Determinanty i uwarunkowania kształtowania kompetencji

Komentarze

Transkrypt

Determinanty i uwarunkowania kształtowania kompetencji
Dr inż. Agata Pradela
Wydział Organizacji i Zarządzania
Politechnika Śląska
Determinanty i uwarunkowania kształtowania kompetencji lingwistycznych i
kompetencji TIK kadr innowacyjnej i konkurencyjnej gospodarki z punktu
widzenie pracujących osób dorosłych w woj. śląskim1
1. Wprowadzenie
Dyskusje nad koniecznością wzmocnienia innowacyjności i konkurencyjności
gospodarek
są
ukierunkowane
na
tworzenie
mechanizmów
i
narzędzi
wspomagających rozwój przedsiębiorczości, walkę z bezrobociem, rozwój nowych
technologii, a przede wszystkim doskonalenie zawodowe, kształtowanie ścieżek
kariery oraz kształcenie ustawiczne pracowników2 .
Niniejsza publikacja stanowi fragment szeroko zakrojonych badań na temat
determinantów i uwarunkowań kształcenia ustawicznego osób dorosłych, szczególnie
pracujących na terenie woj. śląskiego oraz wpisuje się w wieloletni program badań
realizowanych przez Autorkę na Politechnice Śląskiej w zakresie racjonalizacji strategii
oświaty oraz modelowania i ewaluacji systemów kształcenia w formach poza
szkolnych.
Rozwój przedsiębiorczości jest uwarunkowany konkurencyjnością, wdrażaniem
innowacyjnych rozwiązań, rozwojem nowych technologii3. W badaniach istoty
innowacyjności i konkurencyjności problem kształcenia i doskonalenia kadr jest często
Badania zrealizowano w ramach badań własnych na potrzeby rozprawy habilitacyjnej oraz grantu
naukowo-badawczego w ramach Horyzont 2020 Marie Curie Individual Fellowship
2Laforet, S.: A framework of organisational innovation and outcomes in SMEs, International Journal of
Entrepreneurial Behaviour & Research, 2011,17, 4, s. 380-403; Skawińska E., Zalewski R.: Klastry
biznesowe w rozwoju konkurencyjności i innowacyjności regionów, Warszawa, PWE 2009; Janiszewski
A, Pyka J.: Model otwartej innowacji. w: J. Pyka (red.) Nowoczesność przemysłu i usług. Dynamika
zmian w polskim przemyśle i usługach. TNOiK, Katowice 2011.
3 Laforet, S.: A Framework…(op. cit.); Murat Ar, I., Baki, B.: Antecedents and performance impacts of
product versus process innovation. Empirical evidence from SMEs located in Turkish science and
technology parks, European Journal of Innovation Management, 2014,14,2, pp. 172-206; Crescenzi,
R.: Innovation and Regional Growth in the Enlarged Europe: The Role of Local Innovative Capabilities
Peripherality and Education, Growth and Change, 2014, 36,4, pp. 471–507.
1
pomijany. Pracownicy o odpowiednich kwalifikacjach, umiejętnościach, postawach,
zachowaniach, pracujący w odpowiednio dobranych zespołach mogą stymulować
innowacyjność i konkurencyjność bądź utrudniać kreowanie innowacyjności i
konkurencyjności. Struktura kadr i ich kompetencje są jednym z elementów,
wpływającym na sytuację ekonomiczną przedsiębiorstwa. Szczególnego znaczenia
nabiera kształcenie w zakresie kompetencji uniwersalnych, ponadczasowych:
lingwistycznych oraz w zakresie stosowania technologii informacyjnych. Rynek pracy
zgłasza zapotrzebowanie na takich pracowników, system oświaty kształci zgodnie z
potrzebami edukacyjnymi młodzieży (obecne trendy kształcenia ogólnego są
dominujące) i nie reaguje w wystarczającym stopniu na potrzeby rynku pracy.
2. Rola samorządów lokalnych w edukacji na poziomie kształcenia
kompetencji lingwistycznych i TIK
Dyskusja nad wskaźnikami pomiaru efektywności wybranych jednostek systemu
oświaty nasuwa pytania o cele systemu oświaty. Cele edukacji na poziomie jednostek
samorządowych są sformułowane analogicznie do celów Strategii Edukacji na
szczeblu krajowym, i choć różnie sformułowane są związane z podnoszeniem jakości
i efektywności edukacji. W każdej strategii edukacji cel główny jest rozpisany na cele
szczegółowe. Doświadczenia praktyczne autorki wskazują, iż są one na tyle ogólne na
ile pozwala na to Rada jednostki samorządowej, która przyjmuje uchwałę. Przełożenie
celów edukacyjnych na szczegółowe działania i zdefiniowanie wskaźników pomiaru
jest w praktyce trudne i wywołuje duży opór społeczny.
Wprowadzona w Polsce reforma systemu oświaty została oparta na decentralizacji.
