Współpraca bibliotek w sieciach rozległych przy wykorzystaniu

Komentarze

Transkrypt

Współpraca bibliotek w sieciach rozległych przy wykorzystaniu
1
WSPÓŁPRACA BIBLIOTEK W SIECIACH ROZLEGŁYCH PRZY WYKORZYSTANIU PRODUKTÓW
FIRMY Ex Libris
Radosława Dziubecka
Koncepcja struktury systemu ALEPH od początku zakładała współpracę wielu bibliotek w ramach
wspólnego katalogu. Już na poziomie współpracy biblioteki głównej i bibliotek wydziałowych
w ramach jednej uczelni (w systemie ALEPH traktowanych jako podbiblioteki) zakładano możliwość
autonomii na poziomie zarządzania własnymi zasobami począwszy od modułu gromadzenia a na
module wypożyczania skończywszy. Aby było to możliwe w systemie ALEPH rekordy bibliograficzne
(opisy dokumentów, hasła wzorcowe oraz opisy zasobu w formacie MARC) są odseparowane od
rekordów administracyjnych, które obsługują wszystkie wewnętrzne funkcje poszczególnych
bibliotek.
Elastyczna budowa tablicowa systemu ALEPH, przemyślana struktura oddzielająca dane
bibliograficzne od administracyjnych, przechowywanie danych w bazie ORACLE oraz dodatkowo
specjalny moduł Katalogu Centralnego umożliwiają wiele różnych rozwiązań współpracy bibliotek
w systemie ALEPH. Rozwiązaniem rozszerzającym funkcje wyszukiwawcze są nowe produkty firmy
Ex Libris: MetaLib i SFX. Umożliwiają one równoległe wyszukiwanie w wielu katalogach
bibliotecznych
pracujących
w różnych
systemach,
elektronicznych
bazach
danych
(prenumerowanych i dostępnych bezpłatnie) oraz czasopismach elektronicznych dostępnych dla
danej instytucji, dostarczając wspólne listy rezultatów i dalsze usługi z dostępem do pełnych tekstów
włącznie.
Hasło firmy Ex Libris: "Od systemów bibliotecznych do systemów informacyjnych" doskonale
odzwierciedla kierunek rozwoju jego produktów.
Moduł Katalogu Centralnego jest częścią stale rozszerzanej grupy produktów firmy Ex Libris,
zaprojektowanych w celu wspomagania skomplikowanych funkcji i usług do zarządzania dzisiejszymi
konsorcjami i bibliotekami wielo-oddziałowymi. Katalog Centralny pozwala bibliotekom konsorcjum,
które zdecydowały się na współpracę ze względu na bliskość geograficzną, podobieństwo instytucji,
tematyki lub z innego określonego powodu, dzielić dane bibliograficzne, dane czytelników i usługi dla
nich na żądanym poziomie zachowując jednocześnie niezależność w obrębie każdej lokalnej
jednostki.
Ex Libris opracował szeroki wachlarz modeli Katalogu Centralnego, które spełniają wymagania
konsorcjów różnej wielkości i typu, usytuowanych w dowolnym miejscu na świecie. Szeroki zakres
możliwości prezentowanych przez różne produkty z oferty firmy Ex Libris pozwala na dostosowanie
tych modeli dokładnie do wymagań klienta. Ex Libris stale koncentruje się na spełnianiu specyficznych
potrzeb konsorcjów przez dodawanie nowych usług i produktów do oferty, które zwiększają
możliwości i funkcjonalność Katalogu Centralnego.
Czym jest Katalog Centralny
Katalog Centralny to katalog biblioteczny obejmujący zasoby więcej niż jednej biblioteki,
spełniający rolę narzędzia do poszukiwania źródeł i materiałów, pozwalając czytelnikowi na
przeszukiwanie katalogów wielu instytucji. Często Katalog Centralny oferuje możliwość wymiany
materiałów między bibliotekami w formie wypożyczeń międzybibliotecznych, pozwalając na
zamawianie wyszukanych pozycji.
