Pobierz artykuł - Roczniki Biblioteczne

Komentarze

Transkrypt

Pobierz artykuł - Roczniki Biblioteczne
Piotr Lechowski
Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa
Uniwersytet Jagielloński, Kraków
PROBLEMY I ORGANIZACJA
POWSZECHNEGO BIBLIOTEKARSTWA PUBLICZNEGO W POLSCE
W LATACH 1945–1951
Organizacja nadzoru i opieki państwa nad powszechnymi bibliotekami publicznymi. Zadania
powszechnego bibliotekarstwa publicznego w zakresie likwidacji skutków wojny i okupacji. Główne problemy bibliotekarstwa publicznego w pierwszych latach powojennych. Organizacja i rozwój
sieci powszechnych bibliotek publicznych w latach 1945–1951. Bibliotekarstwo publiczne w początkach stalinizmu (1948–1951).
WSTĘP
Bezpośrednio po drugiej wojnie światowej elita polskich bibliotekarzy, skupiona wokół kierownictwa Wydziału Bibliotek w Ministerstwie Oświaty oraz
szybko odradzającego się Związku Bibliotekarzy Polskich (ZBP), nakreśliła
w miarę spójną wizję odbudowy, organizacji i rozwoju bibliotekarstwa polskiego w oparciu o wzorce, doświadczenia i kadry przedwojenne. W pierwszych latach powojennych wysiłek władz bibliotecznych i środowiska zawodowego skierowany został na realizację trzech głównych zadań:
1. likwidacja skutków wojny i okupacji w dziedzinie bibliotekarstwa,
a w szczególności zabezpieczenie i zużytkowanie księgozbiorów opuszczonych
i porzuconych, rewindykacja bibliotek przemieszczonych, rejestracja strat i szkód
bibliotecznych, odbudowa i uruchomienie działalności przedwojennych bibliotek
w granicach z 1945 r.;
2. zapewnienie bibliotekarstwu trwałych podstaw formalnoprawnych, organizacyjnych i kadrowych poprzez uchwalenie ustawy o bibliotekach, powołanie
Naczelnej Dyrekcji Bibliotek jako organu administracji państwowej, nadzorującego ogół spraw dotyczących bibliotekarstwa polskiego, utworzenie szkolnictwa
zawodowego oraz Państwowego Instytutu Książki jako placówki naukowo-badawczej;
ROCZNIKI BIBLIOTECZNE, R. LV: 2011
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 91
2012-04-23 12:19:22
92
Piotr Lechowski
3. organizacja i rozbudowa ogólnokrajowej sieci bibliotek powszechnych,
naukowych i szkolnych, mającej służyć realizacji ważnych zadań społecznych,
takich jak: opieka nad zbiorami bibliotecznymi jako dziedzictwem narodowym,
rozwój oświaty i czytelnictwa, walka z analfabetyzmem, zapewnienie powszechnego dostępu do bibliotek, książki i informacji naukowej oraz organizacja instytucji książki na Ziemiach Zachodnich1.
W różnym stopniu zadania te dotyczyły samorządowego bibliotekarstwa powszechnego, stanowiącego przed wybuchem wojny ważny, ale nie najważniejszy,
segment bibliotekarstwa polskiego.
Biblioteki jednostek samorządu terytorialnego zaliczane były w okresie międzywojennym do kategorii bibliotek oświatowych, nazywanych też społecznymi lub — ze względu na profil zbiorów — powszechnymi. Ich liczbę w 1939 r.
szacowano na ok. 9400, a łączny księgozbiór na ok. 6,5 mln tomów. Ponad 80%
ogółu bibliotek oświatowych należało do stowarzyszeń i organizacji społecznych,
przede wszystkim oświatowych, kulturalnych, młodzieżowych, zawodowych,
pracowniczych, religijnych i innych. Największe sieci bibliotek i czytelń, od kilkuset do tysiąca, posiadały duże, polskie organizacje oświatowe, takie jak: Towarzystwo Szkoły Ludowej, Towarzystwo Czytelni Ludowych i Polska Macierz
Szkolna, a także ukraińskie towarzystwo „Proswita”. Nie wszystkie biblioteki
oświatowe należały do ogólnodostępnych: z niemal połowy spośród nich można było korzystać tylko pod pewnymi warunkami, np. za odpłatnością. Wśród
wszystkich bibliotek oświatowych istniały 1033 powszechne biblioteki samorządowe o charakterze publicznym (niespełna 11%), które dysponowały księgozbiorem liczącym ok. 1,7 mln tomów (26% ogółu). Pozostałe biblioteki oświatowe
prowadzone były przez organa administracji państwowej, związki wyznaniowe
i osoby prywatne (średnio po ok. 2–4%) 2.
W okresie II RP sprawy bibliotek oświatowych, w tym samorządowych,
podlegały Wydziałowi Oświaty Pozaszkolnej w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (MWRiOP), który działał w terenie poprzez
okręgowych instruktorów bibliotecznych w kuratoriach okręgów szkolnych oraz
instruktorów oświaty pozaszkolnej w obwodowych inspektoratach szkolnych.
1 Zob.
Piotr LECHOWSKI, Likwidacja skutków drugiej wojny światowej w polityce bibliotecznej PRL (1945–1950), [w:] Biblioteka i informacja w komunikowaniu. Red. Maria Kocójowa,
Kraków: Wyd. UJ 2000, s. 210–216.
2 Zob. Biblioteki oświatowe. Spis na dzień 1 stycznia 1930 roku oraz tablice statystyczne,
Warszawa 1932; Mały Rocznik Statystyczny 1939, Warszawa: GUS 1939, s. 342; Józef JANICZEK,
Bibliotekarstwo oświatowe w Polsce po dwudziestu latach niepodległości, Bibliotekarz (12) 1939,
s. 1–7; Jadwiga KOŁODZIEJSKA, Publiczne biblioteki samorządowe w okresie międzywojennym,
Warszawa: SBP 1967, s. 143; Zofia GACA-DĄBROWSKA, Bibliotekarstwo II Rzeczypospolitej.
Zarys problemów organizacyjnych i badawczych, wyd. 2, Warszawa: Wyd. SBP 2007, s. 40–46
(Nauka, Dydaktyka, Praktyka; 93).
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 92
2012-04-23 12:19:22
Problemy i organizacja bibliotekarstwa publicznego w Polsce
93
Biblioteki jednostek samorządu terytorialnego nie tworzyły wówczas jednolitej,
wielostopniowej sieci bibliotecznej. Dominowały biblioteki miejskie oraz powiatowe centrale biblioteczne, które zaopatrywały ludność wiejską w ruchome
komplety książek. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. część już istniejących bibliotek publicznych, m.in. w Bydgoszczy, Łodzi, Warszawie, Poznaniu,
Kaliszu, Tarnowie i Katowicach, przejęta została przez zarządy miast i odgrywała w okresie międzywojennym ważną, kulturotwórczą rolę w swoich społecznościach, dysponując sporymi, kilkudziesięciotysięcznymi zbiorami, w części
także o profilu naukowym i fachowym. Z kolei 145 powiatowych samorządowych central bibliotecznych (mniej więcej w co drugim powiecie), mających
do dyspozycji ok. 300 tys. tomów, obsługiwało, przy użyciu kompletów ruchomych, 5200 miejscowości i wsi. Szybki rozwój bibliotekarstwa samorządowego nastąpił zwłaszcza w drugiej dekadzie dwudziestolecia międzywojennego,
która zaowocowała czterokrotnym wzrostem liczby bibliotek samorządowych
(z 233 do 1033) oraz podwojeniem zasobności ich księgozbiorów. Poprawił
się też znacznie dostęp do książki ludności wiejskiej dzięki wzrostowi liczby
powiatowych central bibliotecznych z 23 do 145. Osiągnięty wówczas postęp
w zakresie liczebności i zasięgu społecznego bibliotek samorządowych nie mógł
jednak przysłonić słabości organizacyjnej, finansowej i kadrowej ogółu bibliotek
oświatowych w Polsce3.
Druga wojna światowa i jej skutki doprowadziły do zniszczenia polskiego bibliotekarstwa oświatowego w przedwojennym kształcie. Przyczyniły się do tego
czynniki o różnym charakterze. Zaliczyć do nich można przede wszystkim zmiany terytorialne oznaczające utratę części ziem wschodnich, niemal całkowite
zniszczenie bibliotek oświatowych, których straty w zbiorach przekroczyły 90%
stanu przedwojennego, oraz niereaktywowanie po 1945 r. — z różnych przyczyn,
również politycznych — większości stowarzyszeń i organizacji społecznych prowadzących przed wojną działalność biblioteczną. Do trwałego zaniku bibliotekarstwa społecznego przyczyniła się też polityka władz państwowych w powojennej
Polsce, zmierzająca do eliminowania przedwojennych wzorców społecznej aktywności na rzecz centralizacji i ideologicznej instrumentalizacji polskiej kultury,
nauki i oświaty, w tym także bibliotekarstwa.
Ważne względy społeczne, zwłaszcza walka z analfabetyzmem, rozwój oświaty i czytelnictwa powszechnego, a także cele polityczne i ideologiczne rządzącej
partii, stały się w Polsce Ludowej przesłankami rozwoju powszechnego bibliotekarstwa publicznego. Podstawowym segmentem tego bibliotekarstwa uczyniono
sieć ogólnodostępnych bibliotek zakładanych na szczeblu właściwych jednostek
terytorialnych wyznaczonych przez trójstopniowy podział administracyjny kraju.