Jednostkom
samorządu
terytorialnego
(JST)
przekazano
realizację
zadań
oświatowych oraz współfinansowanie oświaty. Na skutek przekazania kompetencji
organów centralnej administracji rządowej jednostkom samorządu terytorialnego
poszerzył się ich zakres obowiązków, a przede wszystkim zwiększyła się ich
odpowiedzialność za stan oświaty na własnym terenie. W wyniku powyższych zmian
samorządy stanęły wobec nowych zadań – bezpośredniego zarządzania placówkami
oświatowymi (m.in. finansowania oświaty, sprawowania nadzoru organizacyjnego,
podejmowania decyzji nt. planowania sieci szkół, decydowania, w jakich zawodach i
profilach będą kształcić szkoły na ich terenie). Samorządy terytorialne wszystkich
szczebli zostały zobligowane do kształtowania polityki edukacyjnej, uwzględniającej
miejscowe uwarunkowania i lokalne potrzeby edukacyjne mieszkańców. Nie ma
możliwości skutecznego zarządzania oświatą na żadnym poziomie – ogólnokrajowym,
jednostki samorządowej czy szkoły – bez współpracy z podmiotami otoczenia. Jest to
oczywiste dla wszystkich uczestników systemu oświaty lecz trudne do wdrożenia.
Tym samym samorządy lokalne stały się odpowiedzialne za tworzenie systemów
edukacji adekwatnych do potrzeb przedsiębiorców. Potrzeby rynku pracy są
dynamiczne i nie zawsze możliwe do spełnienia przez system edukacji. System
oświaty aby sprostać wymaganiom rynku musi koncentrować swoje działania na
podniesieniu jakości edukacji i procesów z nią powiązanych m. in procesów doradztwa
zawodowego.
3. Istota edukacji w innowacyjnej i konkurencyjnej gospodarce
Doświadczenia krajów wysoko rozwiniętych dowodzą, że konkurencyjność gospodarki
w coraz większym stopniu zależy od poziomu wiedzy społeczeństwa oraz stopnia jej
wykorzystywania w procesach gospodarczych. W nowoczesnej gospodarce opartej
na wiedzy podstawę rozwoju gospodarczego stanowią kreatywność, innowacyjność
oraz umiejętności związane z wykorzystywaniem najnowszych osiągnięć nauki,
techniki w tym działania podejmowane na rzecz tworzenia nowych, bądź doskonalenia
już wprowadzonych, rozwiązań.
Gospodarka oparta na wiedzy jest rozumiana jako gospodarka „w której działa wiele
przedsiębiorstw, które o wiedzę opierają swoją przewagę konkurencyjną” i w której
działają mechanizmy prowadzące do wykorzystania wiedzy dla zwiększenia tej
konkurencyjności4. Wśród najważniejszych jej cech wymieniane są: globalizacja i
poruszanie się w międzynarodowym środowisku pracy, a co z tym związane to
wysokie kompetencje językowe i stosowanie technik informatycznych5. Zasoby nauki,
techniki i wiedzy są ze sobą powiązane i stymulują rozwój społeczno-ekonomiczny
oraz wzrost gospodarczy6 (Rys.1).
Bylicki A., Uwagi dotyczące realizacji w Polsce budowy programu gospodarki opartej na wiedzy. [w]
[red.] Kukliński A. Gospodarka oparta na wiedzy. Wyd. Perspektywy Banku Światowego, Warszawa
2013, s.123.
5 Kukliński A, [red.]: Gospodarka oparta na wiedzy-wyzwanie dla Polski XXI wieku. KBN, Warszawa
2001; Grodnicki J.: Edukacja czynnikiem rozwoju gospodarczego. Wyd. A. Marszałek, Toruń 2011.
6 Kryk B., Rachunek sozoekonomiczny działalności gospodarczej na przykładzie energetyki zawodowej
regionu szczecińskiego. Wyd. Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2013, str. 21-22.
4
Rys.1. Sieć czynników wzrostu gospodarczego i rozwoju ekonomicznego.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Kryk B.: Rachunek sozoekonomiczny działalności
gospodarczej na przykładzie energetyki zawodowej regionu szczecińskiego. Wyd. Uniwersytetu
Szczecińskiego, Szczecin 2003, str. 22.
W gospodarce opartej na wiedzy dotychczasowe konkurowanie państw i regionów
poprzez zasoby materialne zastępowane jest konkurowaniem poprzez zasoby
niematerialne7. Rozwój gospodarki warunkują powiązane ze sobą czynniki, takie jak:
 zasoby ludzkie w postaci wysoko wykwalifikowanych pracowników posiadających
rzetelne wykształcenie przygotowanych zarówno w zakresie stosowania technologii
informatycznych jak i znajomości języków obcych. Mobilnych oraz posiadający
motywację do twórczego i efektywnego działania na rzecz nowoczesnej gospodarki;
 uczelnie wyższe oraz instytucje naukowo-badawcze a także edukacja niższego
szczebla, przyczyniająca się do tworzenia klimatu sprzyjającego postępowi
technicznemu, innowacyjności oraz efektywnemu wykorzystaniu wiedzy naukowobadawczej;
Żukrowska K., Znaczenie zmian terms of trade dla rozwoju gospodarki światowej [w] K. Żukrowska
[red.]: Nauki ekonomiczno-społeczne i rozwój. Wyd. Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2008,
s.15-20
7
 infrastruktura obejmująca technologie informatyczne i komunikacyjne w tym
prowadzona w tym zakresie edukacja społeczeństwa i podmiotów gospodarczych;
 rozwinięty i sprawnie działający system instytucji finansowych i kredytujących
wspierający przedsięwzięcia gospodarcze i naukowe, ale także umożliwiający
likwidację barier kapitałowych dla podmiotów angażujących się w budowę
gospodarki opartej na wiedzy.
