41. Prawo żywnościowe i kryteria jego wyodrębnienia

Komentarze

Transkrypt

41. Prawo żywnościowe i kryteria jego wyodrębnienia
41. Prawo żywnościowe i kryteria jego wyodrębnienia
Przesłanki wyodrębnienia prawa żywnościowego
W związku z wyodrębnieniem prawa żywnościowego jako dyscypliny naukowej
spotykamy zróżnicowane poglądy. Szczegółowe ich omawianie nie wydaje się
być zasadnym. Część z nich zostanie omówiona w ramach zagadnienia nr 42.
Ewa Skrzydło-Tefelska zalicza do prawa żywnościowego te przepisy, które
regulują produkcję, przetwarzanie i wprowadzanie do obrotu środków
spożywczych. Są to dwa rodzaje przepisów: pochodzące od instytucji Wspólnot
Europejskich oraz będące częścią prawa krajowego państw członkowskich.
W 2002 roku do prawa wspólnotowego została wprowadzona legalna definicja
„prawa żywnościowego”. „Prawo żywnościowe” oznacza przepisy ustawowe,
wykonawcze i administracyjne regulujące sprawy żywności w ogólności,
a bezpieczeństwo żywności w szczególności, zarówno na poziomie Wspólnoty,
jak i na poziomie krajowym. Definicja ta obejmuje wszystkie etapy produkcji,
przetwarzania i dystrybucji żywności oraz pasze produkowane lub używane do
żywienia zwierząt przeznaczonych na żywność (art. 3 OPŻ - Rozporządzenie
Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 178/2002/WE ustanawiające ogólne
zasady i wymagania prawa żywnościowego).
Tego typu definicji nie ma w polskim porządku prawnym, który definicje
określonej dziedziny prawa pozostawia całkowicie doktrynie. Definicja
doktrynalna obejmuje wszystkie elementy łańcucha żywnościowego,
regulowane dwoma odrębnymi, choć ściśle powiązanymi porządkami prawnymi:
prawa wspólnotowego i krajowego.
Wspomniane OPŻ dotyczy przede wszystkim wspólnotowego standardu
bezpieczeństwa żywności, chociaż zawiera zasady dla całego obszaru prawa
żywnościowego.
Unifikacyjny charakter owego rozporządzenia wskazuje, że istotne są nie tylko
zasady, terminologia i procedury prawa wspólnotowego, ale i struktury oraz
procedury wykonywania prawa, które muszą być zawarte w krajowych
porządkach prawnych. Zasadniczo prawo wspólnotowe nie normuje wprost
organizacji administracji publicznej w państwach członkowskich, jednakże
wywiera na nią wpływ pośredni (często bardzo silny).
W ujęciu doktrynalnym prawo żywnościowe nie jest wyłącznie prawem rolnym
czy handlowym dotyczącym żywności ani też prawem chroniącym konsumenta
żywności. Nie jest również prawem administracyjnym dotyczącym nadzoru nad
produkcją, przetwarzaniem i dystrybucją żywności – chociaż wszystkie te
elementy są w pełni w nim obecne.
Unormowanie prawa żywnościowego łączy szczególny przedmiot regulacji
oraz określone cele. Celami prawa żywnościowego w Unii Europejskiej (tak
wspólnotowego jak krajowego) są: ochrona zdrowia i życia człowieka –
bezpieczeństwo żywności, ochrona interesów gospodarczych konsumenta oraz
rzetelny obrót żywnością. Prawo żywnościowe ma też wzgląd na ochronę
środowiska i dobrostan zwierząt. Obszary te dotyczą szerokiego zakresu
przedmiotowego produkcji i dystrybucji żywności.
Czynnikiem, który decyduje o rodzącej się autonomiczności tego prawa jest
zatem szczególny przedmiot regulacji, jakim jest żywność, ze względu na
spożywanie tego produktu przez człowieka i jego wartość odżywczą.
Ściśle związane z kształtowaniem się treści prawa żywnościowego są
wzajemne relacje wartości chronionych w prawie żywnościowym. Tytułem
przykładu, ochrona zdrowia jest traktowana priorytetowo, gdy następuje konflikt z
regułami o charakterze gospodarczym. Z drugiej strony istotne jest, by była to
rzeczywista potrzeba ochrony zdrowia, zastosowana proporcjonalnie do
zagrożenia (zasada proporcjonalności jest jedną z zasad prawa wspólnotowego),
poparta rzetelnym oszacowaniem ryzyka, a nie wykorzystywanie i manipulowanie
argumentem dotyczącym ochrony zdrowia w celach protekcjonistycznych,
a zatem ochrony określonych interesów gospodarczych.
W konkluzji, definiując prawo żywnościowe można stwierdzić, iż prawo prawo
żywnościowe to ogół przepisów regulujących stosunki społeczne związane
z wszystkimi etapami produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności oraz
pasz produkowanych dla zwierząt przeznaczonych na żywność – ze
względu na ochronę zdrowia i życia człowieka, ochronę interesów
ekonomicznych konsumenta oraz zasady uczciwego obrotu, przy
uwzględnieniu ochrony środowiska i dobrostanu zwierząt.
Charakter norm dotyczących żywności
Prawo żywnościowe posługuje się następującymi metodami regulacji:
administracyjnoprawną, cywilnoprawną i pomocniczo karnoprawną.
Metoda administracyjnoprawna dotyczy unormowań prawa żywnościowego
o charakterze obligatoryjnym, należących do publicznoprawnej sfery życia,
w szczególności, gdy unormowania te dotyczą zdrowia i życia konsumenta
np. wymagania z zakresu bezpieczeństwa żywności.
Unormowania prawa żywnościowego mogą też mieć charakter dobrowolny.
Ów sposób regulacji dotyczy przede wszystkim rynkowych standardów żywności,
mających swoje główne odniesienie do zasady swobody gospodarczej.
Producenci mogą, ale nie muszą skorzystać z bogatej „oferty” prawa w zakresie
produkcji żywności o cechach wyróżniających się („ponadstandardowych). Normy
prawne o charakterze dobrowolnym mogą wynikać zarówno z prawa publicznego
jak i prywatnego. Przykładowo można wymienić regulacje dotyczące produktów
tradycyjnych czy produkowanych metodą ekologiczną. (Chodzi zatem o to, że
jest możliwe zastosowanie tych przepisów, ale ich zastosowanie zależy od
poszczególnych podmiotów – przyp.).
Metoda cywilnoprawna dotyczy na przykład statutów, regulaminów
stowarzyszeń, fundacji i innych organizacji producentów żywności. Prawem
prywatnym są też objęte prawa i obowiązki wynikające z umów. Kolejnym
przykładem cywilnoprawnej regulacji jest szczególny reżim odpowiedzialności za
produkt niebezpieczny będący żywnością (Zagadnienie nr 44).
Metoda karnoprawna ma na celu przede wszystkim zapewnienie skuteczności
stosowania prawa. Jest to metoda pomocnicza. Jakkolwiek formułowanie
odpowiednich przepisów, a tym samym sankcji karnych należy do prawa
krajowego, OPŻ zawiera wskazówki w tym zakresie, a mianowicie państwa
członkowskie ustanawiają zasady dotyczące środków i kar mających
zastosowanie w przypadku naruszenia prawa żywnościowego i paszowego.
Ustanowione środki i kary powinny być skuteczne, proporcjonalne
i odstraszające.
Wyłączenia prawa żywnościowego
Sfera gospodarstwa domowego nie jest objęta regulacją prawa
żywnościowego. OPŻ nie ma zastosowania do produkcji podstawowej
prowadzonej na własny domowy użytek lub do domowego przygotowania,
obróbki lub składowania własnego, domowego spożycia. Kwalifikacja domowego
spożycia żywności budzi pewne wątpliwości, gdy znacznie rozszerzy się liczba
konsumentów żywności w ramach gospodarstwa domowego np. wesele
domowe, przygotowanie posiłku dla pielgrzymek przez gospodarstwa domowe
klasztorów, goszczenie turystów w ramach agroturystyki.
Prawo żywnościowe nie reguluje zasad i sposobów żywienia (np. w żłobkach,
przedszkolach, szkołach, szpitalach, wojsku, więzieniach), które określane są w
przepisach dotyczących struktur poszczególnych instytucji społecznych. Przepisy
dotyczące edukacji żywieniowej należą do norm prawnych z zakresu szkolnictwa
i działalności społecznej odpowiednich organizacji.