3 Z.
GACA-DĄBROWSKA, op. cit., s. 43–44.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 93
2012-04-23 12:19:22
94
Piotr Lechowski
Sieć tę tworzyły biblioteki gminne (wiejskie i miejskie), powiatowe oraz wojewódzkie. Początkowo biblioteki te należały formalnie do jednostek samorządu
terytorialnego, a w początkach lat 50., po jego likwidacji, zostały przejęte przez
terenowe organa władzy państwowej. Wówczas też rację bytu straciło nazywanie
ich bibliotekami samorządowymi, a upowszechniła się nazwa „powszechne biblioteki publiczne”. Sieć bibliotek publicznych stała się w dziejach powojennej
Polski jedyną, w miarę stabilną, ogólnokrajową siecią biblioteczną, zapewniającą
powszechny dostęp do książki.
ORGANIZACJA NADZORU I OPIEKI PAŃSTWA
NAD POWSZECHNYMI BIBLIOTEKAMI PUBLICZNYMI
W pierwszych latach po drugiej wojnie światowej, od połowy 1944 do października 1951 r., organem państwowej władzy administracyjnej sprawującym
nadzór i opiekę fachową nad ogółem bibliotek w kraju był minister oświaty działający przez swoje organa wykonawcze, zarówno centralne, jak i terenowe.
Już w proklamowanym 22 lipca 1944 r. w Lublinie Polskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego (PKWN), zwanym rządem lubelskim, działał przez kilka miesięcy Referat Bibliotek, którym kierowała Regina Danysz-Fleszarowa
(1888–1969), geograf, bibliotekarka, senator RP. W tym okresie Referat Bibliotek, w którego prace był też zaangażowany Józef Janiczek (1900–1976), inspektor
szkolny, wizytator do spraw bibliotek w przedwojennym MWRiOP, doprowadził
do wydania przez resort oświaty okólnika w sprawie zabezpieczania bibliotek
i zbiorów bibliotecznych4, nowelizacji przedwojennego rozporządzenia w sprawie bezpłatnego dostarczania druków do celów bibliotecznych i urzędowej rejestracji5, a także zainicjował prace nad projektem ustawy bibliotecznej. Referat
odegrał również ważną rolę w normowaniu sytuacji bibliotek na Lubelszczyźnie,
a zwłaszcza szybkim wznowieniu działalności przez Bibliotekę Publiczną im.
H. Łopacińskiego w Lublinie, która we wrześniu 1944 r. została przejęta w zarząd
przez PKWN, co umożliwiło jej pozyskiwanie środków finansowych i rozpoczęcie udostępniania zbiorów. Biblioteka zaczęła też otrzymywać egzemplarz obowiązkowy druków wydanych na obszarze województwa lubelskiego6.
4 Okólnik Resortu Oświaty z dnia 29 XI 1944 r. w sprawie zabezpieczania bibliotek i zbiorów
bibliotecznych, Dz. Urz. Min. Ośw. 1944 Nr 1/4, poz. 32.
5 Rozporządzenie Kierownika Resortu Oświaty [...] z dnia 30 listopada 1944 r. o częściowej
zmianie rozporządzenia MWRiOP z dnia 9 lutego 1934 r. w sprawie bezpłatnego dostarczania druków dla celów bibliotecznych i urzędowej rejestracji, Dz. Urz. Min. Ośw. 1944 Nr 1/4, poz. 4.
6 Zdzisław BIELEŃ, Powojenne losy Biblioteki Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego (do
połączenia z Miejską Biblioteką Publiczną w 1948 r.), Bibliotekarz Lubelski (48) 2005, s. 7–25.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 94
2012-04-23 12:19:22
Problemy i organizacja bibliotekarstwa publicznego w Polsce
95
Po przekształceniu PKWN w Rząd Tymczasowy RP i przeniesieniu władz
centralnych do Warszawy, w lutym 1945 r., w Zarządzie Centralnym Ministerstwa
Oświaty utworzony został Wydział Bibliotek, który swoimi kompetencjami objął
ogół spraw dotyczących polskiego bibliotekarstwa. Miał za zadanie realizować
cele państwowej polityki bibliotecznej, sprawować zarząd i opiekę nad wszystkimi rodzajami bibliotek, koordynować sprawy związane z ustawodawstwem bibliotecznym, administracją, odbudową i statystyką bibliotek, normować kwestie
zawodu bibliotekarza oraz prowadzić działalność informacyjną i wydawniczą.
Wydział Bibliotek, na którego czele stanął J. Janiczek, posiadał status samodzielnej jednostki organizacyjnej podległej bezpośrednio ministrowi. Struktura Wydziału obejmowała cztery referaty: 1. ogólny, 2. bibliotek szkolnych, 3. bibliotek powszechnych, 4. bibliotek naukowych. Referat ogólny dzielił się ponadto
na dwa podreferaty: zabezpieczenia i repartycji księgozbiorów oraz strat i szkód
bibliotecznych7.
Sieć bibliotek powszechnych, w tym biblioteki samorządowe, podlegały
referatowi bibliotek powszechnych, którym kierowała Zofia Hryniewicz (1891–
1983), bibliotekarka, działaczka oświatowa. Referat pełnił funkcję organizatora
i zarządcy sieci w zakresie spraw kadrowych, kwalifikacji i szkolenia bibliotekarzy, organizacji i techniki pracy, zadań bibliotek, form współpracy z innymi
instytucjami itp.8
Organizacja państwowych władz bibliotecznych obejmowała wówczas trzy
instancje. Naczelną władzę sprawował minister oświaty, funkcję centralnego organu administracyjnego pełnił Wydział Bibliotek w resorcie oświaty, a terenowe
organa władzy stanowili okręgowi wizytatorzy biblioteczni w każdym spośród
kuratoriów okręgów szkolnych. We wrześniu 1945 r. powołana została Rada
Książki jako społeczny organ doradczy ministra oświaty w sprawach związanych
z książką. Wraz z odbudową i rozwojem w terenie sieci powszechnych bibliotek
publicznych zaczęła się też utrwalać organizacja bibliotecznych władz samorządowych, którą tworzyły referaty bibliotek w jednostkach administracji terenowej.
Funkcję społecznych organów doradczych w terenie miały pełnić wojewódzkie,
powiatowe i gminne komitety biblioteczne przy właściwych radach narodowych.
W marcu 1946 r., dzięki usilnym staraniom Janiczka, Wydział Bibliotek został
przekształcony w jednostkę wyższego szczebla — Naczelną Dyrekcję Bibliotek
7 Zob.
Piotr LECHOWSKI, Karta z dziejów powojennego bibliotekarstwa polskiego. Wydział
Bibliotek w Ministerstwie Oświaty (luty 1945–marzec 1946), [w:] Między przeszłością a przyszłością. Książka, biblioteka, informacja naukowa — funkcje społeczne na przestrzeni wieków. Praca
zbiorowa pod red. Marii Próchnickiej i Agnieszki Korycińskiej-Huras, Kraków: Wyd. UJ 2007,
s. 109–118.
8 Józef JANICZEK, Sprawy biblioteczne w ramach działalności Ministerstwa Oświaty, Bibliotekarz (13) 1946, nr 1/2, s. 12.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 95
2012-04-23 12:19:22
96
Piotr Lechowski
(NDB) na prawach samodzielnego departamentu. Na jej czele stanął Józef Grycz
(1890–1954), wybitny praktyk i teoretyk bibliotekarstwa, wcześniej kierownik referatu ogólnego w Wydziale Bibliotek. NDB składała się początkowo z trzech wydziałów: 1. bibliotek powszechnych i szkolnych, który objął J. Janiczek; 2. bibliotek
naukowych, którym kierowała początkowo R. Fleszarowa, a następnie znani przedwojenni bibliotekarze Adam Łysakowski i Marian Łodyński; 3. księgarsko-wydawniczy, na czele z Kazimierzem Budzykiem. Z czasem liczba wydziałów wzrosła
do siedmiu, ale dopiero w 1950 r., wraz z gwałtownym wzrostem liczby powszechnych bibliotek publicznych, nastąpiło rozdzielenie kompetencji w sprawach bibliotek powszechnych i szkolnych na dwa odrębne wydziały. NDB działała do października 1951 r. Została rozwiązana wraz z przekazaniem kompetencji ministra
oświaty w zakresie bibliotek i zbiorów bibliotecznych ministrowi kultury i sztuki.
ZADANIA POWSZECHNEGO BIBLIOTEKARSTWA PUBLICZNEGO
W ZAKRESIE LIKWIDACJI SKUTKÓW WOJNY I OKUPACJI
W okresie drugiej wojny światowej powszechne biblioteki samorządowe
poniosły dotkliwe straty w zbiorach i dokumentacji bibliotecznej oraz znaczne
szkody materialne w wyposażeniu i lokalach. Straty w zbiorach procentowo były
porównywalne do strat ogółu bibliotek oświatowych (powszechnych), które szacowane są na ok. 6 mln tomów, czyli 92–93% stanu przedwojennego, nie licząc
bibliotek na ziemiach wschodnich przyłączonych do ZSRR9. Tak duża skala strat
tej kategorii bibliotek w głównej mierze była spowodowana postępowaniem niemieckich władz okupacyjnych. Uważały one zbiory polskich bibliotek powszechnych za bezwartościowe materialnie i nieprzydatne dla swoich celów (inaczej niż
w wypadku części polskich księgozbiorów naukowych), a przy tym stanowiące
potencjalne zagrożenie jako narzędzie szerzenia polskiej oświaty i kultury. Stąd
też biblioteki oświatowe, w największym stopniu ze wszystkich rodzajów bibliotek, ulegały fizycznemu zniszczeniu (spaleniu lub wywiezieniu na przemiał)
bądź trwałemu rozproszeniu10. Efektem tego było niemal całkowite unicestwienie
przedwojennej sieci bibliotek oświatowych, w tym także samorządowych, w dużej części bezpowrotnie, z powodu utraty — na mocy postanowień konferencji
poczdamskiej z lipca 1945 r. — ponad połowy terytorium II RP (tzw. Kresów
9 Straty bibliotek polskich w czasie II wojny światowej w granicach Polski z 1945 roku.
Wstępny raport o stanie wiedzy, cz. 1–3. Red. nauk. Andrzej Mężyński. Oprac. Barbara Bieńkowska
et al., Warszawa: Min. Kultury i Sztuki 1994, s. 101–102, tab. 21, s. 384–386 (Polskie Dziedzictwo
Kulturalne. Seria A. Straty Kultury Polskiej).
