„zbawcze pi kno” w teorii estetycznej wiktorynów

Komentarze

Transkrypt

„zbawcze pi kno” w teorii estetycznej wiktorynów
R O C Z N I K I
KULTUROZNAWCZE
Tom III
–
2012
WANDA BAJOR
*
„ZBAWCZE PIKNO”
W TEORII ESTETYCZNEJ WIKTORYNÓW
Szkoa Wiktorynów, która rozwina si w XII wieku w opactwie w.
Wiktora w Paryu, sw saw zawdzicza gównie dzieom dwóch ludzi:
Niemca Hugona i Szkota Ryszarda. Obok wielu innych dziedzin zajmowali
si oni take estetyk, któr czyli z teori mistyczn.
Hugon ze w. Wiktora uwaany jest, po Janie Szkocie Eriugenie, za
pierwszego estetyka redniowiecza. Zwany drugim Augustynem, nie zamyka on ascetycznie oczu na zmysowe pikno jak wspóczesny mu w. Bernard z Clairvaux, lecz celebrowa z namaszczeniem urod i okazao natury. By take niezmiernie wraliwy na sens alegoryczny rzeczy; kada z nich
wyraa co z boskiego ideau. Teoria estetyczna Hugona i jego ucznia
Ryszarda stanowi wspania syntez odczu i sdów na temat sztuki i pikna
w XII wieku.
Hugon jest pierwszym autorem, który powici kompletny traktat tematyce pikna. Nikt przed nim nie nada tak wielkiego znaczenia medytacjom
nad piknem, a szczególnie na temat rónych gatunków, form i kategorii
estetycznych. Teoria ta zawarta jest w VII ksidze jego encyklopedycznego
dziea Didascalion de studio legendi. Dwa wstpne rozdziay ksigi omawiaj fundamenty ontologiczne i psychologiczne tej dyscypliny.
Dr hab. WANDA BAJOR – dyrektor Instytutu Kulturoznawstwa i kierownik Katedry Historii
Kultury Intelektualnej w Instytucie Kulturoznawstwa na Wydziale Filozofii KUL; adres do korespondencji: ul. Droga Mczenników Majdanka 70/3, 20-325 Lublin; e-mail: [email protected]
Artyku niniejszy jest rozbudowan wersj niewygoszonego wykadu habilitacyjnego
Autorki.
68
WANDA BAJOR
1. FUNDAMENTY ONTOLOGICZNE ESTETYKI
Komentujc Hierarchi niebiesk Pseudo-Dionizego, Hugon zaczerpn
od niego fundamentaln ide plato
sk. Wedle tej idei rzeczy materialne s
znakami i obrazami rzeczy niewidzialnych. wiat jest teofani i jawi si jako
ksiga napisana rk Bo. Bóg da wiatu nie tylko to, e istnieje, ale da
mu te to, e jest pikny. Sowa Eriugeny, który opierajc si na Pseudo-Dionizym napisa: „Nie ma takiej rzeczy widzialnej i cielesnej, która by
[…], nie bya znakiem czego niecielesnego i umysowego”, prowadz
Hugona do estetyki transparencji wiata niewidzialnego w wiecie zmysowym. Podj on eriugenia
sk dialektyk tego, co jawne, i tego, co ukryte, chrystianizujc swoj teori pikna poprzez teori symbolizmu 1. Pikno
rzeczy widzialnych ma niejako drugi wymiar: to nie tylko harmonia elementów, ale rzeczywisto, która bdc dzieem Boga, nabiera wymiaru
sakralnego i pikne rzeczy s jego ladami; std wypywa funkcja metaforyczna i alegoryczna pikna.
Cel ludzkiej aktywnoci na tym wiecie, jak uczy Hugon, jest podwójny:
mamy stara si o to, co konieczne dla ycia, a su temu nauki wieckie
i sztuki mechaniczne, oraz mamy dba o odbudowanie w nas obrazu Boga,
do czego prowadzi mdro i akty moralne. Zdobywanie mdroci w jakiejkolwiek dziedzinie zakada potrójn drog ducha: mylenie, medytacj (rozmylanie) i kontemplacj2. Obejmuj one podziw natury, lektur Pisma
witego i dowiadczenie moralne.
Pikno Pisma jest pojmowane przez Hugona w trojaki sposób: jako pikno duchowe, wyraajce si w harmonii i gbi myli, jako pikno zmysowe, polegajce na wdziku kompozycji literackiej, a take w sensie
czysto poetyckiego pikna ekspresji sowa, które promieniuje na zewntrz
tajemniczym piknem ukrytego w nim ducha3.
Jeli za chodzi o pikno widzialnej natury, to podobnie jak istniej dwa
rodzaje sensów Pisma, tak te – jak sdzi Hugon – istniej dwa aspekty
1
Por. R. B a r o n. Hugues & Richard de Saint-Victor. Tournai: Bloud & Gay 1961 s. 32.
Hugo wyróni trzy typy poznania duchowego: mylenie na poziomie wyobrani (cogitatio)
to prosta myl, dajca przyjemno jej lunego wdrowania; rozmylanie, bdce aktywnoci
rozumu (meditatio), które kieruje si ku jednemu przedmiotowi, poprzez dyskurs daje rado
poszukiwania i odkrywania; kontemplacja jako czynno inteligencji (contemplatio), która
ujmuje wielo w jednym spojrzeniu i osiga prawd. Kontemplacja ju ma w pewien sposób to,
czego rozmylanie szuka. Por. E. d e B r u y n e. Études d’esthétique médiévale. T. 2: L’époque
romane. Brugge: De Tempel 1946 s. 230.
3
Por. H u g o d e S. V i c t o r e. Didascalicon de studio legendi. PL 176, 790.