Wymienione czynniki oddziaływają na siebie wzajemnie i w zależności od stopnia ich
rozwoju przyczyniają się w mniejszym lub większym stopniu do sukcesów w rozwijaniu
nowoczesnej
gospodarki.
„W
warunkach
wysokiej
zmienności
otoczenia
ekonomicznego, społecznego i politycznego o przewadze konkurencyjnej organizacji
decyduje ilość, jakość i adekwatność (w stosunku do misji i celów) zasobów, którymi
dysponuje. Dlatego w praktyce zarządzania szczególną uwagę należy zwrócić na
pozyskiwanie, wymianę i rozwój zasobów”8.
Rozwój gospodarki opartej na wiedzy pociąga za sobą wzrost znaczenia kapitału
ludzkiego i wszelkich działań ukierunkowanych na podnoszenie jego poziomu w tym
nabywanie i doskonalenie umiejętności jako czynników mających ekonomiczne
znaczenie dla organizacji. Zdaniem Koźmińskiego9 przetrwanie i wszechstronny
rozwój organizacji gospodarczych zapewnia „kompleksowa obsługa” oparta o: dobra
materialne powiązane z usługami i wartościami, informacje dostarczające wiedzy
umożliwiającej ich prawidłową interpretację, usługi związane z zarządzaniem wiedzą
i wyszkoleniem ludzi a niekiedy także sprzęt informatyczny. „Pod wpływem presji
otoczenia w warunkach gospodarki rynkowej, w przedsiębiorstwach zmienia się
standard wymagań w zakresie podstawowych elementów konstruujących organizację
i jej system zarządzania.
Obecnie już nie tylko rozmiary przedsiębiorstwa i jego zasoby finansowe decydują o
rentowności, lecz wiedza, kompetencje organizacyjne, szybkość reakcji na
występujące zmiany w otoczeniu i dobrze skalkulowane decyzje”10. „Zmiany
systemowe, rozwój mechanizmów rynkowych, ustawiczne turbulencje w otoczeniu,
wzrost konkurencyjności oraz konieczność analizowania kosztów funkcjonowania
Koźmiński A., Jemielniak D.: Zarządzanie od podstaw. Wyd. Akademicki i Profesjonalne, Warszawa
2008, s. 119
9 Ibidem, s.114
10 Stachowicz J., Machulik J.: Kultura organizacyjna przedsiębiorstw przemysłowych. Wyd. Zumacher,
Kielce 2011, s.12
8
wymuszają zasadnicze zmiany metod zarządzania sektorem publicznym oraz
organizacjami w nim działającymi”11.
Przykładem takich zmian mogą być rozwiązania ukierunkowane na poprawę
komunikacji i współpracę podmiotów systemu oświaty oraz rynku pracy oparte o
model zintegrowanej strategii zarządzania oświatą na poziomie ponadszkolnym ze
szczególnym uwzględnieniem potrzeb rynku pracy12. Model strategii zintegrowanej
nawiązuje do zasad „myślenia sieciowego” nazywanego przez niektórych autorów
metodyką13 adresowaną do zarządzających14.
4. Edukacja na potrzeby rynku pracy w innowacyjnej gospodarce
Niestabilna sytuacja gospodarcza w Europie skłania do wnikliwej analizy problematyki
kształcenia kadr i zarządzania wiedzą w tym obszarze. Niż demograficzny w Polsce
stał się problemem nie tylko ekonomicznym ale i społecznym. Malejąca liczba dzieci i
młodzieży spowodowała konieczność likwidacji niektórych szkół, co wywołało falę
protestów ze strony zarówno nauczycieli, środowiska oświaty jak i uczniów.
Środowisko oświatowe dąży w naturalny sposób do utrzymania swoich miejsc pracy.
Z drugiej strony subwencja oświatowa jest niewystarczająca i samorządy lokalne są
zamuszone do dofinansowania oświaty. W sytuacji zmniejszającej się liczby dzieci w
szkołach racjonalne zarządzanie budżetem oznacza konieczność wprowadzenia
zmian w sieci szkół (likwidacji jednostek, łączenia ich w zespoły). Na tym tle rysuje się
problem skutecznego kształcenia kadr dla rynku pracy i jednocześnie dla gospodarki,
obejmujący wszystkie etapy kształcenia.
Wronka- Frączkiewicz A.: Identyfikacja wyłaniających się kierunków badań w obszarze zarządzania
publicznego. [w] Przegląd Organizacji nr 9/2010, s.27
12 Pradela A. : Zrządzanie oświatą dostosowane do potrzeb rynku pracy., Wyd. Pracowni komputerowej
Jacka Skalmierskiego, Gliwice 2009, s.84-108.
13
Probst G.J.B., Gomez P.: Vernetztes Denken. Unternehmen ganzheitlichen fuhren,. Gabler Verlag,
Wiesbaden 1989, s.5; Urlich H., Probst G.J.B.: Anleitung zum ganzhleitlichen Denken und Handeln.