10 Por. Andrzej MĘŻYŃSKI, Biblioteki polskie w latach 1939–1945. Polityka władz okupacyjnych, straty księgozbiorów, Roczniki Biblioteczne (50) 2006, s. 3–11.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 96
2012-04-23 12:19:22
Problemy i organizacja bibliotekarstwa publicznego w Polsce
97
Wschodnich) na rzecz ZSRR. Za szczególnie dotkliwe uznać należy straty miejskich bibliotek publicznych, wyposażonych w liczne i wartościowe zbiory11.
Ocalałe partie zbiorów bibliotek oświatowych były objęte ochroną w miejscach
wyznaczonych przez inspektorów szkolnych prowadzących w terenie akcję zabezpieczania księgozbiorów porzuconych i opuszczonych. W przypadku niezgłoszenia się właścicieli zbiory trafiały do zbiornic księgozbiorów zabezpieczonych
i na mocy decyzji Wydziału Bibliotek, a potem NDB podlegały przekazaniu innym bibliotekom. Z reguły księgozbiory o profilu powszechnym przejmowane
były przez miejskie biblioteki publiczne, w wielu przypadkach stanowiły także zaczątek księgozbiorów bibliotek publicznych organizowanych od podstaw,
przede wszystkim miejskich i powiatowych.
W zakresie likwidacji skutków wojny i okupacji podstawowym zadaniem
w pierwszym okresie po zakończeniu działań wojennych okazało się uruchomienie w nowych granicach państwowych przedwojennych bibliotek wszystkich typów, odbudowa ich księgozbiorów oraz organizacja bieżącej działalności. Wobec
strat osobowych oraz ogromu szkód materialnych w księgozbiorach, dokumentacji, wyposażeniu i lokalach, jakie poniosły biblioteki polskie, był to proces
żmudny i długotrwały. Przede wszystkim wymagał reaktywowania, przerwanej
z reguły na okres okupacji, działalności przedwojennych instytucji i organizacji
prowadzących działalność biblioteczną, uzyskania formalnoprawnych i finansowych podstaw działania, odzyskania siedzib i doprowadzenia ich do stanu użyteczności, odnalezienia, przejęcia oraz porządkowania ocalałego majątku ruchomego, w tym zwłaszcza księgozbiorów, pozyskania i szkolenia personelu itp.
Zadania te w odniesieniu do bibliotek samorządowych podjęły zarządy gminne, głównie miejskie, a w ich ramach referaty bibliotek w wydziałach oświaty
przy wsparciu organizacyjnym i finansowym Wydziału Bibliotek. Subwencje
państwowe przyznawane były bibliotekom samorządowym na podstawie wydanego już w lutym 1945 r. okólnika ministra oświaty12. Specjalny status uzyskała
Śląska Biblioteka Publiczna w Katowicach, którą — jako bibliotekę naukową —
przejął w zarząd Wydział Bibliotek i finansował bezpośrednio z własnego budżetu13. Do połowy 1945 r. działalność wznowiły wszystkie przedwojenne miejskie
biblioteki publiczne oraz część gminnych i powiatowych14. Wkrótce podjęto też
11 Straty bibliotek polskich…, tabl. 20, s. 382–383.
Okólnik Nr 7 z dnia 19 lutego 1945 r. o przyznawaniu subwencji dla bibliotek, Dz. Urz.
Min. Ośw. 1946 Nr 6, poz. 159.
13 Zarządzenie Ministra Oświaty o przejęciu Śląskiej Biblioteki Publicznej w Katowicach od
1.01.1946 r., Dz. Urz. Min. Ośw. 1945 Nr 8, poz. 331.
14 Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dalej: AAN), zespół akt Ministerstwa Oświaty. Wydział Bibliotek, sygn. 6732. Sprawozdanie Wydziału Bibliotek za czas od 1 stycznia do 30 czerwca
1945 r., k. 55–59.
12 Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 97
2012-04-23 12:19:22
98
Piotr Lechowski
organizację kilkudziesięciu nowych bibliotek powiatowych z zadaniem obsługi
punktów bibliotecznych w gminach wiejskich, a zarazem przystąpiono do tworzenia sieci bibliotecznej na Ziemiach Północnych i Zachodnich (tzw. Ziemiach
Odzyskanych).
Konieczność tworzenia większości księgozbiorów od podstaw oraz ogromny niedostatek książek na rynku wydawniczym skłonił Wydział Bibliotek do organizacji centralnego zakupu książek dla bibliotek powszechnych. W tym celu
w kwietniu 1945 r. została utworzona w Warszawie Centrala Skupu Książek, przemianowana wkrótce na Centralną Zbiornicę Książek, i przeniesiona do pobliskiego Miedzeszyna. Jej zadaniem było gromadzenie księgozbiorów pochodzących
z różnych źródeł, początkowo także opuszczonych i podworskich, oraz zakup
na rynku części lub całości nakładów nowości wydawniczych z przeznaczeniem dla
bibliotek, zwłaszcza powiatowych i gminnych. Zbiornica rozprowadzała też niezbędne druki, karty katalogowe i formularze biblioteczne drukowane w Wytwórni
Pomocy Bibliotecznych Związku Bibliotekarzy i Archiwistów Polskich (ZBiAP),
która kontynuowała tradycje przedwojennej Poradni Bibliotecznej ZBP15.
W ograniczonym stopniu biblioteki samorządowe zostały zaangażowane
w powojenną akcję zabezpieczania księgozbiorów opuszczonych, porzuconych
i podworskich, prowadzoną początkowo przez kuratoria i inspektoraty szkolne,
a od grudnia 1945 do kwietnia 1947 r. przez Urząd Delegata Ministra Oświaty ds.
Księgozbiorów Zabezpieczonych z siedzibą w Krakowie i pięcioma oddziałami
na Ziemiach Zachodnich. W jej wyniku zabezpieczone zostały zasoby szacowane
na ok. 5,5 mln tomów, z czego ponad połowę stanowiły zbiory poniemieckie16.
W pierwszych miesiącach po wojnie, do czasu scentralizowania akcji, niektóre
biblioteki publiczne w większych miastach (m.in. w Łodzi, Rzeszowie, Kielcach,
Gdańsku i Katowicach) stanowiły tymczasowe zbiornice tych księgozbiorów,
a ich dyrektorzy pełnili funkcję okręgowych kierowników akcji zabezpieczania
zbiorów. Podobnie było w terenie, gdzie liczne biblioteki sprawowały doraźną
opiekę nad zbiorami poniemieckimi i podworskimi. W ramach tzw. repartycji,
czyli rozdziału i zużytkowania zbiorów zabezpieczonych, miejskie biblioteki publiczne we wszystkich miastach wojewódzkich uzyskały prawo do otrzymania
druków regionalnych, znajdujących się w tych zbiorach17. Czasami pozyskiwały też przydziały innych książek, jak na przykład Miejska Biblioteka Publiczna (MBP) w Kielcach, którą zasiliło wiele księgozbiorów podworskich, czy też
15 Czesław GUTRY, Centralna Zbiornica Książek, Bibliotekarz (12) 1945, nr 1, s. 12–13.
Ryszard NOWICKI, Działalność Stanisława Sierotwińskiego w latach 1945–1946
jako delegata Ministerstwa Oświaty do zabezpieczania księgozbiorów opuszczonych i porzuconych
na Ziemiach Zachodnich, Roczniki Biblioteczne (50) 2006, s. 13–44.
17 Instrukcja z dnia 25 stycznia 1946 r. w sprawie postępowania z księgozbiorami zabezpieczonymi, Dz. Urz. Min. Ośw. 1946 Nr 1, poz. 13.
16 Zob.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 98
2012-04-23 12:19:22
Problemy i organizacja bibliotekarstwa publicznego w Polsce
99
nowo utworzona MBP w Krakowie, ale w znacznie mniejszym zakresie niż biblioteki naukowe i fachowe.
Wszystkie biblioteki samorządowe w granicach Polski z 1945 r., z wyłączeniem Ziem Zachodnich i Północnych (czyli de facto na obszarze Polski centralnej
w granicach przedwojennych), objęła akcja rejestrowania strat i szkód bibliotecznych poniesionych w latach 1939–1945 wskutek działań wojennych oraz ze strony okupanta niemieckiego. Już w marcu 1945 r. Ministerstwo Oświaty nakazało
przeprowadzenie rejestracji strat i szkód w bibliotekach powiatowych. Miesiąc
później rozpoczęła się akcja rejestracji strat w odniesieniu do wszystkich rodzajów bibliotek, prowadzona w terenie przez inspektoraty szkolne i urzędy gminne. Niepełne, dość pośpiesznie zbierane dane18 posłużyły do opracowania przez
NDB już w sierpniu 1945 r. wstępnego bilansu strat bibliotecznych. Wykazał on
utratę ok. 70% przedwojennych zbiorów, przy czym straty bibliotek powszechnych (92%) i szkolnych (84%) ilościowo przewyższały znacznie straty bibliotek
naukowych (21%)19. Akcję rejestracji strat bibliotecznych prowadzono jeszcze
do końca 1946 r., jednak nie przyniosła ona znaczącej korekty dotychczasowych
ustaleń.
