przewodnik sala targu praskiego

Komentarze

Transkrypt

przewodnik sala targu praskiego
PRZEWODNIK
SALA TARGU PRASKIEGO
PRZEWODNIK
SALA
TARGU
PRASKIEGO
7
I Lokacja Pragi
II Targi prawobrzeżnej Warszawy
10
III Rzemiosło 17
IV Fabryki i przemysł 24
V Społeczeństwo obywatelskie
VI Rekreacja i sport VII Infrastruktura 30
32
34
I
Lokacja Pragi
W XVI w. na obszarze dzisiejszej, prawobrzeżnej Warszawy istniało kilkanaście wsi i osad. Niektóre były własnością królewską,
inne należały do dóbr biskupów, jeszcze inne były własnością szlachecką. Miały one nie tylko różnych właścicieli, ale również rządziły się innymi, ukształtowanymi przez wielowiekową praktykę
prawami.
Jeden z takich ośrodków – Praga Biskupia – stał się miastem
w 1648 r., kiedy to biskup kamieniecki Michał Działyński wyjednał
u króla Władysława IV nadanie jej praw miejskich. Akt lokacji
unieważnił wszystkie wcześniej obowiązujące prawa i ustanowił nowe, zgodne z prawem magdeburskim, które obowiązywały
przez blisko 150 lat, aż do III rozbioru Polski. Król postanowił
dać: zupełną i wszechstronną mieszkańcom władzę do utworzenia
magistratu z burmistrza, rajców, wójta, ławników do ich nowego,
każdorocznego obierania i zmieniania na dzień Świętego Benedykta
Opata. Magistrat miał prawo do podejmowania uchwał (wilkierzy)
w dziedzinie handlu i rzemiosła, w tym tych, które powoływały
istnienie zgromadzeń kupieckich i rzemieślniczych. Konsekwencją wzmocnienia jego uprawnień był wzrost pozycji tutejszego
mieszczaństwa. W akcie lokacji określono również dni, w których odbywały się jarmarki i targi, dzięki czemu Praga stała się
największym, obok Skaryszewa, ośrodkiem handlu na prawym
brzegu Wisły. Budowaniu mocnej pozycji handlowej Pragi sprzyjało również ujednolicenie aktem lokacji miar i wag stosowanych
w handlu oraz ustalenie wysokości opłat pobieranych od kupców.
Innym istotnym postanowieniem dokumentu było uwolnienie
praskich mieszczan od wszelkich ciężarów związanych z obowiązkiem utrzymywania wojsk. Jednocześnie akt lokacji ograniczał
prawa innowierców, w tym żydów, zabraniając im prowadzenia
działalności handlowej oraz osiedlania się.
Lokacja Pr agi
7
01 Portret o. Wincentego Morawskiego – wikariusza prowincji polskiej zakonu
oo. bernardynów, którego staraniem została wzniesiona kaplica loretańska
na koszt króla Władysława IV
Kazimierz Morvay, kopia wg malarza czynnego w Polsce w 1. poł. XVII w.,
2. poł. XVII w.
olej, płótno
wł. Muzeum Warszawy
02a Marszałek nadworny koronny Adam Kazanowski na tle swych
dóbr na prawym brzegu Wisły – pierwsze przedstawienie Pragi
i Skaryszewa
Willem Hondius, 1646 r.
miedzioryt, papier
wł. Muzeum Warszawy
02b Marszałek nadworny koronny Adam Kazanowski na tle swych dóbr
na prawym brzegu Wisły – pierwsze przedstawienie Pragi
i Skaryszewa
Willem Hondius, 1646 r.
miedzioryt, papier – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
Dedykacja pod portretem: Dla najjaśniejszego pana [...] Adama
na Czaśnikach z Kazanowa (Kazanowski), marszałka nadwornego koronnego, starosty borysowskiego, soleckiego, kozienickiego,
nowotarskiego, wareckiego, pana i dziedzica Pragi nad Wisłą [...].
03 Ubiory magnatów za panowania Władysława IV
Jan Nepomucen Lewicki, 1853 r.
akwaforta kolorowana ręcznie – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
04a Warszawa. Widok od strony Pragi z końca XVI w.
Abraham Hogenberg wg Jacoba Hoefnagla, po 1586 r.
miedzioryt kolorowany
wł. Muzeum Warszawy
04b Warszawa. Widok od strony Pragi z końca XVI w.
Abraham Hogenberg wg Jacoba Hoefnagla, po 1586 r.
miedzioryt kolorowany – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
05a Portret Władysława IV, króla Polski
aut. N.N., XVIII w.
miedzioryt, papier
wł. Muzeum Warszawy
05b Portret Władysława IV, króla Polski
aut. N.N., XVIII w.
miedzioryt, papier – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
Podpis pod portretem: Władysław IV z Bożej łaski król Polski,
wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki
8
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
i inflancki, a także dziedziczny król Szwedów, Gotów i Wandalów,
wybrany carem Rosji.
06a Plan miasta Warszawy z okolicami w skali 1:21000 przedstawiający
m.in. Pragę – tzw. plan Deutscha
Maciej Deutsch, 1765 r.
tusz, akwarela, papier – kopia
wł. kopii Muzeum Warszawy
06b Plan miasta Warszawy z okolicami w skali 1:21000 przedstawiający
m.in. Pragę – tzw. plan Deutscha
Maciej Deutsch, 1765 r.
tusz, akwarela, papier – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
07a Akt lokacji Pragi Biskupiej
1648 r.
pergamin, pieczęć – faksymile
wł. Muzeum Warszawy
07b Akt lokacji Pragi Biskupiej
1648 r.
pergamin, pieczęć – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
08a Okolica Warszawy w diametrze pięciu mil
Karol de Perthées, ryt. Pierre François Tardieu, 1786 r.
miedzioryt, papier
wł. Muzeum Warszawy
08b Okolica Warszawy w diametrze pięciu mil
Karol de Perthées, ryt. Pierre François Tardieu, 1786 r.
miedzioryt, papier – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
09a Herb Pragi Biskupiej
Ludwik Fryk, 2. poł. XIX w.
miedzioryt prasowy
wł. Muzeum Warszawy
09b Herb Pragi Biskupiej
Ludwik Fryk, 2. poł. XIX w.
miedzioryt prasowy – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
Lokacja Pr agi
9
II
Targi prawobrzeżnej Warszawy
O wielowiekowych tradycjach handlowych dzisiejszej prawobrzeżnej Warszawy świadczą m.in. nazwy ukształtowanych tu w średniowieczu osad: Targowe Małe i Targowe Wielkie. Ugruntowaną
pozycję handlową tego rejonu podkreślają również słowa Adama
Jarzębskiego z 1643 r. W wierszowanym przewodniku „Opisanie
Warszawy” nakreśla on z zachwytem obraz Pragi: Cóż za handle
tam są wielkie? Zboża, drwa i kupie wszelkie, i dalej: żupa solna znamienito, zbudowana, wyśmienito, bałwanów z beczkami leży pełno.