Zestaw Katalogów Centralnych w systemie ALEPH 500 stanowi elastyczne i skuteczne narzędzie
do tworzenia heterogenicznych katalogów na duża skalę. Katalog Centralny, oparty na
scentralizowanych bazach danych, które łączą wiele pojedynczych katalogów bibliotecznych, może
służyć instytucjom używającym wyłącznie ALEPH 500 jako lokalnego systemu do zarządzania
biblioteką jak również konsorcjom korzystającym z różnych systemów zarządzania bazami danych.
2
Wszystkie modele Katalogu Centralnego zarządzają rekordami czytelników w niezwykle
efektywny sposób. Jeżeli rekordy czytelnika są wspólne w ramach konsorcjum, można je aktualizować
w dowolnej bibliotece w jego ramach stosownie do uprawnień bibliotekarza. Rekord czytelnika
składa się z wielu części. Jedna to tzw. informacje ogólne takie jak nazwisko i adres; druga zawiera
zestaw przywilejów w konkretnej bibliotece lub grupie bibliotek. Dzięki temu w ramach konsorcjum
(ALEPH Cluster) biblioteki mogą nadawać swoim użytkownikom oddzielne przywileje niezależnie od
centralnej rejestracji. Ustawienia udostępniania w ramach konsorcjum ułatwiają wymianę
dokumentów przez umożliwienie czytelnikowi zamawiania dokumentu w jednej bibliotece
i odbierania go lub zwracania w innej. Biblioteki mogą ograniczać taką wymianę zależnie od
określonych kategorii czytelników lub konkretnych zbiorów dokumentów.
MODELE KATALOGÓW CENTRALNYCH
Poza najbardziej popularnym i najczęściej stosowanym katalogiem wspólnym ("Shared Catalog",
który można tworzyć w systemie ALEPH bez dodatkowych mechanizmów, istnieją cztery inne modele
katalogów centralnych, dla których powstały w systemie osobne moduły. Zostaną one poniżej
dokładnie omówione.
1. Model "Union Catalog"
Scentralizowana baza danych, która jest fizycznym połączeniem wielu pojedynczych katalogów
bibliotecznych. Baza danych zawiera rozproszone rekordy ze wszystkich współpracujących
bibliotek. Wyniki wyszukiwań są deduplikowane, a rekordy łączone wirtualnie do
wyświetlania. W bazie widać aktualny status udostępniania danej pozycji w bibliotece lokalnej.
Model ten został opracowany dla i przy
współpracy California Digital Library jako
rozwiązanie zastępujące starszą wersję
katalogu MELVkL. Rozwiązanie utworzone
w oparciu o katalog centralny w systemie
ALEPH 500 zostało wdrożone latem 2003 r.
i wspiera nowy katalog MELVkL Uniwersytetu
Kalifornijskiego, z jego unikalną bazą danych
liczącą
ponad
23 miliony
tytułów.
Ten niespotykanie duży katalog obejmuje setki
tysięcy tytułów w językach niełacińskich,
między innymi liczne pozycje w językach
chińskim, japońskim i koreańskim. W skład
systemu Uniwersytetu Kalifornii (UK) wchodzą
dwie bazy bibliotek kampusów w Davis i Santa
Barbara pracujące w systemie ALEPH 500
i pozostałe
pracujące
w wielu
różnych
systemach - w 10 innych kampusach Uniwersytetu. Dane bibliograficzne są systematycznie
pobierane ze wszystkich tych systemów i doładowywane do katalogu MELVkL.