42. Prawo żywnościowe a prawo rolne. Podstawowe definicje
(żywność, produkt leczniczy, artykuł rolno spożywczy)
Prawo żywnościowe a prawo rolne
Kształtujące się obecnie prawo dotyczące żywności w polskim porządku
prawnym jest w podobnej sytuacji do tej, w której było przed laty prawo rolne.
O ile w latach sześćdziesiątych toczyła się dyskusja na temat kryteriów
wyodrębnienia prawa rolnego i jego miejsca w polskim systemie prawa, o tyle
dzisiaj można mówić już o szlifowaniu zasad i konstrukcji prawnych prawa
rolnego.
W kwestii definicji prawa rolnego odsyłam do zagadnienia nr 1.
O wyodrębnieniu w prawie polskim prawa żywnościowego pisał w latach
dziewięćdziesiątych Józef Paliwoda. Uznał on prawo żywnościowe za
kompleksowy zespół przepisów prawa administracyjnego, cywilnego, a po
części prawa finansowego i karnego. Pisał, iż polskie prawo żywnościowe
znajduje się w stadium kształtowania się nie tyle w samodzielną gałąź prawa, co
w część składową przyszłego kompleksu żywnościowego, do którego wejdzie
wespół z obecnym prawem rolnym i jeszcze innymi regulacjami prawnymi.
W doktrynie europejskiej twierdzi się, że prawo żywnościowe plasowało się
między prawem handlowym a prawem konsumenckim. Ponieważ jednak
wykazuje dużą specyfikę, postuluje się jego całkowite wyodrębnienie i uznanie za
autonomiczną gałąź prawa. Pojawiają się też głosy, że w obrębie prawa
wspólnotowego, różnice między prawem rolnym a żywnościowym sprowadzają
się do odrębnych celów wspólnej polityki rolnej, nastawionej na rozwój produkcji
rolnej i podnoszenie poziomu życia ludności wiejskiej. Prawo żywnościowe
natomiast skoncentrowane jest na ochronie zdrowia i ochronie konsumenta,
jakkolwiek zauważa się, że środki służące tworzeniu rynku wewnętrznego
produktów rolnych, produktów żywnościowych są często połączone
z wymaganiami dotyczącymi ochrony zdrowia. Ponadto zwraca się uwagę na
różnice proceduralne w zakresie tworzenia prawa rolnego i żywnościowego.
W sprawach dotyczących rolnictwa ma miejsce tryb konsultacji (w istocie
decyduje Rada). Gdy chodzi natomiast o ochronę konsumenta ma tu miejsce tryb
współdziałania Parlamentu i Rady.
Pomostem łączącym prawo rolne i prawo żywnościowe jest produkt rolny,
podstawowy dla produkcji rolniczej, wyjściowy (produkcja pierwotna) dla
żywności. Pamiętać też trzeba o wykształconym w prawie polskim pojęciu
artykułu rolno-spożywczego, który obejmuje produkty rolne i środki spożywcze.
Prawo żywnościowe zaczęło się rozwijać głównie wokół kwestii związanych
z wytwarzaniem i obrotem produktem rolnym przetworzonym, przeznaczonym do
spożycia przez ludzi. Jednakże dorobek prawa rolnego w odniesieniu do
przedsiębiorstwa rolnego i producenta rolnego może okazać się przydatny,
zwłaszcza jeśli chodzi o produkcję pierwotną. Produkt pierwotny objęto bowiem
regulacjami prawa żywnościowego.
Istnieją ścisłe związki, a wręcz przynależność pewnych materii prawa
żywnościowego do prawa rolnego, właśnie z uwagi na ich wspólny punkt
odniesienia jakim jest produkt rolny. Wspólnotowe prawo rolne z zasady obejmuje
swoim zakresem produkty żywnościowe, a nawet inne, jeśli w grę wchodzą
ważne interesy. Prawo rolne może zakresem swojej regulacji obejmować nie
tylko etapy produkcji i dystrybucji towarów, lecz również bezpieczeństwo
żywności, jak i ochronę zdrowia publicznego i preferencji konsumentów.
Wydaje się, że nadspodziewane przyspieszenie i rozwój wspólnotowego prawa
żywnościowego, zwłaszcza poprzez unifikacyjną regulację podstawowych
dziedzin tego obszaru, takich jak bezpieczeństwo żywności czy standardy
wyróżniające produkty żywnościowe na rynku, w sposób radykalny zdominowało
prawo krajowe. Trudno widzieć dzisiaj prawo to jako część prawa rolnego,
zwłaszcza z uwagi na różne cele tych dyscyplin. Niewątpliwie związki prawa
rolnego i żywnościowego są silne, co więcej, powstają nowe regulacje
potwierdzające zazębianie się tych dyscyplin np. rozporządzenie Rady
z 2003r.dotyczące wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego
Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej.
Prawo rolne i polityka rolna mają niewątpliwie daleko idący wpływ na sektor
żywności i co za tym idzie na instrumentalizację prawa żywnościowego.
Postępująca industrializacja rolnictwa i coraz ściślejsze związanie producenta
rolnego z firmą zaopatrującą w środki do produkcji (nasiona, narzędzia, maszyny)
i handlującą produktem rolnym warunkuje model produktu poddanego zasadom
działania przemysłu rolno-spożywczego. Niewiele pozostaje przestrzeni dla
produkcji żywności metodami naturalnymi, w oderwaniu od nowoczesnych
technologii i ich form organizacji produkcji, a przede wszystkim zupełnie innego
potraktowania produktu służącego spożyciu przez ludzi. Aby oderwać produkt
żywnościowy od reguł rządzących przemysłem rolnym i żywnościowym, musiałby
on podlegać odmiennym regułom polityki wobec rolnictwa. Od początku musiałby
on być wytwarzany w niewielkich wspólnotach lokalnych, przy zastosowaniu
ograniczonego stopnia przetwarzania i rozprowadzany na rynku najbliższego
konsumenta. Tendencja światowa jest natomiast odwrotna tj. globalizacja, co
oznacza dla rolnictwa i żywności postępującą koncentrację w skali makro, wraz
z zagrożeniem dla nielicznych enklaw produkcji, nie tylko ekologicznej.
Reasumując, obok licznych związków między prawem rolnym
a żywnościowym, dominuje odmienność prawa rolnego i prawa
żywnościowego wynikająca przede wszystkim z istotnych różnic co do
zakresu regulacji. Z jednej strony ma miejsce ochrona szeroko pojętego
rolnictwa, z drugiej zaś strony problematyka wymogów produkcji i obrotu
żywnością oraz ochrona jej konsumenta.
Podstawowe definicje prawa żywnościowego
Prawo wspólnotowe do 2002 r. nie miało definicji żywności. Wykorzystywano
definicję zawartą w Codex Alimentarius WHO/FAO, którego standardy nie mają
mocy prawa obowiązującego i jedynie z woli państw, na podstawie określonych
procedur mogą być wprowadzane. Owa definicja stała się podstawą do
opracowania definicji o charakterze uniwersalnym dla całej Wspólnoty.
Do czasu wejścia Polski do Unii Europejskiej, w polskim prawie obowiązywała
definicja zawarta w art. 3 ustawy o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia:
Żywność (środek spożywczy) – każda substancja lub produkt przetworzony,
częściowo przetworzony lub nieprzetworzony, przeznaczony do spożycia przez
ludzi, w tym napoje, gumy do życia, woda oraz składniki żywności celowo
dodawane do żywności w procesie produkcji; żywność nie obejmuje środków
żywienia zwierząt, żywych zwierząt, jeżeli nie są wprowadzane do obrotu jako
żywność przeznaczona bezpośrednio dla konsumenta, roślin przed zbiorem,
produktów leczniczych, kosmetyków, tytoniu i wyrobów tytoniowych, środków
odurzających i substancji psychotropowych oraz zanieczyszczeń.
