Kodeks kanony 896

Komentarze

Transkrypt

Kodeks kanony 896
Tytu³ XVII – Ochrzczeni akatolicy przystêpuj¹cy do pe³nej wspólnoty...
563
564
Titulus XVII – De baptizatis acatholicis ad plenam communionem...
TITULUS XVII
DE BAPTIZATIS ACATHOLICIS AD PLENAM
COMMUNIONEM CUM ECCLESIA CATHOLICA
CONVENIENTIBUS
Can. 896 – Eis, qui in Ecclesiis vel Communitatibus ecclesialibus acatholicis baptizati sunt et ad plenam communionem cum Ecclesia catholica convenire sua sponte petunt, sive agitur de singulis sive de coetibus,
nihil ultra imponatur oneris quam ea, quae necessaria sunt.1
Can. 897 – Christifidelis alicuius Ecclesiae orientalis acatholicae in Ecclesiam catholicam recipiendus est cum sola professione fidei catholicae, praemissa praeparatione doctrinali et spirituali pro sua cuiusque condicione.2
Can. 898 – § 1. Episcopum alicuius Ecclesiae orientalis acatholicae in
Ecclesiam catholicam recipere potest praeter Romanum Pontificem etiam
Patriarcha de consensu Synodi Episcoporum Ecclesiae patriarchalis vel
Metropolita Ecclesiae metropolitanae sui iuris de consensu Consilii Hierarcharum.
§ 2. Ius recipiendi in Ecclesiam catholicam quemlibet alium spectat ad
Hierarcham loci vel, si ita fert ius particulare, etiam ad Patriarcham.3
§ 3. Ius recipiendi in Ecclesiam catholicam singulos laicos spectat quoque ad parochum, nisi iure particulari prohibetur.
Can. 899 – Clericus alicuius Ecclesiae orientalis acatholicae ad plenam
comunionem cum Ecclesia catholica conveniens potest proprium ordinem sacrum exercere secundum normas ab auctoritate competenti statutas; Episcopus autem potestatem regiminis valide exercere non potest
nisi de assensu Romani Pontificis, Collegii Episcoporum capitis.4
Act. 15, 18; Vat. II, decr. Unitatis redintegratio, 18.
Vat. II, decr. Orientalium Ecclesiarum, 25.
3
Pont. Comm. pro Russia, instr. 26 aug. 1929.
1
2
Tytu³ XVII – Ochrzczeni akatolicy przystêpuj¹cy do pe³nej wspólnoty...
TYTU£ XVII
OCHRZCZENI AKATOLICY PRZYSTÊPUJ¥CY
DO PE£NEJ WSPÓLNOTY
Z KOŒCIO£EM KATOLICKIM
Kan. 896 – Na tych, którzy zostali ochrzczeni w Koœcio³ach lub Wspólnotach koœcielnych akatolickich i dobrowolnie prosz¹ o dopuszczenie do
pe³nej wspólnoty z Koœcio³em katolickim, zarówno gdy czyni¹ to pojedynczo, jak i wspólnotowo, nie nale¿y nak³adaæ ciê¿arów ponad te, które
s¹ konieczne.
Kan. 897 – Chrzeœcijanin ka¿dego Koœcio³a wschodniego akatolickiego
powinien zostaæ przyjêty do Koœcio³a katolickiego jedynie po z³o¿eniu
wyznania wiary katolickiej, po uprzednim przygotowaniu doktrynalnym
i duchowym, ka¿dy stosownie do swojej pozycji.
Kan. 898 – § 1. Biskupa ka¿dego Koœcio³a wschodniego akatolickiego
mo¿e przyj¹æ do Koœcio³a katolickiego oprócz Biskupa Rzymskiego tak¿e Patriarcha – za zgod¹ Synodu Biskupów Koœcio³a patriarchalnego,
lub Metropolita Koœcio³a metropolitalnego sui iuris – za zgod¹ Rady Hierarchów.
§ 2. Prawo przyjmowania do Koœcio³a katolickiego kogokolwiek innego
nale¿y do Hierarchy miejsca lub, jeœli tak stanowi prawo partykularne,
równie¿ do Patriarchy.
§ 3. Prawo przyjmowania do Koœcio³a katolickiego pojedynczych œwieckich nale¿y tak¿e do proboszcza, chyba ¿e prawo partykularne tego mu
zabrania.
Kan. 899 – Duchowny ka¿dego Koœcio³a wschodniego akatolickiego
przystêpuj¹cy do pe³nej wspólnoty z Koœcio³em katolickim mo¿e wykonywaæ swoje œwiêcenia wed³ug norm ustanowionych przez kompetentn¹
w³adzê. Natomiast biskup nie mo¿e wa¿nie wykonywaæ w³adzy rz¹dzenia bez zgody Biskupa Rzymskiego, który jest g³ow¹ Kolegium Biskupów.
Vat. II, decr. Orientalium Ecclesiarum, 25; Nota explicativa praevia ad const. Lumen
gentium, n. 2.
4
565
566
Titulus XVII – De baptizatis acatholicis ad plenam communionem...
Can. 900 – § 1. Qui decimum quartum aetatis annum nondum explevit,
ne recipiatur renitentibus parentibus.
§ 2. Si ex eiusdem receptione gravia praevidentur incommoda vel Ecclesiae vel ipso, receptio differatur, nisi periculum mortis imminet.
Can. 901 – Si acatholici, qui non ad aliquam Ecclesiam orientalem pertinent, in Ecclesiam catholicam recipiuntur, servandae sunt normae supra datae congrua congruis referendo, dummodo sint valide baptizati.
Tytu³ XVII – Ochrzczeni akatolicy przystêpuj¹cy do pe³nej wspólnoty...
Kan. 900– § 1. Ten, kto nie ukoñczy³ 14 roku ¿ycia, nie mo¿e zostaæ
przyjêty, jeœli opieraj¹ siê temu jego rodzice.
§ 2. Jeœli z powodu jego przyjêcia przewiduje siê wielkie przykroœci albo
dla Koœcio³a albo dla niego samego, przyjêcie powinno zostaæ od³o¿one,
chyba ¿e zagra¿a niebezpieczeñstwo œmierci.
Kan. 901 – Je¿eli do Koœcio³a katolickiego maj¹ byæ przyjêci akatolicy,
którzy nie nale¿¹ do ¿adnego Koœcio³a wschodniego, o ile s¹ wa¿nie
ochrzczeni, nale¿y zachowaæ odpowiednio powy¿sze normy.
567
568
Titulus XVIII – De oecumenismo seu de christianorum unitate fovenda
TITULUS XVIII
DE OECUMENISMO SEU DE CHRISTIANORUM
UNITATE FOVENDA
Can. 902 – Cum sollicitudo cunctorum christianorum unitatis instaurandae ad totam Ecclesiam spectet, omnes christifideles, praesertim vero
Ecclesiae Pastores, debent pro ea a Domino optata Ecclesiae unitatis
plenitudine orare et allaborare sollerter participando operi oecumenico
Spiritus Sancti gratia suscitato.1
Can. 903 – Ad Ecclesias orientales catholicas speciale pertinet munus
unitatem inter omnes Ecclesias orientales fovendi precibus imprimis, vitae exemplo, religiosa erga antiquas traditiones Ecclesiarum orientalium
fidelitate, mutua et meliore cognitione, collaboratione ac fraterna rerum
animorumque aestimatione.2
Can. 904 – § 1. Incepta motus oecumenici in unaquaque Ecclesia sui
iuris sedulo provehantur normis specialibus iuris particularis moderante
eundem motum Sede Apostolica Romana pro universa Ecclesia.3
§ 2. Ad hunc finem habeatur in unaquaque Ecclesia sui iuris commissio
peritorum de re oecumenica constituenda, si rerum adiuncta id suadent,
collatis consiliis cum Patriarchis et Episcopis eparchialibus aliarum Ecclesiarum sui iuris, qui in eodem territorio potestatem suam exercent.4
§ 3. Item Episcopis eparchialibus assit vel pro unaquaque eparchia vel, si
visum est, pro pluribus eparchiis consilium de motu oecumenico provehendo; in eis autem eparchiis, quae proprium consilium habere non possunt, unus saltem assit christifidelis ab Episcopo eparchiali nominatus
cum speciali munere hunc motum provehendi.5
1
Vat. II, decr. Unitatis redintegratio, 5, 1, 4 „Cum”, 8 „Sollemne”, 24; const. Lumen
gentium, 13 „Ad hanc”, 15; decr. Orientalium Ecclesiarum, 30 „Interim”; Secret. ad
Christ. Unit. Fov., Directorium I, 14 maii 1967, 1-2; Directorium II, 16 apr. 1970,
Prooem. – Leo XIII, m.p. Optatissime, 19 mar. 1895.
2
Vat. II, decr. Orientalium Ecclesiarum, 24; decr. Unitatis redintegratio, 17 „Haec”.
– Leo XIII, litt. ap. Orientalium, 30 nov. 1894, „Iam”.
Tytu³ XVIII – Ekumenizm czyli wspieranie jednoœci chrzeœcijan
569
TYTU£ XVIII
EKUMENIZM
CZYLI WSPIERANIE JEDNOŒCI CHRZEŒCIJAN
Kan. 902 – Poniewa¿ troska o odnowienie jednoœci wszystkich chrzeœcijan nale¿y do ca³ego Koœcio³a, wszyscy chrzeœcijanie, przede wszystkim Pasterze Koœcio³a, powinni modliæ siê o pe³n¹ jednoœæ Koœcio³a, upragnion¹ przez Pana i gorliwie uczestniczyæ w dziele ekumenicznym, wspomaganym przez Ducha Œwiêtego.
KPK/83: 755 § 1
Kan. 903 – Do katolickich Koœcio³ów wschodnich nale¿y w sposób
szczególny troska o wspieranie jednoœci pomiêdzy wszystkimi Koœcio³ami
wschodnimi przede wszystkim poprzez modlitwy, przyk³adne ¿ycie, wiernoœæ religijn¹ wobec staro¿ytnych tradycji Koœcio³ów wschodnich, lepsze wzajemne poznanie, wspó³pracê, bratni szacunek wobec spraw materialnych i duchowych.
Kan. 904 – § 1. Podjête dzia³anie ekumeniczne powinno byæ starannie
prowadzone w ka¿dym Koœciele sui iuris wed³ug norm specjalnych prawa partykularnego, pod kierownictwem w tym zakresie Rzymskiej Stolicy Apostolskiej wobec Koœcio³a powszechnego.
§ 2. W tym celu w ka¿dym Koœciele sui iuris powinna istnieæ komisja
bieg³ych, ukonstytuowana dla spraw ekumenicznych, jeœli okolicznoœci
tego wymagaj¹, po porozumieniu z Patriarch¹ i Biskupami eparchialnymi
innych Koœcio³ów sui iuris, na których terytorium wykonuj¹ swoj¹ w³adzê.
§ 3. Równie¿ do biskupów eparchialnych nale¿y ustanowienie albo dla
poszczególnej eparchii albo, jeœli wyda siê to s³uszne, dla wielu eparchii
rady do spraw prowadzenia dzia³alnoœci ekumenicznej; w tych zaœ eparchiach, które nie mog¹ posiadaæ w³asnej rady, powinien byæ mianowany
przez Biskupa eparchialnego chocia¿ jeden chrzeœcijanin ze specjalnym
obowi¹zkiem prowadzenia tej dzia³alnoœci.
3
Secret. ad Christ. Unit. Fov., Directorium I, 14 maii 1967, 2; Directorium II, 16 apr.
1970, Prooem. „Ecclesiae Pastoribus”.
4
Secret. ad Christ. Unit. Fov., Directorium I, 14 maii 1967, 7.
5
Secret. ad Christ. Unit. Fov., Directorium I, 14 maii 1967, 3.
KPK/83: 755 § 2
570
Titulus XVIII – De oecumenismo seu de christianorum unitate fovenda
Can. 905 – In opere oecumenico persolvendo praesertim aperto ac fidenti dialogo et inceptis cum aliis christianis communibus servanda est
debita prudentia evitatis periculis falsi irenismi, indifferentismi necnon
zeli immoderati.1
Can. 906 – Quo clarius innotescat christifidelibus, quid reapse doceatur
et tradatur ab Ecclesia catholica et ab aliis Ecclesiis vel Communitatibus
ecclesialibus, diligenter operam dent praesertim praedicatores verbi Dei,
ii, qui instrumenta communicationis socialis moderantur, atque omnes,
qui vires impendunt sive ut magistri sive ut moderatores in scholis catholicis, praesertim autem in institutis studiorum superiorum.2
Can. 907 – Curent moderatores scholarum, nosocomiorum ceterorumque similium institutorum catholicorum, ut alii christiani ea frequentantes
vel ibi degentes a propriis ministris adiumentum spirituale consequi et
sacramenta suscipere possint.3
Can. 908 – Optandum est, ut christifideles catholici servatis normis de
communicatione in sacris quodvis negotium, in quo cum aliis christianis
cooperari possunt, non seorsum, sed coniunctim persolvant, cuiusmodi
sunt opera caritatis ac socialis iustitiae, defensio dignitatis personae humanae eiusque iurium fundamentalium, promotio pacis, dies commemorationis pro patria, festa nationalia.4
1
Secret. ad Christ. Unit. Fov., Directorium I, 14 maii 1967, 2; Vat. II, decr. Orientalium
Ecclesiarum, 26; decr. Unitatis redintegratio, 4 „Quae omnia”, 8 „Attamen”.
2
Vat. II, decr. Unitatis redintegratio, 9-10; Secret. ad Christ. Unit. Fov., Directorium
II,16 apr. 1970, 2; Ioannes Paulus II, adh. ap. Cathechesi tradendae, 16 oct. 1979, 32.
Tytu³ XVIII – Ekumenizm czyli wspieranie jednoœci chrzeœcijan
Kan. 905 – Przy wype³nianiu dzie³a ekumenicznego przede wszystkim
poprzez otwarty i œmia³y dialog oraz wspólne przedsiêwziêcia z innymi
chrzeœcijanami nale¿y zachowaæ nale¿yt¹ roztropnoœæ, a unikaæ niebezpieczeñstwa fa³szu, irenizmu, indyferentyzmu i przesadnej gorliwoœci.
Kan. 906 – Aby lepiej wyjaœniæ chrzeœcijanom rzeczywist¹ treœæ nauki
i przekazu Koœcio³a katolickiego i innych Koœcio³ów i wspólnot koœcielnych,
maj¹ pilnie do³o¿yæ starañ przede wszystkim g³osiciele S³owa Bo¿ego,
osoby kieruj¹ce œrodkami spo³ecznego przekazu oraz wszyscy, którzy
pracuj¹ jako nauczyciele b¹dŸ kierownicy w szko³ach katolickich,
a zw³aszcza w instytutach studiów wy¿szych.
Kan. 907 – Kierownicy szkó³, szpitali i innych podobnych instytucji katolickich powinni troszczyæ siê o to, aby inni chrzeœcijanie, którzy do nich
uczêszczaj¹ albo tam ¿yj¹, mogli otrzymaæ pomoc duchow¹ do w³asnych
szafarzy i przyj¹æ sakramenty.
Kan. 908 – Jest ¿yczeniem, aby katolicy, zachowuj¹c normy dotycz¹ce
wspó³uczestnictwa w rzeczach œwiêtych, ka¿d¹ czynnoœæ, w której z
innymi chrzeœcijanami mog¹ wspó³pracowaæ, dokonywali nie oddzielnie
lecz wspólnie, a mianowicie: dzie³a mi³oœci i sprawiedliwoœci spo³ecznej,
obronê godnoœci osoby ludzkiej i jej fundamentalnych praw, popieranie
pokoju, obchodzenie dni wspomnieñ za ojczyznê i œwi¹t narodowych.
Secret. ad Christ. Unit. Fov., Directorium I, 14 maii 1967, 53-54, 62-63.
Secret. ad Christ. Unit. Fov., Directorium I, 14 maii 1967, 33; decr. Unitatis
redintegratio, 12.
3
4
571
572
Titulus XIX – De personis et de actibus iuridicis
TITULUS XIX
DE PERSONIS ET DE ACTIBUS IURIDICIS
CAPUT I
De personis
Art. I – De personis physicis
Can. 909 – § 1. Persona, quae duodevicesimum aetatis annum explevit,
maior est; infra hanc aetatem minor.1
§ 2. Minor ante plenum septennium dicitur infans et censetur non sui
compos; expleto autem septennio usum rationis habere praesumitur.2
§ 3. Quicumque usu rationis habitu caret, censetur non sui compos et
infantibus assimilatur.3
Can. 910 – § 1. Persona maior plenum habet suorum iurium exercitium.
§ 2. Persona minor in exercitio suorum iurium potestati parentum vel
tutorum subest eis exceptis, in quibus minores iure divino vel canonico ab
eorum potestate exempti sunt; ad constitutionem tutorum quod attinet,
serventur praescripta iuris civilis, nisi aliter iure communi vel iure particulari propriae Ecclesiae sui iuris cavetur et firmo iure Episcopi eparchialis tutores, si opus est, per se ipsum constituendi.4
Can. 911 – Persona dicitur peregrinus in eparchia diversa ab illa, in qua
domicilium vel quasi-domicilium habet; dicitur vero vagus, si nullibi domicilium vel quasi-domicilium habet.5
Can. 912 – § 1. Domicilium acquiritur ea in territorio alicuius paroeciae
aut saltem eparchiae commoratione, quae aut coniuncta est cum animo
D. 4, 4, 1; 23, 1, 14; C. 6, 30, 18, pr.
Instit. 3, 19, 10.
3
Instit. 3, 19, 10; D. 44, 7, l, (12-13).
1
2
573
Tytu³ XIX – Osoby i akty prawne
TYTU£ XIX
OSOBY I AKTY PRAWNE
ROZDZIA£ I
Osoby
Art. I – Osoby fizyczne
Kan. 909 – § 1. Osoba, która ukoñczy³a osiemnasty rok ¿ycia jest pe³noletnia; poni¿ej tego wieku ma³oletnia.
§ 2. Ma³oletni przed ukoñczeniem siódmego roku ¿ycia nazywa siê dzieckiem i uwa¿any jest za nie posiadaj¹cego u¿ywania rozumu. Po skoñczonym siódmym roku ¿ycia domniemywa siê, ¿e posiada u¿ywanie rozumu.
KPK/83: 97 § 1
KPK/17: 88 § 1
CS: 17 § 1
KPK/83: 97 § 2
KPK/17: 88 § 3
CS: 17 § 3 n. 1
§ 3. Ktokolwiek na sta³e nie posiada u¿ywania rozumu, uznany jest za
nieodpowiedzialnego i przyrównany dzieciom.
KPK/83: 99
KPK/17: 88 § 3
CS: 17 § 3 n. 2
Kan. 910 – § 1. Osobie pe³noletniej przys³uguje pe³ne wykonywanie jej
uprawnieñ.
KPK/83: 98 § 1
KPK/17: 89
CS: 18
§ 2. W wykonywaniu swoich uprawnieñ osoba ma³oletnia podlega w³adzy rodziców lub opiekunów, z wyj¹tkiem tych spraw, w których ma³oletni na podstawie prawa Bo¿ego lub kanonicznego s¹ wyjêci spod ich
w³adzy; co do ustanowienia opiekunów, nale¿y zachowaæ przepisy prawa cywilnego, chyba ¿e w prawie wspólnym albo partykularnym w³asnego Koœcio³a sui iuris co innego zastrze¿ono i opiekunowie, moc¹ prawa Biskupa eparchialnego, je¿eli jest konieczne, przez niego samego s¹
ustanowieni.
Kan. 911 – Osobê nazywa siê podró¿nym, w eparchii innej ni¿ ta, w
której ma miejsce sta³ego lub tymczasowego zamieszkania; tu³aczem,
je¿eli nigdzie nie posiada sta³ego lub tymczasowego miejsca zamieszkania.
Kan. 912 – § 1. Sta³e miejsce zamieszkania nabywa siê poprzez przebywanie na terytorium jakiejœ parafii lub przynajmniej eparchii, które albo
4
5
Instit. 3, 19, 8-10; D. 44, 7, 43; C. 6, 30, 18.
D. 50, 16, 239, (2-3); C. 10, 40 (39), 1 et 3-5 et 7.
KPK/83: 98 § 2
KPK/17: 89
CS: 18
KPK/83: 100
KPK/17: 91
PA: 304
KPK/83: 102 § 1
KPK/17: 92 § 1
CS: 20 § 1
574
Titulus XIX – De personis et de actibus iuridicis
ibi perpetuo manendi, si nihil inde avocat, aut ad quinquennium completum reapse est protracta.1
§ 2 Quasi-domicilium acquiritur ea in territorio alicuius paroeciae aut
saltem eparchiae commoratione, quae aut coniuncta est cum animo ibi
manendi saltem per tres menses, si nihil inde avocat, aut ad tres menses
completos reapse est protracta.
Can. 913 – Sodales institutorum religiosorum necnon societatum vitae
communis ad instar religiosorum domicilium acquirunt in loco, ubi sita est
domus, cui ascribuntur; quasi- domicilium in loco, ubi eorum commoratio
ad tres saltem menses est protracta.
Can. 914 – Coniuges commune habeant domicilium vel quasi- domicilium; iusta de causa vero uterque habere potest proprium domicilium vel
quasi-domicilium.2
Can. 915 – § 1. Minor necessario retinet domicilium et quasi-domicilium
illius, cuius potestati subditus est; infantia egressus potest etiam quasi-domicilium proprium acquirere atque legitime ad normam iuris civilis emancipatus etiam proprium domicilium.3
§ 2. Quicumque alia ratione quam minoritate in tutelam vel curatelam
legitime traditus est, domicilium et quasi-domicilium habet tutoris vel curatoris.
Can. 916 – § 1. Et per domicilium et per quasi-domicilium suum quisque
proprium Hierarcham loci et parochum Ecclesiae sui iuris, cui ascriptus
est, sortitur, nisi aliter iure communi cavetur.4
§ 2. Parochus proprius illius, qui non habet nisi eparchiale domicilium vel
quasi-domicilium, est parochus loci, ubi actu commoratur.
§ 3. Proprius vagi Hierarcha loci et parochus est eius Ecclesiae parochus et Hierarcha loci, ubi vagus actu commoratur.
* Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars II, cap. XIV, 9; D. 47, 10, 5, (2); 50, 1,
17, (13); 50, 16, 203; C. 10, 40 (39), 2 et 7, (1).
2
D. 5, 1, 65; 50, 1, 32; C. 12, 1, 13; Basilic. 7, 5, 64.
1
575
Tytu³ XIX – Osoby i akty prawne
jest po³¹czone z zamiarem pozostania tam na sta³e, jeœli nic stamt¹d nie
odwo³a, albo trwa³o faktycznie przez pe³nych piêæ lat.
§ 2. Tymczasowe zamieszkanie nabywa siê przez takie przebywanie na
terenie jakiejœ parafii lub przynajmniej eparchii, które albo jest po³¹czone
z zamiarem pozostania tam przynajmniej przez trzy miesi¹ce, jeœli nic
stamt¹d nie odwo³a, albo trwa³o przez pe³ne trzy miesi¹ce.
Kan. 913 – Cz³onkowie instytutów zakonnych jak równie¿ stowarzyszeñ ¿ycia wspólnego na wzór zakonników nabywaj¹ sta³e zamieszkanie
w miejscu, gdzie jest po³o¿ony dom, do którego nale¿¹; tymczasowe zamieszkanie w miejscu, gdzie ich przebywanie trwa³o przynajmniej trzy
miesi¹ce.
Kan. 914 – Ma³¿onkowie winni mieæ wspólne sta³e lub tymczasowe
zamieszkanie. Dla s³usznej zaœ przyczyny, ka¿dy z nich mo¿e mieæ w³asne sta³e lub tymczasowe zamieszkanie.
Kan. 915 – § 1. Ma³oletni z koniecznoœci posiada zamieszkanie sta³e lub
tymczasowe tego, którego w³adzy podlega; po wyjœciu z dzieciñstwa,
mo¿e nabyæ równie¿ w³asne tymczasowe zamieszkanie, a uzyskawszy
usamodzielnienie zgodnie z przepisami prawa cywilnego, tak¿e w³asne
sta³e zamieszkanie.
§ 2. Ktokolwiek z innego powodu ni¿ ma³oletnoœæ oddany jest zgodnie z
prawem pod czyj¹œ opiekê lub kuratelê, posiada sta³e lub tymczasowe
zamieszkanie opiekuna lub kuratora.
Kan. 916 – § 1. Zarówno przez zamieszkanie sta³e, jak i tymczasowe,
ka¿dy uzyskuje w³asnego Hierarchê miejsca i proboszcza Koœcio³a sui iuris, do którego nale¿y, chyba ¿e w prawie wspólnym inaczej zastrze¿ono.
KPK/83: 102 § 2
KPK/17: 92 § 2
CS: 20 § 2
KPK/83: 103
KPK/83: 104
KPK/17: 93 § 1
CS: 21 § 1
KPK/83: 105 § 1
KPK/17: 93 § 1, 2
CS: 21 § 2
KPK/83: 105 § 2
KPK/17: 93 § 1
CS: 21 § 3
KPK/83: 107 § 1
KPK/17: 94 § 1
CS: 22 § 1
§ 2. Proboszczem w³asnym tego, kto posiada tylko sta³e lub tymczasowe
zamieszkanie eparchialne, jest proboszcz miejsca aktualnego pobytu.
KPK/83: 107 § 3
KPK/17: 94 § 3
CS: 22 § 5
§ 3. W³asnym Hierarch¹ miejsca lub proboszczem tu³acza jest proboszcz
tego Koœcio³a i Hierarcha miejsca, w którym tu³acz aktualnie przebywa.
KPK/83: 107 § 2
KPK/17: 94 § 2
CS: 22 § 4
3
4
D. 50, 1, 3-4.
Lat. IV, can. 9.
576
Titulus XIX – De personis et de actibus iuridicis
§ 4. Si deest parochus pro christifidelibus alicuius Ecclesiae sui iuris,
eorundem Episcopus eparchialis designet parochum alterius Ecclesiae
sui iuris, qui eorum curam tamquam parochus proprius suscipiat, de consensu vero Episcopi eparchialis parochi designandi.1
§ 5. In locis, ubi ne exarchia quidem pro christifidelibus alicuius Ecclesiae sui iuris erecta est, tamquam proprius eorundem christifidelium Hierarcha habendus est Hierarcha loci alterius Ecclesiae sui iuris, etiam
Ecclesiae latinae, firmo can. 101; si vero plures sunt, ille habendus est
tamquam proprius, quem designavit Sedes Apostolica vel, si de christifidelibus alicuius Ecclesiae patriarchalis agitur, Patriarcha de assensu Sedis Apostolicae.2
Can. 917 – Domicilium et quasi-domicilium amittitur discessu a loco
cum animo non revertendi salvis cann. 913 et 915.3
Can. 918 – Consanguinitas computatur per lineas et gradus:4
1° in linea recta tot sunt gradus, quot personae stipite dempto;
2° in linea collaterali tot sunt gradus, quot personae in utroque tractu
stipite dempto.
Can. 919 – § 1. Affinitas oritur ex matrimonio valido ac viget inter alterutrum coniugem et consanguineos alterius.5
§ 2. Qua linea et quo gradu aliquis alterutrius coniugis est consanguineus,
alterius est affinis.
S.C. de Prop. Fide, litt. 11 oct. 1780; instr. (ad. Ep. Latin. Babylonen.), 23 sep. 1783,
„Prorsus” et „Si vero”; (C.G.), 29 mar. 1824; (C.G.), 11 dec. 1838, 15-16; Pius IX, all.
Probe noscitis, 3 iul. 1848; S.C. de Prop. Fide, instr. (ad Del. Ap. Aegypti), 30 apr. 1862,
„Il 4 dubbio”; (C.G.), 1 iun. 1885, ad 4; (C.G.), 25 iul. 1887, ad 4 „A quonam”; Leo XIII,
litt. ap. Orientalium, 30 nov. 1894, II; S.C. de Prop. Fide, litt. encycl. 26 feb. 1896; decr.
1 maii 1897; S.C. de Prop. Fide (pro Neg. Rit. Orient.), decr. 18 aug. 1913, artt. 22-23;
decr. 17 aug. 1914, art. 18; S.C. pro Eccl. Orient., decr. 1 mar. 1929, art. 19; decr. 24 maii
1930, artt. 21-22. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars II, cap. I, 5; Syn. Sciarfen.
Syrorum, a. 1888, cap. III, art. IX, 17; Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. II, cap.
I, art. V, IX; Syn. Armen., a. 1911, 621, 627.
2
Pius IV, const. Romanus Pontifex, 16 feb. 1564, § 2; Pius IX, litt. Ubi inscrutabili, 3
iul. 1848, § 3; Leo XIII, litt. ap. Orientalium, 30 nov. 1894, IX; S.C. de Prop. Fide, litt.
1
577
Tytu³ XIX – Osoby i akty prawne
§ 4. Jeœli nie ma proboszcza dla chrzeœcijan jakiegoœ Koœcio³a sui iuris,
ich Biskup eparchialny wyznacza proboszcza innego Koœcio³a sui iuris,
który podejmie troskê o nich jak ich w³asny proboszcz, za zgod¹ jednak
Biskupa eparchialnego wyznaczonego proboszcza.
§ 5. W miejscach, w których nie zosta³ utworzony nawet egzarchat dla
chrzeœcijan jakiegoœ Koœcio³a sui iuris, za ich w³asnego Hierarchê nale¿y
uwa¿aæ Hierarchê miejsca drugiego Koœcio³a sui iuris, tak¿e Koœcio³a
³aciñskiego, moc¹ kan. 101; jeœli jest ich wielu, za w³asnego nale¿y uwa¿aæ Hierarchê wyznaczonego przez Stolicê Apostolsk¹ lub, je¿eli chodzi
o chrzeœcijan jakiegoœ Koœcio³a patriarchalnego, Patriarchê za zgod¹ Stolicy Apostolskiej.
Kan. 917 – Sta³e lub tymczasowe miejsce zamieszkania traci siê przez
odejœcie z miejsca po³¹czone z zamiarem niepowracania, z zachowaniem
kann. 913 i 915.
Kan. 918 – Pokrewieñstwo oblicza siê poprzez linie i stopnie:
CS: 22 § 2
CS: 21 § 3
KPK/83: 106
KPK/17: 95
CS: 23
2° w linii bocznej jest tyle stopni, ile jest osób w obydwu razem liniach,
nie licz¹c przodka.
KPK/83: 108 § 1
KPK/17: 96 § 1
CS: 24 § 1
KPK/83: 108 § 2
KPK/17: 96 § 2
CS: 24 § 2
KPK/83: 108 § 3
KPK/17: 96 § 3
CS: 24 § 3
Kan. 919 – § 1. Powinowactwo powstaje z wa¿nego ma³¿eñstwa,
i istnieje miêdzy ka¿dym z ma³¿onków a krewnymi drugiego.
KPK/83: 109 § 1
KPK/17: 97 § 1, 2
CS: 25 § 1 n. 1, 2
§ 2. W jakiej linii i w jakim stopniu ktoœ jest krewnym jednego z ma³¿onków, w takim samym jest powinowatym drugiego.
KPK/83: 109 § 2
KPK/17: 97 § 3
CS: 25 § 1 n. 3
1° w linii prostej tyle jest stopni, ile osób, nie licz¹c przodka;
(ad Ep. Strigonien.), 1 oct. 1907. * Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. II, cap. I,
art. V, X; Syn. Armen., a. 1911, 621.
3
D. 50, 1, 29.
4
* Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars II, cap. XI, 8, IV; Syn. prov. Alba-Iulien.
et Fagarasien. Rumenorum, a. 1872, tit. V, cap. VIII, I, 1); Syn. Sciarfen. Syrorum, a.
1888, cap. V, art. XV, § 8, 10; Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. II, art. VIII, § 5,
VIII; Syn. Armen., a. 1911, 571, n. 5; Instit. 3, 6, pr. – 7; D. 38, 10, 1 et 10, (9-11).
5
* Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars II, cap. XI, 8, V; Syn. prov. Alba-Iulien.
et Fagarasien. Rumenorum, a. 1872, tit. V, cap. VIII, I, m); a. 1882, tit. IV, sect. I, § 17;
Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. V, art. XV, § 8, 12; Syn. Alexandrin. Coptorum, a.
1898, sect. II, art. VIII, § 5, IX; Syn. Armen., a. 1911, 571, n. 6; D. 38, 10, 4, (3 et 8) et
6-8 et 10, pr.
578
Titulus XIX – De personis et de actibus iuridicis
Art. II – De personis iuridicis
Can. 920 – In Ecclesia praeter personas physicas sunt etiam personae
iuridicae, sive sunt universitates personarum sive universitates rerum,
subiecta scilicet in iure canonico iurium et obligationum, quae earum indoli congruunt.1
Can. 921 – § 1. Personae iuridicae constituuntur in finem missioni Ecclesiae congruentem aut ex ipso iuris praescripto aut ex speciali concessione auctoritatis competentis ecclesiasticae per decretum data.
§ 2. Ipso iure personae iuridicae sunt Ecclesiae sui iuris, provinciae, eparchiae, exarchiae, necnon alia instituta, de quibus hoc in iure communi
expresse statuitur.
§ 3. Auctoritas competens personalitatem iuridicam ne conferat nisi eis
universitatibus personarum aut rerum, quae finem specificum reapse utilem persequuntur et omnibus perpensis media habent, quae sufficere
praevidentur ad finem praestitutum assequendum.
Can. 922 – § 1. Quaelibet persona iuridica ex speciali concessione auctoritatis competentis ecclesiasticae erecta habere debet propria statuta
ab auctoritate, quae ad eandem personam iuridicam erigendam competens est, approbata.
§ 2. Firmo iure communi in statutis, ut approbari possint, de sequentibus
pressius providendum est:
1° de fine specifico personae iuridicae;
2° de natura personae iuridicae;
3° cui competat moderatio personae iuridicae et quomodo exercenda
sit;
4° quis in foro ecclesiastico et civili personam iuridicam repraesentet;
5° cui competat de bonis personae iuridicae disponere et quisnam sit
exsecutor in casu exstinctionis personae iuridicae, divisionis in plures
personas iuridicas vel coniunctionis cum aliis personis iuridicis, servatis semper offerentium voluntatibus necnon iuribus quaesitis.
§ 3. Antequam statuta approbata sunt, persona iuridica valide agere non
potest.
1
D. 3, 4, 1, pr.; 47, 22, 3.
579
Tytu³ XIX – Osoby i akty prawne
Art. II – Osoby prawne
Kan. 920 – Oprócz osób fizycznych s¹ w Koœciele tak¿e osoby prawne,
czy to zespo³y osób, czy to zespo³y rzeczy, bêd¹ce w prawie kanonicznym
podmiotem praw i obowi¹zków, które odpowiadaj¹ ich charakterowi.
KPK/83: 113 § 2,
115 § 1
KPK/17: 99
CS: 27
Kan. 921 – § 1. Osoby prawne s¹ ustanowione dla celu odpowiadaj¹cego misji Koœcio³a, albo na mocy samego przepisu prawa, albo przez
specjalne zezwolenie kompetentnej w³adzy, wydane w formie dekretu.
KPK/83: 114 § 1
KPK/17: 100 § 1
CS: 28 § 1
§ 2. Moc¹ samego prawa osobami prawnymi s¹ Koœcio³y sui iuris, prowincje, eparchie, egzarchaty, jak te¿ i inne instytucje, o których wyraŸnie
tak stanowi prawo wspólne.
§ 3. Kompetentna w³adza powinna nadawaæ osobowoœæ prawn¹ tylko
tym zespo³om osób lub rzeczy, które realizuj¹ specyficzny cel rzeczywiœcie po¿yteczny oraz – po rozwa¿eniu wszystkiego – posiadaj¹ œrodki,
które wed³ug przewidywañ wystarczaj¹ do osi¹gniêcia ustalonego celu.
Kan. 922 – § 1. Jakakolwiek osoba prawna erygowana za specjalnym
zezwoleniem kompetentnej w³adzy koœcielnej powinna posiadaæ w³asne
statuty zaaprobowane przez tê w³adzê, która jest kompetentna do erygowania tej osoby prawnej.
§ 2. Z zachowaniem prawa wspólnego, aby statuty mog³y byæ zaaprobowane, nale¿y œciœlej okreœliæ w nich nastêpuj¹ce kwestie:
1° specyficzny cel osoby prawnej;
2° natura osoby prawnej;
3° komu przys³uguje kierowanie osob¹ prawn¹ i w jaki sposób nale¿y je
prowadziæ;
4° kto ma reprezentowaæ osobê prawn¹ na forum koœcielnym i cywilnym;
5° komu przys³uguje dysponowanie dobrami osoby prawnej i kto jest
egzekutorem w przypadku wygaœniêcia osoby prawnej, podzia³u na
kilka osób prawnych albo po³¹czenia z innymi osobami prawnymi,
zachowuj¹c zawsze wolê fundatorów, jak równie¿ prawa nabyte.
§ 3. Osoba prawna nie mo¿e wa¿nie dzia³aæ, zanim statuty nie zostan¹
zaaprobowane.
KPK/83: 114 § 3
KPK/83: 117
580
Titulus XIX – De personis et de actibus iuridicis
Can. 923 – Universitas personarum in personam iuridicam erigi non
potest nisi saltem ex tribus personis physicis constat.1
Can. 924 – Ad actus collegiales quod attinet, nisi aliud iure expresse
statutum est:2
1° id vim habet iuris, quod praesente quidem maiore parte eorum, qui
convocari debent, placuit parti absolute maiori eorum, qui sunt praesentes; si vero suffragia aequalia fuerunt, praeses suo suffragio paritatem dirimat;
2° si vero iura quaesita singulorum tanguntur, consensus uniuscuiusque
eorum requiritur;
3° circa electiones servetur can. 956.
Can. 925 – Si vel unum membrum personae iuridicae superest et tamen
ea secundum statuta esse non desiit, exercitium omnium iurium eiusdem
personae iuridicae illi membro competit.3
Can. 926 – § 1. Nisi aliter iure cautum est, bona et iura personae iuridicae, quae membris caret, illius auctoritatis cura conservari, administrari
vel exerceri debent, cui in casu exstinctionis de eisdem statuere competit; haec auctoritas debet ad normam iuris fideli impletioni providere onerum, quae illa bona gravant, necnon curare, ut fundatorum vel oblatorum
voluntas adamussim servetur.
§ 2. Ascriptio membrorum huius personae iuridicae salvis normis iuris ab
illa auctoritate fieri potest et secundum casus debet, cui eiusdem personae immediata cura competit; idem servetur, si membra, quae remanent,
ascriptionis peragendae iure incapacia sunt.
§ 3. Nominatio administratorum universitatis rerum, si ad normam iuris
fieri non potest, ad auctoritatem immediate superiorem devolvitur; eidem
auctoritati onus incumbit administrationis ad normam § 1, donec idoneum
administratorem nominaverit.
Can. 927 – § 1. Persona iuridica natura sua perpetua est; tamen exstinguitur, si ab auctoritate competenti supprimitur vel si facto per centum
annorum spatium esse desiit.4
D. 50, 16, 85.
S.C. de Prop. Fide, instr. (ad Patr. et Epp. Graeco-Melkitas), 29 maii 1789, n. 19. *
Syn. Armen., a. 1911, 233; D. 3, 4, 3-4; 50, 1, 19; 50, 17, 160.
1
2
Tytu³ XIX – Osoby i akty prawne
Kan. 923 – Zespó³ osób nie mo¿e byæ erygowany jako osoba prawna,
je¿eli nie sk³ada siê z przynajmniej trzech osób fizycznych.
Kan. 924 – W odniesieniu do aktów kolegialnych, jeœli w prawie lub w
statutach inaczej wyraŸnie nie zastrze¿ono:
1° ma moc prawa to, za czym – przy obecnoœci wiêkszoœci tych, których nale¿y wezwaæ – opowiada siê bezwzglêdna wiêkszoœæ obecnych; je¿eli zaœ liczba g³osów jest równa, wtedy przewodnicz¹cy mo¿e
przewa¿yæ swoim g³osem;
2° jeœli zaœ prawa nabyte dotycz¹ jednostek, wymagana jest zgoda ich
wszystkich;
3° co do wyborów nale¿y zachowaæ kan. 956.
Kan. 925 – Jeœli pozostaje choæby jeden cz³onek osoby prawnej, a jednak osoba prawna nie przesta³a istnieæ wed³ug statutów, wykonywanie
wszystkich praw osoby prawnej przys³uguje temu cz³onkowi.
Kan. 926 – § 1. Je¿eli prawo inaczej nie zastrzega, troska o utrzymanie,
zarz¹dzanie lub wykonywanie dóbr i uprawnieñ osoby prawnej odczuwaj¹cej brak cz³onków powinna nale¿eæ do tej w³adzy, której przys³uguje stanowienie o nich w przypadku ustania; w³adza ta powinna zgodnie z prawem zatroszczyæ siê o rzetelne wykonanie obci¹¿eñ, na³o¿onych na te dobra, oraz zadbaæ o dok³adne zachowanie woli fundatorów
lub ofiarodawców.
§ 2. Wpisu na listê cz³onków tej osoby prawnej mo¿e dokonaæ, z zachowaniem norm prawa, ta w³adza, a powinna w przypadku, kiedy nale¿y do niej
bezpoœrednia piecza nad t¹ osob¹. To samo nale¿y zachowaæ, gdy cz³onkowie, którzy pozostali, zgodnie z prawem s¹ niezdolni do sporz¹dzenia wpisu.
§ 3. Jeœli mianowanie administratora fundacji nie mo¿e nast¹piæ zgodnie
z prawem, przechodzi na w³adzê bezpoœrednio wy¿sz¹; na tej w³adzy
spoczywa obowi¹zek administrowania zgodnie z norm¹ § 1, dopóki nie
zamianuje odpowiedniego administratora.
Kan. 927 – § 1. Osoba prawna ze swej natury trwa nieprzerwanie.
Wygasa jednak, jeœli zostanie zniesiona przez kompetentn¹ w³adzê albo
jeœli faktycznie nie dzia³a przez okres stu lat.