Ein Brevier Fur Fuhrungskrafte, Verlag Paul Haupt. Bern –Stuttgart 1990, s. 27 i nast.; Gomez P.,
Probst G.J.B.: Die Praxis des ganzheitlichen Problemlosens. Verlag Paul Haupt, Bern-Stuttgart-Wien
1995, s.40 i nast. podano za Piekarczyk A., Zimniewicz K.: Myślenie sieciowe. Polskie Wydawnictwa
Ekonomiczne, Warszawa 2010, s. 46.
14Urlich H., Probst G.J.B.: Anleitung zum ganzhleitlichen Denken und Handeln. Ein Brevier Fur
Fuhrungskrafte, Verlag Paul Haupt. Bern –Stuttgart 1990, s.27.
11
Dynamika zmian we współczesnym świecie jest tak duża, że uczenie się zarówno w
aspekcie formalnym jak i nieformalnym nie jest już kwestią chęci ale koniecznością by
nie zostać wykluczonym z rynku pracy, w konsekwencji z gospodarki i społeczeństwa.
Otrzymanie i zachowanie pracy wymaga posiadania coraz wyższych kwalifikacji.
Następstwem
rozwoju
cywilizacyjnego,
gospodarczego,
globalizacji,
rozwoju
gospodarki opartej na wiedzy oraz upowszechniania technologii informatycznych jest
zwiększenie wymagań kwalifikacyjnych od pracowników. Reynolds15 postrzega
zdobywanie wiedzy jako „medium wzrostu” nakłaniające
pracowników do
podejmowania różnych dodatkowych pozytywnych działań. Zdaniem Slomana16
podstawą dobrowolnego uczenia się są cechy jednostek aktywnie zdobywających
wiedzę
i
umiejętności
służące
celom
organizacji.
Bezrobocie,
zagrożenie
wykluczeniem społecznym dotyka ludzi słabo wykształconych pozostających bez
wsparcia systemu edukacji w zakresie podnoszenia kwalifikacji bądź ich zmiany17.
Warunkiem koniecznym rozwoju gospodarki, postępu technicznego, gospodarczego
oraz społecznego są ludzie wyposażeni w zasoby i kompetencje dobrze wykształceni
o umiejętnościach twórczych i organizacyjnych, którym należy zapewnić dostęp do
szeroko rozumianej edukacji. Poprzez zasoby i kompetencje rozumie się18 zarówno
wiedzę, umiejętności jak i uzdolnienia, style działania, osobowość, wyznawane
zasady, zainteresowania i inne cechy, które używane i rozwijane w procesie pracy
warunkują osiągnięcie rezultatów zgodnych ze strategicznymi zamierzeniami
przedsiębiorstwa. Wobec znaczenia zarządzania informacją, która odpowiednio
przetworzona przyczynia się do rozwoju wiedzy, wzrasta także znaczenie roli szkoły
przygotowującej absolwentów do samokształcenia i uczestniczenia w procesie
edukacji przez całe życie.
Reynolds J.: Helping People Learn. Chartered Institute of Personnel and Development. London 2004
M.: Training in the Age of Learning. Chartered Institute of Personnel and Development,
London 2003.
17Flajszok I., Kuźnik K.: Znaczenie działań profilaktycznych realizowanych przez placówki oświatowe w
przeciwdziałaniu wykluczeniu społecznemu. [w] Nowak K. (red.) Górnicy wykluczeni ale nie
zapomniani. Program pozytywny, GIG, Katowice 2010, str. 95-107
18Kopczewski M., Szwarc E.: Komputerowe wspomaganie zarządzania kompetencjami jako metoda
zarządzania zasobami ludzkimi. [w] Knosala R. [red.] komputerowo zintegrowane zarządzanie t. II,
Oficyna Wyd. Towarzystwa Zarządzania Produkcją, Opole 2009, s.18-19
15
16Sloman
5. Determinanty
i
uwarunkowania
kształtowania
kompetencji
lingwistycznych i kompetencji TIK kadr innowacyjnej i konkurencyjnej
gospodarki – wyniki badań
Przedstawione w dalszej części publikacji wyniki badań stanowią fragment badań nad
kształceniem ustawicznym osób dorosłych. Do analizy wyselekcjonowano ankiety
respondentów dla których kształcenie kompetencji lingwistycznych lub/i TIK jest
priorytetowe. Z punktu widzenia potrzeb gospodarki, rynku pracy i wymagań
pracodawców są to kompetencje uniwersalne, ponadczasowe i potrzebne osobom z
każdym wykształceniem i na każdym stanowisku pracy. Badaniami objęto
reprezentatywną grupę 1043 osób pracujących – zatrudnionych na umowę o pracę,
umowy cywilno-prawne, samozatrudnione. Spośród tych osób wyselekcjonowano
grupę 843 osób z terenu woj. śląskiego, dla których kształcenie w zakresie języków
obcych oraz TIK było priorytetem. Analiz dokonano wg różnych grup wiekowych, płci,
wykształcenia, posiadania bądź nie statusu osoby niepełnosprawnej i miejsca
zamieszkania.