Obecnie wspomniana ustawa odsyła do OPŻ:
Dla celów niniejszego rozporządzenia „żywność” oznacza każdą substancję
lub produkt, przetworzone, przetworzone częściowo lub nieprzetworzone,
przeznaczone do spożycia przez ludzi lub których spożycia przez ludzi można się
spodziewać. Żywność obejmuje napoje, gumę do żucia i wszelkie substancje,
łącznie z wodą, świadomie dodane do żywności podczas jej wytwarzania,
przygotowania lub obróbki. Żywność nie obejmuje: pasz, zwierząt żywych
(chyba, że mają być one wprowadzane na rynek do spożycia przez ludzi), roślin
przed dokonaniem zbioru, produktów leczniczych w rozumieniu przepisów
wspólnotowych, kosmetyków w rozumieniu przepisów wspólnotowych, tytoniu
i wyrobów tytoniowych w rozumieniu przepisów wspólnotowych, narkotyków lub
substancji psychotropowych w rozumieniu aktów prawa międzynarodowego,
pozostałości i zanieczyszczeń.
Zgodnie z definicją żywności zawartą w OPŻ, jeżeli nie jest znane
przeznaczenie produktu na etapie produkcji pierwotnej lub następnych (np. olej
roślinny może być przeznaczony do spożycia przez ludzi lub na cele
przemysłowe), należy stosować, do momentu klaryfikacji tego przeznaczenia,
wymagania z obszaru żywności.
Istotne znaczenie ma wyłączenie ze wspólnotowej definicji pojęcia „żywność”
produktu leczniczego, co tworzy jednostronną relację leku i żywności: żywność
nie jest lekiem.
Czy jednak lek może być w postaci żywności? Problem ten zarysowuje się
szczególnie wyraźnie przy porównaniu definicji produktu leczniczego w prawie
farmaceutycznym z definicją suplementów diety, które uzupełniają dietę.
Polskie prawo farmaceutyczne (w ślad za prawem wspólnotowym) definiuje
produkt leczniczy jako substancję lub mieszaninę substancji, której przypisuje
się właściwości zapobiegania lub leczenia chorób występujących u ludzi lub
zwierząt, lub jest podawana człowiekowi lub zwierzęciu w celu postawienia
diagnozy lub w celu przywrócenia, poprawienia czy modyfikacji fizjologicznych
funkcji organizmu ludzkiego lub zwierzęcego. Definicja nie wyłącza zatem
wyraźnie żywności z pojęcia leku.
Definicja suplementu diety w polskim prawie, implementującym prawo
wspólnotowe, określa ów suplement jako środek spożywczy mający na celu
uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub
składników mineralnych lub innych substancji wykazujących efekt odżywczy lub
inny fizjologiczny.
Sformułowania dotyczące pewnych funkcji produktu leczniczego („w celu
przywrócenia, poprawienia czy modyfikacji fizjologicznych funkcji organizmu”)
oraz funkcji suplementu diety („efekt odżywczy lub inny fizjologiczny”) są pozornie
zbliżone. Ażeby odróżnić te pojęcia należy zwrócić uwagę na cele, jakie
spełniają te produkty. Suplement diety, chociaż wpływa na inne poza
odżywczymi funkcje fizjologiczne człowieka, ma na celu uzupełnić dietę, a nie
leczyć lub zapobiegać chorobom. Produkt leczniczy ukierunkowany jest na
zapobieganie lub leczenie chorób i jego działanie może modyfikować funkcje
fizjologiczne w procesie leczenia lub zapobiegania chorobie.
Wobec tego, że w prawie wspólnotowym i w porządkach prawnych
poszczególnych państw powstają trudności w klasyfikowaniu suplementów diety
i produktów leczniczych, ETS orzekł, iż okoliczność, że produkt został
zakwalifikowany w innym państwie członkowskim jako żywność, nie powinna
zakazać zakwalifikowania go w państwie członkowskim przywozu jako produktu
leczniczego.
W prawie polskim żywność i produkt leczniczy są uregulowane w odrębnych
ustawach. Co do tego drugiego, występuje znacznie bardziej restrykcyjna
regulacja prawna (dotycząca wytwarzania, wprowadzania do obrotu, promocji
i reklamy etc.).
Ustawa o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych z 2000 r. zawiera
definicję artykułu rolno-spożywczego: artykuł rolno-spożywczy to produkty
rolne, runo leśne, dziczyzna, organizmy morskie i słodkowodne w postaci
surowców, półproduktów oraz wyrobów gotowych, otrzymywanych z tych
surowców i półproduktów, w tym środki spożywcze. Artykuł rolno-spożywczy
w opakowaniu jednostkowym to artykuł rolno-spożywczy przeznaczony do
obrotu, umieszczony, przed wprowadzeniem go do obrotu, w opakowaniu
uniemożliwiającym zamianę wartości bez otwierania lub zmiany opakowania, bez
względu na to, czy opakowanie obejmuje cały artykuł rolno-spożywczy czy jego
część.
Artykuł rolno-spożywczy, niemający swojego definicyjnego odpowiednika
w prawie wspólnotowym jest zatem szerszą niż żywność definicją i ma inne
usytuowanie w systemie prawa. Przede wszystkim obejmuje produkty rolne i ma
zastosowanie do jakości handlowej tych produktów, które wywodzą się
z rolnictwa, łowiectwa, rybactwa i rybołówstwa i są przedmiotem obrotu poza
gospodarstwem producenta.
43. Prawo do odpowiedniej żywności (bezpieczeństwo żywności,
standard żywności)
Prawo do odpowiedniej żywności
Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych ONZ
z 16 grudnia 1966 r. wprowadził prawo każdego do odpowiedniego poziomu życia
dla niego samego i jego rodziny, włączając w to wyżywienie, odzież i mieszkanie
oraz prawo do stałego polepszania warunków bytowych, jak również podstawowe
prawo każdego do wolności od głodu. Na gruncie Ogólnego komentarza z 1999 r.
rozróżnia się trzy rodzaje obowiązków państwa w zakresie realizacji prawa do
odpowiedniej żywności:
1) poszanowanie tego prawa (niepodejmowanie środków, które miałyby
przeszkodzić w realizacji tego prawa);
2) ochrona (podejmowanie przez państwo środków w celu zapewnienie,
że działające podmioty gospodarcze nie pozbawią jednostek dostępu do
żywności);
3) wypełnienie (obowiązek aktywnego działania państwa na rzecz
realizacji tego prawa, zwłaszcza w sytuacjach, gdy powody dla których
brak jest dostępu do żywności są poza kontrolą, jak również przyczyną
taką są klęski naturalne lub inne nieszczęścia).
Ogólny komentarz postuluje wprowadzenie prawa do odpowiedniej żywności
do ustawodawstwa i praktyki administracyjnej.
W zasadzie prawo do żywności nie jest wymieniane w konstytucjach
europejskich i uważa się, że jest objęte prawem do ochrony zdrowia. Konkretne
rozwiązania prawne znajdują się bądź w obszarze zabezpieczenia społecznego
bądź w obszarze bezpieczeństwa żywności.
Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską zawiera pewne podstawy
realizacji prawa do żywności, chociaż są one sformułowane bardzo ogólnie
i dotyczą przede wszystkim ochrony konsumenta. Art. 2 Traktatu stanowi, iż
zadaniem Wspólnoty jest ochrona socjalna oraz podnoszenie standardu i jakości
życia, co jest urzeczywistniane przez stosowanie odpowiednich polityk. Zadanie
dotyczące bezpieczeństwa zaopatrzenia zostało wprost wpisane wśród celów
wspólnej polityki rolnej. Bezpieczeństwo zaopatrzenia jest tu rozumiane w pełnym
tego słowa znaczeniu, jako ilościowe zabezpieczenie dostaw oraz jako
bezpieczeństwo dostarczanej żywności z punktu widzenia ochrony zdrowia
konsumenta, ale też i uwzględniania preferencji i interesów ekonomicznych
konsumentów.
Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, Polska przestrzega
wiążącego ją prawa międzynarodowego. Ponadto, podobnie jak zasady
traktatowe Wspólnoty tworzą podstawy realizacji „prawa do żywności”, tak
zasady ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej zawarte w Konstytucji
z 1997r. tworzą taką bazę w prawie polskim (m.in. zasada społecznej gospodarki
rynkowej, wolności gospodarczej).