3
4
Basilic. 8, 2, 107.
C. 1, 3, 55 (57), (3).
581
KPK/83: 115 § 2
KPK/17: 100 § 2
CS: 28 § 2
KPK/83: 119
KPK/17: 101 § 1
CS: 29 § 1
KPK/83: 119 n. 2
KPK/17: 101 § 1 n. 1
CS: 29 § 1 n. 1
KPK/83: 119 n. 3
KPK/17: 101 § 1 n. 2
CS: 29 § 1 n. 2
KPK/83: 120 § 2
KPK/17: 102 § 2
CS: 30 § 2
CS: 31 § 1 n. 1
CS: 31 § 1 n. 2
CS: 31 § 1 n. 1, 2
KPK/83: 120 § 1
KPK/17: 102 § 1
CS: 30 § 1
582
Titulus XIX – De personis et de actibus iuridicis
§ 2. Persona iuridica supprimi potest nonnisi gravi de causa consultis
eiusdem moderatoribus et servatis, quae in statutis de casu suppressionis
praescribuntur.
Can. 928 – Salvis casibus iure communi expressis:
1° Patriarchae est consulta Synodo permanenti supprimere personas
iuridicas ab ipso erectas vel approbatas; de consensu vero Synodi
Episcoporum Ecclesiae patriarchalis Patriarcha quamvis personam
iuridicam supprimere potest illis exceptis, quae a Sede Apostolica
erectae vel approbatae sunt;
2° Episcopi eparchialis est consulto collegio consultorum eparchialium
illas personas iuridicas supprimere, quas ipse erexit, nisi ab auctoritate superiore approbatae sunt;
3° in ceteris casibus, qui personas iuridicas erigit, eas supprimere valide
non potest, nisi consensus auctoritatis superioris accedit.
Can. 929 – Diviso territorio personae iuridicae ita, ut vel illius pars alii
personae iuridicae uniatur vel distincta persona iuridica pro parte dismembrata erigatur, etiam bona communia, quae in commodum totius territorii
erant destinata, et debita, quae pro toto territorio contracta erant, ab auctoritate, cui divisio competit, ex bono et aequo dividi debent salvis omnibus et singulis obligationibus itemque salvis piorum fundatorum vel oblatorum voluntatibus, iuribus quaesitis ac statutis, quibus persona iuridica
regitur.1
Can. 930 – Exstincta persona iuridica eius bona fiunt personae iuridicae
immediate superioris salvis semper fundatorum vel oblatorum voluntatibus, iuribus quaesitis ac statutis, quibus exstincta persona iuridica regebatur.
CAPUT II
De actibus iuridicis
Can. 931 – § 1. Ad validitatem actus iuridici requiritur, ut a persona
habili et competenti sit positus atque in eodem assint, quae actum ipsum
1
* Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. XII, 9.
Tytu³ XIX – Osoby i akty prawne
583
§ 2. Osoba prawna mo¿e byæ zniesiona tylko z powodu wa¿nej przyczyny za rad¹ jej kierownictwa i z zachowaniem przepisów statutów co do
przypadku zniesienia.
Kan. 928 – Zachowuj¹c przypadki wyraŸnie okreœlone w prawie wspólnym:
1° Patriarchowie za rad¹ sta³ego Synodu mog¹ znieœæ osoby prawne
przez niego erygowane albo zaaprobowane; za zgod¹ zaœ Synodu
Biskupów Koœcio³a eparchialnego Patriarcha mo¿e znieœæ jak¹kolwiek osobê prawn¹ z wyj¹tkiem erygowanych albo zaaprobowanych
przez Stolicê Apostolsk¹;
2° Biskupi eparchialni za rad¹ kolegium konsultorów eparchialnych mog¹
znieœæ te osoby prawne, które sami erygowali, chyba ¿e zosta³y zaaprobowane przez w³adzê wy¿sz¹;
3° w pozosta³ych przypadkach, ten kto osoby prawne erygowa³, nie mo¿e
ich wa¿nie znieœæ, chyba ¿e po otrzymaniu zgody w³adzy wy¿szej.
Kan. 929 – Podzia³ terytorialny osoby prawnej ma byæ tak przeprowadzony, ¿e albo jej czêœæ zostaje po³¹czona z inn¹ osob¹ prawn¹, albo z
oddzielonej czêœci eryguje siê odrêbn¹ osobê prawn¹. Tak¿e dobra wspólne
przeznaczone dla po¿ytku ca³ego terytorium i nale¿noœci, które by³y zawarte dla ca³ego terytorium, przez w³adzê koœcieln¹, do której nale¿y
podzia³, powinny byæ podzielone zgodnie z zasad¹ dobra i s³usznoœci z
zachowaniem wszystkich i poszczególnych obowi¹zków jak równie¿ woli
pobo¿nych fundatorów lub ofiarodawców, praw nabytych i statutów, którymi osoba prawna siê rz¹dzi.
Kan. 930 – Po wygaœniêciu osoby prawnej jej dobra nale¿¹ do osoby
prawnej bezpoœrednio wy¿szej, jednak zawsze z zachowaniem woli fundatorów i ofiarodawców, praw nabytych i statutów, którymi kierowa³a
siê wygas³a osoba prawna.
KPK/83: 122
KPK/17: 1500
PA: 237
KPK/83: 123
KPK/17: 1501
PA: 238
ROZDZIA£ II
Akty prawne
Kan. 931 – § 1. Do wa¿noœci aktu prawnego wymaga siê, by by³ on
dokonany przez osobê do tego zdoln¹ i kompetentn¹ oraz by by³y w nim
KPK/83: 124 § 1
KPK/17: 1680 § 1
SN: 200 § 1
584
Titulus XIX – De personis et de actibus iuridicis
essentialiter constituunt, necnon sollemnia et requisita iure ad validitatem
actus imposita.1
§ 2. Actus iuridicus circa sua elementa externa ad normam iuris positus
praesumitur validus.
Can. 932 – § 1. Actus iuridicus positus ex vi ab extrinseco personae
illata, cui ipsa nequaquam resistere potuit, pro nullo habetur.2
§ 2. Actus iuridicus positus ex alia vi vel metu gravi et iniuste incusso aut
ex dolo valet, nisi aliter iure cavetur; sed potest a iudice per sententiam
rescindi sive ad petitionem partis laesae eiusve in iure successorum sive
ex officio.3
Can. 933 – Actus iuridicus positus ex ignorantia aut ex errore, qui versatur circa id, quod eius substantiam constituit, aut qui recidit in condicionem sine qua non, nullus est; secus valet, nisi aliter iure cavetur, sed
actus iuridicus ex ignorantia aut ex errore positus locum dare potest actioni rescissoriae ad normam iuris.4
Can. 934 – § 1. Si iure statuitur ad actum iuridicum ponendum auctoritatem indigere consensu aut consilio alicuius personarum coetus, convocari debet coetus ad normam can. 948, nisi aliter iure particulari cavetur
pro casibus ab eodem iure statutis, in quibus de consilio tantum exquirendo agitur; ut autem actus iuridicus valeat requritur, ut obtineatur consensus partis absolute maioris eorum, qui sunt praesentes, aut omnium exquiratur consilium, firma § 2, n. 3.
§ 2. Si iure statuitur ad actum iuridicum ponendum auctoritatem indigere
consensu aut consilio aliquarum personarum, ut singularum:
1° si consensus exigitur, invalidus est actus iuridicus auctoritatis consensum earum personarum non exquirentis aut contra earum vel alicuius votum agentis;
C. 1, 14, 5.
D. 4, 2, 1; C. 2, 4, 13; Basilic. 10, 2, 1 et 3-4.
3
D. 4, 2, 5-7 et 9, (pr. et 1) et 21, (1); Basilic. 10, 2, 3-4 et 9.
4
D. 50, 17, 116, (2); C. 3, 32, 18.
1
2
585
Tytu³ XIX – Osoby i akty prawne
zawarte wszystkie jego istotne elementy konstytutywne i aby zosta³y
wype³nione formalnoœci oraz warunki wymagane przez prawo do wa¿noœci aktu.
§ 2. Domniemywa siê wa¿noœæ aktu prawnego dokonanego wed³ug przepisu prawa w jego elementach zewnêtrznych.
Kan. 932 – § 1. Akt prawny dokonany na skutek zewnêtrznego przymusu wywartego na osobê, któremu nie mog³a siê ona w ¿aden sposób
oprzeæ, nale¿y uwa¿aæ za niedokonany.
§ 2. Akt prawny dokonany pod wp³ywem si³y albo ciê¿kiej i niesprawiedliwej bojaŸni albo na skutek podstêpu jest wa¿ny, chyba ¿e prawo inaczej zastrzega; mo¿e byæ jednak rozwi¹zany wyrokiem sêdziego b¹dŸ na
wniosek strony poszkodowanej, b¹dŸ jej prawnych spadkobierców, b¹dŸ
te¿ z urzêdu.
Kan. 933 – Akt prawny dokonany pod wp³ywem ignorancji lub b³êdu
dotycz¹cego samej istoty aktu lub warunku wymaganego w sposób bezwzglêdny – jest niewa¿ny, w innym wypadku jest wa¿ny, chyba ¿e prawo zastrzega co innego, lecz akt prawny dokonany pod wp³ywem ignorancji lub b³êdu mo¿e byæ podstaw¹ skargi o uniewa¿nienie wed³ug przepisu prawa.
Kan. 934 – § 1. Gdy ustawa postanawia, ¿e do podjêcia aktu prawnego
prze³o¿ony potrzebuje zgody lub rady jakiegoœ zespo³u osób, wtedy nale¿y zwo³aæ zespó³ zgodnie z przepisem kan. 948, chyba ¿e prawo partykularne zastrzega inaczej dla przypadków ustalonych w tym¿e prawie, gdy
chodzi tylko o zwrócenie siê o radê; do wa¿noœci zaœ aktu prawnego
wymaga siê uzyskania zgody bezwzglêdnej wiêkszoœci tych, którzy s¹
obecni albo zwrócenia siê o radê do wszystkich, moc¹ § 2, n. 3.
KPK/83: 124 § 2
KPK/83: 125 § 1
KPK/17: 103 § 1
CS: 32 § 1
KPK/83: 125 § 2
KPK/17: 103 § 2
CS: 32 § 2
KPK/83: 126
KPK/17: 104
CS: 33
KPK/83: 127 § 1
KPK/17: 105
CS: 35 § 1
§ 2. Gdy prawo postanawia, ¿e w³adza do podjêcia aktu prawnego potrzebuje zgody lub rady niektórych pojedynczych osób, wtedy:
1° jeœli jest wymagana zgoda, akt prawny w³adzy jest niewa¿ny bez
zwrócenia siê o wyra¿enie zgody przez te osoby albo podjêty wbrew
ich zdaniu lub któregoœ z nich;
KPK/83: 127 § 2
KPK/17: 105
CS: 35 § 1
KPK/83: 127 § 2 n. 1
KPK/17: 105 n. 1
CS: 35 § 1 n. 1
Kan. 934 § 1 – Prze³o¿ony, który winien uzyskaæ zgodê jakiegoœ kolegium dla dokonania aktu prawnego, nie ma prawa oddaæ g³osu w tej sprawie wraz z tym kolegium,
nawet w przypadku równowagi g³osów. (Int. z dnia 14 maja 1985 r. dotycz¹ca kan. 127
§ 1 KPK/83 – AAS 77 (1985) s. 771).
* INTERPRETACJA
586
Titulus XIX – De personis et de actibus iuridicis
2° si consilium exigitur, invalidus est actus iuridicus auctoritatis easdem
personas non consulentis;
3° auctoritas, quamvis nulla obligatione teneatur accedendi ad earundem consilium, etsi concors, tamen sine praevalenti ratione, suo iudicio aestimanda, ab earundem consilio praesertim concordi ne discedat.
§ 3. Illis, quorum consensus aut consilium requiritur, auctoritas, quae consensu vel consilio indiget, informationes necessarias praebere et eorum
liberam mentis manifestationem omni modo tueri debet.
§ 4. Omnes, quorum consensus aut consilium requiritur, obligatione tenentur sententiam suam sincere proferendi atque secretum servandi, quae
quidem obligatio ab auctoritate urgeri potest.
Can. 935 – Quicumque illegitime actu iuridico immo quovis alio actu
dolo vel culpa posito alii damnum infert, obligatione tenetur damnum illatum reparandi.
587
Tytu³ XIX – Osoby i akty prawne
2° je¿eli jest wymagana rada, niewa¿ny jest akt prawny w³adzy bez
wys³uchania zdania tych osób;
3° w³adza, chocia¿ nie ma ¿adnego obowi¹zku pójœæ za ich rad¹, chocia¿by by³a zgodna, jednak¿e bez przewa¿aj¹cego powodu – przez
siebie ocenianego – nie powinna odstêpowaæ od wyra¿onej przez
nich rady, zw³aszcza gdy jest zgoda.
KPK/83: 127 § 2 n. 2
KPK/17: 105 n. 1
CS: 35 § 1 n. 2
KPK/83: 127 § 2 n. 2
KPK/17: 105 n. 1
CS: 35 § 1 n. 2
§ 3. Tym, od których wymaga siê zgody lub rady, w³adza, która potrzebuje zgody lub rady, powinna udzieliæ niezbêdnych informacji i pod ka¿dym wzglêdem rozwa¿yæ ich opiniê wyra¿on¹ w sposób wolny.
§ 4. Wszyscy, których zgoda lub rada jest wymagana, obowi¹zani s¹
szczerze wyraziæ swoje stanowisko, a tak¿e zachowaæ tajemnicê; w³adza mo¿e zmusiæ do tego obowi¹zku.
Kan. 935 – Ktokolwiek aktem prawnym nielegalnie albo jakimkolwiek
innym aktem dokonanym z winy umyœlnej lub nieumyœlnej wyrz¹dzi³ komuœ
krzywdê, obowi¹zany jest do naprawienia wyrz¹dzonej szkody.
KPK/83: 127 § 3
KPK/17: 105 n. 2, 3
CS: 35 § 1 n. 3, 4
KPK/83: 128
CS: 34
588
Titulus XX – De officiis
TITULUS XX
DE OFFICIIS
Can. 936 – § 1. In Ecclesia officium est quodlibet munus ab ipso Domino vel ab auctoritate competenti stabiliter constitutum in finem spiritualem exercendum.
§ 2. Iura et obligationes singulis officiis propria determinantur eo iure,
quo officium constituitur, vel decreto auctoritatis competentis.
§ 3. Auctoritatis, cuius est officium constituere, est etiam illud immutare,
supprimere et de eius provisione canonica providere, nisi aliter iure expresse cavetur vel ex natura rei constat.1
Can. 937 – § 1. Qui officium erigit, curare debet, ut praesto sint media
ad eiusdem implementum necessaria utque prospiciatur iustae remunerationi eorum, qui officio funguntur.
§ 2. Iure particulari uniuscuiusque Ecclesiae sui iuris pressius determinetur modus, quo haec praescripta ad effectum deducantur, nisi de quibusdam iure communi iam provisum est.
CAPUT I
De provisione canonica officiorum
Can. 938 – Officium sine provisione canonica valide obtineri non potest.2
Can. 939 – Provisio canonica officii fit:
1° per liberam collationem ab auctoritate competenti factam;
2° si praecessit electio, per eius confirmationem vel, si electio non eget
confirmatione, per electi acceptationem;
3° si praecessit postulatio, per eius admissionem.
1
Vat. II, decr. Presbyterorum ordinis, 20 „Officio”;
589
Tytu³ XX – Urzêdy
TYTU£ XX
URZÊDY
Kan. 936 – § 1. W Koœciele urzêdem jest jakiekolwiek zadanie ustanowione na sta³e, czy to przez samego Pana, czy przez kompetentn¹ w³adzê dla realizacji celu duchowego.
§ 2. Prawa i obowi¹zki w³aœciwe poszczególnym urzêdom s¹ okreœlane
przez to samo prawo, którym urz¹d ustanowiono albo dekretem kompetentnej w³adzy.
§ 3. Do w³adzy, która jest kompetentna ustanawiaæ urz¹d, nale¿y tak¿e
dokonywanie w nich zmian, znoszenie oraz troska o ich kanoniczne powierzanie, chyba ¿e co innego prawo wyraŸnie zastrzega albo wynika z
natury rzeczy.
KPK/83: 145 § 1
KPK/17: 145 n. 1
PA: 305 § 1
KPK/83: 145 § 2
KPK/83: 148
Kan. 937 – § 1. Ten, kto eryguje urz¹d, winien zadbaæ, aby by³y do
dyspozycji œrodki niezbêdne do jego wype³niania oraz zatroszczyæ siê
o s³uszne wynagrodzenie dla osób pe³ni¹cych ten urz¹d.
§ 2. Sposób wykonania tych przepisów powinien byæ œciœlej okreœlony
przez prawo partykularne poszczególnych Koœcio³ów sui iuris, chyba ¿e
o niektórych przepisach stanowi ju¿ prawo wspólne.
ROZDZIA£ I
Kanoniczne powierzanie urzêdów
Kan. 938 – Nie mo¿na wa¿nie otrzymaæ urzêdu bez kanonicznego powierzenia.
Kan. 939 – Kanoniczne powierzenie urzêdu dokonuje siê:
1° poprzez swobodne nadanie przez kompetentn¹ w³adzê;
2° poprzez potwierdzenie wyboru, o ile wybór je poprzedza lub przez
przyjêcie ze strony elekta, je¿eli wybór nie wymaga potwierdzenia;
3° poprzez dopuszczenie postulacji, je¿eli poprzedza ona wybór.
2
Constantinop. IV, can. 12.
KPK/83: 146
KPK/17: 147 § 1
CS: 88 § 1
KPK/83: 147
KPK/17: 148 §
CS: 89
KPK/83: 147
KPK/17: 148 §
CS: 89
KPK/83: 147
KPK/17: 148 §
CS: 89
KPK/83: 147
KPK/17: 148 §
CS: 89
1
1
1
1
590
Titulus XX – De officiis
Can. 940 – § 1. Ut quis ad officium promoveatur, debet esse idoneus,
scilicet eis qualitatibus praeditus, quae iure requiruntur.
§ 2. Quoties provisus caret qualitatibus requisitis, provisio est nulla solummodo, si ita iure cautum est; secus est valida, sed rescindi potest per
decretum auctoritatis competentis aequitate servata.
Can. 941 – Provisio canonica, cui nullus terminus est iure praescriptus,
numquam differatur ultra sex menses utiles ab accepta notitia de officii
vacatione computandos.
Can. 942 – Nemini conferantur duo vel plura officia, quae una simul ab
eodem congrue impleri non possunt, nisi adest vera necessitas.1
Can. 943 – § 1. Provisio officii, quod de iure non vacat, ipso iure nulla
est nec subsequenti officii vacatione convalidatur.
§ 2. Si vero agitur de officio, quod de iure ad tempus determinatum confertur, provisio canonica intra sex menses, antequam hoc tempus elapsum est, fieri potest et effectum habet a die officii vacationis.
§ 3. Promissio alicuius officii, a quocumque est facta, nullum effectum
canonicum habet.
Can. 944 – Officium de iure vacans, quod forte ab aliquo illegitime possidetur, conferri potest, dummodo ad normam iuris declaratum sit eam
possessionem non esse canonicam et de hac declaratione mentio fiat in
litteris collationis.
Can. 945 – Qui, alium neglegentem vel impeditum supplens, officium
confert, nullam inde potestatem acquirit in personam, cui collatum est,
sed huius condicio iuridica eadem est, ac si provisio canonica ad ordinariam normam iuris facta esset.
Can. 946 – Officii provisio facta ex metu gravi iniuste incusso, dolo,
errore substantiali vel simoniace ipso iure nulla est.
1
Chalc. can. 10; Nic. II, can. 15.
591
Tytu³ XX – Urzêdy
Kan. 940 – § 1. Aby ktoœ móg³ otrzymaæ urz¹d, powinien byæ zdatnym,
czyli posiadaæ przymioty wymagane prawem.
§ 2. Je¿eli ktoœ, komu powierzono urz¹d, nie posiada wymaganych przymiotów, to powierzenie jest niewa¿ne jedynie wtedy, gdy tak zastrzega
siê prawem; poza tym jest wa¿ne, ale mo¿e byæ cofniête dekretem kompetentnej w³adzy z zachowaniem s³usznoœci.
Kan. 941 – Powierzenia kanonicznego, dla którego prawo nie wyznacza ¿adnego terminu, nie nale¿y nigdy odk³adaæ ponad szeœæ miesiêcy
u¿ytecznych, liczonych od otrzymania wiadomoœci o wakansie urzêdu.
Kan. 942 – Nie nale¿y powierzaæ nikomu dwóch lub wiêcej urzêdów,
które nie mog¹ byæ odpowiednio wykonywane równoczeœnie przez tê
sam¹ osobê, chyba ¿e istnieje prawdziwa koniecznoœæ.
Kan. 943 – § 1. Powierzenie urzêdu, który zgodnie z prawem nie wakuje, jest z mocy samego prawa niewa¿ne i nie zyskuje wa¿noœci przez
póŸniejszy wakans.
§ 2. Je¿eli jednak chodzi o urz¹d nadawany z przepisu prawa na okreœlony czas, powierzenie mo¿e byæ dokonane w ci¹gu szeœciu miesiêcy przed
up³ywem tego czasu i osi¹ga swój skutek od dnia wakansu urzêdu.
§ 3. Obietnica jakiegoœ urzêdu – przez kogokolwiek dana – nie ma ¿adnego skutku prawnego.
Kan. 944 – Urz¹d prawnie wakuj¹cy, a przez kogoœ bezprawnie jeszcze
zatrzymywany, mo¿e byæ nadany, je¿eli zostanie zgodnie z prawem stwierdzone, ¿e jest on zatrzymywany niekanonicznie, i o tym stwierdzeniu
mówi pismo powierzaj¹ce urz¹d.
Kan. 945 – Kto, dzia³aj¹c za kogoœ zaniedbuj¹cego siê lub maj¹cego przeszkodê, nadaje urz¹d, nie otrzymuje ¿adnej w³adzy nad osob¹, której go
nada³, lecz jej pozycja prawna pozostaje taka sama, jak gdyby powierzenie
kanoniczne zosta³o dokonane wed³ug zwyczajnego przepisu prawa.
Kan. 946 – Powierzenie urzêdu dokonane pod wp³ywem ciê¿kiej, niesprawiedliwej bojaŸni, podstêpu, istotnego b³êdu lub symoniacko jest niewa¿ne z mocy samego prawa.
KPK/83: 149 § 1
KPK/17: 153 § 1
CS: 95 § 1
KPK/83: 149 § 2
KPK/17: 153 § 3
CS: 95 § 3
KPK/17: 155
CS: 97
KPK/83: 152
KPK/17: 156 § 1, 2
CS: 98 § 1, 2
KPK/83: 153 § 1
KPK/17: 150 § 1
CS: 91 § 1
KPK/83: 153 § 2
KPK/83: 153 § 3
KPK/17: 150 § 2
CS: 91 § 2
KPK/83: 154
KPK/17: 151
CS: 92
KPK/83: 155
KPK/17: 158
CS: 100
KPK/83: 149 § 3
KPK/17: 729
CS: 93
592
Titulus XX – De officiis
Art. I – De electione
Can. 947 – § 1. Si cui coetui est ius eligendi ad officium, electio, nisi
aliter iure cautum est, numquam differatur ultra trimestre utile ab accepta notitia de officii vacatione computandum; quo termino inutiliter elapso
auctoritas competens, cui ius confirmandi electionem vel ius providendi
successive competit, officio vacanti libere provideat.
§ 2. Auctoritas competens officio vacanti libere providere potest etiam si
coetus ius eligendi alio modo amisit.
Can. 948 – § 1. Salvo iure particulari coetus praeses electores convocet
loco ac tempore ipsis convenienti; convocatio, si personalis esse debet,
valet, si fit vel in loco domicilii aut quasi-domicilii vel in loco commorationis.
§ 2. Si quis ex vocandis neglectus et ideo absens est, electio valet, sed ad
eius petitionem debet probata praeteritione et absentia ab auctoritate
competenti rescindi etiam post confirmationem, dummodo ad normam
iuris constet recursum saltem intra triduum ab accepta notitia de electione computandum interpositum esse.
§ 3. Si vero plures quam tertia pars electorum neglecti sunt, electio est
ipso iure nulla, nisi omnes neglecti reapse interfuerunt.
Can. 949 – § 1. Convocatione canonice facta ius suffragium ferendi
pertinet ad eos, qui praesentes sunt loco et die in convocatione statutis
excluso iure valide ferendi suffragia per epistulam vel procuratorem, nisi
aliter iure cavetur.
§ 2. Si quis ex electoribus praesens in domo est, in qua fit electio, sed
electioni ob infirmam valetudinem interesse non potest, suffragium eius
scriptum a scrutatoribus exquiratur.
Can. 950 – Etsi quis plures ob titulos ius suffragium nomine proprio
ferendi habet, non potest nisi unum ferre.
593
Tytu³ XX – Urzêdy
Art. I – Wybór
Kan. 947 – § 1. Je¿eli jakiemuœ zespo³owi przys³uguje prawo wyboru na
urz¹d, wyboru nie nale¿y nigdy odk³adaæ, o ile w prawie nie zastrzega siê
inaczej, ponad trzy miesi¹ce u¿yteczne, licz¹c od otrzymania wiadomoœci o wakansie urzêdu. Po bezu¿ytecznym up³ywie tego terminu, kompetentna w³adza, której przys³uguje prawo potwierdzania wyboru lub zastêpczego powierzania urzêdu, powinna swobodnie powierzyæ wakuj¹cy
urz¹d.
§ 2. Kompetentna w³adza mo¿e swobodnie powierzyæ urz¹d wakuj¹cy
równie¿ wtedy, gdy zespó³ w inny sposób utraci prawo wyboru.
Kan. 948 – § 1. Z zachowaniem przepisów prawa partykularnego, przewodnicz¹cy zespo³u powinien zwo³aæ elektorów w miejscu i czasie dla
nich dogodnym. Wezwanie, je¿eli powinno byæ osobiste, jest wa¿ne, gdy
dokonuje siê w miejscu sta³ego lub tymczasowego zamieszkania lub w
miejscu pobytu.
§ 2. Je¿eli ktoœ z tych, których nale¿y wezwaæ, zosta³ pominiêty i dlatego
by³ nieobecny, wybór jest wa¿ny, jednak¿e na jego wniosek, po udowodnieniu pominiêcia i nieobecnoœci powinien byæ uniewa¿niony przez kompetentn¹ w³adzê, nawet po jego zatwierdzeniu, jeœli zgodnie z przepisem
prawa stwierdzono, ¿e rekurs zosta³ z³o¿ony przynajmniej w ci¹gu trzech
dni liczonych od otrzymania wiadomoœci o wyborze.
§ 3. Jeœli jednak wiêcej ni¿ jedna trzecia elektorów zosta³a pominiêta,
wybór z mocy samego prawa jest niewa¿ny, chyba ¿e wszyscy pominiêci faktycznie brali udzia³ w g³osowaniu.
Kan. 949 – § 1. Po kanonicznie dokonanym zwo³aniu, uprawnienie do
g³osowania przys³uguje osobom obecnym w miejscu i dniu wyznaczonym
w wezwaniu, z wykluczeniem, o ile czego innego nie zastrzega siê w
prawie, uprawnienia do wa¿nego g³osowania listownie, b¹dŸ przez pe³nomocnika.
§ 2. Jeœli któryœ z elektorów jest obecny w domu, w którym odbywa siê
g³osowanie, lecz nie mo¿e wzi¹æ w nim udzia³u z powodu choroby, skrutatorzy powinni przyj¹æ od niego g³os na piœmie.
Kan. 950 – Chocia¿ ktoœ posiada uprawnienie do g³osowania we w³asnym imieniu z licznych tytu³ów, mo¿e oddaæ tylko jeden g³os.
KPK/83: 165
KPK/17: 161
CS: 103
KPK/17: 178
CS: 120
KPK/83: 166 § 1
KPK/17: 162 § 1
CS: 104 § 1
KPK/83: 166 § 2
KPK/17: 162 § 2
CS: 104 § 2
KPK/83: 166 § 3
KPK/17: 162 § 3, 4
CS: 104 § 3, 4
KPK/83: 167§ 1
KPK/17: 163
CS: 105
KPK/83: 167§ 2
KPK/17: 168
CS: 110
KPK/83: 168
KPK/17: 164
CS: 106
594
Titulus XX – De officiis
Can. 951 – Nemo coetui extraneus admitti potest ad suffragium ferendum; secus electio ipso iure nulla est.
Can. 952 – Si libertas in electione quoquo modo impedita est, electio
ipso iure nulla est.1
Can. 953 – § 1. Inhabilis est suffragium ferendi:
1° incapax actus humani;
2° carens voce activa;
3° qui fidem catholicam publice abiecit vel a communione cum Ecclesia
catholica publice defecit.
§ 2. Si quis ex praedictis admittitur, eius suffragium est nullum, sed electio valet, nisi constat eo dempto electum non rettulisse requisitum numerum suffragiorum.
Can. 954 – § 1. Suffragium est nullum, nisi est:
1° liberum, et ideo nullum est suffragium, si elector metu gravi aut dolo
directe vel indirecte adactus est ad eligendam certam personam aut
plures disiunctim;
2° secretum, certum, absolutum, determinatum reprobata contraria consuetudine.
§ 2. Condiciones ante electionem suffragio appositae tamquam non adiectae habentur.
Can. 955 – § 1. Antequam incipit electio, designentur ex gremio coetus
duo saltem scrutatores.
§ 2. Scrutatores suffragia colligant et coram praeside electionis inspiciant, an schedularum numerus respondeat numero electorum, suffragia
ipsa scrutentur palamque faciant, quot quisque rettulerit.
§ 3. Si numerus suffragiorum non aequatur numero eligentium, nihil est
actum.
1
Apost. can. 30; Laod. can. 13; Nic. II, can. 3; Constantinop. IV, cann. 12, 22.
595
Tytu³ XX – Urzêdy
Kan. 951 – Nikt nie nale¿¹cy do zespo³u nie mo¿e byæ dopuszczony do
g³osowania. W przeciwnym razie wybór jest niewa¿ny z mocy samego
prawa.
Kan. 952 – Je¿eli wolnoœæ wyboru zosta³a w jakikolwiek sposób naruszona, jest on niewa¿ny z mocy samego prawa.
Kan. 953 – § 1. Niezdolnym do g³osowania jest:
1° niezdatny do aktu ludzkiego;
2° nie posiadaj¹cy g³osu czynnego;
3° ten, kto publicznie porzuci³ wiarê katolick¹ lub publicznie odst¹pi³ od
jednoœci z Koœcio³em katolickim.
§ 2. Je¿eli ktoœ z wymienionych zosta³ dopuszczony, jego g³os jest bez
znaczenia, ale sam wybór jest wa¿ny, chyba ¿e stwierdzono, i¿ po odliczeniu go wybrany nie uzyska³by wymaganej liczby g³osów.
Kan. 954 – § 1. Aby g³os by³ wa¿ny, musi byæ:
1° wolny; st¹d te¿ niewa¿ny jest g³os, je¿eli elektor zosta³ sk³oniony ciê¿k¹
bojaŸni¹ lub podstêpem, bezpoœrednio lub poœrednio, do wybrania pewnej osoby lub wielu osób roz³¹cznie;
2° tajny, pewny, bezwarunkowy, okreœlony, z odrzuceniem zwyczaju przeciwnego.
KPK/83: 169
KPK/17: 165
CS: 107
KPK/83: 170
KPK/17: 166
CS: 108
KPK/83: 171 1
KPK/17: 167 § 1
CS: 109 § 1
KPK/83: 171 § 1 n. 1
KPK/17: 167 § 1 n. 1
CS: 109 § 1 n. 1
KPK/83: 171 § 1 n. 2
KPK/17: 167 § 1 n. 5
CS: 109 § 1 n. 5
KPK/83: 171 § 1 n. 4
KPK/17: 167 § 1 n. 4
CS: 109 § 1 n. 4
KPK/83: 171 § 2
KPK/17: 167 § 2
CS: 109 § 2
KPK/83: 172 § 1
KPK/17: 169 § 1
CS: 111 § 1
KPK/83: 172 § 1 n. 1
KPK/17: 169 § 1 n. 1
CS: 111 § 1 n. 1
KPK/83: 172 § 1 n. 2
KPK/17: 169 § 1 n. 2
CS: 111 § 1 n. 2
§ 2. Warunki do³¹czone do g³osu przed wyborem uwa¿a siê za nie do³¹czone.
KPK/83: 172 § 2
KPK/17: 169 § 2
CS: 111 § 2
Kan. 955 – § 1. Przed rozpoczêciem wyborów nale¿y wyznaczyæ spoœród grona zespo³u przynajmniej dwóch skrutatorów.
KPK/83: 173 § 1
KPK/17: 171 § 1
CS: 113 § 1
§ 2. Skrutatorzy powinni zebraæ g³osy i wobec przewodnicz¹cego sprawdziæ, czy liczba oddanych kartek odpowiada liczbie elektorów, zbadaæ
oddane g³osy i og³osiæ, ile ka¿dy otrzyma³.
§ 3. Je¿eli liczba g³osów nie jest równa liczbie wybieraj¹cych, nic nie
zosta³o dokonane.
KPK/83: 173 § 2
KPK/17: 171 § 2
CS: 113 § 2
KPK/83: 173 § 3
KPK/17: 171 § 3
CS: 113 § 3
596
Titulus XX – De officiis
§ 4. Schedulae statim peracto unoquoque scrutinio vel post sessionem, si
in eadem sessione habentur plura scrutinia, destruantur.
§ 5. Omnia electionis acta ab eo, qui actuarii munere fungitur, accurate
describantur et, postquam coram electoribus perlecta sunt, saltem ab
eodem actuario, praeside ac scrutatoribus subscribantur atque in archivo
coetus asserventur.
Can. 956 – § 1. In electionibus, nisi aliter iure communi cavetur, id vim
iuris habet, quod praesente quidem maiore parte eorum, qui convocari
debent, placuit parti absolute maiori eorum, qui sunt praesentes, aut post
duo inefficacia scrutinia parti relative maiori in tertio scrutinio; si vero
suffragia aequalia fuerunt post tertium scrutinium, electus habeatur aetate
senior, nisi agitur de electionibus inter solos clericos vel religiosos, quibus
in casibus electus habeatur sacra ordinatione senior vel inter religiosos
prima professione senior.1
§ 2. Praesidis electionis est electum proclamare.
Can. 957 – § 1. Electio scripto vel alio legitimo modo statim intimanda
est electo.2
§ 2. Electus debet intra octiduum utile a recepta intimatione computandum manifestare praesidi coetus, utrum electionem acceptet necne; secus electio effectum non habet.
§ 3. Si electus non acceptat, omne ius ex electione ortum amittit nec
electio subsequenti acceptatione convalidatur; rursus autem eligi potest;
coetus intra mensem a cognita notitia de electione non acceptata computandum ad novam electionem procedere debet.
Can. 958 – Electus acceptatione electionis, si confirmatione non eget,
officium pleno iure statim obtinet, nisi aliter iure cavetur; secus non acquirit
nisi ius ad exigendam confirmationem electionis.
S.C. de Prop. Fide, instr. (ad Patr. et Epp. Graeco-Melkitas), 29 maii 1789, n. 19; D.
3, 4, 3-4; 50, 1, 19; 50, 17, 160.
1
Tytu³ XX – Urzêdy
§ 4. Kartki od g³osowania powinny byæ zniszczone natychmiast po ka¿dym dokonanym g³osowaniu lub te¿ po zakoñczeniu sesji, je¿eli na tej
samej sesji odbywa siê wiêcej g³osowañ.
§ 5. Wszystkie czynnoœci zwi¹zane z wyborem powinny byæ pilnie zaprotoko³owane przez pe³ni¹cego funkcjê protokolanta, a nastêpnie protokó³ powinien zostaæ odczytany wobec elektorów, podpisany przynajmniej
przez tego¿ protokolanta, przewodnicz¹cego i skrutatorów oraz z³o¿ony
w archiwum zespo³u.
Kan. 956 – § 1. O ile nie zastrzega siê czego innego w prawie powszechnym, przy wyborach moc prawa ma to, co odpowiada bezwzglêdnej wiêkszoœci obecnych, przy obecnoœci wiêkszoœci tych, którzy powinni byæ wezwani, albo te¿ to, co odpowiada wzglêdnej wiêkszoœci przy
trzecim g³osowaniu, po dwóch g³osowaniach bezskutecznych. Je¿eli po
trzecim g³osowaniu g³osy by³yby równe, powinien zostaæ wybrany starszy wiekiem. Je¿eli zaœ chodzi o wybory spoœród samych duchownych
lub zakonników, to w tych wypadkach powinien zostaæ wybrany starszy
œwiêceniami lub, odnoœnie do zakonników, starszy pierwsz¹ profesj¹.
§ 2. Do przewodnicz¹cego nale¿y og³oszenie, kto zosta³ wybrany.
Kan. 957 – § 1. O wyborze nale¿y natychmiast powiadomiæ elekta na
piœmie lub w inny prawem przewidziany sposób.
§ 2. Elekt powinien w ci¹gu oœmiu u¿ytecznych dni, licz¹c od przyjêcia
powiadomienia, oznajmiæ przewodnicz¹cemu zespo³u, czy wybór przyjmuje, czy te¿ nie. W przeciwnym razie wybór nie osi¹ga skutku.
§ 3. Jeœli elekt nie przyjmuje wyboru, traci wszelkie prawa zeñ wynikaj¹ce i nie odzyskuje go przez póŸniejsze wyra¿enie zgody, mo¿e byæ jednak ponownie wybrany. W ci¹gu miesi¹ca od momentu otrzymania wiadomoœci o nie przyjêciu wyboru zespó³ powinien przyst¹piæ do nowych
wyborów.
Kan. 958 – Poprzez przyjêcie wyboru, o ile nie wymaga on zatwierdzenia, elekt natychmiast pe³noprawnie obejmuje urz¹d, chyba ¿e prawem zastrzega siê inaczej. W przeciwnym razie nabywa jedynie prawo
do wyst¹pienia o zatwierdzenie wyboru.
2
* Syn. Armen., a. 1911, 242.
597
KPK/17: 171 § 4
CS: 113 § 4
KPK/83: 173 § 4
KPK/17: 171 § 5
CS: 113 § 5
KPK/83: 119 n. 1
KPK/17: 101 § 1 n. 1
CS: 29 § 1 n. 1
KPK/83: 176
KPK/17: 174
CS: 116
KPK/83: 177 § 1
KPK/17: 175
CS: 117 § 1
KPK/83: 177 § 1
KPK/17: 175
CS: 117 § 2
KPK/83: 177 § 2
KPK/17: 176 § 1
CS: 118 § 1
KPK/83: 178
KPK/17: 176 § 2
CS: 118 § 2
598
Titulus XX – De officiis
Can. 959 – § 1. Electus, si electio confirmatione indiget, debet non ultra
octo dies a die acceptatae electionis computandos confirmationem ab
auctoritate competenti petere per se vel per alium; secus omni iure ex
electione orto privatur, nisi probat se a petenda confirmatione iusto impedimento fuisse detentum.1
§ 2. Ante acceptam confirmationem electo non licet se immiscere administrationi officii et actus ab eo forte positi nulli sunt.
Can. 960 – § 1. Auctoritati competenti, si electum repperit idoneum et
electio ad normam iuris peracta est, confirmationem denegare non licet.
§ 2. Recepta confirmatione electus pleno iure officium obtinet, nisi aliter
iure cavetur.
Art. II – De postulatione
Can. 961 – Electores, si electioni illius, quem aptiorem putant ac praeferunt, impedimentum canonicum obest, a quo dispensari potest, suis suffragiis eum possunt, nisi aliter iure cavetur, ab auctoritate competenti
postulare.
Can. 962 – Ut postulatio vim habeat, saltem duae ex tribus partibus
suffragiorum requiruntur; secus ad electionem procedatur, ac si nihil actum sit.
Can. 963 – § 1. Coetus postulationem quam primum nec ultra octo dies
mittere debet ad auctoritatem competentem, ad quam pertinet electionem confirmare; quae auctoritas, si potestatem ab impedimento dispensandi non habet et postulationem admittere vult, dispensationem ab auctoritate competenti obtinere debet; si non requiritur confirmatio, postulatio mitti debet ad auctoritatem competentem ad dispensationem concedendam.
§ 2. Si intra praescriptum tempus postulatio missa non est, ipso iure nulla
est et coetus pro ea vice ius eligendi amittit, nisi probat se a mittenda
postulatione iusto impedimento detentum fuisse.
1
* Syn. Armen., a. 1911, 243.
Tytu³ XX – Urzêdy
Kan. 959 – § 1. Jeœli wybór wymaga zatwierdzenia, elekt powinien w
czasie nie d³u¿szym ni¿ osiem dni u¿ytecznych, licz¹c od dnia przyjêcia
wyboru, prosiæ osobiœcie lub przez kogoœ innego kompetentn¹ w³adzê
o zatwierdzenie. Inaczej traci wszelkie uprawnienia wynikaj¹ce z wyboru, chyba ¿e udowodni, i¿ od z³o¿enia proœby o zatwierdzenie powstrzymywa³a go s³uszna przeszkoda.
§ 2. Przed otrzymaniem zatwierdzenia elekt nie mo¿e ingerowaæ w wykonywanie urzêdu, a czynnoœci przezeñ ewentualnie podjête s¹ niewa¿ne.
Kan. 960 – § 1. Kompetentna w³adza nie mo¿e odmówiæ zatwierdzenia, je¿eli uzna³a elekta za zdatnego, a wybór zosta³ dokonany zgodnie z
przepisem prawa.
§ 2. Po otrzymaniu zatwierdzenia, elekt obejmuje pe³noprawnie urz¹d,
chyba ¿e prawo zastrzega co innego.
