naukowych m.in. D. Gordon, R.
Edwards i L. Thurow, pracodawcy zakładają, że kobiety pracują mniej wydajniej w
porównaniu z mężczyznami21.
Występowanie dyskryminacji statystycznej wynika z tego, że pracodawcy nie
posiadają wystarczających informacji na temat kandydatów do pracy lub nie umieją rozróżnić
prawdziwej produktywności kobiet i mężczyzn. Dyskryminacja statystyczna może być
powodowana występowaniem uprzedzeń osobistych, ale może też pojawiać się nawet przy
braku takich postaw.
Analizując kwestie równości kobiet i mężczyzn na rynku pracy należy również
odwołać się do pewnych zmiennych tj.: wskaźnika aktywności zawodowej, wskaźnika
zatrudnienia kobiet, stopy i struktury bezrobocia, wysokości wynagrodzenia. Wszystkie te
wskaźniki wskazują na gorszą sytuację kobiet na rynku pracy w porównaniu z mężczyznami.
W odniesieniu do różnic w wysokości wynagrodzenia szczególną uwagę należy
zwrócić na tzw. pay gap. W 2004 roku premier Wielkiej Brytanii Tony Blair powołał Komisję
ds. Kobiet i Pracy (Women and Work Commission), która miała zająć się m.in. kwestią
nierówności zarobków kobiet i mężczyzn. Raport z prac tej komisji z 2006 roku pokazał, że
kobiety pracujące na pełny etat zarabiają od 13% do 17% mniej niż mężczyźni. Raport
zwracał szczególną uwagę na to, że nierówności zarobków występują zwłaszcza wśród osób z
wyższym wykształceniem22.
III. Kobiety na Lubelszczyźnie
W końcu 2010 r. województwo lubelskie zamieszkiwało 2151,9 tys. mieszkańców23 (w
tym 1042,1 tysięcy mężczyzn i 1109,8 tysięcy kobiet). Ludności w wieku 15-64 lata było
1510,6 tysięcy (756,8 tys. mężczyzn i 753,8 tys. kobiet). W miastach kobiety stanowiły 52.8%
wszystkich mieszkańców, a na wsi 50,5%.
R. G. Ehrenberg, R. S. Smith, Modern Labor Economics. Theory and Policy, Addison Wesley Longan, New
York 2000, s. 440, cyt za B. Kalinowska-Nawrotek, Dyskryminacja statystyczna kobiet w Polsce i krajach Unii
Europejskiej, w: Unifikacja gospodarek europejskich: szanse i zagrożenia, red. A. Manikowski, A. Psyk,
Wydawnicto Naukowe Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, s. 349.
22
Report on gender pay gap, „European Industrial Relations Review”, Maj 2006, Nr 388, s. 28-31.
23
Dane pochodzą z publikacji Urzędu Statystycznego Województwa Lubelskiego pt. Ludność, ruch naturalny i
migracje w województwie lubelskim w 2010 r.
21
Strona 9 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Struktura ludności według płci prezentowała się następująco: kobiety stanowiły 51,6%
ogółu ludności województwa, przy czym do 47 roku życia przeważali mężczyźni (stanowiąc
51,3% populacji tej grupy wiekowej), a kobiety od 48 lat (56,3%). Na każdych 100 mężczyzn
przypadało 106,5 kobiet. W miastach przewaga liczebna kobiet była większa niż na wsi, na
100 mężczyzn przypadało 112 kobiet wobec 102 na terenach wiejskich. Najwięcej kobiet na
100 mężczyzn przypadało w miastach na prawach powiatu: w Lublinie (118), Chełmie (113),
Zamościu (111) oraz w Białej Podlaskiej, w powiatach świdnickim i puławskim (po 108),
natomiast najmniej w powiecie ryckim (99) oraz radzyńskim, janowskim i łukowskim (po
101). Mediana wieku kobiet w 2010 roku wyniosła 40,2 lata i była wyższa od mediany wieku
mężczyzn (35,4). W 2010 roku w województwie lubelskim przeciętne trwanie życia dla
mężczyzn wyniosło 71,2 lat, a dla kobiet 81,0 lat. Kobiety w wieku przedprodukcyjnym
stanowiły 48,8% ogółu ludności Lubelszczyzny w tym wieku, w wieku produkcyjnym 47,4%,
a w poprodukcyjnym – 69,4%.
Dane dotyczące pracy pochodzą z 2009 roku24. Na ich podstawie możemy stwierdzić,
że w województwie lubelskim w końcu roku kobiety stanowiły 47% wszystkich pracujących.
Liczba pracujących w podmiotach o liczbie pracujących powyżej 9 osób wyniosła 364,9 tys.
osób, a udział kobiet w tej grupie wyniósł 51,0%.
W 2009 roku w województwie lubelskim przyjęto do pracy 52,1 tys. osób. Ponad
połowę (57,7%) zatrudnianych osób stanowili mężczyźni. W tym roku zwolniono 51,2 tys.
pracowników pełnozatrudnionych. Problem ten jednak w większym stopniu dotyczył
mężczyzn niż kobiet. Pracę straciło bowiem 30,4 tys. mężczyzn, czyli 59,3% wszystkich
zwolnionych
Kolejnym zjawiskiem, do którego należy się odnieść jest bezrobocie. Aktualnych
danych dostarcza Wojewódzki Urząd Pracy w Lublinie 25. Na koniec października 2011 roku w
województwie lubelskim w powiatowych urzędach pracy zarejestrowane były 113674 osoby
bezrobotne, w tym 59780 kobiet, tj. 52,6%.
Na uwagę zasługuje fakt, że większość zarejestrowanych bezrobotnych kobiet
pracowała w zakładach pracy należących do dwóch sekcji gospodarki narodowej, a
Publikacja Urzędu Statystycznego w Lublinie: Rynek pracy w województwie lubelskim w 2009 roku.
Dane Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Lublinie, online http://www.wup.lublin.pl/wup/index.php?
mod=pnws&id=390, dostęp 06.12.2011.
24
25
Strona 10 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
mianowicie: handlu hurtowego i detalicznego; napraw pojazdów samochodowych, włączając
motocykle, w której poprzednio pracowały 8284 kobiety (tj. 21,4%) oraz sekcji przetwórstwa
przemysłowego, z tej sekcji pochodziły 7993 kobiety (tj. 20,7% ogółu kobiet poprzednio
pracujących). Oznacza to, iż prawie połowa bo 42,1% kobiet zarejestrowanych jako
bezrobotne poszukujące pracy pochodziła z tych dwóch sekcji 26.
Dane dotyczące struktury bezrobocia w odniesieniu do płci są danymi na koniec
2009 roku i pochodzą z Lubelskiego Urzędu Statystycznego. I tak wśród bezrobotnych kobiet
Lubelszczyzny najwięcej było w wieku 25-34 lata (35,5%), następnie poniżej 24 lat (26%),
35-44 (17,7%) i 45-55 (17,0%). Najmniejszą grupę bezrobotnych tworzyły kobiety w wieku
55 lat i więcej (3%). Biorąc pod uwagę poziom wykształcenia, najwięcej bezrobotnych kobiet
legitymowało się wykształceniem policealnym i średnim zawodowym (26,3%). Na drugim
miejscu znalazły się kobiety z wykształceniem zasadniczym zawodowym (20,7%), następnie
z gimnazjalnym i niższym (19,8%), wyższym (16,9%) oraz średnim ogólnokształcącym
(16,3%).
Ze względu na czas pozostawania bez pracy największy odsetek bezrobotnych kobiet
stanowiły te, które nie miały pracy powyżej 2 lat (czyli długotrwale bezrobotne – 22,5%). Na
drugim miejscu znalazły się kobiety pozostające bez pracy od 1 do 3 miesięcy (21.3%).
Najmniej było kobiet, które szukały pracę do 1 miesiąca (7,5%).
Biorąc pod uwagę staż pracy, to największą grupę bezrobotnych kobiet stanowiły te
bez stażu pracy (36,4%) – czyli absolwentki różnego typu szkół, dopiero wchodzące na rynek
pracy. Poza jednym wahnięciem (liczba bezrobotnych ze stażem pracy 5-10 niższa niż ze
stażem 10-20 lat) można zauważyć prawidłowość, że im wyższy staż pracy tym mniejsza
liczba bezrobotnych kobiet.