W ramach ochrony konsumenta Konstytucja RP nakłada na władze publiczne
określone obowiązki: Władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników
i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności
i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres tej
ochrony określa ustawa. Przepis ten wskazuje wyraźnie na ochronę udzielaną
konsumentom, w tym konsumentom żywności, ze względu na ochronę zdrowia.
Statuuje również ich ochronę przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi, a zatem
chroni interes ekonomiczny konsumentów. Wypada tylko zaznaczyć problem
wątpliwości co do mocy obowiązującej tych przepisów (czy znajdą one
bezpośrednie zastosowanie czy są to tylko zasady niemożliwe do
bezpośredniego zastosowania).
Mimo ratyfikowania Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych
i Kulturalnych, Polska nie wprowadziła wprost do porządku prawnego
pojęcia „prawo do żywności”. Do polskiej Konstytucji nie zostało
wprawdzie wpisane „prawo do odpowiedniej żywności”, niemniej
stworzone zostały warunki ustrojowe dla jego realizacji. Wolności, prawa
i obowiązki człowieka i obywatela zawarte w rozdziale II Konstytucji RP,
w szczególności prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, są ściśle
związane z prawami człowieka ustalonymi w prawie międzynarodowym.
Realizacja tego prawa może się odbywać poprzez regulacje dotyczące
tworzenia podstaw społeczno-gospodarczych dla funkcjonowania sektora
żywnościowego w taki sposób, by zapewnić bezpieczeństwo zaopatrzenia
w żywność oraz bezpieczeństwo żywności, przy uwzględnieniu ochrony
konsumenta nie tylko pod względem zdrowotnym, ale również ekonomicznym.
Bezpieczeństwo żywności
Regulacje prawa żywnościowego nie mogą ograniczać się do zapewnienia
wprowadzenia bezpiecznej żywności na rynek, ale muszą brać pod uwagę
aspekty związane z ochroną zdrowia publicznego. Należy pamiętać o wpływie
bezpiecznej i dobrej jakościowo żywności na stan człowieka, jego dobre
samopoczucie i zdolność do pracy. Osiągnięcie odpowiedniego poziomu
bezpieczeństwa żywności oznacza nie tylko zmniejszenie ryzyka chorób
przenoszonych na drodze pokarmowej oraz chorób dietozależnych, ale również
zapewnienie warunków dla dobrego samopoczucia fizycznego i psychicznego,
w harmonii ze środowiskiem, w którym człowiek żyje, pracuje i odchodzi.
Prawo europejskie, na skutek wielu negatywnych doświadczeń w obszarze
bezpieczeństwa żywności (BSE, dioksyny, pryszczyca), już nie harmonizuje
(poprzez dyrektywy), ale unifikuje prawo w tej dziedzinie (poprzez
rozporządzenia). Wydanie w obecnej dekadzie przepisów prawa wspólnotowego
w formie rozporządzeń w zakresie bezpieczeństwa żywności, higieny żywności,
urzędowej kontroli żywności tworzy nową sytuację w sferze obowiązywania
i stosowania systemu bezpieczeństwa na terytorium całej, obecnie rozszerzonej
Wspólnoty. Pamiętać należy, iż Wspólnota Europejska może podejmować
działania tylko na podstawie kompetencji przyznanych jej przez Traktat WE (tzw.
zasada kompetencji powierzonych). Regulacja zasad systemu bezpieczeństwa
została dokonana w podstawowym akcie prawnym, jakim jest OPŻ.
Zasady, instytucje, procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności obejmują
wszystkie etapy produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności. W przepisach
OPŻ bezpieczeństwa żywności się nie definiuje, określa się przesłanki oceny
produktu niebezpiecznego, a system bezpieczeństwa buduje się poprzez ogół
zasad, instytucji, procedur mających na celu osiągnięcie najbardziej optymalnego
stanu bezpieczeństwa żywności w Unii Europejskiej. Na uzasadnienie swoich
działań prawodawca europejski podaje różnice w regulacjach poszczególnych
krajowych porządkach prawnych, które z uwagi na zróżnicowane kryteria,
uniemożliwiają swobodny przepływ towarów. Zatem Wspólnota tworzy w aktach
prawnych bezpośrednio wprowadzanych do porządku prawnego państw
członkowskich (OPŻ i inne rozporządzenia) jednolity standard bezpieczeństwa
żywności i pasz.
W okresie stowarzyszenia z UE dokonywano w prawie polskim harmonizacji
dotyczącej bezpieczeństwa żywności z prawem wspólnotowym poprzez liczne
nowelizacje. Podstawowymi aktami prawnymi z tego zakresu w prawie polskim
są: ustawa z 2001 o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia oraz prawo
weterynaryjne. Są one w sposób systematyczny dostosowywane do prawa
wspólnotowego. Pierwsza z tych ustaw zawiera definicję bezpieczeństwa
żywności, która określa, że na bezpieczeństwo składają się zarówno warunki, jak
i działania na wszystkich etapach produkcji i obrotu żywnością oraz środkami
żywienia zwierząt gospodarskich, mające na celu zapewnienie zdrowia i życia
człowieka. Treść tej definicji wskazuje głównie na cel systemu bezpieczeństwa
i jego zakres. Obecnie ustawa ta, będąca ustawą implementacyjną składa się
z dwóch grup przepisów: merytorycznych oraz przepisów stanowiących odesłanie
do przepisu OPŻ lub innego rozporządzenia, bez powtarzania jego treści, co
wpływa na małą czytelność. W prawie weterynaryjnym, stosownie do wymagań
prawa wspólnotowego, przewidziane zostały m.in. instrumenty, które umożliwiają
identyfikację producentów produktów pochodzenia zwierzęcego.
System bezpieczeństwa żywności
Bezpieczeństwo żywności jest podstawowym atrybutem jakości żywności, ale
nie jedynym. Dla konsumenta ważne są również inne jej atrybuty, jak:
pochodzenie, autentyczność, sposób produkcji, smak, zapach, wygląd. Dlatego
jakość żywności trzeba postrzegać w sposób całościowy.
Standard bezpieczeństwa żywności jest standardem minimum dla każdego
produktu żywnościowego umieszczanego na rynku. Produkt spełniający
wymagania bezpieczeństwa nie musi mieć wysokiej jakości rynkowej, a wręcz
przeciwnie, może być przeciętnym, niczym nie wyróżniającym się pod względem
jakości produktem. Ażeby legalnie wprowadzić produkt na rynek, jest przeto
konieczne spełnienie wymagań w zakresie bezpieczeństwa produktu. Przepisy
mające na celu bezpieczeństwo są obligatoryjne i objęte są sankcjami
o charakterze administracyjnym (nakazy-zakazy), jak i karnym.
Wspólnotowy standard bezpieczeństwa żywności zawarty jest w OPŻ. Ten akt
prawny można określić jako konstytucję prawa żywnościowego, z uwagi na
zawarty w nim rozbudowany katalog zasad, instytucji i procedur prawa
żywnościowego, i to w sposób dający podstawę do ich dalszego rozwijania
i uszczegóławiania.
System bezpieczeństwa żywności zawarty w OPŻ realizuje zasady traktatowe.
Należy zwrócić uwagę na dwa pierwsze przepisy preambuły: „Swobodny
przepływ żywności jest ważnym aspektem rynku wewnętrznego i przyczynia się
znacząco do zdrowia i ogólnego dobra obywateli oraz do realizacji ich interesów
socjalnych i gospodarczych” (pkt 1 preambuły) oraz: „Zgodnie z polityką
Wspólnoty powinien być zapewniony wysoki poziom ochrony życia i zdrowia
ludzi” (pkt 2 preambuły).
Wprowadzenie wspólnotowego standardu bezpieczeństwa żywności, który jest
ściśle związany ze swobodnym przepływem korzystnej dla zdrowia żywności,
oznacza konieczność ciągłego ważenia interesów gospodarczych oraz
dotyczących zdrowia konsumenta.
Stosownie do art. 14 OPŻ żywność niebezpieczna, tj. szkodliwa dla zdrowia lub
nienadająca się do spożycia przez ludzi nie może być wprowadzona na rynek.
OPŻ nie zawiera definicji żywności bezpiecznej czy niebezpiecznej, wskazuje
jednak na przesłanki oceny żywności ze względu na ochronę zdrowia człowieka.