599
KPK/83: 179 § 1
KPK/17: 177 § 1
CS: 119 § 1
KPK/83: 179 § 4
KPK/17: 176 § 3
CS: 118 § 3
KPK/83: 179 § 2
KPK/17: 177 § 2
CS: 119 § 2
KPK/83: 179 § 5
KPK/17: 177 § 4
CS: 119 § 4
Art. II – Postulacja
Kan. 961 – Jeœli wyborowi tego, którego wyborcy wol¹ i uwa¿aj¹ za
odpowiedniego, stoi na drodze kanoniczna przeszkoda, od której mo¿na
dyspensowaæ, to mog¹ go swoimi g³osami postulowaæ u kompetentnej
w³adzy, chyba ¿e prawo zastrzega inaczej.
Kan. 962 – Do wa¿noœci postulacji wymaga siê przynajmniej dwóch
trzecich g³osów. W przeciwnym razie, je¿eli przystêpuje siê do wyboru,
nic nie zosta³o dokonane.
Kan. 963 – § 1. Zespó³ powinien jak najszybciej, w czasie nie przekraczaj¹cym oœmiu dni, przes³aæ postulacjê do kompetentnej w³adzy, do
której nale¿y zatwierdzenie wyboru. W³adza ta, je¿eli nie jest zdolna udzieliæ dyspensy od przeszkody, a chce przyj¹æ postulacjê, powinna uzyskaæ
dyspensê od kompetentnej w³adzy. Je¿eli nie jest wymagane potwierdzenie, postulacja powinna zostaæ przes³ana do kompetentnej w³adzy dla
udzielenia dyspensy.
§ 2. Je¿eli w przepisanym czasie nie przes³ano postulacji, jest ona niewa¿na na mocy samego prawa, zaœ zespó³ traci na ten raz prawo wyboru, o ile nie udowodni, ¿e od wys³ania postulacji by³ powstrzymany s³uszn¹
przeszkod¹.
KPK/83: 180 § 1
KPK/17: 179 § 1
CS: 121 § 1
KPK/83: 181 § 1
KPK/17: 180 § 1
CS: 122 § 2
KPK/83: 182 § 1
KPK/17: 181 § 1
CS: 123 § 1
KPK/83: 182 § 2
KPK/17: 181 § 2
CS: 123 § 2
600
Titulus XX – De officiis
§ 3. Postulato nullum ius acquiritur ex postulatione; quam admittendi auctoritas competens obligatione non tenetur.
§ 4. Postulationem ad auctoritatem competentem missam electores revocare non possunt.
Can. 964 – § 1. Non admissa ab auctoritate competenti postulatione ius
eligendi ad coetum redit.
§ 2. Admissio vero postulationis statim intimetur postulato et servetur
can. 957, §§ 2 et 3.
§ 3. Qui admissam postulationem acceptat, pleno iure statim officium
obtinet.
CAPUT II
De amissione officii
Can. 965 – § 1. Amittitur officium praeter alios casus iure praescriptos
elapso tempore determinato, expleta aetate iure definita, renuntiatione,
translatione, amotione necnon privatione.
§ 2. Resoluto quovis modo iure auctoritatis, a qua est collatum, officium
non amittitur, nisi aliter iure cavetur.
§ 3. Elapso tempore determinato vel expleta aetate iure definita amissio
officii effectum habet tantum a momento, quo ab auctoritate competenti
scripto intimata est.
§ 4. Ei, qui ob expletam aetatem iure definitam aut renuntiationem officium amittit, titulus emeriti conferri potest.
Can. 966 – Amissio officii, quae effectum sortita est, quam primum
omnibus nota fiat, quibus aliquod ius in provisione canonica officii competit.
Art. I – De renuntiatione
Can. 967 – Qui sui compos est, potest officio iusta de causa renuntiare.
601
Tytu³ XX – Urzêdy
§ 3. Postulowany nie nabywa ¿adnego prawa z postulacji, zaœ kompetentna
w³adza nie jest zobowi¹zana do jej przyjêcia.
KPK/83: 182 § 3
KPK/17: 181 § 3
CS: 123 § 3
§ 4. Po wys³aniu postulacji do kompetentnej w³adzy, wyborcy nie mog¹
jej odwo³aæ.
KPK/83: 182 § 4
KPK/17: 181 § 4
CS: 123 § 4
Kan. 964 – § 1. Gdy postulacja nie zosta³a dopuszczona przez kompetentn¹ w³adzê, prawo wyboru powraca do zespo³u.
KPK/83: 183 § 1
KPK/17: 182 § 1
CS: 124 § 1
§ 2. O dopuszczeniu postulacji nale¿y zaraz powiadomiæ postulowanego
oraz zachowaæ kan. 957 §§ 2 i 3.
KPK/83: 183 § 2
KPK/17: 182 § 2
CS: 124 § 2
§ 3. Kto przyjmie dopuszczon¹ postulacjê, natychmiast pe³noprawnie
uzyskuje urz¹d.
KPK/83: 183 § 3
KPK/17: 182 § 3
CS: 124 § 2
ROZDZIA£ II
Utrata urzêdu
Kan. 965 – § 1. Oprócz innych przypadków przepisanych prawem, utrata
urzêdu nastêpuje przez up³yw wyznaczonego czasu, osi¹gniêcie okreœlonego prawem wieku, rezygnacja, przeniesienie, odwo³anie oraz pozbawienie.
§ 2. Nie traci siê urzêdu po ustaniu w jakikolwiek sposób w³adzy, która
go nada³a, chyba ¿e prawo zastrzega inaczej.
§ 3. Utrata urzêdu wskutek up³ywu wyznaczonego czasu lub osi¹gniêcia
okreœlonego prawem wieku nastêpuje dopiero od momentu pisemnego
powiadomienia ze strony kompetentnej w³adzy.
§ 4. Temu, kto utraci³ urz¹d przez osi¹gniêcie okreœlonego prawem wieku lub przez rezygnacjê, mo¿na przyznaæ tytu³ emeryta.
Kan. 966 – Utrata urzêdu, która sta³a siê faktem, powinna byæ podana
do wiadomoœci wszystkim, którym przys³uguje jakieœ prawo do powierzania urzêdu.
KPK/83: 184 § 1
KPK/17: 183 § 1
CS: 125 § 1
KPK/83: 184§ 2
KPK/17: 183§ 2
CS: 125§ 2
KPK/83: 186
KPK/83: 185
KPK/83: 184 § 3
KPK/17: 191 § 2
CS: 133 § 2
Art. I – Rezygnacja
Kan. 967 – Ka¿dy, kto jest poczytalny, mo¿e dla s³usznej przyczyny
z³o¿yæ rezygnacjê z urzêdu.
KPK/83: 187
KPK/17: 184
CS: 126
602
Titulus XX – De officiis
Can. 968 – Renuntiatio facta ex metu gravi et iniuste incusso, dolo,
errore substantiali aut simoniace ipso iure nulla est.
Can. 969 – Renuntiatio, ut valeat, scripto vel coram duobus testibus
auctoritati fieri debet, cui provisio canonica officii, de quo agitur, competit; nisi acceptatione eget, statim effectum sortitur.
Can. 970 – § 1. Renuntiatio, quae acceptatione eget, effectum sortitur,
postquam renuntianti acceptatio renuntiationis intimata est; si vero intra
tres menses renuntianti acceptatio renuntiationis intimata non est, renuntiatio omni vi caret.
§ 2. Renuntiatio nonnisi antequam eius acceptatio intimata est, a renuntiante revocari potest.
§ 3. Auctoritas renuntiationem iusta et proportionata causa non innixam
ne acceptet.
Can. 971 – Ille, qui officio renuntiavit, idem officium alio ex titulo consequi potest.
Art. II – De translatione
Can. 972 – § 1. Translatio ab eo tantum fieri potest, qui ius habet providendi officio, quod amittitur, et simul officio, quod confertur.1
§ 2. Si translatio fit invito eo, qui officium detinet, requiritur gravis causa
et servetur modus procedendi iure praescriptus salvis normis circa sodales instituti religiosi vel societatis vitae communis ad instar religiosorum
et firmo semper iure rationes contrarias exponendi.
§ 3. Translatio ut effectum sortiatur, scripto intimanda est.
Can. 973 – § 1. In casu translationis prius officium vacat capta possessione canonica alterius officii, nisi aliter iure cautum aut ab auctoritate
competenti praescriptum est.
1
Nic. II, can. 10.
603
Tytu³ XX – Urzêdy
Kan. 968 – Z mocy samego prawa niewa¿na jest rezygnacja dokonana
pod wp³ywem ciê¿kiej i niesprawiedliwej bojaŸni, podstêpu, istotnego b³êdu
lub symonii.
Kan. 969 – Aby rezygnacja by³a wa¿na, nale¿y na piœmie lub wobec
dwóch œwiadków przed³o¿yæ j¹ tej w³adzy, do której nale¿y powierzanie rzeczonego urzêdu. Jeœli nie wymaga akceptacji, natychmiast osi¹ga skutek.
Kan. 970 – § 1. Rezygnacja, która wymaga akceptacji, osi¹ga skutek
po zawiadomieniu o jej przyjêciu tego, kto j¹ z³o¿y³. Je¿eli jednak rezygnuj¹cy nie zostanie w ci¹gu trzech miesiêcy zawiadomiony o przyjêciu
rezygnacji, traci ona wszelk¹ moc.
KPK/83: 188
KPK/17: 185
CS: 127
KPK/83: 189 § 1
KPK/17: 186, 197
§ 1, 2
CS: 128, 129 § 1, 2
KPK/83: 189 § 3
KPK/17: 190 § 2
CS: 132 § 2
§ 2. Rezygnacja mo¿e byæ odwo³ana przez tego, kto j¹ sk³ada, dopóki nie
zostanie zawiadomiony o jej przyjêciu.
KPK/83: 189 § 4
CS: 131 § 2
§ 3. W³adza nie powinna przyjmowaæ rezygnacji nie uzasadnionej s³uszn¹
i proporcjonaln¹ przyczyn¹.
KPK/83: 189 § 2
KPK/17: 189 § 1
CS: 131 § 1
Kan. 971 – Ten, kto zrezygnowa³ z urzêdu, mo¿e otrzymaæ ten sam
urz¹d z innego tytu³u.
KPK/83: 189 § 4
KPK/17: 191 § 1
CS: 133 § 1
Art. II – Przeniesienie
Kan. 972 – § 1. Przeniesienia mo¿e dokonaæ jedynie ten, komu przys³uguje prawo powierzenia zarówno urzêdu, który siê zwalnia, jak i urzêdu,
który jest powierzany.
§ 2. Je¿eli przeniesienie dokonuje siê wbrew woli piastuj¹cego urz¹d, wymagana jest powa¿na przyczyna oraz nale¿y zachowaæ sposób postêpowania przepisany prawem, bez naruszania norm dotycz¹cych cz³onków
instytutu zakonnego oraz stowarzyszeñ ¿ycia wspólnego na wzór zakonników; zawsze te¿ nale¿y zachowaæ prawo wysuniêcia racji przeciwnych.
§ 3. Aby przeniesienie osi¹gnê³o skutek, powinno byæ zakomunikowane
na piœmie.
Kan. 973 – § 1. W przypadku przeniesienia poprzedni urz¹d wakuje od
momentu kanonicznego objêcia drugiego urzêdu, chyba ¿e prawo zastrzega inaczej albo co innego zarz¹dzi kompetentna w³adza.
KPK/83: 190 § 1
KPK/17: 193 § 1
CS: 135 § 1
KPK/83: 190 § 2
KPK/17: 193 § 2
CS: 135 § 2
KPK/83: 190 § 3
KPK/83: 191 § 1
KPK/17: 194 § 1
CS: 136 § 1
604
Titulus XX – De officiis
§ 2. Remunerationem cum priore officio conexam translatus percipit,
donec alterius possessionem canonicam ceperit.
Art. III – De amotione
Can. 974 – § 1. Ab officio aliquis amovetur sive decreto ab auctoritate
competenti legitime lato servatis quidem iuribus forte ex contractu quaesitis sive ipso iure ad normam can. 976.
§ 2. Decretum amotionis ut effectum sortiatur, scripto intimandum est.
Can. 975 – § 1. Nisi aliter iure cavetur, ab officio quod confertur ad
tempus indeterminatum non potest aliquis amoveri nisi gravi de causa et
servato modo iure praescripto; idem valet, ut quis ab officio, quod ad
tempus determinatum confertur, amoveri possit, antequam hoc tempus
elapsum est.
§ 2. Ab officio, quod secundum iuris praescripta alicui confertur ad prudentem discretionem auctoritatis competentis, potest aliquis iusta de causa
de iudicio eiusdem auctoritatis aestimanda amoveri aequitate servata.
Can. 976 – § 1. Ipso iure ab officio amovetur:
1° qui statum clericalem amisit;
2° qui fidem catholicam publice abiecit vel a communione cum Ecclesia
catholica publice defecit;
3° clericus, qui matrimonium, etsi civile tantum, attentavit.
§ 2. Amotio, de qua in § 1, nn. 2 et 3, urgeri tantum potest, si de eadem
auctoritatis competentis declaratione constat.
Can. 977 – Si quis non quidem ipso iure, sed per decretum auctoritatis
competentis amovetur ab officio, quo eiusdem subsistentiae providetur,
eadem auctoritas curet, ut ipsius subsistentiae per congruum tempus prospiciatur, nisi aliter provisum est.
Art. IV – De privatione
Can. 978 – Privatio officii nonnisi in poenam delicti infligi potest.
605
Tytu³ XX – Urzêdy
§ 2. Przeniesiony pobiera wynagrodzenie zwi¹zane z poprzednim urzêdem do czasu kanonicznego objêcia drugiego.
KPK/83: 191 § 2
KPK/17: 194 § 2
CS: 136 § 2
Art. III – Odwo³anie
Kan. 974 – § 1. Z urzêdu zostaje ktoœ odwo³any albo dekretem wydanym zgodnie z prawem przez kompetentn¹ w³adzê, z zachowaniem jednak uprawnieñ nabytych ewentualnie w drodze umowy, albo te¿ na mocy
samego prawa zgodnie z przepisem kan. 976.
§ 2. Aby dekret odwo³ania osi¹gn¹³ skutek, musi byæ zakomunikowany
na piœmie.
Kan. 975 – § 1. Z urzêdu nadawanego na czas nieokreœlony nie mo¿e
byæ ktoœ odwo³any inaczej, jak z powa¿nej przyczyny i z zachowaniem
sposobu postêpowania okreœlonego prawem. To samo ma zastosowanie,
aby mo¿na by³o odwo³aæ kogoœ z urzêdu nadawanego na czas okreœlony
przed up³ywem tego czasu.
§ 2. Z urzêdu, powierzonego komuœ wed³ug przepisów prawa zgodnie z roztropnym rozeznaniem kompetentnej w³adzy, mo¿na go odwo³aæ z powodu s³usznej przyczyny, ocenianej przez tê w³adzê, z zachowaniem sprawiedliwoœci.
Kan. 976 – § 1. Moc¹ samego prawa z urzêdu zostaje odwo³any:
1° kto utraci³ stan duchowny;
2° kto publicznie porzuci³ wiarê katolick¹ albo publicznie odst¹pi³ od jednoœci z Koœcio³em katolickim;
3° duchowny, który usi³owa³ zawrzeæ ma³¿eñstwo, choæby tylko cywilne.
§ 2. Odwo³anie, o którym mowa w § 1, n. 2 i 3, tylko wtedy mo¿e byæ
egzekwowane, je¿eli fakt ten stwierdzi³a kompetentna w³adza.
Kan. 977 – Je¿eli ktoœ, jednak nie na mocy samego prawa, lecz dekretem kompetentnej w³adzy zostaje odwo³any z urzêdu, który by³ podstaw¹
jego utrzymania, wtedy ta sama w³adza powinna zatroszczyæ siê o zabezpieczenie odwo³anemu utrzymania przez odpowiedni czas, chyba ¿e
zaradzono temu w inny sposób.
KPK/83: 192
KPK/17: 192 § 1
CS: 134 § 1
KPK/83: 193 § 1
KPK/17: 192 § 3
CS: 134 § 3
KPK/83: 193 § 1, 2
KPK/17: 192 § 2
CS: 134
KPK/83: 193 § 3
KPK/17: 192 § 3
CS: 134 § 3
KPK/83: 194 § 1
KPK/17: 188
CS: 130
KPK/83: 194 § 1 n. 1
KPK/83: 194 § 1 n. 2
KPK/17: 188 n. 4
CS: 130 n. 4
KPK/83: 194 § 1 n. 3
KPK/17: 188 n. 5
CS: 130 n. 5
KPK/83: 194 § 2
KPK/83: 195
Art. IV – Pozbawienie
Kan. 978 – Pozbawienie urzêdu mo¿e byæ wymierzone jedynie jako
kara za przestêpstwo.
KPK/83: 196 § 1
606
Titulus XXI – De potestate regiminis
TITULUS XXI
DE POTESTATE REGIMINIS
Can. 979 – § 1. Potestatis regiminis, quae ex divina institutione est in
Ecclesia, ad normam iuris habiles sunt, qui in ordine sacro sunt constituti.1
§ 2. In exercitio potestatis regiminis ceteri christifideles ad normam iuris
cooperari possunt.2
Can. 980 – § 1. Potestas regiminis alia est fori externi, alia fori interni
sive sacramentalis sive non sacramentalis.
§ 2. Si potestas regiminis exercetur pro solo foro interno, effectus, quos
eius exercitium natum est habere pro foro externo, in hoc foro non recognoscuntur, nisi quatenus id determinatis pro casibus iure statuitur.
Can. 981 – § 1. Potestas regiminis ordinaria ea est, quae ipso iure alicui
officio adnectitur; delegata, quae ipsi personae non mediante officio conceditur.3
§ 2. Potestas regiminis ordinaria potest esse sive propria sive vicaria.
Can. 982 – § 1. Facultates habituales reguntur praescriptis de potestate
delegata.
§ 2. Facultas habitualis vero Hierarchae concessa, nisi in eius concessione aliter cautum est aut electa est industria personae, non perimitur resoluto iure Hierarchae, cui concessa est, sed transit ad quemvis Hierarcham, qui ei in regimine succedit.
Can. 983 – § 1. Ei, qui delegatum se asserit, incumbit onus probandae
delegationis.
Pius VI, const. Auctorem fidei, 28 aug. 1794, prop. 2, Synodi Pistorien., damn.
Vat. II, const. Lumen gentium, 33 „Praeter”; decr. Apostolicam actuositatem, 24
„Quaedam”; Paulus VI, litt. ap. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, artt. V-VI; Secret.
Status, facultas data Sign. Apost., 1 oct. 1974.
1
2
607
Tytu³ XXI – W³adza rz¹dzenia
TYTU£ XXI
W£ADZA RZ¥DZENIA
Kan. 979 – § 1. Do sprawowania w³adzy rz¹dzenia, która z ustanowienia Bo¿ego jest w Koœciele, zdatni s¹, zgodnie z przepisami prawa ci,
którzy otrzymali œwiêcenia.
§ 2. W wykonywaniu w³adzy rz¹dzenia mog¹ wspó³pracowaæ stosownie
do przepisów prawa pozostali chrzeœcijanie.
Kan. 980 – § 1. W³adza rz¹dzenia inna jest w zakresie zewnêtrznym,
inna w zakresie wewnêtrznym czy to sakramentalnym, czy nie sakramentalnym.
§ 2. Je¿eli w³adza rz¹dzenia wykonywana jest jedynie w zakresie wewnêtrznym, skutki, jakie jej wykonywanie zdolne jest wywo³aæ w zakresie zewnêtrznym, nie s¹ w tym zakresie uznawane, chyba, ¿e jest to
postanowione w okreœlonych przez prawo przypadkach.
Kan. 981 – § 1. W³adza rz¹dzenia jest zwyczajna, jeœli na mocy samego
prawa ³¹czy siê z jakimœ urzêdem; jest delegowana, gdy zostaje udzielona samej osobie, nie z racji urzêdu.
§ 2. Zwyczajna w³adza rz¹dzenia mo¿e byæ w³asna lub zastêpcza.
Kan. 982 – § 1. Do uprawnieñ habitualnych stosuje siê przepisy o w³adzy delegowanej.
§ 2. Jeœli w akcie udzielenia czego innego nie zastrze¿ono albo nie udzielono czegoœ ze wzglêdu na osobê, upowa¿nienie habitualne udzielone
Hierarsze nie wygasa z ustaniem w³adzy Hierarchy, który je otrzyma³,
ale przechodzi na Hierarchê, który jest jego nastêpc¹ w rz¹dzeniu.
Kan. 983 – § 1. Kto twierdzi, ¿e jest delegowany, ma obowi¹zek udowodnienia delegacji.
3
S.C. de Prop. Fide, litt. encycl. (ad Deleg. Ap. pro Orient.), 8 nov. 1882.
KPK/83: 129 § 1
KPK/17: 196
CS: 138
KPK/83: 129 § 2
KPK/17: 196
CS: 138
KPK/83: 130
KPK/17: 202 § 1
CS: 143 § 1
KPK/83: 131 § 1
KPK/17: 197 § 1
CS: 139 § 1
KPK/83: 131 § 2
KPK/17: 197 § 2
CS: 139 § 2
KPK/83: 132 § 1
KPK/83: 132 § 2
KPK/17: 66 § 2
KPK/83: 131 § 3
KPK/17: 200 § 2
CS: 141 § 2; SN: 6 § 2
608
Titulus XXI – De potestate regiminis
§ 2. Delegatus, qui sive circa res sive circa personas fines sui mandati
excedit, nihil agit.1
§ 3. Fines sui mandati excedere non intellegitur delegatus, qui alio modo
ac in mandato determinatur, ea peragit, ad quae delegatus est, nisi modus
ab ipso delegante ad validitatem est praescriptus.
Can. 984 – § 1. Hierarchae sunt praeter Romanum Pontificem imprimis
Patriarcha, Archiepiscopus maior, Metropolita, qui Ecclesiae metropolitanae sui iuris praeest, atque Episcopus eparchialis necnon illi, qui eis
interim in regimine ad normam iuris succedunt.2
§ 2. Hierarchae loci, praeter Romanum Pontificem, sunt Episcopus eparchialis, Exarchus, Administrator apostolicus, ii, qui, si praedicti desunt,
interim legitime succedunt in regimine, itemque Protosyncellus et Syncellus; Patriarcha vero, Archiepiscopus maior, Metropolita, qui Ecclesiae
metropolitanae sui iuris praeest, necnon illi, qui eis interim in regimine ad
normam iuris succedunt, sunt Hierarchae loci tantum circa eparchiam,
quam regunt, firmo can. 101.
§ 3. Superiores maiores in institutis vitae consecratae, qui potestate regiminis ordinaria praediti sunt, etiam sunt Hierarchae, sed non loci.
Can. 985 – § 1. Potestas regiminis distinguitur in legislativam, exsecutivam et iudicialem.
§ 2. Potestas legislativa exercenda est modo iure praescripto et ea, quam
in Ecclesia habet legislator infra supremam Ecclesiae auctoritatem, delegari valide non potest, nisi aliter iure communi cavetur; a legislatore
inferiore lex iuri superiori contraria valide ferri non potest.
§ 3. Potestas iudicialis, quam habent iudices aut collegia iudicialia, exercenda est modo iure praescripto et delegari valide non potest nisi ad
actus cuivis decreto aut sententiae praeparatorios perficiendos.
Can. 986 – Potestatem exsecutivam aliquis, etsi extra fines territorii
exsistens, exercere potest in subditos, etiam a territorio absentes, nisi
1
S. Leo M., litt. Quanta fraternitati, a. 446, „Multum stupeo”; C. 2, 12 (13), 10; 7, 48.
Tytu³ XXI – W³adza rz¹dzenia
§ 2. Delegowany dzia³a niewa¿nie, jeœli przekracza granice swego zlecenia, dotycz¹ce czy to rzeczy, czy osób.
§ 3. Nie uwa¿a siê, ¿e delegowany przekroczy³ granice swojego zlecenia, gdy w inny sposób, ni¿ to okreœla³o zlecenie, wykona³ swoj¹ delegacjê, chyba ¿e sposób zosta³ przepisany do wa¿noœci przez samego deleguj¹cego.
Kan. 984 – § 1. Hierarchami s¹: oprócz Biskupa Rzymskiego, przede
wszystkim Patriarcha, Arcybiskup wiêkszy, Metropolita stoj¹cy na czele
Koœcio³a metropolitalnego sui iuris, Biskup eparchialny i ci, którzy czasowo go zastêpuj¹ w rz¹dzeniu, stosownie do przepisów prawa.
§ 2. Hierarchami miejsca, oprócz Biskupa Rzymskiego s¹: Biskup eparchialny, Egzarcha, Administrator apostolski, ci, którzy, podczas nieobecnoœci wymienionych, czasowo zastêpuj¹ ich w rz¹dzeniu oraz Protosyncel
i Syncel. Natomiast Patriarcha, Arcybiskup wiêkszy, Metropolita stoj¹cy
na czele Koœcio³a metropolitalnego sui iuris i ci, którzy ich czasowo w
rz¹dzeniu stosownie do przepisów prawa zastêpuj¹, s¹ Hierarchami miejsca tylko w eparchii, któr¹ rz¹dz¹, z zachowaniem kan. 101.
§ 3. Wy¿si prze³o¿eni w instytutach ¿ycia konsekrowanego, posiadaj¹cy
zwyczajn¹ w³adzê rz¹dzenia, tak¿e s¹ Hierarchami, ale nie miejsca.
Kan. 985 – § 1. W³adza rz¹dzenia dzieli siê na ustawodawcz¹, wykonawcz¹ i s¹downicz¹.
§ 2. W³adza ustawodawcza winna byæ wykonywana w sposób przepisany prawem, a ta, któr¹ posiada ustawodawca koœcielny, ni¿szy od w³adzy najwy¿szej, nie mo¿e byæ wa¿nie delegowana, chyba ¿e coœ innego
zastrzega prawo wspólne. Ni¿szy ustawodawca nie mo¿e wa¿nie wydaæ ustawy przeciwnej wy¿szemu prawu.
§ 3. W³adza s¹downicza, któr¹ posiadaj¹ sêdziowie lub kolegia sêdziowskie, winna byæ wykonywana w sposób przewidziany prawem
i wa¿nie nie mo¿e byæ delegowana, chyba ¿e chodzi o dokonanie aktów
przygotowawczych jakiegoœ dekretu lub wyroku.
Kan. 986 – W³adzê wykonawcz¹ mo¿e ktoœ wykonywaæ – jeœli coœ
innego nie wynika z natury rzeczy lub z przepisu prawa – nawet przeby2
Benedictus XII, a. 1341, prop. 85, Armenorum, damn.
609
KPK/83: 131 § 1
KPK/17: 203 § 1
CS: 144 § 1; SN: 8 § 1
KPK/83: 133 § 2
KPK/17: 203 § 2
CS: 144 § 2; SN: 8 § 2
KPK/83: 134 § 1
KPK/17: 198 § 1
PA: 306 § 2 n. 1
KPK/83: 134 § 2
KPK/17: 198 § 2
PA: 306 § 2 n. 2
KPK/83: 134 § 1, 2
KPK/17: 198 § 1, 2
PA: 306 § 2 n. 1, 2
KPK/83: 135 § 1
KPK/83: 135 § 2
KPK/83: 135 § 3
KPK/83: 136
KPK/17: 201 § 1, 3
610
Titulus XXI – De potestate regiminis
aliter iure communi cavetur vel ex natura rei constat; in peregrinos in
territorio actu degentes, si agitur de favoribus concedendis aut de exsecutioni mandando sive iure communi sive iure particulari, quo ipsi ad
normam can. 1491, § 3 tenentur.1
Can. 987 – Quae iure communi et iure particulari Ecclesiae sui iuris
nominatim Episcopo eparchiali in ambitu potestatis regiminis exsecutivae
tribuuntur, intelleguntur competere soli Episcopo eparchiali et Exarcho
exclusis Protosyncello et Syncellis nisi de mandato speciali.
Can. 988 – § 1. Potestas exsecutiva ordinaria delegari potest sive ad
actum sive ad universitatem casuum, nisi aliter iure expresse cavetur.
§ 2. Potestas exsecutiva a Sede Apostolica vel a Patriarcha delegata
subdelegari potest sive ad actum sive ad universitatem casuum, nisi electa est industria personae aut subdelegatio est expresse prohibita.
§ 3. Potestas exsecutiva delegata ab alia auctoritate potestatem ordinariam habente, si ad universitatem casuum delegata est, in singulis tantum
casibus subdelegari potest; si vero ad actum aut ad actus determinatos
delegata est, subdelegari valide non potest nisi de expressa concessione
delegantis.2
§ 4. Nulla potestas subdelegata iterum valide subdelegari potest, nisi id
expresse a delegante concessum est.
Can. 989 – Potestas exsecutiva ordinaria necnon potestas ad universitatem casuum delegata late interpretanda est, alia vero quaelibet stricte;
cui tamen potestas delegata est, ea quoque intelleguntur concessa, sine
quibus eadem potestas exerceri non potest.3
Can. 990 – § 1. Potestas exsecutiva pluribus delegata praesumitur eisdem delegata singillatim.
§ 2. Pluribus singillatim ad idem negotium agendum delegatis, qui
prius negotium tractare incohavit, alios ab eodem agendo excludit,
1
Nic. I, can. 6; Constantinop. I, can. 2; Ant. can. 22; Sard. can. 3; Constantinop. IV, can. 23.
* Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars II, cap. 1, 5; pars III, cap. IV, 24; D. 1, 18, 3.
Tytu³ XXI – W³adza rz¹dzenia
waj¹c poza terytorium, w stosunku do swoich podw³adnych, tak¿e nieobecnych na terytorium. W stosunku do podró¿nych, aktualnie przebywaj¹cych na terytorium, jeœli chodzi o udzielenie tego, co korzystne, albo
wykonanie tego, co jest nakazane prawem wspólnym lub partykularnym,
którym s¹ zwi¹zani na mocy kan. 1491 § 3.
Kan. 987 – To, co przez prawo wspólne i prawo partykularne Koœcio³a
sui iuris zosta³o imiennie Biskupowi eparchialnemu przyznane w zakresie w³adzy rz¹dzenia, nale¿y rozumieæ jako przys³uguj¹ce wy³¹cznie Biskupowi eparchialnemu i Egzarchowi z wy³¹czeniem Protosyncela i Syncela, chyba ¿e otrzymaj¹ specjalne zlecenie.
Kan. 988 – § 1. Zwyczajna w³adza wykonawcza mo¿e byæ delegowana tak do poszczególnego aktu, jak do ogó³u spraw, chyba ¿e prawo
wyraŸnie zastrzega inaczej.
§ 2. W³adza wykonawcza delegowana przez Stolicê Apostolsk¹ lub przez
Patriarchê mo¿e byæ subdelegowana do poszczególnego aktu lub do ogó³u
spraw, chyba ¿e zosta³a przekazana ze wzglêdu na osobiste przymioty
albo subdelegacja zosta³a wyraŸnie zakazana.
§ 3. W³adza wykonawcza delegowana przez inny autorytet posiadaj¹cy
w³adzê zwyczajn¹, je¿eli jest delegowana do ogó³u spraw, mo¿e byæ subdelegowana tylko do poszczególnych przypadków. Je¿eli jednak zosta³a
delegowana do jednego lub okreœlonych aktów, nie mo¿e byæ wa¿nie
subdelegowana, chyba ¿e deleguj¹cy wyraŸnie na to zezwoli³.
§ 4. ¯adna w³adza subdelegowana nie mo¿e byæ ponownie wa¿nie subdelegowana, chyba ¿e subdeleguj¹cy wyraŸnie na to zezwoli³.
Kan. 989 – Zwyczajna w³adza wykonawcza oraz w³adza delegowana do
ogó³u spraw winna byæ szeroko interpretowana; ka¿da zaœ inna œciœle.
Komu jednak zosta³a delegowana w³adza, uwa¿a siê, ¿e otrzyma³ upowa¿nienie do wykonania wszystkiego, co warunkuje u¿ycie tej w³adzy.
611
CS: 142 § 1, 3; SN: 7
§1
KPK/83: 134 § 3
KPK/83: 137 § 1
KPK/17: 199 § 1
CS: 140 § 1; SN: 5 § 1
KPK/83: 137 § 2
KPK/17: 199 § 2
CS: 140 § 2; SN: 5 § 2
KPK/83: 137 § 3
KPK/17: 199 § 3, 4
CS: 140 § 3; SN: 5 § 3
KPK/83: 137 § 4
KPK/17: 199 § 5
CS: 140 § 4; SN: 5 § 4
KPK/83: 138
KPK/17: 200 § 1
CS: 141 § 1; SN: 6 § 1
Kan. 990 – § 1. W³adzê wykonawcz¹ delegowan¹ kilku osobom traktuje siê tak, jak delegowan¹ pojedynczo ka¿demu.
KPK/83: 140 § 3
KPK/17: 205 § 1
CS: 147 § 1; SN: 9 § 1
§ 2. Gdy do za³atwienia tej samej sprawy zosta³o kilku delegowanych
pojedynczo, ten kto pierwszy zacz¹³ za³atwiaæ sprawê, wyklucza od tego
KPK/83: 140 § 1
KPK/17: 205 § 2
CS: 147 § 2; SN: 9 § 2
2
3
D. 1, 21, 1, pr. et 5.
D. 2, 1, 2.
612
Titulus XXI – De potestate regiminis
nisi postea impeditus est aut in negotio peragendo ulterius procedere noluit.
§ 3. Pluribus collegialiter ad negotium agendum delegatis omnes procedere debent secundum praescripta de actibus collegialibus statuta, nisi in
mandato aliter cautum est.
Can. 991 – § 1. Potestas ordinaria amittitur amisso officio, cui adnexa
est.
§ 2. Nisi aliter iure cavetur, suspenditur potestas ordinaria, si contra privationem vel amotionem ab officio legitime appellatur vel recursus interponitur.
Can. 992 – § 1. Potestas delegata amittitur expleto mandato; elapso
tempore collationis vel exhausto numero casuum, pro quibus collata est;
cessante causa finali delegationis; revocatione delegantis delegato directe intimata necnon renuntiatione delegati deleganti facta et ab eo acceptata; non autem resoluto iure delegantis, nisi ex appositis clausulis apparet. 1
§ 2. Actus vero ex potestate delegata, quae exercetur pro solo foro interno, positus per inadvertentiam elapso tempore vel exhausto numero casuum validus est.
Can. 993 – Potestas regiminis exsecutiva non suspenditur interposito
recursu, nisi aliter iure communi expresse cavetur.
Can. 994 – In errore communi de facto aut de iure itemque in dubio
positivo et probabili sive iuris sive facti supplet Ecclesia pro foro et externo et interno potestatem regiminis exsecutivam.
Can. 995 – Praescripta iuris de potestate regiminis exsecutiva valent,
nisi aliter iure communi cavetur vel ex natura rei constat, etiam de potestate, de qua in cann. 441, § 1 et 511, § 1 et de facultatibus, quae ad
validam sacramentorum celebrationem aut ministrationem iure requiruntur.
1
D. 2, 1, 6; 5, 1, 58.
Tytu³ XXI – W³adza rz¹dzenia
613
samego dzia³ania innych, chyba ¿e póŸniej nie mo¿e on lub nie chce prowadziæ dalej rozpoczêtej sprawy.
§ 3. Wszyscy delegowani kolegialnie do za³atwienia sprawy, winni dzia³aæ wed³ug przepisów stanowi¹cych o aktach kolegialnych, chyba ¿e w
zleceniu inaczej zastrze¿ono.
KPK/83: 140 § 2
KPK/17: 205 § 3
CS: 147 § 3; SN: 9 § 3
Kan. 991 – § 1. W³adza zwyczajna wygasa wraz z utrat¹ urzêdu, z
którym jest z³¹czona.
KPK/83: 143 § 1
KPK/17: 208
CS: 150
§ 2. W³adza zwyczajna ulega zawieszeniu, jeœli zgodnie z prawem z³o¿ono apelacjê lub rekurs o pozbawienie urzêdu lub usuniêcie z niego, chyba
¿e prawo zastrzega coœ innego.
KPK/83: 143 § 2
KPK/17: 208
CS: 151 § 1; SN: 12
§1
Kan. 992 – § 1. W³adza delegowana wygasa: po wykonaniu zlecenia;
po up³ywie czasu lub po wyczerpaniu liczby przypadków, dla których
by³a udzielona; na skutek ustania przyczyny celowej delegacji; przez odwo³anie dokonane przez deleguj¹cego i podane bezpoœrednio do wiadomoœci delegowanego, a tak¿e w wypadku rezygnacji ze strony delegowanego, po powiadomieniu deleguj¹cego i jej przyjêciu. Nie ustaje natomiast w wypadku wygaœniêcia w³adzy deleguj¹cego, chyba ¿e coœ innego wynika z do³¹czonych klauzul.
§ 2. Wa¿ny jest jednak akt w³adzy delegowanej zakresu wewnêtrznego
dokonany przez nieuwagê po up³ywie czasu lub po wyczerpaniu liczby
przypadków, dla których jej udzielono.
Kan. 993 – Wykonawcza w³adza rz¹dzenia nie ulega zawieszeniu po
z³o¿eniu rekursu, chyba ¿e prawo wspólne wyraŸnie inaczej stanowi.
Kan. 994 – W przypadku b³êdu powszechnego, faktycznego czy prawnego, a tak¿e w przypadku w¹tpliwoœci pozytywnej i prawdopodobnej,
prawnej lub faktycznej, Koœció³ uzupe³nia wykonawcz¹ w³adzê rz¹dzenia, zarówno w zakresie zewnêtrznym, jak i wewnêtrznym.
Kan. 995 – Przepisy prawa o wykonawczej w³adzy rz¹dzenia, jeœli inaczej prawo wspólne nie stanowi lub co innego nie wynika z natury rzeczy, odnosz¹ siê tak¿e do w³adzy, o której mowa w kan. 441 § 1 i 511
§ 1 oraz do uprawnieñ, które s¹ wymagane przez prawo do wa¿nego
celebrowania lub sprawowania sakramentów.
KPK/83: 142 § 1
KPK/17: 207 § 1
CS: 149 § 1 n. 1; SN:
11 § 1
KPK/83: 142 § 2
KPK/17: 207 § 2
CS: 149 § 1 n. 2
CS: 151 § 2; SN: 12
§2
KPK/83: 144 § 1
KPK/17: 209
CS: 152; SN: 13
KPK/83: 144 § 2,
596 § 3
CS: 153
614
Titulus XXII – De recursibus adversus decreta administrativa
TITULUS XXII
DE RECURSIBUS ADVERSUS DECRETA
ADMINISTRATIVA
Can. 996 – Quae in canonibus huius tituli de decretis statuuntur, applicanda sunt ad omnes actus administrativos singulares, qui in foro externo
ex quavis legitima potestate in Ecclesia extra iudicium ponuntur, eis exceptis, qui a Romano Pontifice vel a Concilio Oecumenico feruntur.
Can. 997 – § 1. Qui se decreto gravatum esse censet, potest ad auctoritatem superiorem ei, qui hoc decretum tulit, ad normam iuris recurrere.
§ 2. Primus recursus adversus decreta Protosyncelli vel Syncellorum ad
Episcopum eparchialem interponitur, adversus vero decreta eorum, qui
ex potestate delegata agunt, ad delegantem.
Can. 998 – § 1. Valde optandum est, ut, si quis gravatum se decreto
putat, non fiat inter ipsum et decreti auctorem contentio, sed inter eos de
aequa solutione quaerenda tractetur, gravibus quoque hominibus ad mediationem vel studium forte adhibitis ita, ut per voluntariam decreti emendationem vel per iustam compensationem vel per aliam idoneam viam
controversia dirimatur.
§ 2. De his auctoritas superior partes hortetur, antequam recursum recipit.
Can. 999 – § 1. Antequam aliquis recursum interponit, debet revocationem vel emendationem decreti scripto ab eiusdem auctore petere intra
peremptorium terminum decem dierum a die intimationis decreti computandum; qua petitione facta etiam suspensio exsecutionis ipso iure petita
intellegitur.
§ 2. Obligatio petendi revocationem vel emendationem decreti non urget,
si agitur de primo recursu adversus decreta, de quibus in can. 997, § 2,
Kan. 997 § 1 – Prawo do wniesienia rekursu hierarchicznego maj¹ jedynie osoby fizyczne dzia³aj¹ce pojedynczo lub zespo³owo, nie zaœ stowarzyszenia chrzeœci-
Tytu³ XXII – Rekursy przeciwko dekretom administracyjnym
615
TYTU£ XXII
REKURSY PRZECIWKO DEKRETOM
ADMINISTRACYJNYM
Kan. 996 – To, co w kanonach tego tytu³u stanowi siê o dekretach,
winno byæ stosowane tak¿e do wszystkich poszczególnych aktów administracyjnych, wydanych w zakresie zewnêtrznym pozas¹dowym przez
jak¹kolwiek w³adzê w Koœciele, z wyj¹tkiem tych, które s¹ wydane przez
Biskupa Rzymskiego lub przez sobór powszechny.
Kan. 997 – § 1. Kto twierdzi, ¿e jest pokrzywdzony dekretem, mo¿e
wnieœæ rekurs do wy¿szego prze³o¿onego tego, kto ten dekret wyda³,
wed³ug norm prawa.
KPK/83: 1732
KPK/83: 1737 § 1
CS: 145
§ 2. Pierwszy rekurs przeciwko dekretowi Protosyncela lub Syncelów
powinien zostaæ wniesiony do Biskupa eparchialnego, zaœ przeciwko
dekretom tych, którzy dzia³aj¹ na podstawie w³adzy delegowanej, do
deleguj¹cego.
Kan. 998 – § 1. Jest usilnym ¿yczeniem, by – ilekroæ czuje siê ktoœ
pokrzywdzony dekretem – unikaæ sporu miêdzy nim a autorem dekretu
i szukaæ s³usznego miêdzy nimi rozwi¹zania, pos³uguj¹c siê w razie potrzeby powa¿nymi osobami dla podjêcia mediacji i rozwa¿ania sprawy,
tak by przez dobrowolne poprawienie dekretu lub przez sprawiedliwe
wyrównanie albo na innej odpowiedniej drodze rozwi¹zaæ spór.
§ 2. Wy¿sza w³adza powinna do tego zachêcaæ strony, zanim przyjmie
rekurs.