Aktywność ekonomiczna ludności Lubelszyczyzny
Dane dotyczące aktywności ekonomicznej Lubelszczyzny pochodzą z IV kwartału
2009 roku27. Wśród pracujących utrzymywała się przewaga mężczyzn (53,8% ogółu).
Wskaźnik zatrudnienia oznaczający udział pracujących w liczbie ludności w wieku 15 lat i
Dane Wojewódzkiego Urzędu Pracy, [online] http://www.wup.lublin.pl/wup/index.php?kat=178 [dostęp
06.12.2011].
27
Dane Lubelskiego Urzędu Statystycznego
26
Strona 11 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
więcej w omawianym okresie wyniósł 50,4%. W przypadku mężczyzn wskaźnik ten wyniósł
57,7%, a kobiet 44,0%.
Współczynnik
aktywności
zawodowej
wyrażony
udziałem
pracujących
i
bezrobotnych w populacji osób w wieku 15 lat i więcej w IV kwartale 2009 roku wyniósł
56,3%. W omawianym kwartale wyraźnie wyższy współczynnik aktywności zawodowej
odnotowano w populacji mężczyzn (64,4%) niż kobiet (49,2%).
W IV kwartale 2009 roku przeciętny czas poszukiwania pracy przez osoby bezrobotne
wyniósł 13,7 miesięcy. Mężczyźni poszukiwali pracy o prawie 8 miesięcy krócej niż kobiety.
Bierni zawodowo, czyli osoby niepracujące i nieposzukujące pracy stanowili 43,7%
ogółu ludności w wieku 15 lat i więcej. Osoby nieposzukujące pracy stanowiły 43,5% ogółu
ludności w wieku 15 lat i więcej. W grupie tej przeważały kobiety (61,4% ). Wśród osób
nieposzukujących pracy, a pozostających na emeryturze również przeważały kobiety (65,6%).
Wśród osób nieposzukujących pracy z powodu choroby lub niesprawności przeważali
mężczyźni (52,4%).
IV. Równość płci na Lubelszczyźnie
Kolejna część ekspertyzy dotyczy kwestii równości płci w województwie lubelskim.
Zostaną w tym celu wykorzystane zmienne wskazane w części drugiej niniejszego
opracowania. Szczególną uwagę należy zwrócić na równość płci na rynku pracy. W dalszej
kolejności prześledzimy równość płci w edukacji, pomocy społecznej, opiece zdrowotnej i w
sferze polityki – w wymiarze lokalnym.
Podstawowe pytanie, na które będę starała się odpowiedzieć w tej części pracy, to czy
w województwie lubelskim mamy do czynienia ze zjawiskami segregacji poziomej i pionowej
na rynku pracy w województwie lubelskim. Obydwa te zjawiska są podstawowymi
wskaźnikami decydującymi o istnieniu (lub nie) równości płci. Biorąc pod uwagę wcześniej
przedstawione zmienne: wskaźnik aktywności zawodowej, wskaźnik zatrudnienia, stopę
bezrobocia, strukturę bezrobocia – dla województwa lubelskiego, będziemy mieć pełen obraz
sytuacji kobiet na Lubelszczyźnie pod kątem równości płci.
1. Segregacja pozioma na rynku pracy
Strona 12 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Kobiety w 2009 roku stanowiły 47% wszystkich zatrudnionych w gospodarce
narodowej województwa lubelskiego. Biorąc pod uwagę układ sektorowy podział płci
przedstawiał się następująco. W sektorze publicznym dominowały kobiety (61% wszystkich
zatrudnionych), natomiast w sektorze prywatnym przeważali mężczyźni (58% mężczyzn i
42% kobiet). Trzeba jednak zauważyć, że liczba wszystkich osób pracujących w sektorze
prywatnym ponad 3 krotnie przewyższała liczbę osób pracujących w sektorze publicznym.
Wśród pracujących kobiet większość z nich pracowała w sektorze prywatnym (68%) – w
publicznym 32%.
Analizując poszczególne sektory gospodarki narodowej w odniesieniu do sekcji PKD
(Polska Klasyfikacja Działalności) możemy zauważyć pewne prawidłowości. Kobiety
przeważały liczebnie wśród pracujących w województwie lubelskim w następujących
sekcjach PKD28:
•
Opieka zdrowotna i pomoc społeczna – 79% kobiet
•
Edukacja – 75% kobiet
•
Działalność finansowa i ubezpieczeniowa – 69,9% kobiet
•
Zakwaterowanie i gastronomia – 67,3% kobiet
•
Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją – 61,4% kobiet
•
Administracja publiczna i obrona narodowa, obowiązkowe zabezpieczenie społeczne –
58,3% kobiet
•
Handel; naprawa pojazdów samochodowych – 51,8% kobiet
•
Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna – 50,4% kobiet
•
Pozostała działalność usługowa – 50,3% kobiet
Przez pozostałą działalność usługową (zgodnie z klasyfikacją PKD) będziemy
rozumieć następujące rodzaje działalności: pranie i czyszczenie wyrobów włókienniczych i
futrzarskich, fryzjerstwo i pozostałe zabiegi kosmetyczne, pogrzeby i działalność pokrewna,
działalność związana z poprawą kondycji fizycznej, działalność usługowa pozostała, gdzie
indziej niesklasyfikowana.
Obliczenia własne na podstawie: Rynek pracy w województwie lubelskim 2009, Wydawnictwo Urząd
Statystyczny, Lublin 2010.
28
Strona 13 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Natomiast do sekcji PKD w których udział kobiet w województwie lubelskim był
najniższy zaliczymy:
•
Budownictwo – 9,3% kobiet
•
Transport i gospodarka magazynowa – 22% kobiet
•
Przemysł – 30,1% kobiet
•
Informacja i komunikacja – 39,1% kobiet
•
Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo – 44,3% kobiet
Czy na podstawie w/w danych możemy stwierdzić, że w województwie lubelskim
mamy do czynienia z segregacją poziomą na rynku pracy? To co od razu rzuca się w oczy, to
podział sektorów gospodarki i zawodów na „męskie” i „kobiece”, który może być
konsekwencją
funkcjonowania
stereotypów
płci.
Widzimy
tutaj
nierównomierną
reprezentację poszczególnych płci w różnych kategoriach zawodowych. Mamy więc
nadmierne skupianie się pań w zawodach stereotypowo przyporządkowywanych kobietom i
niedobór w pozostałych kategoriach.
Dopełnieniem obrazu będzie przedstawienie średnich miesięcznych wynagrodzeń w
poszczególnych sekcjach PKB. Średnie miesięczne wynagrodzenie w województwie
lubelskim brutto (dane te dotyczą wszystkich przedsiębiorstw poza zatrudniającymi poniżej 9
pracowników) wyniosło w 2009 roku 2891,39 PLN. Brak uwzględnienia wynagrodzeń
mikroprzedsiębiorstw nieco zamazuje obraz wynagrodzeń w województwie lubelskim, ale
Urząd Statystyczny nie uwzględnia ich w statystykach. Przyjmując, że średnie miesięczne
wynagrodzenie stanowi 100%, w poszczególnych sekcjach PKD średnie miesięczne
wynagrodzenie wyniosło:
•
Informacja i komunikacja – 155,6%
•
Działalność finansowa i ubezpieczeniowa – 139,6%
•
Administracja publiczna i obrona narodowa, obowiązkowe zabezpieczenie społeczne –
127,6%
•
Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo – 114,5%
•
Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna – 107,6%
Strona 14 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Segregacja pozioma na rynku pracy zakłada dominację kobiet w sektorach o niższych
zarobkach. Czy powyższe dane potwierdzają ten warunek? W sekcji o najwyższych
zarobkach (Informacja i komunikacja) zdecydowanie dominują mężczyźni (60,9%), jednak
już w kolejnej sekcji pod względem wysokości zarobków (Działalność finansowa i
ubezpieczeniowa) dominują kobiety (69,9%). Podobnie rzecz się ma w następnej sekcji Administracja publiczna i obrona narodowa, obowiązkowe zabezpieczenie społeczne – gdzie
liczebnie przeważają kobiety (58,3%). Wprawdzie czwarta w kolejności sekcja PKD pod
względem wysokości zarobków (Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo) skupia głównie
mężczyzn (55,7%), ale już w piątej sekcji (Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna)
w niewielkiej przewadze znajdują się kobiety (50,4%).