2
„ZBAWCZE PIKNO” W TEORII ESTETYCZNEJ WIKTORYNÓW
69
ontologiczne w naturze i konsekwentnie dwie postawy estetyczne. Opisuje to
obrazowo: jak czowiek nieuczony, gdy otworzy ksig i oglda same tylko
iluminacje, nie rozumiejc pisma, tak czowiek „cielesny” i nierozumny nie
dostrzega rzeczy boskich i zauwaa w Biblii tylko poetyckie pikno „opowieci”. Podobnie w rzeczach stworzonych czowiek nierozumny (illiteratus) zachwyca si jedynie aspektem zewntrznym, czowiek za mdry (duchowy) podziwia w tym, co widzi, janiejac na zewntrz myl boskiego
Artysty. Pierwszy docenia w ksidze jedynie kolory i formy obrazów, drugi
wychwala w nich sens i gbokie znaczenia. Chwali Boga szczególnie ten,
kto doznajc estetycznych emocji wobec zmysowego pikna, potrafi je
przetworzy w przeycia religijne4.
Chocia Hugon sw estetyk rozwija w nurcie neoplato
skim, zapocztkowanym przez Jana Szkota Eriugen, to jednak uzdolniony by wiksz –
rzec by mona – ni przystao na platonika, wraliwoci na pikno zmysowe. Stwierdziwszy znikomo wiata, z wielkim upodobaniem i znawstwem kontempluje jego urod. Niemniej podkrela przy tym, e szczytem
estetyki jest odkrycie we wszystkich rzeczach zmysowych znaku rzeczywistoci wiecznej. Pikno symboliczne jest, wedug niego, piknem fundamentalnym. Kada forma ma warto estetyczn, o ile sprawia, e mylimy
o Niesko
czonym i Idealnym. A zatem ziemska, zmysowa przyjemno
estetyczna jest symbolem niesko
czonej radoci i jej doniosa warto ley
w tym, e stanowi ona wstp do ycia mistycznego. To stwierdzenie stanowi
fundament mistyki wiktorynów, rónej od mistyki w. Bernarda. Ten cysterski asceta nie ufa zmysowoci, zbytnio „filokosmicznej”, zakochanej
w czystej rónorodnoci (jak mówi Adhelard z Bath). Nazwa j istotowo
ciekawsk, chce ona bowiem wszystko widzie, wszystkiego dotkn,
wszystko usysze i w ten sposób zatraca si w wiecznym przepywie
4
„Universus enim mundus iste sensibilis quasi quidam liber est scriptus digito Dei […] et
singulae creaturae quasi figurae quaedam sunt non humano placito inventae, sed divino arbitrio
institutae ad manifestandam invisibilium Dei sapientiam. Quemadmodum autem si illiteratus quis
apertum librum videat, figuras aspicit, litteras non cognoscit: ita stultus et animalis homo, qui non
percipit ea quae Dei sunt (I Cor. II), in visibilibus istis creaturis foris videt speciem, sed intus
non intelligit rationem. Qui autem spiritualis est, et omnia diiudicare potest, in eo quidem quod
foris considerat pulchritudinem operis, intus concipit quam miranda sit sapientia Creatoris. Et
ideo nemo est cui opera Dei mirabilia non sint, dum insipiens in eis solam miratur speciem;
sapiens autem per id quod foris videt profundam rimatur divinae sapientiae cogitationem, velut si
in una eademque Scriptura alter colorem seu formationem figurarum commendet; alter vero laudet sensum et significationem. Bonum ergo est assidue contemplari et admirari opera divina […]”
(PL 176, 814;por. d e B r u y n e. Études d’esthétique s. 204-209).
70
WANDA BAJOR
zewntrznego wiata, wiedziona najbardziej poniajcymi kaprysami i prónymi pragnieniami 5.
Hugon by wiadom tych niebezpiecze
stw, jednak nie potpia estetycznej przyjemnoci zmysowej jako takiej, ale jej si i atrakcyjno chcia
wprzc w sub duchowej wspinaczki. Ostrzega jedynie przed sytuacjami,
kiedy dochodzi do wypaczenia estetycznych przey: mio do pikna
ziemskiego dla niego samego jest za, gdy schlebia jedynie czystej ciekawoci i gdy wzbudza ze podania6. Podobne zastrzeenie Hugon kieruje
odnonie do studiów literackich; chocia nie przeczy przyjemnoci pyncej
ze smakowania pikna literatury, jednak – jego zdaniem – skazane s one na
dyletantyzm, gdy nie s umieszczone w odpowiednim miejscu hierarchii
nauk i uzurpuj sobie, e same stanowi powane studia7.
Z punktu widzenia ontologii Hugon przedstawia pikno na trzech pitrach. Pierwsze to pikno Boga, które jest pierwotne i twórcze, a przejawia
si w sposób duchowy w duszach oraz w sposób zmysowy w rzeczach.
Drugie pitro to pikno duszy, które jest proste i jednorodne. Trzeci za
poziom stanowi pikno zmysowe, które jest wielorakie, skada si z rónych
elementów, tworzcych proporcjonaln cao. Midzy piknem duchowym
i piknem zmysowym istnieje gboka analogia. Dusza odkrywa pikno
w rzeczach zmysowych i znajduje upodobanie w stworzeniach materialnych, poniewa odkrywa w nich odbicie wasnego z nimi wspóbrzmienia.
Raduje si nie tylko wasnym piknem, ma take rado i przyjemno w delektowaniu si harmonijn kompozycj form rzeczy cielesnych. Chocia
midzy nimi nie ma oczywistego podobie
stwa, to jednak pikno kompozycji ma w sobie co z prostego pikna ducha8.
W estetyce Hugon idzie za staroytnym obiektywizmem, zgodnie z którym pikno jest cech konstytutywn samej struktury rzeczy, jest wasnoci
stricte obiektywn. Zaznacza, e pikno róni si od uytecznoci, która
ukazuje si w relacji midzy rzeczami a czowiekiem. W piknie czysto
przyjemnym wyrónia dwa jego rodzaje: cieszymy si nimi w porzdku
5
Por. E. G i l s o n. La Théologie mystique de S. Bernard. Paris: J. Vrin 1934 s. 181-182; d e
B r u y n e. Études d’esthétique s. 210.
6
„Podczas, gdy oko raduje si caym zewntrznym piknem zmysowym w sposób nieuporzdkowany, dusza wewntrz pokrywa si kurzem brudu niezliczonych wyobrae
i uciech.