Kan. 999 – § 1. Zanim ktoœ wniesie rekurs, powinien na piœmie prosiæ
samego autora o odwo³anie lub poprawienie dekretu w terminie zawitym
10 dni liczonym od dnia otrzymania dekretu; rozumie siê, ¿e proœba ta
tak¿e zawiesza z mocy samego prawa wykonanie dekretu.
KPK/83: 1733 § 1
KPK/83: 1733 § 3
KPK/83: 1734 § 1,
2, 3
§ 2. Obowi¹zek proszenia o odwo³anie lub poprawienie dekretu nie ma
miejsca, jeœli chodzi o pierwszy rekurs przeciwko dekretom, o których w
KPK/83: 1734 § 3
n. 1, 2
jan (Int. z dnia 29 kwietnia 1987 r. dotycz¹ca kan. 1737 KPK/83 – AAS 80 (1988)
s. 1818).
* INTERPRETACJA
616
Titulus XXII – De recursibus adversus decreta administrativa
vel si agitur de ulterioribus recursibus exceptis recursibus adversus decreta Episcopi eparchialis, quibus quivis primus recursus decisus est.
Can. 1000 – § 1. In casibus, in quibus recursus suspendit decreti exsecutionem, idem efficit etiam petitio, de qua in can. 999, § 1.
§ 2. In ceteris casibus, nisi intra decem dies a recepta petitione computandos auctor decreti exsecutionem eius suspendit, potest suspensio interim peti ab auctoritate superiore, quae eam decernere potest tantum
gravi de causa et cauto, ne quid salus animarum detrimenti capiat; si
postea recursus interponitur, auctoritas, quae de recursu videt, decernat,
utrum suspensio exsecutionis decreti sit confirmanda an revocanda.
§ 3. Si nullus recursus intra statutum terminum adversus decretum interpositus est vel si recursus tantum ad petendam reparationem damnorum
interpositus est, suspensio exsecutionis decreti ipso iure cessat.
Can. 1001 – § 1. Recursus interponi debet intra peremptorium terminum quindecim dierum.
§ 2. Terminus quindecim dierum decurrit:
1° in casu, in quo petitio revocationis vel emendationis decreti praemittenda est, ex die intimationis decreti, quo auctor prius decretum emendavit vel petitionem reiecit, aut, si nihil decrevit, ex tricesimo die a
recepta petitione computando;
2° in ceteris casibus ex die, quo decretum intimatum est.
Can. 1002 – Auctoritas superior decretum, quo recursus deciditur, intra
sexaginta dies a recepto recursu computandos ferre debet, nisi ius particulare propriae Ecclesiae sui iuris alios terminos statuit; si vero hoc factum non est et recurrens scripto petit, ut hoc decretum feratur, tricesimo
die ab hac petitione recepta computando, si etiam tunc nihil factum est,
recursus pro reiecto habetur ac si eo die per decretum reiectus sit ita, ut
novus recursus adversus eum interponi possit.
Can. 1003 – In recursibus adversus decreta administrativa servetur congrua congruis referendo can. 1517; recurrens semper ius habet procuratorem vel advocatum adhibendi vitatis inutilibus moris; immo patronus ex
officio constituatur, si recurrens patrono caret et auctoritas superior eum
Tytu³ XXII – Rekursy przeciwko dekretom administracyjnym
617
kan. 997 § 2, lub jeœli chodzi o ostateczne rekursy z wyj¹tkiem rekursów
przeciwko dekretom Biskupa eparchialnego, który rozpatrzy³ pierwszy
rekurs.
Kan. 1000 – § 1. W przypadkach, w których rekurs zawiesza wykonanie dekretu, ten sam skutek ma te¿ proœba, o której w kan. 999 § 1.
§ 2. W pozosta³ych przypadkach, je¿eli w ci¹gu dziesiêciu dni od otrzymania proœby autor dekretu nie zarz¹dzi zawieszenia jego wykonania,
mo¿na tymczasem prosiæ o zawieszenie u jego prze³o¿onego wy¿szego,
który mo¿e je zarz¹dziæ tylko na skutek powa¿nych przyczyn i uwa¿aj¹c,
by nie ucierpia³o na tym zbawienie dusz; jeœli rekurs zostanie wniesiony
póŸniej, w³adza, które wie o dekrecie, powinna zdecydowaæ, czy zawieszenie wykonania dekretu nale¿y potwierdziæ czy odwo³aæ.
§ 3. Jeœli w ci¹gu ustalonego terminu nie zosta³ wniesiony ¿aden rekurs
przeciwko dekretowi lub rekurs dotyczy jedynie zadania naprawienia
szkód, zawieszenie wykonania ustaje z mocy samego prawa.
Kan. 1001 – § 1. Rekurs nale¿y wnieœæ w zawitym terminie piêtnastu
u¿ytecznych dni.
§ 2. Termin piêtnastu dni biegnie:
1° w przypadku, w którym proœba o odwo³anie lub poprawienie dekretu
zosta³a przes³ana, od dnia otrzymania dekretu, w którym autor pierwszy
dekret poprawi³ lub proœbê odrzuci³ albo, jeœli nic nie postanowi³, od
trzydziestego dnia licz¹c od otrzymania proœby;
2° w pozosta³ych przypadkach od dnia zawiadomienia o dekrecie.
KPK/83: 1736 § 1
KPK/83: 1736 § 2, 3
KPK/83: 1736 § 4
KPK/83: 1737 § 2
KPK/83: 1737 § 2
KPK/83: 1737 § 2
KPK/83: 1737 § 2
Kan. 1002 – Wy¿sza w³adza, która ma zdecydowaæ o rekursie, powinna wydaæ dekret w ci¹gu szeœædziesiêciu dni liczonych od otrzymania
rekursu, chyba ¿e prawo w³asne Koœcio³a sui iuris ustanowi³o inne terminy; jeœli zaœ to siê nie sta³o i wnosz¹cy rekurs poprosi³ na piœmie, o wydanie dekretu po trzydziestu dniach liczonych od przyjêcia tej proœby, jeœli
zaœ nadal nic siê nie dzieje, rekurs uwa¿a siê za odrzucony i uwa¿a siê, ¿e
tego dnia przez dekret zosta³ odrzucony tak, aby mo¿na by³o z³o¿yæ
przeciwko niemu nowy rekurs.
Kan. 1003 – W rekursach przeciwko dekretom administracyjnym nale¿y zachowywaæ odpowiednio kan. 1517; wnosz¹cy rekurs ma zawsze
prawo pos³u¿yæ siê pe³nomocnikiem lub adwokatem, unikaj¹c bezu¿ytecznej zw³oki; co wiêcej, obroñca winien byæ ustanowiony z urzêdu,
KPK/83: 1738
618
Titulus XXII – De recursibus adversus decreta administrativa
necessarium censet; semper tamen potest auctoritas superior iubere recurrentem ipsum comparere, ut interrogetur.
Can. 1004 – Auctoritas superior, quae de recursu videt, potest decretum non solum confirmare vel nullum declarare, sed etiam rescindere et
revocare, non vero emendare, nisi iure particulari propriae Ecclesiae sui
iuris etiam haec potestas auctoritati superiori tribuitur.
Can. 1005 – Etsi decretum ab auctoritate superiore confirmatum, nullum declaratum, rescissum, revocatum vel emendatum est, de reparatione damnorum, si forte debetur, respondit ille, qui primum decretum tulit;
auctoritas superior vero eatenus tantum respondet, quatenus ex suo decreto damna obvenerunt.
Can. 1006 – Recursus adversus decretum administrativum Patriarchae,
etsi agitur de decreto, quod eparchiam Patriarchae respicit, vel de decreto, quo Patriarcha recursum decidit, fit ad specialem coetum Episcoporum ad normam iuris particularis constituendum, nisi quaestio ad Sedem
Apostolicam defertur; adversus decisionem huius coetus non datur ulterior recursus salva provocatione ad ipsum Romanum Pontificem.
619
Tytu³ XXII – Rekursy przeciwko dekretom administracyjnym
je¿eli wnosz¹cy rekurs nie ma obroñcy, a w³adza wy¿sza uzna to za
konieczne; w³adza wy¿sza jednak zawsze mo¿e nakazaæ, by wnosz¹cy
rekurs sam siê stawi³, by zostaæ przes³uchanym.
Kan. 1004 – W³adza wy¿sza, która rozpatruje rekurs, mo¿e nie tylko
dekret potwierdziæ albo uznaæ za niewa¿ny, lecz tak¿e uniewa¿niæ lub
odwo³aæ, nie zaœ poprawiæ, chyba ¿e prawo partykularne w³asnego Koœcio³a sui iuris tak¿e to umo¿liwia w³adzy wy¿szej.
KPK/83: 1739
Kan. 1005 – Jeœli dekret przez w³adzê wy¿sz¹ zosta³ potwierdzony, uznany za niewa¿ny, uniewa¿niony, odwo³any lub zmieniony, za naprawienie
szkód, jeœli jest to konieczne, odpowiada ten, który wyda³ pierwszy dekret; zaœ w³adza wy¿sza odpowiada jedynie o tyle, o ile z jej w³asnego
dekretu wyniknê³a szkoda.
Kan. 1006 – Rekurs przeciwko dekretowi administracyjnemu Patriarchy, choæby chodzi³o o dekret, który odnosi siê do eparchii Patriarchy lub
dekret, w którym Patriarcha decyduje o rekursie, powinien zostaæ przekazany do specjalnego zespo³u Biskupów, ustanowionego wed³ug norm
prawa partykularnego, jeœli kwestia nie powinna byæ przekazana do Stolicy Apostolskiej; przeciwko decyzji tego zespo³u nie przys³uguje dalszy
rekurs, z zachowaniem prawa odniesienia siê do samego Biskupa Rzymskiego.
CS: 145
620
Titulus XXIII – De bonis Ecclesiae temporalibus
TITULUS XXIII
DE BONIS ECCLESIAE TEMPORALIBUS
Can. 1007 – Ecclesia in procurando bono hominum spirituali bonis temporalibus eget et utitur, quatenus propria eius missio id postulat; quare
ipsi ius nativum competit acquirendi, possidendi, administrandi atque alienandi ea bona temporalia, quae ad fines ei proprios praesertim ad cultum
divinum, ad opera apostolatus et caritatis atque ad congruam ministrorum sustentationem necessaria sunt.1
Can. 1008 – § 1. Romanus Pontifex est omnium bonorum Ecclesiae
temporalium supremus administrator et dispensator.
§ 2. Dominium bonorum Ecclesiae temporalium sub suprema auctoritate
Romani Pontificis ad eam pertinet personam iuridicam, quae bona legitime acquisivit.
Can. 1009 – § 1. Subiectum capax bona temporalia acquirendi, possidendi, administrandi et alienandi ad normam iuris canonici est quaevis
persona iuridica.
§ 2. Bona temporalia omnia, quae ad personas iuridicas pertinent, sunt
bona ecclesiastica.
CAPUT I
De bonis temporalibus acquirendis
Can. 1010 – Personae iuridicae bona temporalia acquirere possunt omnibus iustis modis, quibus aliis licet.2
Can. 1011 – Auctoritati competenti ius est exigendi a christifidelibus,
quae ad fines Ecclesiae proprios sunt necessaria.3
1
Ant. can. 25; Vat. II, const. Lumen gentium, 8 „Sicut”; const. Gaudium et spes, 42
„Missio”, 76 „Res quidem”; decr. Apostolicam actuositatem, 8 „At sancta”; decr.
Presbyterorum ordinis, 17 „Bona ecclesiastica”.
2
* Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. XIII, art. VI, 1; Syn. Alexandrin. Coptorum,
a. 1898, sect. III, cap. VIII, art. III, 1.
Tytu³ XXIII – Dobra doczesne Koœcio³a
621
TYTU£ XXIII
DOBRA DOCZESNE KOŒCIO£A
Kan. 1007 – Koœció³ w trosce o dobro duchowe ludzi u¿ywa i pos³uguje
siê dobrami doczesnymi, o ile w³asna jego misja to postuluje; dlatego
Koœcio³owi przys³uguje wrodzone prawo nabywania, posiadania, zarz¹dzania i alienowania tych dóbr doczesnych, które s¹ konieczne do celów
mu w³aœciwych, przede wszystkim dla kultu Bo¿ego, dzie³ apostolatu
i mi³oœci oraz do odpowiedniego utrzymania szafarzy.
KPK/83: 1254 § 1, 2
KPK/17: 1495 § 1
PA: 232 § 1
Kan. 1008 – § 1. Biskup Rzymski jest najwy¿szym zarz¹dc¹ i szafarzem wszystkich doczesnych dóbr koœcielnych.
KPK/83: 1273
KPK/17: 1518
PA: 257
§ 2. Prawo w³asnoœci dóbr, pod najwy¿sz¹ w³adz¹ Biskupa Rzymskiego,
nale¿y do tej osoby prawnej, która naby³a je zgodnie z prawem.
KPK/83: 1256
KPK/17: 1499 § 2
PA: 236 § 2
Kan. 1009 – § 1. Podmiotem zdatnym do nabywania, posiadania, zarz¹dzania oraz alienowania dóbr doczesnych wed³ug norm prawa kanonicznego jest ka¿da osoba prawna.
§ 2. Wszystkie dobra doczesne, które nale¿¹ do osób prawnych, s¹ dobrami koœcielnymi.
KPK/83: 1255
KPK/17: 1495 § 2
PA: 232 § 2
KPK/83: 1257 § 1
KPK/17: 1497 § 1
PA: 234 § 1
ROZDZIA£ I
Nabywanie dóbr
Kan. 1010 – Osoby prawne mog¹ nabywaæ dobra doczesne wszystkimi sprawiedliwymi sposobami, którymi innym wolno nabywaæ.
KPK/83: 1259
KPK/17: 1499 § 1
PA: 236 § 1
Kan. 1011 – Kompetentna w³adza ma prawo domagania siê od chrzeœcijan tego, co jest konieczne dla celów w³asnych Koœcio³a.
KPK/83: 1260
KPK/17: 1496
PA: 233
3
Apost. can. 4; S.C. de Prop. Fide, (C.G.), 2 iun. 1760. * Syn. Libanen. Maronitarum,
a. 1736, pars III, cap. III, 2, XI; cap. IV, 34; Syn. Ain-Trazen. Graeco-Melchitarum, a.
1835, can. 21, 7; Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. IX, art. V, 2 „Denique”; cap. XII,
4; Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. III, cap. III, art. I, III, 7; cap. VIII, art. I;
Syn. Armen., a. 1911, 878-883.
622
Titulus XXIII – De bonis Ecclesiae temporalibus
Can. 1012 – § 1. Ius est Episcopo eparchiali, quatenus hoc necessarium
est ad bonum eparchiae, de consensu consilii a rebus oeconomicis imponendi personis iuridicis sibi subditis tributa uniuscuiusque personae reditibus proportionata; nullum vero tributum imponi potest super oblationibus
receptis occasione celebrationis Divinae Liturgiae.
§ 2. Personis physicis tributa imponi possunt solummodo ad normam
iuris particularis propriae Ecclesiae sui iuris.
Can. 1013 – § 1. Episcopi eparchialis est intra limites iure particulari
propriae Ecclesiae sui iuris statutos determinare taxas pro variis actibus
potestatis regiminis et oblationes occasione celebrationis Divinae Liturgiae, sacramentorum, sacramentalium vel quarumvis aliarum celebrationum liturgicarum, nisi aliter iure communi cavetur.1
§ 2. Curent Patriarchae et Episcopi eparchiales diversarum Ecclesiarum
sui iuris in eodem territorio potestatem suam exercentes, ut collatis consiliis eadem norma de taxis et oblationibus statuatur.
Can. 1014 – In omnibus ecclesiis, quae habitualiter christifidelibus patent, Episcopus eparchialis praecipere potest, ut colligantur oblationes
pro determinatis inceptis Ecclesiae.
Can. 1015 – Eleemosynas colligere personis physicis vel iuridicis non
licet nisi de licentia auctoritatis, cui subiectae sunt, et de consensu scripto
dato Hierarchae loci, ubi eleemosynae colliguntur.2
Can. 1016 – § 1. Oblationes ad certum finem factae nonnisi ad eundem
finem destinari possunt.
§ 2. Nisi contrarium constat, oblationes moderatoribus vel administratoribus cuiusvis personae iuridicae factae praesumuntur ipsi personae iuridicae datae.3
* Syn. Zamosten. Ruthenorum, a. 1720, tit. VIII; Syn. Libanen. Maronitarum, a.
1736, pars III, cap. V, 3; Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. V, art. XI, 12; art. XV, § 9,
4; Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. II, cap. III, art. VI, De Coemeterio, X; Syn.
Armen., a. 1911, 221, 345, 892-896.
2
Alexander VIII, const. Alias emanavit, 21 oct. 1690; Clemens XII, litt. ap. Dudum,
26 mar. 1736, § 3; S.C. de Prop. Fide, litt. encycl. 24 sep. 1882; ep. circul. 1 ian. 1912;
S.C. pro Eccl. Orient. monitum, a. 1928; decr. 7 ian. 1930; instr. 26 sep. 1932, 7; monitum,
20 iul. 1937. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars I, cap. II, 10; pars II, cap. VII,
1
623
Tytu³ XXIII – Dobra doczesne Koœcio³a
Kan. 1012 – Biskup eparchialny ma prawo, o ile jest to konieczne dla
dobra eparchii, za zgod¹ rady do spraw ekonomicznych na³o¿yæ na osoby prawne sobie podleg³e podatek proporcjonalny do dochodów ka¿dej
osoby; nie mo¿e zaœ na³o¿yæ ¿adnego podatku na ofiary przyjmowane z
okazji sprawowania Boskiej Liturgii.
§ 2. Na osoby fizyczne podatki mog¹ byæ na³o¿one jedynie wed³ug prawa partykularnego Koœcio³a sui iuris.
Kan. 1013 – § 1. Biskup eparchialny ma prawo w ramach prawa partykularnego w³asnego Koœcio³a sui iuris okreœliæ taksy za ró¿ne akty w³adzy
rz¹dzenia i ofiary sk³adane z okazji sprawowania Boskiej Liturgii, sakramentów, sakramentaliów oraz jakichkolwiek innych celebracji liturgicznych, chyba ¿e prawo wspólne inaczej zastrzega.
§ 2. Patriarchowie i Biskupi eparchialni ró¿nych Koœcio³ów sui iuris wykonuj¹cy swoj¹ w³adzê na tym samym terytorium powinni siê troszczyæ
o ustanowienie po wzajemnym porozumieniu takich samych norm o taksach i ofiarach.
Kan. 1014 – We wszystkich koœcio³ach, które s¹ stale dostêpne dla
chrzeœcijan, Biskup eparchialny mo¿e nakazaæ, aby zbierano ofiary na
okreœlone cele Koœcio³a.
Kan. 1015 – Nie godzi siê zbieraæ ja³mu¿ny osobom fizycznym lub prawnym, chyba ¿e za zgod¹ w³adzy, której podlegaj¹ i za pisemn¹ zgod¹
Hierarchy miejsca, gdzie ja³mu¿na jest zbierana.
Kan. 1016 – § 1. Ofiary z³o¿one na okreœlony cel mog¹ byæ przeznaczone jedynie na ten cel.
§ 2. Jeœli nie stwierdzi siê czegoœ przeciwnego, domniemuje siê, ¿e ofiary
sk³adane na rêce prze³o¿onych lub zarz¹dców jakiejkolwiek koœcielnej
osoby prawnej zosta³y z³o¿one na rzecz tej osoby prawnej.
KPK/83: 1263
KPK/17: 1506
PA: 244
KPK/83: 1263
KPK/17: 1505
PA: 243
KPK/83: 1264
KPK/17: 1507 § 1
PA: 245 § 1
PA: 245 § 2
KPK/83: 1266
KPK/83: 1265 § 1
KPK/17: 1691 § 3,
1503
CS: 539 § 3; PA: 240
§1
KPK/83: 1267 § 3
KPK/83: 1267 § 1
KPK/17: 1536 § 1
PA: 286 § 1
7; pars III, cap. IV, 26; Syn. Ain-Trazen. Graeco-Melchitarum, a. 1835, can. 22.
3
S.C. de Prop. Fide, decr. 25 dec. 1779. * Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect.
III, cap. VIII, art. VI; Syn. Armen., a. 1911, 918, n. 3.
Kan. 1012 § 1 – Przez wyra¿enie „podleg³e sobie osoby prawne” nale¿y tak¿e rozumieæ szko³y zewnêtrzne prowadzone przez instytuty zakonne na prawie papieskim
i patriarszym (Int. z dnia 24 stycznia 1989 r. dotycz¹ca kan. 1263 KPK/83 – AAS 81
(1989) s. 991).
* INTERPRETACJA
624
Titulus XXIII – De bonis Ecclesiae temporalibus
§ 3. Hae oblationes repudiari non possunt nisi iusta de causa et in rebus
maioris momenti de licentia Hierarchae; eiusdem Hierarchae licentia
requiritur, ut acceptentur, quae onere modali vel condicione gravantur
firmo can. 1042.1
Can. 1017 – Praescriptionem ad normam cann. 1540-1542 Ecclesia
recipit etiam pro bonis temporalibus.2
Can. 1018 – Res sacrae, quae scilicet dedicatione vel benedictione ad
cultum divinum destinatae sunt, si in dominio privatorum sunt, praescriptione acquiri a privatis personis possunt, sed eas adhibere ad usus profanos non licet, nisi dedicationem vel benedictionem amiserunt; si vero ad
personam iuridicam ecclesiasticam pertinent, tantum ab alia persona iuridica ecclesiastica acquiri possunt.
Can. 1019 – Res immobiles, res mobiles pretiosae, quae scilicet magni
sunt momenti artis vel historiae vel materiae causa, iura et actiones sive
personales sive reales, quae pertinent ad Sedem Apostolicam, spatio centum annorum praescribuntur; quae ad aliquam Ecclesiam sui iuris vel
eparchiam pertinent, spatio quinquaginta annorum, quae vero ad aliam
personam iuridicam, spatio triginta annorum.3
Can. 1020 – § 1. Omnis auctoritas gravi obligatione tenetur curandi, ut
bona temporalia Ecclesiae acquisita inscribantur nomine personae iuridicae, ad quam pertinent, servatis omnibus praescriptis iuris civilis, quae
iura Ecclesiae in tuto ponunt.
§ 2. Si vero iure civili non conceditur, ut bona temporalia nomine personae iuridicae inscribantur, omnis auctoritas curet, ut auditis peritis in iure
civili et consilio competenti iura Ecclesiae adhibitis modis iure civili validis illaesa maneant.
§ 3. Haec praescripta serventur etiam circa bona temporalia a persona
iuridica legitime possessa, quorum acquisitio documentis nondum est firmata.
1
2
S.C. de Prop. Fide, instr. (ad Patriarch. Armen.), 30 iul. 1867, 4.
Constantinop. IV, can. 18; Instit. 2, 6, pr. et 1; D. 39, 3, 2; C. 2, 19 (20), 3; 7, 33, 7; 38, 2.
625
Tytu³ XXIII – Dobra doczesne Koœcio³a
§ 3. Przyjêcia tych ofiar nie mo¿na odmówiæ, chyba ¿e ze s³usznej przyczyny i w sprawach wiêkszej wagi za zezwoleniem Hierarchy; zezwolenie tego¿ Hierarchy jest wymagane na przyjêcie ofiar z obci¹¿eniem
okreœlaj¹cym sposób korzystania lub stawiaj¹cym warunek, z zachowaniem przepisu kan. 1042.
Kan. 1017 – Przedawnienie wed³ug kan. 1540-1542 Koœció³ przyjmuje
tak¿e dla dóbr doczesnych.
Kan. 1018 – Rzeczy œwiête, czyli przeznaczone dla kultu Bo¿ego przez
poœwiêcenie lub b³ogos³awieñstwo s¹ we w³adaniu osób prywatnych,
mog¹ zostaæ nabyte od osób prywatnych w drodze przedawnienia, lecz
nie godzi siê u¿ywaæ ich do celów œwieckich, chyba ¿e utraci³y poœwiêcenie lub b³ogos³awieñstwo; jeœli zaœ nale¿¹ do koœcielnej osoby prawnej,
jedynie przez inn¹ koœcieln¹ osobê prawn¹ mog¹ byæ nabyte.
Kan. 1019 – Rzeczy nieruchome, rzeczy ruchome kosztowne, które
maj¹ wielk¹ wartoœæ artystyczn¹, historyczn¹ lub materialn¹, prawa i skargi
czy to osobowe czy rzeczowe, nale¿¹ce do Stolicy Apostolskiej, ulegaj¹
przedawnieniu po up³ywie stu lat; nale¿¹ce do jakiegoœ Koœcio³a sui iuris
lub eparchii ulegaj¹ przedawnieniu po up³ywie piêædziesiêciu lat; rzeczy
nale¿¹ce do innej osoby prawnej po up³ywie trzydziestu lat.
Kan. 1020 – § 1. Ka¿da w³adza ma powa¿ny obowi¹zek troszczenia
siê, aby dobra doczesne nabyte na rzecz Koœcio³a zosta³y zapisane na
osoby prawne, do których nale¿¹, z zachowaniem wszystkich przepisów
prawa cywilnego, które zabezpieczaj¹ uprawnienia Koœcio³a.
§ 2. Jeœli zaœ prawo cywilne nie zezwala, aby dobra doczesne by³y zapisane na osobê prawn¹, ka¿da w³adza powinna siê zatroszczyæ, aby, po
wys³uchaniu bieg³ych w prawie cywilnym oraz rady osób kompetentnych, prawa Koœcio³a zosta³y zabezpieczone œrodkami skutecznymi w
prawie cywilnym.
§ 3. Przepisy te nale¿y zachowywaæ tak¿e odnoœnie do dóbr doczesnych
bêd¹cych w legalnym posiadaniu osób prawnych, których nabycie nie
zosta³o potwierdzone dokumentami.
3
Chalc. can. 17; Constantinop. IV, can. 18.
KPK/83: 1267 § 2
KPK/17: 1536 § 2
PA: 286 § 2
KPK/83: 1268
KPK/17: 1508
PA: 246
KPK/83: 1269
KPK/17: 1510 § 1, 2
PA: 248 § 1, 2
KPK/83: 1270
KPK/17: 1511 § 1, 2
PA: 249
KPK/83: 1284 § 2 n. 2
PA: 256 § 1
KPK/83: 1284 § 2 n. 2
PA: 256 § 2
PA: 256 § 3
626
Titulus XXIII – De bonis Ecclesiae temporalibus
§ 4. Auctoritas immediate superior tenetur urgere observantiam horum
praescriptorum.
Can. 1021 – § 1. In singulis eparchiis habeatur ad normam iuris particularis propriae Ecclesiae sui iuris speciale institutum, quod bona vel oblationes colligat eum in finem, ut congruae necnon fundamentaliter aequali
sustentationi omnium clericorum, qui in favorem eparchiae servitium praestant, apte provideatur, nisi aliter eisdem provisum est.1
§ 2. Ubi praecaventia et securitas socialis necnon assistentia sanitaria in
favorem clericorum nondum apte ordinatae sunt, iure particulari uniuscuiusque Ecclesiae sui iuris provideatur, ut erigantur instituta, quae haec
sub vigilantia Hierarchae loci in tuto ponunt.2
§ 3. In singulis eparchiis, quatenus opus est, constituatur modo iure particulari propriae Ecclesiae sui iuris determinato massa communis, qua
possunt Episcopi eparchiales obligationibus erga alias personas Ecclesiae deservientes satisfacere variisque necessitatibus eparchiae occurrere quaque etiam eparchiae divitiores adiuvare pauperiores possunt.3
CAPUT II
De bonis ecclesiasticis administrandis
Can. 1022 – § 1. Episcopi eparchialis est vigilare administrationi omnium
bonorum ecclesiasticorum, quae intra fines eparchiae sunt nec ab eius
potestate regiminis sunt subducta, salvis legitimis titulis, qui eidem potiora
iura tribuunt.4
§ 2. Habita ratione iurium, legitimarum consuetudinum et circumstantiarum, Hierarchae, editis opportunis instructionibus intra limites iuris communis et iuris particularis propriae Ecclesiae sui iuris curent, ut tota administratio bonorum ecclesiasticorum apte ordinetur.
Vat. II, decr. Presbyterorum ordinis, 20 „Servitio”; Paulus VI, m.p. Ecclesiae sanctae,
6 aug. 1966, I, 8.
2
Vat. II, decr. Presbyterorum ordinis, 21 „In nationibus”; Paulus VI, m.p. Ecclesiae
sanctae, 6 aug. 1966, I, 8 „Curent”.
3
Vat. II, decr. Christus Dominus, 6 „Prae oculis”; decr. Presbyterorum ordinis, 21
1
627
Tytu³ XXIII – Dobra doczesne Koœcio³a
§ 4. W³adza bezpoœrednio wy¿sza powinna zachêcaæ do zachowywania
tych przepisów.
Kan. 1021 – § 1. W poszczególnych eparchiach powinna istnieæ wed³ug prawa partykularnego w³asnego Koœcio³a sui iuris specjalna instytucja, gromadz¹ca dobra i ofiary przeznaczone na odpowiednie i z zachowaniem fundamentalnej równoœci utrzymanie wszystkich duchownych, którzy pe³ni¹ s³u¿bê dla dobra eparchii, chyba ¿e inaczej temu zaradzono.
§ 2. Tam, gdzie jeszcze nie zorganizowano w³aœciwego zabezpieczenia
spo³ecznego i opieki lekarskiej dla duchowieñstwa, prawo partykularne
ka¿dego Koœcio³a sui iuris powinno przewidzieæ, aby by³a powo³ana instytucja, która by pod kontrol¹ Hierarchy miejsca to zapewni³a.
§ 3. W poszczególnych eparchiach, o ile zachodzi potrzeba, powinien
zostaæ ustanowiony, w sposób okreœlony prawem partykularnym w³asnego Koœcio³a sui iuris, fundusz wspólny, z którego Biskupi eparchialni
mogliby wynagradzaæ inne osoby s³u¿¹ce Koœcio³owi i w ró¿nych potrzebach wspieraæ eparchiê i z którego tak¿e eparchie bogatsze mog³yby
pomagaæ eparchiom biedniejszym.
PA: 256 § 4
KPK/83: 1274 § 1
CS: 59 § 2
KPK/83: 1274 § 2
KPK/83: 1274 § 3
ROZDZIA£ II
Zarz¹d dóbr koœcielnych
Kan. 1022 – § 1. Do Biskupa eparchialnego nale¿y nadzór nad zarz¹dem wszystkich dóbr koœcielnych, znajduj¹cych siê w granicach eparchii
i podleg³ych jego w³adzy rz¹dzenia, z zachowaniem prawnych tytu³ów
przyznaj¹cych mu wiêksze uprawnienia.
§ 2. Uwzglêdniaj¹c prawa, prawne zwyczaje oraz okolicznoœci, Hierarchowie powinni przez wydanie odpowiednich instrukcji, w granicach prawa
wspólnego i partykularnego w³asnego Koœcio³a sui iuris, staraæ siê o uregulowanie zarz¹du dóbr koœcielnych.
„Prae oculis”; Paulus VI, m.p. Ecclesiae sanctae, 6 aug. 1966, I, 8 „Spectabit”; III, 8 et 19.
4
Apost. cann. 38, 41; Gang. cann. 7-8; Ant. cann. 24-25; Carth. can. 33; Nic. II, cann.
12, 17; Theophilus Alexandrin., can. 11; S. Cyrillus Alexandrin., can. 2; Constantinop. IV,
cann. 15, 18; S. Isaac M., can. 57. * Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. IX, art. V, 2 „Ius
etiam”; cap. XIII, art. V, 9.
KPK/83: 1276 § 1
KPK/17: 1519 § 1
PA: 261 § 1
KPK/83: 1276 § 2
KPK/17: 1519 § 2
PA: 261 § 2
628
Titulus XXIII – De bonis Ecclesiae temporalibus
Can. 1023 – Administratio bonorum ecclesiasticorum personae iuridicae ei competit, qui immediate eam regit, nisi aliter iure cavetur.
Can. 1024 – § 1. Actus, qui fines et modum ordinariae administrationis
excedunt, administrator bonorum ecclesiasticorum valide ponere non potest
nisi de consensu auctoritatis competentis scripto dato.
§ 2. In statutis determinentur actus, qui fines et modum ordinariae administrationis excedunt; si vero de hac re silent statuta, competit auctoritati,
cui persona iuridica immediate subiecta est, consulto consilio competenti
huiusmodi actus determinare.
§ 3. Nisi quando et quatenus in rem eius versum est, persona iuridica non
tenetur respondere de actibus ab administratoribus invalide positis.
Can. 1025 – Antequam administrator bonorum ecclesiasticorum suum
officium init, debet:
1° coram Hierarcha vel eius delegato promissionem facere se proprium
officium fideliter impleturum;
2° accurato inventario ab Hierarcha recognito bonorum ecclesiasticorum suae administrationi commissorum subscribere.1
Can. 1026 – Inventarii bonorum ecclesiasticorum alterum exemplar asservetur in archivo personae iuridicae, ad quam pertinent, alterum in archivo curiae eparchialis; in utroque exemplari quaelibet mutatio adnotetur, quam patrimonium stabile eiusdem personae iuridicae subire contingit.
Can. 1027 – Auctoritates debent curare, ut administratores bonorum
ecclesiasticorum opportunas praestent cautiones iure civili validas, ne
quid Ecclesia detrimenti capiat eisdem administratoribus morientibus vel
ab officio cessantibus.
Can. 1028 – § 1. Omnis administrator bonorum ecclesiasticorum diligentia boni patris familias suum officium implere tenetur.
§ 2. Exinde praecipue debet:
Ant. can. 24; Carth. can. 33. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars III, cap. IV,
27, II; pars IV, cap. I, 12; cap. III, 4; Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. XIII, art. VII, 5;
1
629
Tytu³ XXIII – Dobra doczesne Koœcio³a
Kan. 1023 – Zarz¹d dóbr koœcielnych osoby prawnej nale¿y do tego,
kto bezpoœrednio kieruje osob¹, chyba ¿e co innego zastrzega prawo.
Kan. 1024 – § 1. Akt, który przekracza granice i sposób zwyczajnego
zarz¹dzania, zarz¹dca dóbr koœcielnych mo¿e podj¹æ wa¿nie jedynie za
pisemn¹ zgod¹ kompetentnej w³adzy koœcielnej.
§ 2. Statuty powinny okreœliæ akty, które przekraczaj¹ granice i sposób
zwyczajnego zarz¹dzania; jeœli zaœ statuty o tym milcz¹, tego rodzaju
akty powinny zostaæ okreœlone przez w³adzê, której osoba prawna bezpoœrednio podlega, po zasiêgniêciu opinii kompetentnej rady.
§ 3. Osoba prawna nie jest zobowi¹zana odpowiadaæ za czynnoœci niewa¿nie podjête przez zarz¹dców, jak tylko wtedy i o tyle, o ile odnios³a z
nich korzyϾ.
Kan. 1025 – Zanim zarz¹dca dóbr koœcielnych obejmie swoje zadanie:
1° powinien wobec Hierarchy lub jego delegata z³o¿yæ przyrzeczenie,
¿e bêdzie wiernie wype³niaæ swój urz¹d;
2° powinien podpisaæ dok³adny inwentarz powierzonych sobie dóbr koœcielnych, zweryfikowany przez Hierarchê.
Kan. 1026 – Jeden egzemplarz inwentarza dóbr koœcielnych powinien
byæ przechowywany w archiwum osoby prawnej, do której nale¿y, drugi
w archiwum kurii eparchialnej; w obydwu egzemplarzach nale¿y odnotowywaæ ka¿d¹ zmianê, która dotyczy maj¹tku sta³ego tej osoby prawnej.
Kan. 1027 – W³adza powinna siê troszczyæ, aby zarz¹dcy dóbr koœcielnych zachowywali nale¿yte zabezpieczenia wa¿ne wed³ug prawa cywilnego, aby Koœció³ nie zosta³ nara¿ony na straty w momencie œmierci
zarz¹dców lub pozbawienia ich urzêdu.
Kan. 1028 – § 1. Ka¿dy zarz¹dca dóbr koœcielnych powinien wype³niaæ
swoje zadanie ze starannoœci¹ dobrego ojca rodziny.
§ 2. Zatem powinni przede wszystkim:
Syn. Leopolien. Ruthenorum, a. 1891, tit. XV, 1; Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898,
sect. III, cap. VIII, art. VI, 5.
KPK/83: 1279 § 1
KPK/17: 1182 § 2
KPK/83: 1281 § 1
KPK/17: 1527 § 1
PA: 276 § 1
KPK/83: 1281 § 2
KPK/83: 1281 § 3
KPK/17: 1527 § 2
PA: 276 § 2
KPK/83: 1283
KPK/17: 1522
PA: 267 § 1
KPK/83: 1283 n.
KPK/17: 1522 n.
PA: 267 § 1 n. 1
KPK/83: 1283 n.
KPK/17: 1522 n.
PA: 267 § 1 n. 2
1
1
2
2
KPK/83: 1283 n. 3
KPK/17: 1522 n. 3
PA: 267 § 1 n. 3
PA: 268 § 1
KPK/83: 1284 § 1
KPK/17: 1523
PA: 269
KPK/83: 1284 § 2
KPK/17: 1523
PA: 269
630
Titulus XXIII – De bonis Ecclesiae temporalibus
1° vigilare, ne bona ecclesiastica suae curae concredita quoquo modo
pereant neve quid detrimenti capiant initis in hunc finem, quatenus
opus est, contractibus assecurationis;
2° normas servare iuris canonici et civilis necnon ea, quae a fundatore
vel donatore aut ab auctoritate competenti imposita sunt, et praesertim cavere, ne ex iuris civilis inobservantia damnum Ecclesiae obveniat;
3° reditus bonorum ac proventus accurate et iusto tempore exigere exactosque tuto servare et secundum fundatoris mentem aut legitimas
normas impendere;
4° curare, ut foenus vel mutui vel hypothecae causa solvendum statuto
tempore solvatur et debiti summa capitalis opportune reddatur;
5° pecuniam, quae de expensis forte superest et utiliter collocari potest,
de consensu Hierarchae in fines Ecclesiae vel personae iuridicae
collocare;1
6° accepti et expensi libros bene ordinatos habere;2
7° rationem administrationis exeunte unoquoque anno componere;
8° documenta, quibus iura personae iuridicae in bona ecclesiastica nituntur, ordinare et in archivo asservare, authentica vero eorum exemplaria, ubi commode fieri potest, in archivo curiae eparchialis deponere.3
§ 3. Praevisio accepti et expensi, ut ab administratoribus bonorum ecclesiasticorum quotannis componatur, enixe commendatur; ius particulare
autem potest eam praecipere et pressius determinare modum, quo exhibenda est.
Can. 1029 – Administrator bonorum ecclesiasticorum de bonis mobilibus, quae ad patrimonium stabile non pertinent, donationes praeterquam
moderatas secundum legitimam consuetudinem ne faciat nisi iusta de
causa pietatis aut caritatis.4
Can. 1030 – Administrator bonorum ecclesiasticorum:5
S.C. de Prop. Fide; instr. (ad Patriarch. Armen.), 30 iul. 1867.
* Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. XIII, art. V, 6.
3
* Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. XIII, art. V, 6; Syn. Armen., a. 1911, 320.
4
Apost. cann. 38, 41; Ant. can. 25; Constantinop. IV, can. 15. * Syn. Libanen.
Maronitarum, a. 1736, pars III, cap. IV, 2.
1
2
Tytu³ XXIII – Dobra doczesne Koœcio³a
1° czuwaæ, a¿eby powierzone ich pieczy dobra nie przepad³y lub nie
dozna³y jakiejœ szkody, zawieraj¹c w tym celu w razie potrzeby odpowiednie umowy ubezpieczaj¹ce;
2° zachowywaæ normy prawa kanonicznego i cywilnego, jak równie¿
te, które zosta³y na³o¿one przez fundatora, darczyñcê lub kompetentn¹ w³adzê i staraæ siê, by Koœció³ nie poniós³ szkody wskutek
nieprzestrzegania prawa cywilnego;
3° pobieraæ skrupulatnie i we w³aœciwym czasie dochody z dóbr i nale¿noœci, pobrane zaœ przechowywaæ bezpiecznie i u¿ywaæ ich zgodnie
z wol¹ fundatora albo z normami prawnymi;
4° wyp³acaæ w ustalonych terminach procenty, nale¿ne z tytu³u po¿yczki lub zastawu, czuwaj¹c nad odpowiednim zwrotem g³ównej sumy
d³ugu;
5° pieni¹dze pozosta³e po pokryciu wydatków, które mog¹ byæ korzystnie
ulokowane, ulokowaæ za zgod¹ Hierarchy na korzyœæ Koœcio³a lub
osoby prawnej;
6° mieæ nale¿ycie prowadzone ksiêgi przychodów oraz rozchodów;
7° pod koniec ka¿dego roku sporz¹dziæ sprawozdanie z zarz¹du;
8° dokumenty, na których opieraj¹ siê prawa osoby prawnej do dóbr
koœcielnych, porz¹dkowaæ i przechowywaæ w archiwum; autentyczne
zaœ ich odpisy, gdy siê to da ³atwo uczyniæ, z³o¿yæ w archiwum kurii
eparchialnej.
§ 3. Usilnie zaleca siê, a¿eby zarz¹dcy dóbr koœcielnych co roku sporz¹dzali zestawienia przewidywanych przychodów i wydatków. Natomiast
prawo partykularne mo¿e je nakazaæ i okreœliæ dok³adniej sposób, jak
maj¹ byæ sporz¹dzane.
Kan. 1029 – Jedynie z dóbr ruchomych, które nie nale¿¹ do maj¹tku
sta³ego, zarz¹dca dóbr koœcielnych mo¿e dokonywaæ darowizn okreœlonych prawnym zwyczajem na cele pobo¿noœci i mi³oœci dla s³usznej
przyczyny.