Założenia i architektura tego modelu katalogu odpowiadają filozofii systemu
niejednorodnego (heterogenicznego) - codzienne czynności związane z opracowaniem danych
w kampusach UK są prowadzone indywidualnie przez współpracujące biblioteki w ich lokalnych
systemach, niezależnie czy jest to ALEPH 500, czy system innego dostawcy Czynnikiem
rozstrzygającym dla wdrożenia Katalogu Centralnego firmy Ex Libris w UK była decyzja
konsorcjum o zachowaniu indywidualnych wersji rekordów bibliograficznych tworzonych we
wszystkich bibliotekach kampusów. Różnorodne parametry i tablice konfiguracyjne kontrolują
i moderują online proces deduplikacji, a utworzone w ten sposób grupy odpowiedników
rekordów podnoszą wydajność i usprawniają działanie katalogu. UK postanowił nie łączyć
rekordów bibliograficznych fizycznie, ale łączyć je i wyświetlać dynamicznie. Dzięki temu czytelnik
3
w WWW OPAC ma możliwość obejrzenia rekordu globalnego, wspólnego lub lokalnego w formie
dodanej przez konkretny kampus.
Dostęp do katalogu MELVkL: http:hhwww.melvyl.cdlib.org.
Dodatkowe informacje o katalogut MELVkL:
http:hhwww.cdlib.orghnewshmelvyl.html i http:hhwww.cdlib.orghnewshwhatsnew.html#melvylt.
Charakterystyka modelu Union Catalog:
• Oddzielne rekordy bibliograficzne
• Lokalne uwagi w rekordzie i włączone do rekordu informacje o lokalnych zasobach
• Tablice ekwiwalentów rekordów zapewniające odpowiednio krótki czas odpowiedzi
systemu w trakcie deduplikacji i łączenia rekordów
• Zdeduplikowane wyniki wyszukiwania i scalony rekord do wyświetlania na WWW OPAC,
dla Z39.50 i x-serwera
• Dostęp do aktualnej informacji o statusie udostępniania z wykorzystaniem Z39.50 lub
ALEPH API
• Wspólne tablice konfiguracyjne i indeksy wyszukiwawcze
2. Model "Union View"
Union View to połączenie modelu Union Catalog i modelu Shared Catalog (czyli wspólnego).
Union View to wspólna baza bibliograficzna, jak w modelu Shared Catalog, ale, jak w Union
Catalog, zawierająca różne rekordy bibliograficzne dla danego tytułu powstałe we wszystkich
współpracujących instytucjach. Union View działa jako baza logiczna dostępna na WWW OPAC
i przez Z39.50.
Model Union View pracuje w systemie ALEPH 500
na jednym serwerze. Przykładowa instalacja działa
od 2003 r. w City University (CUNk) w Nowym
Jorku. Przed wdrożeniem systemu ALEPH 500,
katalog biblioteki CUNk zawierał oddzielne rekordy
bibliograficzne dla każdego tytułu utworzone
w różnych bibliotekach współpracujących. Po
wdrożeniu modelu Union View wszystkie
oddzielne rekordy bibliograficzne, z punktu
widzenia czytelnika reprezentujące jeden zestaw
zasobu, zostały połączone do użytku publicznego.
Podobnie jak w przypadku modelu Union Catalog, podobne rekordy zostały zidentyfikowane
i połączone w grupy w celu zagwarantowania optymalnej wydajności systemu.
Dodatkowe informacje o katalogu CUNk: http:hhapps.appl.cuny.edu:83hF
1. Charakterystyka modelu Union View:
•
•
•
•
•
•
Oddzielne rekordy bibliograficzne
Oddzielne gromadzenie, zarządzanie czasopismami i udostępnianiem w bibliotekach
współpracujących
Zdeduplikowane wyniki wyszukiwania dla czytelnika
Wyświetlanie połączonego rekordu bibliograficznego, ze zintegrowaną informacją
o zasobie dla czytelnika
Wyświetlanie oddzielnych rekordów dla bibliotekarza
Jedna lub wiele baz ADM, HOL, WMB i rezerwacji dla kursów
3. Model "Central Union Catalog"
4
Model ten zakłada istnienie centralnej bazy danych i katalogów lokalnych, między którymi
przesyłane są komunikaty o aktualizacjach rekordów, generowane w katalogu centralnym.
Katalogi lokalne są automatycznie aktualizowane zgodnie ze zmianami w katalogu
centralnym.