Ucho take pozwala si deprawowa na liczne sposoby […] albo pochlebstwami, albo czczymi
sowami, albo obscenicznymi piosenkami” (H u g o d e S. V i c t o r e. Sermo 21: De membris
humanis. Przekad autorki za: d e B r u y n e. Études d’esthétique s. 210).
7
Por. d e B r u y n e. Études d’esthétique s. 210.
8
Por. tame s. 213-214.
„ZBAWCZE PIKNO” W TEORII ESTETYCZNEJ WIKTORYNÓW
71
praktycznym, chocia ich dobro jest wycznie subiektywne (np. kaprysy
mody), oraz cieszymy si samym widokiem rzeczy piknych, np. wielobarwnymi kwiatami czy ptakami9.
Podczas gdy w wiecie zewntrznym mamy pikno wielorakich wrae
zmysowych, to w wiecie niewidzialnym, w wewntrznym yciu ducha
szukajcego Boga, istnieje inny rodzaj pikna – jest nim cnota. Mamy tu
sodycz, jak jest mio Boga, mamy zapach obrazujcy pragnienie niesko
czonoci, piew, który odzwierciedla rado duchowych przey duszy,
a take przyjemno dotyku, jakiej odpowiada rado zjednoczenia z dobrem10. Wszystkie te dobra duchowe, które s w peni realne i prawdziwe,
maj co wspólnego z dobrami zmysowymi, które s tylko pozorne, co
Hugon wyraa, przywoujc analogi wiata duchowego ze wiatem sonecznym11.
Kontemplacja pikna zmysowego powinna obudzi w nas niepowstrzymane pragnienie Niesko
czonego – deklaruje Hugon na dugo przed Heglem, a po Hugonie powtórzy to Wincenty z Beauvais i inni mu wspóczeni12. Ta zasada dynamizmu metafizycznego pozwolia Hugonowi na symboliczne przewartociowanie brzydoty. Styka si on z tym problemem, idc za
myl Pseudo-Dionizego, który pokazuje w wiecie zmysowym nie tylko
podobie
stwa, ale podkrela take rónice ze wiatem boskim. Niektóre
rzeczy bowiem oddalaj si od boskiego ideau z powodu swej dysharmonii
i brzydoty. Neoplatonizm chrzecija
ski wprowadza tu paradoksaln tez, e
brzydota jest pikniejsza od samego pikna, w ten sposób antycypujc
metafizyczn ironi romantyzmu. Zgodnie z jej logik estetyka pikna bywa
statyczna, natomiast estetyka brzydoty jest dynamiczna, poniewa kontemplujc brzydot, niemoliwe jest, by nad ni duej si zatrzyma. Pikno
fizyczne de facto myli nas, poniewa daje iluzj posiadania doskonaoci,
brzydota jest bardziej „prawdomówna”, poniewa zmusza nas do pragnienia
Pikna niesko
czonego. Std konkluzja, e lepiej odnajdujemy i chwalimy
9
„Et concipit tamen ipse qui invisibilis est, ex his quae visibilia sunt, gaudium et honorem et
affectum. Et diligit ex his quaedam quasi similia et amica et cognata et praestat se illis voluntarie
et exultat in ipsis […]” (H u g o d e S. V i c t o r e. Commentaria in Hierarchiam coelestem
S. Dionysii Areopagitae. PL 175, 950).
10
Por. d e B r u y n e. Études d’esthétique s. 214.
11
Por. H u g o d e S. V i c t o r e. Commentaria in Hierarchiam coelestem. PL 175, 950.
12
„Species rerum visibilium […] cum sensum nostrum atque affectum nostrum provocant,
non quidem desiderium replent, sed ad inquirendum Conditoris speciem et eius pulchritudinem
concupisciendam incitant” (V i n c e n t u s B e l l o v a c i e n s i s. Speculum naturale 1 XXIX
cap. 27. Cyt. za: d e B r u y n e. Études d’esthétique s. 215).
72
WANDA BAJOR
Boga w brzydocie ni piknie; wraenie pikna jest ziemskie, gdy tymczasem wraenie brzydoty budzi tsknot pozawiatow13.
2. WARUNKI PSYCHOLOGICZNE ESTETYKI MISTYCZNEJ
Czowiek zoony jest z podwójnej natury, duchowej i cielesnej, co wiktoryni w swej estetyce oddaj, mówic o czowieku wewntrznym i zewntrznym (homo interior, homo exterior). Wadze duchowe czowieka,
inteligencja i rozum, kieruj si ku piknu najwyszemu, niewidzialnemu,
natomiast wadze cielesne, zmysy i wyobrania, skaniaj si ku wiatu
zmysowemu. Hugon w swej estetyce stara si pokona ten dualizm. Aeby
wyjani wi metafizyczn ciaa i duszy, wskazuje na wadz, która czy
zmysowo i rozum, znajduje si porodku tego, co czysto cielesne i czysto
duchowe; wadz t nazywa affectio imaginaria. Jest to rodzaj syntetycznej
wiadomoci, któr dzi moglibymy nazwa „intuicj uczuciow” lub
„intuitywnym uczuciem towarzyszcym”. Wadza ta czy w sobie dwa
aspekty przey estetycznych: jeden wyobraeniowy (reprezentatywny), drugi za uczuciowy (afektywny). Zmysowej percepcji wrae
towarzysz
emocje i uczuciowe poruszenia, sowo affectio immaginaria zatem czy
w sobie idee uczucia i wiadomoci 14. Oczy postrzegaj jedynie rzeczy cielesne i czowieka widzimy jedynie poprzez ciao. Lecz w tym, co postrzegamy wzrokiem, poznajemy take to, co nie jest widoczne dla oczu;
uchwytujemy w czowieku dwie natury: ciao i dusz, zjednoczone w sobie
w ten sposób, e ciao jest znakiem i symbolem duszy 15.
Co warto zaznaczy, Hugon podkrela gbok jedno duszy i ciaa,
które tworz jedn osob. Wzorem Boecjusza wyjania on jedno psychofizyczn czowieka, przywoujc zasady estetyczne muzyki. Ciao i dusza,
cho nale do dwu rónych porzdków bytowych, cz si w jedn, gbok harmoni na wzór dwu zestrojonych melodii i stanowi metafizyczne
zestrojenie. W aktywnoci poznawczej oznacza to, e zmysy nie postrzegaj
13
Por. tame s. 215-216.