Wśród sekcji PKD w których zarobki w województwie lubelskim w 2009 roku były
najniższe znalazły się:
•
Pozostała działalność usługowa – 59,4%
•
Zakwaterowanie i gastronomia – 60,8%
•
Administrowanie i działalność wspierająca – 62,3%
•
Handel; naprawa pojazdów samochodowych – 75%
Na podstawie w/w danych możemy stwierdzić, że wśród 4 najgorzej opłacanych sekcji
PKD – w trzech dominują kobiety. Jedynie Administrowanie i działalność wspierająca to
sekcja z przewagą mężczyzn (58,3%).
Na podstawie przedstawionych danych trudno jednoznacznie stwierdzić, że na rynku
pracy w województwie lubelskim mamy do czynienia z poziomą segregacją zawodową. Bez
wątpienia niektóre warunki zostały spełnione (kobiety lokują się na rynku pracy w zawodach
typowo kobiecych – mamy więc do czynienia ze zjawiskiem feminizacji zawodów) –
zwłaszcza w odniesieniu do sekcji takich jak: Opieka zdrowotna i pomoc społeczna oraz
Edukacja, ale z drugiej strony nie można jednoznacznie wskazać, że sektory w których
dominują kobiety są gorzej opłacane, bo taka prawidłowość ma zastosowanie tylko w
odniesieniu do niektórych przypadków (nie do wszystkich). Co więcej pojawiają się takie
sektory, w których dominują kobiety i są to jednocześnie sektory wynagradzane dużo ponad
przeciętną (Działalność finansowa i ubezpieczeniowa).
Strona 15 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Biorąc pod uwagę status zatrudnienia kobiet, to najbardziej liczebna była kategoria:
zatrudnieni na podstawie stosunku pracy (58,7% wszystkich zatrudnionych kobiet), w drugiej
kolejności kobiety należały do kategorii: właściciele, współwłaściciele i bezpłatnie
pomagający członkowie rodzin – 41,1%. Pozostałe kategorie były reprezentowane w bardzo
niewielkim stopniu przez kobiety albo wcale.
Interesujący jest również wskaźnik dotyczący przyjęć do pracy. W 2009 roku kobiety
stanowiły 42,3% wszystkich nowoprzyjętych pracowników. Można z tego wnioskować, że
pracodawca mając do wyboru przyjąć kobietę i mężczyznę, częściej decydował się na to
drugie rozwiązanie. Jest to przykład nierówności płci na rynku pracy. Szczególnie widoczne
to jest w branżach i tak zdominowanych przez mężczyzn. Np. w budownictwie jedynie 3%
nowozatrudnionych stanowiły kobiety, podobnie w sekcji transport i gospodarka
magazynowa – kobiety stanowiły tylko 12,8% nowozatrudnionych. W najbardziej
dochodowej sekcji PKD (Informacja i komunikacja) – wśród wszystkich przyjętych w 2009
roku – jedynie 25,6% stanowiły kobiety.
Warto
tutaj
zaznaczyć,
że
liczba
nowoprzyjmowanych
kobiet
w
tych
zmaskulinizowanych sekcjach PKD jest dużo niższa od średniej proporcji kobiet i mężczyzn
w tych sekcjach (np. w budownictwie mamy średnio 9,3% kobiet, a w 2009 roku spośród
wszystkich przyjętych kobiety stanowiły jedynie 3%). Oznacza to, że niski udział kobiet w
tych sekcjach będzie się jeszcze zmniejszał, jeżeli utrzymają się tendencje. Będzie to
oznaczało jeszcze większą maskulinizację tych zawodów.
Na przeciwległym biegunie mamy przyjęcia do pracy w 2009 roku w
sfeminizowanych sekcjach PKD. I tak w odniesieniu do Opieka zdrowotna i pomoc socjalna –
76,1% wszystkich nowozatrudnionych stanowiły kobiety (jest to wartość zbliżona do ogólnej
liczby kobiet w tej sekcji – 79% wszystkich pracowników). W przypadku Edukacji wśród
nowych pracowników kobiety stanowiły 73,9% (co również jest bardzo zbliżone do ogólnej
liczby kobiet w tej sekcji – 75% wszystkich pracowników). Zakwaterowanie i gastronomia –
64,1% nowoprzyjętych stanowiły w 2009 roku kobiety, wobec 67,3% wszystkich kobiet w tej
sekcji.
Jak widać w odniesieniu do sfeminizowanych sekcji PKD tendencja utrzymuje się.
Wciąż większość nowoprzyjmowanych stanowią kobiety. Warto jednak zauważyć, że we
wszystkich trzech najbardziej sfeminizowanych sekcjach przyjęto do pracy nieco większą niż
Strona 16 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
średnia liczbę mężczyzn. Wiąże się to zapewne z tym, że w 2009 roku większość
nowozatrudnionych stanowili mężczyźni. Siłą rzeczy będzie ich więcej we wszystkich
analizowanych sekcjach PKD.
Na szczególną uwagę zasługują te sekcje PKD, w których w 2009 przyjęto więcej
kobiet niż wynosi średni ich udział – Przemysł (35,6% w 2009 roku przy średnim udziale
30,1%) oraz Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna (62,7% w 2009 roku przy
średnim udziale 50,4%) oraz te, w których w 2009 roku przyjęto mniej kobiet niż średnia
(poza wymienionymi wcześniej) – Administrowanie i działalność wspierająca (27,5% w 2009
roku przy średnim udziale 41,7%) i Administracja publiczna i obrona narodowa,
obowiązkowe zabezpieczenie społeczne (44,6% w 2009 roku przy średnim udziale 58,3%).
Warto również przyjrzeć się innemu wskaźnikowi związanemu z rynkiem pracy –
zwolnieniami z pracy. W 2009 roku kobiety stanowiły 40,7% wszystkich zwalnianych
pracowników. A więc to mężczyźni częściej niż kobiety tracili pracę. Rozkład zwolnień w
poszczególnych sekcjach PKD odpowiada wcześniejszym ustaleniom. Kobiety częściej niż
mężczyźni traciły pracę w tzw. sfeminizowanych sekcjach (edukacja, opieka zdrowotna i
pomoc społeczna), ale wynika to przede wszystkim z faktu, że pracuje ich tam więcej niż
mężczyzn. I odwrotnie, w sekcjach PKD, w których dominowali mężczyźni (Budownictwo,
Transport i gospodarka magazynowa) to oni dużo częściej niż kobiety tracili pracę.
Stan i struktura bezrobocia kobiet została dokładnie omówiona w części III niniejszej
ekspertyzy. Teraz przejdę do kwestii bezrobocia w kontekście równości płci. Jednym z
elementów takiej analizy będzie porównanie bezrobocia kobiet i mężczyzn w poszczególnych
grupach zawodowych. Szczegółowe dane zawiera tabela 1.
Tabela 1. Bezrobotni według grup zawodów w 2009 r. w województwie lubelskim
Wyszczególnienie
OGÓŁEM
Przedstawiciele władz publicznych, wyżsi
urzędnicy i kierownicy
Specjaliści
Specjaliści nauk fizycznych, matematycznych i
technicznych
fizycy, chemicy i pokrewni
Ogółem
117237
706
Mężczyźni
59778
444
Kobiety
57459
262
12220
1579
4014
1064
8206
515
213
86
127
Strona 17 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
matematycy, statystycy i pokrewni
informatycy
inżynierowie i pokrewni.
