Zarządzanie gospodarką odpadami medycznymi w Polsce Waste

Komentarze

Transkrypt

Zarządzanie gospodarką odpadami medycznymi w Polsce Waste
Zeszyty Naukowe UNIWERSYTETU PRZYRODNICZO-HUMANISTYCZNEGO w SIEDLCACH
Nr 87
Seria: Administracja i Zarz dzanie
2010
dr in . Henryk Wyr!bek
Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach
Zarz"dzanie gospodark" odpadami medycznymi w Polsce
Waste disposal medical management in Poland
Streszczenie: Jeszcze kilka lat temu problem odpadów medycznych w Polsce nie
istnia , bo wi!kszo"# zak adów opieki zdrowotnej spala a je w przyszpitalnych kot owniach i spalarniach, nie zwa$aj%c na nadmierne zanieczyszczanie "rodowiska. Pogarszaj%cy si! stan "rodowiska zmusi do racjonalnego my"lenia w kwestiach poprawy istniej%cej sytuacji. W artykule przedstawiono zasady zarz%dzania odpadami
medycznymi w Polsce.
Abstract: A few years ago the problem of medical waste in Poland didn't exist,
because the majority of healthcare centres burnt them in hospital boiler rooms and
incinerators, not paying attention on exaggerated polluting the environment.
Worsening state of the environment, forced improvements in the existing situation in
issues to the rational thinking. In the article principles of managing medical waste
in Poland were presented.
Wst!p
Odpady medyczne to substancje sta e, ciek e i gazowe powstaj!ce
przy leczeniu, diagnozowaniu oraz profilaktyce, w dzia alno"ci medycznej
prowadzonej w obiektach lecznictwa zamkni#tego, otwartego oraz w obiektach badawczych i eksperymentalnych.
W Polsce powstaje rocznie oko o 200 tysi#cy ton odpadów medycznych, z czego 80% stanowi! odpady o charakterze komunalnym, które nie
stanowi! zagro$enia sanitarnego. Pozosta e 20% z ogólnej masy wytwarzanych odpadów stanowi! odpady specyficzne i specjalne wymagaj!ce odpowiedniej utylizacji.
Problemy utylizacji odpadów szpitalnych wi!$! si# przede wszystkim
z konieczno"ci! przeciwdzia ania ska$eniom biologicznym (epidemiologicznym) potencjalnie przez nie wywo ywanym. W praktyce, przy braku w a"ciwie zorganizowanych systemów kontroli, ograniczania i segregacji odpadów
szpitalnych, stanowi! one bardzo zró$nicowan! mieszank# wszelkich typów
"mieci - od typowych odpadków komunalnych ($ywno"%, opakowania), po-
114
H. Wyr!bek
przez toksyczne chemikalia (leki, odczynniki), a ko&cz!c na zainfekowanych
biologicznie (narz#dzia, opatrunki, odpady pooperacyjne).
Post!powanie z odpadami medycznymi w Polsce
Gospodarka odpadami medycznymi to ca okszta t dzia a& zmierzaj!cych do minimalizacji, wykorzystania lub unieszkodliwienia odpadów medycznych oraz weterynaryjnych, polegaj!cych na ca o"ciowym i kompleksowym obj#ciu 'róde ich powstawania, sposobów gromadzenia, identyfikacji
i kontroli transportu, technik i technologii przetwarzania, z procesami degradacji oraz oceny zanieczyszczenia "rodowiska, pomiarami emisji w fazie staej ciek ej i gazowej wraz z analiz! kosztów dzia ania1.Odpad medyczny jest
to substancja sta a, ciek a lub gazowa z uwagi na pochodzenie jaki okre"lone w a"ciwo"ci kwalifikuj!ca si# do grupy odpadów medycznych (katalog
odpadów). Podzia odpadów medycznych - w zale$no"ci o potrzeb nale$y
wyró$ni% podzia warunkuj!cy albo identyfikowalno"% substancji lub jej przynale$no"% do technologii przetwarzania (np. substancja niebezpieczna
z uwagi na: obecno"% zwi!zków chemicznych, obecno"% bakteriologiczn!
organizmów $ywych z grup identyfikowalnych lub przewidywanych). Prosty
podzia w wielu krajach europy przewiduje wyró$nienie kilku grup odpadów
w zale$no"ci od procesów ich dalszego przetwarzania.
Kolejnym terminem zwi!zanym bezpo"rednio z obszarem rozwa$a&
jest minimalizacja odpadów medycznych, czyli procesy zwi!zane z przygotowaniem i dystrybucj! leków, "rodków czysto"ci, bielizny, opatrunków,
"rodków i urz!dze& technicznych stosowanych w medycynie. Przed przyst!pienie do dalszych analiz warto tak$e zdefiniowa% termin „neutralizacja odpadów medycznych”. Neutralizacja s! to procesy polegaj!ce na pozbawieniu
odpadów cech toksyczno"ci zarówno chemicznej jak i biologicznej ( odpad
pozostaje odpadem). Natomiast „unieszkodliwianie odpadów medycznych”
oznacza zbiór procesów powoduj!cych zmian# w a"ciwo"ci fizycznych,
chemicznych i biologicznych substancji wej"ciowej i przetworzenie jej w produkt o okre"lonych w a"ciwo"ciach.
Zak ad spalania zgodnie z art. 3 Dyrektywy 2000/76/EC, jest to. ka$da stacjonarna lub przejezdna jednostka techniczna oraz wyposa$enie przeznaczone do termicznej obróbki odpadów z odzyskiem lub bez odzysku ciep a spalania. W !czone s! w to: utlenianie odpadów, jak równie$ inne
procesy obróbki termicznej takie jak: piroliza, gazyfikacja, czy procesy plazmowe, których wynikiem jest pó'niejsze spalanie. Definicja ta odnosi si# do
miejsca i do ca ego zak adu spalania w !czaj!c wszystkie linie: spalania,
przyjmowania odpadów, magazynowania, urz!dze& do obróbki wst#pnej,
systemów zasilania odpadami, paliwem i powietrzem i magazynowania resztek i zu$ytej wody, urz!dze& kominowych, systemów do kontrolowania procesu spalania, zapisywania i monitorowania warunków spalania.
1
J.J. Wandrasz, Sanitacja i termiczne unieszkodliwianie odpadów w obowi%zuj%cych przepisach, Wyd. Abrys, Pozna& 2004, s. 6.
Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010
ZN nr 87
Zarz dzanie gospodark odpadami medycznymi w Polsce
115
Odpady medyczne s! to odpady powstaj!ce w zwi!zku z udzielaniem
"wiadcze& zdrowotnych oraz prowadzeniem bada& i do"wiadcze& naukowych w zakresie medycyny2. Zaka$enia szpitalne stanowi! obecnie ogromne wyzwanie dla "wiatowej i polskiej medycyny. Coraz wi#cej ukazuje si#
publikacji, rekomendacji odno"nie zasad kontroli zaka$e&3. Po wielu latach
dosz o do uchwalenia nowej ustawy o chorobach zaka'nych i zaka$eniach4.
Nadzór nad zaka$eniami stanowi we wspó czesnej medycynie wyznacznik jako"ci us ug medycznych w danym zak adzie. Do"wiadczenia wielu pa&stw, które od dziesi!tków lat skutecznie wdra$aj! programy kontroli infekcji oraz obecna ustawa wp ywaj! zasadniczo na tworzenie odpowiednich
systemów kontroli zaka$e& szpitalnych w polskich szpitalach.