Regulacje tego aspektu życia przynoszą dokumenty lokacyjne.
W 1641 r. prawa miejskie otrzymuje Skaryszew, zyskując tym samym możliwość organizowania trzech dorocznych jarmarków.
Mieszkańcom sąsiedniej Pragi przywilej z 1648 r. daje zgodę na
cztery duże jarmarki oraz cotygodniowe targi. Do prowadzenia
handlu służą rynki – w połowie XVII w. w Skaryszewie były wyodrębnione już dwa takie miejsca.
Ten stan trwa przez dekady, zakłócany kolejnymi tragicznymi
wydarzeniami (m.in. rzeź Pragi czy wyburzenia pod fortyfikacje
napoleońskie). Od początku XIX w. prawobrzeżny handel koncentruje się w rejonie dzisiejszej ul. Targowej. W jednej przestrzeni klientom oferowany jest szeroki asortyment: bydło, trzoda
chlewna, artykuły spożywcze, skóry i przedmioty codziennego
użytku. W 1839 r. teren praskiego targu zostaje podzielony na 9 obrębów, w zależności od rodzaju sprzedawanego towaru. Porządkowanie przestrzeni (m.in. likwidacja bud zamieszkiwanych przez
handlarzy) przebiega jednak opornie i trwa kolejne dekady. Kończy się przemianą ul. Targowej w wielkomiejską promenadę i organizacją miejsc targowych w innych rejonach miasta (ostatecznie
plac dla handlarzy koni zostaje przeniesiony na teren Grochowa,
obok wzniesionego w 1900 r. Instytutu Weterynaryjnego).
Przełom XIX i XX w. to także czas organizacji na Pradze bazarów. Wówczas swoją rolę ugruntowuje Bazar Różyckiego. Pojawiają się też podobne inicjatywy prywatne oraz miejskie. Na
zahamowanie rozwoju handlu ma wpływ okupacja niemiecka
w czasie II wojny światowej (m.in. delegalizacja funkcjonowania
większości miejsc targowych). Odrodzony w okresie PRL handel
bazarowy dostarcza towary niedostępne w ofercie państwowych
10
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
punktów handlowych. Prawdziwy wysyp targowisk następuje na
początku lat 90. XX w., ze słynnym Jarmarkiem Europa na Stadionie Dziesięciolecia na czele. Do dziś osiedlowe bazarki na Pradze
są popularnym miejscem codziennych zakupów.
Ta r g i p r aw o b r z e ż n e j Wa r s z aw y
11
01 Półtorak Zygmunta III Wazy
1624 r.
srebro
wł. Muzeum Warszawy
10 lutego 1648 r. król Władysław IV, chcąc zapewnić dalszy
rozwój Pragi Biskupiej, nadał jej przywilej lokacyjny, dzięki
któremu nie tylko urosła do rangi miasta, ale również otrzymała prawo organizowania aż czterech jarmarków w roku.
Pierwszy odbywał się na Trzech Króli, drugi i trzeci – na Zwiastowanie Matki Boskiej, a czwarty – na św. Franciszka Wyznawcy. Praga otrzymała również prawo do organizowania
cotygodniowych targów na bydło i konie, które odbywały się
w piątki oraz dwa razy w tygodniu, we wtorki i soboty, targów
na rzeczy i towary różnego rodzaju. W przywileju lokacyjnym
określona została opłata targowa w wysokości jednego grosza,
którą kupcy płacili do kasy miasta od każdego wołu lub konia.
Płacąc dwa półtoraki, mogli wprowadzić trzy woły lub konie na
targ. Skaryszew, który otrzymał prawa miejskie w 1641 r., miał
prawo do organizowania trzech jarmarków w roku.
02 Waga ręczna
XVIII–XIX w.
żelazo kute, blacha mosiężna
wł. Muzeum Warszawy
03 Targ na Pradze
rep. rys. Jana Piotra Norblina – Józef Sebald, koniec XIX w.
tusz – reprodukcja fotograficzna
wł. Muzeum Warszawy
W 1. poł. XIX w. handel praski koncentrował się na terenie
dzisiejszych ulic Targowej (jej fragment wówczas nosił nazwę
ul. Wołowej) i Ząbkowskiej. Sprzedawano tu bydło, konie,
trzodę chlewną, artykuły codziennego użytku oraz spożywcze. W 1839 r. podjęto próbę uporządkowania targowiska,
dzieląc je na dziewięć „obrębów” wg rodzaju handlu. Kolejne
dekady to dalsze kroki w kierunku likwidacji, stojących na
głównej arterii Pragi, licznych straganów i bud handlowych,
niekiedy pełniących również funkcję mieszkań dla handlujących. Władzom miejskim udaje się to dopiero w 1863 r.
04a Litkup na Pradze. Porachunek z Wojciechem
Jan Feliks Piwarski, 1840 r.
cynkografia, papier chiński naklejony na papier litograficzny
wł. Muzeum Warszawy
04b Litkup na Pradze. Porachunek z Wojciechem
Jan Feliks Piwarski, 1840 r.
cynkografia, papier chiński naklejony na papier litograficzny – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
12
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
Źródła pisane wyliczają funkcjonujące na Pradze szynki, zajazdy i karczmy (np. w 1836 r. było ich aż 69). W ich wnętrzach
zdarzało się przybyłym na targ kupcom doprowadzać do finalizacji handlowych transakcji. Odbywało się to zgodnie ze staropolskim zwyczajem litkupu. Na znak zakupu sprzedawca
i nabywca uderzali wzajemnie z całej siły dłoń o dłoń (stąd
wyrażenie „dobić targu”), podawali sobie ręce i wypijali wspomniany litkup – kieliszek alkoholu przygotowany specjalnie
na tę okazję.
05 Targ koński na Pradze – okolice ul. Moskiewskiej (obecnie ul. Jagiellońska)
Konrad Brandel, ok. 1892–1893
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
06 Targ koński na placu za kościołem św. Floriana – widok od
ul. Szerokiej (obecnie ul. ks. Ignacego Kłopotowskiego)
aut. N.N., 1899 r.
[w:] Widoki Warszawy, wyd. R. Kreczmer, Warszawa 1899 r.
druk czarno-biały – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
W 2. poł. XIX w. na Pradze wyznaczano specjalne place do
handlu końmi (m.in. w rejonie dzisiejszych ul. Wrzesińskiej,
Jagiellońskiej oraz ks. Ignacego Kłopotowskiego). Na początku
XX w. wspomniane targi przeniesiono z centrum Pragi na teren
Grochowa nieopodal nowo wybudowanego Instytutu Weterynaryjnego przy ul. Grochowskiej. Zaprojektowano tu nie tylko
plac ze straganami (prócz handlu końmi dozwolona była sprzedaż produktów spożywczych), ale również stanowisko weterynaryjne oraz zagrody i stajnie.