Specjaliści nauk przyrodniczych i ochrony zdrowia
specjaliści nauk biologicznych
specjaliści nauk rolniczych i leśnych
specjaliści ochrony zdrowia (z
wyjątkiem pielęgniarek i położnych)
pielęgniarki i położne
Specjaliści szkolnictwa
nauczyciele szkół wyższych
nauczyciele gimnazjów i szkół
ponadgimnazjalnych
nauczyciele szkół podstawowych i
przedszkoli
nauczyciele szkół specjalnych oraz
pozostali specjaliści szkolnictwa i
wychowawcy
Pozostali specjaliści
specjaliści do spraw ekonomicznych i
zarządzania
prawnicy
specjaliści nauk społecznych i pokrewni
Technicy i inny średni personel
Średni personel techniczny
w tym technicy
Średni personel w zakresie nauk biologicznych i
ochrony zdrowia
technicy nauk biologicznych i
rolniczych
średni personel ochrony zdrowia
Nauczyciele praktycznej nauki zawodu i
instruktorzy
Pracownicy pozostałych specjalności
pracownicy do spraw finansowych i
handlowych
agenci biur pomagających w
prowadzeniu działalności gospodarczej i
pośrednicy handlowi
średni personel biurowy
pracownicy pomocy społecznej i pracy
socjalnej
pracownicy działalności artystycznej,
rozrywki i sportu
Pracownicy biurowi
134
373
859
1778
147
1031
303
71
313
594
468
31
344
87
63
60
265
1310
116
687
216
297
1650
18
1036
6
431
11
344
291
1219
7
692
364
41
323
232
35
197
7213
3048
2051
864
5162
2184
480
2503
18325
7770
6819
4408
212
583
8966
5894
5293
1350
268
1920
9359
1876
1526
3058
3699
1159
2540
709
57
191
27
518
30
6090
4322
1695
1315
4395
3007
163
60
103
912
335
154
33
758
302
245
80
165
3983
1174
2809
Strona 18 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Pracownicy obsługi biurowej
3196
1073
2123
Pracownicy obrotu pieniężnego i obsługi klientów
787
101
686
Pracownicy usług osobistych i sprzedawcy
12731
2311
10420
Pracownicy usług osobistych i ochrony
68
37
31
Modelki, sprzedawcy i demonstratorzy
12663
2274
10389
Rolnicy, ogrodnicy, leśnicy i rybacy
2512
1012
1500
Robotnicy przemysłowi i rzemieślnicy
25778
19126
6652
Górnicy i robotnicy budowlani
6331
6181
150
Robotnicy obróbki metali i mechanicy maszyn i
10547
10111
436
urządzeń
Robotnicy zawodów precyzyjnych, ceramicy,
565
268
297
wytwórcy wyrobów galanteryjnych, robotnicy
poligraficzni i pokrewni
Pozostali robotnicy przemysłowi i rzemieślnicy
8335
2566
5769
Operatorzy i monterzy maszyn i urządzeń
4290
3497
793
Pracownicy przy pracach prostych
11449
6829
4620
Bez zawodu
25243
12405
12838
Źródło: Rynek pracy w województwie lubelskim w 2009 roku (opracowanie Urzędu
Statystycznego w Lublinie).
Dane z tabeli 1. przedstawiają strukturę bezrobotnych ze względu na grupy zawodów z
podziałem na płeć. Wyróżniono 10 głównych kategorii (pogrubionych w tabeli). Pierwsza z
nich przedstawiciele władz publicznych, wyżsi urzędnicy i kierownicy zdominowana jest
przez mężczyzn. Tylko co 3 bezrobotny należący do tej kategorii był kobietą. Warto
zauważyć, że kategoria ta, jako całość jest niezbyt liczna, w przeciwieństwie do kategorii
drugiej – specjalistów. Tutaj mamy do czynienia z odwrotną sytuacją – co trzeci bezrobotny
jest mężczyzną.
Bliższa analiza kategorii specjalistów pozwala zauważyć, że jest ona wewnętrznie
zróżnicowana. Istnieją bowiem podkategorie bezrobotnych, w których dominują mężczyźni
(np. wśród specjalistów nauk fizycznych, matematycznych i technicznych jest dwa razy
więcej bezrobotnych mężczyzn niż kobiet), ale są również takie, w których zdecydowanie
przeważają kobiety (np. bezrobotni specjaliści nauk przyrodniczych i ochrony zdrowia w
73,7% stanowią kobiety). Jeszcze większe sfeminizowanie kategorii zawodowej ma miejsce
w przypadku specjalistów szkolnictwa, gdzie na 1650 bezrobotnych aż 1219 to kobiety
(73,9%). Jeżeli przyjrzymy się tej właśnie (jakże sfeminizowanej kategorii) to zauważymy
pewną prawidłowość – im niższy stopień nauczania, tym stopień feminizacji gwałtownie się
zwiększa. O ile na poziomie szkół wyższych bezrobotni mężczyźni dominują liczebnie nad
Strona 19 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
bezrobotnymi kobietami, o tyle już na poziomie szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych
jest dwa razy więcej bezrobotnych kobiet niż bezrobotnych mężczyzn. Sytuacja pogłębia się
na niższym poziomie (szkoły podstawowe i przedszkola) gdzie kobiety stanowią 88,7%
wszystkich bezrobotnych. To dowód na istnienie w tym obszarze poziomej segregacji
zawodowej. W kategorii nauczyciele szkół podstawowych i przedszkoli mamy do czynienia z
nadmiernym skupianiem się kobiet, w rezultacie dochodzi do sytuacji, w której mamy
zdecydowanie więcej chętnych kobiet do pracy niż miejsc pracy w tym zawodzie.
Szczegółowe analizy dotyczące edukacji zostaną przedstawione później.
Pośrednio mamy tutaj również dowód na istnienie segregacji pionowej w tym
segmencie rynku pracy (o segregacji pionowej w odniesieniu do edukacji będzie mowa w
następnej części opracowania) – w odniesieniu do całej kategorii specjalistów szkolnictwa.
Trzecia kategoria zawodowa (technicy i inny średni personel) również jest
wewnętrznie zróżnicowana. O ile ogólnie znajdziemy w tej kategorii nieznacznie więcej
bezrobotnych kobiet niż mężczyzn, o tyle poszczególne podkategorie znacznie różnią się od
siebie. W podkategori średni personel techniczny znalazło się trzy razy więcej mężczyzn niż
kobiet, ale już wśród średniego personelu biurowego 83,1% bezrobotnych stanowiły
kobiety. Podobnie było w odniesieniu do podkategorii pracownicy pomocy społecznej i
pracy socjalnej, gdzie było prawie dziesięć razy więcej bezrobotnych kobiet niż
bezrobotnych mężczyzn.
W czwartej kategorii pracownicy biurowi dominowały kobiety (70,5% wszystkich
bezrobotnych). Natomiast w piątej - pracownicy usług osobistych i sprzedawcy - kobiety
stanowiły aż 82% bezrobotnych. W kategorii rolnicy, ogrodnicy, leśnicy i rybacy – na
każdych pięciu bezrobotnych trzech stanowiły kobiety.
Odmienna sytuacja miała miejsce w odniesieniu do kategorii robotnicy przemysłowi
i rzemieślnicy, gdyż liczba bezrobotnych kobiet była tam czterokrotnie niższa niż liczba
bezrobotnych mężczyzn. Ta dysproporcja była szczególnie widoczna w przypadku
podkategorii: górnicy i robotnicy budowlani oraz robotnicy obróbki metali i mechanicy
maszyn i urządzeń.
W ostatnich dwóch kategoriach operatorzy i monterzy maszyn i urządzeń i
pracownicy przy pracach prostych – przeważali bezrobotni mężczyźni (zwłaszcza w
przypadku pierwszej z nich).
Strona 20 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Kolejnym dowodem na gorszą sytuację kobiet na rynku pracy Lubelszczyzny w
porównaniu z mężczyznami są dane dotyczące aktywności ekonomicznej ludności.
Współczynnik aktywności zawodowej dla mężczyzn jest o prawie 15 punktów procentowych
wyższy niż dla kobiet, podobnie rzecz się ma w odniesieniu do wskaźnika zatrudnienia, który
jest wyższy dla mężczyzn o 13 procent.
Dane te potwierdzają wcześniejsze ustalenia dotyczące istnienia segregacji poziomej
na rynku pracy województwa lubelskiego w odniesieniu do kwestii feminizacji i
maskulinizacji określonych sekcji i grup zawodów.