Prymat bieżących zadań związanych z likwidacją skutków wojny, brak
uregulowań prawnych oraz organizacyjno-finansowych, w znacznym stopniu
ograniczył w pierwszym roku po wojnie działania władz bibliotecznych związane z odbudową, a zwłaszcza rozwojem sieci powszechnych bibliotek samo­
rządowych.
Pierwsza po wojnie, ogólnokrajowa rejestracja bibliotek, przeprowadzona
według stanu na dzień 1 stycznia 1946 r., wykazała 426 bibliotek samorządowych
dysponujących łącznym księgozbiorem liczącym zaledwie nieco ponad milion
woluminów (1 mln 66 tys.), z czego aż 83% (873 tys.) przypadało na biblioteki
miejskie20. Udział bibliotek samorządowych w ogólnej liczbie bibliotek, których
zarejestrowano 9,5 tys. (w tym 7 tys. szkolnych), wyniósł zatem niespełna 5%.
GŁÓWNE PROBLEMY POWSZECHNEGO BIBLIOTEKARSTWA PUBLICZNEGO
W PIERWSZYCH LATACH POWOJENNYCH
Ogromne znaczenie dla rozwoju i kształtu organizacyjnego bibliotekarstwa
publicznego w Polsce miał Dekret o bibliotekach i opiece nad zbiorami bibliotecz18 Zob. Jerzy PLIS, Źródła dotyczące strat bibliotek, [w:] Symposia bibliologica. Red. Hanna
Łaskarzewska, Warszawa: DiG 1995, s. 139–149.
19 Józef GRYCZ, Problemy biblioteczne obecnej doby, Przegląd Biblioteczny (14) 1946, nr 1,
s. 22; Straty bibliotek..., s. 39–42.
20 Czesław KOZIOŁ, Wyniki rejestracji bibliotek, Bibliotekarz (13) 1946, nr 11/12, s. 224.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 99
2012-04-23 12:19:22
100
Piotr Lechowski
nymi, uchwalony 17 kwietnia 1946 r. 21. Stanowił on ukoronowanie wieloletnich
starań elity polskich bibliotekarzy, na czele z J. Gryczem, i wpłynął na podniesienie społecznej rangi bibliotekarstwa. Uznawał biblioteki za narodowe mienie kulturalne, sankcjonował kompetencje ministra oświaty w zakresie nadzoru i opieki
nad bibliotekami, ustanawiał ogólnokrajową sieć bibliotek publicznych, określał
jej podstawy organizacyjno-materialne, powoływał społeczne organy doradcze,
m.in. Państwową Radę Biblioteczną itd.
Sieć bibliotek publicznych, którą tworzyły biblioteki utrzymywane przez
państwo lub inne związki publicznoprawne, składała się z bibliotek szkolnych,
powszechnych i naukowych. Sieć powszechnych bibliotek publicznych tworzyły
biblioteki gminne (miejskie i wiejskie), powiatowe i wojewódzkie. Do ich zakładania i utrzymywania wyznaczone zostały właściwe jednostki samorządu terytorialnego, przy czym państwo zobowiązało się do pokrywania 1/4 wydatków przeznaczonych na ten cel, a w okresie przejściowym — całości wydatków w formie
specjalnych dotacji. Minister oświaty został zarazem zobowiązany, w porozumieniu z ministrem administracji publicznej, któremu podlegały organa samorządowe, do wydania wytycznych dotyczących organizacji, działalności i współpracy
bibliotek samorządowych.
Uchwalenie Dekretu o bibliotekach... dało impuls do podjęcia dalszych prac
legislacyjnych i normatywnych w zakresie zasad organizowania i prowadzenia
bibliotek samorządowych oraz standaryzacji czynności bibliotecznych.
W latach 1946–1948 NDB wydała zarządzenia i instrukcje dotyczące organizacji bibliotek powiatowych i gminnych, ujednoliciła zasady gromadzenia,
udostępniania i opracowania zbiorów22, określiła zasady bezpłatnego dostarczania druków dla bibliotek23, ustaliła nowe wzory formularzy i druków bibliotecznych24. Sporządziła też wykaz książek przeznaczonych do bibliotek gminnych,
wydała zarządzenie w sprawie postępowania z drukami zbędnymi i dubletami,
opracowała zarządzenie w sprawie etatów i uposażeń kierowników bibliotek po21 Dekret z dnia 17 kwietnia 1946 r. o bibliotekach i opiece nad zbiorami bibliotecznymi,
Dz. U. R.P. 1946 Nr 26, poz. 163. Na temat dekretu zob. m.in. Tadeusz ZARZĘBSKI, Geneza, życie
i nauki dekretu, Przegląd Biblioteczny (54) 1986, nr 3/4, s. 279–295; Półwiecze Dekretu o bibliotekach i opiece nad zbiorami bibliotecznymi. Refleksje i opinie bibliotekarzy. Red. Lucjan Biliński,
Warszawa: CUKB 1996, 129 s.
22 Zarządzenie Ministra Oświaty z dnia 24 lipca 1947 r. [...] w sprawie instrukcji dotyczącej
organizacji i udostępnienia księgozbioru powiatowej biblioteki publicznej, Dz. Urz. Min. Ośw. 1947
Nr 9, poz. 226.
23 Rozporządzenie Ministra Oświaty z dnia 20 czerwca 1947 r. [...] w sprawie bezpłatnego
dostarczania druków dla celów bibliotecznych i urzędowej rejestracji, Dz. Urz. Min. Ośw. Nr 64,
poz. 374.
24 Zarządzenie Ministra Oświaty z dnia 26 lipca 1946 r. w sprawie formularzy bibliotecznych
wydane w odniesieniu do bibliotek samorządowych, Dz. Urz. Min. Ośw. 1946 Nr 8, poz. 247.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 100
2012-04-23 12:19:22
Problemy i organizacja bibliotekarstwa publicznego w Polsce101
wiatowych, przedłożyła wzorcowy projekt budżetu organów samorządowych dla
bibliotek powszechnych itd.25
Odbudowa, organizacja i działalność bibliotek samorządowych w terenie napotykała jednak szereg poważnych trudności. Największym problemem był niski
poziom finansowania akcji bibliotecznej przez samorządy oraz skromne dotacje
Skarbu Państwa przeznaczone na ten cel. Kontrowersyjny — już w trakcie procesu legislacyjnego — zapis w Dekrecie o bibliotekach... mówiący o czasowym
przejęciu przez państwo obowiązku utrzymywania bibliotek samorządowych
nie był w zasadzie realizowany. Wysokość dotacji dla bibliotek samorządowych
ze strony Ministerstwa Oświaty, mimo ich stałego nominalnego wzrostu z 8 mln zł
w 1946 r. do 138 mln zł w 1948, była dalece niewystarczająca, zwłaszcza że gros
środków przeznaczano na centralny zakup książek dla bibliotek26. Występowało przy tym ogromne zróżnicowanie, jeżeli chodzi o poziom finansowania sieci
bibliotek publicznych przez poszczególne samorządy. O ile na wsparcie mogły
liczyć biblioteki powiatowe i miejskie, o tyle budżety gmin wiejskich często nie
uwzględniały wydatków na te cele. Do województw, które przeznaczały na organizację i utrzymanie bibliotek stosunkowo duże kwoty (liczące kilka milionów
zł rocznie) należały m.in. Lublin, Warszawa, Kielce, Szczecin i Łódź. Większość
bibliotek w terenie, zwłaszcza powiatowych, powstała dzięki zaangażowaniu
administracji szkolnej jednak bez należytego wsparcia ze strony samorządu terytorialnego. Stąd też na początku 1948 r. tylko jedno województwo, kieleckie,
posiadało pełną sieć bibliotek powiatowych i gminnych (miejskich i wiejskich)
z punktami bibliotecznymi w połowie gromad27. Niski poziom zaangażowania
w finansowanie akcji bibliotecznej przez samorządy spowodował wydanie przez
ministra administracji publicznej 19 kwietnia 1947 r. specjalnego okólnika skierowanego do wojewodów i prezydentów miast wydzielonych z żądaniem sprawozdań z akcji zakładania bibliotek samorządowych, który uzależniał pomoc państwa
od przedłożenia planu finansowania akcji bibliotecznej w terenie28.
25 AAN, Min. Ośw. Naczelna Dyrekcja Bibliotek, sygn. 6729. Sprawozdanie z pracy NDB za
III kwartał 1947 r., k. 18; Sprawozdanie z pracy NDB za IV kwartał 1947 r., k. 17.
26 Czesław KOZIOŁ, Pod hasłem upowszechnienia książki (Referat wygłoszony na Zjeździe
Delegatów Z.B. i A.P. 10 IV 1948 r.), Bibliotekarz (15) 1948, nr 6/7, s. 87; Józef GRYCZ, Polska polityka biblioteczna w latach powojennych, [w:] Z zagadnień teorii i praktyki bibliotekarskiej. Studia
poświęcone pamięci Józefa Grycza. Red. Bogdan Horodyski, Wrocław: Zakł. Nar. im. Ossolińskich
1961, s. 78.