07 Żydowski handlarz starzyzną
Józef Rapacki, ok. 1915 r.
autolitografia, papier – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
08 Handlarka na tle rogatki grochowskiej
aut. N.N., przełom XIX/XX w.
fotografia – reprodukcja, kadr
wł. oryg. Muzeum Warszawy
09 Kasa sklepowa
National, 1937 r.
drewno, metal, wyrób fabryczny
wł. Muzeum Warszawy
10 Witryny lokali handlowych na ul. Ząbkowskiej
Erich Wunderlich, 1918 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
Ta r g i p r aw o b r z e ż n e j Wa r s z aw y
13
11 Portret Juliana Różyckiego
Jan Mieczkowski, 1898 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Stanisław Kazikowski
Prawdopodobnie już w latach 70. XIX w. przy obecnej ul. Targowej 54 zaczął funkcjonować bazar, którego właścicielem
był Julian Różycki. Z czasem powiększono go o działki między
ulicami: Targową, Brzeską i Ząbkowską. Przez kolejne dekady
na tym terenie, z budek, kramów, a nawet trzymając w rękach,
handlowano artykułami spożywczymi (drób, ryby, mięso,
owoce, warzywa), odzieżą, obuwiem, sprzętem gospodarstwa
domowego i innymi przedmiotami. Ofertę wzbogacała gastronomia. Do historii przeszedł kiosk w formie dużych rozmiarów
niebieskiego syfonu stojący przy wejściu od ul. Targowej. Handel na Bazarze Różyckiego przetrwał ograniczenia w czasie
okupacji niemieckiej, trwał i rozwijał się wbrew politycznym
realiom okresu PRL – targowisko było wówczas źródłem towarów trudno dostępnych.
12
Brama Bazaru Różyckiego od ul. Targowej
Konrad Brandel, 1892 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
13 Bazar Różyckiego – za bramą widoczny charakterystyczny kiosk w kształcie
syfonu
Bronisław Kopczyński, 1916 r.
ołówek – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
14 Laska z miarką do mierzenia konia
XIX w.
drewno, mosiądz, róg, wyrób rzemieślniczy
wł. Muzeum Warszawy
15 Waga suwakowa (bezmian) należąca do rodziny Różyckich
1. poł. XX w.
mosiądz, żelazo, wyrób fabryczny
wł. Muzeum Warszawy
16 Liczydło
lata 20.–30. XX w.
drewno, metal
wł. Muzeum Warszawy
17Syfon
Sz. Halcband, 1938 r.
miedź
wł. Muzeum Warszawy
Kolejne targowisko przy ul. Targowej (pod numerem 66)
powstało w 1882 r. z inicjatywy Dzierżanowskiego. 20 lat
14
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
później przy ul. Ząbkowskiej 9 funkcjonował bazar żydowski.
Do obydwu miejsc prowadziły eleganckie bramy wejściowe.
Tuż przed wybuchem I wojny światowej powstał bazar na Nowej Pradze, pomiędzy ul. Stalową i Strzelecką. Jednym z jego
założycieli był Władysław Pachulski. Można było tu nabyć
produkty spożywcze, a w sobotnie targi również gołębie, króliki i inne domowe zwierzęta. W okresie dwudziestolecia międzywojennego magistrat uruchomił targowiska miejskie przy
ul. Podskarbińskiej na Grochowie, przy ul. Modlińskiej na Pelcowiźnie i przy ul. Zwycięzców na Saskiej Kępie.
18 Uliczne stoisko na bazarze w okolicach pl. Szembeka
aut. N.N., lata 50. XX w.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
19
Targowisko na ul. Stalowej
Miedza, 1961 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
20a Gorące flaki
Sergiusz Grudkowski, lata 50. XX w.
tusz, akwarela
wł. Muzeum Warszawy
20b
Gorące flaki
Sergiusz Grudkowski, lata 50. XX w.
tusz, akwarela – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
21 Bazar „Ciuchy”
Włodzimierz Bartoszewicz, lata 50.–60. XX w.
tusz – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
Okupacja niemiecka wiązała się z ograniczeniami swobody
w handlu bazarowym (mógł się on odbywać jedynie w kilku
wyznaczonych punktach w Warszawie). Lata powojenne to
z jednej strony okres charakteryzujący się nakładaniem przez
władze PRL ograniczeń administracyjnych i podatkowych na
handel prywatny (w tym również bazarowy), a z drugiej
– wobec niewydolności handlu uspołecznionego, to także czas
wzrostu popularności bazarów. To właśnie tam mieszkańcy
stolicy nie tylko modnie się ubierali, ale również zaopatrywali
się w towary spożywcze i przemysłowe niedostępne gdzie indziej. W prawobrzeżnej Warszawie do popularnych wówczas
należały bazary: Różyckiego przy ul. Targowej, Szembeka przy
ul. Zamienieckiej na Grochowie i „Ciuchy” przy ul. Skaryszewskiej (w latach 70. przeniesiony do Rembertowa).
Ta r g i p r aw o b r z e ż n e j Wa r s z aw y
15
22 Handel na Bazarze Różyckiego
Irena Jarosińska / Ośrodek Karta, lata 50. XX w.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Archiwum Fotografii Ośrodka Karta
23 Bazar Różyckiego – handel naręczny
Sławomir Kamiński / Agencja Gazeta, 25 listopada 1999 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Agora S.A.
24 Handel wokół Stadionu Dziesięciolecia
Justyna Cieślikowska / Fotorzepa / Forum, 2006 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Justyna Cieślikowska
Pod koniec lat 80. i na początku lat 90. XX w., wraz z początkiem
zmian ustrojowych w Polsce, nastąpił gwałtowny wzrost liczby
bazarów i targowisk. Największe z nich wyrosło w 1989 r. na
koronie Stadionu Dziesięciolecia i wokół niego. Handlowali tu
nie tylko rodzimi kupcy, ale także pochodzący z krajów Europy
Wschodniej, Azji i Afryki. W najlepszych latach roczne obroty
handlowe przekraczały 10 mld zł. Jarmark Europa funkcjonował do końca września 2007 r. W pejzażu handlowym lat 90.
XX w. utrwaliły się również bazary przy ulicach: Namysłowskiej, Kondratowicza, Męcińskiej i Umińskiego. Do dziś funkcjonują również Bazar Szembeka oraz Bazar Różyckiego. Na
tym ostatnim można kupić głównie obuwie, odzież (w tym
ślubną) oraz galanterię.