2. Segregacja pionowa na rynku pracy
Analizując równość płci na Lubelszczyźnie należy również przyjrzeć się kwestii
segregacji pionowej. Chodzi o dysproporcje w reprezentacji kobiet i mężczyzn na
stanowiskach kierowniczych w edukacji, służbie zdrowia, sektorze prywatnym, władzach
samorządowych. Segregacja pionowa wiąże się z pojęciami: szklany sufit, szklane ruchome
schodu, szklane ściany, lepka podłoga.
Przedsiębiorstwa
Analizę rozpoczniemy od sektora prywatnego i przedsiębiorców z Lubelszczyzny. W
kolejnych częściach ekspertyzy zajmiemy się sferą edukacji, służby zdrowia, pomocy
społecznej i władzami samorządowymi.
Trudności
w
dostępie
do
szczegółowych
danych
dotyczących
prywatnych
przedsiębiorców spowodowały, że do analizy przedsiębiorstw wykorzystano rankingi
sporządzane przez dwie czołowe lokalne gazety (Dziennik Wschodni i Kurier Lubelski).
Dziennik Wschodni od kilku lat sporządza tzw. Złotą Setkę – Ranking 100
największych firm Lubelszczyzny. Najnowsza edycja powstała w oparciu o przychody firm za
2010 rok i została rozstrzygnięta w połowie 2011 roku. Analizując dane zgromadzone przez
dziennikarzy sprawdzimy, czy na czele największych firm województwa lubelskiego stoją
kobiety, ile ich jest i jakie branże reprezentują.
Na podstawie Rankingu 100 Największych Firm Lubelszczyzny w 2010 roku możemy
zauważyć, że wśród stu dyrektorów/prezesów/właścicieli firm znalazły się tylko trzy kobiety,
Strona 21 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
odpowiednio na 22, 47 i 98 miejscu. Pierwsza i druga pani działają w branży handlowej, a
trzecia w informatycznej. Te trzy kobiety wśród 100 dyrektorów/prezesów lub właścicieli
firm potwierdza ogólnokrajową średnią (około 2-3% kobiet dociera do najwyższych
stanowisk menadżerskich).
Druga z gazet nazwała swój ranking Setka Kuriera. Znalazły się tam również
największe przedsiębiorstwa Lubelszczyzny 2010 roku, a kryterium podobnie jak w pierwszej
gazecie był przychód za 2010 rok. Okazało się jednak, że rankingi te nie są tożsame (pomimo
tego, że wykonane w oparciu o te same kryteria – przychód i lokalizacja w województwie
lubelskim). W rankingu Kuriera Lubelskiego znalazło się 5 firm, na czele których stała
kobieta i tylko jedna z tych firm „pokrywała się” z rankingiem Dziennika Wschodniego.
Pierwsza z Pań w rankingu Setki Kuriera za 2010 roku znalazła się na 9 miejscu i
reprezentowała branżę chemiczną, kolejna laureatka konkursu zajęła 23 miejsce (handel).
Zajmujące 85 i 97 miejsce w rankingu kobiety były przedstawicielkami branży reklamowej.
Natomiast na 99 miejscu uplasowała się przedstawicielka branży nieruchomości.
Dane zebrane przez obydwie lubelskie gazety pokazują, że w województwie lubelskim
mamy (przynajmniej częściowo) do czynienia ze zjawiskiem segregacji pionowej na rynku
pracy. Rankingi największych lubelskich przedsiębiorstw pokazują, że kobiety bardzo rzadko
stoją na ich czele (w zależności od rankingu tylko 3 lub 5).
Przeprowadzona analiza wydaje się potwierdzać istnienie w naszym województwie
zjawiska szklanego sufitu, gdyż jak widzimy, najwyższe stanowiska decyzyjne w firmach są
najczęściej dla kobiet nieosiągalne. Tym niemniej, brak kompleksowych danych nie pozwala
na bardziej konkretne wnioski.
Obok zjawiska szklanego sufitu innym zjawiskiem, które decyduje o istnieniu
segregacji pionowej na rynku pracy są szklane ruchome schody.
Szklane ruchome schody oznaczają sytuację, w której mężczyźni są uprzywilejowani
w zawodach sfeminizowanych. Ze względu na niższy ogólny prestiż tych zawodów, istnieje
społeczne przyzwolenie na to, żeby mężczyzna nadzorował pracę kobiet – powierza mu się
więc stanowiska dyrektorów, prezesów itd. w przedsiębiorstwach, gdzie większość
pracowników stanowią kobiety. Ma to być swego rodzaju rekompensatą dla mężczyzn za to,
że zostali zaangażowani w pracę mało prestiżową. Tak więc niewidzialne schody wynoszą
Strona 22 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
mężczyzn na szczyt instytucji sfeminizowanych. Mają więc jednocześnie i władzę i
najwyższe zarobki. Nawet więc w tzw. zawodach sfeminizowanych dostęp do najwyższych
stanowisk jest dla kobiet trudniejszy.
Przyjrzymy się zjawisku szklanych ruchomych schodów w 2 najbardziej
sfeminizowanych sekcjach PKD: edukacji oraz opiece zdrowotnej i pomocy społecznej. Dla
przypomnienia warto zaznaczyć, że wśród wszystkich pracowników w przypadku edukacji
kobiety stanowiły 75% wszystkich pracowników a w odniesieniu do opieki zdrowotnej i
pomocy społecznej 79%.
Edukacja
Odpowiedź na pytanie, czy w sferze edukacji w województwie lubelskim mamy do
czynienia ze zjawiskiem szklanych ruchomych schodów, jest możliwa na podstawie analizy
stanowisk dyrektora w różnych typach szkół, pod kątem tego, czy zajmuje je kobieta czy
mężczyzna.
W analizie uwzględniono wszystkie poziomy edukacji od poziomu przedszkolnego do
szkół średnich włącznie (szkoły publiczne i niepubliczne o uprawnieniach szkół publicznych)
oraz oddzielnie analizowano szkoły wyższe.
W województwie lubelskim jest obecnie 1742 placówki podlegające Kuratorium
Oświaty w Lublinie29 (od przedszkoli do szkół średnich). Kobiety stoją na czele 1272 z nich.
Oznacza to, że zajmują 73% wszystkich stanowisk dyrektorów placówek oświatowych w
województwie lubelskim. Proporcja kobiet i mężczyzn na stanowiskach dyrektorów placówek
oświatowych na Lubelszczyźnie odpowiada więc proporcji kobiet i mężczyzn pracujących w
oświacie lubelskiej w ogóle (w odniesieniu do sekcji PKD edukacja).
Ze względu na dużą liczbę typów szkół, do dalszej analizy wybrano: przedszkola,
szkoły podstawowe, gimnazja i szkoły średnie (licea ogólnokształcące, technika, zasadnicze
szkoły zawodowe i zespoły szkół). Pozwala to na porównywanie proporcji kobiet i mężczyzn
na stanowiskach dyrektorów z innymi danymi (np. zawartymi w tabeli 1).
Okazało się, że na 282 dyrektorów przedszkoli z terenu województwa lubelskiego
tylko w 6 przypadkach byli to mężczyźni. Co ciekawe, wszystkie placówki zarządzane przez
29
Dane Lubelskiego Kuratorium Oświaty na dzień 14.12.2011
Strona 23 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
mężczyzn były to placówki niepubliczne. Dominacja kobiet na stanowiskach dyrektorów
przedszkoli jest bezdyskusyjna (97,9%).
Jeżeli chodzi o szkoły podstawowe, to w województwie lubelskim mamy 664 szkoły
podstawowe (nie licząc szkół wchodzących w skład różnego rodzaju zespołów szkół, które
zostaną omówione osobno). Na czele 518 z nich stoją kobiety, a w przypadku zaledwie 146 mężczyźni. Oznacza to, że na poziomie szkół podstawowych Lubelszczyzny 78% wszystkich
dyrektorów stanowią osoby płci żeńskiej. Proporcja ta odzwierciedla ogólny udział kobiet w
sekcji PKD edukacja na terenie województwa lubelskiego.