Podstawowym ogniwem tego systemu jest Zespó ds. Kontroli Zaka$e&. Umocowany prawnie (powo any przez dyrektora szpitala) i dzia aj!cy
w sk adzie: lekarz, piel#gniarka epidemiologiczna oraz mikrobiolog - realizuje
okre"lone zadania. Ramowy program dzia ania Zespo u powinien uwzgl#dnia% wiele elementów dotycz!cych profilaktyki i zwalczania infekcji szpitalnych, m.in. okre"lenie sposobu post#powania w wybranych obszarach szpitala - pralnia, kuchnia, usuwanie odpadów, systematyczne szkolenie
pracowników, podnosz!ce wiedz# z danego tematu. W zakresie dzia ania
Zespo u jest tak$e nadzorowanie i monitorowanie procedur, wa$nych
z punktu epidemiologii szpitalnej. Natomiast odpowiedzialno"% ponosz! kierownicy poszczególnych komórek organizacyjnych szpitala5.
Szpital jest zak adem wytwarzaj!cym odpady, zarówno takich, które
powstaj! w naszych domach, jak i b#d!cych zagro$eniem zarówno dla ludzi
jak i "rodowiska. Z tego te$ powodu nadzór na post#powaniem z odpadami
z punktu epidemiologicznego oraz bezpiecze&stwa pracy jest wa$nym elementem w profilaktyce zaka$e& i wymaga opracowania skutecznego systemu. O konieczno"ci prowadzenia gospodarki odpadami decyduj! nie tylko
akty prawne ale tak$e wymogi stawiane przez niezale$ne instytucje audytuj!ce szpitale. Przyk adem jest program akredytacji szpitali zak adaj!cy zarz!dzanie "rodowiskiem opieki jako jeden ze standardów do spe nienia
przez placówk# ubiegaj!c! si# o certyfikat jako"ci6.
W zarz!dzaniu "rodowiskiem opieki zwraca si# szczególn! uwag# na istotne
elementy:
wdra$anie i przestrzeganie polityki dotycz!cej odpadów przez ca y
personel,
przestrzeganie procedury niszczenia sprz#tu jednorazowego u$ycia przez szpital,
2
Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 39, póz. 251, ze zm.).
M.J. Ciuru", Zapobieganie zaka$eniom w gabinetach zabiegowych a jako"# us ug medycznych, Wyd. ADI, (od'1999, s. 4.
4
Ustawa z dnia 6 wrze"nia 2001 r. o chorobach zaka'nych i zaka$eniach (Dz.U. 2001 nr 126
poz. 1384).
5
A. Szczypta, Zespó Kontroli a organizacja nadzoru nad utylizacj% odpadów medycznych, Polskie Towarzystwo Zaka$e& Szpitalnych, Kraków 2002, s. 23.
6
K. Kanclerski, Gospodarka odpadami zak adów udzielaj%cych "wiadcze& zdrowotnych, Materia y dydaktyczne, Warszawa 2001, s. 17.
3
ZN nr 87
Seria: Administracja i Zarz!dzanie (14)2010
116
H. Wyr!bek
prowadzenie protoko u reguluj!cego identyfikacj# i bezpieczne
sk adowanie odpadów,
segregowanie wszystkich odpadów zgodnie z przyj#tymi w szpitalu
zasadami,
zabezpieczanie wszystkich odpadów przed dost#pem osób niepowo anych,
pozbywanie si# odpadów radioaktywnych zgodnie z obowi!zuj!cymi przepisami.
Aby standard zosta spe niony wszystkie wy$ej wymienione elementy
musz! by% jasno i czytelnie okre"lone - odpowiednia dokumentacja, oraz
wdro$one - zgodno"% deklaracji z rzeczywist! sytuacj!.
Na prowadzenie w a"ciwej gospodarki odpadami w szpitalu sk ada si#
odpowiednio "wiadome post#powanie pracownika oraz ci!g y nadzór. Koniecznym, wr#cz nieodzownym jest posiadanie jasnych uregulowa& prawnych dotycz!cych post#powania z odpadami.
Zespó ds. Zaka$e& Szpitalnych w prowadzeniu nadzoru nad utylizacj! odpadów medycznych powinien zwróci% szczególn! uwag# na jego podstawowe ogniwa:
segregacja odpadów w miejscu ich powstawania,
oznakowanie i wymiana pojemników na odpady,
transportowanie,
przechowywanie odpadów,
bezpiecze&stwo pracy personelu.
W pomieszczeniach, gdzie powstaj! odpady, nale$y zapewni% bezpieczne ich segregowanie. Na stanowiskach pracy musz! by% rozmieszczone specjalne pojemniki do ich gromadzenia. Szpital powinien by% zaopatrzony w dostateczn! ilo"% odpowiednich pojemników oraz worków
posiadaj!cych atesty. Najlepiej, aby by y wytworzone z materia u bezpiecznego dla "rodowiska, np. z polipropylenu czy te$ twardego polietylenu.
Zaleca si#, aby przeprowadza% segregacj# odpadów wed ug kodu kolorów. Jest to praktykowane na "wiecie i znacznie u atwia prac# personelowi. Odpady niebezpieczne, zw aszcza o ostrych kraw#dziach, musz! by%
gromadzone w pojemnikach o twardych "cianach, odpornych na przebicie
i przemokni#cie. Pojemniki te, w zale$no"ci od potrzeb powinny by% ró$nej
wielko"ci (pojemno"ci) i pozwala% na bezpieczne oddzielenie ig y od strzykawki. Pojemniki, czy klapy od stela$y na worki powinny by% opisane rodzajem gromadzonego odpadu (np. odpad infekcyjny). Pojemniki i worki po wype nieniu do 2/3 obj#to"ci powinny zosta% szczelnie zamkni#te. W przypadku
pojemników na ostry sprz#t, które posiadaj! wieczka, zamkni#cie spowoduje
brak mo$liwo"ci ponownego otwarcia. Natomiast worki z tworzyw powinno
si# zamyka% przy u$yciu specjalnych plomb-jednorazowych zacisków. Stosowane cz#sto zamykanie przy u$yciu tasiemek lub wi!zanie worka „na
krzy$” stwarza ryzyka rozsypania si# zawarto"ci. W $adnym wypadku nie
wolno dopu"ci% aby pojemniki by y przepe nione i wystawa y z nich cz#"ci
zestawów (dotyczy to igie i innego ostrego sprz#tu). W przypadku widocznego uszkodzenia worka nale$y za o$y% drugi worek.
Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010
ZN nr 87
Zarz dzanie gospodark odpadami medycznymi w Polsce
117
Idealne rozwi!zanie stanowi! pojemniki o sztywnych "cianach wielorazowego u$ycia, wy"cie ane workiem dla gromadzenia odpadów medycznych - infekcyjnych7.
Wa$n! grup# odpadów medycznych stanowi! odpady specjalne, czyli przeterminowane lub nie zu$yte leki, zu$yte baterie, "wietlówki oraz termometry
lekarskie zawieraj!ce rt#%. Odpady te wymagaj! specjalnego traktowania8:
odpady z apteki nale$y usuwa% zgodnie z instrukcj! nadzoru
farmaceutycznego,
odpady z pracowni rentgenowskich oraz rt#% - gromadzi% w odpowiednich pojemnikach i przekazywa% firmom specjalistycznym,
pozosta o"ci cytostatyków oraz zestawów do ich pod !czania przekaza% nale$y do unieszkodliwienia w odpowiednio oznakowanym
worku - innym ni$ pozosta e.
Od 23 wrze"nia 2007 roku obowi!zuje rozporz!dzenie, zgodnie z którym odpady medyczne maj! teraz by% segregowane „u 'ród a”, czyli tam,
gdzie powstaj!: w szpitalach, przychodniach i gabinetach lekarzy maj!cych
w asn! praktyk#. Wed ug Ministerstwa Zdrowia przepisy te powsta y po to,
by uchroni% personel medyczny i pacjentów od kontaktu z niebezpiecznym
materia em9.