16
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
III
Rzemiosło
Na rozwój praskiego rzemiosła w czasach nowożytnych wpływa
bliskie sąsiedztwo Warszawy. Przedmieścia i osady podmiejskie
odgrywają dużą rolę w dostawach żywności na rynek szybko rozwijającej się stolicy Rzeczpospolitej. Z Pragi i Skaryszewa, gdzie
kwitnie przetwórstwo spożywcze (liczne młyny, browary, słodownie, jatki rzeźnicze i piekarnie), trafiają tam duże ilości chleba,
mięsa i piwa.
Inną gałęzią rzemiosła, która ugruntowała swoją pozycję
w tym okresie, jest skórnictwo, z garbarzami na czele. Zrzeszający
ich cech powstał w Pradze już w 1670 r. Spis przeprowadzony
w 1792 r. podaje liczbę aż 114 warsztatów zajmujących się skórnictwem (garbarze, szewcy, kuśnierze), które funkcjonowały w tej
części miasta.
Wiek XIX to w Warszawie czas rewolucji przemysłowej. Przestrzeń Pragi wciąż jednak wypełniają małe zakłady wytwórcze,
które zaspokajają potrzeby lokalnego rynku. Nieliczne miejscowe
manufaktury (np. zakład produkcyjny kamieni młyńskich prowadzony przez kolejne pokolenia rodu Skorynów) przekształcają się
w duże fabryki.
W końcu XIX w. na Pradze funkcjonuje ponad 70 cechowych
warsztatów rzemieślniczych, jednak w oficjalnych statystykach
nie uwzględnia się działalności tego typu prowadzonej przez Żydów, a ich zakłady stanowiły przecież znaczny procent ogólnej
liczby warsztatów.
Różne rodzaje rzemiosła (od usług szewskich przez zegarmistrzowskie po dekarskie) występują w prawobrzeżnej Warszawie
również w dwudziestoleciu międzywojennym.
Rozwojowi zakładów rzemieślniczych nie sprzyjają warunki
okupacji niemieckiej, które często zmuszają ich właścicieli do
działalności nielegalnej. Problem stanowi również brak surowców
i opału. Szczególne restrykcje uderzają w żydowskie przedsiębiorstwa (przejęcie własności, a w 1940 r. wysiedlenie praskich Żydów
do getta warszawskiego).
W okresie PRL stosunek władz do rzemiosła prywatnego nie
jest jednolity – waha się od dyskryminacji po okazywanie wsparcia. Po 1989 r., wobec napływu taniej produkcji masowej, warsztaty
Rzemiosło
17
rzemieślnicze stopniowo znikają z krajobrazu Pragi. Nadal można
je jednak spotkać, a przedmioty wytwarzane tradycyjnymi metodami utożsamia się z najwyższą jakością.
18
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
01 Lada (skrzynka) cechu piekarzy warszawskich
1801–1891
dąb, jesion, intarsje
wł. Muzeum Warszawy
W 1648 r. w przywileju nadania Pradze praw miejskich król
Władysław IV udzielił jej mieszkańcom zgody na zakładanie
zgromadzeń rzemieślniczych. Przeważnie nie znamy dokładnych dat ich powstania, jednak wiadomo, że od 1670 r. działał
cech garbarzy. Dokument zawierający artykuły dotyczące zasad jego funkcjonowania przedstawił do akceptacji królowi
Michałowi Korybutowi Wiśniowieckiemu ówczesny burmistrz Pragi – Wacław Szrejnkielfeld. Monarcha zaaprobował
postanowienia. Cenne przedmioty (dokumenty, pieniądze,
pieczęcie) należące do cechów przechowywano w ladach cechowych – drewnianych, bogato zdobionych skrzyniach.
02 Świder ciesielski
Lata 20.–30. XX w.
metal
wł. Muzeum Warszawy
Według spisów z początku lat 90. XVIII w. w Pradze najliczniej reprezentowane były profesje rzemieślnicze związane
z obróbką i przetwórstwem skór. Na ogólną liczbę ok. 7300 ówczesnych mieszkańców przypadało tutaj aż 82 szewców i 27
garbarzy. Silną pozycję miały też rzemiosła spożywcze – Pragę
zamieszkiwało 20 piekarzy i 17 rzeźników. Rozwijały się również rzemiosła budowlane oraz związane z obróbką drewna.
Zawód cieśli wykonywało 29 mieszkańców Pragi, a zawód stolarza i bednarza – odpowiednio 15 i 9. Dobrze funkcjonowało
też rzemiosło włókniarskie – swoje warsztaty prowadziło tu 30
krawców, a także szwaczki, szmuklerze i kapelusznicy. Należy
również wspomnieć o branży metalowej – w spisach jest mowa
o 11 kowalach, 7 ślusarzach i 5 złotnikach.
03a Dyplom Urzędu Starszych Zgromadzenia Piekarzy
20 lutego 1904 r.
papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
03b Dyplom Urzędu Starszych Zgromadzenia Piekarzy
20 lutego 1904 r.
papier, druk – reprodukcja
wł. Muzeum Warszawy
04Wyżymaczka
lata 20.–30. XX w.
drewno, metal, guma
wł. Muzeum Warszawy
Rzemiosło
19
05 Maszyna do szycia
Pfaff, przełom XIX i XX w.
stal, żelazo, drewno
wł. Muzeum Warszawy
XIX-wieczna rewolucja przemysłowa stymulowała rozwój
wielu gałęzi rzemiosła. Przemysł dostarczał maszyn i urządzeń, dzięki którym m.in. krawcy, szewcy, cieśle i stolarze mogli przyspieszać oraz zwiększać swoją produkcję. Był również
źródłem tańszych półproduktów używanych w produkcji
rzemieślniczej.
06 Kajzerkówka jednosztancowa – urządzenie do formowania bułeczek
K. Kałasa, lata 30. XX w.
żelazo, mosiądz, szkło
wł. Muzeum Warszawy
07 Gofrownica
lata 30. XX w.
żelazo
wł. Muzeum Warszawy
08 Lokówki karbówki do włosów z palnikiem
09 Zalotka – przyrząd do modelowania rzęs
lata 30. XX w.
stal, mosiądz, drewno
wł. Muzeum Warszawy
XX w.
metal, guma
wł. Muzeum Warszawy
10 Żelazko do układania wąsów
XX w.
żelazo
wł. Muzeum Warszawy
11 Nożyce krawieckie
1. poł. XX w.
stal
wł. Muzeum Warszawy
12aBednarz
Józef Rapacki, ok. 1915 r.
autolitografia, papier
wł. Muzeum Warszawy
12bBednarz
Józef Rapacki, ok. 1915 r.
autolitografia, papier – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
13aSitarz
Józef Rapacki, ok. 1915 r.
autolitografia, papier
wł. Muzeum Warszawy
20
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
13b Sitarz
Józef Rapacki, ok. 1915 r.
autolitografia, papier – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
14a Szatkownik kapusty
Józef Rapacki, ok. 1915 r.
autolitografia, papier
wł. Muzeum Warszawy
14b Szatkownik kapusty
Józef Rapacki, ok. 1915 r.
autolitografia, papier – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
15 Właściciele i pracownicy sąsiadujących ze sobą warsztatów kowalskiego
i stelmasko-kołodziejskiego przy ul. Inżynierskiej 5 pozują do pamiątkowej
fotografii
aut. N.N., 1904 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Wojciech Szymański
16 Szyld zakładu zegarmistrzowskiego przy ulicy Ząbkowskiej 15
lata 20.–30. XX w.
szkło, farba, wyrób rzemieślniczy
wł. Muzeum Warszawy
17 Maszynka do wycinania szkiełek
1. poł. XX w.