W województwie lubelskim mamy 168 gimnazjów. Sytuacja na stanowiskach
dyrektorów (w odniesieniu do płci) zasadniczo różni się od poziomu szkół podstawowych i
przedszkoli. Mamy tutaj bowiem do czynienia z 90 kobietami i 78 mężczyznami. Kobiety
wprawdzie pozostają więc w większości na stanowiskach dyrektorów gimnazjów, ale ich
przewaga nad mężczyznami jest znacząco mniejsza niż na niższych poziomach kształcenia
(53,6%).
Najciekawsza sytuacja ma miejsce na poziomie szkół średnich. W pierwszej
kolejności analizie poddano licea ogólnokształcące. Na 41 liceów w województwie lubelskim
na czele 22 z nich stali mężczyźni. Oznacza to, że na tym poziomie kształcenia liczba kobiet
dyrektorów jest niższa niż liczba mężczyzn dyrektorów (43,3% kobiet). Dwa kolejne typy
szkół ponadgimnazjalnych (technika i zasadnicze szkoły zawodowe) są kategoriami bardzo
mało licznymi stąd nie wzięto ich pod uwagę w dalszej analizie. Dla porządku trzeba jednak
powiedzieć, że na 4 technika – na czele 3 z nich stoją kobiety, a na 10 zasadniczych szkół
zawodowych kobiety kierują 6 z nich.
Największą grupę szkół tworzą jednak zespoły szkół i placówek oświatowych.
Zespoły te różnią się zasadniczo od siebie, gdyż istnieje dość duża dowolność w łączeniu w
zespół różnego typu szkół. Tym niemniej na Lubelszczyźnie mamy do czynienia z 410
szkołami tego typu. Na czele 177 z nich stoją mężczyźni, a w przypadku 233 są to kobiety.
Oznacza to, że kobiety stanowią 57% wszystkich dyrektorów szkół tego typu. W tym
wypadku, podobnie jak przy okazji gimnazjów, widzimy wprawdzie przewagę kobiet na
Strona 24 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
stanowisku dyrektora, ale jest ona mniejsza niż wynikałoby to z proporcji płci wśród
pracowników.
W odniesieniu do szkół średnich (ponadgimnazjalnych) dokonano również
porównania płci dyrektorów tych szkół w odniesieniu do 24 najlepszych szkół Lubelszczyzny
w roku szkolnym 2010/2011 na podstawie następujących kryteriów:
• kryterium doboru szkół do badania była średnia ilość punktów (wyrażona w %)
osiągniętych przez uczniów na egzaminie maturalnym w roku szkolnym 2010/2011;
• przy ustalaniu rankingu uwzględniono oceny uzyskane z egzaminów z przedmiotów
obowiązkowych;
• uwzględniono wyniki uczniów piszących arkusz standardowy na poziomie podstawowym
dla I terminu;
• dane dotyczą wyłącznie zdających, którzy przystąpili do egzaminu maturalnego po raz
pierwszy30;
Ranking sporządzono w oparciu o wyniki Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w
Krakowie i ustalono następujący wykaz szkół:
Tabela 2. Ranking szkół ponadgimnazjalnych województwa lubelskiego
lp
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Nazwa szkoły
Pallotyńskie Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Batorego
III Liceum Ogólnokształcące im. Unii Lubelskiej w Lublinie
XXI Liceum Ogólnokształcące im. św. Stanisława Kostki
I Społeczne Liceum Ogólnokształcące im. Unii Europejskiej
II Liceum Ogólnokształcące im. Hetmana Jana Zamoyskiego w
Lublinie
I Liceum Ogólnokształcące im. J. I. Kraszewskiego
I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica w Lublinie
I Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie
V Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej
I Liceum Ogólnokształcące im. Księcia Adama Jerzego
Czartoryskiego w Puławach
II Liceum Ogólnokształcące
Liceum Ogólnokształcące im. Organizacji Narodów
Zjednoczonych w Biłgoraju
Miejscowość
Lublin
Lublin
Lublin
Zamość
Lublin
Biała Podlaska
Lublin
Ryki
Lublin
Puławy
Puławy
Biłgoraj
Są to kryteria zastosowane do wyboru szkół do badań w ramach projektu „Kapitał Intelektualny
Lubelszczyzny 2010-2013”
30
Strona 25 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
13 I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Zamoyskiego
III Liceum Ogólnokształcące im. Cypriana Kamila Norwida w
14 Zamościu
15 Ogólnokształcące Liceum Lotnicze im. Żwirki i Wigury
16 Społeczne Liceum Ogólnokształcące im. Jana III Sobieskiego
17 Liceum Ogólnokształcące, Muzyczna 10
18 Prywatne Liceum Ogólnokształcące im. Królowej Jadwigi
19 II Liceum Ogólnokształcące im. M. Reja
II Liceum Ogólnokształcące im. gen. Gustawa Orlicz-Dreszera w
20 Chełmie
Międzynarodowe Liceum Ogólnokształcące "Paderewski" w
21 Lublinie
Śródziemnomorskie Liceum Ogólnokształcące im. św. Dominika
23 Guzmana w Lublinie
23 I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Parczewie
24 II Liceum Ogólnokształcące im. Emilii Plater w Białej Podlaskiej
Zamość
Zamość
Dęblin
Lublin
Lublin
Lublin
Kraśnik
Chełm
Lublin
Lublin
Parczew
Biała Podlaska
Biorąc pod uwagę w/w szkoły – najlepsze szkoły ponadgimnazjalne w regionie –
okazało się, że na 24 szkoły, kobiety są dyrektorkami w 7 z nich – co daje średnią 29%.
Na podstawie wszystkich zgromadzonych danych możemy zauważyć następującą
prawidłowość, im niższy poziom nauki, tym jest więcej kobiet na stanowiskach dyrektorów
szkół. Na poziomie przedszkoli dominacja kobiet na stanowiskach dyrektorów jest
bezdyskusyjna, w przypadku szkół podstawowych prawie ¾ wszystkich dyrektorów to
kobiety. Jednak już na poziomie gimnazjów proporcja ta zaczyna się odwracać. Wprawdzie
nadal więcej jest dyrektorów kobiet niż dyrektorów mężczyzn, to jednak przewaga pań nie
jest taka wyraźna.
Do znaczącej zmiany dochodzi na poziomie szkół średnich - zwłaszcza w odniesieniu
do liceów ogólnokształcących (najbardziej prestiżowej spośród wszystkich typów szkół),
gdzie po raz pierwszy mamy do czynienia z przewagą mężczyzn nad kobietami na stanowisku
dyrektora. Ta prawidłowość pogłębia się kiedy bierzemy pod uwagę najlepsze szkoły
Lubelszczyzny (zarówno prywatne jak i publiczne). Jest to pierwszy argument świadczący o
istnieniu w województwie lubelskim zjawiska szklanych ruchomych schodów.
Pomimo tego, że kobiety stanowią 75% wszystkich pracowników w sekcji edukacja –
to proporcja ta nie utrzymuje się w odniesieniu stanowisk dyrektora we wszystkich typach
placówek oświatowych. Im niższy poziom edukacji (najmniej atrakcyjny zarówno pod
względem finansowym, jak i prestiżowym) tym jest więcej kobiet na stanowiskach
Strona 26 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
dyrektorów. Natomiast już na poziomie szkół gimnazjalnych proporcja zaczyna się zmieniać.
Można powiedzieć, że stanowisko dyrektora przestaje być od tego momentu sfeminizowane, a
liczba kobiet i mężczyzn dyrektorów zaczyna się wyrównywać. Wyraźna przewaga mężczyzn
pojawia się w odniesieniu do stanowisk dyrektora najlepszych szkół Lubelszczyzny. Są to
zapewne najbardziej prestiżowe i najlepiej płatne stanowiska dyrektora w oświacie w
województwie. Oznacza to, że w tym przypadku zadziałał mechanizm szklanych ruchomych
schodów – który wyniósł mężczyzn na najwyższe stanowiska w oświacie.
Powyższa analiza pokazuje, że w przypadku najbardziej prestiżowych stanowisk w
oświacie w województwie lubelskim zadziałał mechanizm szklanych ruchomych schodów.
Mężczyznom „zrekompensowano” pracę w sfeminizowanym zawodzie nauczyciela stawiając
ich na czele szkół na stanowiskach dyrektorów.