27 Sytuację bibliotek publicznych w woj. kieleckim charakteryzuje Grażyna GULIŃSKA, Biblioteki publiczne w Polsce w latach 1945–1955 — od autonomii do centralnie sterowanego obiegu
książek (na przykładzie województwa kieleckiego), [w:] Książka, biblioteka, informacja: między podziałami a wspólnotą. Pod red. Jolanty Dzieniakowskiej, Kielce: Wyd. Akademii Świętokrzyskiej
2007, s. 377–390.
28 Okólnik Nr 29 Ministra Administracji Publicznej, Dz. Urz. Min. Ośw. 1947 Nr 6, poz. 150.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 101
2012-04-23 12:19:22
102
Piotr Lechowski
Wobec niedostatku środków finansowych ratunkiem stały się społeczne
zbiórki książek i datków pieniężnych z przeznaczeniem dla bibliotek samorządowych i szkolnych oraz pozyskiwanie środków z innych funduszy państwowych.
Pierwsze zbiórki, w ramach tzw. święta książki, a potem święta oświaty,
organizowane w całym kraju tradycyjnie w pierwszą niedzielę maja29, zostały
przeprowadzone już w 1945 r. przez kuratoria okręgów szkolnych, które pozyskały nawet 1 mln zł oraz kilkadziesiąt tysięcy książek różnej wartości. W 1946 r.
zebrano w ten sposób w sumie 29 mln zł, a rok później 52,5 mln zł. Na potrzeby
bibliotek samorządowych przeznaczono 3/4 tych kwot. Sukces akcji skłonił władze do przeprowadzenia podobnej zbiórki w ramach Święta Morza w czerwcu
1947 r., kiedy to na potrzeby bibliotek na Ziemiach Odzyskanych zebrano 58,5
tys. książek uznanych w większości za mało przydatne oraz 14,5 mln zł. Środki
finansowe dla bibliotek przekazywały też okazjonalnie różne organa administracji
państwowej, zwykle z myślą o korzyściach propagandowych. Przykładem takiego działania było ufundowanie w 1947 r. przez Prezydium Rady Ministrów i kilka
resortów — za kwotę 14 mln zł — 200 bibliotek liczących po ok. 500 tomów,
z przeznaczeniem dla Ziem Północnych i Zachodnich30.
Oprócz braku środków oraz stabilnego systemu finansowania rozwój organizacyjny bibliotek samorządowych w największym stopniu ograniczały trudne
warunki lokalowe, materialne i kadrowe. Problemy te dotyczyły przede wszystkim przeważających ilościowo wiejskich bibliotek gminnych. Niejednokrotnie
były one otwierane tylko formalnie, nie posiadały bowiem faktycznie odpowiednich warunków do prowadzenia działalności. Zwykle mieściły się w budynkach
szkolnych i urzędach gminnych, przy czym co druga biblioteka nie dysponowała
nawet oddzielnym pomieszczeniem, zajmując sale i korytarze szkolne, pokoje
biurowe, a nawet mieszkania prywatne. Wskutek braku etatów biblioteki nie dysponowały stałym personelem, a prowadzili je, łącząc różne zajęcia, nauczyciele (ok. 70–80%), a także pracownicy urzędów gminnych i inne osoby, z reguły
bez przygotowania fachowego. Ich wynagrodzenie było nieuregulowane, niskie
i zróżnicowane. Centralny zakup jednolitych kompletów książek, nieuwzględniający zresztą różnej liczby mieszkańców w poszczególnych gminach, umożliwił
pozyskanie przez biblioteki przynajmniej zaczątków księgozbiorów, tak że na początku 1948 r. na jedną bibliotekę gminną przypadało 350 tomów. Nie wszystkie
książki były jednak opracowane, często pozostawały też nieoprawione, co przyczyniało się do ich szybkiego niszczenia31.
29 Uchwała Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 1947 r. w sprawie Święta Oświaty, Dz. Urz.
Min. Ośw. 1947 Nr 5, poz. 92.
30 J. GRYCZ, Polska polityka..., s. 79.
31 AAN, Min. Ośw. Naczelna Dyrekcja Bibliotek, sygn. 6814. Stan i rozwój bibliotek. Sprawozdania [1949], k. 6–8.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 102
2012-04-23 12:19:22
Problemy i organizacja bibliotekarstwa publicznego w Polsce
103
Niezadowalająca, a często wręcz iluzoryczna, okazała się w terenie działalność społecznych organów doradczych, czyli komitetów bibliotecznych przy
właściwych radach narodowych. Przewidziane w Dekrecie o bibliotekach... wojewódzkie, powiatowe i gminne komitety biblioteczne zaczęto organizować dopiero po wydaniu przez Radę Państwa, w październiku 1947 r., ponaglającego
okólnika w tej sprawie32.
Sytuacja bibliotek powiatowych, mniej licznych, większych i stabilniejszych organizacyjnie, stanowiących ogniwo, od którego rozpoczęto tworzenie
ogólnokrajowej sieci bibliotecznej, była zdecydowanie lepsza. Przede wszystkim
mogły one liczyć na większą pomoc ze strony Ministerstwa Oświaty, zwłaszcza
w zakresie finansowania etatów dla kierowników bibliotek oraz ich fachowego przeszkolenia. Do końca 1947 r. resort opłacał 170 etatów nauczycielskich,
przeznaczonych na ten cel, a później uzyskał czasową zgodę na urlopowanie od
zajęć w szkołach nauczycieli pracujących w bibliotekach. Wszyscy kierownicy
bibliotek powiatowych zostali przeszkoleni na specjalnych kursach zawodowych.
Od 1948 r. finansowanie etatów w bibliotekach powiatowych przejęły jednostki
samorządu terytorialnego. Prowadzenie odpowiedniej polityki kadrowej utrudniał
jednak brak formalnego ustalenia przez ministra oświaty kwalifikacji bibliotekarzy zatrudnionych w bibliotekach samorządowych, co przewidywał art. 3 Dekretu
o bibliotekach... W zakresie oceny kwalifikacji zawodowych pracowników bibliotecznych samorządy miały obowiązek zasięgania opinii kuratoriów okręgów
szkolnych33. Dopiero w 1949 r., w drodze rozporządzeń Rady Ministrów, zostały
ustalone stanowiska służbowe, zaszeregowanie do grup uposażenia oraz kwoty
wynagrodzenia zasadniczego i dodatków służbowych dla pracowników samorządowych, w tym bibliotekarzy34.
Problem konieczności rekrutacji do zawodu bardzo licznej, na ogół słabo
przygotowanej kadry oraz niskie kwalifikacje i potrzeba dokształcania pracowników bibliotek samorządowych był rozwiązywany w różny, początkowo doraźny
sposób. Już w 1945 r. Wydział Bibliotek postarał się o wydanie w dużych nakła32 Okólnik Nr 27 w przedmiocie uchwały Rady Państwa w sprawie zatwierdzenia Instrukcji
Biura Rad Narodowych o organizacji i funkcjonowaniu wojewódzkich, powiatowych i gminnych
komitetów bibliotecznych z dnia 10 października 1947 r., Bibliotekarz (16) 1949, nr 7/8, s. 123–124.
33 Cz.K. [Czesław KOZIOŁ], Angażowanie i szkolenie pracowników publicznych bibliotek
powszechnych, Bibliotekarz (15) 1948, nr 4/5, s. 78–79.
34 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 lutego 1949 r.: [1] w sprawie kwot uposażenia
zasadniczego i dodatków lokalnych dla pracowników państwowych i samorządowych, [2] w sprawie ustalenia stanowisk służbowych i zaszeregowania do grup uposażenia pracowników państwowych, podlegających ustawie o państwowej służbie cywilnej oraz pracowników samorządowych,
[3] w sprawie dodatków funkcyjnych i służbowych dla pracowników państwowych i samorządowych, Dz. U. RP 1949 Nr 14, poz. 82, 92, 94.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 103
2012-04-23 12:19:22
104
Piotr Lechowski
dach poradnika dla prowadzących powojenną akcję zabezpieczania bibliotek35
oraz dwóch podręczników bibliotekarskich36. Doprowadził też do wznowienia
wydawanego przez ZBP miesięcznika fachowego „Bibliotekarz”, a w 1946 r.
do opublikowania przepisów katalogowania alfabetycznego37.
Wobec braku szkolnictwa zawodowego władze biblioteczne, kuratoria okręgów szkolnych, samorządy i niektóre większe biblioteki organizowały liczne kursy i szkolenia zawodowe o dość zróżnicowanym charakterze, programie i czasie
trwania, obejmujące zarówno kandydatów do zawodu, jak i pracujących bibliotekarzy. Już w 1945 r. odbyło się kilka kursów bibliotekarskich, m.in. w Poznaniu, Łodzi i Kórniku38. Od kwietnia 1946 r. centralnym szkoleniem, w postaci
dwumiesięcznych stacjonarnych kursów, objęci zostali wszyscy kierownicy bibliotek powiatowych, traktowani jako organizatorzy sieci bibliotecznej w terenie.