Rozstrzygając, czy żywność jest niebezpieczna, należy mieć na względzie:
a) zwykłe warunki korzystania z żywności oraz jej wykorzystywania na każdym
etapie produkcji, przetwarzania i dystrybucji oraz
b) informacje przeznaczone dla konsumenta (m.in. na etykiecie i te zazwyczaj
dostępne dla konsumenta) dotyczące unikania określonych negatywnych
skutków dla zdrowia związanych z daną żywnością lub rodzajem żywności.
Rozstrzygając, czy żywność jest szkodliwa dla zdrowia, należy mieć na
względzie:
a) nie tylko prawdopodobne natychmiastowe i/lub krótkotrwałe i/lub długotrwałe
skutki tej żywności dla zdrowia spożywającej ją osoby, ale także dla następnych
pokoleń;
b) ewentualne skutki skumulowania toksyczności'
c) szczególną wrażliwość zdrowotną określonej kategorii konsumentów, jeśli
żywność jest przeznaczona dla określonej kategorii konsumentów.
Rozstrzygając, czy żywność nie nadaje się do spożycia przez ludzi, należy
mieć na względzie, czy żywność nie może być spożywana przez ludzi zgodnie
z jej przeznaczeniem z powodu zanieczyszczenia, zarówno przez czynniki obce,
jak i w inny sposób, czy też z powodu gnicia, psucia się lub rozkładu.
Jednakże spełnienie przez żywność wymogów prawa żywnościowego nie
zawsze oznacza, że jest ona bezpieczna i wówczas, stosownie do przepisów
OPŻ, należy nałożyć ograniczenia i ewentualnie wycofać ją z rynku. Jest to
bardzo ważny instrument, przejaw daleko idącej ostrożności i postawy wątpiącej
w regulacje idealne.
Wspólnotowy standard bezpieczeństwa charakteryzuje się następującymi
zasadami:
a) przepisy dotyczące bezpieczeństwa obejmują cały łańcuch żywnościowy,
poczynając od produkcji pierwotnej żywności i pasz, kończąc na konsumencie
końcowym;
b) produkcja pierwotna, łącznie z produkcją pasz, podporządkowana jest
określonej regulacji w zakresie higieny;
c) produkcja żywności przetworzonej prowadzona jest na podstawie
określonych wymagań dotyczących higieny, o innych, wyższych wymaganiach,
niż produkcja pierwotna;
d) przedsiębiorca branży żywnościowej i paszowej ponoszą odpowiedzialność
administracyjną i karną za naruszenie obowiązków związanych z produkcją
żywnościowe
e) producent może odpowiadać za szkody wyrządzone przez produkt
żywnościowy na zasadzie ryzyka;
f) urzędowa kontrola żywności oparta jest nie tylko na wykonywaniu bieżącej
kontroli oraz stosowaniu środków nadzoru, ale ścisłej współpracy
z przedsiębiorcami branży żywnościowej;
g) środki prawne ustanawiane w celu bezpieczeństwa żywności i pasz oparte
są na analizie ryzyka (proces ten obejmuje oszacowanie ryzyka, zarządzanie nim
i komunikację ryzyka; powołano Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności,
który dokonuje oszacowania ryzyka, działając na zasadach niezależności,
obiektywności i przejrzystości);
h) w łańcuchu żywnościowym wprowadzono mechanizm możliwości podążania
śladem żywności na wszystkich etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji
(oznacza to możliwość śledzenia przemieszczania się żywności na wszystkich
etapach produkcji, przetwarzania i dystrybucji);
i) oznakowanie, prezentacja i reklama żywności muszą zawierać określoną
informację, istotną ze względu na życie i zdrowie konsumenta; ze względu na
bezpieczeństwo żywności zabrania się wprowadzania konsumenta w błąd;
j) władza publiczna (wspólnotowe i krajowe organy zarządzające ryzykiem
i komunikujące ryzyko) stosują w szczególnych okolicznościach zasadę
przezorności, co ma służyć wzmocnieniu i swego rodzaju uszczelnieniu systemu
bezpieczeństwa żywności (zasada ta jest stosowana wówczas, gdy po dokonaniu
oceny dostępnych informacji stwierdzono niebezpieczeństwo zaistnienia skutków
szkodliwych dla zdrowia, ale nadal nie ma naukowej pewności).
Problematyka standardu żywności
Codex Alimentarius FAO/WHO jest zbiorem norm i standardów dotyczących
żywności. Ponadto zawiera wytyczne i rekomendacje Komisji Kodeksu
Żywnościowego, a także opinie państw członkowskich.
Komisja
Kodeksu
Żywnościowego
(Komisja
CA)
jest
organem
międzyrządowym dwóch organizacji: ONZ/FAO i WHO, powołanym w 1962 r.,
której rolą jest promowanie handlu międzynarodowego żywnością poprzez
adaptację standardów, nakierowaną na zapewnienie uczciwych praktyk
handlowych oraz ochronę zdrowia konsumenta.
Ustalenia komisji mają charakter zaleceń. Wprowadzane są do prawa
krajowego drogą zwykłej legislacji. Do standardów Kodeksu odwołuje się często
prawo wspólnotowe.
Rola Kodeksu znacznie wzrosła po utworzeniu WTO w 1995 r., ze względu na
powoływanie standardów Kodeksu w zawieranych przez państwa członkowskie
WTO porozumieniach handlowych.
Komisja Kodeksu przyjmuje standardy żywności na podstawie „rozsądnych
zasad naukowej analizy i dowodów, zawierających przegląd wszystkich
odnoszących się do danej sprawy informacji”. Przy opracowywaniu standardów,
zwłaszcza w obszarach objętych ryzykiem, można brać pod uwagę „inne
uzasadnione czynniki”. Jako „inne uzasadnione czynniki” wskazuje się:
równowagę ekonomiczną, brak odpowiednich metod analizy, potrzeby
technologiczne i możliwości w tym zakresie, ryzyko dla środowiska naturalnego,
zdrowie i dobrostan zwierząt, względy etyczne, religijne i kulturowe.
Stany Zjednoczone niezmienne stoją na stanowisku, że przy ustalaniu
standardów na szczeblu międzynarodowym można brać pod uwagę jedynie
dowody naukowe. Pozostałe „inne uzasadnione czynniki” mogą być
uwzględniane w stosowaniu środków o zasięgu krajowym i tam powinno być
regulowane. Ostatecznie w ramach Komisji przyjmuje się stanowisko przeciwne
stanowisku USA.
Standardy CA, choć ich stosowanie jest dobrowolne, często są powoływane w
prawie wspólnotowym. Dotyczy one w szczególności tych materii, w których
niezbędne jest odwołanie się do specjalistycznej wiedzy naukowej,
reprezentowanej przez uznane autorytety np. regulacje dotyczące substancji
dodatkowych i pozostałych w żywności, czy też środków specjalnego
żywieniowego przeznaczenia w odniesieniu do niemowląt i małych dzieci.
Standardy CA są też często powoływane w orzecznictwie ETS. Standardy CA
mogą wpływać też na regulacje prawa krajowego np. marmolada owocowa.
Porozumienia Światowej Organizacji Handlu
Należy zwrócić uwagę na dwa porozumienia WTO z 1994, których stroną jest
Unia Europejska, dlatego są wiążące zarówno dla legislacji wspólnotowej jak
i krajowej: Porozumienia SPS (dotyczące procedur sanitarnych i fitosanitarnych)
oraz Porozumienie TBT (dotyczące barier technicznych w handlu). Nie dotyczą
one jedynie żywności, ale mają daleko idące konsekwencje dla prawa
żywnościowego.
WTO zmierza na szczeblu światowym do zniesienia barier w handlu (podobnie
jak Unia na szczeblu europejskim).
Stosownie do SPS każde państwo członkowskie ma prawo określania takiego
poziomu ochrony zdrowia, jaki uważa za odpowiedni. Jednocześnie jednak
stosowane środki sanitarne i fitosanitarne (bardzo szeroki pojęcie, o znaczeniu
zależnym od danego aktu prawnego) nie mogą być arbitralne i wprowadzone bez
uzasadnienia naukowego. Państwa członkowskie mogą podejmować środki
mające uzasadnienie naukowe i niedyskryminujące, jeżeli nie tworzą ukrytych
barier w handlu międzynarodowym i są spólne z całością Porozumienia SPS.