Celem badań było określenie potrzeb w zakresie kształcenia ustawicznego w obszarze
kształtowania kompetencji lingwistycznych i TIK oraz uwarunkowań kształtowania
ścieżek kariery edukacyjnej ww. osób.
Badania zrealizowano w okresie luty 2015 – sierpień 2015. Zastosowaną metodą była
ankieta rozdawana. Instrumentami pomiarowymi był odpowiednio skonstruowany,
standaryzowany kwestionariusz ankiety.
Wyniki badań
Struktura
wieku,
płci
wykształcenia,
posiadania
bądź
nie
statusu
osoby
niepełnosprawnej i miejsca zamieszkania została przedstawiona w Tab. 1.
Tabela 1. Struktura wieku, płci wykształcenia, posiadania bądź nie statusu
osoby niepełnosprawnej i miejsca zamieszkania
wiek
do 24 lat
25-29 lat
30-34 lat
35-39 lat
N
K
25
62
112
88
%
67,57%
60,19%
69,14%
51,76%
N
12
41
50
82
M
%
32,43%
39,81%
30,86%
48,24%
N
Razem
37
103
162
170
%
4,39%
12,22%
19,22%
20,17%
40-44 lat
45-49 lat
50-54 lat
pow. 55 lat
razem
podstawowe
gimnazjalne
średnie
ogólnokształcące
średnie zawodowe
wykształcenie
wyższe
licencjackie/inżynierskie
wyższe magisterskie
wyższe - doktorat, dr
hab., profesor
razem
osoba
niepełnosprawna
do 5 tys
5 tys - 20 tys
miejsce
20 tys - 100 tys
zamieszkania
pow. 100 tys
razem
58
57
65
38
505
2
5
57,43%
52,78%
60,75%
69,09%
59,91%
33,33%
41,67%
43
51
42
17
338
4
7
42,57%
47,22%
39,25%
30,91%
40,09%
66,67%
58,33%
101 11,98%
108 12,81%
107 12,69%
55
6,52%
843 100,00%
6
0,71%
12
1,42%
113
90
56,78%
52,02%
86
83
43,22%
47,98%
199
173
101
187
7
505
47
45
63
241
156
505
64,33%
66,08%
53,85%
59,91%
52,81%
62,50%
51,64%
62,92%
58,65%
59,91%
56
96
6
338
42
27
59
142
110
338
35,67%
33,92%
46,15%
40,09%
47,19%
37,50%
48,36%
37,08%
41,35%
40,09%
157
283
18,62%
33,57%
23,61%
20,52%
13
1,54%
843 100,00%
89 10,56%
72
8,54%
122 14,47%
383 45,43%
266 31,55%
843 100,00%
Respondentów, dla których edukacja językowa i kształcenie kompetencji TIK jest
priorytetem pytaliśmy o szczegółowe potrzeby szkoleniowe w ww. zakresie. Wartości
wyrażone w procentach nie sumują się do 100%, gdyż dla części ankietowanych tylko
język lub tylko kompetencje TIK mogły być priorytetem, poza tym ankietowani mogli
wybrać kilka szkoleń w zakresie TIK.
Respondenci pytani o potrzeby w zakresie kształcenia języków obcych wskazali
następujące preferencje:

Języka angielskiego chciałoby się uczyć 643 respondentów, 76,27%

Języka francuskiego chciałoby się uczyć 30 respondentów, 3,55%

Języka niemieckiego chciałoby się uczyć 71 respondentów, 8,42%
Respondenci pytani o potrzeby w zakresie kształtowania kompetencji TIK wskazali:


W szkoleniu ECDL BASE chciałoby wziąć udział 468 respondentów, 55,6%
W szkoleniu ECDL Standard chciałoby wziąć udział 34 respondentów (4%) –
brano pod uwagę średnio 3 moduły na osobę





W szkoleniu ECDL ADVANCED chciałoby wziąć udział 366 respondentów
(43,4%) – brano pod uwagę średnio 3 moduły na osobę
W szkoleniu z zakresu projektowania komputerowego z wykorzystaniem
systemu AUTOCAD chciałoby wziąć udział 94 respondentów (11,1%)
W szkoleniu z grafiki komputerowej z wykorzystaniem PHOTOSHOP chciałoby
wziąć udział 85 respondentów (10,1%)
W szkoleniu z zakresu tworzenia stron WWW chciałoby wziąć udział 43
respondentów (5,1%)
W szkoleniu z zakresu tworzenia aplikacji internetowych 68 respondentów
(8,1%)
Do najważniejszych determinantów i uwarunkowań kształtowania kompetencji
lingwistycznych i kompetencji TIK kadr innowacyjnej i konkurencyjnej gospodarki
należą bariery związane z brakiem możliwości, czy trudnościami związanymi z
podjęciem kształcenia.
Pracodawcy z jednej strony oczekują wysoko wykwalifikowanych pracowników,
legitymujących się dokumentami i certyfikatami potwierdzającymi ich kwalifikacje i
kompetencje, z drugiej zaś strony – szczególnie mikro i małe przedsiębiorstwa – nie
dofinansowują szkoleń dla swoich pracowników.