żelazo, wyrób fabryczny
wł. Muzeum Warszawy
18a
Dyplom Urzędu Starszych Zgromadzenia Ślusarzy
9 lipca 1918 r.
papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
18b
Dyplom Urzędu Starszych Zgromadzenia Ślusarzy
19 lipca 1918 r.
papier, druk – reprodukcja
wł. Muzeum Warszawy
19a
Rachunek za dostarczenie piasku nadwiślanego
22 kwietnia 1934 r.
papier
wł. Muzeum Warszawy
19b
Rachunek za dostarczenie piasku nadwiślanego
22 kwietnia 1934 r.
papier – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
20a Przewóz pieczywa
aut. N.N., ok. 1940 r.
rysunek ołówkiem, węgiel
wł. Muzeum Warszawy
20b Przewóz pieczywa
aut. N.N., ok. 1940 r.
rysunek ołówkiem, węgiel – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
Rzemiosło
21
Część warszawskich rzemieślników obawiała się rozwoju
produkcji przemysłowej. Niektóre gałęzie rzemiosła ustąpiły
fabrykom, inne pozostały bezkonkurencyjne, jednak rola
rzemiosła zasadniczo się nie zmniejszyła. Utrzymanie w pełni
rękodzielniczego charakteru warsztatu, utożsamianego z wysoką jakością oferowanych wyrobów, było szansą na jego
rozwój.
21a Książka czeladnicza
1948 r.
tektura, papier
wł. Muzeum Warszawy
21b Książka czeladnicza
1948 r.
tektura, papier – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
Od zakończenia II wojny światowej sytuacja rzemieślników
i drobnych wytwórców dość często się zmieniała. W początkowym okresie PRL władze konsekwentnie zmierzały do pełnego kontrolowania tego obszaru działalności. Na prywatnych
przedsiębiorców nakładano ograniczenia i karano domiarami. Z czasem uznano potrzebę rozwoju tej gałęzi wytwórczości, żywiołowość powstawania w Warszawie zakładów
rzemieślniczych sprzyjała jednak nieproporcjonalności ich
rozmieszczenia. W 1954 r. w Śródmieściu i na Pradze-Południe
(skupiających 39% ludności) funkcjonowało 59% ogólnej liczby
zakładów rzemieślniczych stolicy. Dla porównania – podczas
gdy w Śródmieściu działało 912 warsztatów, na Pradze-Północ
– jedynie 109.
22
Pracownicy zakładu lakierniczego przy ul. Konopackiej 3/5
Zygmunt Świątek, 1984 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
23 Aparat fotograficzny „Start 66”
PZO Warszawa, 1967–1970
metal, skóra, szkło
wł. Muzeum Warszawy
24 Usługi szewskie, ul. Szwedzka 7
Zygmunt Świątek, ok. 1980 r.
odbitka fotograficzna z negatywu
wł. oryg. Muzeum Warszawy
W okresie PRL jednym z istotnych problemów, z którymi
borykali się warszawscy rzemieślnicy, był brak lokali odpowiednich do prowadzenia działalności. Aby temu zaradzić,
powoływano komitety budowy, dzięki którym powstawały
22
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
pawilony usługowo-handlowe (np. przy ul. Marszałkowskiej
i ul. Nowy Świat). W latach 70. XX w. staraniem rzemieślników
wybudowano zespół ok. 40 niewielkich zakładów na Pradze-Północ na posesji na rogu ulic Targowej i Mackiewicza.
25
Pracownice zakładu bieliźniarskiego przy ul. Wileńskiej 3
Zygmunt Świątek, początek lat 80. XX w.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
26 Szyldy i wystawy zakładów rzemieślniczych przy ul. Targowej
Jan Piekutowski, 1983 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
W okres transformacji prawobrzeżni rzemieślnicy wkroczyli z dużymi nadziejami. Szybko jednak się okazało, że
przegrywają nierówną walkę z zalewem tanich towarów, np.
z Dalekiego Wschodu. Problemem stało się też znalezienie
kontynuatorów działalności. Część zakładów zmieniła swój
profil z produkcyjnego na usługowy (przeróbki i naprawy).
Mimo tej trudnej dla wytwórczości tendencji, w prawobrzeżnej
Warszawie (szczególnie na Pradze i Grochowie) wciąż można
skorzystać z oferty m.in. producentów nakryć głowy, stolarzy,
złotników, szewców, rymarzy, cukierników itp.
27a Linijka krawiecka
XX w.
papier
wł. Muzeum Warszawy
27b Przyrząd do ostrzenia brzytew
XX w.
drewno, skóra
wł. Muzeum Warszawy
Rzemiosło
23
IV
Fabryki i przemysł
Początki przemysłu na Pradze datuje się na koniec XVIII w. Działały tu wówczas: manufaktura wełniana Rehana i Potockiego, garbarnia Szmula Jakubowicza Zbytkowera i zakład kamieniarski
Jakuba Skoryny. W 1. poł. XIX w. powstały zakłady chemiczne,
farbiarnie, pralnie, garbarnie i inne firmy (m.in. wytwórnia wódek, piwa, likierów, wina i octu Karola Osterloffa i fabryka świec
stearynowych Jana Hocha).
Dynamiczny rozwój przemysłu nastąpił dopiero w 2. poł. XIX w.
wraz z powstaniem i rozbudową infrastruktury kolejowej. Produkcję uruchomiły m.in. zakład Rolbieckiego wytwarzający maszyny
i narzędzia rolnicze, Stalownia Warszawska i zakłady chemiczne
Schichta. Pod koniec lat 70. XIX w. na Targówku otwarto również
hutę szkła.
Przełom XIX i XX w. to czas dalszego rozwoju. Rozpoczęły działalność m.in.: Warszawska Fabryka Wyrobów Metalowych „Wulkan”, fabryka naczyń emaliowanych „Labor”, Zakłady Rektyfikacji
Spirytusu, Fabryka Sztyftów i Drutu, zakłady zajmujące się produkcją wyrobów gumowych „Rygawar”, wytwórnia gazów technicznych i sprzętu spawalniczego „Perun”, Towarzystwo Fabryki
Motorów „Perkun” S. A. oraz wiele innych. Po 1918 r. zmodernizowano działające i otwarto nowe zakłady przemysłowe. Rozwijał
się przemysł motoryzacyjny, zbrojeniowy i precyzyjny. Wówczas
też na prawy brzeg Wisły fabrykę czekolady przeniósł Wedel.