Szczególną rangę porozumienie SPS przydaje standardom ustalanym przez
m.in. Komisję CA. Stosowanie ich jest co prawda dobrowolne, ale Porozumienie
znacznie podnosi ich rangę w świetle prawa międzynarodowego i stanowi
zachętę do ich stosowania, zwłaszcza, że nie wymagają przedstawienia przez
państwo dowodów naukowych uzasadniających wprowadzenie danego środka,
a wystarczy samo odniesienie się do standardów międzynarodowych.
W sytuacji, gdy standardy międzynarodowe nie zostały ustalone w danej
dziedzinie, państwo przedstawia dowody naukowe uzasadniające zastosowanie
określonego środka na podstawie analizy ryzyka i dowodzi, że nie jest to środek
dyskryminujący. Jeżeli państwo wprowadza środek, który odpowiada wyższemu
poziomowi ochrony niż przyjęte w standardach międzynarodowych, również
przedstawia dowody naukowe uzasadniające zastosowanie określonego środka
na podstawie analizy ryzyka i dowodzi, że nie jest to środek dyskryminujący.
Najbardziej złożona jest sytuacja, gdy państwo dostrzega zagrożenia dla
zdrowia ludzi, zwierząt lub roślin, a dowody naukowe są niewystarczające do
przeprowadzenia oceny ryzyka. W takim przypadku stosuje się środki
tymczasowe. Państwo jest obowiązane uzyskać szersze i bardziej kompletne
informacje oraz w odpowiednim czasie zweryfikować środek. Jest to instrument
działający na zasadzie ostrożności.
Istotne znaczenie, iż standardy wprowadzane w ramach WTO mają zasięg
ogólnoświatowy i mogą niekiedy pozostawać w sprzeczności z ustaleniami
w ramach prawa europejskiego.
Należy odpowiedzieć wreszcie na pytanie, czym jest standard. To wymagania
minimum lub maximum określone w jakimś dokumencie czy przepisie prawa.
(Zatem definitio ignotum per ignotum). Nie jest jasne również według jakich
kryteriów używać do oceny standardów. Pojawiają się głosy, że zmuszanie
państw do wzajemnego uznawania standardów i narzucanie im jednolitych
standardów pomija istniejące różnice i w efekcie prowadzi do obniżenia
standardów. Odgrywa tu rolę także kontekst społeczny, gospodarczy i polityczny.
Tytułem przykładu: sprawa hormonów w mięsie wołowym czy sprawa sardynki.
44. Odpowiedzialność cywilnoprawna za szkodę wyrządzoną przez
produkt żywnościowy
Zagadnienia natury ogólniejszej
Zagadnienie odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt
żywnościowy jest częścią znacznie szerszej problematyki odpowiedzialności za
produkt. Odpowiedzialność za produkt to nic innego jak odpowiedzialność
cywilnoprawna za szkody spowodowane przez wady produktu czyniące go
niebezpiecznym dla otoczenia.
Pojęcie „wadliwości” należy rozumieć szeroko, poprzez niezapewnienie
bezpieczeństwa produktu w takim stopniu, w jakim konsument jest uprawniony
tegoż bezpieczeństwa oczekiwać.
Produkt, jakim jest żywność, w szczególny sposób wkracza do problematyki
odpowiedzialności za produkt, chociażby ze względu na wprowadzanie nowych
technologii, co do których powstają ciągle nowe wątpliwości w zakresie zdrowia
i życia człowieka. Odpowiednia konstrukcja odpowiedzialności za produkt może
w znaczny sposób ułatwić konsumentowi dochodzenie słusznego odszkodowania
lub zadośćuczynienia za doznane krzywdy.
W toku rozwoju historycznego zauważa się przerzucanie odpowiedzialności za
produkt na producentów i odchodzenie od reżimu odpowiedzialności kontraktowej
w stronę odpowiedzialności deliktowej.
Odpowiedzialność za produkt uregulowano w Dyrektywie Rady z 1985 r.
w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych
państw członkowskich dotyczących odpowiedzialności za produkty wadliwe.
Dyrektywa ta ma na celu ujednolicenie ustawodawstw dotyczących
odpowiedzialności producenta. Oparcie odpowiedzialności na zasadzie ryzyka
ma zapewnić wysoki poziom ochrony konsumenta. Jest to ochrona skuteczna
i szybka. W polskim prawie przepisy dyrektywy zostały inkorporowane do
kodeksu cywilnego (art. 449' i n. k.c.) i są zbieżne z postanowieniami dyrektywy.
Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny jest
odpowiedzialnością deliktową opartą na zasadzie ryzyka.
Produkt – produkt niebezpieczny
Produkt obejmuje wszystkie rzeczy ruchome, nawet jeżeli stanowią one część
innej rzeczy ruchomej bądź nieruchomości. Za produkt uważa się także zwierzęta
i energie.
Początkowo za zakresu pojęcia produktu wyłączone były naturalne produkty
rolne i łowieckie. Argumentowano ten zabieg tym, iż w produktach tego rodzaju
znacznie częściej występują trudne do wykrycia wady, spowodowane przez
czynniki na które producent nie ma wpływu np. zanieczyszczenie środowiska.
Z czasem, wobec argumentacji opartej na zasadzie równości producentów,
a ponadto masowych zachorowaniach spowodowanych nieprzetworzonymi
produktami rolnymi (choroba wściekłych krów czy skażenie drobiu) rozszerzono
pojęcie produktu na wszystkie płody rolne.
W przypadku żywności zakres pojęciowy produktu, jakim jest żywność, jest
zakresem pojęcia samej żywności. Oczywiście żywność, która nie jest
wprowadzana na rynek, nie będzie produktem żywnościowym.
Dyrektywa wskazuje na pojęcie produktu wadliwego. Stosownie do
art. 449¹ §3 k.c.: Niebezpieczny jest produkt nie zapewniający bezpieczeństwa,
jakiego można oczekiwać, uwzględniając normalne użycie produktu. O tym, czy
produkt jest bezpieczny, decydują okoliczności z chwili wprowadzania go do
obrotu, a zwłaszcza sposób zaprezentowania go na rynku oraz podane
konsumentowi informacje o właściwościach produktu. Produkt nie może być
uznany za nie zapewniający bezpieczeństwa tylko dlatego, że później
wprowadzono do obrotu podobny produkt ulepszony.
Bezpieczeństwo produktu zostaje określone w poprzez odwołanie się do celu
oczekiwań związanych z normalnym używaniem produktu. Czyje to mają być
oczekiwania? Czy są to oczekiwania konkretnego poszkodowanego, czy są one
oznaczone jakimś ogólniejszym wzorcem? E. Łętowska postuluje przyjęcie
wzorca „wyedukowanego konsumenta”, a nie konkretnego poszkodowanego.
Normalne użycie produktu oznacza przede wszystkim użycie zgodne ze zwykłym,
typowym przeznaczeniem danego produktu. Oczywiście w każdym konkretnym
przypadku będą decydowały okoliczności tegoż przypadku.
Dla ustalenia, czy produkt jest bezpieczny, należy sięgnąć do uregulowań
ustawy z 2003r. o ogólnym bezpieczeństwie produktów. Art. 4 ust. 1: Produktem
bezpiecznym jest produkt, który w zwykłych lub w innych dających się w sposób
uzasadniony przewidzieć warunkach jego używania, z uwzględnieniem czasu
korzystania z produktu, nie stwarza żadnego zagrożenia dla konsumentów lub
stwarza zagrożenie znikome, dające się pogodzić z jego zwykłym używaniem
i uwzględniając wysoki poziom wymagań dotyczących ochrony zdrowia i życia
ludzkiego. Ustawa zawiera pewne wskazówki, które powinny być brane pod
uwagę przy ocenie bezpieczeństwa danego produktu. Należą do nich: kategorie
konsumentów narażonych na zwiększone niebezpieczeństwo związane
z używaniem produktu, a zwłaszcza dzieci, cechy i właściwości produktu,
oddziaływanie produktu na inne produkty, zwłaszcza gdy można było przewidzieć
ich łączne użycie, a także wygląd, oznakowanie produktu, sposób jego
przechowywania, jak też informacje pochodzące od producenta.