Model oparty na wspólnym katalogu centralnym
uzupełnianym
katalogami
lokalnymi
współpracujących bibliotek. Zawiera on funkcję
automatycznej aktualizacji wielu katalogów.
W momencie aktualizacji rekordu bibliograficznego,
ALEPH uruchamia mechanizm identyfikujący
zmienione
rekordy
w katalogu
centralnym.
Mechanizm w katalogu lokalnym sprawdza rezultaty
działania mechanizmu identyfikującego i, jeżeli
wykryje zmianę, kolejna funkcja pobiera zmieniony
rekord z katalogu centralnego i aktualizuje jego
odpowiednik lokalny.
Model ten został wdrożony w 57 bibliotekach należących do sieci bibliotek Austrii, największego
narodowego konsorcjum bibliotek uniwersyteckich, naukowych i specjalnych. Wszystkie
biblioteki należące do tego konsorcjum korzystają ze wspólnego katalogu centralnego, z którego
każda pobiera rekordy bibliograficzne do użytku lokalnego. Każda aktualizacja katalogu
centralnego jest automatycznie widoczna w odpowiednich katalogach lokalnych.
Konsorcjum HBZ (Hochschulbibliothekszentrum des Landes Nordrein-Westfalen), Centrum
Uniwersyteckie Landu Północnej Westfalii, jeden z najwiekszych katalogów bibliograficznych
w Europie używa trochę zmienioną wersję tego modelu, ponieważ nie wszystkie biblioteki
członkowskie używają systemu ALEPH 500, współpracują tam także systemy od innych
dostawców.
Dodatkowe
informacje
o
projekcie
Austrian
Central
Catalog
(ACC):
http://www.bibvb.ac.at/verbund-opac.htm. Dodatkowe informacje o konsorcjum HBZ:
http://www.hbz-nrw.de.
Model podobny do austriackiego działa w San Paulo w Brazylii na Universidade Estadual Paulista
(UNESP) w konsorcjum 22 bibliotek na 15 serwerach. Gromadzenie i katalogowanie prowadzone
są centralnie i książki, gotowe do wstawienia na półkę, są przesyłane do bibliotek lokalnych.
Biblioteki mogą dodawać własne hasła przedmiotowe, które są zachowywane przy aktualizacji
rekordu w katalogu centralnym. Biblioteki lokalne mogą również dodawać własne rekordy
egzemplarzy, które nie są rejestrowane w katalogu centralnym.
Dodatkowe informacje o projekcie UNESP: http://www.unesp.br/eng
Charakterystyka modelu Central Union Catalog:
•
•
•
•
•
Aktualizacje odbywają się z góry na dół (od katalogu centralnego do katalogów lokalnych)
Modyfikacja centralnego rekordu bibliograficznego -->baza lokalna dostaje komunikat -->
baza lokalna pobiera zmodyfikowany rekord, identyfikuje rekord podobny w bazie
lokalnej, łączy rekord centralny z lokalnym i wysyła informacje do baz administracyjnej
i zasobu
Centralny zasób jest aktualizowany na podstawie lokalnej informacji o zasobie
Serwer centralny i serwery lokalne
Wszystkie aktualizacje odbywają się w oparciu o komunikaty generowane przez system
ALEPH
4. Model "Virtual Union Catalog"
5
Model wirtualnego katalogu centralnego oparty jest na rozproszonych bazach katalogów
bibliotek lokalnych połaczonych poprzez Internet. Katalogowanie odbywa się w systemach
lokalnych i informacja jest aktualizowana w katalogu centralnym. Biblioteki lokalne utrzymuja
wirtualny katalog centralny przeszukiwalny dzięki wspólnemu indeksowi (MetaIndexTM).