Zgodnie z cytowanym rozporz!dzeniem, odpady medyczne maj! by%
w miejscu ich powstawania dzielone na trzy grupy: zaka'ne, specjalne i pozosta e. W zale$no"ci od rodzaju, odpady medyczne powinny trafi% do worka
o odpowiednim kolorze: zaka'ne do czerwonego, specjalne do $ó tego,
a pozosta e - do niebieskiego. Odpady z ostrymi kraw#dziami lub ko&cami
powinny by% wk adane do sztywnych i odpornych na wilgo% pojemników.
Ka$dy gabinet musi by% wyposa$ony w publicznie dost#pn! instrukcj# post#powania z odpadami medycznymi.
Wszystkie etapy post#powania z odpadami - segregacja, transport,
przechowywanie, powinny by% nadzorowane przez osoby upowa$nione, tj.
przez Zespó ds. Zaka$e& Szpitalnych, Pe nomocnika ds. Jako"ci, Kierownika Dzia u Technicznego. W przypadku stwierdzenia zaniedba& lub nieprawid owo"ci w tym zakresie ka$de uchybienie powinno by% traktowane jako naruszenie regulaminu pracy. Odpowiedzialno"% za szkolenia personelu
i przestrzeganie procedury post#powania z odpadami na terenie oddzia u
ponosi jego kierownik. Odpowiedzialno"% za sk adowanie odpadów z ca ego
szpitala ponosi kierownik dzia u technicznego. Rozporz!dzenie dopuszcza
gromadzenie odpadów medycznych w jednostce ochrony zdrowia, jednak
tylko w odpowiednio do tego przystosowanych pomieszczeniach i nie d u$ej
ni$ 48 godzin (je$eli temperatura w pomieszczeniu przekracza 10°C).
Wprowadzono te$ obowi!zek opracowania procedury post#powania z odpa-
7
K. Kanclerski, Wybrane zasady ochrony pracowników przed zawodowymi zagro$eniami biologicznymi, PZWL, Warszawa 2001, s. 33.
8
Tam$e, s. 34.
9
Rozporz%dzenie Ministra Zdrowia w sprawie szczegó owego sposobu post!powania z odpadami medycznymi (Dz.U. 2007 r. nr 162, poz. 1153).
ZN nr 87
Seria: Administracja i Zarz!dzanie (14)2010
118
H. Wyr!bek
dami medycznymi oraz instrukcji post#powania z wytwarzanymi odpadami
na ka$dym stanowisku pracy.
Klasyfikacja odpadów medycznych
Odpady medyczne o kodach 18 01 02*, 18 01 03*, 18 01 80*
i 18 01 82* - to „odpady zaka'ne”, s! to odpady niebezpieczne, które zawieraj! $ywe mikroorganizmy lub ich toksyny, o których wiadomo lub co do których istniej! wiarygodne podstawy do przyj#cia, $e wywo uj! choroby zaka'ne u ludzi lub innych $ywych organizmów;
Odpady medyczne o kodach 18 01 06*, 18 01 08* i 18 01 10*, to odpady „specjalne”, s! to odpady niebezpieczne, które zawieraj! substancje
chemiczne, o których wiadomo lub co do których istniej! wiarygodne podstawy do sadzenia, $e wywo uj! choroby nie zaka'ne u ludzi lub innych $ywych organizmów albo mog! by% 'ród em ska$enia "rodowiska;
Odpady medyczne o kodach 18 01 01, 18 01 04, 18 01 07, 18 01 09
i 18 01 81 to „odpady pozosta e”, s! to odpady medyczne nie posiadaj!ce
w a"ciwo"ci niebezpiecznych.
Odpady medyczne dzieli si# na cztery g ówne grupy, w obr#bie których, zale$nie od poziomu zagro$enia (sanitarnego i chemicznego) oraz
w a"ciwo"ci materia u, wyszczególniono 7 kategorii.
Grupa A: Odpady komunalne
Przewa$aj!ca cz#"% (od 75 do 90%) odpadów powstaj!cych w placówkach s u$by zdrowia ma charakter komunalny. Pozosta o"ci te, w trakcie
powstawania, gromadzenia, transportu, czy sk adowania nie powoduj!
(istotnych) zagro$e& biologicznych b!d' chemicznych. Nie wymagaj! te$
$adnych zabiegów dezynfekcyjnych poprzedzaj!cych ich recykling lub utylizacj#. Powinny by% traktowane tak jak odpady powstaj!ce w gospodarstwie
domowym10.
Grupa B: Odpady infekcyjne
Zasadniczym wyró$nikiem odpadów infekcyjnych jest zawarto"% $ywych drobnoustrojów chorobotwórczych (bakterie, wirusy, paso$yty, pr!tki,
grzyby), w ilo"ci wystarczaj!cej do wywo ania zaka$enia.
Szpitale traktuj! przewa$nie zbyt du$! ilo"% odpadów jako infekcyjne.
Dla porównania zwyk e odpady komunalne zawieraj! znaczne ilo"ci krwi i od
10 do 100.000 razy wi#cej patogenów ni$ szpitalne, w których znaczna zawarto"% substancji dezynfekuj!cych zmniejsza mo$liwo"% przetrwania mikroorganizmów. Mo$liwo"% powstania zagro$enia epidemiologicznego zale$y od obecno"ci, rodzaju i koncentracji patogenów, zdolno"ci przetrwania
drobnoustrojów oraz prawdopodobie&stwa przedostania si# ich do organizmu cz owieka. O rzeczywistej ilo"ci odpadów traktowanych jako niebezpieczne (infekcyjne) decydowa% b#dzie przede wszystkim przyj#ta definicja
10
M. Kowalska, Praktyczna klasyfikacja odpadów powstaj%cych w placówkach s u$by zdrowia,
Ogólnopolskie Towarzystwo Zagospodarowania Odpadów 3R, Kraków 2002, s. 42.
Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010
ZN nr 87
Zarz dzanie gospodark odpadami medycznymi w Polsce
119
oraz klasyfikacja odpadów - w zale$no"ci od stopnia powodowanego przez
nie zagro$enia dla "rodowiska i zdrowia ludzi.
Wed ug WHO, ilo"% odpadów medycznych wymagaj!cych specjalnego traktowania wynosi od 10 do 25% ogólnej ich masy. Podobne charakterystyki podaje Ameryka&ska Agencja Ochrony )rodowiska (US EPA), stwierdzaj!c, $e odpady infekcyjne stanowi! od 10 do 15% masy wszystkich
odpadów wytwarzanych przez s u$b# zdrowia. U$ywaj!c klasyfikacji Federalnego Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób USA (The Federal Center
for Disease Control and Prevention, CDC), odpady infekcyjne to 3 do 5%.
Zgodnie z wytycznymi CDC odpady zwierz#ce nie s! uwa$ane za zaka'ne
je$eli zwierz# nie by o nara$one na ryzyko infekcji w trakcie prowadzenia
bada& lub same nie by o zainfekowane.
Do grupy odpadów zaka'nych zalicza si#11:
zanieczyszczone ostre przedmioty, g ownie narz#dzia chirurgiczne,
ig y, kanikule do$ylne, jak równie$ zainfekowan! st uczk# szklan!,
pipety Pasteur'a, p ytki szklane. Materia y ostre tworz! najwy$sz!
grup# ryzyka transmisji infekcji,
krew i odpady zanieczyszczone krwi!, wydalinami, wydzielinami
i p ynami tkankowymi chorych, plazma, sera, pojemniki po krwi,
materia y opatrunkowe zanieczyszczone krwi!, zainfekowanymi
wydzielinami b!d' wydalinami pacjentów,
sta e, p ynne i pó p ynne odpady, pod warunkiem, $e pozostawa y
w kontakcie z czynnikiem infekcyjnym oraz wyst#puje zagro$enie
transmisji infekcji: odpady z oddzia ów zaka'nych, intensywnej terapii, pulmonologicznych, laboratoriów mikrobiologicznych, pracowni patologicznych, prosektoriów, stacji dializ, bada& naukowych,
zainfekowany sprz#t jednorazowego u$ytku,
szcz!tki i "ció ka zwierz!t laboratoryjnych je"li pozostawa y w kontakcie z czynnikiem infekcyjnym.