Praga stała się jedną z ważniejszych dzielnic przemysłowych Warszawy.
Po II wojnie światowej odbudowano tylko niektóre zakłady.
Obok tych, które kontynuowały przedwojenne tradycje, były
i takie, które przeniosły produkcję w inne miejsca. Od podstaw powstawały zakłady motoryzacyjne, budowlane i odzieżowe.
W latach 90. XX w. wiele zakładów nie poradziło sobie z nową
sytuacją gospodarczą i upadło, a w miejscu wyburzonych budynków powstały osiedla mieszkaniowe. Do dziś jednak na prawym
brzegu Wisły przetrwały liczne obiekty poindustrialne, które
– niekiedy przystosowywane do nowych ról – swą architekturą
przypominają o czasach przemysłowej świetności Pragi.
24
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
01
Fabryka Świec Stearynowych i Mydła Jana Hocha działająca w XIX w. na terenie
Grochowa
W. Czajkowski, 1867 r.
papier, miedzioryt prasowy – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
02 Warszawska Fabryka Stali funkcjonująca w latach 1879–1889 w rejonie obecnej
ul. Stalowej i ul. Szwedzkiej
aut. N.N., 1882 r.
fotografia – reprodukcja
wł. Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy
03 Miarka do spirytusu w formie kufla
XIX–XX w.
mosiądz
wł. Muzeum Warszawy
04 Pralnia i farbiarnia „Ch. Geber” działająca w XIX i XX w. na terenie Grochowa.
Po I wojnie światowej przeniesiona na Kamionek na ul. Lubelską
aut. N.N., ok. 1900 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. rodzina Geberów
05a Świadectwo pracy wystawione przez Maksymiljana Hartwiga
7 sierpnia 1911 r.
papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
05b Świadectwo pracy wystawione przez Maksymiljana Hartwiga
7 sierpnia 1911 r.
papier, druk – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
06 Reklama prasowa Fabryki Maszyn i Kamieni Młyńskich „Skoryna i S-ka”
funkcjonującej przy ul. Olszowej w XIX w. i na początku XX w.
1908 r.
papier, druk – reprodukcja
wł. oryg. Archiwum Państwowe w Warszawie
07 Pojemniki fajansowe na przyprawy produkcji Wytwórni „Praga” działającej
w 1. poł. XX w. przy dzisiejszej ul. Zamoyskiego
pocz. XX w.
fajans
wł. Muzeum Warszawy
08a Pocztówka reklamowa Fabryki Czekolady „E. Wedel”
1920 r.
papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
08b Pocztówka reklamowa Fabryki Czekolady „E. Wedel”
1920 r.
papier, druk – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
08c Vademecum dla grających w brydża
wyd. Fabryki Czekolady „E. Wedel”, lata 20.–30. XX w.
papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
Fa b r y k i i p r z e m y s ł
25
09 Lampa naftowa produkcji Huty i Rafinerii Szkła „Targówek” funkcjonującej
w 1. poł. XX w.
ok. 1920 r.
szkło, żelazo, mosiądz
wł. Muzeum Warszawy
10 Akcje Spółki Akcyjnej Fabryk Chemicznych i Huty Szklanej „Kijewski, Scholtze
i S-ka”
1922 r.
papier, druk – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
11 Fabryka elektrotechniczna braci Borkowskich „Brabork” działająca w 1. poł. XX w.
przy ul. Grochowskiej
aut. N.N., 1922 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
12 Żelazko elektryczne firmy braci Borkowskich „Brabork”
lata 20.–30. XX w.
stal, drewno
wł. Muzeum Warszawy
13 Zabudowania Fabryki Chemicznej „Kijewski, Scholtze i S-ka” funkcjonującej
w końcu XIX w. i 1. poł. XX w. na terenie Targówka
aut. N.N., 1923 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
14 Koło żelazne zamachowe produkcji Fabryki Maszyn Precyzyjnych
„L. Nowiński” działającej w 1. ćw. XX w. przy ul. Siedleckiej
ok. 1924 r.
stal
wł. Muzeum Warszawy
15 Zabudowania Państwowych Zakładów Inżynieryjnych funkcjonujących
w dwudziestoleciu międzywojennym przy ul. Terespolskiej (obecnie
ul. Chodakowska)
aut. N.N., lata 20.–30. XX w.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
16 Pamiątkowe tableau Zakładów Amunicji „Pocisk” S.A. działających
w dwudziestoleciu międzywojennym przy ul. Mińskiej na Kamionku
aut. N.N., 1923–1933 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
17a Cennik Zakładów Elektrotechnicznych braci Borkowskich „Brabork”
1928 r.
papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
17b Cennik Zakładów Elektrotechnicznych braci Borkowskich „Brabork”
1928 r.
papier, druk – reprodukcja okładki
wł. oryg. Muzeum Warszawy
18a Reklama Zakładów Amunicyjnych „Pocisk” S.A.
aut. N.N., lata 20.–30. XX w.
papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
26
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
18b Reklama Zakładów Amunicyjnych „Pocisk” S.A.
aut. N.N., lata 20.–30. XX w.
papier, druk – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
19 Reklama Fabryki Maszyn i Kamieni Młyńskich „Łęgiewski i Hartwig” funkcjonu-
jącej w 1. poł. XX w. przy ul. Szerokiej (obecnie ul. ks. Ignacego Kłopotowskiego)
1929–1939
papier, druk – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
20a Reklama motocykla „Sokół 600” produkowanego w Państwowych Zakładach
Inżynieryjnych
aut. N.N., 1935–1939
papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
20b Reklama motocykla „Sokół 600” produkowanego w Państwowych Zakładach
Inżynieryjnych
aut. N.N., 1935–1939
papier, druk – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
21 Reklama Fabryki Gilz i Bibułek Papierosowych „Dzwon” działającej
w dwudziestoleciu międzywojennym przy ul. Grochowskiej
Zakłady Graficzne St. Martensa, lata 30. XX w.
papier, druk – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
22a Pudełko po gilzach „Bandera”, Zrzeszone Warszawskie Fabryki Gilz i Bibułek
„W. Ablewicz, J. Buraczewski, J. Olek”
lata 30. XX w.
tektura, druk
wł. Muzeum Warszawy
22b Gilzy „Bandera”, Zrzeszone Warszawskie Fabryki Gilz i Bibułek „W. Ablewicz,
J. Buraczewski, J. Olek”
lata 30. XX w.
bibułka, wata, druk
wł. Muzeum Warszawy
22c Opakowanie bibułek do papierosów „Moza”, Polska Wytwórnia Gilz i Bibułek
„Arab” Józef Piłacik
lata 20.–30. XX w.
papier, bibułka, druk
wł. Muzeum Warszawy
22d Opakowanie bibułek do papierosów „Hel”, Fabryka Gilz i Bibułek „Hel” Stanisław
Urbański
lata 20.–30. XX w.
papier, bibułka, druk
wł. Muzeum Warszawy
23a Katalog wyrobów Fabryki Aparatów Elektrycznych „K. Szpotański i S-ka”
1939 r.
papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
23b Katalog wyrobów Fabryki Aparatów Elektrycznych „K. Szpotański i S-ka”
1939 r.
papier, druk – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
Fa b r y k i i p r z e m y s ł
27
23c Broszura „Rentgenowski zespół diagnostyczny” Fabryki Aparatów Elektrycznych
„K. Szpotański i S-ka”
1939 r.
papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
24a Legitymacja pracownicza Kazimierza Zrzelskiego poświadczająca pracę
w Zakładach Amunicyjnych „Pocisk” S.A.