Odrębnej analizie poddano władze szkół wyższych. W 19 szkołach wyższych z terenu
województwa lubelskiego (z których udało się pozyskać interesujące dane) – publicznych i
niepublicznych - analizie poddano następujące stanowiska: rektora, zastępcy rektora i
kanclerza. Na 71 funkcji – 12 piastowały kobiety 31. Jedna z nich była rektorem szkoły
wyższej, 4 zajmowały stanowiska prorektora, a 7 kanclerza. Oznacza to, że biorąc pod uwagę
wszystkie najwyższe stanowiska w szkołach wyższych województwa lubelskiego kobiety
zajmowały niecałe 17% z nich. To dowód na istnienie szklanego sufitu na poziomie szkół
wyższych Lubelszczyzny. Potwierdza się tym samym reguła, że im wyższy poziom edukacji,
tym kobiet jest coraz mniej na najwyższych stanowiskach, chociaż kobiety stanowią
jednocześnie większość pracowników związanych z oświatą.
Pomoc społeczna
W drugiej kolejności przyjrzymy się zjawisku szklanych ruchomych schodów w sekcji
pomoc społeczna w województwie lubelskim. W tym celu wykorzystamy rejestry dotyczące
różnych typów placówek pomocy społecznej zgromadzone przez Lubelski Urząd
Wojewódzki32. Dotychczasowa analiza pokazała, że praca w sekcji ochrona zdrowia i pomoc
społeczna jest wybitnie sfeminizowana, bo 79% wszystkich pracowników to kobiety.
Analiza własna na podstawie informacji zamieszczonych na stronach internetowych poszczególnych uczelni
wyższych
32
http://www.wps.lublin.uw.gov.pl/ dostęp 15.12.2011
31
Strona 27 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Przyjrzyjmy się jak wygląda kwestia zajmowania najwyższych stanowisk w pomocy
społecznej przez kobiety.
Do analizy wykorzystano dane dotyczące stanowisk dyrektorów następujących
instytucji w województwie lubelskim: domy pomocy społecznej, ośrodki adopcyjnoopiekuńcze, placówki opiekuńczo-wychowawcze, ośrodki pomocy społecznej.
Na terenie województwa lubelskiego znajdują się 44 domy pomocy społecznej. Na
czele 26 z nich stoją kobiety. Oznacza to, że 41% stanowisk dyrektorów DPS zajmują
mężczyźni. W przypadku domów pomocy społecznej widzimy więc korzystną sytuację
mężczyzn, którzy częściej zajmują najwyższe stanowiska niż wynikałoby to z proporcji płci
wśród pracowników. Ośrodki adopcyjno-opiekuńcze zostały pominięte w dalszej analizie ze
względu na zbyt małą ich liczbę w województwie lubelskim – cztery (warto przy tym dodać,
że na czele wszystkich czterech stały kobiety).
Ciekawa sytuacja ma miejsce w przypadku placówek opiekuńczo-wychowawczych w
województwie lubelskim. Na 125 placówek na czele 26 z nich stoją mężczyźni, co daje 21%
wszystkich dyrektorów. Oznacza to, że w przypadku tego typu instytucji mamy do czynienia z
idealnym odwzorowaniem proporcji płci zarówno wśród pracowników, jak i wśród kadry
kierowniczej (79% wszystkich w obydwu przypadkach stanowią kobiety).
Ostatnim z omawianych typów jednostek pomocy społecznej są ośrodki pomocy
społecznej. Na 213 ośrodków tego rodzaju w województwie lubelskim na czele 19 z nich
stoją mężczyźni – daje to zaledwie 9%.
Zarówno więc w przypadku ośrodków pomocy społecznej, jak i w odniesieniu do
placówek opiekuńczo-wychowawczych na terenie Lubelszczyzny nie mamy więc do
czynienia ze zjawiskiem szklanych ruchomych schodów. Kobiety na stanowiskach
dyrektorów zdecydowanie przeważają nad mężczyznami. Można by się w tej sytuacji
zastanawiać, czy w odniesieniu do tego typu instytucji nie mamy do czynienia ze zjawiskiem
szklanego sufitu dla mężczyzn.
Ochrona zdrowia
Kolejnym działem gospodarki, który poddano analizie pod kątem występowania
zjawiska szklanych ruchomych schodów
była ochrona zdrowia. W tym celu wybrano
Strona 28 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
jednostki najbardziej prestiżowe (a przez to najbardziej pożądane) w sekcji ochrony zdrowia –
szpitale (wielospecjalistyczne, psychiatryczne i odwykowe) 33.
Na 37 stanowisk dyrektorów szpitali w województwie lubelskim na czele tylko 6 z
nich stały kobiety, co daje 16%. Dane te pokazują, że na Lubelszczyźnie w odniesieniu do
najbardziej prestiżowych stanowisk w służbie zdrowia (a więc i najlepiej płatnych, dających
największą władzę – przez co najbardziej pożądanych) mamy do czynienia ze zjawiskiem
szklanych ruchomych schodów. Pomimo tego, że kobiety dominują wśród pracowników w
ochronie zdrowia (ale są to głównie stanowiska w dole hierarchii organizacyjnej – zazwyczaj
stanowiska pomocnicze), to rzadko dochodzą do najwyższych stanowisk w strukturze
organizacyjnej. Z jednej strony kobiety obijają się więc o szklany sufit, a z drugiej mężczyźni
dostają się szklanymi ruchomymi schodami na szczyt, pokonując przy tym kobiety.
W celu sprawdzenia, czy to założenie jest prawdziwe dokonano analizy wybranej
losowo placówki szpitalnej pod kątem tego, kto stoi na czele poszczególnych
klinik/oddziałów. Okazało się, że na 19 klinik w jednym ze szpitali województwa lubelskiego
tylko na czele 2 z nich stały kobiety. Kobiety wprawdzie były kierownikami, ale nie
prestiżowych klinik/oddziałów, tylko jednostek pomocniczych szpitala np. laboratorium
centralnego czy apteki szpitalnej. Dane te potwierdzają wcześniejsze wnioski.
Władze samorządowe
Kolejna część ekspertyzy dotyczyła będzie występowania zjawiska szklanego sufitu w
odniesieniu do władz samorządowych województwa lubelskiego. Analizie poddane zostały
następujące funkcje: wójtów, burmistrzów i prezydentów miast województwa lubelskiego
(wszystkie funkcje pochodzą z wyborów bezpośrednich – mieszkańcy samu decydują o
wyborze danej osoby) oraz starostów z województwa lubelskiego i marszałka województwa
lubelskiego – wybór na te stanowiska ma charakter pośredni (starostę wybiera rada powiatu, a
marszałka sejmik województwa).
Na 172 funkcje wójta gminy w województwie lubelskim kobiety piastują 8 z nich, co
daje niecałe 5%. Na 36 funkcji burmistrza miasta jest tylko 1 kobieta. Na 5 funkcji prezydenta
miasta – również 1 kobieta. W sumie wśród 213 funkcji wójtów, burmistrzów lub
Dane na podstawie rejestru http://www.rejestrzoz.gov.pl/RZOZ/ i stron www poszczególnych szpitali, dostęp
13.12.2011.
33
Strona 29 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
prezydentów miast znalazło się 10 kobiet – 4,7%. Dane te pokazują, że kobiety są
niedoreprezentowane na najwyższych stanowiskach we władzach samorządowych –
pochodzących z wyborów powszechnych.
Natomiast biorąc pod uwagę funkcje starosty, to w województwie lubelskim wszystkie
20 sprawują mężczyźni. Podobnie rzecz się ma w odniesieniu do stanowiska marszałka
województwa lubelskiego. Co więcej od 1999 roku, kiedy to powołano do życia to
stanowisko ani razu nie sprawowała go kobieta. Dane te pokazują, że w sytuacji, kiedy
stanowisko jest przedmiotem (mniejszej lub większej) lokalnej gry politycznej (jak ma to
miejsce w przypadku wyborów starosty i marszałka), to kobiety nie są brane pod uwagę, gdyż
mężczyźni wolą „rozgrywać” tę grę w swoim gronie.