Grupa C: Odpady patologiczne i anatomiczne
Do grupy tej zalicza si#: rozpoznawalne szcz!tki ludzkie (organy,
cz#"ci cia a, odpady posekcyjne, pooperacyjne i poporodowe) jak równie$
cia a noworodków martwourodzonych (o wadze do 500 gram), lub zmar ych
do 24 godzin od urodzenia. Materia ten stanowi mniej ni$ 2% ogólnej masy
pozosta o"ci. Powstaje w gabinetach chirurgicznych, na oddzia ach patologii,
ginekologii, laboratoriach. Ze wzgl#dów sanitarnych i etycznych powinien
by% grzebany b!d' poddany kremacji.
11
M. Kowalska, Praktyczna klasyfikacja odpadów powstaj%cych w placówkach s u$by zdrowia,
Ogólnopolskie Towarzystwo Zagospodarowania Odpadów 3R, Kraków 2002, s. 43.
ZN nr 87
Seria: Administracja i Zarz!dzanie (14)2010
120
H. Wyr!bek
Grupa D: Odpady specjalne
Do odpadów specjalnych zalicza si# stosowane w o"rodkach medycznych sta e, ciek e i gazowe niebezpieczne substancje i preparaty chemiczne. Chemikalia u$ywane s! w diagnostyce, leczeniu, dezynfekcji jak
równie$ w warsztatach i zapleczu szpitalnym. Odpady musz! by% segregowane, gromadzone i unieszkodliwiane odr#bnie, zgodnie z ich chemiczn!
i fizyczn! charakterystyk!12.Transport wewn#trzny odpadów medycznych
z miejsca powstawania do miejsca magazynowania, unieszkodliwiania lub
odbioru odbywa si# "rodkami transportu przeznaczonymi wy !cznie do tego
celu.
Do transportu wewn#trznego odpadów zaka'nych u$ywa si# wózków
zamykanych. )rodki transportu wewn#trznego odpadów medycznych i pojemniki wielokrotnego u$ycia nale$y zdezynfekowa% i umy% po ka$dym u$yciu. W jednostkach ochrony zdrowia transport wewn#trzny odpadów odbywa
si#wydzielonymi drogami. W jednostkach ochrony zdrowia nale$y wydzieli%
miejsce przeznaczone do dezynfekcji, mycia i przechowywania wewn!trzzak adowych "rodków transportu wewn#trznego odpadów i pojemników wielokrotnego u$ycia.Cytowane rozporz!dzenie Ministra Zdrowia nak ada na
szefa placówki medycznej rygorystyczny obowi!zek opracowania i udost#pniania procedur i instrukcji szczególnego post#powania z odpadami medycznymi. Instrukcje te musz! by% dost#pne zarówno w ka$dym gabinecie,
jak i przy wszystkich kontenerach z odpadami13.
Spalanie odpadów medycznych i jego skutki
Problemy utylizacji odpadów szpitalnych wi!$! si# przede wszystkim
z konieczno"ci! przeciwdzia ania ska$eniom biologicznym (epidemiologicznym) potencjalnie przez nie wywo ywanym. W praktyce, przy braku w a"ciwie zorganizowanych systemów kontroli, ograniczania i segregacji odpadów
szpitalnych, stanowi! one bardzo zró$nicowan! mieszank# wszelkich typów
"mieci - od typowych odpadków komunalnych ($ywno"%, opakowania), poprzez toksyczne chemikalia (leki, odczynniki), a ko&cz!c na zainfekowanych
biologicznie (narz#dzia, opatrunki, odpady pooperacyjne). Maj!c to na uwadze nale$y pami#ta%, $e14:
odpady zainfekowane stanowi! jedynie 10% ogólnej masy powstaj!cych "mieci szpitalnych;
obecno"% tworzyw sztucznych (opakowania) powoduje, $e w czasie spalania do atmosfery wydostaj! si# opary metali ci#$kich (np.
kadmu, chromu), dodawanych do plastików jako stabilizatory czy
barwniki. W"ród plastików mamy zazwyczaj PCW inne zwi!zki zawieraj!ce chlor, a to oznacza, $e z komina spalarni emitowane s!
12
Tam$e, s. 42.
K. Bro&ska, Odpady medyczne. Obowi%zkowe instrukcje i procedury post!powania. Segregowanie, zbieranie i przechowywanie, Forum, Warszawa 2008, s. 23.
14
P. G uszczy&ski, Ma e ale równie niebezpieczne, http://zb.eco.pl/inne/spalarni/med.htm
(25.11.2009).
13
Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010
ZN nr 87
Zarz dzanie gospodark odpadami medycznymi w Polsce
121
tak$e dioksyny i furany - zwi!zki 10.000 razy bardziej toksyczne
ni$ cyjanowodór. Emisje dioksyn i innych zwi!zków chloropochodnych maj! miejsce tak$e w przypadku spalania papieru i innych
materia ów przy produkcji których u$yto chloru (np. podczas wybielania); narz#dzia chirurgiczne, ig y i inne przedmioty metalowe
i szklane nie ulegn! spaleniu; w czasie wysokotemparaturowego
spalania metale wejd! w reakcj# z substancjami zawartymi w innych odpadach, powoduj!c powstawanie nowych zwi!zków chemicznych, najcz#"ciej znacznie bardziej niebezpiecznych ni$ pierwotne odpady.
Procesy po"wi#cone termicznemu przekszta ceniu odpadów wi!$!
si# z istotn! przebudow! struktury odpadu ko&cz!c! si# na procesie ich
spopielenia. W tym wzgl#dzie za obowi!zuj!c! wyk adni# nale$y przyj!% dyrektyw! UE 2000/67. Tak wi#c zgodnie z dyrektyw! nie ma instalacji spalania odpadów medycznych a s! zak ady spalania spalaj!ce, zarówno odpady
bezpieczne jak i niebezpieczne zgodnie z procedurami procesu art. 5. Rozró$nienie odpadów niebezpiecznych od bezpiecznych jest oparte na w a"ciwo"ciach odpadów przed spaleniem lub wspó spaleniem, nie na ró$nicach
w emisji.
Te same dopuszczalne warto"ci emisji powinny mie% zastosowanie
dla spalarni lub wspó spalarni obu grup odpadów. Rozró$nienie dotyczy%
winno technik i warunków spalania lub wspó spalania oraz innych metod
pomiarów w czasie przyjmowania odpadów. Tak wi#c warunki funkcjonowania zak adu spalania okre"li% winno pozwolenie ró$ni!ce si# w istotny sposób dla zak adu spalaj!cego odpady nie-niebezpieczne i niebezpieczne. Tak
wi#c nie mog! istnie% przepisy jednego ministerstwa lub jak w przypadku
polski ministerstw. Jednoznaczno"% warunków przedstawiona w dyrektywie
2000/67 dotyczy wszystkich procesów wchodz!cych w sk ad zak adu spalania i winna zagwarantowa% okre"lon! skuteczno"% ca ego procesu.
Tak wi#c w zakres ten wchodz! procesy pirolizy (o ile przewidziano
stosowanie pirolizy), odgazowania i zgazowania odpadów. B #dem merytorycznym jest twierdzenie, $e cytowana dyrektywa wyklucza stosowanie innych technologii poza spalaniem. Spalanie jest ukoronowaniem wszystkich
procesów i do niego odniesiono wymogi realizacji procesu.