NDB starała się zachować odpowiedni poziom kursów, rezerwując sobie prawo
do zatwierdzenia programu oraz otrzymania sprawozdania z przebiegu i efektów
szkoleń39. Konieczność przeszkolenia personelu na potrzeby nowo tworzonych
bibliotek samorządowych sprawiła jednak, że coraz częściej organizowane były
kursy krótkie, dwu- i jednotygodniowe, a nawet kilkudniowe, o charakterze przysposobienia do zawodu. Masowe i pośpieszne szkolenia miały miejsce zwłaszcza
w 1948 r. i związane były z planami otwarcia w końcu tego roku dużej liczby bibliotek gminnych. W trakcie sukcesywnie organizowanych tygodniowych kursów
przeszkolono wówczas 1,8 tys. kierowników bibliotek oraz 18 tys. kierowników
punktów bibliotecznych w ramach dwudniowych konferencji40. Do programu
szkoleń zaczęto też powszechnie włączać treści o charakterze ideologicznym.
Zręby szkolnictwa zawodowego zaczęły się tworzyć wraz z otwarciem
we wrześniu 1947 r. dwuletniego Liceum Bibliotekarsko-Księgarskiego w Krakowie, przekształconego w roku szkolnym 1951/52 w czteroletnie Liceum Bibliotekarskie. Powołany do życia 1 stycznia 1949 r. Państwowy Ośrodek Kształcenia
35 Wskazówki dla prowadzących akcję zabezpieczenia bibliotek i zbiorów bibliotecznych.
Oprac. Józef Grycz, Warszawa-Poznań: Wydział Bibliotek 1945, 16 s.
36 Julia MILLEROWA, Krótki podręcznik bibliotekarski, Warszawa-Poznań: Wydział Bibliotek 1945, 35 s.; Józef GRYCZ, Bibliotekarstwo praktyczne w zarysie. Podręcznik i poradnik, Warszawa: Czytelnik 1945, 232 s.
37 Skrócone przepisy katalogowania alfabetycznego. Wybór i oprac. Józef Grycz, Władysława Borkowska, Warszawa: Państw. Zakł. Wyd. Szkolnych 1946, 92 s.
38 Kursy i konferencje, Bibliotekarz (13) 1946, nr 4, s. 95–97.
39 AAN, Min. Ośw. Naczelna Dyrekcja Bibliotek, sygn. 6814. Kursy dla bibliotekarzy powiatowych. Korespondencja 1945–1946.
40 Czesław KOZIOŁ, Polityka biblioteczna. Podstawowe założenia i cele organizacji i działalności bibliotek w Polsce Ludowej, Warszawa: ZAiBP 1952, s. 25 (Korespondencyjny Kurs Bibliotekarski; 6); Józef JANICZEK, Nowy etap w pracach nad upowszechnianiem książki. Na marginesie
akcji organizacji bibliotek gminnych i punktów bibliotecznych, Bibliotekarz (16) 1949, nr 1/2, s. 9.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 104
2012-04-23 12:19:22
Problemy i organizacja bibliotekarstwa publicznego w Polsce105
Bibliotekarzy w Jarocinie przejął początkowo organizację kursów doskonalących
i kwalifikacyjnych dla czynnych bibliotekarzy, a w 1951 r. rozpoczął także kształcenie kandydatów do zawodu41. Kolejne licea bibliotekarskie powstały w latach
1950–1951: czteroletnie we Wrocławiu oraz dwuletnie dla pracujących w Warszawie i Bydgoszczy42. ZBiAP uruchomił też Roczny Korespondencyjny Kurs
Bibliotekarski, na którego potrzeby do 1951 r. wydano kilkanaście skryptów.
W odniesieniu do kształcenia na poziomie wyższym bibliotekoznawstwo,
po nieudanej próbie powołania odrębnych studiów magisterskich przy utworzonej w 1946 r. Katedrze Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Łódzkiego, uzyskało
w 1949 r. status specjalizacji na studiach w zakresie filologii polskiej, historii
i nauk społecznych43. Studia wyższe z zakresu bibliotekoznawstwa uruchomione
zostały ostatecznie przez Uniwersytet Warszawski w roku akademickim 1951/52.
ORGANIZACJA I ROZWÓJ SIECI POWSZECHNYCH BIBLIOTEK PUBLICZNYCH
W LATACH 1945–1951
Organizacja i rozbudowa sieci powszechnych bibliotek publicznych przebiegała w kilku etapach.
Władze biblioteczne — jeszcze przed uchwaleniem Dekretu o bibliotekach...
— uznały, że tworzenie sieci powszechnych bibliotek publicznych należy zacząć od bibliotek powiatowych, które mają stać się organizatorami sieci bibliotek
gminnych na terenie powiatu, a do czasu ich utworzenia spełniać funkcję central
bibliotecznych zaopatrujących punkty biblioteczne na wsi w wymienne komplety
książek.
W 1945 r. uruchomiono pierwszych 50 bibliotek tego typu, a pełna sieć bibliotek powiatowych w Polsce, obejmująca ponad 260 placówek, została utworzona do końca 1947 r. Założono też 5 samorządowych bibliotek wojewódzkich
(w Warszawie, Wrocławiu, Szczecinie, Kielcach i Krakowie), jednak proces ich
organizowania w kolejnych miastach, głównie ze względów finansowych, został
zahamowany, a zadania bibliotek wojewódzkich przejęły istniejące już miejskie
biblioteki publiczne. Rozpoczął się zarazem dość powolny proces tworzenia, całkowicie do tej pory zaniedbanej, sieci bibliotek gminnych. Wyjątek w tym względzie stanowiło województwo kieleckie, które pod koniec 1947 r. zorganizowało
sieć 237 bibliotek gminnych.
41 Zob.
Działalność Państwowego Ośrodka Kształcenia Bibliotekarzy w Jarocinie. Kom. red.
Irena Jarczewska (et al.), Warszawa-Poznań: PWN 1974, 44 s. (Biblioteka „Kroniki Wielkopolski”).
42 Zarządzenie Ministra Oświaty z 3 VII 1951 r. w sprawie utworzenia państwowych dwuletnich liceów bibliotekarskich dla pracujących, Dz. Urz. Min. Ośw. Nr 12, poz. 151.
43 J.M. [Jan MUSZKOWSKI], Pierwsze polskie przepisy studiów bibliotekarskich na poziomie uniwersyteckim, Bibliotekarz (16) 1949, nr 7/8, s. 137–138.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 105
2012-04-23 12:19:23
106
Piotr Lechowski
Druga po wojnie ogólnokrajowa rejestracja bibliotek, według stanu na dzień
1 stycznia 1948 r., wykazała w ciągu dwóch lat podwojenie liczby bibliotek samorządowych (do 968) oraz 2,5-krotny przyrost ich zbiorów (do 2,8 mln woluminów). Na sieć bibliotek publicznych składało się wówczas 5 bibliotek wojewódzkich (w tym 1 niezarejestrowana), 264 biblioteki powiatowe oraz 700 gminnych,
w tym 446 bibliotek gmin wiejskich44.
Wyniki rejestracji oznaczały, że publiczne biblioteki powszechne nadal miały
nikły, ledwie sześcioprocentowy, udział w ogólnej liczbie 14,5 tys. zarejestrowanych bibliotek w Polsce, a wielkość przeciętnego księgozbioru była dalece niewystarczająca: na 1 bibliotekę powiatową przypadało średnio 2,7 tys. woluminów,
a na 1 bibliotekę gminną na wsi tylko 350. Na dodatek prawie 3 tys. gmin wiejskich (w tym niemal wszystkie na Ziemiach Odzyskanych) nie posiadało żadnej
biblioteki, a komplety ruchome bibliotek powiatowych obsługiwały tylko 20%
punktów bibliotecznych w gromadach.
Taki stan rzeczy — w dość powszechnej opinii środowiska bibliotekarskiego,
wyrażanej na łamach czasopism fachowych45 — świadczył o tym, że postanowienia Dekretu o bibliotekach..., przede wszystkim z powodu znikomych środków
finansowych kierowanych na potrzeby bibliotekarstwa zarówno przez samorządy
terytorialne, jak i państwo, nie zostały faktycznie wcielone w życie. ZBiAP podjął
nawet uchwałę, w której wezwał do podjęcia działań mających na celu „uzyskanie
u właściwych władz podstaw do planowej i realnej budowy sieci bibliotek”46.
Impuls do przyśpieszenia prac nad realizacją dekretu o bibliotekach miał
charakter polityczny. W następstwie przemówienia wygłoszonego w listopadzie 1947 r. we Wrocławiu przez prezydenta Bolesława Bieruta w sprawie upowszechnienia kultury47 bibliotekarstwo samorządowe zostało uznane za główne narzędzie masowego upowszechniania książki oraz czytelnictwa i włączone
w system nadzorowanych przez państwo instytucji udostępniania wytworów kultury. Znalazło to wyraz w uchwale Rady Państwa z 5 marca 1948 r. w sprawie
upowszechnienia książki i czytelnictwa, powołującej Komitet Upowszechnienia
Książki (KUK), którego zadaniem było zapewnienie wydawnictw niezbędnych
44 Józef JANICZEK, Stan liczbowy i perspektywy rozwojowe bibliotek w Polsce na podstawie
rejestracji z 1948 r., Przegląd Biblioteczny (16) 1948, nr 3/4 , s. 154.
45 Realizacja Dekretu o bibliotekach i opiece nad zbiorami bibliotecznymi (Przegląd czasopism za rok 1947), Bibliotekarz (15) 1948, nr 1/2, s. 26–27; Od słów do czynu, Bibliotekarz (14)
1947, nr 5/6, s. 77–79.
46 Wnioski uchwalone na Zebraniu Delegatów Kół Z.B.iA.P. w dniach 11–12 maja 1947 r.,
Bibliotekarz (14) 1947 nr 5/6, s. 102.