Kan. 1030 – Zarz¹dcy dóbr koœcielnych:
5
Leo XIII, ep. Noi rendiamo, 14 mar. 1890, „La religione”; litt. encycl. Rerum novarum,
15 maii 1891, 32-33; Pius XI, litt. encycl. Quadragesimo anno, 15 maii 1931, II „Ac primum”
– „Officinae”; litt. encycl. Divini Redemptoris, 19 mar. 1937, IV „Neque”; Pius XII, nuntius
radiophonicus, 24 dec. 1942, II, Il mondo operaio; all. 13 iun. 1943, „Certo voi”; Ioannes
XXIII, litt. encycl. Mater et Magistra, 15 maii 1961, II „Qua de re”; Vat. II, const. Gaudium
et spes, 67; Ioannes Paulus II, litt. encycl. Laborem exercens, 14 sep. 1981, 10.
631
KPK/83: 1284 § 2 n. 1
KPK/17: 1523 n. 1
PA: 269 n. 1
KPK/83: 1284 § 2 n. 3
KPK/17: 1523 n. 2
PA: 269 n. 2
KPK/83: 1284 § 2
n. 4
KPK/17: 1523 n. 3
PA: 269 n. 3
KPK/83: 1284 § 2 n. 5
KPK/83: 1284 § 2 n. 6
KPK/17: 1523 n. 4
PA: 269 n. 4
KPK/83: 1284 § 2 n. 7
KPK/17: 1523 n. 5
PA: 269 n. 5
KPK/83: 1284 § 2 n. 8
KPK/83: 1284 § 2 n. 9
KPK/17: 1523 n. 6
PA: 269 n. 6
KPK/83: 1284 § 3
KPK/83: 1285
KPK/17: 1535
PA: 285
KPK/83: 1286
KPK/17: 1524
PA: 272 § 1
632
Titulus XXIII – De bonis Ecclesiae temporalibus
1° in operarum locatione etiam ius civile circa laborem et vitam socialem adamussim servet secundum principia ab Ecclesia tradita;
2° eis, qui operam ex condicto praestant, iustam remunerationem tribuat ita, ut suis et suorum necessitatibus convenienter providere possint.
Can. 1031 – § 1. Reprobata contraria consuetudine administrator bonorum ecclesiasticorum singulis annis rationem administrationis proprio
Hierarchae reddere debet.1
§ 2. De bonis temporalibus, quae Ecclesiae offeruntur, administrator bonorum ecclesiasticorum rationem publice reddat secundum modum iure
particulari statutum, nisi Hierarcha loci gravi de causa aliud statuit.
Can. 1032 – Administrator bonorum ecclesiasticorum litem nomine personae iuridicae ne incohet neve contestetur in foro civili nisi de licentia
Hierarchae proprii.2
Can. 1033 – Administrator bonorum ecclesiasticorum, qui officium vel
munus arbitratu suo dimisit, ad restitutionem tenetur, si ex arbitraria dimissione damnum Ecclesiae obvenit.
CAPUT III
De contractibus, praesertim de alienationibus
Can. 1034 – Quae ius civile territorii, ubi contractus initur, statuit de
contractibus tam in genere quam in specie, et de solutionibus, eadem iure
canonico in re, quae potestati Ecclesiae subest, eisdem cum effectibus
serventur.
Can. 1035 – § 1. Ad alienanda bona ecclesiastica, quae ex legitima
assignatione patrimonium stabile personae iuridicae constituunt, requiritur:3
S.C. de Prop. Fide, decr. 13 apr. 1807, XV. * Syn. prov. Alba-Iulien. et Fagarasien.
Rumenorum, a. 1882, tit. II, sect. IV, cap. II; Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. XIII,
art. V, 7.
2
Carth. can. 97.
1
Tytu³ XXIII – Dobra doczesne Koœcio³a
1° w umowach o pracê powinni dok³adnie przestrzegaæ równie¿ przepisów pañstwowych, dotycz¹cych pracy i ¿ycia spo³ecznego, zgodnie
z zasadami podawanymi przez Koœció³;
2° tym, którzy na podstawie umowy o najem podejmuj¹ pracê, maj¹
wyp³acaæ sprawiedliwe wynagrodzenie, tak a¿eby mogli oni zaspokoiæ potrzeby w³asne i swojej rodziny.
Kan. 1031 – § 1. Zarz¹dcy dóbr koœcielnych obowi¹zani s¹ przedk³adaæ ka¿dego roku sprawozdanie w³asnemu Hierarsze. Zwyczaj przeciwny jest odrzucony.
§ 2. Z dóbr ofiarowanych na rzecz Koœcio³a zarz¹dcy dóbr koœcielnych
powinni przedstawiaæ chrzeœcijanom odpowiednie sprawozdania, wed³ug
norm, okreœlonych prawem partykularnym, chyba ¿e Hierarcha miejsca
dla powa¿nej przyczyny inaczej postanowi³.
Kan. 1032 – Zarz¹dcy dóbr koœcielnych nie powinni w imieniu osoby
prawnej ani wszczynaæ sprawy, ani zawi¹zywaæ sporu w s¹dzie cywilnym, chyba ¿e za zgod¹ w³asnego Hierarchy.
Kan. 1033 – Zarz¹dca dóbr koœcielnych, który samowolnie porzuci³ swój
urz¹d lub zadanie, jest zobowi¹zany do restytucji, jeœli z takiego samowolnego porzucenia wynik³a szkoda dla Koœcio³a.
633
KPK/83: 1286 n. 1
KPK/17: 1524
PA: 272 § 1
KPK/83: 1286 n. 2
KPK/83: 1287 § 1
KPK/17: 1525 § 1
PA: 273 § 1
KPK/83: 1287 § 2
KPK/83: 1288
KPK/17: 1526
PA: 275
KPK/83: 1289
KPK/17: 1528
PA: 277
ROZDZIA£ III
Umowy, zw³aszcza alienacja
Kan. 1034 – To, co prawo cywilne na danym terytorium postanawia
odnoœnie do umów, zarówno w ogólnoœci, jak i w szczególnoœci, oraz do
ich wykonania ma byæ zachowywane równie¿ moc¹ prawa kanonicznego w odniesieniu do rzeczy podlegaj¹cych w³adzy rz¹dzenia Koœcio³a,
z tymi samymi skutkami.
Kan. 1035 – § 1. Do dokonania alienacji dóbr koœcielnych, stanowi¹cych sta³y prawnie nabyty maj¹tek osoby prawnej wymaga siê:
3
Anc. can. 15; Carth. cann. 26, 33; Nic. II, can. 12; S. Cyrillus Alexandrin., can. 2;
Constantinop. IV, can. 15; S.C. de Prop. Fide, instr. (ad Patriarch. Armen.), 30 iul. 1867,
1. * Syn. Zamosten. Ruthenorum, a. 1720, tit. XIII; Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap.
XIII, art. V, 9; art. VI, 5-6; Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. III, cap. VIII, art.
V; Syn. Armen., a. 1911, 200, n. 3, 908-910.
KPK/83: 1290
KPK/17: 1529
PA: 278 § 1
KPK/83: 1291, 1293
§1
KPK/17: 1530 § 1
PA: 278 § 1
634
Titulus XXIII – De bonis Ecclesiae temporalibus
1° iusta causa veluti urgens necessitas, evidens utilitas, pietas, caritas
vel ratio pastoralis;
2° aestimatio rei alienandae a peritis scripto facta;
3° in casibus iure praescriptis consensus auctoritatis competentis scripto datus, sine quo alienatio invalida est.
§ 2. Aliae quoque cautelae ab auctoritate competenti praescriptae serventur, ut Ecclesiae damnum vitetur.
Can. 1036 – § 1. Si valor bonorum ecclesiasticorum, quorum alienatio
proponitur, continetur intra summam minimam et summam maximam a
Synodo Episcoporum Ecclesiae patriarchalis vel a Sede Apostolica statutam, requiritur consensus:1
1° consilii a rebus oeconomicis et collegii consultorum eparchialium, si
agitur de bonis eparchiae;
2° Episcopi eparchialis, qui in casu eget consensu consilii a rebus oeconomicis et collegii consultorum eparchialium, si agitur de bonis personae iuridicae eodem Episcopo eparchiali subiectae;
3° auctoritatis in typico vel statutis determinatae, si agitur de bonis personae iuridicae Episcopo eparchiali non subiectae.
§ 2. In Ecclesiis patriarchalibus, si valor bonorum summam maximam a
Synodo Episcoporum Ecclesiae patriarchalis statutam excedit, sed non
duplo, requiritur consensus:2
1° Patriarchae datus de consensu Synodi permanentis, si agitur de bonis
eparchiae intra fines territorii Ecclesiae patriarchalis sitae, nisi ius
particulare eiusdem Ecclesiae aliud fert;
2° Episcopi eparchialis necnon Patriarchae datus de consensu Synodi
permanentis, si agitur de bonis personae iuridicae Episcopo eparchiali intra fines territorii Ecclesiae patriarchalis potestatem suam
exercenti subiectae;
3° Patriarchae datus de consensu Synodi permanentis, si agitur de bonis
personae iuridicae Episcopo eparchiali non subiectae, etsi iuris pontificii, quae intra fines territorii Ecclesiae patriarchalis sita sunt.
* Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. III, cap. VIII, art. V.
S.C. de Prop. Fide, 24 mar. 1851, dub. 5; Pius IX, litt. ap. Cum ecclesiastica, 31 aug.
1869, VII. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars IV, cap. I, 12, 14; Syn. Sciarfen.
1
2
Tytu³ XXIII – Dobra doczesne Koœcio³a
1° s³usznej przyczyny, jak nagl¹ca potrzeba, wyraŸna korzyœæ, pobo¿noœæ, mi³oœæ lub racja pasterska;
2° oceny rzeczy alienowanej, dokonanej na piœmie przez rzeczoznawców;
635
3° w przypadkach przewidzianych prawem pisemnej zgody w³adzy kompetentnej, bez której alienacja jest niewa¿na.
KPK/83: 1293 § 1 n. 1
KPK/17: 1530 § 1 n. 2
PA: 279 § 1 n. 2
KPK/83: 1293 § 1 n. 2
KPK/17: 1530 § 1 n. 1
PA: 279 § 1 n. 1
KPK/83: 1291
KPK/17: 1530 § 1 n. 3
PA: 279 § 1 n. 3
§ 2. Nale¿y ponadto zachowaæ inne œrodki ostro¿noœci przepisane przez
kompetentn¹ w³adzê, aby unikn¹æ szkody Koœcio³a.
KPK/83: 1293 § 2
KPK/17: 1530 § 2
PA: 279 § 2
Kan. 1036 – § 1. Gdy wartoœæ dóbr, których alienacja jest zamierzona,
mieœci siê w ramach miêdzy najni¿sz¹ i najwiêksz¹ sum¹, okreœlon¹ przez
Synod Biskupów Koœcio³a Patriarchalnego lub Stolicê Apostolsk¹, wymaga siê zgody:
1° rady do spraw ekonomicznych i kolegium konsultorów eparchialnych,
jeœli w danym przypadku dotyczy to dóbr eparchii;
2° Biskupa eparchialnego, który w danym przypadku powinien uzyskaæ
zgodê rady do spraw ekonomicznych i kolegium konsultorów eparchialnych, jeœli dotyczy to dóbr osoby prawnej podlegaj¹cej temu Biskupowi eparchialnemu;
3° w³adzy okreœlonej w typikach lub statutach, jeœli dotyczy to dóbr osoby prawnej nie podlegaj¹cej Biskupowi eparchialnemu.
§ 2. W Koœcio³ach patriarchalnych, jeœli wartoœæ dóbr przekracza maksymaln¹ sumê okreœlon¹ przez Synod Biskupów Koœcio³a Patriarchalnego, wymaga siê zgody:
1° Patriarchy, danej za zgod¹ sta³ego Synodu, jeœli dotyczy to dóbr eparchii po³o¿onej w granicach terytorium Koœcio³a patriarchalnego, chyba ¿e prawo partykularne tego Koœcio³a inaczej stanowi;
2° Biskupa eparchialnego i Patriarchy, danej za zgod¹ sta³ego Synodu,
jeœli dotyczy to dóbr osoby prawnej podleg³ej Biskupowi eparchialnemu wykonuj¹cemu sw¹ w³adzê w granicach terytorium Koœcio³a patriarchalnego;
3° Patriarchy, danej za zgod¹ sta³ego Synodu, jeœli dotyczy to dóbr osoby prawnej, nawet na prawie papieskim, nie podlegaj¹cej Biskupowi
eparchialnemu, która jest po³o¿ona w granicach terytorium Koœcio³a
patriarchalnego.
Syrorum, a. 1888, cap. XIII, art. VI, 5; Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. III, cap.
VIII, art. V, 5; Syn. Armen., a. 1911, 910.
KPK/83: 1292 § 1
KPK/17: 1532 § 3
PA: 281 § 1 n. 3a
KPK/83: 1292 § 1
KPK/17: 1532 § 3
PA: 281 § 1 n. 3a
KPK/83: 1292 § 1
KPK/17: 1532 § 3
PA: 281 § 1 n. 3a
KPK/83: 1292 § 1
PA: 281 § 1 n. 2
PA: 281 § 1 n. 2
PA: 281 § 1 n. 2
PA: 281 § 1 n. 2
636
Titulus XXIII – De bonis Ecclesiae temporalibus
§ 3. In Ecclesiis patriarchalibus, si valor bonorum summam maximam a
Synodo Episcoporum Ecclesiae patriarchalis statutam duplo excedit et,
si de rebus pretiosis vel ex voto Ecclesiae donatis agitur, servetur § 2,
sed Patriarcha indiget consensu eiusdem Synodi.
§ 4. In ceteris casibus requiritur consensus Sedis Apostolicae, si valor
bonorum excedit summam ab ipsa Sede Apostolica statutam vel approbatam et, si de rebus pretiosis vel ex voto Ecclesiae donatis agitur.
Can. 1037 – Ad alienanda bona temporalia Ecclesiae patriarchalis vel
eparchiae Patriarchae, Patriarcha indiget:
1° consilio Synodi permanentis, si valor bonorum continetur intra summam minimam et summam maximam a Synodo Episcoporum Ecclesiae patriarchalis statutam et si de bonis Ecclesiae patriarchalis agitur; si vero nonnisi de bonis eparchiae Patriarchae agitur, servandus
est can. 1036, § 1, n. 1;
2° consensu Synodi permanentis, si valor bonorum summam maximam
a Synodo Episcoporum Ecclesiae patriarchalis statutam excedit, sed
non duplo;
3° consensu Synodi Episcoporum Ecclesiae patriarchalis, si valor bonorum eandem summam duplo excedit et si de rebus pretiosis vel ex
voto Ecclesiae donatis agitur.
Can. 1038 – § 1. Ii, quorum consilium, consensus vel confirmatio ad
alienanda bona ecclesiastica iure requiritur, ne dent consilium, consensum vel confirmationem, antequam exacte edocti sunt de statu oeconomico personae iuridicae, cuius bona temporalia alienanda proponuntur, et
de alienationibus iam peractis.
§ 2. Consilium, consensus aut confirmatio pro non datis habentur, nisi in
eis petendis exprimuntur alienationes iam peractae.
Can. 1039 – Pro quacumque alienatione requiritur consensus eorum,
quorum interest.
Can. 1040 – Si bona ecclesiastica contra praescripta iuris canonici alienata sunt, sed alienatio iure civili valida est, auctoritas superior illius, qui
talem alienationem peregit, decernat omnibus mature perpensis, an et
qualis actio, a quonam et contra quemnam proponenda sit ad Ecclesiae
iura vindicanda.
637
Tytu³ XXIII – Dobra doczesne Koœcio³a
§ 3. W Koœcio³ach patriarchalnych, jeœli wartoœæ dóbr przekracza dwukrotnie sumê maksymaln¹ okreœlon¹ przez Synod Biskupów Koœcio³a
patriarchalnego, i jeœli dotyczy to rzeczy drogocennych lub ofiarowanych
Koœcio³owi na podstawie œlubu, nale¿y zachowywaæ § 2, ale Patriarcha
musi uzyskaæ zgodê tego¿ Synodu.
§ 4. W pozosta³ych przypadkach wymaga siê zgody Stolicy Apostolskiej,
jeœli wartoœæ dóbr przekracza sumê ustalon¹ lub zatwierdzon¹ przez sam¹
Stolicê Apostolsk¹ oraz jeœli dotyczy to rzeczy drogocennych lub ofiarowanych Koœcio³owi na podstawie œlubu.
Kan. 1037 – Dla dokonania alienacji dóbr doczesnych Koœcio³a patriarchalnego lub eparchii Patriarchy, Patriarcha powinien:
1° zasiêgn¹æ rady sta³ego Synodu, jeœli wartoœæ dóbr mieœci siê pomiêdzy sum¹ minimaln¹ i sum¹ maksymaln¹ ustalon¹ przez Synod Biskupów Koœcio³a patriarchalnego oraz jeœli dotyczy to dóbr Koœcio³a
patriarchalnego; jeœli zaœ dotyczy to dóbr eparchii Patriarchy, nale¿y
zachowaæ kan. 1036 § 1, n. 1;
2° uzyskaæ zgodê sta³ego Synodu, jeœli wartoœæ dóbr przekracza sumê
maksymaln¹ okreœlon¹ przez Synod Biskupów Koœcio³a patriarchalnego, jednak nie dwukrotnie;
3° uzyskaæ zgodê Synodu Biskupów Koœcio³a patriarchalnego, jeœli wartoœæ dóbr przekracza dwukrotnie tê sumê oraz jeœli dotyczy to rzeczy
drogocennych lub ofiarowanych Koœcio³owi na podstawie œlubu.
Kan. 1038 – § 1. Ci, których opinia, zgoda lub potwierdzenie jest wymagane dla dokonania alienacji dóbr koœcielnych, nie powinni wydaæ opinii,
zgody lub potwierdzenia, zanim nie upewni¹ siê o stanie ekonomicznym
osoby prawnej, która proponuje alienacjê dóbr koœcielnych oraz o alienacjach ju¿ dokonanych.
§ 2. Domniemuje siê, ¿e opinia, zgoda i potwierdzenie nie zosta³y wydane, jeœli w proœbie nie wyszczególniono alienacji ju¿ dokonanych.
KPK/83: 1292 § 2
KPK/17: 1532 § 1
PA: 281 § 1 n. 1
PA: 282 § 1
PA: 282 § 1
KPK/83: 1292 § 4
PA: 281 § 4
KPK/83: 1292 § 3
KPK/17: 1532 § 4
PA: 281 § 3
Kan. 1039 – W przypadku ka¿dej alienacji wymagana jest zgoda zainteresowanych.
Kan. 1040 – Jeœli dobra koœcielne zosta³y alienowane wbrew przepisom prawa kanonicznego, ale alienacja jest wa¿na wed³ug prawa cywilnego, do w³adzy wy¿szej nad tym, który dokona³ alienacji, nale¿y decyzja, po dok³adnym rozwa¿eniu wszystkiego, czy i jak¹ skargê, przez
kogo i przeciw komu nale¿y wnieœæ dla odzyskania praw Koœcio³a.
KPK/83: 1296
KPK/17: 1534 § 1
PA: 284 § 1
638
Titulus XXIII – De bonis Ecclesiae temporalibus
Can. 1041 – Nisi res est minimi momenti, bona ecclesiastica propriis
administratoribus eorumque coniunctis usque ad quartum gradum consanguinitatis aut affinitatis non sunt vendenda aut locanda sine speciali
auctoritatis, de qua in cann. 1036 et 1037, licentia.1
Can. 1042 – Cann. 1035-1041 servari debent non solum in alienatione,
sed etiam in quolibet negotio, quo condicio patrimonialis personae iuridicae peior fieri potest.2
CAPUT IV
De piis voluntatibus et de piis fundationibus
Can. 1043 – § 1. Qui ex iure naturae vel canonico libere potest de suis
bonis statuere, potest etiam ad pias causas sive per actum inter vivos
sive per actum mortis causa bona relinquere.3
§ 2. In ultimis voluntatibus in bonum Ecclesiae serventur, si fieri potest,
praescripta iuris civilis; si servata non sunt, heredes moneantur de obligatione, qua tenentur, implendi testatoris voluntatem.
Can. 1044 – Voluntates christifidelium bona sua in pias causas donantium vel relinquentium sive per actum inter vivos sive per actum mortis
causa legitime acceptatae diligentissime impleantur etiam circa modum
administrationis et erogationis bonorum firmo can. 1045.
Can. 1045 – § 1. Hierarcha omnium piarum voluntatum tam mortis
causa quam inter vivos exsecutor est.
§ 2. Hoc ex iure Hierarcha vigilare potest ac debet etiam per visitationem, ut piae voluntates impleantur, eique ceteri exsecutores perfuncto
munere rationem reddere debent.
* Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars IV, cap. I, 13.
S.C. de Prop. Fide, instr. (ad Patriarch. Armen.), 30 iul. 1867.
3
Constantinop. IV, can. 18; S. Nicephorus CP. can. 53. * Syn. Libanen. Maronitarum,
1
2
Tytu³ XXIII – Dobra doczesne Koœcio³a
Kan. 1041 – Jeœli nie chodzi o rzecz o bardzo ma³ej wartoœci, nie wolno
bez specjalnego pisemnego zezwolenia w³adzy, o której mowa w kan.
1036 i 1037, sprzedawaæ lub wydzier¿awiaæ dóbr koœcielnych ich zarz¹dcom albo krewnym lub powinowatym zarz¹dców, a¿ do czwartego
stopnia.
Kan. 1042 – Kanony 1035-1041 powinny byæ zachowane nie tylko w
przypadku alienacji, lecz tak¿e przy podejmowaniu jakichkolwiek transakcji, na skutek których maj¹tek osoby prawnej mo¿e siê znaleŸæ w
gorszej sytuacji.
639
KPK/83: 1298
KPK/17: 1540
PA: 290
KPK/83: 1295
KPK/17: 1533
PA: 283
ROZDZIA£ IV
Pobo¿ne zapisy i pobo¿ne fundacje
Kan. 1043 – § 1. Kto z prawa naturalnego i kanonicznego mo¿e swobodnie rozporz¹dzaæ swoimi dobrami, mo¿e równie¿ przeznaczyæ swój maj¹tek na cele pobo¿ne, czy to aktem miêdzy ¿yj¹cymi, czy te¿ testamentem.
§ 2. W rozporz¹dzeniach ostatniej woli na rzecz Koœcio³a, nale¿y wedle
mo¿noœci zachowaæ wymogi prawa cywilnego. Jeœli je pominiêto, trzeba
przypomnieæ spadkobiercom, ¿e ci¹¿y na nich obowi¹zek wype³nienia
woli testatora.
Kan. 1044 – Rozporz¹dzenia chrzeœcijan, którzy przekazuj¹ lub pozostawiaj¹ swoje dobra na cele pobo¿ne, czy to aktem miêdzy ¿yj¹cymi
czy testamentem, zgodnie z prawem przyjête, winny byæ jak najstaranniej
wykonane, tak¿e co do sposobu zarz¹dzania i u¿ytkowania dóbr, z zachowaniem przepisu kan. 1045.
Kan. 1045 – § 1. Hierarcha jest wykonawc¹ wszystkich pobo¿nych
rozporz¹dzeñ, dokonanych zarówno testamentem, jak i aktem miêdzy
¿yj¹cymi.
§ 2. Na mocy tego prawa Hierarcha mo¿e i powinien czuwaæ, tak¿e
przez wizytacjê, a¿eby pobo¿ne zapisy zosta³y wype³nione. Inni wykonawcy obowi¹zani s¹, po wype³nieniu swojej funkcji, z³o¿yæ mu sprawozdanie.
a. 1736, pars II, cap. XIII, 13; Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. XIII, art. VI; Syn.
Armen., a. 1911, 884-891.
KPK/83: 1299 § 1
KPK/17: 1513 § 1
PA: 251 § 1
KPK/83: 1299 § 2
KPK/17: 1513 § 2
PA: 251 § 2
KPK/83: 1300
KPK/17: 1514
PA: 252
KPK/83: 1301 § 1
KPK/17: 1515 § 1
PA: 253 § 1
KPK/83: 1301 § 2
KPK/17: 1515 § 2
PA: 253 § 2
640
Titulus XXIII – De bonis Ecclesiae temporalibus
§ 3. Clausulae huic Hierarchae iuri contrariae ultimis voluntatibus adiectae pro non appositis habentur.
Can. 1046 – § 1. Qui bona ad pias causas sive per actum inter vivos
sive per actum mortis causa fiduciarie accepit, debet de sua fiducia Hierarcham proprium certiorem facere eique omnia talia bona cum oneribus
adiunctis indicare; si vero donator id expresse et omnino prohibuit, fiduciam ne acceptet.
§ 2. Hierarcha debet exigere, ut bona fiduciaria in tuto collocentur, et ad
normam can. 1045, § 2 vigilare, ut pia voluntas ad effectum ducatur.
§ 3. Si agitur de bonis fiduciariis alicui sodali instituti religiosi vel societatis vitae communis ad instar religiosorum commissis, quae destinata sunt
loci vel eparchiae ecclesiis, christifidelibus, qui ibidem domicilium habent,
aut piis causis iuvandis, Hierarcha, de quo in §§ 1 et 2, est Hierarcha
loci.
Can. 1047 – § 1. Piae fundationes in iure sunt:
1° piae fundationes autonomae, scilicet universitates rerum ad opera
pietatis, apostolatus aut caritatis spiritualis vel temporalis destinatae
et ab auctoritate competenti in personam iuridicam erectae;
2° piae fundationes non autonomae, scilicet bona temporalia alicui personae iuridicae quoquo modo data cum onere in diuturnum tempus,
iure particulari determinandum, ex reditibus annuis fines, de quibus in
n. 1, persequendi.
§ 2. Bona temporalia fundationis non autonomae, si concredita sunt personae iuridicae Episcopo eparchiali subiectae, elapso tempore determinato ad institutum, de quo in can. 1021, § 1, destinari debent, nisi alia fuit
voluntas fundatoris expresse manifestata; secus eidem personae iuridicae cedunt.
Can. 1048 – § 1. Piae fundationes autonomae nonnisi ab Episcopo eparchiali aliave auctoritate superiore erigi possunt.
§ 2. Ut pia fundatio non autonoma a persona iuridica valide acceptari
possit, requiritur consensus Hierarchae proprii scripto datus; Hierarcha
vero consensum ne det, antequam legitime comperuit personam iuridi-
Tytu³ XXIII – Dobra doczesne Koœcio³a
§ 3. Klauzule przeciwne temu uprawnieniu Hierarchy, do³¹czone do rozporz¹dzeñ ostatniej woli, nale¿y uwa¿aæ za niedodane.
Kan. 1046 – § 1. Kto przyj¹³ powierniczo dobra na cele pobo¿ne, czy to
aktem miêdzy ¿yj¹cymi, czy te¿ aktem na wypadek œmierci, powinien
o swoim powiernictwie powiadomiæ Hierarchê i daæ mu wykaz wszystkich tego rodzaju dóbr oraz zwi¹zanych z nimi zobowi¹zañ. Gdyby ofiarodawca wyraŸnie i bezwzglêdnie tego zabrania³, nie powinien przyj¹æ
powiernictwa.
§ 2. Hierarcha powinien siê domagaæ, a¿eby dobra przyjête powierniczo
zosta³y bezpiecznie ulokowane i czuwaæ nad wykonaniem pobo¿nych
zapisów, zgodnie z kan. 1045 § 2.
§ 3. Jeœli chodzi o dobra powiernicze powierzone cz³onkowi instytutu
zakonnego albo stowarzyszenia ¿ycia wspólnego na wzór zakonników,
a przeznaczone dla miejsca lub eparchii koœcio³a, chrzeœcijan, którzy maj¹
tam sta³e zamieszkanie, albo na wsparcie dzie³ pobo¿nych, Hierarch¹,
o którym w §§ 1 i 2, jest Hierarcha miejsca.
Kan. 1047 – § 1. Pobo¿nymi fundacjami w prawie s¹:
1° pobo¿ne fundacje autonomiczne, czyli zespo³y rzeczy przeznaczone
na dzie³a pobo¿noœci, apostolatu lub mi³oœci duchowej, lub doczesnej
i erygowane przez kompetentn¹ w³adzê koœcieln¹ jako osoba prawna;
2° pobo¿ne fundacje nieautonomiczne, czyli dobra doczesne przekazane
w jakikolwiek sposób jakiejœ publicznej osobie prawnej z obowi¹zkiem d³ugotrwa³ym, okreœlonym przez prawo partykularne, realizowania z rocznych dochodów celów, o których mowa w n. 1.
§ 2. Jeœli dobra doczesne pobo¿nej fundacji nieautonomicznej zosta³y
powierzone osobie prawnej podlegaj¹cej Biskupowi eparchialnemu, po
up³ywie okreœlonego czasu winny byæ przekazane instytucji, o której w
kan. 1021 § 1, chyba ¿e wyraŸnie zosta³a ujawniona inna wola fundatora. W innym razie przypadaj¹ samej osobie prawnej.
641
KPK/83: 1301 § 3
KPK/17: 1515 § 3
PA: 253 § 3
KPK/83: 1302 § 1
KPK/17: 1516 § 1
PA: 254 § 1
KPK/83: 1302 § 2
KPK/17: 1516 § 2
PA: 254 § 2
KPK/83: 1302 § 3
KPK/17: 1516 § 3
PA: 254 § 3
KPK/83: 1303 § 1
KPK/17: 1544 § 1
PA: 294
KPK/83: 1303 § 1 n. 1
KPK/83: 1303 § 1 n. 2
KPK/17: 1544 § 1
PA: 294
KPK/83: 1303 § 2
Kan. 1048 – § 1. Pobo¿ne fundacje autonomiczne mog¹ byæ erygowane jedynie przez Biskupa eparchialnego lub inn¹ w³adzê wy¿sz¹.
§ 2. Aby osoba prawna mog³a wa¿nie przyj¹æ pobo¿n¹ fundacjê nieautonomiczn¹, wymagane jest pisemne zezwolenie w³asnego Hierarchy. Nie
powinien on go dawaæ, dopóki zgodnie z prawem nie stwierdzi, ¿e osoba
KPK/83: 1304 § 1
KPK/17: 1546 § 1
PA: 296 § 1
642
Titulus XXIII – De bonis Ecclesiae temporalibus
cam novo oneri suscipiendo et oneribus iam susceptis satisfacere posse;
caveat quoque idem Hierarcha, ut reditus omnino respondeant oneribus
adiunctis secundum morem propriae Ecclesiae sui iuris.1
§ 3. Iuris particularis est determinare ceteras condiciones, sine quibus
piae fundationes erigi vel acceptari non possunt.2
Can. 1049 – Hierarcha, qui piam fundationem erexit vel consensum ad
piam fundationem acceptandam dedit, statim tutum locum designet, in
quo pecunia et bona mobilia dotationis nomine assignata deponantur eum
in finem, ut eadem pecunia vel bonorum mobilium pretium custodiantur
et quam primum caute et utiliter de prudenti eiusdem Hierarchae iudicio
consultis et eis, quorum interest, et consilio competenti collocentur
in favorem eiusdem fundationis cum expresse determinata mentione
oneris.
Can. 1050 – Documenti fundationis exemplar alterum in archivo curiae
eparchialis, alterum in archivo personae iuridicae asservetur.3
Can. 1051 – § 1. Servatis cann. 1044-1046 et 1031 onerum ex piis
fundationibus incumbentium tabella conficiatur, quae in loco patenti exponatur, ne obligationes implendae in oblivionem cadant.4
§ 2. Liber habeatur et apud parochum vel rectorem ecclesiae asservetur,
in quo singula onera eorumque impletio et eleemosynae adnotentur.
Can. 1052 – § 1. Reductio onerum Divinam Liturgiam celebrandi reservatur Sedi Apostolicae.5
§ 2. Si in documento fundationis de re expresse cavetur, Hierarcha ob
imminutos reditus onera Divinam Liturgiam celebrandi reducere potest.
1
* Syn. prov. Alba-Iulien. et Fagarasien. Rumenorum, a. 1900, tit. III, cap. I, 13, c);
Syn. Armen., a. 1911, 447.
2
* Syn. Armen., a. 1911, 447.
3
* Syn. Armen., a. 1911, 448.
4
* Syn. Armen., a. 1911, 448.
Tytu³ XXIII – Dobra doczesne Koœcio³a
643
prawna jest w stanie zarówno wype³niæ nowe zobowi¹zania, jak i zadoœæuczyniæ wczeœniej ju¿ podjêtym. W sposób szczególny ma czuwaæ,
by dochody w pe³ni odpowiada³y do³¹czonym zobowi¹zaniom, zgodnie
ze zwyczajem w³asnego Koœcio³a sui iuris.
§ 3. Pozosta³e warunki, bez wype³nienia których nie mo¿na erygowaæ
lub przyj¹æ pobo¿nej fundacji, powinny zostaæ okreœlone prawem partykularnym.
Kan. 1049 – Hierarcha, który erygowa³ pobo¿n¹ fundacjê lub udzieli³
zgody na przyjêcie fundacji, powinien natychmiast wyznaczyæ bezpieczne miejsce, w którym pieni¹dze i dobra ruchome przydzielone tytu³em
dotacji powinny zostaæ z³o¿one, a to w tym celu, aby te pieni¹dze lub
wartoœæ dóbr ruchomych zabezpieczyæ i mo¿liwie najszybciej ostro¿nie
oraz korzystnie, wed³ug roztropnego uznania tego¿ Hierarchy, po wys³uchaniu przez niego tak¿e zdania zainteresowanych i kompetentnej rady,
ulokowaæ na sta³e na korzyœæ tej fundacji, z wyraŸn¹ i dok³adn¹ wzmiank¹
o zobowi¹zaniu.
Kan. 1050 – Jeden egzemplarz dokumentu fundacyjnego powinien byæ
przechowywany w archiwum kurii eparchialnej, drugi w archiwum osoby prawnej.
Kan. 1051 – § 1. Z zachowaniem kanonów 1044-1046 i 1031 nale¿y
sporz¹dziæ wykaz zobowi¹zañ wynikaj¹cych z pobo¿nych fundacji,
umieszczaj¹c go w miejscu widocznym, aby przewidziane do wype³nienia zobowi¹zania nie posz³y w zapomnienie.
§ 2. Proboszcza lub rektor koœcio³a powinien prowadziæ i przechowywaæ ksiêgê, w której nale¿y odnotowywaæ poszczególne zobowi¹zania
oraz ich wype³nienie i ofiary.
Kan. 1052 – § 1. Redukcja zobowi¹zañ zwi¹zanych ze sprawowaniem
Boskiej Liturgii jest zarezerwowana Stolicy Apostolskiej.
§ 2. Jeœli w akcie fundacyjnym zosta³o to wyraŸnie zastrze¿one, Hierarcha mo¿e zredukowaæ zobowi¹zania zwi¹zane ze sprawowaniem Boskiej Liturgii na skutek zmniejszenia siê dochodów.
5
Secret. Status, notificatio, 29 nov. 1971; normae, 17 iun. 1974; Paulus VI, litt. ap.
Firma in traditione, 13 iun. 1974. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars II, cap.
XIII, 13; Syn. Armen., a. 1911, 447.
KPK/83: 1304 § 2
KPK/17: 1545
PA: 295
KPK/83: 1305
KPK/17: 1547
PA: 297
KPK/83: 1306 § 2
KPK/17: 1548 § 2
PA: 298 § 2
KPK/83: 1307 § 1
KPK/17: 1549 § 1
PA: 299 § 1
KPK/83: 1307 § 2
KPK/17: 1549 § 2
PA: 299 § 2
KPK/83: 1308 § 1
KPK/17: 1517 § 2,
1551 § 1
PA: 255 § 2, 301 § 1
KPK/83: 1308 § 2
KPK/17: 1517 § 2.
1551 § 1
PA: 255 § 2, 301 § 1
644
Titulus XXIII – De bonis Ecclesiae temporalibus
§ 3. Episcopo eparchiali competit potestas reducendi ob deminutionem
redituum, dum causa perdurat, ad rationem oblationum in eparchia legitime vigentium numerum celebrationum Divinae Liturgiae, dummodo nemo
sit, qui obligatione tenetur et utiliter cogi potest ad oblationum augmentum faciendum.1
§ 4. Episcopo eparchiali etiam competit potestas reducendi onera Divinam Liturgiam celebrandi, quae instituta ecclesiastica gravant, si reditus
ad ea, quae ex eisdem tempore acceptationis onerum obtineri potuerunt,
consequenda insufficientes evaserunt.2
§ 5. Potestates, de quibus in §§ 3 et 4, habent etiam Superiores generales institutorum religiosorum vel societatum vitae communis ad instar
religiosorum clericalium iuris pontificii vel patriarchalis.
§ 6. Potestates, de quibus in §§ 3 et 4, Episcopus eparchialis delegare
potest tantummodo Episcopo coadiutori, Episcopo auxiliari, Protosyncello vel Syncellis omni subdelegatione exclusa.3
Can. 1053 – Eisdem auctoritatibus, de quibus in can. 1052, potestas
insuper competit transferendi iusta de causa onera Divinam Liturgiam
celebrandi in dies vel instituta diversa ab illis, quae in fundatione sunt
statuta.4
Can. 1054 – § 1. Voluntatum christifidelium bona sua in pias causas
donantium vel relinquentium reductio, moderatio, commutatio, si fundator potestatem hanc Hierarchae expresse concessit, ab eodem Hierarcha iusta tantum et necessaria de causa fieri potest.
§ 2. Si exsecutio onerum impositorum ob imminutos reditus aliave de
causa nulla administratorum culpa impossibilis evasit, Hierarcha consultis eis, quorum interest, et consilio competenti atque servata quam optime fundatoris voluntate potest eadem onera aeque imminuere firmo can.
1052.5
§ 3. In ceteris casibus de re adiri debet Sedes Apostolica vel Patriarcha,
qui de consensu Synodi permanentis agat.
Paulus VI, m.p. Pastorale munus, 30 nov. 1963, I, 11; Pont. Comm. Decr. Vat. II
Interpr., resp. 1 iul. 1971; Paulus VI, litt. ap. Firma in traditione, 13 iun. 1974, II, b).
2
Paulus VI, m.p. Pastorale munus, 30 nov. 1969, I, 12; Pont. Comm. Decr. Vat. II
Interpr., resp. 1 iul. 1971; Paulus VI, litt. ap. Firma in traditione, 13 iun. 1974, II, b).
1
Tytu³ XXIII – Dobra doczesne Koœcio³a
§ 3. Biskup eparchialny posiada w³adzê redukowania z powodu zmniejszenia siê dochodów, dopóki trwa przyczyna, liczby celebracji Boskiej
Liturgii do wysokoœci stypendium prawnie obowi¹zuj¹cego w eparchii,
pod warunkiem jednak, ¿e nie ma nikogo, kto jest zobowi¹zany i kogo
mo¿na by by³o skutecznie nak³oniæ do podwy¿szenia dochodów.
§ 4. Biskupowi eparchialnemu przys³uguje tak¿e w³adza redukowania
zobowi¹zañ zwi¹zanych ze sprawowaniem Boskiej Liturgii spoczywaj¹cych na instytucji koœcielnej, jeœli dochody sta³y siê niewystarczaj¹ce do
osi¹gniêcia z nich zysków mo¿liwych w czasie przyjêcia zobowi¹zañ.
§ 5. W³adzê, o której mowa w §§ 3 i 4 posiadaj¹ tak¿e prze³o¿eni generalni kleryckich instytutów zakonnych i stowarzyszeñ ¿ycia wspólnego
na wzór zakonników na prawie papieskim lub patriarszym.
645
KPK/83: 1308 § 3
KPK/83: 1308 § 4
KPK/83: 1308 § 5
§ 6. W³adzê, o której mowa w §§ 3 i 4, Biskup eparchialny mo¿e delegowaæ jedynie Biskupowi koadiutorowi, Biskupowi pomocniczemu, Protosyncelowi i Syncelom, z wykluczeniem jednak subdelegacji.
Kan. 1053 – W³adzom, o których w kan. 1052, przys³uguje ponadto
uprawnienie przenoszenia, dla s³usznej przyczyny, zobowi¹zañ sprawowania Boskiej Liturgii na dni lub instytuty ró¿ne od tych, które zosta³y
okreœlone w akcie fundacji.
KPK/83: 1309
Kan. 1054 – § 1. Redukcja, ograniczenie, zamiana rozporz¹dzeñ chrzeœcijan dotycz¹cych dóbr darowanych lub pozostawionych na cele pobo¿ne mog¹ byæ przez Hierarchê dokonywane tylko dla s³usznej i koniecznej przyczyny, jeœli fundator tê w³adzê mu wyraŸnie przekaza³.
KPK/83: 1310 § 1
KPK/17: 1517 § 1
PA: 255 § 1
§ 2. Jeœli z racji zmniejszonych dochodów albo z innej przyczyny, ale bez
¿adnej winy zarz¹dców, nie jest mo¿liwe wype³nienie na³o¿onych obowi¹zków, wtedy Hierarcha, wys³uchawszy zdania osób zainteresowanych i kompetentnej rady, jak równie¿ zachowuj¹c w mo¿liwie najlepszy
sposób wolê fundatora, mo¿e te zobowi¹zania sprawiedliwie zmniejszyæ
z zachowaniem kan. 1052.
KPK/83: 1310 § 2
KPK/17: 1517 § 2
PA: 255 § 2
§ 3. W innych przypadkach nale¿y siê odnieœæ do Stolicy Apostolskiej lub
Patriarchy, który winien dzia³aæ za zgod¹ sta³ego Synodu.
Paulus VI, m.p. Pastorale munus, 30 nov. 1963, I, inscriptio.
Paulus VI, litt. ap. Firma in traditione, 13 iun. 1974, III, c); Secret Status, normae, 17
iun. 1974.
5
Innocentius XII, const. Nuper, 23 dec. 1697, § 15 „Ad primum”.
3
4
KPK/83: 1310 § 3
KPK/17: 1517 § 1
PA: 255 § 1
646
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
TITULUS XXIV
DE IUDICIIS IN GENERE
Can. 1055 – § 1. Obiectum iudicii sunt:1
1° personarum physicarum vel iuridicarum iura persequenda aut vindicanda vel facta iuridica declaranda;
2° delicta, quod spectat ad poenam irrogandam.