Za niedopuszczalne uzna% jednak nale$y dowolne interpretowanie
przepisów dotycz!cych warunków pracy zak adu spalania, bowiem zgodnie
z dyrektyw!: „zak ady spalania (incenration plants), spalarnie powinny osi!ga% taki stopie& spopielania, aby zawarto"% (TOC) ca kowitego w#gla organicznego w $u$lu i popio ach paleniskowych (bottom ashes) nie by a wy$sza
ni$ 3% lub strata pra$enia nie by a wy$sza ni$ 5% masy suchej. Je$eli jest to
niezb#dne, powinny by% u$ywane techniki obróbki wst#pnej. Spalarnie winny
by% zaprojektowane, wyposa$one, zbudowane i obs ugiwane w taki sposób,
aby temperatura gazu (spalin) powstaj!cego w czasie procesu podnosi a si#,
po ostatnim wtrysku powietrza do spalania, w kontrolowany i jednolity sposób, nawet w najmniej sprzyjaj!cych warunkach , przez co najmniej 2 sekund, do warto"ci 850°C. Temperatura ta ma by% mierzona blisko "ciany
ZN nr 87
Seria: Administracja i Zarz!dzanie (14)2010
122
H. Wyr!bek
wewn#trznej lub winnym reprezentatywnym punkcie komory spalania okre"lonym wed ug upowa$nienia odpowiedniej w adzy. Je$eli s! spalane odpady niebezpieczne o zawarto"ci wi#cej ni$ 1% chlorowanych substancji organicznych, wyra$onych jako chlor, temperatura powinna by% podnoszona do
1100°C przez co najmniej 2 sekundy.
W brzmieniu polskiego ustawodawcy wymóg ten zapisano15: Podczas
procesu termicznego przekszta cania odpadów minimalna temperatura
w komorze spalania nie mo$e by% ni$sza ni$ 1100°C. Proces prowadzi si#
w sposób zapewniaj!cy utrzymywanie gazów spalinowych w komorze spalania przez co najmniej 2 sekundy przy zawarto"ci co najmniej 6% tlenu". Interpretacja obu zapisów wskazuje na du$e rozbie$no"ci w pojmowaniu przebiegu procesu przez specjalistów Unii i polskich. Wymóg temperaturowy
1100°C jest ca kowicie uzasadniony i by by jednoznaczny gdyby ustawodawca sprecyzowa poj#cia komory spalania i pieca. Czy piec jest komor!
spalania i czy wchodz! w gr# jeszcze inneelementy. Jest to wa$ne z uwagi
na punkt drugi Za !cznika gdzie odpady maj! by% bez mieszania bezpo"rednio umieszczone w piecu. Wida% tu wyra'ny dysonans poj#ciowy polskiego pojmowania spalania i wspó spalania. Mo$na te$ postawi% pytanie
czy skoro brak jest ewidentnych wymogów pakowania, gromadzenia i transportu odpadów medycznych ich mieszanie (mix in way) wcze"niejsze bez
wiedzy operatora jest dopuszczalne. Wymogi Unii nie przewiduj! warunku
obecno"ci tlenu na odpowiednim poziomie, bowiem poprawno"% przebiegu
procesu spalania okre"la% mo$na równie$ innymi metodami. 2 wymogu dyrektywy usuni#to zapis „ po ostatnim wtrysku powietrza do spalania”. Chodzi,
bowiem o miejsce w komorze, gdzie wprowadzane jest powietrze drugie lub
trzecie a nie pierwsze a proces ten w poprzednich edycjach dyrektyw nazywany by dopalaniem a komora komor! dopalaj!c!. Z zapisem Dyrektywy
mo$na si# zgodzi% bez zastrze$e&, bowiem nie da si# spe ni% wymogu temperaturowego bez zastosowania dodatkowego palnika i powietrza wtórnego
lub trzeciego.
Miejsce pomiaru temperatury pozostawiono odpowiedniej w adzy,
bowiem winna je okre"li% indywidualnie na podstawie danych projektanta
i opinii eksperta znaj!cego si# na budowie i konstrukcji palenisk i udowadniaj!cego potrzeb# takiego rozwi!zania. Brak jest równie$ w przepisach Unii
wymogu o wp ywie promieniowania na pomiar temperatury gazu.
Z punktu widzenia firmy dostarczaj!cej termopary odci!gowe zapis
taki jest istotny bo akurat w obszarze tym promieniowanie nie odgrywa istotnej roli, a mo$e przy ni$szej temperaturze metod! opalania) a je"li dotyczy
dzia ania pary w podwy$szonej temperaturze to nale$y odpowiedzie% jakim,
procesem jest dezynfekcja par! o temperaturze powy$ej 700°C. Warto zauwa$y% $e zgodnie zwiedz! specjalistów mikrobiologii i toksykologii proces
grzania gor!cym powietrzem jest niewystarczaj!cy do uzyskania okre"lonego efektu.
Trzeba równie$ przyj!%, zgodnie z rozporz!dzeniem, $e ka$dy autoklaw oferowany na rynku jest aparatem pozwalaj!cym na realizacj# procesu
15
Za !cznik 2, Dz.U. Nr 8 2003 poz. 104.
Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010
ZN nr 87
Zarz dzanie gospodark odpadami medycznymi w Polsce
123
autoklawowania odpadów. Podczas gdy w medycynie urz!dzenia te zarezerwowano dla sterylizacji (wyja awiania) materia ów i narz#dzi stosowanych
w procesach leczenia. Tak wi#c wyró$nienie procesów przetwarzania odpadów metodami pozwalaj!cymi na unieszkodliwienie wegetatywnych i zarodnikuj!cych form drobnoustrojów wydaje si# s uszne nazwa% jednym poj#ciem - sanitacja odpadów.
Stosowane metody sanitacji i technologie mog! wi!za% si# z procesem: fizycznym - rozdrabnianie i nagrzewanie (ro$nymi czynnikami w tym
i mikrofalami), fizyko-chemicznych (rozdrabnianie, parowanie parami ro$nych substancji, dodawanie zwi!zków chemicznych) oraz biologicznymi (np.
tkanki zwierz#cej z pomini#ciem procesu tworzenia m!czek zwierz#cych.
Procesy sanitacji w ma ym stopniu wp ywaj! na przebudow# struktury
i w a"ciwo"ci samych odpadów (za wyj!tkiem bioprocesów) zarówno pod k!tem zawarto"ci zwi!zków organicznych jak i rozpoznawalno"ci sk adu morfologicznego, jednak$e procesy fizyczne ich obróbki pozwalaj! przekszta ci% je
w now! jako"% do jakiej zaliczamy paliwa formowane i zgodnie z Ustaw!
o Odpadach mog! by% wykorzystywane w procesach odzysku energetycznego.
Przepisy polskie dotycz ce utylizacji
1. Ustawa z dnia 13 wrze"nia 1996 r. o utrzymaniu czysto"ci i porz!dku w gminach (Dz.U. Nr 132, poz. 622 z póz. zm.). Rozdzia 2 art. 3.2
pkt 6 - mówi o tworzeniu warunków w zakresie zbiorki, segregacji i sk adowania odpadów przeznaczonych do wtórnego wykorzystania oraz wspó pracy gminy z w a"ciwymi podmiotami.
2. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 o odpadach (Dz.U. Nr 62, poz.
628). Art. 3 okre"la i precyzuje poj#cie odpadów jako ka$d! substancj# lub
przedmiot nale$!cy do jednej z kategorii, okre"lonych w za !czniku nr 1 do
ustawy, których posiadacz pozbywa si#, zamierza pozby% si# lub do ich pozbycia si# jest obowi!zany.