Zbudowany oryginalnie dla KOBV, sieci współpracujących
bibliotek Berlina i Brandenburgii, spełniał życzenie
bibliotek dostarczenia centralnych usług dla wszystkich
członków sieci - centralnej kontroli wzorcowej o dostępie
do zasobów zewnętrznych poprzez wirtualny katalog
centralny przeszukiwany przy pomocy wspólnych
indeksów (MetaIndexTM). Niezależne systemy lokalne
komunikują się ze sobą za pomocą międzynarodowych
protokołów: Z39.50, http, XML. Katalogowanie w tym
modelu odbywa się w systemach lokalnych i przebiega
z dołu do góry.
Model ten rezygnuje z tradycyjnych funkcji katalogu
centralnego na rzecz rozproszonego przechowywania danych i oryginalnego katalogowania
w bibliotekach lokalnych przy wykorzystaniu centralnych baz katalogów wzorcowych i zasobów
zewnętrznych. Aby stworzyć wygodny wariant tego modelu, Ex Libris i KOBV współpracowały
przy tworzeniu systemu SID System Identifier, unikalnej "maszyny" wyszukiwawczej opartej na
funkcjonalności dwóch produktów Ex Librisu: ALEPH i MetaLib®. SID umożliwia czytelnikowi
przeprowadzenie szybkiego, równoległego przeszukiwania ze źródła w centralnym OPACu
bezpośrednio w którymkolwiek z OPAC-ów lokalnych. Kolejne elementy MetaIndex-u dają
bibliotekom możliwość oferowania zasobów dostępnych poprzez Inicjatywę Archiwów
Otwartych (OAI-compliant resources) jako zasoby dostępne w MetaLib.
OPAC dostępny w WWW dostarcza rezultaty wyszukiwań opartych na wybranych indeksach,
zdeduplikowanych rezultatach i daje czytelnikom możliwość rezerwacji i usług dostarczania
dokumentów wewnątrz konsorcjum. Użytkownicy mogą sami definiować swoje profile
wyszukiwawcze. Dodatkowymi usługami oferowanymi członkom KOBV są administracja baz
i raporty statystyczne.
Charakterystyka modelu Virtual Union Catalog:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Kompatybilny z www, Z39.50 i XML
Pełne możliwości wyszukiwawcze i indeksy w ramach centralnego OPAC
Dystrybucja zamówień do instytucji lokalnych
Deduplikacja i ujednolicanie rezultatów wyszukiwań
Funkcje rezerwacji dokumentów i usługi dostarczania materiałów
Profile wyszukiwawcze
Bazy danych wzorcowych, zasoby zewnętrzne
Brak wspólnej bazy bibliograficznej
Dodatkowe usługi (administracja, statystyki)
CałośC obrazu produktow kirmy Ex Libris umosliwiajicych wspołpracł bibliotek w sieciach
rozległych
6
ALEPH 500
Dzięki swojej unikalnej strukturze od początku istnienia ALEPH umożliwiał utrzymywanie
wspólnego katalogu przez wiele niezależnie zarządzanych bibliotek bez żadnych dodatkowych
mechanizmów. Takie katalogi tworzą biblioteki polskich uczelni pracujące w ALEPHie umożliwiając
czytelnikowi jednoczesny dostęp do zasobów biblioteki głównej i bibliotek wydziałowych
i zamawianie egzemplarzy we wszystkich bibliotekach, do których korzystania ma uprawnienia.
Obecnie jest ponad 1250 instalacji systemu ALEPH w 52 krajach.
SFX
SFX - produkt wielokrotnie nagradzany w USA - umożliwia tworzenie połączeń między różnego
rodzaju zbiorami informacji w wersji elektronicznej, a także między zasobami dostępnymi w sieci
Internet. Dzięki standardowi OPEN URL oferuje rozszerzone usługi związane z opisami wyszukanymi
w Internecie: uzyskanie abstraktu, recenzji, pełnego tekstu, adresu autora, spisu treści czasopisma,
zasobu własnej lub obcej biblioteki oraz usługi dostarczające kopie w tradycyjnej formie papierowej.