Por. tame s. 222-223.
15
Wiktoryni, pod wpywem symbolizmu trynitarnego, mówili take o trzech rodzajach poznania, okrelajc je metaforycznie. Przy tym sensus seu oculus carnis obejmuje ca aktywno
zmysow, natomiast aktywno na szczeblu intelektualnym i duchowym odnosi si do oculus
rationis i oculus contemplationis. Por. tame s. 220; S. J a n e c z e k. Hugon ze witego Wiktora.
W: Powszechna Encyklopedia Filozofii. T. 4. Lublin: PTTA 2003 s. 622.
14
„ZBAWCZE PIKNO” W TEORII ESTETYCZNEJ WIKTORYNÓW
73
bez udziau wiadomej duszy ani wiadoma dusza nie moe tego uczyni bez
ciaa, zgodnie z Arystotelesowsk tez o psychofizycznej jednoci czowieka 16. Z kolei Ryszard ze w. Wiktora w Beniamin Minor dodaje, e nie
ma rozumienia ani wiedzy bez udziau wyobrani oraz aktów woli, ani
mdroci bez zmysowych dozna
(sensualitate). Powysze twierdzenia bd
miay kapitalne znaczenie w opisie przey estetycznych17.
Cae nasze upodobanie wzgldem wiata i wasnego ciaa – zdaniem
Hugona – pochodzi ontologicznie z faktu, e dusza rozpoznaje w materii
odbicie wasnej harmonii. Jest to zgodno ontyczna midzy struktur duszy a
struktur rzeczywistoci materialnej, podobie
stwo makrokosmosu i mikrokosmosu, jakby zwizanych jednym moduem matematycznym i estetycznym
zarazem. Harmonia sama w sobie polega na tym, e dusza kocha w sposób
naturalny harmoni, jaka jest na zewntrz niej, a na pierwszym miejscu harmoni przynalenego jej ciaa. Im pikniejsze s dusze, tym lepiej dostrzegaj
pikno rzeczy widzialnych. Na paszczynie psycho-fizjologicznej powoduje
to miosne i radosne stopienie si z kontemplowanymi rzeczami. Tam, gdzie
pali si ogie
mioci, tam otwieraj si oczy duszy: „Ubi amor ibi oculus:
libenter aspicimus quem multum diligimus”18. Kontemplujemy chtnie to, co
kochamy, wiadomo zakorzenia si w uczuciowoci. Duchowa rado
pynca z podziwiania pikna i harmonii wiata zmysowego jest w gbi
rzeczy naturalnym przedueniem przyjemnoci fizycznej, która konstytuuje
podstaw emocjonalnego ycia czowieka. Roznieca w nim witalny ogie
.
Hugon i Ryszard sw estetyczn psychologi wpisuj si w dug plato
sk
tradycj, która od Plotyna, Augustyna i Boecjusza, rozwija si a do Herdera i
teoretyków wspóczesnej koncepcji wczucia (Einfühlung)19.
wiadomo rozumiana jako affectio imaginaria oscyluje pomidzy wiatem zewntrznym i wewntrznym, widzialnym i niewidzialnym, pomidzy
niszym i wyszym. Mio duszy skania si ku wiatu zewntrznemu,
który wydaje si jej tak zachwycajcy. Pikne formy – jak pisze Hugon –
swym powabem rozpalaj pragnienia, by rozbysn zotem i drogocennymi
kamieniami, by promienie piknymi ksztatami i kolorami. W tym kontekcie wiktoryni podejmuj refleksj nad aspektem moralnym przey este16
„[…] sensus hominis in homine vivente corpus et animam simul percipit, non animam per
se, aut corpus per se, sed animam simul et corpus, personam dicere humanus sermo consuevit”
(H u g o d e S. V i c t o r e. De Sacramentis Christianae fidei. PL 176, 408).
17
Por. d e B r u y n e. Études d’esthétique s. 222-223, 225; por. A r y s t o t e l e s. O duszy.
Prze. P. Siwek. Warszawa 1988 s. 132 (III 7, 431 a); s. 134 (III 8, 432 a).
18
Por. H u g o d e S. V i c t o r e. De Sacramentis Christianae fidei. PL 176, 951.
19
Por. d e B r u y n e. Études d’esthétique s. 224.
74
WANDA BAJOR
tycznych, kadc nacisk na waciwe uywanie natury. Chodzi o to, by
w penej estetycznego zachwytu wiadomoci, gdzie spotykaj si dusza
i ciao (wiadomo formalnie natury duchowej, lecz materialnie zanurzona
w zmysowoci), odnale równowag i osign optimum dobrego samopoczucia. Hugon zaznacza, e w obecnej kondycji czowieka, po upadku na
skutek grzechu pierworodnego, oko kontemplacji stao si przygaszone,
a rozum uomny i niepewny. Jedynie oko cielesne zachowao sw pierwotn
jasno i pewno. Problem polega na tym, gdzie zaangauje si czowiek.
Czowiek wewntrzny nie moe sta si niewolnikiem czowieka zewntrznego, przeciwnie – zmysowo ma suy sile duchowej oraz mioci ku
Bogu20. Gdy wyobrania chce panowa nad rozumem, zaciemnia go i zakrywa. Duch, zanurzajc si w obrazach, w nich znajduje upodobanie i do nich
zbyt mocno si przywizuje; pokrywa si nimi jak skór, a przeniknity
cielesnymi upodobaniami cignie za sob ciar rzeczy zmysowych i poddaje si deformacji przez subiektywne wyobraenia. Nie chodzi jednak o to,
by cakowicie odwróci si od pikna zmysowego. Rozum moe korzysta
z obrazów wyobrani, ale tak by nad nimi panowa i podporzdkowa
uszczliwiajcej kontemplacji. Moe ubiera si w nie jak w ubranie, które
te atwo powinien z siebie zdejmowa 21.