3. Rozporz!dzenie Ministra Ochrony )rodowiska Zasobów Naturalnych i Le"nictwa z dnia 24 grudnia 1997 r. w sprawie klasyfikacji odpadów
(Dz.U. Nr 162 poz. 1135) klasyfikuje pad e zwierz#ta oraz odpady zwierz#ce
stanowi!ce zagro$enie biologiczne (choroby zaka'ne) lub chemiczne (dioksyny, antybiotyki) s! odpadami niebezpiecznymi. Zosta sklasyfikowane jako
„inne odpady, które zawieraj! $ywe drobnoustroje chorobotwórcze lub ich
toksyny oraz inne formy zdolne do przeniesienia materia u genetycznego,
o których wiadomo lub co do których istniej! wiarygodne podstawy do s!dzenia, $e wywo uj! choroby u ludzi i zwierz!t”.
4. Rozporz!dzenie Ministra )rodowiska z dnia 14 czerwca 2000 r.
w sprawie listy rodzaju odpadów, które wytwarzaj!cy odpady mo$e przekazywa% osobom fizycznym do wykorzystania (Dz.U. Nr 51 poz. 620).
5. Ustawa z dnia 24 kwietnia 1997 r. o zwalczaniu chorób zaka'nych
zwierz!t, badaniu zwierz!t rze'nych i mi#sa oraz o Pa&stwowej Inspekcji
Weterynaryjnej (Dz.U. Nr 60 poz. 369 i z 1998 r. Dz.U. Nr 106, poz. 668,
z 1999 r. Dz.U. 66 poz.). Art. 9 ust. 1 - okre"la, $e zw oki zwierz!t musz! by%
ZN nr 87
Seria: Administracja i Zarz!dzanie (14)2010
124
H. Wyr!bek
przekazane do zak adu utylizacyjnego lub na grzebowisko przez posiadacza
zwierz#cia lub odpowiedni! jednostk# organizacyjn! utworzon! lub upowa$nion! przez gmin#.
Wybrane metody utylizacji odpadów medycznych
Sanitacja parowa
Od 2002 roku uruchomiono w Polsce kilka instalacji do unieszkodliwiania odpadów medycznych za pomoc! sterylizacji parowej. Instalacje te
s! znacznie ta&sze w budowie jaki w eksploatacji w porównaniu do systemów termicznego przekszta cania (co wykaza y przeprowadzone przez ekspertów liczne analizy ekonomiczne). Po za tym nie powoduj! emisji do atmosfery szkodliwych substancji jak to ma miejsce podczas spalania
odpadów.
Polskie jednostki szpitalne, id!c w "lady innych pa&stw europejskich,
chcia yby inwestowa% w tego typu instalacje. Zw aszcza, $e kolejne spalarnie
odpadów medycznych z powodu wyeksploatowania trzeba zamyka%, a na
budow# nowych brakuje pieni#dzy.
Systemy utylizacji odpadów medycznych metodami alternatywnymi s!
prawnie dozwolone i dopuszczone do stosowania w Unii Europejskiej. Szpitale, które chc! zainstalowa% takie systemy na terenie swojej jednostki, czy
te$ podmioty prywatne wyra$aj!ce ch#% "wiadczenia us ug w zakresie utylizacji odpadów, mog! stara% si# o dofinansowanie ze "rodków Unii Europejskiej. Systemy takie spe niaj! podstawowe warunki wymagane przy pozytywnym zaopiniowaniu wniosków o wsparcie. Przede wszystkim nale$y tu
podkre"li%, $e pozytywnie oddzia uj! na "rodowisko i posiadaj! aspekt ekonomiczny16.
Sanitacja mikrofalowa
Technologia ta zosta a po raz pierwszy u$yta w Niemczech Zachodnich. W USA zastosowano j! po raz pierwszy w 1990 roku w przyszpitalnym
zak adzie w Pó nocnej Karolinie. Obecnie jest stosowana w wielu krajach na
ca ym "wiecie. Odpady medyczne s! czyszczone par!, by zmniejszy% zanieczyszczenie lotnymi patogenami. Nast#pnie s! mechanicznie kruszone
zanim zostan! zamoczone. Tak przetworzone trafiaj! nast#pnie do wcze"niej ogrzanej komory, gdzie poddawane s! dzia aniu promieniowania mikrofalowego przez 30 minut lub d u$ej, zale$nie od typu urz!dzenia i rodzaju
odpadów. Kiedy dzia anie promieniowania ustaje, odpady s! przetrzymywane w temperaturze co najmniej 95°C, aby zapewni% w a"ciw! dezynfekcj#.
Nast#pnie odpady, których obj#to"% zmniejsza si# o 80%, mog! trafi% na
zwyk e, komunalne wysypisko. Ogrzewanie mikrofalowe dzia a wewn#trzne,
podobnie jak w domowych kuchenkach mikrofalowych, w odró$nieniu od
zewn#trznego w innych technologiach. Zapewnia to lepsz! penetracj# ciep a
16
J. Wandrasz, Gospodarka odpadami medycznymi, PZiTS, Warszawa 2000, s. 45.
Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010
ZN nr 87
Zarz dzanie gospodark odpadami medycznymi w Polsce
125
i pary. System jest tak dok adnie „zamkni#ty”, $e nie ma $adnych emisji
urz!dzenia oczyszczaj!ce s! zb#dne17.
Przetwarzanie przez oddzia ywanie mikrofalami jest konkurencyjne
ekonomicznie. Dost#pne s! zarówno urz!dzenia przeno"ne i stacjonarne,
wi#c mog! sprosta% wymaganiom tak ma ych, jak i du$ych placówek s u$by
zdrowia, a zwarta konstrukcja umo$liwia eksploatacj# przyszpitaln!. Odmiennie ni$ spalarnie, tak ci!g e, jak i chwilowe u$ytkowanie jest równie wydajne.
Przetwarzanie mikrofalowe nie sterylizuje, a dezynfekuje. Testy wydajno"ciowe pokazuj!, $e bakterie s! usuwane, ale niektóre mog! przetrwa%. Niezb#dne s! urz!dzenia (m yn) do wst#pnego przerobu odpadów.
Te urz!dzenia cz#sto si# zatykaj!, co wp ywa na przestoje ca o"ci instalacji.
Dodatkowym zastrze$eniem jest fakt, $e obs uguj!cy je pracownicy nara$eni
s! na kontakt z nieprzetworzonymi i niezmielonymi odpadami.
Hydroklaw
Dzia anie hydroklawu opiera si# na hydrolizie organicznych sk adników odpadów, przebiegaj!cej pod wp ywem dynamicznego dzia ania pary
i temperatury. Hydroclaw jest podwójnym, nieznacznie horyzontalnie uniesionym zbiornikiem o cylindrycznym kszta cie. Wewn!trz urz!dzenia znajduje si# mieszaj!co-rozdrabniaj!cy mechanizm obrotowy. Wprowadzenie pary
po !czone jest z natychmiastowym podgrzaniem (152,7°C) mieszanych odpadów i ich odwodnieniem (do 40%). Skondensowana para jest zawracana
do procesu, a skuteczno"% wyja awiania nie zale$y od wielko"ci za adunku18.
Ca kowity czas trwania procesu, od momentu za adunku do odbioru wyja owionej substancji trwa oko o 1 godzin#. W a"ciwy proces sterylizacji, polegaj!cy na po !czeniu dzia ania pary, ci"nienia i mieszaniu odpadów, trwa ok.
20 minut. Technologia mo$e by% stosowana do unieszkodliwiania odpadów
infekcyjnych, a tak$e odpadów anatomicznych, szczególnie zwierz#cych.
Dzia aj!cy w Kanadzie w Kigstom General Hospital hydroklaw pozwoli na
roczne oszcz#dno"ci rz#du 65000 USD. Szpital mo$e unieszkodliwia% od
272 do 454 kg odpadów na dzie&, w dwóch cyklach (ok. 1 h), przy cenie za
kilogram odpadów od 4 do 6 centów. Koszt wytworzenia pary wynosi ok.