13 kwietnia 1939 r.
papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
24b Legitymacja pracownicza Kazimierza Zrzelskiego poświadczająca pracę
w Zakładach Amunicyjnych „Pocisk” S.A.
13 kwietnia 1939 r.
papier, druk – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
25 Licznik elektryczny wyprodukowany w zakładach Kazimierza Szpotańskiego
1942 r.
wyrób fabryczny
wł. Muzeum Warszawy
26
Stołówka w Fabryce Czekolady „E. Wedel”
Alfred Funkiewicz, 1948 r.
odbitka fotograficzna z negatywu
wł. oryg. Muzeum Warszawy
27 Budynek Fabryki Czekolady „E. Wedel” na Kamionku – widok od strony parku
Skaryszewskiego
Alfred Funkiewicz, 1948 r.
odbitka fotograficzna z negatywu
wł. oryg. Muzeum Warszawy
28a–c Pudełko po czekoladkach wyprodukowanych w fabryce Wedla po nacjonalizacji
i zmianie nazwy na Zakłady Przemysłu Cukierniczego „22 lipca”
(dawniej „E. Wedel”)
po 1951 r.
tektura, papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
29 Hala montażowa Fabryki Samochodów Osobowych na Żeraniu
Zbyszko Siemaszko / NAC, 1957 r.
fotografia – reprodukcja
wł. oryg. Narodowe Archiwum Cyfrowe
30a Plakat reklamowy światowego rekordu polskiego „Fiata 1500 ccm”
aut. N.N., lata 70. XX w.
papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
30b Plakat reklamowy światowego rekordu polskiego „Fiata 1500 ccm”
aut. N.N., lata 70. XX w.
papier, druk – reprodukcja
wł. org. Muzeum Warszawy
31 Butelka wódki wyprodukowanej przez Warszawską Wytwórnię Wódek „Koneser”
ok. 1990 r.
szkło, wyrób fabryczny
wł. Muzeum Warszawy
28
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
32a Fabryka maszyn i kamieni młyńskich „Łęgiewski i Hartwig” – ul. Szeroka 11
(dom własny)
1928 r.
papier, druk
wł. Muzeum Warszawy
32b Fabryka maszyn i kamieni młyńskich „Łęgiewski i Hartwig” – ul . Szeroka 11
(dom własny)
1928 r.
papier, druk – reprodukcja
wł. oryg. Muzeum Warszawy
Fa b r y k i i p r z e m y s ł
29
V
Społeczeństwo obywatelskie
Działalność społeczna podejmowana przez pierwsze dekady XX w.
przez mieszkańców prawobrzeżnej Warszawy należy do chlubnych wątków lokalnej historii. Inicjatywy – indywidualne lub realizowane przez organizacje do tego celu powołane – niosły wsparcie
w różnych obszarach. Zapewniano więc pomoc materialną ubogim,
organizowano infrastrukturę oświatową i umożliwiano uzyskanie
wykształcenia, lobbowano za pożądanymi zmianami w odpowiednich urzędach oraz uczono postaw obywatelskich.
Należy tu pamiętać o działaniach lokalnych stowarzyszeń (m.in.
Towarzystwo Przyjaciół Pragi, Towarzystwo Przyjaciół Grochowa)
i organizacji religijnych oraz o indywidualnych przedsięwzięciach,
np. Jadwigi i Wacława Mańkowskich, Michała i Marii Radziwiłłów
oraz wielu innych. Owoce tej aktywności można dostrzec także
współcześnie. Warto tu wspomnieć choćby inicjatywę Juliana Różyckiego, który w 1884 r. uzyskał zgodę rosyjskich władz na założenie na Pradze ośmioklasowego gimnazjum męskiego – dziś jest to
znane w całej Polsce liceum im. Króla Władysława IV. Również wybudowany przed I wojną światową przez gminę żydowską Gmach
Wychowawczy im. M. Bergsona nadal pełni funkcje związane
z edukowaniem dzieci (funkcjonuje tu przedszkole i Teatr Baj).
Tradycje postawy obywatelskiej są żywe także dziś. Na terenie Pragi, Bródna, Grochowa, Saskiej Kępy, Targówka i Białołęki
znajdziemy liczne stowarzyszenia i fundacje działające na rzecz
szeroko pojętej społeczności lokalnej w obszarach dobroczynnym,
patriotycznym i oświatowym.
30
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
APLIKACJA MULTIMEDIALNA:
1
2
3
4
5
6
Początki
Działalność dobroczynna
Dbałość o kondycję fizyczną i edukację młodzieży
Inicjatywy patriotyczne
Organizacje społeczne działające współcześnie
Festiwal „Sąsiedzi dla sąsiadów”
Sp o ł e c z e ń s t w o o b y w a t e l s k i e
31
VI
Rekreacja i sport
Walory rekreacyjne obecnej prawobrzeżnej części Warszawy doceniano już w przeszłości. Urządzano tu dworskie biesiady (za panowania królów Jana III Sobieskiego i Augusta III na terenie Kępy
– późniejszej Saskiej Kępy), spędzano czas na wspólnych zabawach
i wypoczywano.
Od XIX w. ważną funkcję rozrywkową pełnią parki. Pierwszy
z nich – park Aleksandryjski (po 1916 r. zwany Praskim) – udostępniono mieszkańcom w 1871 r. W kolejnych dekadach na jego terenie działały teatr, wieża spadochronowa i lunapark, a w 1928 r. po
sąsiedzku utworzono ogród zoologiczny. W pierwszych dziesięcioleciach XX w. władze Warszawy urządziły też park Skaryszewski.
W okresie międzywojennym dużym uznaniem cieszyły się
plaże i kąpieliska, m.in. plaża braci Kozłowskich oraz Poniatówka. W późniejszych dekadach PRL zanieczyszczenie wody
spowodowało, że tereny przybrzeżne straciły walor rekreacyjny.