Hugon jest przekonany o wartoci poznania caego wiata, niemniej jest
take pewny, e takie poznanie dla niego samego niewarte byoby trudu
caego ycia, i ostrzega, e cay wiat wystarczy ludzkiemu sercu nie wicej,
ni ludzkie serce wystarczyoby wiatu 22.
3. DEFINICJE I KATEGORIE FORMALNE PIKNA
Hugon powici wiele miejsca rónorodnym koncepcjom i definicjom
pikna. Jedna z nich zasuguje na szczególn uwag. Jest to koncepcja
Pseudo-Dionizego o tzw. woaniu Pikna, gdzie pikno definiowane jest
poprzez jego fundamentaln funkcj. W terminologii greckiej (kalos)
20
„Imaginatio ancilla rationis, sensualitas affectionis” (R i c h a r d u s d e S. V i c t o r e,
Beniamin Minor. PL 196, 3-5).
21
Por. H u g o d e S. V i c t o r e. De unione corporis et animae. PL 177, 287-288.
22
Por. B a r o n. Hugues & Richard s. 32; por. H u g o d e S. V i c t o r e. De arrha animae.
W: B a r o n. Hugues & Richard s. 94-98. „Si anima vero delectatione (imaginationi) adhaeserit,
quasi pellis fit ei imaginatio […] In quantum delectatione corporis afficitur, quasi quandam
corpulentiam trahens in eadem phantasiis imaginationum corporalium deformatur” (H u g o d e
S. V i c t o r e. De unione corporis et animae. PL 177, 287-288).
„ZBAWCZE PIKNO” W TEORII ESTETYCZNEJ WIKTORYNÓW
75
znaczy ‘pikny’ i pochodzi od czasownika (kaleo) – ‘woa’. Pikno
jest woaniem, poniewa jest to waciwo Przyczyny uniwersalnej i Pikna
transcendentnego, by wzywa do jednoci z nim wszystko, co istnieje23.
Pikno przedmiotu i mio podmiotu spotykaj si i cz, tworzc rodzaj
witalnej asymilacji: jak wiato czyni rzecz owietlon, tak Pikno ozdabia
tego, kto je kocha. Podmiot wchodzi w przedmiot, poniewa przedmiot jest
utworzony z tej samej harmonii co on sam, w mioci ekstatycznej spenia
si emocja estetyczna. Dla Hugona ta zasada ma generalne znaczenie, odnosi
si ona równie dobrze do mioci cielesnej pikna fizycznego, jak i do
mioci (caritas) Boga. Pikno ponadsubstancjalne przywouje do siebie
wszystkie rzeczy. Teorii o „woaniu Pikna” odpowiada zatem teoria „mioci Pikna” 24.
Kolejna definicja, jak rozpatruje Hugon, to ujcie eriugenia
skie, okrelajce pikno od strony formalnej. Pikno form duchowych jest proste
i jednorodne, natomiast pikno rzeczy zoonych definiuje si przez funkcj
kompozycji, harmonii czci i zgodnoci elementów. Inna, brana pod uwag
przez Hugona definicja rozpatruje pikno jako jedno w wieloci, ograniczonej do porzdku dziki proporcji. Ujmuje si w niej pikno jako identyczno najwyszego Ideau, odbijajcego si w niesko
czonej rónorodnoci indywidualnych form niedoskonaych 25.
Najbardziej oryginalna cz estetyki Hugona dotyczy wypracowanych
przeze
kategorii formalnych pikna. Wyróni ich cztery: harmonia formy
(situs), ruch ycia (motus), ksztat i kolor (species) oraz wewntrzna struktura rzeczy (qualitas), czyli jakoci wewntrzne26.
Mianem situs (‘pooenie, ustawienie’) Hugo nazywa ukad czci w caoci, czyli porzdek i kompozycj; obrazowo okrela t kategori jako przyja
jednych elementów wobec drugich, a kad rzecz nazywa harmoni, która kocha sam siebie. Hugon wyróni dwa rodzaje harmonii. Jedna to compositio (‘zestawienie, poczenie’) rozumiana jako wewntrzna jedno czci
w formie konstytuujcej dany byt (np. harmonijnie zespolenie czci ludz23
Por. H u g o d e S. V i c t o r e. Didascalicon de studio legendi. PL 176, 1007.
Por. d e B r u y n e. Études d’esthétique s. 217.
25
Por. tame s. 216.
26
„Decor creaturarum est in situ et motu et specie et qualitate. Situs est in compositione et
ordine. Motus est quadripertitus: localis, naturalis, animalis, rationalis […] species est forma
visibilis quae oculo discernitur sicut colores et figurae corporum. Qualitas est proprietas interior
quae ceteris sensibus percipitur ut melos in sono auditu aurium etc.” (H u g o d e S. V i c t o r e.
Didascalicon de studio legendi. PL 176, 812-813). Por. W. T a t a r k i e w i c z. Historia estetyki.
T. 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2009 s. 210-211.
24
76
WANDA BAJOR
kiego organizmu). Drugi rodzaj harmonii to dispositio (‘ukad, uporzdkowanie’), czyli zewntrzna harmonia, która adaptuje jedne byty wzgldem innych,
nie tylko w wymiarze przestrzennym, ale take czasowym (secundum locum et
tempus). Takimi bytami s to np. ptak w powietrzu, ryba w wodzie czy
czworonogi na ziemi, w porzdku czasowym za to np. rytm pór dnia i roku
z niezmiennym prawem nastpujcej po sobie rónorodnoci, natomiast
w sztuce bdzie to np. paac, który harmonizuje z otaczajcym go pejzaem27.
Druga kategoria estetyczna to ruch (motus), pojty w tym kontekcie jako
prosta i intuicyjna jako, zasadniczo zwizana z yciem. Ruch ten ma,
wedug Hugona, cztery odmiany: lokalny, naturalny, zwierzcy i umysowy.
Pikno tych ruchów stanowi cztery róda przyjemnoci estetycznej. Ruch
lokalny, czyli mechaniczny, to np. podziwiany przez nas ruch wiatru, falowanie zielonych pól czy przypywy i odpywy fal. Bardziej tajemnicze
i godne podziwu pikno tkwi w ruchu naturalnym wzrostu i zanikania, gdy
np. na wiosn obserwujemy rozwijanie si lici albo rozkwitanie kwiatów.