§ 2. In controversiis vero ortis ex actu potestatis regiminis exsecutivae
competens est solummodo auctoritas superior ad normam cann. 996-1006.2
Can. 1056 – In causis, quae alicui Dicasterio Sedis Apostolicae reservantur, tribunalia normas ab eodem Dicasterio editas sequantur oportet.3
Can. 1057 – In causis servorum Dei, ut inter Sanctos referantur, serventur normae speciales a Romano Pontifice statutae.4
CAPUT I
De foro competenti
Can. 1058 – Romanus Pontifex a nemine iudicatur.5
Can. 1059 – § 1. Ob primatum Romani Pontificis integrum est cuilibet
christifideli causam suam in quovis statu et gradu iudicii cognoscendam
ad ipsum Romanum Pontificem deferre, qui pro toto orbe catholico iudex
est supremus et qui vel ipse per se ius dicit vel per tribunalia Sedis Apostolicae vel per iudices a se delegatos.6
D. 50, 16, 178, (2).
Paulus VI, const. ap. Regimini Ecclesiae Universae, 15 aug. 1967, 106; Ioannes
Paulus II, const. ap. Pastor Bonus, 28 iun. 1988, art. 123.
3
Ordo servandus in S. Congregationibus, Tribunalibus, Officiis Romanae Curiae, 29
sep. 1908, pars altera, Normae peculiares, cap. VII, art. I, n. 6.
4
Paulus VI, m.p. Sanctitatis clarior, 19 mar. 1969; const. ap. Sacra Rituum Congregatio,
8 maii 1969, 5-13; S.C. pro Causis Sanctorum, decr. 3 apr. 1970; notificatio, 16 dec. 1972;
normae, 7 feb. 1983; decr. 7 feb. 1983.
5
Constantinop. IV, can. 21; Vat. I, sess. IV, cap. III, De vi et ratione primatus Romani
1
2
647
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
TYTU£ XXIV
S¥DOWNICTWO W OGÓLNOŒCI
Kan. 1055 – § 1. Przedmiotem postêpowania s¹dowego s¹:
1° dochodzenie albo obrona uprawnieñ osób fizycznych lub prawnych
albo stwierdzenie faktów prawnych;
2° przestêpstwa w tym, co dotyczy wymierzenia kary.
§ 2. W sporach zaœ powsta³ych na skutek wydania aktu w³adzy rz¹dzenia wykonawczej kompetentna jest tylko w³adza wy¿sza wed³ug norm
kan. 996-1006.
Kan. 1056 – W sprawach zarezerwowanych dla poszczególnych dykasterii Stolicy Apostolskiej, trybuna³y powinny postêpowaæ wed³ug norm
wydanych dla tych dykasterii.
Kan. 1057 – W sprawach zaliczania S³ug Bo¿ych do grona Œwiêtych,
nale¿y zachowaæ normy specjalne wydane przez Biskupa Rzymskiego.
KPK/83: 1400 § 1
KPK/17: 1552 § 2
SN: 1 § 2
KPK/83: 1400 § 1 n. 1
KPK/17: 1552 § 2 n. 1
SN: 1 § 2 n. 1
KPK/83: 1400 § 1 n. 2
KPK/17: 1552 § 2 n. 2
SN: 1 § 2 n. 2
KPK/83: 1400 § 2
KPK/17: 1601
SN: 36 § 1, 2;
CS: 145
KPK/83: 1402
KPK/17: 1555 § 1
SN: 4
KPK/83: 1403 § 1
ROZDZIA£ I
W³aœciwoœæ s¹du
Kan. 1058 – Biskup Rzymski nie mo¿e byæ przez nikogo s¹dzony.
Kan. 1059 – § 1. Z racji prymatu Biskupa Rzymskiego wolno ka¿demu
chrzeœcijaninowi swoj¹ sprawê w ka¿dym stadium i z trybuna³u ka¿dego
stopnia przenieœæ do rozpoznania samego Biskupa Rzymskiego, który
jest najwy¿szym sêdzi¹ dla ca³ego œwiata katolickiego i który s¹dzi osobiœcie lub przez trybuna³y Stolicy Apostolskiej lub te¿ przez sêdziów przez
siebie delegowanych.
pontificis, „Et quoniam”; S. Zosimus, litt. Quamvis Patrum, 21 mar. 418; S. Bonifacius I,
litt. Retro maioribus, 11 mar. 422; S. Gelasius, litt. Ego quoque, a. 493, „Nobis opponunt”;
S. Nicolaus I, litt. Omnium Nos, a. 867, „Videte ergo”; S. Leo IX, litt. In terra pax, a.
1053, XI; Bonifacius VIII, bulla, Unam sanctam, 18 nov. 1302; Leo XIII, ep. encycl.
Satis cognitum, 29 iun. 1896, 30.
6
Sard. cann. 3, 5; Carth. prolog.; S. Bonifacius I, litt. Institutio universalis, 11 mar.
422; S. Gelasius, litt. Ego quoque, a. 493, „Nobis opponunt”; litt. Valde mirati, 5 feb.
496, „Non reticemus”; S. Nicolaus I, litt. Proposueramus quidem, a. 865, „Sed his”;
KPK/83:
KPK/17:
SN: 14
KPK/83:
1442
KPK/17:
1597
SN: 32 §
145
1404
1556
1417 § 1,
1569 § 1,
1, 77; CS:
648
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 2. Haec provocatio tamen ad Romanum Pontificem interposita non
suspendit excepto casu appellationis exercitium potestatis in iudice, qui
causam iam cognoscere coepit quique idcirco potest iudicium prosequi
usque ad sententiam definitivam, nisi constat Romanum Pontificem causam ad se advocavisse.1
Can. 1060 – § 1. Soli Romano Pontifici ius est iudicandi:
1° Patriarchas;2
2° Episcopos in causis poenalibus;3
3° eos, qui supremum tenent civitatis magistratum;4
4° alias causas, quas ipse ad suum advocavit iudicium.
§ 2. Exceptis Episcopis intra fines territorii Ecclesiae patriarchalis potestatem suam exercentibus ceteri Episcopi in causis contentiosis iudicantur
a tribunali a Romano Pontifice designato salvo can. 1066, § 2.5
§ 3. Iudex de actu vel documento a Romano Pontifice in forma specifica
confirmato videre non potest, nisi illius praecessit mandatum.
Can. 1061 – Coram tribunalibus Sedis Apostolicae conveniri debent personae, quae auctoritatem superiorem infra Romanum pontificem non
habent, sive sunt personae physicae in ordine episcopatus non constitutae sive sunt personae iuridicae salvo can. 1063, § 4, nn. 3 et 4.
Can. 1062 – § 1. Synodus Episcoporum Ecclesiae patriarchalis, salva
competentia Sedis Apostolicae, est superius tribunal intra fines territorii
eiusdem Ecclesiae.6
Professio fidei (in Lugd. II) a Michaele Palaeologo Gregorio X oblata, a. 1274; Iohannes
XXII, ep. Salvator noster, 29 apr. 1319, „Nec omittimus”.
1
S. Zosimus, litt. Quamvis Patrum, a. 418; Sign. Apost., litt. circ. 13 dec. 1977.
2
Benedictus XIV, litt. Non possumus, 20 iul. 1746. * Syn. Libanen. Maronitarum, a.
1736, pars III, cap. VI, 10.
3
Apost. can. 74; Ant. cann. 12-15, 17, 22, 25; Constantinop. I, can. 6; Chalc. cann. 9,
17; Sard. cann. 3-5; Carth. prolog. et cann. 12, 19, 121-123; Constantinop. a. 394;
Constantinop. IV, cann. 17, 24, 26; S. Cyrillus Alexandrin., can. 1; S. Iulius, litt. Legi
litteras, a. 341; S. Leo M., litt Quanta fraternitali, a. 446, „De conciliis”; S. Nicolaus I,
litt. Quanto maiora, a. 886, „Non autem” et „Porro si dicitis”; Iohannes VIII, litt. Dic
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 2. To odwo³anie siê do Biskupa Rzymskiego nie zawiesza jednak poza
wypadkiem apelacji wykonywania w³adzy przez s¹d, który zacz¹³ ju¿
sprawê rozpatrywaæ; mo¿e on zatem kontynuowaæ proces a¿ do ostatecznego wyroku, chyba ¿e wiadomo o przejêciu sprawy przez Biskupa
Rzymskiego.
Kan. 1060 – § 1. Tylko Biskup Rzymski ma prawo s¹dziæ:
1° Patriarchów;
2° biskupów w sprawach karnych;
3° sprawuj¹cych najwy¿sz¹ w³adzê pañstwow¹;
4° inne sprawy, które sam wezwa³ przed swój s¹d.
§ 2. Wy³¹czaj¹c Biskupów sprawuj¹cych swoj¹ w³adzê w granicach
terytorium Koœcio³a patriarchalnego inni Biskupi w sprawach spornych
s¹dzeni s¹ przez trybuna³ wyznaczony przez Biskupa Rzymskiego z zachowaniem kan. 1066 § 2.
§ 3. Sêdzia nie mo¿e rozpatrywaæ sprawy dotycz¹cej aktu lub dokumentu potwierdzonego w specjalny sposób przez Biskupa Rzymskiego, chyba ¿e ów udzieli uprzednio polecenia.
Kan. 1061 – Przed trybuna³y Stolicy Apostolskiej nale¿y wzywaæ osoby, które nie maj¹ prze³o¿onego ni¿szego od Biskupa Rzymskiego, jak te¿
osoby fizyczne nie bêd¹ce Biskupami, jak te¿ osoby prawne z zachowaniem kan. 1063 § 4 nn. 3 i 4.
Kan. 1062 – § 1. Synod Biskupów Koœcio³a patriarchalnego, z zachowaniem kompetencji Stolicy Apostolskiej, jest najwy¿szym trybuna³em
w granicach terytorium tego Koœcio³a.
ergo eis, a. 873, „Porro Alvinus”; Pius VI, litt. Maximum Nobis, 18 sep. 1784, n. 3, ad 5;
S.C. de Prop. Fide, decr. 20 iul. 1760, ad VIII; instr. 9 aug. 1760; (C.G.), 17 feb. 1772, ad
4; (C.G.), 8 iul. 1774, 3; 8 iul. 1774, dub. 15; 22 mar. 1777; (C.G.), 15 sep. 1777, ad 1. *
Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars III, cap. IV, 33, I; cap. VI, 2, 14; Syn. Sciarfen.
Syrorum, a. 1888, cap. VII, art. III, 6, 12; Syn. Armen., a. 1911, 194.
4
Constantinop. IV, can. 16.
5
Sard. can. 3; Chalc. cann. 9, 17.
6
Constantinop. I, can. 6; Chalc. cann. 9, 17; Apost. can. 74; Ant. 3, 12-15, 17, 20, 22,
25; Sard. 3, 13-14; Carth. 12, 121, 125; Constantinop. a. 394; Protodeut. can. 13; S.
Cyrillus Alexandrin., can. 1 in fine.
649
KPK/83: 1417 § 2
KPK/17: 1569 § 2
SN: 32 § 2
KPK/83: 1405 § 1
KPK/17: 1557 § 1
SN: 15
SN: 15 n. 2
KPK/83: 1405 § 1 n. 3
KPK/17: 1557 § 1 n. 3
SN: 15 n. 3, 17 § 1 n. 2
KPK/83: 1405 § 1 n. 1
KPK/17: 1557 § 1 n. 1
SN: 15 n. 1
KPK/83: 1405 § 1 n. 4
KPK/17: 1557 § 3
SN: 16 § 2
KPK/83: 1405 § 3
KPK/17: 1557 § 2
SN: 16 § 1
KPK/83: 1405 § 2
KPK/17: 1683
SN: 203
KPK/83: 1405 § 3
KPK/17: 1557 § 2
SN: 16 § 1
650
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 2. Synodus Episcoporum Ecclesiae patriarchalis per secreta suffragia
eligere debet ad quinquennium ex suo gremio Moderatorem generalem
administrationis iustitiae necnon duos Episcopos, qui cum eo praeside
constituunt tribunal; si vero unus ex his tribus Episcopis est in causa vel
adesse non potest, Patriarcha de consensu Synodi permanentis ei alium
Episcopum substituat; item in casu recusationis videat Patriarcha de consensu Synodi permanentis.
§ 3. Huius tribunalis est iudicare causas contentiosas sive eparchiarum
sive Episcoporum, etiam Episcoporum titularium.1
§ 4. Appellatio in his causis fit ad Synodum Episcoporum Ecclesiae patriarchalis ulteriore appellatione remota salvo can. 1059.
§ 5. Moderatori generali administrationis iustitiae est ius vigilandi omnibus tribunalibus intra fines territorii Ecclesiae patriarchalis sitis necnon
ius decisionem ferendi in recusatione contra aliquem iudicem tribunalis
ordinarii Ecclesiae patriarchalis.
Can. 1063 – § 1. Patriarcha erigere debet tribunal ordinarium Ecclesiae
patriarchalis a tribunali eparchiae Patriarchae distinctum.
§ 2. Hoc tribunal proprium praesidem, iudices, promotorem iustitiae, defensores vinculi aliosque necessarios administros habeat a Patriarcha de
consensu Synodi permanentis nominatos; praeses, iudices, promotor iustitiae necnon defensores vinculi amoveri non possunt nisi a Synodo Episcoporum Ecclesiae patriarchalis, renuntiationem vero ab officio Patriarcha
solus acceptare potest.
§ 3. Hoc tribunal est tribunal appellationis in secundo et in ulterioribus
gradibus iudicii ope iudicum, qui sibi invicem succedunt, pro causis in
tribunalibus inferioribus iam definitis; huic tribunali competunt etiam iura
tribunalis metropolitani eis in locis territorii Ecclesiae patriarchalis, ubi
provinciae erectae non sunt.2
§ 4. Huic tribunali competit iudicare ope iudicum, qui sibi invicem succedunt, in primo et in ulterioribus gradibus iudicii causas:3
Quinisext. can 25.
* Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars III, cap. VI, 2, 5 et 10; Syn. Sciarfen.
Syrorum, a. 1888, cap. VII, art. III, 6, 13); Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. III,
cap. I, art. III, IV, 8).
1
2
651
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 2. Synod Biskupów Koœcio³a patriarchalnego winien wybraæ w g³osowaniu tajnym na piêæ lat ze swojego gremium moderatora generalnego
wykonywania sprawiedliwoœci i ponadto dwóch biskupów, którzy z moderatorem jako przewodnicz¹cym stanowi¹ trybuna³; jeœli zaœ sprawa
dotyczy jednego z tych trzech Biskupów lub nie mo¿e któryœ z nich byæ
obecny, Patriarcha za zgod¹ sta³ego Synodu ustanowi w jego miejsce
innego biskupa; podobnie w przypadku sprzeciwu Patriarcha powinien
zaradziæ za zgod¹ sta³ego Synodu.
§ 3. Do tego trybuna³u nale¿y rozstrzyganie spraw spornych tak eparchii, jak Biskupów, tak¿e Biskupów tytularnych.
SN: 18 § 2
§ 4. Apeluje siê w tych sprawach do Synodu Biskupów Koœcio³a patriarchalnego, bez dalszej apelacji z zachowaniem kan. 1059.
§ 5. Do moderatora generalnego wykonywania sprawiedliwoœci nale¿y
prawo wizytacji wszystkich trybuna³ów po³o¿onych w granicach terytorium Koœcio³a patriarchalnego, a tak¿e prawo wydawania decyzji przy
sprzeciwie wobec jakiegoœ sêdziego zwyczajnego trybuna³u Koœcio³a
patriarchalnego.
Kan. 1063 – § 1. Patriarcha powinien erygowaæ trybuna³ zwyczajny
Koœcio³a patriarchalnego ró¿ny od trybuna³u eparchii Patriarchy.
§ 2. Trybuna³ ten winien mieæ w³asnego prezesa, sêdziów, rzecznika sprawiedliwoœci, obroñcê wêz³a i innych urzêdników mianowanych przez
Patriarchê za zgod¹ sta³ego Synodu; prezes, sêdziowie, rzecznik sprawiedliwoœci oraz obroñca wêz³a nie mog¹ byæ odwo³ani, chyba ¿e przez
synod Biskupów Koœcio³a patriarchalnego, zaœ zrzeczenie siê urzêdu mo¿e
przyj¹æ tylko Patriarcha.
§ 3. Trybuna³ ten jest trybuna³em apelacyjnym w drugim i dalszych stopniach s¹du przez dzia³anie sêdziów, którzy nastêpuj¹ nawzajem po sobie,
dla rozstrzygniêtych ju¿ spraw w ni¿szych trybuna³ach; temu trybuna³owi
przynale¿¹ tak¿e uprawnienia trybuna³u metropolitalnego w tych miejscach
terytorium Koœcio³a patriarchalnego, gdzie nie s¹ erygowane prowincje.
§ 4. Trybuna³owi temu przys³uguje os¹dzanie przez dzia³anie sêdziów,
którzy nastêpuj¹ nawzajem po sobie, w pierwszym i w wy¿szych stopniach s¹du spraw:
3
Quinisext. can. 25.
SN: 85 § 1; CS: 298
§1
SN: 85 § 2; CS: 298
§2
SN: 72 § 1 n. 2, 3, 5, §
4, 73 § 1
SN: 19
652
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
1° Exarchorum et delegatorum Patriarchae, qui Episcopi non sunt;
2° personarum physicarum vel iuridicarum Patriarchae immediate subiectarum;
3° institutorum vitae consecratae iuris pontificii;
4° Superioris instituti vitae consecratae iuris pontificii, qui in eodem instituto Superiorem potestate iudiciali praeditum non habet;
5° ex iuris particularis praescripto eidem tribunali reservatas.
Can. 1064 – § 1. Tribunal metropolitanum, quod non est distinctum a
tribunali eparchiae Metropolitae, est tribunal appellationis a sententiis tribunalium eparchialium.1
§ 2. A causis in primo gradu iudicii pertractatis coram Metropolita aliove
Episcopo eparchiali, qui auctoritatem superiorem infra Romanum Pontificem non habet, fieri debet appellatio ad tribunal ab ipso stabili modo
cum approbatione Sedis Apostolicae designatum firmis cann. 139 et 175.
Can. 1065 – Tribunal tertii gradus est Sedes Apostolica, nisi aliter iure
communi expresse cavetur.
Can. 1066 – § 1. In unaquaque eparchia et pro omnibus causis iure
expresse non exceptis iudex in primo gradu iudicii est Episcopus eparchialis.2
§ 2. Si vero agitur de iuribus aut bonis temporalibus personae iuridicae ab
Episcopo eparchiali repraesentatae, iudicat in primo gradu iudicii tribunal
appellationis firmo can. 1062, § 3.
Can. 1067 – § 1. Tribunal primi gradus pro pluribus eparchiis eiusdem
Ecclesiae sui iuris erigi potest a Patriarcha de consensu Episcoporum
eparchialium, quorum interest, si de eparchiis intra fines territorii Ecclesiae patriarchalis sitis agitur; in ceteris casibus ab ipsis Episcopis eparchialibus, qui ad hoc consenserunt approbante Sede Apostolica.
1
Nic. I, can. 5; Ant. can. 12; Sard. can. 14; Constantinop. IV, can. 26. * Syn. Libanen.
Maronitarum, a. 1736, pars III, cap. IV, 32 „De iis” et III; Syn. prov. Alba-Iulien. et
Fagarasien. Rumenorum, a. 1882, tit. V, § 59; Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect.
III, cap. VI, tit. II, 3.
653
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
1° Egzarchów i delegatów Patriarchy, którzy nie s¹ biskupami;
2° osób fizycznych lub prawnych podlegaj¹cych bezpoœrednio Patriarsze;
3° instytutów ¿ycia konsekrowanego na prawie papieskim;
4° prze³o¿onych instytutów ¿ycia konsekrowanego na prawie papieskim,
którzy nie maj¹ w tym instytucie prze³o¿onego sprawuj¹cego w³adzê
s¹dzenia;
5° zarezerwowane temu trybuna³owi przepisem prawa partykularnego.
Kan. 1064 – § 1. Trybuna³ metropolitalny, który nie jest ró¿ny od trybuna³u eparchii metropolity, jest trybuna³em apelacyjnym od wyroków
trybuna³ów eparchialnych.
§ 2. Od spraw rozpatrywanych na pierwszym stopniu s¹du przed metropolit¹ lub innym biskupem eparchialnym, który nie ma ni¿szego prze³o¿onego od Biskupa Rzymskiego, nale¿y apelowaæ do trybuna³u wyznaczonego na sposób sta³y przez niego samego za aprobat¹ Stolicy Apostolskiej z zachowaniem kan. 139 i 175.
Kan. 1065 – Trybuna³em trzeciego stopnia jest Stolica Apostolska, chyba ¿e inaczej zastrzega w sposób wyraŸny prawo wspólne.
Kan. 1066 – § 1. W ka¿dej eparchii i dla wszystkich spraw wyraŸnie
przez prawo nie wyjêtych sêdzi¹ na pierwszym stopniu trybuna³u jest
biskup eparchialny.
§ 2. Jeœli zaœ chodzi o prawa lub dobra doczesne osoby prawnej reprezentowanej przez biskupa eparchialnego, w pierwszym stopniu s¹dzi trybuna³ apelacyjny z zachowaniem kan. 1062 § 3.
Kan. 1067 – § 1. Trybuna³ pierwszego stopnia dla kilku eparchii tego
samego Koœcio³a sui iuris mo¿e byæ erygowany przez Patriarchê za zgod¹
zainteresowanych biskupów eparchialnych, jeœli chodzi o eparchie po³o¿one w granicach terytorium Koœcio³a patriarchalnego; w pozosta³ych
wypadkach przez samych biskupów eparchialnych, którzy za aprobat¹
Stolicy Apostolskiej osi¹gn¹ porozumienie w tej sprawie.
2
Vat. II, const. Lumen gentium, 27. * Syn. prov. Alba-Iulien. et Fagarasien.
Rumenorum, a. 1872, tit. X, cap. I, a. 1882, tit. V, § 1; Syn. Alexandrin. Coptorum, a.
1898, sect. III, cap. VI, tit. II, 1-2; Syn. Armen., a. 1911, 962-963.
SN: 19 n. 1
SN: 19 n. 2, 72 § 2 n. 1
SN: 19 n. 3, 72 § 2 n. 1
SN: 19 n. 4
SN: 19 n. 5
KPK/83: 1438 n. 1
KPK/17: 1594 § 1, 4
SN: 72 § 1 n. 1, § 4
KPK/83: 1438 n. 2
KPK/17: 1594 § 2,
3, 4
SN: 72 § 1 n. 4, § 4
SN: 73 § 1
KPK/83: 1419 § 1
KPK/17: 1572 § 1
SN: 37 § 1
KPK/83: 1419 § 2
KPK/17: 1572 § 2
SN: 37 § 2
KPK/83: 1423 § 1
SN: 38 § 1 n. 1
654
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 2. Hoc tribunal erigi debet, si singuli Episcopi eparchiales tribunal proprium quacumque de causa erigere non possunt; intra fines territorii Ecclesiae patriarchalis, si casus fert, a Synodo Episcoporum Ecclesiae patriarchalis hoc tribunal erigatur.
§ 3. In eparchiis, pro quibus tale tribunal erectum est, tribunal eparchiale
collegiale valide erigi non potest.
§ 4. Coetui Episcoporum eparchialium, qui ad tale tribunal consenserunt,
vel Episcopo eparchiali ab eodem electo competunt potestates, quas
Episcopus eparchialis habet circa suum tribunal; si vero hoc tribunal a
Synodo Episcoporum Ecclesiae patriarchalis vel a Sede Apostolica erectum est, servandae sunt normae ab ipsa Synodo vel Sede Apostolica
statutae.
§ 5. Appellatio ab hoc tribunali fit intra fines territorii Ecclesiae patriarchalis ad tribunal ordinarium Ecclesiae patriarchalis; in ceteris casibus
vero ad tribunal stabili modo a coetu Episcoporum, de quo in § 4, cum
approbatione Sedis Apostolicae vel ab ipsa Sede Apostolica designatum.1
Can. 1068 – § 1. Episcopi eparchiales diversarum Ecclesiarum sui iuris
in eodem territorio potestatem suam exercentes convenire inter se possunt de constituendo tribunali communi, quod causas sive contentiosas
sive poenales christifidelium alicui ex eisdem Episcopis eparchialibus subditorum cognoscat.
§ 2. Si idonei iudices aliique administri tribunalium desunt, Episcopi eparchiales curent, ut tribunal commune constituatur.
§ 3. Episcopi eparchiales, qui ad tribunal commune consenserunt, unum
ex se ipsis designare debent, cui circa hoc tribunal competunt potestates,
quas Episcopus eparchialis habet circa suum tribunal.
§ 4. A sententiis tribunalis communis primi gradus appellatio fit ad tribunal stabili modo a Sede Apostolica designatum.
Can. 1069 – § 1. Controversiae inter personas physicas vel iuridicas
eiusdem instituti vitae consecratae institutis saecularibus exceptis, in quo
1
* Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. VII, art. III, 6, 13).
655
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 2. Trybuna³y te nale¿y erygowaæ, jeœli poszczególni biskupi eparchialni
nie mog¹ z jakiejkolwiek przyczyny erygowaæ w³asnego trybuna³u; w
granicach terytorium Koœcio³a patriarchalnego, w razie potrzeby trybuna³ ten jest erygowany przez Synod Biskupów Koœcio³a patriarchalnego.
§ 3. W eparchiach, dla których zosta³ erygowany taki trybuna³, nie mo¿na wa¿nie erygowaæ trybuna³u eparchialnego kolegialnego.
§ 4. Zebraniu biskupów eparchialnych, którzy porozumieli siê co do takiego trybuna³u lub biskupowi eparchialnemu przez nich wybranemu przys³uguj¹ uprawnienia, jakie biskup eparchialny posiada w stosunku do
swojego trybuna³u; jeœli zaœ trybuna³ ten zosta³ erygowany przez Synod
Biskupów Koœcio³a patriarchalnego lub przez Stolicê Apostolsk¹, nale¿y
zachowaæ normy ustanowione przez sam Synod lub Stolicê Apostolsk¹.
§ 5. W granicach terytorium Koœcio³a patriarchalnego apeluje siê od
tych trybuna³ów do trybuna³u zwyczajnego Koœcio³a patriarchalnego; w
innych przypadkach zaœ do trybuna³u wskazanego na sposób sta³y przez
zebranie biskupów, o którym w § 4, za aprobat¹ Stolicy Apostolskiej lub
wyznaczonego przez sam¹ Stolicê Apostolsk¹.
Kan. 1068 – § 1. Biskupi eparchialni ró¿nych Koœcio³ów sui iuris wykonuj¹cy swoj¹ w³adzê na tym samym terytorium mog¹ porozumieæ siê co
do ustanowienia wspólnego trybuna³u, który bêdzie rozpoznawa³ sprawy
tak sporne, jak i karne chrzeœcijan podleg³ych któremuœ z tych biskupów
eparchialnych.
SN: 38 § 1 n. 2
KPK/83: 1423 § 1
KPK/83: 1439 § 1
SN: 72 § 1 n. 5
SN: 39 § 1
§ 2. Jeœli brakuje w³aœciwych sêdziów i innych urzêdników trybuna³u,
biskupi eparchialni powinni zatroszczyæ siê o ustanowienie wspólnego
trybuna³u.
§ 3. Biskupi eparchialni, którzy uzgodnili powo³anie wspólnego trybuna³u, powinni wyznaczyæ jednego spoœród siebie, który posiada³by uprawnienia wobec tego trybuna³u, jakie ma biskup eparchialny wobec swojego trybuna³u.
SN: 39 § 2
§ 4. Od wyroku trybuna³u wspólnego pierwszego stopnia apeluje siê do
trybuna³u wyznaczonego na sta³e przez Stolicê Apostolsk¹.
SN: 72 § 1 n. 6
Kan. 1069 – § 1. Spory miêdzy osobami fizycznymi lub prawnymi tego
samego instytutu ¿ycia konsekrowanego, z wyj¹tkiem instytutów œwiec-
KPK/83: 1427 § 1, 2
KPK/17: 1579 § 1, 2
SN: 51 § 1, 2 n. 1, 2
656
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
Superiores potestate regiminis praediti sunt, definiendae sunt apud iudicem vel tribunal in typico vel statutis instituti determinatum.
§ 2. Si controversia, institutis saecularibus exceptis, enascitur inter personas physicas vel iuridicas diversorum institutorum vitae consecratae
aut etiam eiusdem instituti iuris eparchialis alteriusve, in quo Superiores
potestate regiminis praediti non sunt, aut inter sodalem vel personam
iuridicam instituti vitae consecratae et quamcumque aliam personam
physicam vel iuridicam, iudicat in primo gradu iudicii tribunal eparchiale.
Can. 1070 – Auctoritas quodcumque tribunal erigens curet, ut tribunal
propria statuta ab eadem auctoritate approbata habeat, in quibus iudicum
aliorumque administrorum modus nominationis, muneris tempus, remuneratio necnon alia iure requisita determinari debent.
Can. 1071 – Quodlibet tribunal ius habet in auxilium vocandi aliud tribunal cuiuscumque Ecclesiae, ut quosdam actus processuales peragat exceptis tamen illis actibus, qui decisiones iudicum implicant.1
Can. 1072 – In causis, de quibus in cann. 1060, 1061, 1062, § 3 et 1063,
§ 4 inferiorum iudicum incompetentia est absoluta; item absoluta est incompetentia iudicis, si competentia ratione gradus iudicii statuta non servatur.2
Can. 1073 – § 1. Nemo in primo gradu iudicii conveniri potest nisi coram iudice, qui competens est ob unum ex titulis, qui iure communi determinantur.3
§ 2. Incompetentia iudicis, cui nullus ex his titulis suffragatur, dicitur relativa.4
§ 3. Nisi aliter iure expresse cavetur, actor sequitur forum partis conventae; si vero pars conventa multiplex forum habet, optio fori actori conceditur.5
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. III, 15.
Sign. Apost., decl. 3 iun. 1989, 5.
3
C. 7, 48, 4.
1
2
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
657
kich, w którym prze³o¿eni maj¹ w³adzê rz¹dzenia, s¹ rozstrzygane przez
sêdziego lub trybuna³ okreœlony w typikach lub statutach instytutu.
§ 2. Jeœli spór, z wyj¹tkiem instytutów œwieckich, powstaje miêdzy osobami fizycznymi lub prawnymi ró¿nych instytutów ¿ycia konsekrowanego albo tak¿e tego samego instytutu na prawie eparchialnym lub takiego,
w którym nie ma ustanowionej wy¿szej w³adzy rz¹dzenia, albo miêdzy
cz³onkiem lub osob¹ prawn¹ instytutu ¿ycia konsekrowanego i jak¹kolwiek inn¹ osob¹ fizyczn¹ lub prawn¹, w pierwszym stopniu s¹dzi trybuna³ eparchialny.
KPK/83: 1427 § 3
KPK/17: 1579 § 3
SN: 51 § 3
Kan. 1070 – W³adza eryguj¹ca jakikolwiek trybuna³ powinna zatroszczyæ siê, aby trybuna³ mia³ w³asne statuty przez tê w³adzê zaaprobowane,
w których powinno siê okreœliæ sposób mianowania sêdziów i innych
urzêdników, czas wype³niania obowi¹zków, wynagrodzenie i inne prawne wymogi.
Kan. 1071 – Ka¿dy trybuna³ ma prawo prosiæ o pomoc inny trybuna³
jakiegokolwiek Koœcio³a, aby wykona³ jak¹œ czynnoœæ procesow¹, za
wyj¹tkiem jednak tych czynnoœci wymagaj¹cych decyzji sêdziów.
Kan. 1072 – W sprawach, o których w kan. 1060, 1061, 1062 § 3 i 1063
§ 4 niew³aœciwoœæ ni¿szych trybuna³ów jest bezwzglêdna; tak samo bezwzglêdna jest niew³aœciwoœæ sêdziego, jeœli nie zostanie zachowana w³aœciwoœæ z racji stopnia trybuna³u.
Kan. 1073 – § 1. W pierwszym stopniu nie wolno pozwaæ nikogo, chyba ¿e wobec sêdziego, który jest w³aœciwy na podstawie jednego z tytu³ów okreœlonych w prawie wspólnym.
§ 2. Niew³aœciwoœæ sêdziego, któremu nie przys³uguje ¿aden z tych tytu³ów, nazywa siê wzglêdn¹.
§ 3. Powód ma korzystaæ z trybuna³u strony pozwanej, chyba ¿e inaczej
prawo zastrzega w sposób wyraŸny; je¿eli zaœ strona pozwana ma ró¿ne
w³aœciwe trybuna³y, wybór trybuna³u przys³uguje powodowi.
4
5
D. 2, 1, 15; 5, 1, 1-2; C. 3, 13, 3; 7, 48, 1.
C. 3, 13, 2 et 5; 3, 12, 22; 3, 19, 3; Basilic. 7, 5, 82.
KPK/83: 1418
KPK/17: 1520 § 2
SN: 34
KPK/83: 1406 § 2,
1440
KPK/17: 1558
SN: 21
KPK/83: 1407 § 1
KPK/17: 1559 § 1
SN: 22 § 1
KPK/83: 1407 § 2
KPK/17: 1559 § 2
SN: 22 § 2
KPK/83: 1407 § 3
KPK/17: 1559 § 3
SN: 22 § 3
658
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
Can. 1074 – Quilibet conveniri potest coram tribunali domicilii vel quasi-domicilii.1
Can. 1075 – § 1. Vagus forum habet in loco, ubi actu commoratur.
§ 2. Is, cuius neque domicilium aut quasi-domicilium neque locus commorationis nota sunt, conveniri potest in foro actoris, dummodo aliud forum legitimum non suppetat.
Can. 1076 – Ratione rei sitae pars conveniri potest coram tribunali loci,
ubi res litigiosa sita est, quoties actio in rem directa est aut de spolio
agitur.2
Can. 1077 – § 1. Ratione contractus pars conveniri potest coram tribunali loci, ubi contractus initus est vel impleri debet, nisi partes concorditer
aliud tribunal elegerunt.3
§ 2. Si causa versatur circa obligationes, quae ex alio titulo proveniunt,
pars conveniri potest coram tribunali loci, ubi obligatio orta est vel est
implenda.
Can. 1078 – In causis poenalibus accusatus, etsi absens, conveniri potest coram tribunali loci, ubi delictum patratum est.4
Can. 1079 – Pars conveniri potest:
1° in causis, quae circa administrationem versantur, coram tribunali loci,
ubi administratio gesta est;5
2° in causis, quae respiciunt hereditates vel legata pia, coram tribunali
ultimi domicilii vel quasi-domicilii vel commorationis firmo can. 1075,
§ 2 illius, de cuius hereditate vel legato pio agitur, nisi agitur de mera
exsecutione legati, quae videnda est secundum ordinarias competentiae normas.6
1
* Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars III, cap. V, 12; D. 5, 1, 65; 42, 5, 1-2; C.
3, 13, 2; 12, 1,13.
2
Carth. can. 120. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars III, cap. I, 12; C. 3, 19,
2, (pr. et 3); 3, 20.
3
C. 3, 13, 2; 3, 18; D. 5, l, 19; 5, 1, 45 et 49; 42, 5, 1 et 3; Basilic. 7, 3, 38; 9, 7, 1 et 3.
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
659
Kan. 1074 – Ka¿dy mo¿e byæ pozwany przed trybuna³ sta³ego lub
tymczasowego miejsca zamieszkania.
KPK/83: 1408
KPK/17: 1561 § 1
SN: 24
Kan. 1075 – § 1. Tu³acz posiada trybuna³ w miejscu, w którym aktualnie przebywa.
KPK/83: 1409 § 1
KPK/17: 1563
SN: 26 § 1
§ 2. Ten, którego miejsce sta³ego lub tymczasowego zamieszkania czy
pobytu jest nieznane, mo¿e byæ pozwany przed trybuna³ powoda, je¿eli
nie przys³uguje mu inny trybuna³, zgodny z przepisami prawa.
Kan. 1076 Z racji po³o¿enia rzeczy stronê mo¿na pozwaæ przed trybuna³ miejsca, w którym znajduje siê rzecz sporna, ilekroæ sprawa dotyczy
tej rzeczy albo chodzi o bezprawne pozbawienie.
Kan. 1077 – § 1. Z tytu³u umowy wolno stronê pozwaæ przed trybuna³
miejsca, w którym umowa zosta³a zawarta lub powinna byæ wype³niona,
chyba ¿e strony zgodnie wybra³y inny trybuna³.
§ 2. Je¿eli sprawa dotyczy zobowi¹zañ wyp³ywaj¹cych z innego tytu³u,
strona mo¿e byæ pozwana przed trybuna³ miejsca, w którym zobowi¹zanie powsta³o lub ma byæ wype³nione.
Kan. 1078 – W sprawach karnych oskar¿ony, choæby nieobecny, mo¿e
byæ pozwany przed trybuna³ miejsca, w którym dokonano przestêpstwa.
Kan. 1079 – Strona mo¿e byæ pozwana:
1° w sprawach dotycz¹cych zarz¹du przed trybuna³ miejsca, w którym
by³ on wykonywany;
2° w sprawach dotycz¹cych spadku lub pobo¿nych legatów przed trybuna³ ostatniego sta³ego lub tymczasowego miejsca zamieszkania lub
pobytu z zachowaniem kan. 1075 § 2 tego, którego dotyczy spadek
lub pobo¿ny legat, chyba ¿e chodzi o zwyk³e wykonanie legatu, które
rozpatruje siê wed³ug zwyczajnych norm w³aœciwoœci.
4
* Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars III, cap. V, 12; D. 1, 18, 3; 9, 4, 43; 48,
3,7; C. 3,15, 1; 9, 9, 15.
5
C. 3, 21, 1; D. 5, 1, 19, (1).
6
D. 5, 1, 38; C. 3, 17 et 20.
KPK/83: 1409 § 2
SN: 26 § 2
KPK/83: 1410
KPK/17: 1564
SN: 27
KPK/83: 1411 § 1
KPK/17: 1565 § 1, 2
SN: 28 § 1, 2
KPK/83: 1411 § 2
KPK/83: 1412
KPK/17: 1566 § 1, 2
SN: 29
KPK/83: 1413
KPK/17: 1560
SN: 23
KPK/83: 1413 n.
KPK/17: 1560 n.
SN: 23 n. 3
KPK/83: 1413 n.
KPK/17: 1560 n.
SN: 23 n. 4
1
3
2
4
660
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
Can. 1080 – Si nullus ex superioribus titulis iudici suffragatur et tamen
causa apud ipsum introducitur, ipse competentiam obtinet, si partes et
auctoritas, cui tribunal immediate subiectum est, consentiunt.
Can. 1081 – Ratione conexionis ab uno eodemque tribunali et in eodem
processu cognoscendae sunt causae inter se conexae, nisi iuris praescriptum obstat.1
Can. 1082 – Ratione praeventionis, si duo vel plura tribunalia aeque
competentia sunt, ei ius est causam cognoscendi, quod prius partem conventam legitime citavit.2
Can. 1083 – § 1. Conflictus inter iudices, quisnam eorum ad aliquod
negotium competens sit, definiendi sunt a tribunali appellationis illius iudicis, coram quo actio primo per libellum litis introductorium promota est.
§ 2. Si vero alterutrum tribunal est alterius tribunal appellationis, conflictus definiendus est a tribunali tertii gradus pro tribunali, in quo actio primo
promota est.
§ 3. A decisionibus in his conflictibus non datur locus appellationi.
Can. 1084 – § 1. Tribunali collegiali trium iudicum reservantur:
1° causae de vinculo sacrae ordinationis;
2° causae de vinculo matrimonii firmis cann. 1372-1374;
3° causae poenales de delictis, quae poenam excommunicationis maioris, privationis officii, reductionis ad gradum inferiorem vel depositionis secumferunt;
4° causae determinatae iure particulari propriae Ecclesiae sui iuris.3
§ 2. Ceterae causae tractantur a iudice unico, nisi Episcopus eparchialis
certam causam collegio trium iudicum reservat.
1
2
C. 3, 1, 10; 3, 1, 12, (2); 3, 8, 3-4.
D. 5, 1, 7; C 2, 2, 4.
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
661
Kan. 1080 – Jeœli sêdziemu nie przys³uguje ¿aden z powy¿szych tytu³ów, a mimo to sprawa zostanie u niego wniesiona, staje siê w³aœciwym,
jeœli na to zgodz¹ siê strony i w³adza, której trybuna³ bezpoœrednio podlega.
Kan. 1081 – Z racji ³¹cznoœci, przez jeden i ten sam trybuna³ i w tym
samym procesie nale¿y rozpatrzyæ sprawy ze sob¹ zwi¹zane, chyba ¿e
sprzeciwia siê temu przepis prawa.
Kan. 1082 – Z racji wyprzedzenia, je¿eli dwa lub wiêcej trybuna³ów jest
równie w³aœciwych, ten ma prawo rozpatrzenia sprawy, który pierwszy
wezwa³ stronê pozwan¹ zgodnie z przepisami prawa.
Kan. 1083 – § 1. Konflikty miêdzy sêdziami dotycz¹ce ich w³aœciwoœci
s¹ rozstrzygane przez trybuna³ apelacyjny tego sêdziego, wobec którego
rozpoczêto proces poprzez wniesienie skargi powodowej.
§ 2. Jeœli zaœ dla obydwu trybuna³ów s¹ inne trybuna³y apelacyjne, konflikt rozstrzyga trybuna³ trzeciego stopnia dla trybuna³u, w którym dokonano pierwszej czynnoœci.
KPK/83: 1414
KPK/17: 1567
SN: 30
KPK/83: 1415
KPK/17: 1568
SN: 31
KPK/83: 1416
KPK/17: 1612 § 1
SN: 127 § 1
KPK/83: 1416
KPK/17: 1612 § 2
SN: 127 § 2
§ 3. Od decyzji w tych konfliktach nie ma apelacji.