Dobrym mechanizmem wspierania kształcenia ustawicznego jest powołany w 2014r
Krajowy Fundusz Szkoleniowy oraz środki EFS.
Respondenci wskazali następujące bariery związane z brakiem możliwości
kształtowania kompetencji lingwistycznych i kompetencji TIK:
 Bariery finansowe, w szczególności: brak dofinansowań ze strony pracodawcy;
brak własnych środków, brak bezpłatnych szkoleń, brak zainteresowania
rozwojem zawodowym pracowników.
 Psychologiczno-poznawcze
 Bariery stereotypu płci
 Bariery organizacyjne
Tabela 2. Bariery finansowe utrudniające dostęp do wiedzy i wyrównywania luk
kompetencyjnych w zakresie kompetencji lingwistycznych oraz TIK wśród
pracujących osób z terenu województwa śląskiego wg płci (N = 843, K = 505, M
= 338)
K
N
pracodawca nie dofinansowuje szkoleń
pracowników
bariera
finansowa
nie stać mnie na opłacenie kursów, nie
mam wolnych środków na opłacenie
kształcenia
pracodawca wysłałby mnie szkolenie
bezpłatne
pracodawca nie jest zainteresowany
dofinansowaniem mojego rozwoju
zawodowego
razem
M
%
N
R
%
N
%
76 15,05%
61 18,05%
137
16,25%
253 50,10%
167 49,41%
420
49,82%
92 18,22%
3
0,59%
424 83,96%
24
7,10%
116
13,76%
5
1,48%
8
0,95%
257 76,04%
681
80,78%
84% kobiet i 76% mężczyzn (łącznie ponad 80%) respondentów wskazuje bariery
finansowe (Tabela 2). Blisko połowa badanych nie ma wolnych środków własnych na
pokrycie szkoleń, brakuje także dofinansowań, a pracodawcy, szczególnie z MSP nie
mają środków na dofinansowanie szkoleń pracowników. Szansą na poprawę
wskaźników w zakresie kształcenia ustawicznego są środki UE na lata 2014-2020.
Również dla osób niepełnosprawnych – dla 90% respondentów – brak środków jest
główną przeszkodą w podejmowaniu nauki w formach poza szkolnych, w ramach
kształcenia ustawicznego.
Tabela 3. Bariery finansowe utrudniające dostęp do wiedzy i wyrównywania luk
kompetencyjnych w zakresie kompetencji lingwistycznych oraz TIK wśród
pracujących osób z terenu województwa śląskiego – osoby niepełnosprawne (N
= 89, K = 47, M = 42)
bariera
finansowa
pracodawca nie dofinansowuje szkoleń
pracowników
nie stać mnie na opłacenie kursów, nie mam
wolnych środków na opłacenie kształcenia
pracodawca wysłałby mnie szkolenie bezpłatne
pracodawca nie jest zainteresowany
dofinansowaniem mojego rozwoju zawodowego
Razem
N
ON
%
23
25,84%
46
51,69%
11
12,36%
80
89,89%
0
0,00%
Drugą istotną grupą barier są bariery psychologiczno-poznawcze. Przede wszystkim
obawa przed udziałem w szkoleniu wraz z młodzieżą – występowała w każdym
badanym przedziale wiekowym, nasilała się wraz z wiekiem. W przypadku osób w
wieku 45+ średnio 87%, a w poszczególnych grupach wiekowych: w grupie 45+ ponad
71%, w grupie 50+ ponad 92% i w grupie 55+ ponad 98% badanych wskazywało, że
jest to poważna przyczyna ograniczająca udział w szkoleniach. Osoby, które
podejmowały kiedyś próby szkoleń wskazywały, że nie nadążały za młodszymi
kursantami. W zakresie tej bariery nie ma różnic płciowych, jednak osoby z
niepełnosprawnościami odczuwają ją zdecydowanie mocniej (pogłębione badania w
tym zakresie obejmują moje wcześniejsze badania19) – ponad 90% osób
niepełnosprawnych wskazywało takie bariery.
19
Pradela A., Żabińska I.: Uwarunkowania zatrudnienia osób niepełnosprawnych w województwie
śląskim. Monografia. Wyd. Pracowni Komputerowej Jacka Skalmierskiego, Gliwice 2015.
Tabela 4. Bariery psychologiczno-poznawcze utrudniające dostęp do wiedzy i
wyrównywania luk kompetencyjnych w zakresie kompetencji lingwistycznych
oraz TIK wśród pracujących osób z terenu województwa śląskiego (ankietowani
ogółem: N=843, K = 505, M = 338; osoby niepełnosprawne: N = 89, K = 47, M =
42). Respondenci mogli zaznaczyć więcej niż jedną odpowiedź, stąd łączna
suma odpowiedzi jest wyższa niż 100%.