Oczekiwania co do poziomu bezpieczeństwa produktu bywają także
kształtowanie normatywnie. Dotyczy to norm, certyfikatów, atestów, ale także
przepisów wskazujących na cechy jakościowe produktu i niezostawiających
producentowi swobody w zakresie odstępstwa.
Przez sposób zaprezentowania na rynku i informacje o właściwościach
produktu należy rozumieć prezentację produktu, działania marketingowe,
oznakowanie, sposób opakowania, ekspozycję, instrukcje dołączone do
produktu. Konieczne jest tym samym wykazania, że właściwości produktu, które
wyrządziły szkodę, istniały w chwili wprowadzenia go do obrotu. Ciężar dowodu
tego faktu spoczywa na konsumencie.
Warunkiem koniecznym dla odpowiedzialności za produkt żywnościowy jest
wytworzenie produktu w ramach prowadzenia działalności gospodarczej.
Art. 449¹ §3 k.c.: Kto wytwarza w zakresie swojej działalności gospodarczej
(producent) produkt niebezpieczny, odpowiada za szkodę wyrządzoną
komukolwiek przez ten produkt. Ten wymóg ma wskazywać na pewne
profesjonalne działanie producenta i eliminować z reguł odpowiedzialności za
produkt niebezpieczny produktu, które zostały wytworzone poza tą działalnością.
W związku z regulacją ustawy o swobodzie działalności gospodarczej pojawia
się pytanie, czy działalność wytwórcza w rolnictwie jest działalnością
gospodarczą mimo, że nie ma do niej zastosowania ustawa o swobodzie
działalności gospodarczej, czy też nie jest działalnością gospodarczą. Należy
mieć na względzie, że w zasadzie osoba, która prowadzi działalność wytwórczą
w rolnictwie, materialnie spełnia warunki prowadzenia działalności gospodarczej,
choć formalnie nie jest przedsiębiorcą. Osoba taka jest choćby podatnikiem VAT.
Mając na uwadze cel i funkcje wprowadzenia do kodeksu cywilnego przepisów
o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny, należy
przyjąć należy, aby wymóg, by produkt niebezpieczny został wytworzony w
ramach działalności gospodarczej producenta, należy oceniać z punktu
widzenia merytorycznego, nie formalnego.
W prawie wspólnotowym nie ma w zasadzie definicji bezpiecznego produktu
będącego żywnością chyba, że uznamy za definicję zasadę z OPŻ, iż żywność
zgodna
ze
szczególnymi
przepisami
wspólnotowymi
regulującymi
bezpieczeństwo żywności jest uważana za bezpieczną pod względem czynników
objętych szczególnymi przepisami Wspólnoty. Prawo polskie w ustawie
o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia zawiera pewne regulacje prawne,
które muszą być brane pod uwagę przy ocenie produktu, którzy wyrządził
szkodę. Są to regulacje dotyczące bezpieczeństwa, które nie są sprzeczne
z postanowieniami prawa wspólnotowego, ale charakteryzują się pewną
odmiennością ze względu na krajowe tradycje regulacji w tym zakresie. Pojawiają
się tu takie pojęcia jak: środek spożywczy o niewłaściwej jakości zdrowotnej,
środek spożywczy szkodliwy dla zdrowia lub życia człowieka, środek spożywczy
zepsuty, środek spożywczy zafałszowany. Relacje między tymi pojęciami opierają
się na zasadzie krzyżowania się.
Należy pamiętać, że nie można przyjąć, iż środek spełniający wymagania
określone przepisami prawa jest środkiem bezpiecznym. Wymagania
przepisów prawa minimalizują niebezpieczeństwo, jakie mogą nieść za sobą
produkty żywnościowe, a spełnienie tych warunków jest obowiązkiem
producenta.
Decyzja zezwalająca przedsiębiorcy na produkcję żywności jest jednym
z wymogów powołanej ustawy. Jednakże organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej
nie oceniają w tym momencie produktu, a jedynie warunki jego wytwarzania. Nie
budzi wątpliwości, że producent nie może powoływać się w celu zwolnienia
odpowiedzialności za produkt, na spełnienie warunków ustawowych
w przedmiocie podjęcia i prowadzenia samej produkcji.
Art. 449¹ §3 k.c. stanowi, że o tym, czy produkt jest bezpieczny, decydują
okoliczności z chwili wprowadzenia go do obrotu, a zwłaszcza sposób
zaprezentowania go na rynku, oraz podane konsumentowi informacje
o właściwościach produktu. Niebezpieczna wada musi tkwić w towarze w chwili
wprowadzenia go do obrotu. Może to być wada już całkowicie rozwinięta albo
może mieć postać zalążka, który rozwinie się dopiero w trakcie korzystania
z towaru. Wada może tkwić w substancji towaru lub wynikać z braku należytego
ostrzeżenia o niebezpieczeństwie związanym z jego użyciem.
Osoby odpowiedzialne z tytułu odpowiedzialności za produkt
niebezpieczny
Osobą odpowiedzialną za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny
jest przede wszystkim producent produktu niebezpiecznego, ale obok producenta
odpowiedzialność ponoszą jeszcze inne podmioty. Art. 4495. § 1. Wytwórca
materiału, surowca albo części składowej produktu odpowiada tak jak producent,
chyba że wyłączną przyczyną szkody była wadliwa konstrukcja produktu lub
wskazówki producenta. § 2. Kto przez umieszczenie na produkcie swojej nazwy,
znaku towarowego lub innego oznaczenia odróżniającego podaje się za
producenta, odpowiada jak producent. Tak samo odpowiada ten, kto produkt
pochodzenia zagranicznego wprowadza do obrotu krajowego w zakresie swojej
działalności gospodarczej (importer). § 3. Producent oraz osoby wymienione
w paragrafach poprzedzających odpowiadają solidarnie. § 4. Jeżeli nie wiadomo,
kto jest producentem lub osobą określoną w § 2, odpowiada ten, kto w zakresie
swojej działalności gospodarczej zbył produkt niebezpieczny, chyba że w ciągu
miesiąca od daty zawiadomienia o szkodzie wskaże poszkodowanemu osobę
i adres producenta lub osoby określonej w § 2 zdanie pierwsze, a w wypadku
towaru importowanego - osobę i adres importera.§ 5. Jeżeli zbywca produktu nie
może wskazać producenta ani osób określonych w § 4, zwalnia go od
odpowiedzialności wskazanie osoby, od której sam nabył produkt.
Art. 4496. Jeżeli za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny
odpowiada także osoba trzecia, odpowiedzialność tej osoby i osób wymienionych
w artykułach poprzedzających jest solidarna. Przepisy art. 441 § 2 i 3 stosuje się
odpowiednio.
Osoba uprawniona z tytułu odpowiedzialności za produkt niebezpieczny.
Krąg podmiotów uprawnionych wyznaczają dwa czynniki. Po pierwsze,
producent ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną komukolwiek. Po
drugie, czynnikiem bezpośrednio wpływającym na krąg podmiotów uprawnionych
będzie regulacja prawna dotycząca zakresu naprawienia szkody.
W przypadku szkody na osobie poszkodowanym może być każda osoba
fizyczne i może domagać się odszkodowania w pełnej wysokości oraz
zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.
Zasada pełnego odszkodowania została wyłączona w zakresie szkody na
mieniu. Art. 4492. Producent odpowiada za szkodę na mieniu tylko wówczas, gdy
rzecz zniszczona lub uszkodzona należy do rzeczy zwykle przeznaczanych do
osobistego użytku i w taki przede wszystkim sposób korzystał z niej
4497.
poszkodowany. Art.
§ 1. Odszkodowanie za szkodę na mieniu nie
obejmuje uszkodzenia samego produktu ani korzyści, jakie poszkodowany
mógłby osiągnąć w związku z jego używaniem. § 2. Odszkodowanie na
podstawie art. 4491 nie przysługuje, gdy szkoda na mieniu nie przekracza kwoty
będącej równowartością 500 EURO.