Natomiast pikno ruchu zwierzcego tkwi we wzniosoci ycia uczuciowego czy poruszeniach zmysowych podajcych za wraeniami i doznaniami. Ponad wszystkimi ruchami znajduje si pikno ruchu obecnego
w ludzkiej aktywnoci – zarówno w czynnociach fizycznych, jak i w myli.
Jest to zarówno tworzenie konkretnych dzie, jak i teoretyczne rozwaanie,
a wic myli czowieka i poruszenia jego woli, pikno ycia duchowego,
wyraajce si poprzez ciao, które jest ekspresj ducha. Pikno ludzkie
przewysza poziom pikna, polegajcego wycznie na doskonaej proporcji;
posiada ono inny charakter, nieredukowalny do pierwszego i odnoszcy si
do ycia, a w nadrzdnym stopniu do ycia duchowego28.
Dwie ostatnie kategorie pikna to species i qualitas, które odnosz si do
estetycznych przyjemnoci zwizanych z jakociami zmysowymi. Termin
species oznacza wygld na tyle, na ile forma rzeczy jest przedmiotem
27
„Situs est in compositione et ordine, id est in compositione et dispositione. Compositio duo
habere debet: aptitudinem et firmitatem, hoc est ut componenda apte et competenter coëant; et
composita firmiter cohaereant: laudabilis est compositio talis. Aptitudo consideratur in quantitate
et qualitate. In quantitate ne nimis tenuia et exilia grossis et corpulentis. In qualitate, ne nimis
humida siccis, nimis calida frigidis, nimis levia ponderosis; et si qua sunt talia, inordinate conjungantur” (H u g o d e S. V i c t o r e. Didascalicon de studio legendi. PL 176, 815 B); „Sic
omnis natura se diligit, et miro quodam modo plurium dissimilium et in unum redactorum
concordia unam in omnibus harmoniam facit. Apta est ergo et conveniens rerum omnium compositio, sed quomodo est firma? Quis non videat? quis non miretur? Ecce coeli qui ambitu suo
concludunt omnia, quomodo solidi sunt, et quasi ex aëre fusiles desuper circumquaque oppansi”
(tame. PL 176, 815 D).
28
Por. d e B r u y n e. Études d’esthétique s. 244-245, 247.
„ZBAWCZE PIKNO” W TEORII ESTETYCZNEJ WIKTORYNÓW
77
percepcji wzrokowej. Tak ujte pikno to pikno form dostrzegalnych oczyma, wyraajce si w ksztacie i kolorach. Hugon, w przeciwie
stwie do
Bernarda z Clairvaux, podziwia pikno tego, co rzadkie, niezwyke, zabawne
czy monstrualne i brzydkie, obok tego, co doskonale harmonijne i powtarzalne. W obu przypadkach rozbyska pikno Stwórcy: z jednej strony poprzez regularno, z drugiej – w ponadlogicznej grze kaprysu, obfitujcej
w nadzwyczajno. Hugon uwaa, podobnie jak póniej Franciszek Bacon
w eseju O piknie, e jedne rzeczy frapuj nas harmonijnym piknem, inne
za niekoherencj, dziwacznoci i grotesk29.
Czwarta kategoria estetyczna, czyli jako (qualitas), jest to wewntrzna
waciwo rzeczy, postrzegana pozostaymi zmysami: to pikno dwików,
dobro smaków, sodycz zapachów oraz gadko cia, pocigajca dotyk.
Jeli oko ywi si piknem kolorów, a ucho delektuje wdzikiem kantyleny,
to wch zapachami, smak sodycz poywienia, a dotyk doznaniami cielesnymi. Opatrzno Boa daa rzeczom tyle rónych jakoci – pisze Hugon –
by kady zmys ludzki znajdowa sw wasn przyjemno. S tak liczne, e
trudno je ogarn i wyliczy: przyjemno konwersacji, koncert ptaków,
ludzki piew, zapach ywicy i balsamów, róanych ogrodów, k i lasów.
Wszystko to zostao stworzone nie tylko dla uytecznoci, ale take dla
czystej przyjemnoci estetycznej czowieka. Kady rodzaj pikna jest pikny
na swój sposób, kade daje rozkosz, a kade inn30.
29
„Species est forma visibilis, quae continet duo, figuras et colores […] „Postremo super
omne pulchrum viride, quomodo animos intuentium rapit; quando vere novo, nova quadam vita
germina prodeunt, et erecta sursum in spiculis suis quasi deorsum morte calcata ad imaginem
futurae resurrectionis in lucem pariter erumpunt. Sed quid de operibus Dei loquimur? cum etiam
humanae industriae fucos adulterina quadam sapientia fallentes oculos tantopere miramur?”
(H u g o d e S. V i c t o r e, Didaskalion de studio legendi. PL 176, 821 B).
30
„Quorum non solum efficacia utilis sed aspectus quoque mirabilis est […] providentia
Creatoris tam diversas qualitates rebus indidit, ut omnis sensus hominis sua oblectamenta inveniat. Aliud percipit visus, aliud auditus, aliud odoratus, aliud gustus, aliud tactus” (tame); por.
d e B r u y n e. Études d’esthétique s. 242-246. Teksty Hugona oddaj jego intelektualn finezj
i gbi emocji estetyczno-religijnej: „Có pikniejszego mona ujrze ni pogodne niebo rozwietlone jak szafir i pieszczce spojrzenie oywiajcym wraeniem swej jasnoci? Co powiedzie o piknie szlachetnych kamieni i pere, które nie tylko posiadaj warto uytecznoci, ale
sam ich widok nas zachwyca. Oto ziemia rónobarwna kwiatami, co za zachwycajcy spektakl!
Jaka rozkosz dla wzroku, jakie ródo przey. Ogldamy ponce róe, czyste lilie, purpurowe
fioki, podziwiamy nie tylko ich pikno, lecz take zadziwiajce pochodzenie ich wspaniaoci:
jak boska mdro zdoaa tyle pikna kolorów wydoby z prochu ziemi! Ponad wszystko ziele
raduje dusz, kiedy na wiosn ziarna tworz nowe ycie i wznoszc nowe roliny ku niebu,
rozkwitaj ku wiatu, jakby to by obraz naszego przyszego zmartwychwstania” (przekad autorki za: d e B r u y n e. Études d’esthétique s. 249).