47 O upowszechnienie kultury. Przemówienie Prezydenta Rzeczypospolitej Bolesława Bieruta
na otwarciu radiostacji we Wrocławiu 16 listopada 1947, Warszawa: Radiowy Instytut Wydawniczy
1948, 22 s.; Józef GRYCZ, O upowszechnienie kultury. Przemówienie… [omówienie], Bibliotekarz
(15) 1948, nr 3, s. 42–43.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 106
2012-04-23 12:19:23
Problemy i organizacja bibliotekarstwa publicznego w Polsce
107
do rozwoju czytelnictwa masowego48, a także w wydaniu wytycznych zobowiązujących terenowe rady narodowe do zapewnienia środków na utrzymanie bibliotek gminnych49.
W drugiej połowie 1948 r. z inicjatywy KUK oraz dzięki przyznaniu z budżetu państwa dodatkowych 300 mln zł NDB podjęła przygotowania do organizacji
1600 nowych bibliotek gminnych i 20 000 punktów bibliotecznych. Dla każdej
biblioteki gminnej przeznaczono komplet 455 tytułów książek, które zostały centralnie zakupione, opracowane i w większości oprawione oraz zaopatrzone w wypełnioną księgę inwentarzową, komplet drukowanych kart katalogowych i kart
książek. Za sumę 25 mln zł przeszkoleni zostali kierownicy bibliotek50. Uroczyste
otwarcie nowych bibliotek i punktów bibliotecznych nastąpiło jednocześnie w całym kraju 16 stycznia 1949 r.51
Organizację pełnej sieci bibliotek gminnych zakończono pod koniec 1949 r.,
otwierając kolejnych 1250 bibliotek gminnych i zaopatrując w książki 600 punktów bibliotecznych. Dokompletowano 150 bibliotek powiatowych oraz 2700 bibliotek gminnych52. Rok później przystąpiono do budowy ostatniego ogniwa sieci
bibliotecznej, czyli organizacji kolejnych bibliotek wojewódzkich, traktowanych
jako centrale biblioteczne w regionie. Ich zadania, funkcje i organizację określały Tymczasowe wytyczne dla bibliotek wojewódzkich wydane przez Ministerstwo
Oświaty 8 kwietnia 1950 r.53
W 1951 r. sieć powszechnych bibliotek publicznych obejmowała ogółem
4187 bibliotek i filii, w tym 1246 w miastach i 2941 na wsi. Łączny księgozbiór
tych bibliotek liczył 13,5 mln woluminów, z czego 5 mln na wsi. Jedna biblioteka przypadała średnio na ok. 6 tys. mieszkańców. Ponadto książki docierały
do czytelników za pośrednictwem blisko 25 tys. punktów bibliotecznych zorganizowanych z reguły w szkołach i placówkach oświatowych na obszarze każdego
obwodu szkolnego54.
48 Uchwała Rady Państwa w sprawie upowszechnienia książki i czytelnictwa w Polsce, Bibliotekarz (15) 1948, nr 3, s. 33–34.
49 Okólnik Nr 54 Kancelarii Rady Państwa z dnia 16 sierpnia 1948 r. w sprawie organizacji
bibliotek gminnych, Dz. Urz. Min. Adm. Publ. 1948 Nr 27, poz. 230.
50 J. JANICZEK, Nowy etap..., s. 8–9.
51 Planowany pierwotnie termin, 19 grudnia 1948 r., uległ przesunięciu z powodu odbywającego się zjazdu zjednoczeniowego PPR i PPS.
52 AAN, Min. Ośw. Naczelna Dyrekcja Bibliotek, sygn. 6729. Sprawozdanie z pracy NDB za
II kwartał 1949, k. 38; Sprawozdanie... za III kwartał 1949, k. 41; Sprawozdanie... za IV kwartał
1949 r., k. 42.
53 Zob. Czesław KOZIOŁ, Biblioteki wojewódzkie, Bibliotekarz (17) 1950, nr 11/12, s. 166–
169.
54 Jerzy MAJ, Biblioteki publiczne 1945–1990 na tle innych instytucji kultury, Warszawa:
Biblioteka Narodowa 1996, s. 24, 78.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 107
2012-04-23 12:19:23
108
Piotr Lechowski
POWSZECHNE BIBLIOTEKARSTWO PUBLICZNE
W POCZĄTKACH STALINIZMU (1948–1951)
W 1948 r. rządząca w Polsce partia komunistyczna podjęła działania zmierzające do przekształcenia bibliotekarstwa publicznego w narzędzie realizacji swoich celów politycznych i ideologicznych. W oficjalnych dokumentach i wystąpieniach partyjnych podnoszono konieczność rozpoczęcia ofensywy kulturalnej,
która w ślad za przemianami politycznymi nada kulturze nową, socjalistyczną
treść i będzie kształtować świadomość „nowego człowieka”. Wśród wytycznych
tej ofensywy pojawił się postulat zwiększenia dostępu szerokich rzesz ludności
do książek wartościowych ideologicznie, udostępnianych przez jak najliczniejszą
sieć placówek bibliotecznych. Oznaczało to włączenie sieci bibliotek publicznych w sferę nadzorowanego przez rządzącą partię systemu obiegu książki. Sieć
powszechnych bibliotek publicznych poddano więc całkowitej kontroli organów
państwa. W 1949 r. zostały przejęte przez państwo samorządowe biblioteki wojewódzkie55, a w 1950 r., po zlikwidowaniu samorządu lokalnego, jego uprawnienia
w stosunku do bibliotek powiatowych i gminnych przejęły rady narodowe, będące
terenowymi organami władzy państwowej56. Oznaczało to de facto likwidację
bibliotek samorządowych i przejęcie ich przez państwo57.
Wobec celowego ograniczania zasięgu bibliotek społecznych, kościelnych
i wypożyczalni prywatnych biblioteki publiczne uzyskały monopolistyczną pozycję w zakresie powszechnego udostępniania książek i masowego czytelnictwa.
Nasilił się proces instrumentalnego traktowania zadań i funkcji bibliotek, manipulowania ofertą lekturową oraz próby programowania tzw. czytelnictwa zaangażowanego58. Znalazło to wyraz przede wszystkim w systematycznym nasycaniu
księgozbiorów bibliotek publicznych masowo wydawaną literaturą społeczno-polityczną i partyjną, dziełami Stalina i klasyków marksizmu-leninizmu oraz literaturą socrealistyczną. Książki przeznaczone do bibliotek musiały spełniać przede
wszystkim kryteria ideologiczne, a za ich dobór odpowiadała Komisja Oceny
Książek do bibliotek powszechnych powołana w 1949 r. w Ministerstwie Oświaty.
55 Okólnik nr 63 Kancelarii Rady Państwa z dnia 28 września 1949 r. w sprawie przekazania
publicznych bibliotek wojewódzkich Państwu, Rada Narodowa (6) 1949, nr 20, s. 20.
56 Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej,
Dz. U. RP 1950 Nr 14, poz. 130.
57 Zob. Adam BOCHEŃSKI, Bibliotekarstwo powszechne w nowym układzie prawno-administracyjnym, Bibliotekarz (17) 1950, nr 11/12, s. 162–166.
58 Zob. Stanisław A. KONDEK, Papierowa rewolucja. Oficjalny obieg książek w Polsce w latach 1948–1955, Warszawa: Biblioteka Narodowa 1999, 232 s.; Dariusz JAROSZ, Książki pod
strzechy. Z badań nad politycznymi uwikłaniami czytelnictwa na wsi polskiej w latach 1949–1956,
Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi (2) 2008, s. 37–53.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 108
2012-04-23 12:19:23
Problemy i organizacja bibliotekarstwa publicznego w Polsce
109
Równolegle rozpoczęły się masowe selekcje księgozbiorów zmierzające
do usunięcia z bibliotek książek uznanych za szkodliwe i wrogie ideologicznie.
Powszechna akcja „oczyszczania księgozbiorów z książek złych i politycznie
szkodliwych” w bibliotekach powszechnych, szkolnych i społecznych w całym
kraju została przeprowadzona w okresie od lipca do września 1949 r., na podstawie wykazu obejmującego 518 tytułów59. W opinii władz akcja nie przyniosła pożądanych rezultatów, ponieważ nie objęła wszystkich bibliotek, a zalecone
prace przeprowadzono niedokładnie i pobieżnie. W związku z tym Ministerstwo
Oświaty poleciło w 1950 r. przeprowadzenie ponownej selekcji księgozbiorów.
Ścisłej i dokładnej kontroli we wszystkich bibliotekach powszechnych na terenie
danego powiatu miał dokonać godny zaufania aktywista partyjny pod nadzorem
inspektora szkolnego60. Wkrótce potem centralne władze biblioteczne rozpoczęły
wizytowanie poszczególnych okręgów szkolnych w celu skontrolowania przebiegu i efektów akcji61.
Zniszczeniu uległa więź zawodowa pracowników bibliotek. W 1949 r.
do ustąpienia z funkcji przewodniczącego ZBiAP został zmuszony Adam Łysakowski, a wpływy w związku uzyskali ludzie posłuszni władzy. Nastąpiło daleko
idące upolitycznienie związku62, co w krótkim czasie spowodowało spadek liczby
członków oraz kryzys ideowy i organizacyjny stowarzyszenia. Bibliotekarze poddani zostali zarazem szczególnej formie kontroli ideologicznej, jaką była akcja
współzawodnictwa pracy w bibliotekach, zwłaszcza publicznych63. Podlegali też
stałej indoktrynacji politycznej w ramach rozmaitych kursów i szkoleń zawodowych oraz byli zmuszani do podejmowania różnych form pracy ideologicznej
z czytelnikiem64.