Kan. 1084 – § 1. Trybuna³owi kolegialnemu trzech sêdziów s¹ zarezerwowane:
1° sprawy wêz³a œwiêceñ;
2° sprawy wêz³a ma³¿eñskiego zgodnie z kan. 1372-1374;
3° sprawy karne o przestêpstwa, które poci¹gaj¹ za sob¹ karê ekskomuniki wiêkszej, pozbawienia urzêdu, zredukowania do ni¿szego stopnia lub depozycji;
4° sprawy okreœlone w prawie partykularnym w³asnego Koœcio³a sui
iuris.
§ 2. Pozosta³e sprawy rozpatruje jeden sêdzia, chyba ¿e Biskup eparchialny zarezerwuje jak¹œ sprawê kolegium trzech sêdziów.
Carth. cann. 12, 14, 20, 107. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars III, cap. IV,
32, VII.
3
KPK/83: 1425 § 1
KPK/17: 1576 § 1
SN: 46 § 1
KPK/83: 1425 § 1 n. 1
KPK/17: 1576 § 1 n. 1
SN: 46 § 1 n. 1
KPK/83: 1425 § 1
n. 1b
KPK/17: 1576 § 1 n. 1
SN: 46 § 1 n. 1b
KPK/83: 1425 § 1 n. 2
KPK/17: 1576 § 1
n. 1, 2
SN: 46 § 1 n. 2
KPK/83: 1425 § 2
KPK/17: 1576 § 2
SN: 46 § 2
662
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 3. In primo gradu iudicii, si collegium constitui non potest, dum huiusmodi impossibilitas perdurat, Patriarcha consulta Synodo permanenti permittere potest, ut Episcopus eparchialis causas iudici unico clerico committat, qui, si fieri potest, assessorem et auditorem sibi asciscat; idem
permittere potest Metropolita, qui Ecclesiae metropolitanae sui iuris praeest, vel etiam Metropolita Ecclesiae patriarchalis extra fines territorii eiusdem Ecclesiae constitutus, uterque consultis duobus Episcopis eparchialibus ordinatione episcopali senioribus; in ceteris casibus adeatur Sedes
Apostolica.1
Can. 1085 – § 1. Tribunal collegiale collegialiter procedere debet et ad
maiorem numerum suffragiorum decisiones ferre, ad validitatem quidem,
si agitur:2
1° de reiectione petitionis actionis reconventionalis vel causae incidentis;
2° de definitione recursus adversus decretum praesidis;
3° de sententia, etsi interlocutoria, necnon de decretis, quae vim sententiae definitivae habent.
§ 2. Ceteros actus processuales ponens peragat, nisi collegium aliquos,
non quidem ad validitatem, sibi reservavit.
§ 3. Si causa in primo gradu iudicii collegialiter cognita est, etiam in gradu
appellationis collegialiter nec a minore iudicum numero definiri debet; si
vero a iudice unico, etiam in gradu appellationis a iudice unico definienda
est excepto casu, de quo in can. 1084, § 3.
CAPUT II
De administris tribunalium
Art. I – De Vicario iudiciali, de iudicibus et de auditoribus
Can. 1086 – § 1. Episcopus eparchialis tenetur Vicarium iudicialem
constituere cum potestate iudiciali ordinaria a Protosyncello distinctum,
nisi parvitas eparchiae aut paucitas causarum aliud suadet.3
Paulus VI, litt. ap. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, V, § 2.
D. 42, 1, 36-37 et 39.
3
* Syn. Zamosten. Ruthenorum, a. 1720, tit. VII; Syn. Libanen. Maronitarum,
1
2
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 3. W pierwszym stopniu s¹du, jeœli nie mo¿na ustanowiæ kolegium, dopóki trwa ta niemo¿noœæ, Patriarcha po konsultacji ze sta³ym Synodem mo¿e
zezwoliæ, aby Biskup eparchialny zleci³ sprawê jednemu sêdziemu duchownemu, który, jeœli to mo¿liwe, winien sobie dobraæ asesora i audytora; tak
samo zezwoliæ mo¿e Metropolita, który przewodniczy Koœcio³owi metropolitalnemu sui iuris lub tak¿e Metropolita Koœcio³a patriarchalnego ustanowiony poza granicami terytorium tego¿ Koœcio³a, obydwaj po konsultacji
z dwoma Biskupami eparchialnymi najstarszymi œwiêceniami biskupimi; w
innych wypadkach decyduje Stolica Apostolska.
Kan. 1085 – § 1. Trybuna³ kolegialny powinien dzia³aæ kolegialnie i podejmowaæ decyzje wiêkszoœci¹ g³osów, konieczn¹ tak¿e do wa¿noœci, gdy
chodzi:
1° o nieprzyjêcie proœby skargi wzajemnej lub sprawy wpadkowej;
2° o rozstrzygniêcie rekursu przeciwko dekretowi przewodnicz¹cego;
3° o wyrok, nawet poœredni, a tak¿e o dekrety, które maj¹ moc ostatecznego wyroku.
663
KPK/83: 1425 § 4
KPK/83: 1426 § 1
KPK/17: 1577 § 1
SN: 48 § 1
§ 2. Inne czynnoœci procesowe podejmuje ponens, chyba ¿e kolegium
zastrzeg³o dla siebie niektóre, jednak nie do wa¿noœci.
§ 3. Jeœli sprawa w pierwszym stopniu postêpowania zosta³a rozpoznana
kolegialnie, tak¿e w stopniu apelacyjnym powinna byæ rozstrzygana kolegialnie i przez nie mniejsz¹ liczbê sêdziów; jeœli zaœ przez jednego sêdziego, tak¿e w stopniu apelacyjnym rozstrzygana jest przez jednego sêdziego z wyj¹tkiem przypadku, o którym w kan. 1084 § 3.
KPK/83: 1441
KPK/17: 1596
SN: 76
ROZDZIA£ II
Pracownicy trybuna³u
Art. I – Wikariusz s¹dowy, sêdziowie i audytorzy
Kan. 1086 – § 1. Biskup eparchialny ma obowi¹zek ustanowiæ wikariusza s¹dowego ze zwyczajn¹ w³adz¹ s¹dzenia, odrêbnego od Protosyncela, chyba ¿e ma³a liczebnoœæ eparchii lub niewielka iloœæ spraw zalecaj¹ inaczej.
a. 1736, pars III, cap. V, 1; Syn. prov. Alba-Iulien. et Fagarasien. Rumenorum, a. 1872, tit.
II, cap. VI.
KPK/83: 1420 § 1
KPK/17: 1573 § 1
SN: 40 § 1
664
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 2. Vicarius iudicialis unum constituit tribunal cum Episcopo eparchiali,
sed non potest iudicare causas, quas Episcopus eparchialis sibi reservavit.
§ 3. Vicario iudiciali dari possunt adiutores, quibus nomen est Vicariorum
iudicialium adiunctorum.
§ 4. Tum Vicarius iudicialis tum Vicarii iudiciales adiuncti esse debent
sacerdotes integrae famae, in iure canonico doctores vel saltem licentiati, prudentia et iustitiae zelo probati, annos nati non minus triginta.
Can. 1087 – § 1. In eparchia nominentur ab Episcopo eparchiali iudices
eparchiales, qui sint clerici.
§ 2. Patriarcha consulta Synodo permanenti vel Metropolita, qui Ecclesiae metropolitanae sui iuris praeest, consultis duobus Episcopis eparchialibus ordinatione episcopali senioribus permittere potest, ut etiam alii
christifideles iudices nominentur, ex quibus suadente necessitate unus
assumi potest ad collegium efformandum; in ceteris casibus hac in re
adeatur Sedes Apostolica.1
§ 3. Iudices sint integrae famae, in iure canonico doctores vel saltem
licentiati, prudentia et iustitiae zelo probati.2
Can. 1088 – § 1. Vicarius iudicialis, Vicarius iudicialis adiunctus et ceteri iudices nominantur ad tempus determinatum.
§ 2. Si tempus determinatum sede eparchiali vacante elapsum est, ii
amoveri non possunt, sed in officio perdurant, donec novus Episcopus
eparchialis in re providerit.
§ 3. Si Vicarius iudicialis ab Administratore eparchiae nominatur, adveniente novo Episcopo eparchiali indiget confirmatione.
Can. 1089 – Iudex unicus in quolibet iudicio duos assessores ex christifidelibus probatae vitae sibi consulentes asciscere potest.3
1
2
Paulus VI, litt. ap. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, V, § 1.
Paulus VI, litt. ap. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, VII.
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
665
§ 2. Wikariusz s¹dowy stanowi jeden trybuna³ z Biskupem eparchialnym,
ale nie mo¿e s¹dziæ spraw, które Biskup eparchialny sobie zarezerwowa³.
KPK/83: 1420 § 2
KPK/17: 1573 § 2
SN: 40 § 2
§ 3. Wikariuszowi s¹dowemu mo¿na daæ pomocników, których nazywa
siê pomocniczymi wikariuszami s¹dowymi.
KPK/83: 1420 § 3
KPK/17: 1573 § 3
SN: 40 § 3
§ 4. Zarówno wikariusz s¹dowy, jak i pomocniczy wikariusze s¹dowi
winni byæ kap³anami nienaruszonej s³awy, doktorami lub przynajmniej
licencjatami prawa kanonicznego, wypróbowanymi w roztropnoœci i gorliwoœci o sprawiedliwoœæ, maj¹cymi nie mniej ni¿ trzydzieœci lat.
Kan. 1087 – § 1. W eparchii Biskup eparchialny powinien mianowaæ
sêdziów eparchialnych, którzy powinni byæ duchownymi.
§ 2. Patriarcha po konsultacji ze sta³ym Synodem lub Metropolita, który
przewodniczy Koœcio³owi metropolitalnemu sui iuris, po konsultacji z
dwoma Biskupami eparchialnymi najstarszymi œwiêceniami biskupimi
mo¿e zezwoliæ, by sêdziami mogli byæ mianowani tak¿e inni chrzeœcijanie, spoœród których w razie koniecznoœci jeden móg³by byæ powo³any
celem stworzenia kolegium; w pozosta³ych przypadkach decyduje o tym
Stolica Apostolska.
§ 3. Sêdziowie powinni byæ nienaruszonej s³awy, doktorami lub przynajmniej licencjatami prawa kanonicznego, wypróbowani w roztropnoœci
i gorliwoœci o sprawiedliwoœæ.
Kan. 1088 – § 1. Wikariusz s¹dowy, pomocniczy wikariusz s¹dowy
i pozostali sêdziowie s¹ mianowani na czas okreœlony.
KPK/83: 1420 § 4
KPK/17: 1573 § 4
SN: 40 § 4
KPK/83: 1421 § 1
KPK/17: 1574 § 1
SN: 41 § 1
KPK/83: 1421 § 2
KPK/83: 1421 § 3
KPK/17: 1574 § 1
SN: 41 § 1
KPK/83: 1422
§ 2. Jeœli okreœlony czas up³yn¹³ podczas wakansu stolicy eparchialnej,
nie mog¹ byæ oni odwo³ani, lecz pozostaj¹ na urzêdzie, dopóki nowy Biskup eparchialny nie zdecyduje w tej sprawie.
KPK/83: 1420 § 5
KPK/17: 1573 § 5
SN: 40 § 5
§ 3. Jeœli wikariusz s¹dowy jest mianowany przez administratora eparchii,
wymaga zatwierdzenia po przyjœciu nowego Biskupa eparchialnego.
KPK/83: 1420 § 5
KPK/17: 1573 § 5
SN: 40 § 7
Kan. 1089 – Pojedynczy sêdzia w ka¿dym procesie mo¿e sobie dobraæ
do pomocy dwóch asesorów spoœród chrzeœcijan o sprawdzonym ¿yciu.
KPK/83: 1424
KPK/17: 1575
SN: 45
3
Paulus VI, litt. ap. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, V, § 2, VI-VII; Secret. Status,
rescr. 1 oct. 1974. * Syn. prov. Alba-Iulien. et Fagarasien. Rumenorum, a. 1882, tit. II,
sect. III, cap. II; tit. V, cap. I, § 5; D. 1, 22; Nov. 60, 2, pr. et 1.
666
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
Can. 1090 – § 1. Duos iudices, qui una cum praeside tribunal collegiale
constituunt, inter iudices eparchiales Vicarius iudicialis designet ex ordine per turnum, nisi pro sua prudentia Episcopus eparchialis aliud opportunum existimavit.
§ 2. Iudices semel designatos ne subroget Vicarius iudicialis nisi gravissima de causa in decreto ad validitatem exprimenda.
Can. 1091 – § 1. Tribunali collegiali praeest, si fieri potest, Vicarius
iudicialis vel Vicarius iudicialis adiunctus.
§ 2. Tribunalis collegialis praeses debet unum de iudicibus eiusdem tribunalis ponentem designare, nisi ipse vult hoc munus implere.
§ 3. Idem praeses potest ponenti alium iusta de causa substituere.
§ 4. Ponens in conventu iudicum de causa refert et sententiam scripto
redigit.
Can. 1092 – Ad iudicem unicum iura tribunalis et praesidis spectant.
Can. 1093 – § 1. Iudex vel tribunalis collegialis praeses possunt auditorem designare ad causae instructionem peragendam eum seligentes aut
ex tribunalis iudicibus aut ex christifidelibus ab Episcopo eparchiali ad
hoc officium admissis.1
§ 2. Episcopus eparchialis potest ad officium auditoris admittere christifideles, qui bonis moribus, prudentia et doctrina praestant.2
§ 3. Auditoris est secundum iudicis mandatum probationes tantum colligere easque collectas iudici tradere; potest autem, nisi iudicis mandatum
obstat, interim decidere, quae et quomodo probationes colligendae sint, si
forte de hac re quaestio oritur, dum ipse officium suum exercet.
1
Paulus VI, litt. ap. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, VI. * Syn. Armen., a. 1911,
326. Nov. 60, 2, pr.; 82, 2.
667
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
Kan. 1090 – § 1. Dwóch sêdziów, którzy razem z przewodnicz¹cym
tworz¹ trybuna³ kolegialny, wyznacza wikariusz s¹dowy spoœród sêdziów
eparchialnych turnusami, chyba ¿e Biskup eparchialny wed³ug w³asnej
roztropnoœci wska¿e inny dogodny sposób.
§ 2. Wikariusz s¹dowy nie powinien zmieniaæ raz wyznaczonych sêdziów, chyba ¿e z bardzo wa¿nej przyczyny, któr¹ nale¿y wskazaæ do
wa¿noœci w dekrecie.
Kan. 1091 – § 1. Trybuna³owi kolegialnemu przewodniczy, jeœli to mo¿liwe, wikariusz s¹dowy lub pomocniczy wikariusz s¹dowy.
§ 2. Przewodnicz¹cy trybuna³u kolegialnego powinien wyznaczyæ jednego z sêdziów tego trybuna³u ponensem, chyba ¿e sam chce pe³niæ to
zadanie.
KPK/83: 1425 § 3
KPK/17: 1576 § 3
SN: 46 § 3
KPK/83: 1425 § 5
KPK/83: 1426 § 2
KPK/17: 1577 § 2
SN: 48 § 2
KPK/83: 1429
KPK/17: 1584
SN: 49 § 1
§ 3. Ten sam przewodnicz¹cy mo¿e wyznaczyæ innego na miejsce ponensa dla s³usznej przyczyny.
KPK/83: 1429
KPK/17: 1584
SN: 49 § 2
§ 4. Ponens referuje sprawê na zebraniu sêdziów i redaguje wyrok na
piœmie.
KPK/83: 1429
KPK/17: 1584
SN: 50 § 2
Kan. 1092 – Prawa trybuna³u i przewodnicz¹cego odnosz¹ siê do pojedynczego sêdziego.
Kan. 1093 – § 1. Sêdzia lub przewodnicz¹cy trybuna³u kolegialnego
mo¿e dla prowadzenia instrukcji sprawy wyznaczyæ audytora, dobieraj¹c
go albo spoœród sêdziów trybuna³u, albo z chrzeœcijan dopuszczonych do
tego urzêdu przez Biskupa eparchialnego.
§ 2. Biskup eparchialny mo¿e dopuœciæ do urzêdu audytora chrzeœcijan,
którzy wyró¿niaj¹ siê dobrymi obyczajami, roztropnoœci¹ i wiedz¹.
§ 3. Do audytora nale¿y, zgodnie z poleceniem sêdziego, tylko zebranie
dowodów i przekazanie ich sêdziemu; mo¿e zaœ tymczasem zdecydowaæ, je¿eli nie zabrania tego zlecenie sêdziego, które dowody i w jaki
sposób nale¿y zebraæ, gdy co do tej sprawy wy³oni siê kwestia podczas
wykonywanego przezeñ zadania.
2
Paulus VI, litt. ap. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, VII; Secret. Status, rescr.
1 oct. 1974.
SN: 453
KPK/83: 1428 § 1
KPK/17: 1580 § 1,
2, 1581
SN: 52 § 1, 2, 53
KPK/83: 1428 § 2
KPK/83: 1428 § 3
KPK/17: 1582
SN: 54
668
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
Art. II – De promotore iustitiae, de defensore vinculi et de notario
Can. 1094 – Ad causas contentiosas, in quibus bonum publicum in discrimen vocari potest, et ad causas poenales constituatur in eparchia promotor iustitiae, qui obligatione tenetur providendi bono publico.
Can. 1095 – § 1. In causis contentiosis Episcopi eparchialis est iudicare,
utrum bonum publicum in discrimen vocari possit necne, nisi interventus
promotoris iustitiae iure praecipitur vel ex natura rei evidenter necessarius est.
§ 2. Si in praecedenti gradu iudicii intervenit promotor iustitiae, in ulteriore gradu huius interventus praesumitur necessarius.1
Can. 1096 – Ad causas, in quibus agitur de nullitate sacrae ordinationis
aut de nullitate vel solutione matrimonii, constituatur in eparchia defensor
vinculi, qui obligatione tenetur proponendi et exponendi omnia, quae rationabiliter adduci possunt adversus nullitatem vel solutionem.2
Can. 1097 – In causis, in quibus promotoris iustitiae aut defensoris vinculi praesentia requiritur, eis non citatis acta nulla sunt, nisi ipsi, etsi non
citati, revera interfuerunt aut saltem ante sententiam actis inspectis officio suo fungi potuerunt.
Can. 1098 – Nisi aliter iure communi expresse cavetur:
1° quoties lex praecipit, ut iudex partes earumve alteram audiat, etiam
promotor iustitiae et defensor vinculi, si iudicio intersunt, audiendi
sunt;
2° quoties instantia partis requiritur, ut iudex aliquid decernere possit,
instantia promotoris iustitiae vel defensoris vinculi, qui iudicio intersunt, eandem vim habet.
Can. 1099 – § 1. Episcopi eparchialis est promotorem iustitiae et defensorem vinculi nominare; in tribunalibus non eparchialibus iidem nominantur ad normam statutorum tribunalis, nisi aliter iure cavetur.3
S.C. de Discip. Sacr., instr. 15 aug. 1936, art. 15, § 2.
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. II, 7, 10-11; tit. III, 21 et 23;
tit. V, 28.
1
2
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
669
Art. II – Rzecznik sprawiedliwoœci, obroñca wêz³a i notariusz
Kan. 1094 – Dla spraw spornych, w których mo¿e byæ zagro¿one dobro
publiczne, i dla spraw karnych, nale¿y ustanowiæ w eparchii rzecznika sprawiedliwoœci, którego obowi¹zkiem jest zabezpieczenie dobra publicznego.
Kan. 1095 – § 1. W sprawach spornych Biskup eparchialny os¹dza,
czy dobro publiczne mo¿e byæ zagro¿one czy nie, chyba ¿e prawo nakazuje udzia³ rzecznika sprawiedliwoœci, albo jest on oczywiœcie konieczny
z natury rzeczy.
§ 2. Jeœli w poprzednim stopniu trybuna³u bra³ udzia³ rzecznik sprawiedliwoœci, w nastêpnym stopniu domniemywa siê jego udzia³ za konieczny.
Kan. 1096 – Dla spraw, w których chodzi o niewa¿noœæ œwiêceñ albo o
niewa¿noœæ lub rozwi¹zanie ma³¿eñstwa, nale¿y ustanowiæ w eparchii
obroñcê wêz³a, który ma obowi¹zek proponowaæ i przedstawiaæ wszystko, co w sposób rozumny mo¿e byæ przytoczone przeciw niewa¿noœci
lub rozwi¹zaniu.
Kan. 1097 – W sprawach, w których wymagany jest udzia³ rzecznika
sprawiedliwoœci lub obroñcy wêz³a, pominiêcie ich wezwania powoduje
niewa¿noœæ akt, chyba ¿e sami, chocia¿ nie wezwani, faktycznie byli
obecni, albo przynajmniej przed wyrokiem, przejrzawszy akta, mieli mo¿liwoœæ wype³niæ swój urz¹d.
Kan. 1098 – Jeœli prawo wyraŸnie nie zastrzega inaczej:
1° ilekroæ ustawa nakazuje, aby sêdzia wys³ucha³ stron albo jednej
z nich, nale¿y równie¿ wys³uchaæ rzecznika sprawiedliwoœci i obroñcy wêz³a, je¿eli wystêpuj¹ w procesie;
2° ilekroæ wymagane jest ¿¹danie strony, aby sêdzia móg³ coœ zadecydowaæ, ¿¹danie rzecznika sprawiedliwoœci lub obroñcy wêz³a ma tê
sam¹ moc.
Kan. 1099 – § 1. Do Biskupa eparchialnego nale¿y nominacja rzecznika sprawiedliwoœci i obroñcy wêz³a; w trybuna³ach nieeparchialnych mianuje siê ich wed³ug przepisów statutów trybuna³ów, chyba ¿e prawo inaczej zastrzega.
3
Paulus VI, rescr. 26 mar. 1976; Sign. Apost., decl. 12 nov. 1977.
KPK/83: 1430
KPK/17: 1586
SN: 57
KPK/83: 1431 § 1
SN: 59 § 1
KPK/83: 1431 § 2
SN: 59 § 2
KPK/83: 14321
KPK/17: 1586
SN: 62
KPK/83: 1433
KPK/17: 1587 § 1, 2
SN: 63 § 1, 2
KPK/83: 1434
SN: 64
KPK/83: 1434 n. 1
SN: 64 n. 1
KPK/83: 1434 n. 2
SN: 64 n. 2
KPK/83: 1435
KPK/17: 1589 § 1
SN: 66 § 1
670
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 2. Promotor iustitiae et defensor vinculi sint christifideles integrae famae, in iure canonico doctores vel saltem licentiati ac prudentia et iustitiae zelo probati.
Can. 1100 – § 1. Eadem persona, non autem in eadem causa, officium
promotoris iustitiae et defensoris vinculi gerere potest.
§ 2. Promotor iustitiae et defensor vinculi constitui possunt ad universitatem causarum vel ad singulas causas; possunt vero ab Episcopo eparchiali iusta de causa amoveri.
Can. 1101 – § 1. Cuilibet processui intersit notarius ita, ut nulla habeantur acta, si non sunt ab eo subscripta.
§ 2. Acta, quae notarii conficiunt, publicam fidem faciunt.1
Art. III – De administris tribunalium ex diversis eparchiis
vel Ecclesiis sui iuris assumendis
Can. 1102 – § 1. Iudices aliique administri tribunalium assumi possunt
ex qualibet eparchia vel instituto religioso vel societate vitae communis
ad instar religiosorum propriae vel etiam alterius Ecclesiae sui iuris de
consensu vero scripto dato proprii Episcopi eparchialis vel Superioris maioris.
§ 2. Iudex delegatus, nisi aliud fert delegationis mandatum, uti potest
auxilio administrorum intra territorium mandantis degentium.
CAPUT III
De obligationibus iudicum et aliorum administrorum tribunalium
Can. 1103 – § 1. Christifideles omnes, in primis autem Episcopi, sedulo
annitantur, ut salva iustitia lites in populo Dei, quatenus fieri potest, vitentur vel pacifice quam primum componantur.2
1
323.
* Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars III, cap. V, 2-3; Syn. Armen., a. 1911,
671
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 2. Rzecznik sprawiedliwoœci i obroñca wêz³a maj¹ byæ chrzeœcijanami
nienaruszonej s³awy, doktorami lub przynajmniej licencjatami prawa kanonicznego, wypróbowani w roztropnoœci i gorliwoœci o sprawiedliwoœæ.
KPK/83: 1435
KPK/17: 1589 § 1
SN: 66 § 1
Kan. 1100 – § 1. Ta sama osoba, ale nie w tej samej sprawie, mo¿e
wype³niaæ urz¹d rzecznika sprawiedliwoœci i obroñcy wêz³a.
KPK/83: 1436 § 1
KPK/17: 1588 § 1
SN: 65 § 1
§ 2. Rzecznik sprawiedliwoœci i obroñca wêz³a mog¹ byæ mianowani do
wszystkich spraw lub do poszczególnych; mog¹ zaœ ze s³usznej przyczyny byæ odwo³ani przez Biskupa eparchialnego.
KPK/83: 1436 § 2
KPK/17: 1588 § 2,
1590 § 2
SN: 65 § 2, 67 § 2
Kan. 1101 – § 1. W ka¿dym procesie powinien braæ udzia³ notariusz w
taki sposób, ¿e akta nale¿y uznaæ za niewa¿ne, jeœli nie s¹ przez niego
podpisane.
§ 2. Akta sporz¹dzone przez notariuszy s¹ publicznie wiarygodne.
Art. III – Pracownicy trybuna³u pochodz¹cy z ró¿nych eparchii
lub Koœcio³ów sui iuris
Kan. 1102 – § 1. Sêdziowie i inni pracownicy trybuna³u mog¹ pochodziæ z jakiejkolwiek eparchii lub instytutu zakonnego lub stowarzyszenia
¿ycia wspólnego na wzór zakonników w³asnego lub tak¿e innego Koœcio³a sui iuris za zgod¹ wydan¹ na piœmie w³asnego Biskupa eparchialnego lub wy¿szego prze³o¿onego.
§ 2. Sêdzia delegowany, chyba ¿e co innego stwierdza zlecenie, mo¿e
skorzystaæ z pomocy pracowników znajduj¹cych siê na terytorium wydaj¹cego zlecenia.
KPK/83: 1437 § 1
KPK/17: 1585 § 1
SN: 56 § 1
KPK/83: 1437 § 2
KPK/17: 373 § 1
CS: 440 § 1
SN: 71
KPK/17: 1607 § 1, 2
SN: 93 § 1, 2, 3
ROZDZIA£ III
Obowi¹zki sêdziów i innych pracowników trybuna³u
Kan. 1103 – § 1. Wszyscy chrzeœcijanie, przede wszystkim zaœ biskupi,
winni pilnie pracowaæ, by zachowuj¹c sprawiedliwoœæ, na ile to mo¿liwe,
wykluczyæ spory w Ludzie Bo¿ym lub jak najszybciej pokojowo je rozwi¹zywaæ.
2
Instit. 4, 16, pr.
KPK/83: 1446 § 1
KPK/17: 1925 § 1
SN: 94 § 1
672
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 2. Iudex in limine litis et etiam quolibet alio momento, quoties spem boni
exitus perspicit, partes hortari et adiuvare ne omittat, ut de aequa controversiae solutione quaerenda communi consilio curent, viasque ad hoc
propositum assequendum idoneas ipsis indicet gravibus quoque hominibus ad mediationem adhibitis.
§ 3. Si vero circa bonum privatum partium causa versatur, dispiciat iudex, num transactione vel per compromissum in arbitros controversia
finem habere utiliter possit.
Can. 1104 – § 1. Iudex competens parti legitime requirenti suum ministerium praestare debet.
§ 2. Iudex nullam causam cognoscere potest, nisi petitio ad normam
canonum facta est ab eo, cuius interest, vel a promotore iustitiae. 1
Can. 1105 – Qui causae interfuit tamquam iudex, promotor iustitiae,
defensor vinculi, procurator, advocatus, testis aut peritus non potest postea valide eandem causam in alio gradu iudicii tamquam iudex definire
aut in eodem munus assessoris agere.
Can. 1106 – § 1. Iudex cognoscendam ne suscipiat causam, in qua
ratione consanguinitatis vel affinitatis in quolibet gradu lineae rectae et
usque ad quartum gradum inclusive lineae collateralis vel ratione tutelae
et curatelae, intimae vitae consuetudinis, magnae simultatis vel lucri faciendi aut damni vitandi aliquid ipsius interest.2
§ 2. In eisdem adiunctis ab officio suo abstinere debent promotor iustitiae, defensor vinculi, assessor et auditor.
Can. 1107 – § 1. Si iudex sive in tribunali ordinario sive delegato, etsi
competens, recusatur, auctoritas, cui tribunal immediate subiectum est,
hanc exceptionem definiat salvo can. 1062, §§ 2 et 5.3
§ 2. Si Episcopus eparchialis est iudex et contra eum recusatio opponitur,
abstineat a iudicando.
1
2
* Syn. prov. Alba-Iulien. et Fagarasien. Rumenorum, a. 1872, tit. V, cap. II, § 16.
D. 2, 1, 10; 47, 10, 5, pr.
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 2. Sêdzia, na pocz¹tku sprawy, a tak¿e w ka¿dym innym czasie, dostrzegaj¹c jak¹œ nadziejê dobrego wyniku, powinien zachêcaæ strony
i dopomóc im, aby szuka³y s³usznego rozwi¹zania sporu przez wspólne
porozumienie, i wskazaæ odpowiednie do tego drogi, korzystaj¹c tak¿e z
poœrednictwa powa¿nych osób.
§ 3. Jeœli zaœ sprawa dotyczy prywatnego dobra stron, sêdzia powinien
siê zorientowaæ, czy nie by³oby u¿yteczne zakoñczenie sporu przez ugodê lub s¹d polubowny.
Kan. 1104 – § 1. Kompetentny sêdzia powinien wype³niaæ swoje zadanie, gdy jest zgodnie z prawem proszony przez stronê.
§ 2. Sêdzia nie mo¿e rozpoznawaæ ¿adnej sprawy, chyba ¿e na zgodn¹ z
przepisami kanonów proœbê zainteresowanego lub rzecznika sprawiedliwoœci.
Kan. 1105 – Kto wystêpowa³ w sprawie jako sêdzia, rzecznik sprawiedliwoœci, obroñca wêz³a, pe³nomocnik, adwokat, œwiadek lub bieg³y,
nie mo¿e póŸniej wa¿nie w tej samej sprawie w innym stopniu trybuna³u
jako sêdzia wyrokowaæ lub wype³niaæ w nim zadañ asesora.
Kan. 1106 – § 1. Sêdzia nie powinien przyjmowaæ sprawy, w której w
jakiœ sposób jest zainteresowany z racji pokrewieñstwa lub powinowactwa, w jakimkolwiek stopniu linii prostej i a¿ do czwartego stopnia linii
bocznej, albo z racji sprawowania opieki i kurateli, wielkiej za¿y³oœci czy
niechêci, spodziewanej korzyœci lub unikniêcia szkody.
§ 2. W tych samych okolicznoœciach winni siê powstrzymaæ od urzêdu
rzecznik sprawiedliwoœci, obroñca wêz³a, asesor i audytor.
Kan. 1107 – § 1. Jeœli sêdziego tak trybuna³u zwyczajnego, jak i delegowanego, jeœli jest w³aœciwy, wy³¹cza siê, w³adza, której trybuna³ bezpoœrednio podlega, rozstrzyga ten zarzut z zachowaniem kan. 1062 § 2 i 5.
§ 2. Jeœli Biskup eparchialny jest sêdzi¹ i przeciw niemu zg³oszono wy³¹czenie, powinien wstrzymaæ siê od s¹dzenia.
Constantinop. IV, can. 26; S. Cyrillus Alexandrin., can. 1; S. Nicolaus I, litt.
Proposueramus quidem, a. 865, „Igitur quia”. * Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898,
sect. III, cap. VI, tit. V, art. X, 5; C 3, 1, 16; 7, 62, 30.
3
673
KPK/83: 1446 § 2
KPK/17: 1925 § 2
SN: 94 § 2
KPK/83: 1446 § 3
KPK/17: 1608
SN: 123
KPK/83: 1501
SN: 226
KPK/83: 1447
KPK/17: 1571
SN: 35
KPK/83: 1448 § 1
KPK/17: 1613 § 1
SN: 128 § 1
KPK/83: 1448 § 2
KPK/17: 1613 § 2
SN: 128 § 2
KPK/83: 1449 § 2
KPK/17: 1614 § 1
SN: 129 § 1
KPK/83: 1449 § 3
KPK/17: 1614 § 2
SN: 129 § 2
674
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 3. Si recusatio opponitur contra ceteros tribunalis administros, de hac
exceptione videat praeses in tribunali collegiali vel iudex, si unicus est.
Can. 1108 – Recusatione admissa personae mutari debent, non vero
gradus iudicii.
Can. 1109 – § 1. Quaestio de recusatione expeditissime definienda est
auditis partibus.1
§ 2. Actus positi a iudice, antequam recusatur, validi sunt; qui autem
positi sunt post propositam recusationem, rescindi debent, si pars petit,
intra decem dies ab admissa recusatione computandos; post admissam
recusationem invalidi sunt.
Can. 1110 – § 1. In negotio, quod privatorum solummodo interest, iudex
procedere potest dumtaxat ad instantiam partis; causa autem legitime
introducta iudex procedere potest et debet, etiam ex officio, in causis
poenalibus et aliis causis, quae ad bonum publicum Ecclesiae aut ad salutem animarum spectant.
§ 2. Potest autem praeterea iudex partium neglegentiam in probationibus
afferendis vel in exceptionibus opponendis supplere, quoties id necessarium censet ad vitandam graviter iniustam sententiam firmo can. 1283.2
Can. 1111 – Iudices et tribunalia curent, ut quam primum salva iustitia
causae omnes terminentur ita, ut in primo gradu iudicii ultra annum ne
protrahantur, in gradu appellationis vero non ultra sex menses.3
Can. 1112 – Omnes, qui tribunal constituunt aut eidem opem ferunt,
promissionem de munere fideliter implendo facere debent.4
Can. 1113 – § 1. In iudicio poenali semper, in iudicio contentioso autem,
si ex revelatione alicuius actus processualis praeiudicium partibus obvenire potest, iudices et tribunalis adiutores tenentur secretum servare.
* Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. III, cap. VI, tit. V, art. X, 6.
C 2, 10 (11); Basilic. 8, 1, 43.
3
* Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. III, cap. VI, tit. V, art. X, 1; C. 3, 1, 12,
pr.; 3, 1, 13, pr., (1 et 8a); 9, 44, 3.
1
2
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 3. Jeœli wy³¹czenie jest skierowane przeciwko pozosta³ym urzêdnikom
trybuna³u, zarzut ten rozpatruje przewodnicz¹cy trybuna³u kolegialnego
lub sêdzia, jeœli jest jednostkowy.
675
KPK/83: 1449 § 4
KPK/17: 16142 § 3
SN: 129 § 3
Kan. 1108 – Po dopuszczeniu wy³¹czenia, nale¿y zmieniæ osoby, nie zaœ
stopieñ trybuna³u.
KPK/83: 1450
KPK/17: 1615 § 1
SN: 130 § 1
Kan. 1109 – § 1. Sprawê wy³¹czenia nale¿y rozstrzygn¹æ jak najszybciej po wys³uchaniu stron.
KPK/83: 1451 § 1
KPK/17: 1616
SN: 131
§ 2. Czynnoœci dokonane przez sêdziego przed zg³oszeniem wy³¹czenia
s¹ wa¿ne; dokonane natomiast po zg³oszeniu wy³¹czenia nale¿y uniewa¿niæ, jeœli strona poprosi o to w ci¹gu dziesiêciu dni od dopuszczenia
wy³¹czenia; po dopuszczeniu wy³¹czenia s¹ niewa¿ne.
Kan. 1110 – § 1. W sprawie dotycz¹cej tylko dobra prywatnego, sêdzia
mo¿e postêpowaæ jedynie na proœbê strony; jednak po wniesieniu sprawy zgodnie z przepisami prawa, sêdzia mo¿e i powinien postêpowaæ
tak¿e z urzêdu w sprawach karnych i innych sprawach, które dotycz¹
dobra publicznego Koœcio³a lub zbawienia dusz.
§ 2. Ponadto sêdzia mo¿e uzupe³niæ zaniedbanie stron w przytaczaniu
dowodów lub zg³aszaniu zarzutów, ilekroæ uzna to za konieczne dla unikniêcia bardzo niesprawiedliwego wyroku, z zachowaniem kan. 1283.
Kan. 1111 – Sêdziowie i trybuna³y winni troszczyæ siê, by jak najszybciej, z zachowaniem sprawiedliwoœci, zakoñczyæ wszystkie sprawy w
taki sposób, aby w pierwszym stopniu trybuna³u nie przeci¹ga³y siê powy¿ej roku, zaœ w stopniu apelacyjnym powy¿ej szeœciu miesiêcy.
Kan. 1112 – Wszyscy, którzy tworz¹ trybuna³ albo œwiadcz¹ mu pomoc,
powinni z³o¿yæ obietnicê, ¿e nale¿ycie i wiernie wype³ni¹ swoje zadanie.
Kan. 1113 – § 1. W procesie karnym zawsze, w procesie spornym zaœ,
je¿eli z wyjawienia jakiegoœ aktu procesowego mo¿e wynikn¹æ szkoda
dla stron, sêdziowie i pomocnicy trybuna³u zobowi¹zani s¹ do zachowania tajemnicy.
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. II, 10; tit. III, 12; D. 4, 3, 21;
c. 4, 1, 12, (4b).
4
KPK/83: 1451 § 2
KPK/83: 1452 § 1
KPK/17: 1618, 1619
§2
SN: 133, 134 § 2
KPK/83: 1452 § 2
KPK/17: 1619 § 1
SN: 134 § 1
KPK/83: 1453
KPK/17: 1620
SN: 135
KPK/83: 1454
KPK/17: 1621 § 1, 2
SN: 136 § 1, 2
KPK/83: 1455 § 1
KPK/17: 1623 § 1
SN: 138 § 1
676
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 2. Tenentur etiam semper et erga omnes ad secretum servandum de
discussione, quae inter iudices in tribunali collegiali ante ferendam sententiam habetur, tum etiam de variis suffragiis et opinionibus ibidem prolatis; ad hoc secretum tenentur etiam alii omnes, ad quos notitia de re
quoquo modo pervenit.
§ 3. Immo, quoties natura causae vel probationum talis est, ut ex actorum vel probationum evulgatione aliorum fama periclitetur vel praebeatur ansa dissidiis aut scandalum aliudve huius generis incommodum oriatur, iudex potest testes, peritos, partes earumque advocatos vel procuratores iureiurando obligare ad secretum servandum.1
Can. 1114 – Iudex et omnes alii administri tribunalis occasione agendi
iudicii dona quaevis acceptare prohibentur.2
Can. 1115 – § 1. Iudices, qui, etsi certe et evidenter competentes sunt,
ius reddere recusant vel nullo suffragante iuris praescripto se competentes declarant atque causas cognoscunt ac definiunt vel secretum lege
praescriptum violant vel ex dolo aut gravi neglegentia aliud partibus damnum inferunt, congruis poenis ab auctoritate competenti puniri possunt
non exclusa officii privatione.3
§ 2. Eisdem poenis puniri possunt etiam ceteri administri tribunalis et
adiutores, si officio suo, ut supra, defuerunt; quos omnes etiam iudex
punire potest.4
Can. 1116 – Si iudex praevidet actorem probabiliter spreturum esse
sententiam ecclesiasticam, cum forte haec eidem est contraria, et idcirco iuribus partis conventae non satis consultum iri, potest ad instantiam
partis conventae vel etiam ex officio actori congruam cautionem imponere pro observantia sententiae ecclesiasticae.
1
2
S.C.S. Off., instr. 20 feb. 1866, 14; instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. III, 12.
S.C.S. Off., decr. 24 sep. 1665, prop. 26 damn. * Syn. Armen., a. 1911, 282.
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 2. Obowi¹zani s¹ równie¿ zawsze i wobec wszystkich do zachowania
tajemnicy co do dyskusji, która ma miejsce wœród sêdziów w trybunale
kolegialnym przed wydaniem wyroku, a tak¿e co do ró¿nicy zdañ i wypowiadanych tam opinii; tê tajemnicê zachowaæ maj¹ tak¿e wszyscy
inni, którzy dowiedzieli siê o sprawie w jakikolwiek sposób.
§ 3. Co wiêcej, ilekroæ charakter sprawy lub dowodów jest taki, ¿e z
rozpowszechnienia akt lub dowodów zagro¿ona by³aby s³awa innych lub
mog³aby powstaæ przyczyna nieporozumieñ lub zgorszenie, wzglêdnie
inna niedogodnoœæ tego rodzaju, sêdzia mo¿e zobowi¹zaæ przysiêg¹ œwiadków, bieg³ych, strony, ich adwokatów lub pe³nomocników do zachowania tajemnicy.
Kan. 1114 – Sêdziemu i wszystkim pracownikom trybuna³u zabrania siê
przyjmowaæ jakichkolwiek podarunków z okazji prowadzenia sprawy.
Kan. 1115 – § 1. Sêdziowie, którzy, choæby na pewno i ewidentnie w³aœciwi, odmawiaj¹ s¹dzenia lub nie maj¹c oparcia w ¿adnym przepisie prawnym, uznaj¹ swoj¹ w³aœciwoœæ oraz sprawy rozpatruj¹ i rozstrzygaj¹, lub
naruszaj¹ przepis prawa o tajemnicy, lub na skutek podstêpu czy powa¿nego zaniedbania wyrz¹dzaj¹ stronom inn¹ szkodê, mog¹ byæ ukarani
przez kompetentn¹ w³adzê nale¿nymi karami, nie wykluczaj¹c pozbawienia urzêdu.
§ 2. Takimi samymi karami mog¹ byæ ukarani tak¿e inni urzêdnicy trybuna³u i pomocnicy, jeœli nie dope³nili, jak wy¿ej, swojego urzêdu; tych
wszystkich mo¿e karaæ tak¿e sêdzia.
Kan. 1116 – Jeœli sêdzia przewiduje, ¿e powód prawdopodobnie zlekcewa¿y wyrok koœcielny, kiedy byæ mo¿e bêdzie mu przeciwny, i z tego
powodu nie bêd¹ zaspokojone prawa strony pozwanej, mo¿e na wniosek
strony pozwanej a tak¿e z urzêdu na³o¿yæ na powoda odpowiedni¹ kaucjê dla poszanowania wyroku koœcielnego.