78
WANDA BAJOR
Kontemplacja daje szczcie aktualnego posiadania i widzenia rzeczy
takimi jakie s; czy uniesienie i podziw, rozkoszne przylgnicie do kontemplowanego widowiska. Hugon opisuje róne stopnie kontemplacji, ale
najwicej uwagi powica pierwszemu, którego przedmiotem jest pikno
stworzenia – decor creaturarum. Najwidoczniejszy znak Boej mdroci,
vestigium Dei, którego kontemplacja powoduje interioryzacj, kieruje nas ku
wasnemu wntrzu, gdzie odnajdujemy obraz Boga. Wspinaczka suponuje
interioryzacj.
Wielko, pikno i uyteczno niekiedy przeciwstawiaj si sobie
w sztuce ludzkiej. Gdy czowiek chce stworzy dzieo zbyt wielkich rozmiarów, niekiedy traci ono na piknie, lub gdy np. ubranie chce uczyni zbyt
eleganckim, czyni to kosztem wygody lub uytecznoci, a jeli przeciwnie
chce go uczyni zbyt praktycznym, gubi jego pikno. W dzieach boskich nie
widzimy takiej opozycji. Bóg nie zadowoli si tylko tym, co konieczne, doda rónorodno uytecznych rodków, rozla luksus wygody i czystego
uroku. Chcia nie tylko, eby wiat istnia, ale by by pikny i wspaniay.
Wielko bytów poczona z ich ogromn iloci nie umniejsza w niczym
ich pikna (np. niesko
czona ilo gwiazd nie przeciwstawia si ich wielkim
rozmiarom). Wielo nie umniejsza w niczym piknoci i nie odbiera nic
z wielopostaciowego dobra rzeczy 31. To wyznacza idea dla czowieka, by
mnoy w niesko
czono rzeczy pikne. W ten sposób Hugon wskaza
wszystkim nastpnym teologom metafizyczn zasad, na mocy której tumaczy si niesko
czona rónorodno sztuki redniowiecznej: mnócie rzeby
w katedrach, jakkolwiek pikna byaby kada z nich, cay jej walor ukae si
w niezliczonej caoci 32.
4. MISTYCZNA KONTEMPLACJA PIKNA
W UJCIU RYSZARDA ZE W. WIKTORA
Ryszard ze w. Wiktora, ucze
Hugona, organizuje i systematyzuje mistyk, analizy ycia duchowego rozwija z wiksz dramaturgi, ciepem
i ostroci psychologiczn. Bardziej ni teoretyczna spekulacja, interesuje
go kontemplacja mistyczna, z wyraniejsz trosk o zaznaczenie poszczególnych jej etapów. Ryszard dzieli pikne formy zgodnie ze struktur mate-
31
32
Por. H u g o d e S. V i c t o r e. Didascalicon de studio legendi. PL 176, 821B.
Por. d e B r u y n e. Études d’esthétique s. 217.
„ZBAWCZE PIKNO” W TEORII ESTETYCZNEJ WIKTORYNÓW
79
rialn ich zawartoci. S to rzeczy fizyczne (res) rozpatrywane w ich formalnej strukturze, dziea sztuki i natury (opera) oraz urzdzenia, instytucje
boskie i ludzkie (mores), gdzie duch wciela si w materi. Rzeczy, dziea
i obyczaje ludzkie maj swe pikno formalne oraz symboliczne33.
W Beniamin Maior Ryszard przedstawi precyzyjnie rozbudowan hierarchi przey kontemplacyjnych. Na poziomie kontemplacji samego pikna zmysowego wyróni siedem stopni: (1) Najpokorniejsza rado i podziw
pochodzi z „intelektualnej” kontemplacji samej materii, jej ciaru gatunkowego czy solidnoci (inne jest pikno marmuru, a inne drzewa). (2) Potem
przychodzi religijno-estetyczne rozwaanie form widzialnych w postaci
ksztatów i barw. (3) Dalej umys wnika w gb natury, podziwiajc jakoci
„gbsze” pozostaych zmysów, które objawiaj si w dwikach i zapachach. (4) Na wyszym szczeblu kontemplacji pikna ogldamy i podziwiamy dziaania i dziea natury, które podobaj si tak samo jak dziaania czowieka – jest to np. ruch i rytm ycia ziarna rozwijajcego si w rolin,
w licie, kwiaty i owoce. (5) W dalszej kolejnoci podziwiamy dziaania
i dziea ludzkie, wyraajce si szczególnie w dzieach sztuki oraz we wszelkich pozostaych dziedzinach ludzkiego tworzenia, nawet w formach zrealizowanych w rolnictwie. (6) Dalej rozwaamy i podziwiamy instytucje, obyczaje, prawa moralne, zwyczaje i wita wieckie. (7) Na szczycie kontemplacji pikna rzeczy Ryszard umieszcza ceremonie religijne, jak np.
suba liturgiczna i sprawowanie sakramentów w Kociele. W uroczystych
liturgiach spotykaj si wszystkie jakoci formalne pikna: zapach kadzide,
melodia piewów, migotanie zota i wiate, ksztaty i barwy wity
, szat
liturgicznych. Do nich nale take najwysze poruszenia inteligencji i najwzniolejsze uczucia. W ceremoniach religijnych pikno nie jest ju czysto
zmysowe i formalne: ma sens gbszy, poniewa to, co zmysy postrzegaj
w sowie, gecie, barwie, podniesione przez rozum staje si znakiem ukrytej
mocy 34.
Ryszard kadzie nacisk na solidarno natury i sztuki, jakby ich pikno
osigao peni tylko poprzez wzajemne przenikanie. Aktywno natury
rozpala aktywno ludzk, tak samo jak przez interwencj sztuki zmienia si
natura, rozwija i polepsza35.
33
Por. tame s. 252.
Por. tame s. 251-254.