20 USD za ton#, natomiast koszt energii elektrycznej 0,065 USD/kWh.
Sucha dezynfekcja termiczna
Odpad jest wst#pnie rozdrabniany do "rednicy ok. 25 mm i podgrzewany w powrotnym urz!dzeniu obrotowym ("limaku). Temperatura procesu
waha si# w zakresie 110-140°C. No"nikiem energetycznym jest pozostaj!cy
w obiegu cyrkulacyjnym olej. Czas trwania sanitacji wynosi ok. 20 minut, pozosta y wtórny odpad jest nast#pnie zag#szczany, a powsta y gaz wylotowy
filtrowany. Metoda pozwala na 80% redukcj# obj#to"ci odpadów i 20-35%
masy. Proces nadaje si# do unieszkodliwiania odpadów infekcyjnych
i przedmiotów ostrych. Nie powinien by% natomiast stosowany w przypadku
17
18
Tam$e, s. 46.
M. Malicka, Gospodarka odpadami medycznymi Polsce, Raport PKE, (ód' 2000, s. 14.
ZN nr 87
Seria: Administracja i Zarz!dzanie (14)2010
126
H. Wyr!bek
materia ów niskoradioaktywnych, cytostatyków oraz odpadów patologicznych.
Grzebanie odpadów sanitarnych
Jest to znany sposób pozbywania si# odpadów medycznych,
a zw aszcza patologicznych. W przypadku szpitali niemaj!cych dost#pu do
innych metod unieszkodliwiania (peryferie, skomplikowany transport, itp.)
grzebanie odpadów mo$e by% rozpatrywane jako jedyna dost#pna w danym
czasie opcja. W wydzielonym miejscu powinny by% gromadzone wy !cznie
odpady infekcyjne, na zasadach porównywalnych ze sk adowaniem. Warstwa odpadów przekrywana jest warstw! ziemi, co zapobiega odorom oraz
ogranicza dost#p gryzoni i rozmna$anie insektów. Metoda ta charakteryzuje
si# niskimi kosztami oraz jest stosunkowo bezpieczna przy zachowaniu nast#puj!cych warunków:
dost#p do miejsca grzebania odpadów jest ograniczony i mo$liwy
wy !cznie dla upowa$nionego personelu,
miejsce grzebania musi by% wy o$one warstw! nieprzepuszczaln!
aby zapobiec przedostawaniu si# odcieków do wód,
odpady nie powinny jednorazowo zawiera% zbyt du$ej ilo"ci odpadów chemicznych (mniej ni$ 1 kg), aby zapobiec szkodliwemu
wp ywowi na "rodowisko.
Odpady pochodz!ce z laboratoriów, w tym pracowni mikrobiologicznej podlegaj! w pierwszej kolejno"ci autoklawowaniu, a nast#pnie traktowane s! jak odpady komunalne. Wszystkie szcz!tki - tkanki cia a ludzkiego, odj#te du$e cz#"ci cia a powinny zosta% szczelnie zapakowane w podwójny
worek, opisane i transportowane do ch odni, sk!d oddawane s! do unieszkodliwienia. Nale$y zawsze pami#ta% o tym, $e szcz!tki ludzkie nie mog!
by% mieszane z innymi odpadami medycznymi. Natomiast tkanki ludzkie
przeznaczone do badania histopatologicznego powinny by% zabezpieczone
na czas transportu w odpowiednim pojemniku (szczelnym). Po wykonaniu
badania musz! by% opakowane w podwójny worek lub w pojemnik i przeznaczone do unieszkodliwienia19.
Alternatywne metody unieszkodliwiania odpadów
Polska jest jedynym krajem w Unii Europejskiej, którego prawo nie
przewiduje nowoczesnych metod unieszkodliwiania odpadów medycznych.
W kwietniu 2009 roku. Rz!d przyj! projekt ustawy, dostosowuj!cej
prawo polskie do norm europejskich, dopuszczaj!c wykorzystanie alternatywnych metod ich unieszkodliwiania. Pozytywne skutki ekonomiczne dopuszczenia alternatywnych metod unieszkodliwiania odpadów nie podlegaj!
w!tpliwo"ci. Spowoduj! one spadek cen i odej"cie szpitali od przestarza ych
technologii, na rzecz ta&szych i nowoczesnych sterylizatorów czy autoklawów.
19
M. Malicka, Gospodarka odpadami medycznymi…, dz. cyt., s. 16.
Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010
ZN nr 87
Zarz dzanie gospodark odpadami medycznymi w Polsce
127
Najistotniejsz! wydaje si# kwestia, $e obni$one zostan! koszty funkcjonowania publicznej s u$by zdrowia. Przek ada si# to na powstanie wielu
podmiotów gospodarczych, specjalizuj!cych si# w unieszkodliwianiu odpadów medycznych, a tym stworzenie warunków uczciwej konkurencji dostawców i wielu nowych miejsc pracy. )redni koszt dobowego utrzymania pacjenta w Polsce to waha si# od 5 do 15 z . Statystycznie przy ó$ku pacjenta
powstaje ok. 1 kg odpadów medycznych na dob#. Je"li odpady te b#d!
unieszkodliwiane w sposób alternatywny, ka$de ó$ko przyniesie "rednio
1,50-2 z oszcz#dno"ci. Przy za o$eniu, $e w Polsce jest oko o 190 000 ó$ek, oszcz#dno"% mo$e si#gn!% nawet 400 000 z otych dziennie, a zysk dla
finansów s u$by zdrowia mo$na szacowa% na poziomie co najmniej 100 mln
z otych rocznie20.
Tak du$e rozbie$no"ci w cenach unieszkodliwiania odpadów metodami alternatywnymi a spalarniami, wynikaj! z kosztów budowy i eksploatacji urz!dze&. Koszt budowy spalarni to 6-7 mln z otych, koszt spalenia odpadów to kwota od 2,50 z do nawet 6,50 z za kilogram. Op ata z tytu u
oddania na sk adowisko wysoko toksycznych $u$li i popio ów to oko o 650 z
za ton#. Dla przeciwwagi koszt unieszkodliwienia odpadów w sterylizatorze
lub autoklawie to oko o 1,00 z /kg, a takie urz!dzenia s! nawet 10-krotnie
ta&sze21.
Okazuje si#, $e tradycyjne spalanie jest najdro$sz! z dost#pnych
opcji unieszkodliwiania odpadów, dodatkowo skrajnie nieprzyjazn! dla "rodowiska. Popularne technologie spalania przyczyniaj! si# do emisji do atmosfery toksycznych dioksyn i furanow. Dzi#ki wyeliminowaniu powszechnych praktyk mieszania odpadów komunalnych powstaj!cych na terenie
szpitali (makulatury, opakowa&, resztek $ywieniowych itp.) z odpadami zaka'nymi, !czna masa odpadów medycznych uleg a zmniejszeniu. W ostatnich latach zamkni#to wiele przestarza ych i niespe niaj!cych norm emisyjnych spalarni odpadów medycznych w Polsce. W roku 2003 eksploatowano
w Polsce 136 spalarni medycznych. W kolejnym roku zamkni#to kolejnych
25 spalarni, przy czym do u$ytku oddano tylko 6 nowoczesnych instalacji
termicznego przekszta cania odpadów22.
Alternatywne metody utylizacji odpadów medycznych to nowoczesne
i w pe ni bezpieczne procesy. Materia otrzymany w ich wyniku jest ja owy
i nie stanowi zagro$enia dla ludzi czy "rodowiska, poniewa$ nie zawiera $adnych bakterii, czy wirusów chorobotwórczych.
Ponadto obj#to"% produktu wyj"ciowego zmniejsza si# do oko o 20%.