W końcu lat 40. marginalizacji uległa Naczelna Dyrekcja Bibliotek, która stała się organem wykonawczym wobec decyzji władz partyjnych. W lutym 1949 r.
59 Wykaz ten opublikowała Grażyna GULIŃSKA, Biblioteki publiczne, szkolne i pedagogiczne w Kielcach w latach 1945–1975, Kielce: WSP 1992, s. 33–38.
60 AAN, Min. Ośw. Naczelna Dyrekcja Bibliotek, sygn. 6851. Instrukcja z dnia 31 maja
1950 r. w sprawie selekcji księgozbiorów w bibliotekach powszechnych, szkolnych i społecznych,
k. 102–103.
61 AAN, Min. Ośw. Naczelna Dyrekcja Bibliotek, sygn. 6987. Kontrole bibliotek. Sprawozdania 1950 r.
62 Zob. m.in. Udział bibliotekarzy i archiwistów polskich w uczczeniu 70 rocznicy urodzin Józefa Stalina, Przegląd Biblioteczny (17) 1949 nr 3/4, s. 223–226; Edward IWAŃCZAK, III Plenum
Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej a zadania Związku Bibliotekarzy
i Archiwistów Polskich, Przegląd Biblioteczny (18) 1950, nr 2, s. 98–104.
63 Wytyczne organizacji współzawodnictwa pracy w bibliotekach powszechnych, Bibliotekarz
(19) 1952, nr 2, s. 48–51.
64 Wytyczne w sprawie organizacji imprez w bibliotekach w okresie II kwartału 1951 r., Bibliotekarz (18) 1951, nr 1/2, s. 10–13; Wytyczne w sprawie organizacji pracy masowej z czytelnikiem w IV kwartale 1951 r., Bibliotekarz (18) 1951, nr 9/8, s. 128–130.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 109
2012-04-23 12:19:23
110
Piotr Lechowski
z powodów politycznych ze stanowisk kierowniczych zostali usunięci J. Grycz
i J. Janiczek, co oznaczało kres dotychczasowej polityki bibliotecznej oraz wycofanie się z wielu dotychczasowych rozwiązań organizacyjnych i instytucjonalnych
w polskim bibliotekarstwie. Władze zlikwidowały Państwowy Instytut Książki,
Centralną Zbiornicę Książek, Urząd Delegata ds. Księgozbiorów Zabezpieczonych, odstąpiły od starań o powetowanie strat i szkód wojennych w dziedzinie
kultury, zrezygnowały z powołania Państwowej Rady Bibliotecznej itd. NDB
przestała być zarazem głównym ośrodkiem kształtowania i realizacji polityki bibliotecznej w państwie, wobec przejmowania kompetencji w sprawach bibliotek
i czytelnictwa przez inne organa władzy administracyjnej. Od 1949 r. do rozwiązania w 1951 r. NDB była kierowana przez ludzi cieszących się zaufaniem partii
— historyka Józefa Skrzypka, a następnie aktywistów PZPR — Wandę Michalską
i Edwarda Iwańczaka, stając się poręcznym narzędziem władzy w procesie instrumentalizacji bibliotekarstwa polskiego. W październiku 1951 r. nastąpiło formalne
przekazanie kompetencji ministra oświaty w zakresie bibliotek i zbiorów bibliotecznych ministrowi kultury i sztuki65. Nadzór nad siecią bibliotek publicznych
przejął, utworzony już wcześniej (w sierpniu 1951 r.), Centralny Zarząd Bibliotek
w Ministerstwie Kultury i Sztuki, który wkrótce ograniczył się do sprawowania
nadzoru wyłącznie nad powszechnymi bibliotekami publicz­nymi.
Jeszcze przez kilka stalinowskich lat, do 1955 r., biblioteki publiczne miały
stanowić — według retoryki partyjnej — „oręż walki klasowej” i „modelarnie
nowego ustroju”, a bibliotekarze występować w roli „żołnierzy rewolucji kulturalnej”66.
ZAKOŃCZENIE
Lata 1945–1951 to okres powojennej odbudowy bibliotekarstwa polskiego
w nowej rzeczywistości ustrojowej oraz formowania jego podstaw prawnych, instytucjonalnych, organizacyjnych i kadrowych. W pierwszych latach po wojnie
środowisko bibliotekarskie doprowadziło do realizacji kilku ważnych, formułowanych już w okresie międzywojennym, postulatów. Zaliczyć do nich można powołanie Naczelnej Dyrekcji Bibliotek jako centralnego organu administracyjnego
65 Ustawa z dnia 31 października 1951 r. o przekazaniu Ministrowi Kultury i Sztuki zakresu
działania Ministra Oświaty w przedmiocie bibliotek i zbiorów bibliotecznych, Dz. U. RP 1951 Nr
58, poz. 400.
66 Irena KRZYWICKA, Biblioteki — modelarnie nowego ustroju, Rzeczpospolita 1950,
nr 64, s. 3; Edward OCHAB, Bibliotekarz żołnierzem rewolucji kulturalnej, Bibliotekarz (19)
1952 nr 3, s. 65–66. Na temat stalinizmu w bibliotekarstwie polskim zob. Marek SROKA, „Soldiers
of the cultural revolution”: the stalinization of libraries and librarianship in Poland, 1945–1953,
Library History (16) 2000, s. 105–125; S.A. KONDEK, op. cit.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 110
2012-04-23 12:19:23
Problemy i organizacja bibliotekarstwa publicznego w Polsce111
sprawującego nadzór nad wszystkimi rodzajami bibliotek w kraju, uchwalenie
Dekretu o bibliotekach i opiece nad zbiorami bibliotecznymi, który stworzył podstawy prawne rozwoju bibliotekarstwa publicznego w Polsce, a także utworzenie
ogólnokrajowej sieci powszechnych bibliotek publicznych (gminnych wiejskich
i miejskich, powiatowych i wojewódzkich) zapewniających powszechny i bezpłatny dostęp społeczeństwa do książki. Główną rolę w tym względzie odegrali
kreatorzy polskiej polityki bibliotecznej w pierwszych latach po wojnie J. Grycz
i J. Janiczek oraz aktywnie działający ZBP, a także wiele lokalnych środowisk
oświatowych.
Kształtujący się w Polsce od końca lat 40. XX w. ustrój oparty na stalinizmie
doprowadził do zawłaszczenia społecznego obiegu książki, w tym powszechnego bibliotekarstwa publicznego, na potrzeby polityczne i ideologiczne ówczesnej
władzy. W wyniku instrumentalnego traktowania bibliotek i czytelnictwa doszło
do szeregu niekorzystnych zjawisk związanych ze stosowaniem kryteriów ideologicznych w polityce gromadzenia i udostępniania zbiorów, pracy z czytelnikiem
i polityce kadrowej.
Trwałym dorobkiem lat 1945–1951 okazał się przede wszystkim model organizacyjny sieci placówek bibliotecznych, a zwłaszcza zasada odpowiedniości
struktury sieci bibliotecznej do podziału administracyjnego kraju oraz założenie
blisko 4200 bibliotek publicznych, które — po okresie stalinizmu — stanowiły
podstawę dalszego rozwoju czytelnictwa powszechnego w Polsce.
Piotr Lechowski
THE PROBLEMS AND ORGANISATION OF PUBLIC LIBRARIES
IN POLAND BETWEEN 1945 AND 1951
Summary
Before the outbreak of WWII, about a thousand of local government libraries, which made up
11% of all general (educational) libraries in Poland, did not constitute a uniform, multi-level library
network. Most were municipal libraries as well as district library centres, providing the rural population with mobile book collections. The war and occupation led to the dissolution of the network of
general libraries, including local government libraries in their pre-war form. Social considerations,
such as fight against illiteracy, development of the education system and readership, as well as political and ideological objectives of the ruling party became the reasons behind the rebuilding and
development of public libraries in communist Poland. The basic segment of this type of libraries
was a network of libraries set up on the level of self-government units. It was made up of municipal
(urban and rural) libraries, as well as district and provincial libraries.
Of crucial importance to the development and organisational form of public libraries in Poland was the Decree on libraries and safeguarding of library collections of 17 April 1946. The
organisation of public library network was carried out in several stages and came up against many
difficulties, especially financial ones as well as those concerning the buildings and the staff. In late
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 111
2012-04-23 12:19:23
112
Piotr Lechowski
1947, the network encompassed less than a thousand libraries (barely 6% of all libraries in Poland),
with a combined book collection of 2.8m volumes.
In 1948, the beginnings of the Stalinist period, the authorities decided that public libraries
were a useful tool in the indoctrination process carried out by means of books and reading. The state
expenditure on libraries increased as did, and very rapidly, the number of libraries, especially municipal ones. At the same time the collections were expanded to include socialist realist, socio-political
and party literature. In 1950, after local self-government was disbanded, the public library network
was taken over by the state. In 1951 this network was made of 4,187 libraries and their branches,
which had 13.5m books in total. In the same year the government dissolved the Naczelna Dyrekcja
Bibliotek (Central Library Authority) at the Ministry of Education, which oversaw all libraries in
Poland; its powers with regard to public libraries were transferred to the Minister of Culture and Art.
Roczniki Biblioteczne 55, 2011
© for this edition by CNS
Roczniki_Biblioteczne55.indb 112
2012-04-23 12:19:23

Podobne dokumenty