Analiza danych dotyczących zajmowania przez kobiety najwyższych stanowisk we
władzach samorządowych pokazała, że mamy tutaj do czynienia ze zjawiskiem szklanego
sufitu. Zaledwie 5% kobiet dotarło na najwyższe szczeble władzy i to tylko w odniesieniu do
wyborów dokonywanych przez społeczności lokalne. W sytuacji, kiedy o stanowisku
decydowały wąskie grona decyzyjne (rada powiatu, sejmik województwa), to zwycięsko
zawsze wychodzili mężczyźni.
V. Podsumowanie i wnioski
Należy stwierdzić, iż dyskryminacja kobiet na rynku pracy w Polsce (a więc i w
szczególności w województwie lubelskim) to nie problem o charakterze prawnym, lecz
bardziej społeczno-kulturowym. Analiza zastanego stanu prawnego już 10 lat temu pokazała,
że nie istnieją obszary, które można by określić mianem dyskryminujących ze względu na
płeć34.
Co innego z praktyką i mechanizmami o charakterze społeczno-kulturowym. Badania
prowadzone nad nierównościami płci w Polsce dowodzą, że dużo jest jeszcze do zrobienia w
tym temacie. Tym niemniej zmiany w społeczeństwie zdają się zmierzać w dobrą stronę. Nie
bez znaczenia jest również wprowadzony przy okazji realizacji projektów finansowanych z
EFS tzw. standardu minimum35.
Hebda-Czaplicka I., Kołaczek I., Przypadki dyskryminacji kobiet i mężczyzn w sferze pracy, [w:] B. BalcerzakParadowska (red.), Kobiety i mężczyźni na rynku pracy. Rzeczywistość lat 1990-1999, Instytut Pracy i Spraw
Socjalnych, Warszawa 2001, s. 88 i dalsze.
35
M. Branka, M. Rawłuszko, A. Siekiera, Zasada równości szans kobiet …, op. cit., s. 18.
34
Strona 30 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
Jak wygląda równość płci na Lubelszczyźnie? Niniejsza ekspertyza dotyczyła kwestii
równości płci ze względu na występowanie zjawisk poziomej i pionowej segregacji
zawodowej. Pod uwagę wzięto następujące obszary: rynek pracy, edukacja, pomoc społeczna,
służba zdrowia i władze samorządowe.
Argumentem świadczącym o występowaniu w województwie lubelskim zjawiska
poziomej segregacji zawodowej jest feminizacja zawodów. Kobiety częściej wykonują tzw.
kobiece zawody (edukacja, pomoc społeczna, ochrona zdrowia), które są mniej prestiżowe i
gdzie mamy do czynienia z silną nadreprezentacja kobiet. Jednocześnie analiza pokazała, że
wcale nie oznacza to, że zawody te są gorzej płatne. Nie znaleziono związku między
feminizacją niektórych zawodów a niższymi zarobkami w tych zawodach.
W dalszej kolejności analizowano zjawisko pionowej segregacji zawodowej w
odniesieniu zwłaszcza do tych sfeminizowanych zawodów. Starano się sprawdzić, czy
zadziałał tam mechanizm szklanych ruchomych schodów, który świadczyłby o istnieniu
pionowej segregacji zawodowej. W przypadku służby zdrowia zdecydowanie mieliśmy do
czynienia ze zjawiskiem szklanych ruchomych schodów. Mechanizm ten częściowo udało się
również potwierdzić w oświacie - w przypadku niektórych typów szkół (najbardziej
prestiżowych). Natomiast nie zaobserwowano tego zjawiska w pomocy społecznej. Co więcej
wydaje się, że w przypadku niektórych typów instytucji pomocy społecznej, to mężczyznom
grozi szklany sufit.
Analiza danych dotyczących władz samorządowych potwierdziła, że w przypadku
lokalnej polityki mamy do czynienia ze szklanym sufitem, który napotykają kobiety na swojej
drodze do kariery zawodowej. Zaledwie 5% najwyższych władz lokalnych należało do kobiet.
Bibliografia
•
Branka M., Rawłuszko M., Siekiera A., Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w
projektach PO KL. Poradnik, Warszawa, marzec 2009.
•
Brannon L., Psychologia rodzaju. Kobiety i mężczyźni: podobni czy różni?, Gdańskie
Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2002.
•
Dane Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Lublinie, online
http://www.wup.lublin.pl/wup/index.php?mod=pnws&id=390, dostęp 06.12.2011.
Strona 31 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
•
Ehrenberg R. G., Smith R. S., Modern Labor Economics. Theory and Policy, Addison
Wesley Longan, New York 2000, s. 440, cyt za B. Kalinowska-Nawrotek, Dyskryminacja
statystyczna kobiet w Polsce i krajach Unii Europejskiej, w: Unifikacja gospodarek
europejskich: szanse i zagrożenia, red. A. Manikowski, A. Psyk, Wydawnicto Naukowe
Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004.
•
Hebda-Czaplicka I., Kołaczek I., Przypadki dyskryminacji kobiet i mężczyzn w sferze
pracy, [w:] B. Balcerzak-Paradowska (red.), Kobiety i mężczyźni na rynku pracy.
Rzeczywistość lat 1990-1999, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 2001.
•
Janicka K., Kobiety i mężczyźni w strukturze społeczno- zawodowej: podobieństwa i
różnice, w: Co to znaczy być kobietą w Polsce, red. A. Titkow i H. Domański,
Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 1995.
•
Komunikat Komisji Europejskiej do Rady, Parlamentu Europejskiego, Europejskiego
Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komitetu Regionów: Plan działań na rzecz
równości kobiet i mężczyzn 2006-2010, [online]: http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2006:0092:FIN:PL:PDF, [dostęp
dnia 3.12.2011].
•
Ludność, ruch naturalny i migracje w województwie lubelskim w 2010 r., Urząd
Statystyczny Województwa Lubelskiego.
•
Mażewska M., Zakrzewska M., ABC Równości. Podręcznik samorządowca, Gdańsk 2007.
online http://www.neww.org.pl/download/podrcznik2.pdf dostęp 11.12.2011.
•
Neimanis A., Polityka równości płci w praktyce. Podręcznik, Wydawca Biuro
Koordynacji Kształcenia Kadr, Fundacja „Fundusz Współpracy”, Warszawa 2006.
•
Report on gender pay gap, „European Industrial Relations Review”, Maj 2006, Nr 388, s.
28-31.
•
Reszke I., Nierówności płci w teoriach: teoretyczne wyjaśnienia nierówności płci w sferze
pracy zawodowej, Wyd. IFiS PAN, Warszawa 1991.
•
Rynek pracy w województwie lubelskim w 2009 roku, Urząd Statystyczny Województwa
Lubelskiego.
•
Strykowska M., Kobiety w zarządzaniu. Społeczne i psychologiczne uwarunkowania
pełnienia przez kobiety funkcji menadżerskich, w: Humanistyka i płeć. Studia kobiece z
Strona 32 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego
psychologii, filozofii i historii, red. J. Miluska, E. Pakszys, Wydawnictwo Naukowe UAM,
Poznań 1995.
•
Titkow A., Wstęp. Co pomaga dostrzec szklany sufit?, w: Szklany sufit. Bariery i
ograniczenia karier kobiet, red. A. Titkow, Wydawnictwo Instytutu Spraw Publicznych,
Warszawa 2003.
•
Tomaszewska J., Dyskryminacja ze względu na płeć, w: Dyskryminacja ze względu na
płeć i jej przeciwdziałanie, Publikacja Pełnomocnika Rządu do Spraw Równego Statusu
Kobiet i Mężczyzn, Warszawa 2004.
•
Zasada równości płci, [online] http://kobiety-kobietom.com/feminizm/art.php?art=4534,
[dostęp dnia 3.12.2011].
•
Żarnowska A., Prywatna sfera życia rodzinnego i zewnętrzny świat życia publicznego –
bariery i przenikanie (przełom XIX i XX wieku), w: Kobieta i świat polityki. Polska na tle
porównawczym w XIX i w początkach XX wieku, red. A. Żarnowska, A. Szwarc,
Wydawnictwo DiG, Warszawa 1994.
Strona 33 z 33
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Podobne dokumenty