Jednak w toku prac nad now! ustaw! w 2005 roku, na ostatnim posiedzeniu
Komisji Ochrony )rodowiska wprowadzono zapis, który zakaza unieszkodliwiania zaka'nych odpadów medycznych i weterynaryjnych w inny sposób,
ni$ poprzez spalanie w spalarniach odpadów. Nowe brzmienie tego artyku u
20
Tam$e, s. 71.
K. Skalmowski, Ewolucja gospodarki odpadami komunalnymi, „Przegl!d komunalny”
nr 3/2001. Gospodarka komunalna i Ochrona )rodowiska, s. 7.
22
Problem odpadów medycznych w Polsce, http://www.portfel.pl/pl/ekologia/art310Problem_odpadow_medycznych_w_Polsce.html 21.11.2009.
21
ZN nr 87
Seria: Administracja i Zarz!dzanie (14)2010
128
H. Wyr!bek
wypaczy o sens propozycji rz!dowej, która polega a jedynie na zapewnieniu,
by odpadów medycznych nie unieszkodliwia% wraz z innymi, lecz poddawa%
je oddzielnym procesom. Sytuacja ta budzi sprzeciw nie tylko natury ekonomicznej, przekre"laj!c mo$liwo"% wprowadzenia znacznej oszcz#dno"ci
w funkcjonowaniu s u$by zdrowia. Podaje ona w w!tpliwo"% prawid owo"%
funkcjonowania demokratycznych mechanizmów w pa&stwie, w tym zasady
spo ecznej gospodarki rynkowej oraz konstytucyjnej zasady pa&stwa, jako
dobra wspólnego obywateli.
W Polsce popularne s! 3 metody alternatywne - autoklawowanie,
czyli wyja awianie w urz!dzeniach ci"nieniowych przesycon! par! wodn!
oraz ich mielenie i suszenie; dezynfekcja termiczna polegaj!ca na wysokotemperaturowym (150°C-175°C) d ugim rozdrabnianiu odpadów, wraz
z poddawaniem ich dzia aniu pary wodnej i par chloru; sanitacja mikrofalowa czyli podgrzewanie mielonych odpadów przy u$yciu mikrofal23.
Podsumowanie
Odpady medyczne generowane s! przez o"rodki s u$by zdrowia, weterynaryjne, badawcze, laboratoria i zak ady farmakologiczne. Do grupy tej
zalicza si# równie$ rozproszone 'ród a pozosta o"ci z domowego leczenia
(dializy, podawanie insuliny itp.).
Rocznie powstaje w Polsce ok. 200 tys. ton tego typu odpadów,
z czego 75-80 proc. ma charakter komunalny b!d' komunalnopodobny. Pozosta e 20-25 proc. odpadów uznaje si# za wymagaj!ce specjalnego traktowania (odpady infekcyjne, patologiczne, specjalne).
Przed 2005 rokiem przepisy dotycz!ce utylizacji odpadów pozwala y
na zastosowanie w szpitalach autoklawów, jako ko&cowej metody termicznej
w unieszkodliwianiu odpadów. W tym okresie wiele szpitali zdecydowa o si#
na zakup urz!dze& do autoklawowania. By to niema y wydatek dla placówek, jednak dawa nadziej# na zmniejszenie kosztów utylizacji odpadów.
Zmiana przepisów w 2005 r. pokaza a, $e by y to nietrafione inwestycje.
Ustawodawca zdecydowa , $e jedyn! metod! ostatecznego unieszkodliwienia odpadu medycznego mo$e by% spalanie, czyli w ostatecznym rozrachunku szpitale, mimo poczynionych inwestycji, zosta y zmuszone do ponoszenia dodatkowych kosztów.
Pozwolenia na autoklawowanie pozosta y wa$ne chocia$ zmieni o si#
prawo i cz#"% odpadów nadal jest w nich unieszkodliwiana, tyle $e i tak
w ko&cu musz! trafi% do spalarni. Jedynym zyskiem jest kwalifikowanie ich
do innych grup odpadów, których utylizacja jest ta&sza.
W "wietle obowi!zuj!cych przepisów ustawy z dnia 27 kwietnia 2001
roku o odpadach (Dz.U. z 2006 r. nr 39, poz. 251), odpady powstaj!ce
w gabinetach lekarskich w wyniku diagnozowania, leczenia i profilaktyki wymagaj! stosowania procedur post#powania okre"lonych w przepisach oraz
w decyzjach administracyjnych. Odpady medyczne to odpady niebezpieczne, bowiem ze wzgl#du na sk ad chemiczny, biologiczny i inne w a"ciwo"ci
23
Tam$e.
Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010
ZN nr 87
Zarz dzanie gospodark odpadami medycznymi w Polsce
129
stanowi! zagro$enie dla zdrowia lub $ycia ludzi albo "rodowiska. W zwi!zku
z udzielaniem "wiadcze& zdrowotnych powstaj! odpady niebezpieczne zaka$one drobnoustrojami – zu$yte materia y opatrunkowe, strzykawki, ig y,
r#kawiczki gumowe, szpatu ki drewniane, wzierniki ginekologiczne, elementy
do USG, materia y laboratoryjne i medyczne, odpady z gabinetów zabiegowych, stomatologicznych i in. Z uwagi na to, $e stanowi! one zagro$enie infekcyjne dla otoczenia, wymagane jest izolowanie tych odpadów ju$ w miejscu ich powstawania, a nast#pnie unieszkodliwienie, tj. przekszta cenie
metodami termicznymi. Poza wymienionymi odpadami powstaj! cz#sto równie$ inne odpady, np. zu$yte odczynniki chemiczne, odpady srebrono"ne,
zu$yte baterie, uszkodzone termometry rt#ciowe i przepalone "wietlówki. To
s! równie$ odpady niebezpieczne i nale$y wobec nich stosowa% w a"ciwe
procedury post#powania.
Bibliografia
Bro&ska K., Odpady medyczne. Obowi%zkowe instrukcje i procedury post!powania. Segregowanie, zbieranie i przechowywanie, Forum, Warszawa 2008.
Ciuru" M.J, Zapobieganie zaka$eniom w gabinetach zabiegowych a jako"#
us ug medycznych, Wyd. ADI, (od' 1999.
Kanclerski K., Gospodarka odpadami zak adów udzielaj%cych "wiadcze&
zdrowotnych, Materia y dydaktyczne, Warszawa 2001.
Kanclerski K., Wybrane zasady ochrony pracowników przed zawodowymi
zagro$eniami biologicznymi, PZWL, Warszawa 2001.
Kowalska M., Praktyczna klasyfikacja odpadów powstaj%cych w placówkach
s u$by zdrowia, Ogólnopolskie Towarzystwo Zagospodarowania Odpadow 3R, Krakow 2002.
Rozporz%dzenie Ministra Zdrowia w sprawie szczegó owego sposobu post!powania z odpadami medycznymi (Dz.U. 2007 r. nr 162, poz. 1153).
Szczypta A., Zespó Kontroli a organizacja nadzoru nad utylizacj% odpadow
medycznych, Polskie Towarzystwo Zaka$e& Szpitalnych, Kraków
2002.
Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 39, póz. 251, ze zm.).
Ustawa z dnia 6 wrze"nia 2001 r. o chorobach zaka'nych i zaka$eniach
(Dz.U. 2001 nr 126 poz. 1384).
Wandrasz J.J., Sanitacja i termiczne unieszkodliwianie odpadów w obowi%zuj%cych przepisach, Wyd. Abrys, Pozna& 2004.
ZN nr 87
Seria: Administracja i Zarz!dzanie (14)2010
130
Seria: Administracja i Zarz dzanie (14)2010
H. Wyr!bek
ZN nr 87

Podobne dokumenty