Oznaczenie datą minimalnej trwałości i terminem przydatności do spożycia
W przypadku błędnego oznaczenia na produkcie żywnościowym terminu
przydatności do spożycia lub daty minimalnej trwałości i powstałej w wyniku
spożycia takiego produktu szkody, będziemy mieli do czynienia z wadą tkwiącą
w produkcie, ponieważ w chwili wprowadzenia do obrotu produkt miał
właściwości niebezpieczne, które tym przypadku sprowadzają się do błędnych
wskazówek.
Oświadczenie żywieniowe
Kolejnym szczególnym oznaczeniem produktu żywnościowego jest
oświadczenie żywieniowe producenta. Jest to każda informacja, w tym
reklamowa, która stwierdza, sugeruje albo daje do zrozumienia, że środek
spożywczy ma szczególne wartości odżywcze. Środki specjalnego żywieniowego
przeznaczenia obligatoryjnie zawierają oświadczenia żywieniowe.
W przypadku wystąpienia błędu w zakresie tego rodzaju specjalnego
oznakowania, wystąpienie szkody jest bardziej prawdopodobne i może mieć
bardziej dotkliwy charakter. Środki spożywcze specjalnego przeznaczenia są
bowiem żywnością, która z uwagi na specjalny skład lub sposób przygotowania
wyraźnie różni się od żywności powszechnie stosowanej i przeznaczona jest do
zaspokajania szczególnych potrzeb żywieniowych osób, których procesy
trawienia i metabolizmu są zachwiane lub osób, dla których ze względu na
specjalny skład fizjologiczny, wskazane jest kontrolowane spożywanie
określonych substancji w żywności. Konsument tego rodzaju środków jest
konsumentem szczególnie wrażliwym, dlatego też wadliwość tego typu
oświadczeń żywieniowych stwarza szczególne zagrożenie dla zdrowia
konsumenta i powinna być rygorystycznie oceniana.
Przesłanki egzoneracyjne w zakresie żywności
Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny jest
odpowiedzialnością deliktową opartą na zasadzie ryzyka. Producent nie może
zwolnić się od niej wykazując, że ani on, ani osoba, za którą odpowiada nie
ponosi winy spowodowania niebezpiecznych właściwości produktu. Jest to
przejaw obiektywizacji odpowiedzialności, w czym leży największy walor
wspomnianej instytucji. Odpowiedzialność ta nie ma jednak charakteru
absolutnego i producent może zwolnić się z niej, jeżeli wykaże, iż zachodzi jedna
z przyczyn egzoneracyjnych.
Art. 4493. § 1. Producent nie odpowiada za szkodę wyrządzoną przez produkt
niebezpieczny, jeżeli produktu nie wprowadził do obrotu albo gdy wprowadzenie
produktu do obrotu nastąpiło poza zakresem jego działalności gospodarczej.
§ 2. Producent nie odpowiada również wtedy, gdy właściwości niebezpieczne
produktu ujawniły się po wprowadzeniu go do obrotu, chyba że wynikały one
z przyczyny tkwiącej poprzednio w produkcie. Nie odpowiada on także wtedy,
gdy nie można było przewidzieć niebezpiecznych właściwości produktu,
uwzględniając stan nauki i techniki w chwili wprowadzenia produktu do obrotu,
albo gdy właściwości te wynikały z zastosowania przepisów prawa.
Odpowiedzialność producenta za szkody spowodowane produktem
niebezpiecznym rozpoczyna się nie z chwilą wytworzenia produktu, ale z chwilą
wprowadzenia produktu do obrotu. Wprowadzenie do obrotu obejmuje wszelkie
prawne formy zadysponowania produktem przez procenta, w tym przede
wszystkim sprzedaż, dostawę, leasing, najem. Producent nie odpowiada
natomiast za szkody wyrządzone przed wprowadzeniem produktu do obrotu oraz
wówczas, gdy produkt został wprowadzony do obrotu wbrew jego woli np. przez
osobę, która bezprawnie zawładnęła produktem.
Dla przyjęcia odpowiedzialności producenta nie jest konieczne, aby obrót
przybrał postać obrotu dwustronnie gospodarczego. Mając więc na uwadze
sytuację osób poszkodowanych, ustawodawca wprowadził w kodeksie cywilnym
domniemanie, że produkt niebezpieczny został wytworzony i wprowadzony do
obrotu w zakresie działalności gospodarczej. Domniemanie to ma charakter
wzruszalny.
Uwzględnienie stanu nauki i techniki, tzw. ryzyko rozwoju lub ryzyko postępu to
jeden z bardziej kontrowersyjnych tematów w literaturze. Ryzyko postępu dotyczy
tych produktów, które w momencie wprowadzania do obrotu, uważane były za
bezpieczne, według wiedzy naukowej i technicznej z tego momentu, a dopiero
później okazały się wadliwe.
Przy ocenie stanu nauki i techniki należy posługiwać się kryterium
obiektywnym, niezależnym od przekonania producenta. Należy uwzględnić
postęp, jaki dokonał się na całym świecie przy uwzględnieniu opinii
o potencjalnym niebezpieczeństwie produktu.
Powstaje wątpliwość, czy w zakresie żywności, co do której istnieje obowiązek
zezwolenia przed wprowadzaniem na rynek (GMO), wydanie takiego właśnie
zezwolenia jest równoznaczne ze stwierdzeniem, że stan nauki i techniki nie
pozwala na stwierdzenie istnienia wad. Wydaje się, że fakt wydania decyzji
(zawierającej w swojej treści stwierdzenie braku zagrożenia dla zdrowia i życia
człowieka), w której wyniku wprowadzony na rynek produkt wywołał szkodę, nie
zwalnia producenta od odpowiedzialności. Można jednak rozważać ewentualną
odpowiedzialność deliktową organu władzy publicznej.
W związku z „wynikaniem niebezpiecznej właściwości z zastosowania
przepisów prawa” należy zwrócić uwagę, że chodzi tu o przepisy bezwzględnie
wiążące. Są to przepisy, które określają jakość produktu, sposób jego
wytwarzania, materiały, z których się ma składać. Może się okazać zatem, że
proces technologiczny, który odbywa się zgodnie z prawem bezwzględnie
obowiązującym, będzie powodował wadliwość produktów. Wówczas zajdzie
przesłanka egzoneracyjna.
Rozwiązania ustawowe dotyczące odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną
przez produkt niebezpieczny mają charakter bezwzględnie obowiązujący i nie
można w drodze umowy wyłączyć lub ograniczyć odpowiedzialności za produkt,
także w razie dokonania wyboru prawa obcego. Jest to bowiem
odpowiedzialność ukierunkowana przede wszystkim na ochronę konsumentów.
Może być ona natomiast poszerzona w drodze umowy. Przepisy
o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny nie
wyłączają odpowiedzialności za szkody na zasadach ogólnych, za szkody
wynikłe z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania oraz
odpowiedzialności z tytułu rękojmi za wady i gwarancji jakości.
Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej przez produkt niebezpieczny
ulega przedawnieniu z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany
dowiedział się lub przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć
o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w każdym
przypadku roszczenie przedawnia się z upływem lat dziesięciu od wprowadzenia
produktu do obrotu.
Rozwiązanie dotyczące liczenia terminu przedawnienia od wprowadzenia
produktu do obrotu może okazać się niekorzystne dla konsumentów, gdyż szkoda
może powstać w bardzo długim okresie po wprowadzeniu do obrotu. Nie ma
natomiast przeszkód, aby dochodzić roszczeń w tradycyjnym trybie deliktowym,
gdzie początek dziesięcioletniego terminu przedawnienia rozpoczyna bieg
dopiero od chwili wyrządzenia szkody. Zatem zwykła odpowiedzialność deliktowa
może okazać się skuteczniejsza niż odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną
przez produkt niebezpieczny.
[Zagadnienia opracowane na podstawie:
1. M. Korzycka-Iwanow: Prawo żywnościowe. Wydawnictwo LexisNexis,
Warszawa 2005;
- zagadnienia: 41-44
2. E.
Kremer:
Odpowiedzialność
za
zobowiązania
związane
z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Zakamycze 2004;
- zagadnienie 44
3. A. Oleszko, B. Jeżyńska, P. Mikołajczyk: Prawo rolne i prawo
żywnościowe. Zakamycze 2004;
- zagadnienie 44.
http://www.hors2.xgov.pl
Serdecznie pozdrawiam i za ewentualne literówki przepraszam].

Podobne dokumenty