K
obawiam się nauki w grupach z
młodzieżą
obawiam się, że w grupie będą
dużo lepsi ode mnie
bariery
obawiam się, że nie będą
psychologiczno
nadążać za grupą
- poznawcze
jestem osobą
niepełnosprawną, obawiam, się
że organizacja kursu tego nie
uwzględni
N
M
%
N
R
%
N
%
464
91,88%
321
94,97%
785 93,12%
123
24,36%
89
26,33%
212 25,15%
317
62,77%
78
23,08%
395 46,86%
21
44,68%
17
40,48%
38 42,70%
Tabela 5. Bariery psychologiczno-poznawcze utrudniające dostęp do wiedzy i
wyrównywania luk kompetencyjnych w zakresie kompetencji lingwistycznych
oraz TIK wśród pracujących osób z terenu województwa śląskiego wg wieku
(N=843, K = 505,
M = 338). Respondenci mogli zaznaczyć więcej niż jedną
odpowiedź, stąd łączna suma odpowiedzi jest wyższa niż 100%.
obawiam się nauki
w grupach z
młodzieżą
obawiam się, że w
grupie będą dużo
lepsi ode mnie
obawiam się, że nie
będą nadążać za
grupą
jestem osobą
niepełnosprawną,
obawiam, się że
organizacja kursu
tego nie uwzględni
do 24 lat 25-29 lat 30-34 lat 35-39 lat 40-44 lat 45-49 lat 50-54 lat
pow. 55
lat
0,00%
22,33%
44,4%
58,24%
61,29%
71,02%
92,21%
98,18%
5,41%
6,80%
13,0%
10,00%
31,68%
33,33%
42,06%
94,55%
10,81%
13,59%
20,4%
20,00%
36,63%
35,19%
49,53%
95,09%
1,12%
5,62%
13,5%
3,37%
1,12%
3,37%
6,74%
7,87%
Również z wiekiem rośnie obawa o swoje możliwości i zdolności nauki: obawa, ze
osoba nie nadąży za grupą oraz, że inni będą „lepsi” i szybciej będą się uczyć.
Kolejna grupa barier dotyczy stereotypu płci oraz kwestii organizacji zajęć, szczególnie
dojazdu oraz harmonogramu szkoleń. W Tabeli 6 przedstawiono wyniki badań
dotyczące obydwu grup barier.
Tabela 6. Bariery stereotypu płci oraz bariery organizacyjne utrudniające dostęp
do wiedzy i wyrównywania luk kompetencyjnych w zakresie kompetencji
lingwistycznych oraz TIK wśród pracujących osób z terenu województwa
śląskiego wg płci (N=843, K = 505, M = 338).
bariera
stereotypu płci
obawiam się, że nie pogodzę
obowiązków domowych i nauki
obawiam się,
mąż/żona/partner(ka) nie
zaakceptuje, że chcę się uczyć
obawiam się, że nie pogodzę
pracy
i nauki – daleki/niedogodny
bariery
dojazd
związane z
organizacją
obawiam się, że nie pogodzę
kursów
pracy i nauki - godziny szkoleń
kolidujące z godzinami pracy
75,21%
1,02%
38,12%
63,21%
43,98%
53,60%
36,01%
11,05%
23,53%
48,01%
32,76%
40,39%
Kobiety obawiają się, iż dużą przeszkodą w podjęciu kształcenia będzie trudność
pogodzenia obowiązków domowych i nauki. Ponad 75% kobiet widzi problem w tym
aspekcie i ma obawy związane z podjęciem dodatkowych zadań, jakim jest szkolenie.
Pogodzenie obowiązków służbowych, domowych oraz dodatkowych obowiązków
wynikających z zamiaru podjęcia edukacji jest ciągle wyzwaniem dla kobiet,
zwłaszcza, że w patriarchalnym społeczeństwie mężczyźni wciąż nie angażują się w
zajmowaniem się domem i dziećmi – tak aby w partnerskim układzie obie strony mogły
realizować swoje cele. Ten problem dotyczy także samotnie wychowujących matek.
W obszarze barier organizacyjnych respondenci wskazali dwie główne bariery:
daleki/niedogodny dojazd oraz harmonogram szkoleń kolidujący z godzinami pracy.
W pytaniach otwartych badani wskazali, iż ważne jest aby do miejsca szkoleń łatwo
można było dojechać transportem publicznym oraz, żeby w pobliżu znajdował się
parking. W kwestii harmonogramu respondenci, którzy wcześniej podejmowali naukę
zwracali uwagę na sztywny harmonogram szkoleń, małą liczbę grup na danym
poziomie i trudności z przeniesieniem do innej grupy na inny termin lub miejsce.
Bariery organizacyjne są jednaj najmniej istotne dla osób, które zamierzają podjąć lub
podejmują kształcenie ustawiczne w zakresie języków obcych i TIK.
Podsumowanie
W niniejszej publikacji przedstawiono najważniejsze determinanty i uwarunkowania w
zakresie kształtowania kompetencji lingwistycznych i kompetencji TIK kadr
innowacyjnej i konkurencyjnej gospodarki z punktu widzenie pracujących osób
dorosłych w woj. śląskim. Jest to fragment badań dotyczących kształcenia
ustawicznego dorosłych realizowanych na potrzeby rozprawy habilitacyjnej autorki
oraz grantu Marie Curie Individual Fellowship.
Autorka jest przekonana, iż wyniki badań mają istotny wymiar praktyczny. Mogą służyć
kształtowaniu strategii edukacji i racjonalizacji sieci szkół i placówek w JST oraz
efektywnie planować i organizować kształcenie ustawiczne w formach pozaszkolnych
osób dorosłych. Raport z badań może stanowić także źródło informacji dla
przedsiębiorców, powiatowych urzędów pracy czy instytucji odpowiedzialnych za
kreowanie polityki edukacyjnej przy wsparciu środków Unii Europejskiej.