Obecnie warszawiacy znów odwiedzają nadwiślańskie plaże.
Przed wojną na popularności zyskało wyczynowe uprawianie
sportu. Służyły do tego m.in. stadiony KS „Orzeł” przy ul. Podskarbińskiej, AZS w parku Skaryszewskim oraz obiekty sportowe
znajdujące się w miejscu dzisiejszego Stadionu Narodowego. Do
bardziej znanych klubów okresu PRL, oprócz kontynuującego tradycję „Orła”, należy zaliczyć RKS „Drukarz” i „MKS” Polonez. Rzeszę widzów przyciągały międzynarodowe rozgrywki na Stadionie
Dziesięciolecia (obecnie – Narodowym).
Stałych bywalców miały też praskie kina. Do najpopularniejszych przed II wojną światową zaliczano: Pragę, Erę i Kinoteatr
Popularny, który w 1944 r. przekształcono w Teatr Powszechny. Po
wojnie powodzeniem cieszyło się nowo powstałe Kino Praha. Lata
90. XX w. to wzrost roli multipleksów i spadek znaczenia jednosalowych kin.
Jednym z ulubionych sposobów spędzania wolnego czasu na
Pradze przez lata były (i nadal są) sąsiedzkie rozmowy – sprzyjają
im charakterystyczne podwórka-studnie, lokale gastronomiczne,
kawiarnie i bary piwne. Zwyczaj ten zapisał głęboko w pamięci
prażan charakterystyczne nazwy nieistniejących już miejsc, takich
jak np. „Portowa”, „Schron u Marynarza”, „Oaza”... Współcześnie
32
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
w prawobrzeżnej Warszawie działają liczne kawiarnie i piwiarnie, a warszawiacy na nowo odkrywają rekreacyjne walory tej części miasta.
TELEWIZOR:
Tradycje sportowe Pragi
2012 r.
film animowany
wł. Muzeum Warszawy
Obraz: Rafał Kucharczuk
Dźwięk: Krzysztof Łęski
Scenariusz: Robert Gawkowski
Współpraca merytoryczna: Anna Topolska i Jolanta Wiśniewska
Wykorzystano materiały ze zbiorów: Roberta Gawkowskiego,
Zarządu Głównego AZS, Jarosława Rokickiego, Biblioteki Narodowej,
Cyfrowej Biblioteki Narodowej Polona, Narodowego Archiwum Cyfrowego,
Muzeum Warszawy, Muzeum Gazownictwa w Warszawie
Rekreacja i sport
33
VII
Infrastruktura
Z dekady na dekadę prawobrzeżne miasteczka zyskiwały kolejne
rozwiązania infrastrukturalne zapewniające im prawidłowe
funkcjonowanie – różnego typu obiekty, urządzenia i instalacje.
Pojawiały się zarówno te podjęte z inicjatywy instytucji miejskich
(np. w 1771 r. z polecenia Komisji Dobrego Porządku na rogach ulic
umieszczono tabliczki z ich nazwami; po wybudowaniu w 1775 r.
mostu Ponińskiego prowadząca do niego ulica została wyłożona
brukiem), jak i prywatne (pierwszym budynkiem praskim, w którym zainstalowano lokalne ogrzewanie już w końcu XVIII w., był
zajazd znajdujący się w rejonie dzisiejszego ogrodu zoologicznego;
pozostałe domy ogrzewano indywidualnie drewnem lub miejscowym torfem). Zasadniczo jednak ta część dzisiejszej Warszawy
nadal pozostawała zaniedbana.
Sytuację pogorszyły zniszczenia wojenne z przełomu XVIII
i XIX w. Po tym okresie prażanie musieli czekać trzydzieści lat na
kolejne inwestycje władz: w 1836 r. utworzono oddział straży ogniowej, a dziesięć lat później postawiono drewnianą rzeźnię. Druga
połowa XIX w. to zakończenie kilku niezwykle ważnych projektów
– wybudowanie mostu Kierbedzia, linii kolejowych i wodociągu
oraz uporządkowanie ul. Targowej. W tym czasie część ulic zyskała
oświetlenie gazowe, a głównymi arteriami zaczął kursować tramwaj konny.
Wyzwaniem w kontekście infrastruktury miejskiej okazało się
przyłączenie do Warszawy sąsiednich miejscowości (1916 r.) – Grochów, Bródno i Targówek przez kolejne dekady cierpiały na niedoinwestowanie w zakresie opieki zdrowotnej, oświaty, komunikacji
i infrastruktury. Orędownikami poprawy warunków życia stały
się zakładane wówczas stowarzyszenia mieszkańców. Wiele z tych
problemów rozwiązano po 1945 r.
W energię cieplną, czyli ciepłą wodę i centralne ogrzewanie,
część prawobrzeżnej Warszawy zaopatrywana jest przez elektrociepłownie: „Żerań” (zbudowana w latach 1952–55), „Siekierki” (postawiona w 1961 r.) i „Kawęczyn” (budowę zakończono w 1987 r.).
Niestety wiele posesji (najczęściej z najstarszymi kamienicami)
weszło w XXI w. bez tych, wydawałoby się podstawowych, wygód.
Ostatnie dekady to duże inwestycje miejskie mające ułatwić
34
sa l a ta rgu pr a sk ieg o
transport międzydzielnicowy – mosty (Świętokrzyski, Siekierkowski, Curie-Skłodowskiej) oraz druga linia warszawskiego metra.
APLIKACJA MULTIMEDIALNA:
1Mosty
2 Transport wiślany
3 Infrastruktura kolejowa
4 Drogi i transport publiczny
5 Wały przeciwpowodziowe
6 Sieć wodno-kanalizacyjna i ciepłownicza
Infr astruktur a
35
SALA TARGU PRASKIEGO
PRZEWODNIK TOWARZYSZĄCY WYSTAWIE STAŁEJ
MUZEUM WARSZAWSKIEJ PRAGI
koncepcja:
Jan Sukiennik
autorzy tekstów:
Adam Lisiecki
Romuald Morawski
Marcin Śliwiński
zespół konsultacyjny:
Katarzyna Kuzko-Zwierz
Adam Lisiecki
Romuald Morawski
Jolanta Wiśniewska
Krzysztof Zwierz
projekt graficzny:
Jakub Jezierski
skład:
Maciej Chodziński
Katarzyna Łygońska
redakcja i korekta:
Malwina Wadas / paniodpolskiego.pl
wydawca:
Muzeum Warszawy
Rynek Starego Miasta 28-42
00-272 Warszawa
www.muzeumwarszawy.pl
ISBN 978-83-62189-46-5
Wydrukowano na papierze Polyart 90 g/m 2
Złożono krojem Good Pro, Good Headline Pro oraz More Pro
Nakład 2800 egz.
Warszawa, 2015 r.
instytucje współpracujące:

Podobne dokumenty