Obsługuje również przeszukiwalną listę prenumerowanych czasopism elektronicznych. Ostatnio
został zakupiony przez Bibliotekę Kongresu USA. Poniżej schemat działania SFX: do wyszukanego
rekordu (lub jego pola) dołączony jest znaczek dodatkowych usług; po kliknięciu rozwija się lista
dodatkowych możliwości związanych z tym dokumentem dostępnych dla danego użytkownika
(system wcześniej sprawdza jego profil).
7
MetaLib
MetaLib jest portalem informacyjnym zapewniającym ujednolicony interfejs użytkownika, pomocny
przy zarządzaniu różnego rodzaju systemami informacji. MetaLib umożliwia organizację,
rozpowszechnianie, wyszukiwanie oraz dostęp do informacji naukowych w niejednorodnym
środowisku katalogów bibliotecznych oraz elektronicznych baz danych.
MetaLib umożliwia równoległe przeszukiwanie wielu elektronicznych baz danych.
•
administruje wszystkimi zasobami danej instytucji;
•
dostarcza jeden interfejs do równoległego przeszukiwania zróżnicowanych zasobów
w środowisku internetowym;
•
oferuje wyszukiwania ciągłe (SDI), nawigację i rozszerzone usługi - poprzez SFX;
•
zapewnia identyfikację i kontrolę uprawnień użytkowników;
•
zapewnia bibliotekarzom możliwość kontroli i pomocy w wyszukiwaniach użytkowników oraz
konfigurowania odpowiednich usług;
•
zarządza indywidualnym środowiskiem użytkownika - profile, e-półka etc.
Program dostarczany jest wraz z Bazą Wiedzy "Knowledge Database" - listą większości światowych
elektronicznych baz danych, katalogów i czasopism elektronicznych wraz z definicją dostępu
i formatem gromadzonych w nich danych. Dzięki temu rezultaty równoległych wyszukiwań mogą być
wyświetlane również w postaci wspólnej ujednoliconej listy z usuniętymi duplikatami.
DigiTool
DigiTooL jest rozwiązaniem pozwalającym na budowanie zbiorów informacji w wersji elektronicznej
Współczesne biblioteki, archiwa i kolekcje muzealne zawierają rosnącą liczbę zasobów
elektronicznych. Poszukują one nowych narzędzi umożliwiających im dzielenie się tymi zasobami
z użytkownikiem końcowym i innymi instytucjami chroniąc jednocześnie ich zawartość i spełniając
warunki ochrony praw. System DigiTool dostarcza narzędzia niezbędne do tworzenia,
archiwizowania, indeksowania, wyszukiwania, zarządzania i wyświetlania zasobów takich
zdigitalizowanych kolekcji
Verde
Nowy system firmy Ex Libris (electronic resource management - ERM) jest idealnym narzędziem do
zarządzania i dostarczania dostępu do zasobów elektronicznych. Zarządzanie zasobami
elektronicznymi to nowa funkcjonalność systemu bibliotecznego, której paląca potrzeba jest
wynikiem narastającej liczby czasopism elektronicznych i baz danych prenumerowanych przez
uczelnie. Moduł obsługuje informacje i funkcje niezbędne do skutecznego zarządzania wyborem,
oceną, zakupem, obsługą, wznowieniem lub rezygnacją z prenumeraty elektronicznych baz danych
i czasopism oraz zapewnia właściwy dostęp do zasobów elektronicznych zgodnie z ich warunkami
zakupu licencji ihlub prenumeraty.
Ten moduł może być używany wewnątrz systemu ALEPH, ale również jako osobne oprogramowanie,
gdyż jest uzupełnieniem i wspomożeniem dla dwóch produktów, które w ostatnich latach zakupiło
ponad 550 bibliotek i konsorcjów w USA (m.in. Harvard, MIT, California Digital Library Melvyl, Library
of Congress), Australii i Wielkiej Brytanii (British Library).
Więcej
informacji
o tym
produkcie
na
stronie
http://www.library.cornell.edu/cts/elicensestudy/home.html
Uniwersytetu
Cornell:

Podobne dokumenty