Literatura
Bylicki A., Uwagi dotyczące realizacji w Polsce budowy programu gospodarki opartej na
wiedzy. [w] [red.] Kukliński A. Gospodarka oparta na wiedzy. Wyd. Perspektywy Banku
Światowego, Warszawa 2013, s.123.
Crescenzi, R.: Innovation and Regional Growth in the Enlarged Europe: The Role of Local
Innovative Capabilities Peripherality and Education, Growth and Change, 2014, 36,4, pp. 471–
507.
Flajszok I., Kuźnik K.: Znaczenie działań profilaktycznych realizowanych przez placówki
oświatowe w przeciwdziałaniu wykluczeniu społecznemu. [w] Nowak K. (red.) Górnicy
wykluczeni ale nie zapomniani. Program pozytywny, GIG, Katowice 2010, str. 95-107
Gomez P., Probst G.J.B.: Die Praxis des ganzheitlichen Problemlosens. Verlag Paul Haupt,
Bern-Stuttgart-Wien 1995, s.40 i nast. podano za Piekarczyk A., Zimniewicz K.: Myślenie
sieciowe. Polskie Wydawnictwa Ekonomiczne, Warszawa 2010, s. 46.
Janiszewski A, Pyka J.: Model otwartej innowacji. w: J. Pyka (red.) Nowoczesność przemysłu
i usług. Dynamika zmian w polskim przemyśle i usługach. TNOiK, Katowice 2011
Kopczewski M., Szwarc E.: Komputerowe wspomaganie zarządzania kompetencjami jako
metoda zarządzania zasobami ludzkimi. [w] Knosala R. [red.] komputerowo zintegrowane
zarządzanie t. II, Oficyna Wyd. Towarzystwa Zarządzania Produkcją, Opole 2009, s.18-19
Koźmiński A., Jemielniak D.: Zarządzanie od podstaw. Wyd. Akademicki i Profesjonalne,
Warszawa 2008, s. 119
Kryk B., Rachunek sozoekonomiczny działalności gospodarczej na przykładzie energetyki
zawodowej regionu szczecińskiego. Wyd. Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2013, str.
21-22.
Kukliński A, [red.]: Gospodarka oparta na wiedzy-wyzwanie dla Polski XXI wieku. KBN,
Warszawa 2001; Grodnicki J.: Edukacja czynnikiem rozwoju gospodarczego. Wyd. A.
Marszałek, Toruń 2011.
Laforet, S.: A framework of organisational innovation and outcomes in SMEs, International
Journal of Entrepreneurial Behaviour & Research, 2011,17, 4, s. 380-403
Murat Ar, I., Baki, B.: Antecedents and performance impacts of product versus process
innovation. Empirical evidence from SMEs located in Turkish science and technology parks,
European Journal of Innovation Management, 2014,14,2, pp. 172-206;
Pradela A. : Zrządzanie oświatą dostosowane do potrzeb rynku pracy., Wyd. Pracowni
komputerowej Jacka Skalmierskiego, Gliwice 2009, s.84-108.
Pradela A., Żabińska I.: Uwarunkowania zatrudnienia osób niepełnosprawnych w
województwie śląskim. Monografia. Wyd. Pracowni Komputerowej Jacka Skalmierskiego,
Gliwice 2015.
Probst G.J.B., Gomez P.: Vernetztes Denken. Unternehmen ganzheitlichen fuhren,. Gabler
Verlag, Wiesbaden 1989, s.5;
Reynolds J.: Helping People Learn. Chartered Institute of Personnel and Development.
London 2004
Skawińska E., Zalewski R.: Klastry biznesowe w rozwoju konkurencyjności i innowacyjności
regionów, Warszawa, PWE 2009
Sloman M.: Training in the Age of Learning. Chartered Institute of Personnel and
Development, London 2003.
Stachowicz J., Machulik J.: Kultura organizacyjna przedsiębiorstw przemysłowych. Wyd.
Zumacher, Kielce 2011, s.12
Urlich H., Probst G.J.B.: Anleitung zum ganzhleitlichen Denken und Handeln. Ein Brevier Fur
Fuhrungskrafte, Verlag Paul Haupt. Bern –Stuttgart 1990, s. 27 i nast.
Urlich H., Probst G.J.B.: Anleitung zum ganzhleitlichen Denken und Handeln. Ein Brevier Fur
Fuhrungskrafte, Verlag Paul Haupt. Bern –Stuttgart 1990, s.27.
Wronka- Frączkiewicz A.: Identyfikacja wyłaniających się kierunków badań w obszarze
zarządzania publicznego. [w] Przegląd Organizacji nr 9/2010, s.27
Żukrowska K., Znaczenie zmian terms of trade dla rozwoju gospodarki światowej [w] K.
Żukrowska [red.]: Nauki ekonomiczno-społeczne i rozwój. Wyd. Szkoła Główna Handlowa,
Warszawa 2008, s.15-20

Podobne dokumenty