35
„Opus itaque naturale et opus artificiale sibi invicem cooperantur [...] Quia ex naturali
operatione opus industriae initium sumit, consistit et convalescit, et operatio naturalis ex industria
proficit ut melior sit” (cyt za: tame s. 253).
34
80
WANDA BAJOR
Kontemplacja, zdaniem Ryszarda, ma trzy wymiary: rozszerzenie umysu
(dilatatio mentis), kiedy dusza czuje si poszerzona i wzmocniona w swym
naturalnym odczuwaniu; podniesienie umysu (sublevatio mentis), gdy dusza
czuje si podniesiona za spraw aski oraz przez pikno, które wzywa j do
mioci i radoci – tu ulega przemianie (transfiguratio) i wychodzi poza
siebie, nastpuje wówczas oddzielenie umysu (alienatio mentis), wtedy
dusza traci wiadomo i sw indywidualno, oglda „najwysze pikno”,
yje cakowicie w przedmiocie. Dusza, gdy dotara do ko
ca swej wspinaczki ku Bogu, jest ju wolna, moe ponownie zej do wiata, aby kocha
go mioci, która ten wiat przekracza36. wiat, który móg wydawa si
stracony podczas stopniowego odrywania si duszy, zostaje na nowo odnaleziony. Widzimy tu funkcj sztuki zgodn z ploty
sk teori (epistrofe), czyli drogi powrotu duszy ludzkiej do boskiej Jedni i jej zbawienia poprzez pikno.
Reasumujc przedstawiony powyej zarys zasadniczych elementów estetyki Hugona i Ryszarda, naley zaznaczy, e s oni przedstawicielami panestetyzmu i panartyzmu nie w sensie pankalii, goszcej, e wszystko jest
w wiecie pikne, lecz w tym sensie, e wszystko moe sta si pikne.
Najwybitniejsi scholastycy, tacy jak Robert Grosseteste, Albert Wielki, Aleksander z Hales i Bonawentura, rozwijali estetyczne idee neoplato
skie. aden z nich jednak nie przewyszy wiktorynów gbi wykadu dionizyjsko-erugenia
skiej teorii symbolizmu. W XII wieku estetyka wiktorynów stanowia najdoniolejszy dorobek w tej dziedzinie, z jej oryginaln tez, e
pikno moe by zawarte w przeyciach wszystkich zmysów i odgrywa
istotn rol w duchowej wspinaczce czowieka, wiodcej ku ostatecznemu
zbawieniu.
BIBLIOGRAFIA
RÓDA
A r y s t o t e l e s: O duszy. Prze. P. Siwek. W: Dziea wszystkie. T. 3. Warszawa: PWN 1988.
H u g o d e S. V i c t o r e: Commentaria in Hierarchiam coelestem S. Dionysii Areopagitae. PL
175, 923-1154.
— De arrha animae. W: R. B a r o n. Hugues & Richard de Saint-Victor. Tournai: Bloud & Gay
1961 s. 94-102.
36
Por. T a t a r k i e w i c z. Historia estetyki t. 2 s. 216.
„ZBAWCZE PIKNO” W TEORII ESTETYCZNEJ WIKTORYNÓW
81
— De sacramentis christianae fidei. PL 176, 173-618.
— Sermo 21: De membris humanis. PL 177, 984.
— De unione corporis et animae. PL 177, 285-289.
— Didascalion de studio legendi. PL 176, 739-812.
R i c h a r d u s d e S. V i c t o r e: Beniamin Minor. PL 196, 1-64.
V i n c e n t u s B e l l o v a c i e n s i s: Speculum naturale. W: E. d e B r u y n e. Études d’esthétique médiévale. T. 2: L’époque romane. Brugge: De Tempel 1946 s. 215.
OPRACOWANIA
B a r o n R.: Hugues & Richard de Saint-Victor. Tournai: Bloud & Gay 1961.
B r u y n e E. de: Études d’esthétique médiévale. T. 2: L’époque romane. Brugge: De Tempel
1946.
G i l s o n É.: La Théologie mystique de S. Bernard. Paris: J. Vrin 1934.
J a n e c z e k S.: Hugon ze witego Wiktora. W: Powszechna Encyklopedia Filozofii. T. 4.
Lublin: PTTA 2003 s. 620-623.
T a t a r k i e w i c z W.: Historia estetyki. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2009.
“REDEMPTIVE BEAUTY”
IN THE VICTORINES’ THEORY OF AESTHETICS
Summary
The authors of the aesthetics in the Victorines’ school are its most famous members: Hugh
and his disciple Richard. Hugh was the first one who devoted a substantial part of his work to
theory of aesthetics, which he included in the seventh book of the encyclopaedic work Didascalion de studio legendi. He refers there to the Neoplatonic theory of aesthetics following the
Dionysian-Eriugenian theory of symbolism. In the first two parts he develops ontological foundations of aesthetics and its psychological determinants. In the ontological aspect Hugh is an
objectivist and treats beauty as a constitutive property of beings. In the part concerning psychological foundations of aesthetics he introduces a specific power which combines two aspects of
aesthetic experiences — spiritual and sensual. It is the so called affectio imaginaria, incorporated
into the theory of psychophysical unity of human being. The issues related to the role of beauty in
human life and aesthetic experience as a path leading to mystical life Hugh supplements with
ethical considerations. He devotes a large part of his work to discussion of the definition of
beauty. The most original part of Hugh’s aesthetics is the one in which he distinguishes formal
categories of beauty: placement (situs), motion (motus), quality grasped by sight (species) and
qualities experienced by other senses (qualitas). The theory of mystical contemplation of beauty
understood as a process of the soul’s climbing to God analogous to Plotinian conception of
‘epistrophe’ can be considered a peculiar crowning of Hugh’s aesthetics.
Summarised and translated by Wanda Bajor
Sowa kluczowe: pikno symboliczne, podstawy ontologiczne oraz psychologiczne estetyki,
definicje pikna, estetyka brzydoty, kategorie formalne pikna, mistyczna kontemplacja
pikna.
Key words: symbolic beauty, ontological and psychological foundations of aesthetics, definitions
of beauty, aesthetics of ugliness, formal categories of beauty, mystical contemplation of beauty.

Podobne dokumenty