* Syn. Zamosten. Ruthenorum, a. 1720, tit. VII; Syn. Libanen. Maronitarum, a.
1736, pars III, cap. IV, 32, X; C. 3, 1, 13, (8).
4
* Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars III, cap. IV, 32, X.
3
677
KPK/83: 1455 § 2
KPK/17: 1623 § 2
SN: 138 § 2
KPK/83: 1455 § 3
KPK/17: 1623 § 3
SN: 138 § 3
KPK/83: 1456
KPK/17: 1624
SN: 139
KPK/83: 1457 § 1
KPK/17: 1625 § 1, 2
SN: 140 § 1, 2
KPK/83: 1457 § 2
KPK/17: 1625 § 3
SN: 140 § 3
KPK/17: 1626
SN: 141
678
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
CAPUT IV
De ordine cognitionum
Can. 1117 – Causae cognoscendae sunt eo ordine, quo fuerunt propositae et in albo inscriptae, nisi ex eis aliqua celerem prae ceteris expeditionem exigit, quod quidem speciali decreto rationibus suffulto statuendum
est.
Can. 1118 – § 1. Vitia, quibus sententiae nullitas haberi potest, in quolibet statu vel gradu iudicii excipi possunt itemque a iudice ex officio declarari.
§ 2. Exceptiones dilatoriae vero eae praesertim, quae respiciunt personas et modum iudicii, proponendae sunt ante litis contestationem, nisi lite
iam contestata emerserunt, et quam primum definiendae.1
Can. 1119 – § 1. Si exceptio proponitur contra iudicis competentiam,
hac de re ipse iudex videre debet.
§ 2. In casu exceptionis de incompetentia relativa, si iudex se competentem pronuntiat, eius decisio non admittit appellationem, sed impugnari
potest per querelam nullitatis, restitutionem in integrum vel oppositionem
tertii.
§ 3. Si vero iudex se incompetentem declarat, pars, quae se gravatam
censet, potest intra quindecim dies utiles provocare ad tribunal appellationis.
Can. 1120 – Iudex in quovis statu iudicii se absolute incompetentem
agnoscens suam incompetentiam declarare debet.
Can. 1121 – § 1. Exceptiones rei iudicatae, transactionis et aliae peremptoriae, quae dicuntur litis finitae, proponi et cognosci debent ante
litis contestationem; qui serius eas opposuit, non est reiciendus, sed expensas iudiciales solvere debet, nisi probat se oppositionem malitiose non
distulisse.2
1
Instit. 4, 13, 8 (7)-11 (10); D. 44, 1,2, (4) et 3; C. 3, 1, 12, (1); 4, 19, 19; 8, 35 (36), 13.
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
679
ROZDZIA£ IV
KolejnoϾ rozpoznawania spraw
Kan. 1117 – Sprawy nale¿y rozpatrywaæ w tej kolejnoœci, w jakiej zosta³y wniesione i wpisane do rejestru, chyba ¿e jakaœ z nich wymaga
przed innymi szybszego za³atwienia, co jednak nale¿y ustaliæ specjalnym
dekretem, zawieraj¹cym uzasadnienie.
Kan. 1118 – § 1. Wady, które mog¹ spowodowaæ niewa¿noœæ wyroku,
wolno zg³aszaæ w ka¿dym stadium lub stopniu trybuna³u, mog¹ byæ równie¿ deklarowane przez sêdziego z urzêdu.
§ 2. Zarzuty zawieszaj¹ce, zw³aszcza zaœ te, które dotycz¹ osób i sposobu postêpowania, powinny byæ zg³aszane przed zawi¹zaniem sporu, chyba ¿e zosta³y ujawnione ju¿ po zawi¹zaniu sporu, i winny byæ jak najszybciej rozstrzygniête.
Kan. 1119 – § 1. Je¿eli zg³aszany jest zarzut przeciwko w³aœciwoœci
sêdziego, sprawê tê winien rozpatrzyæ sam sêdzia.
§ 2. W wypadku zarzutu o wzglêdnym braku w³aœciwoœci, je¿eli sêdzia
uzna siê za w³aœciwego, jego decyzja nie dopuszcza apelacji, lecz przeciwko niej mo¿na wnieœæ skargê o niewa¿noœæ, przywrócenie do stanu
poprzedniego lub sprzeciw osób trzecich.
§ 3. Je¿eli zaœ sêdzia stwierdza, ¿e jest niew³aœciwy, strona uwa¿aj¹ca
siê za poszkodowan¹ mo¿e w ci¹gu piêtnastu u¿ytecznych dni odwo³aæ
siê do trybuna³u apelacyjnego.
Kan. 1120 – Sêdzia poznaj¹c w jakimkolwiek stadium postêpowania
swoj¹ bezwzglêdn¹ niew³aœciwoœæ, musi stwierdziæ swój brak w³aœciwoœci.
Kan. 1121 – § 1. Zarzuty rzeczy os¹dzonej, ugody i inne niwecz¹ce,
zwane koñcz¹cymi spór, nale¿y zg³aszaæ i rozpoznawaæ przed zawi¹zaniem sporu; kto je zg³osi³ póŸniej, nie mo¿e byæ odrzucony, lecz winien
ponieœæ koszty s¹dowe, chyba ¿e udowodni, i¿ zg³oszenia nie od³o¿y³ z³oœliwie.
2
Instit. 4, 13, 8 (7)-11 (10); D. 44, 1, 2, (4) et 3; c. 7, 50, 2; 8, 35 (36), 8.
KPK/83: 1458
KPK/17: 1627
SN: 142
KPK/83: 1459 § 1
KPK/17: 1628 § 2
SN: 143 § 2
KPK/83: 1459 § 2
KPK/17: 1628 § 1
SN: 143 § 1
KPK/83: 1460 § 1
KPK/17: 1610 § 1
SN: 125 § 1
KPK/83: 1460 § 2
KPK/17: 1610 § 2
SN: 125 § 2
KPK/83: 1460 § 3
KPK/17: 1610 § 3
SN: 125 § 3
KPK/83: 1461
KPK/17: 1611
SN: 126
KPK/83: 1462 § 1
KPK/17: 1629 § 1
SN: 144
680
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 2. Aliae exceptiones peremptoriae proponantur in litis contestatione et
suo tempore tractandae sunt secundum normas circa quaestiones incidentes.
Can. 1122 – § 1. Actiones reconventionales proponi valide non possunt
nisi intra triginta dies a lite contestata computandos.
§ 2. Actiones reconventionales autem cognoscantur simul cum actione
principali, hoc est pari gradu iudicii cum ea, nisi eas separatim cognoscere necessarium est aut iudex id opportunius existimat.
Can. 1123 – Quaestiones de cautione pro expensis iudicialibus praestanda
aut de concessione gratuiti patrocinii, quod statim ab initio postulatum
est, et aliae huiusmodi regulariter videndae sunt ante litis contestationem.
CAPUT V
De iudicii terminis, dilationibus et loco
Can. 1124 – § 1. Termini perimendis iuribus a lege constituti prorogari
non possunt neque valide nisi petentibus partibus coartari.1
§ 2. Ceteri autem termini, antequam elapsi sunt, possunt iusta de causa a
iudice auditis vel petentibus partibus prorogari, numquam autem nisi partibus consentientibus valide coartari.2
§ 3. Caveat tamen iudex, ne iudicium nimis diuturnum fiat ex prorogatione.
Can. 1125 – Si lex terminos non statuit ad actus processuales peragendos, iudex illos determinare debet habita ratione naturae uniuscuiusque
actus.
Can. 1126 – Si die ad actum iudicialem indicto vacavit tribunal, terminus
intellegitur prorogatus ad primum sequentem diem non feriatum.3
Carth. can. 20; C. 7, 63, 2; Nov. 115, 2; Basilic. 9, 1, 130.
D. 2, 12, 7 et 10; c. 3, 11, 1 et 4.
3
C. 3, 11, 3.
1
2
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 2. Inne zarzuty niwecz¹ce nale¿y zg³aszaæ przy zawi¹zaniu sporu
i rozpatrywaæ we w³aœciwym czasie, zgodnie z normami co do spraw
wpadkowych.
Kan. 1122 – § 1. Skarg wzajemnych nie mo¿na wa¿nie zg³aszaæ, chyba
¿e w ci¹gu trzydziestu dni od zawi¹zania sporu.
§ 2. Skargi wzajemne maj¹ byæ rozpatrywane razem ze skarg¹ g³ówn¹,
a wiêc na równym z ni¹ stopniu trybuna³u, chyba ¿e konieczne jest rozpatrzenie ich oddzielnie lub sêdzia uznaje to za bardziej wskazane.
Kan. 1123 – Sprawy o zabezpieczenie pokrycia kosztów s¹dowych lub
o przyznanie bezp³atnej pomocy prawnej, które zosta³y wniesione zaraz
na pocz¹tku, i inne tego rodzaju, winny byæ rozpatrywane z regu³y przed
zawi¹zaniem sporu.
681
KPK/83: 1462 § 2
KPK/17: 1629 § 2
SN: 144 § 2
KPK/83: 1463 § 1
KPK/17: 1630 § 1
SN: 145 § 1
KPK/83: 1463 § 2
KPK/17: 1630 § 2
SN: 145 § 2
KPK/83: 1464
KPK/17: 1631
SN: 146
ROZDZIA£ V
Terminy s¹dowe, odroczenia i miejsce
Kan. 1124 – § 1. Terminy wyznaczone ustaw¹ na wygaœniêcie uprawnieñ nie mog¹ byæ przed³u¿one ani nie mog¹ byæ wa¿nie skrócone, chyba
¿e strony o to prosz¹.
§ 2. Pozosta³e zaœ terminy, przed ich up³ywem, ze s³usznej przyczyny
mog¹ byæ przez sêdziego, po wys³uchaniu lub na proœbê stron przed³u¿one, nigdy zaœ, chyba ¿e za zgod¹ stron, wa¿nie skrócone.
§ 3. Sêdzia jednak powinien czuwaæ, aby postêpowanie nie trwa³o zbyt
d³ugo z powodu odroczenia.
Kan. 1125 – Jeœli ustawa nie ustala terminów dla dokonania aktów
procesowych, sêdzia powinien je okreœliæ, bior¹c pod uwagê naturê ka¿dego aktu.
Kan. 1126 – Jeœli w dniu wyznaczonym dla aktu procesowego trybuna³
nie urzêduje, termin nale¿y uznaæ za odroczony do pierwszego kolejnego
dnia roboczego.
KPK/83: 1465 § 1
KPK/17: 1634 § 1
SN: 149 § 1
KPK/83: 1465 § 2
KPK/17: 1634 § 2
SN: 149 § 2
KPK/83: 1465 § 3
KPK/17: 1634 § 3
SN: 149 § 3
KPK/83: 1466
KPK/83: 1467
KPK/17: 1638
SN: 150
682
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
Can. 1127 – Sedes tribunalis sit, si fieri potest, stabilis quae statutis horis
pateat servatis normis iure particulari de hac re statutis.
Can. 1128 – § 1. Iudex ex territorio suo vi expulsus vel a potestate
iudiciali ibi exercenda impeditus potest extra territorium potestatem suam
exercere et sententiam ferre certiore tamen hac de re facto loci Episcopo eparchiali.1
§ 2. Praeterea iudex iusta de causa et auditis partibus potest ad probationes acquirendas etiam extra proprium territorium se conferre de licentia
tamen Episcopi eparchialis loci adeundi et in sede ab ipso designata.
CAPUT VI
De personis in aulam admittendis et de modo
conficiendi et asservandi acta
Can. 1129 – § 1. Nisi aliter iure particulari Ecclesiae sui iuris expresse
cavetur, dum causae coram tribunali aguntur, ii tantummodo assint in
aula, quos lex aut iudex ad processum expediendum necessarios esse
statuit.
§ 2. Omnes iudicio assistentes, qui reverentiae et oboedientiae tribunali
debitae graviter defuerunt, iudex potest monitione in cassum facta congruis poenis punire, advocatos praeterea et procuratores etiam a munere
apud tribunalia ecclesiastica exercendo suspendere.
Can. 1130 – Si qua persona interroganda utitur lingua iudici vel partibus
ignota, adhibeatur interpres iuratus a iudice designatus; declarationes tamen scripto redigantur lingua originaria et translatio addatur; interpres
etiam adhibeatur, si surdus vel mutus interrogari debet, nisi forte mavult
iudex quaestionibus a se datis scripto respondeatur.
Can. 1131 – § 1. Omnia acta iudicialia sive ea, quae meritum quaestionis respiciunt, seu acta causae, sive ea, quae ad formam procedendi
pertinent, seu acta processus, scripto redacta esse debent.
1
Quinisext. can. 37.
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
Kan. 1127 – Siedziba trybuna³u powinna byæ, jeœli to mo¿liwe, sta³a
i dostêpna w ustalonych godzinach z zachowaniem norm prawa partykularnego ustanowionego w tej sprawie.
Kan. 1128 – § 1. Sêdzia usuniêty si³¹ ze swego terytorium lub maj¹cy
przeszkodê w wykonywaniu tam w³adzy s¹dzenia, mo¿e poza terytorium
wykonywaæ swoj¹ w³adzê i wydawaæ wyrok, po zawiadomieniu jednak
o tym biskupa eparchialnego.
§ 2. Poza tym sêdzia ze s³usznej przyczyny i po wys³uchaniu stron mo¿e
dla zebrania dowodów udaæ siê nawet poza w³asne terytorium, jednak za
zgod¹ biskupa eparchialnego miejsca, do którego siê udaje i w siedzibie
przez niego wyznaczonej.
683
KPK/83: 1468
KPK/17: 1636, 1638
§1
SN: 151 § 1, 2, 153 § 1
KPK/83: 1469 § 1
KPK/17: 1637
SN: 152
KPK/83: 1469 § 2
ROZDZIA£ VI
Osoby, które dopuszcza siê do auli
oraz sposób sporz¹dzania i przechowywania akt
Kan. 1129 – § 1. Jeœli prawo partykularne Koœcio³a sui iuris wyraŸnie
nie zastrzega inaczej, podczas sprawy tocz¹cej siê wobec trybuna³u, w
auli mog¹ znajdowaæ siê tylko ci, których ustawa lub sêdzia uznaj¹ za
koniecznych do prowadzenia procesu.
§ 2. Ka¿dego obecnego na rozprawie, kto powa¿nie uchybi³ szacunkowi
i pos³uszeñstwu, które siê nale¿¹ trybuna³owi, sêdzia mo¿e po bezskutecznym upomnieniu ukaraæ odpowiednimi karami, natomiast adwokatów i pe³nomocników mo¿e nawet zawiesiæ w wykonywaniu urzêdu w
trybuna³ach koœcielnych.
Kan. 1130 – Jeœli osoba, któr¹ nale¿y przes³uchaæ, u¿ywa jêzyka nieznanego sêdziemu lub stronom, trzeba siê pos³u¿yæ zaprzysiê¿onym t³umaczem, wyznaczonym przez sêdziego; zeznania jednak maj¹ byæ spisane w jêzyku oryginalnym, z do³¹czeniem t³umaczenia; t³umaczem nale¿y
siê tak¿e pos³u¿yæ, je¿eli ma byæ przes³uchany g³uchy lub niemy, chyba
¿e sêdzia woli, by na pytania przez niego dane odpowiedziano na piœmie.
Kan. 1131 – § 1. Wszystkie akta s¹dowe, zarówno dotycz¹ce meritum
kwestii, czyli akta sprawy, jak i dotycz¹ce procedury, czyli akta procesu,
maj¹ byæ sporz¹dzone na piœmie.
KPK/83: 1470 § 1
KPK/17: 1640 § 1
SN: 155 § 1
KPK/83: 1470 § 2
KPK/17: 1640 § 2
SN: 155 § 2
KPK/83: 1471
KPK/17: 1641
SN: 156 § 1, 2, 301
KPK/83: 1472 § 1
KPK/17: 1642 § 1
SN: 157 § 1
684
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 2. Singula folia actorum numerentur et authenticitatis signo muniantur.
Can. 1132 – Quoties in actis iudicialibus partium aut testium subscriptio
requiritur, si pars aut testis eis subscribere non potest vel non vult, id in
ipsis actis adnotetur simulque iudex et notarius fidem faciant actum ipsum de verbo ad verbum parti aut testi perlectum esse et partem aut
testem ei vel non potuisse vel noluisse subscribere.
Can. 1133 – § 1. Iudicio expleto documenta, quae in privatorum dominio
sunt, restitui debent retento tamen eorum exemplari.
§ 2. Cancellarius et notarii sine iudicis mandato tradere prohibentur exemplar actorum iudicialium et documentorum, quae sunt processui acquisita.
§ 3. Anonymae epistulae destrui debent neque de eis mentio fiat in actis;
eodem modo destrui debent quaelibet alia scripta et epistulae subscriptae, quae nihil ad causae meritum conferunt vel sunt certo calumniosae.
CAPUT VII
De actore et de parte conventa
Can. 1134 – Quilibet sive baptizatus sive non baptizatus potest in iudicio
agere; pars autem legitime conventa respondere debet.1
Can. 1135 – Etsi actor vel pars conventa procuratorem vel advocatum
constituit, semper tamen tenetur in iudicio ipse adesse ad praescriptum
iuris vel iudicis.
Can. 1136 – § 1. Minores et ii, qui usu rationis destituti sunt, stare in
iudicio tantummodo possunt per eorum parentes aut tutores vel curatores. 2
§ 2. Si iudex existimat eorum iura esse in conflictu cum iuribus parentum
vel tutorum vel curatorum aut hos non satis tueri posse ipsorum iura, tunc
stent in iudicio per tutorem vel curatorem a iudice constitutum.3
Pont. Comm. Decr. Conc. Vat. II Interpr., resp. 8 ian. 1973; Sign. Apost., decl. 31
oct. 1977; D. 3, 1, 1; 5, 1, 13.
1
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 2. Poszczególne karty akt nale¿y numerowaæ i uwierzytelniæ.
Kan. 1132 – Ilekroæ w aktach s¹dowych wymagany jest podpis stron
lub œwiadków, je¿eli strona lub œwiadek nie mo¿e lub nie chce podpisaæ,
nale¿y to odnotowaæ w samych aktach, a jednoczeœnie sêdzia i notariusz
powinni poœwiadczyæ, ¿e akt ten zosta³ stronie lub œwiadkowi co do s³owa odczytany, a strona lub œwiadek nie mogli albo nie chcieli podpisaæ.
685
KPK/83: 1472 § 2
KPK/17: 1643 § 1
SN: 158 § 1
KPK/83: 1473
KPK/17: 1643 § 3
SN: 158 § 3
Kan. 1133 – § 1. Po zakoñczeniu postêpowania nale¿y zwróciæ dokumenty
stanowi¹ce w³asnoœæ prywatn¹, z zachowaniem jednak ich odpisów.
KPK/83: 1475 § 1
KPK/17: 1645 § 1
SN: 160 § 1
§ 2. Nie wolno kanclerzowi i notariuszowi wydawaæ odpisów akt s¹dowych i dokumentów zgromadzonych podczas procesu bez zezwolenia
sêdziego.
KPK/83: 1475 § 2
KPK/17: 1645 § 3
SN: 160 § 4
§ 3. Anonimy powinny byæ zniszczone i nie zachowuje siê o nich wzmianki w
aktach; w ten sam sposób nale¿y zniszczyæ wszystkie inne pisma i listy podpisane, które nie wnosz¹ nic do meritum sprawy lub s¹ wprost oszczercze.
KPK/17: 1645 § 4
SN: 160 § 2
ROZDZIA£ VII
Powód i strona pozwana
Kan. 1134 – Ka¿dy, zarówno ochrzczony, jak i nieochrzczony, mo¿e
wystêpowaæ przed s¹dem; strona zaœ zgodnie z prawem pozwana ma
obowi¹zek odpowiadaæ.
Kan. 1135 – Chocia¿by powód lub strona pozwana ustanowi³a pe³nomocnika lub adwokata, obowi¹zana jest jednak zawsze stawiæ siê w s¹dzie osobiœcie z nakazu prawa lub sêdziego.
Kan. 1136 – § 1. Ma³oletni i ci, którzy pozbawieni s¹ u¿ywania rozumu,
mog¹ wystêpowaæ w s¹dzie tylko przez swoich rodziców, opiekunów lub
kuratorów.
§ 2. Jeœli sêdzia uzna, ¿e ich prawa pozostaj¹ w konflikcie z prawami
rodziców, opiekunów lub kuratorów, albo ¿e nie mog¹ oni wystarczaj¹co
broniæ ich praw, wtedy powinni wystêpowaæ w s¹dzie przez opiekuna
lub kuratora wyznaczonego przez sêdziego.
2
3
D. 3, 1, 1-5; 22, 6, 10; 42, 1, 45, (2); c. 3, 6, 1.
Instit. 1, 21, 3; D. 26, 1, 3, (2-4).
KPK/83: 1476
KPK/17: 1647
SN: 161
KPK/83: 1477
KPK/17: 1647
SN: 162
KPK/83: 1478 § 1
KPK/17: 1648 § 1
SN: 163 § 1
KPK/83: 1478 § 2
KPK/17: 1648 § 2
SN: 163 § 2
686
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 3. Sed in causis spiritualibus et cum spiritualibus conexis, si minores
usum rationis assecuti sunt, agere et respondere possunt sine parentum
vel tutoris consensu et quidem per se ipsi, si aetatem quattuordecim annorum expleverunt; secus per tutorem a iudice constitutum.
§ 4. Bonis interdicti et ii, qui minus firmae mentis sunt, stare in iudicio per
se ipsi possunt tantummodo, ut de propriis delictis respondeant aut ad
praescriptum iudicis; in ceteris agere et respondere debent per suum
curatorem.1
Can. 1137 – Quoties adest tutor aut curator ab auctoritate civili constitutus, idem potest a iudice ecclesiastico admitti audito, si fieri potest,
Episcopo eparchiali eius, cui datus est; si vero non adest aut non videtur
admittendus, ipse iudex tutorem aut curatorem pro causa designet.
Can. 1138 – § 1. Personae iuridicae in iudicio stant per suos legitimos
repraesentantes.2
§ 2. Quoties in periculo versantur bona, ad quae alienanda alicuius consensus vel consilium vel licentia requiritur, idem consensus vel consilium
vel licentia requiritur etiam ad litem incohandam vel contestandam.
§ 3. In casu vero defectus vel neglegentiae repraesentantis potest ipse
Hierarcha per se vel per alium stare in iudicio nomine personarum iuridicarum, quae sub eius potestate sunt.
CAPUT VIII
De procuratoribus ad lites et de advocatis
Can. 1139 – § 1. Pars libere potest procuratorem et advocatum sibi
constituere, sed potest etiam per se ipsa agere et respondere, nisi iudex
procuratoris vel advocati ministerium necessarium existimavit.3
§ 2. In iudicio poenali vero accusatus aut a se constitutum aut a iudice
datum semper habere debet advocatum.4
1
2
D. 3, 1, 1, (2-4); 27, 10, 1.
Carth. can. 97; D. 3, 4, 1-3; Nov. 131, 15; Basilic. 8, 2, 102.
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 3. Jednak w sprawach duchowych lub z³¹czonych z duchowymi ma³oletni, je¿eli osi¹gnêli u¿ywanie rozumu, mog¹ wystêpowaæ i opowiadaæ
bez zezwolenia rodziców lub opiekuna i to osobiœcie, je¿eli ukoñczyli czternasty rok ¿ycia; w przeciwnym razie przez opiekuna wyznaczonego przez
sêdziego.
§ 4. Pozbawieni zarz¹du maj¹tkiem i ci, którzy nie u¿ywaj¹ w pe³ni rozumu, mog¹ osobiœcie wystêpowaæ w s¹dzie, tylko by odpowiadaæ za w³asne przestêpstwa lub z nakazu sêdziego; w pozosta³ych sprawach powinni dzia³aæ i odpowiadaæ przez swojego kuratora.
Kan. 1137 – Ilekroæ istnieje opiekun lub kurator ustanowiony przez w³adzê œwieck¹, sêdzia koœcielny mo¿e go dopuœciæ, po wys³uchaniu, je¿eli
to mo¿liwe, biskupa eparchialnego tego, komu zosta³ dany; gdy zaœ go
brak lub wydaje siê, ¿e nie powinien byæ dopuszczony, sam sêdzia wyznaczy do tej sprawy opiekuna lub kuratora.
Kan. 1138 – § 1. Osoby prawne wystêpuj¹ w s¹dzie przez swoich ustawowo uznanych przedstawicieli.
§ 2. Ilekroæ w niebezpieczeñstwie znajduj¹ siê dobra, dla których alienacji wymaga siê czyjejœ rady, zgody lub zezwolenia tej¿e rady, zgody lub
zezwolenia wymaga siê tak¿e dla rozpoczêcia lub zawi¹zania sporu.
§ 3. W przypadku braku lub niedbalstwa przedstawiciela, w imieniu osób
prawnych, które pozostaj¹ pod jego w³adz¹, mo¿e w s¹dzie wystêpowaæ
sam Hierarcha osobiœcie lub przez kogoœ innego.
687
KPK/83: 1478 § 3
KPK/17: 1648 § 3
SN: 163 § 3
KPK/83: 1478 § 4
KPK/17: 1650
SN: 165
KPK/83: 1479
KPK/17: 1651 § 1, 2
SN: 166 § 1, 2
KPK/83: 1480 § 1
KPK/17: 1649, 1653
§ 1, 2
SN: 164, 168 § 1, 2, 3
KPK/83: 1480 § 2
KPK/17: 1653 § 5
SN: 165 § 5
ROZDZIA£ VIII
Pe³nomocnicy procesowi i adwokaci
Kan. 1139 – § 1. Strona mo¿e swobodnie ustanowiæ sobie pe³nomocnika i adwokata, lecz mo¿e tak¿e wystêpowaæ i odpowiadaæ osobiœcie,
chyba ¿e sêdzia uzna pos³ugê pe³nomocnika lub adwokata za konieczn¹.
§ 2. W postêpowaniu karnym zaœ oskar¿ony musi mieæ zawsze adwokata albo ustanowionego przez siebie, albo danego przez sêdziego.
3
4
D. 49, 9, 1; C. 2, 12 (13), 26; 7, 62, 9.
D. 3, 1, 1, (4); Basilic. 8, 1, 1.
KPK/83: 1481 § 1
KPK/17: 1655 § 3
SN: 170 § 3
KPK/83: 1481 § 2
KPK/17: 1655 § 1
SN: 170 § 1
688
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 3. In iudicio contentioso, si agitur de minoribus aut de causa, in qua
bonum publicum in discrimen vocatur, exceptis autem causis matrimonialibus, iudex parti carenti advocatum ex officio constituat.
Can. 1140 – § 1. Unum sibi pars potest constituere procuratorem, qui
non potest alium sibi substituere, nisi id eidem scripto permissum est. 1
§ 2. Si vero iusta de causa plures procuratores ab eadem parte constituuntur, hi ita designentur, ut detur inter ipsos locus praeventioni.2
§ 3. Advocati autem plures simul constitui possunt.
Can. 1141 – Procurator et advocatus debent esse aetate maiores et
bonae famae; advocatus debet praeterea esse catholicus, nisi auctoritas,
cui tribunal immediate subiectum est, aliud permittit, et doctor in iure
canonico vel alioquin vere peritus et ab eadem auctoritate approbatus.3
Can. 1142 – § 1. Procurator et advocatus, antequam munus suscipiunt,
mandatum authenticum apud tribunal deponere debent.4
§ 2. Ad iuris tamen exstinctionem impediendam iudex potest procuratorem admittere etiam non exhibito mandato, praestita, si res fert, idonea
cautione; actus iudicis autem qualibet vi caret, si intra terminum peremptorium a iudice statuendum procurator mandatum non exhibet.
Can. 1143 – Nisi mandatum speciale habet, procurator non potest valide renuntiare actioni, litis instantiae vel actis iudicialibus nec transigere,
pacisci, compromittere in arbitros et generatim ea agere, pro quibus ius
requirit mandatum speciale.5
Can. 1144 – § 1. Ut procuratoris vel advocati amotio effectum sortiatur,
necesse est ipsis intimetur et, si lis iam contestata est, iudex et adversa
pars certiores facti sint de amotione.6
D. 49, 1, 4 (5); Nov. 71.
D. 3, 3, 31, (1-2) et 32; Basilic. 8, 2, 31-32.
3
C. 2, 12 (13), 6.
1
2
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 3. W postêpowaniu spornym, jeœli chodzi o ma³oletnich albo o sprawê,
w której dobro publiczne nara¿one jest na niebezpieczeñstwo, z wyj¹tkiem spraw ma³¿eñskich, stronie, która nie posiada obroñcy, sêdzia ma
go mianowaæ z urzêdu.
Kan. 1140 – § 1. Strona mo¿e ustanowiæ sobie jednego pe³nomocnika,
który nie mo¿e siê zast¹piæ innym, chyba ¿e otrzyma³ na to pisemne
zezwolenie.
§ 2. Jeœli zaœ ze s³usznej przyczyny ta sama strona postanowi kilku pe³nomocników, powinni oni byæ tak wyznaczeni, by miêdzy nimi by³o ustalone pierwszeñstwo.
§ 3. Mo¿na natomiast ustanowiæ równoczeœnie kilku adwokatów.
Kan. 1141 – Pe³nomocnik i adwokat winni byæ pe³noletni i nienaruszonej s³awy; adwokat ma byæ ponadto katolikiem, chyba ¿e w³adza, której
bezpoœrednio podlega trybuna³, zezwoli inaczej, i doktorem prawa kanonicznego lub sk¹din¹d bieg³ym i zatwierdzonym przez tê w³adzê.
Kan. 1142 – § 1. Pe³nomocnik i adwokat przed podjêciem zadania musz¹
z³o¿yæ w trybunale autentyczne zlecenie.
§ 2. By jednak zapobiec wygaœniêciu uprawnienia, sêdzia mo¿e dopuœciæ pe³nomocnika nawet bez okazania zlecenia, po z³o¿eniu, w razie
potrzeby, odpowiedniej gwarancji; akt sêdziego jednak bêdzie pozbawiony wszelkiej mocy, jeœli w terminie zawitym, wyznaczonym przez sêdziego, pe³nomocnik nie przedstawi zlecenia.
Kan. 1143 – Bez specjalnego zlecenia pe³nomocnik nie mo¿e wa¿nie
zrzec siê skargi, instancji sporu albo aktów s¹dowych ani te¿ zawieraæ
ugody, umowy, uciec siê do s¹du polubownego i w ogóle podejmowaæ
czynnoœci, dla których prawo domaga siê specjalnego zlecenia.
Kan. 1144 – § 1. Odwo³anie pe³nomocnika lub adwokata, by osi¹gnê³o
skutek, musi im byæ podane do wiadomoœci, a jeœli nast¹pi³o ju¿ zawi¹zanie sporu, nale¿y o odwo³aniu zawiadomiæ sêdziego i stronê przeciwn¹.
D. 3, 3, 1 et 65; C. 2, 12 (13), 24.
D. 3, 3, 60; 12, 2, 17-19; C. 4, l, 7; Basilic. 8, 2, 59.
6
D. 3, 3, 16 et 17, pr.; 49, 1, 4 (5); C. 2, 12 (13), 22.
4
5
689
KPK/83: 1481 § 3
KPK/17: 1655 § 2
SN: 170 § 2
KPK/83: 1482 § 1
KPK/17: 1656 § 1
SN: 171 § 1
KPK/83: 1482 § 2
KPK/17: 1656 § 2
SN: 171 § 2
KPK/83: 1482 § 3
KPK/17: 1656 § 3
SN: 171 § 3
KPK/83: 1483
KPK/17: 1657 § 1, 2
SN: 172 § 1, 2, 173 §
1, 2
KPK/83: 1484 § 1
KPK/17: 1659 § 1,
1661
SN: 174 § 1, 176
KPK/83: 1484 § 2
SN: 177
KPK/83: 1485
KPK/17: 1662
SN: 179
KPK/83: 1486 § 1
KPK/17: 1664 § 1
SN: 181 § 1
690
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 2. Lata sententia definitiva ius et obligatio appellandi, si mandans non
renuit, procuratori manet.1
Can. 1145 – Procurator et advocatus possunt a iudice dato decreto
repelli sive ex officio sive ad instantiam partis, gravi de causa tamen et
semper salvo recursu ad tribunal appellationis.
Can. 1146 – § 1. Procurator et advocatus vetantur emere litem aut sibi
de immodico emolumento vel rei litigiosae parte vindicata pacisci; quae
si fecerunt, nulla est pactio et a iudice possunt poena pecuniaria puniri;
advocatus praeterea ab officio suspendi, vel etiam, si recidivus est, ab
auctoritate, cui tribunal immediate subiectum est, destitui et ex albo advocatorum expungi potest.2
§ 2. Eodem modo puniri possunt procuratores et advocati, qui a competentibus tribunalibus causas in fraudem legis subtrahunt, ut ab aliis favorabilius definiantur.
Can. 1147 – Procuratores et advocati, qui ob dona aut pollicitationes aut
quamlibet aliam rationem suum munus prodiderunt, a patrocinio exercendo suspendantur et poena pecuniaria aliisve congruis poenis puniantur.3
Can. 1148 – In unoquoque tribunali, quatenus fieri potest, stabiles patroni constituantur ab ipso tribunali remunerationem recipientes, qui munus
procuratoris vel advocati praesertim in causis matrimonialibus pro partibus, quae eos seligere malint, exerceant.
CAPUT IX
De actionibus et de exceptionibus
Can. 1149 – Quodlibet ius non solum actione munitur, nisi aliter expresse cautum est, sed etiam exceptione, quae semper competit et est sua
natura perpetua.4
1
2
D. 49, 1, 4 (5); 49, 9, 2; C. 7, 62, 3.
D. 50, 13, 1, (10-12); C. 2, 6, 5 et 6, (2); 2, 12 (13), 15; Basilic. 8, 1, 14.
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 2. Po wydaniu wyroku ostatecznego prawo i obowi¹zek apelacji, jeœli
zleceniodawca nie sprzeciwia siê, nale¿y do pe³nomocnika.
Kan. 1145 – Pe³nomocnik i adwokat mog¹ zostaæ wykluczeni przez
sêdziego dekretem wydanym z urzêdu lub na ¿¹danie strony, ale na skutek powa¿nej przyczyny i zawsze z zachowaniem prawa rekursu do trybuna³u apelacyjnego.
Kan. 1146 – § 1. Zabrania siê pe³nomocnikowi i adwokatowi wykupywaæ spór albo uk³adaæ siê o wygórowane wynagrodzenie lub o przyznanie czêœci rzeczy spornej; jeœli dokonaj¹ czegoœ takiego, uk³ad jest niewa¿ny i mog¹ byæ ukarani przez sêdziego grzywn¹ pieniê¿n¹; adwokat
mo¿e zostaæ ponadto zawieszony w pe³nieniu urzêdu lub tak¿e, jeœli jest
recydywist¹, skreœlony z listy adwokatów przez w³adzê, której bezpoœrednio podlega trybuna³.
§ 2. W ten sam sposób mog¹ zostaæ ukarani adwokaci i pe³nomocnicy,
którzy omijaj¹c ustawê, wydobywaj¹ sprawy z w³aœciwych trybuna³ów,
by korzystniej rozstrzygn¹æ je przed innymi.
Kan. 1147 – Pe³nomocnicy i adwokaci, którzy z powodu podarunków
lub obietnic albo z jakiegokolwiek innego motywu sprzeniewierzyli siê
swojemu zadaniu, powinni zostaæ zawieszeni od wykonywania obrony, a
tak¿e ukarani kar¹ pieniê¿n¹ lub innymi stosownymi karami.
Kan. 1148 – W ka¿dym trybunale, jeœli to mo¿liwe, nale¿y ustanowiæ
sta³ych obroñców, otrzymuj¹cych wynagrodzenie od samego trybuna³u,
którzy pe³niliby zadanie pe³nomocnika lub adwokata, przede wszystkim
w sprawach ma³¿eñskich, dla stron, które chcia³yby ich wybraæ.
691
KPK/83: 1486 § 2
KPK/17: 1664 § 2
SN: 181 § 2
KPK/83: 1487
KPK/17: 1663
SN: 180
KPK/83: 1488 § 1
KPK/17: 1665 § 1, 2
SN: 182 § 1, 2
KPK/83: 1488 § 2
KPK/83: 1489
KPK/17: 1666
SN: 183
KPK/83: 1490
ROZDZIA£ IX
Skargi i zarzuty
Kan. 1149 – Ka¿de prawo jest chronione nie tylko skarg¹, chyba ¿e
inaczej wyraŸnie zastrze¿ono, ale tak¿e zarzutem, który przys³uguje zawsze i ze swej natury jest wieczysty.
3
4
D. 48, 19, 38, (8).
Instit. 4, 14, pr. et 1-2; D. 44, 1, 20; 44, 4, 5 (6); 50, 16, 178, (2); 50, 17, 156, (1).
KPK/83: 1491, 1492
§2
KPK/17: 1667
SN: 184
692
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
Can. 1150 – Quaevis actio exstinguitur praescriptione ad normam iuris
aliove legitimo modo exceptis actionibus de statu personarum, quae numquam exstinguuntur.1
Can. 1151 – Actiones contentiosae, nisi aliter iure expresse cavetur,
praescriptione exstinguuntur quinquennio a die, a quo actio primum potuit
proponi, computando firmis, ubi vigent, hac in re Statutis personalibus.
Can. 1152 – § 1. Omnis actio poenalis exstinguitur morte rei, condonatione auctoritatis competentis et praescriptione.2
§ 2. Actio poenalis praescriptione exstinguitur triennio, nisi agitur:3
1° de delictis Sedi Apostolicae reservatis;
2° de actione ob delicta, de quibus in cann. 1450 et 1453, quae praescriptione exstinguitur quinquennio;
3° de delictis, quae non sunt iure communi punita, si iure particulari alius
terminus praescriptionis statutus est.
§ 3. Praescriptio decurrit ex die, quo delictum patratum est, vel, si delictum est permanens vel habituale, ex die, quo cessavit.
Can. 1153 – § 1. Si intra terminos, de quibus in can. 1152, ex die, quo
sententia condemnatoria in rem iudicatam transiit, computandos non est
reo intimatum exsecutorium iudicis decretum, actio ad poenam exsequendam praescriptione exstinguitur.
§ 2. Idem valet servatis servandis, si poena per decretum extra iudicium
irrogata est.
Can. 1154 – Actione poenali praescriptione exstincta:4
1° non est hoc ipso exstincta actio contentiosa forte ex delicto orta ad
damna reparanda;
2° si bonum publicum requirit, Hierarcha remediis opportunis administrativis non exclusa suspensione ab exercitio ministerii sacri vel amotione ab officio uti potest.5
Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. III, cap. VI, tit. V, art. XI, 1; C. 7, 35, 5;
7, 39, 3; 7, 40, 1; Basilic. 50, 15, 1.
2
D. 47, 1, 1; 48, 4, 11; 48, 16, 8-10; 48, 19, 20.
3
D. 48, 5, 12 (11), (4); C. 9, 22, 12; 9, 35, 5; Basilic. 60, 41, 47.
1
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
Kan. 1150 – Ka¿da skarga wygasa przez przedawnienie zgodnie z przepisami prawa albo w inny przewidziany prawem sposób, z wyj¹tkiem
skarg dotycz¹cych stanu osób, które nigdy nie wygasaj¹.
693
KPK/83: 1492 § 1
KPK/17: 1701
SN: 221
Kan. 1151 – Skargi sporne, chyba ¿e inaczej w prawie wyraŸnie zastrze¿ono, wygasaj¹ przez przedawnienie po piêciu latach, licz¹c od dnia,
w którym mo¿na by³o po raz pierwszy przedstawiæ skargê, z zachowaniem, gdzie obowi¹zuj¹, w tej sprawie statutów personalnych.
Kan. 1152 – § 1. Ka¿da skarga karna wygasa wraz ze œmierci¹ oskar¿onego, darowaniem w³aœciwej w³adzy i przez przedawnienie.
§ 2. Skarga karna wygasa przez przedawnienie po up³ywie trzech lat,
chyba ¿e chodzi:
1° o przestêpstwa zarezerwowane Stolicy Apostolskiej;
2° o skargê z tytu³u przestêpstw, o których w kan. 1450 i 1453, które
wygasaj¹ przez przedawnienie po piêciu latach;
3° o przestêpstwa, które nie s¹ karane prawem powszechnym, jeœli prawo partykularne stanowi inny termin przedawnienia.
§ 3. Przedawnienie liczy siê od dnia pope³nienia przestêpstwa, lub jeœli
przestêpstwo jest permanentne lub habitualne, od dnia jego ustania.
Kan. 1153 – § 1. Jeœli w terminach podanych w kan. 1152, od dnia, w
którym wyrok skazuj¹cy przeszed³ w stan rzeczy os¹dzonej, oskar¿onemu nie og³oszono dekretu wykonawczego sêdziego, przedawnieniu ulega skarga o wykonanie kary.
§ 2. To samo obowi¹zuje odpowiednio, jeœli kara zosta³a wymierzona
przez dekret pozas¹dowy.
Kan. 1154 – Gdy skarga karna wygasa przez przedawnienie:
1° nie wygasa tym samym skarga sporna powsta³a z przestêpstwa dla
naprawienia szkody;
2° jeœli domaga siê tego dobro publiczne, Hierarcha mo¿e zastosowaæ
konieczne œrodki administracyjne, nie wykluczaj¹c suspensy od wykonywania œwiêtej pos³ugi lub odwo³ania z urzêdu.
D. 47, 1, 1; 49, 13, 1; C 4, 17; 7, 66, 3.
Carth. can. 87; S. Basilius M., can. 17. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars
II, cap. VI, 9.
4
5
KPK/17: 1702
SN: 222
KPK/83: 1362 § 1
KPK/17: 1703
SN: 223
KPK/83: 1362 § 1 n. 1
KPK/17: 1703
SN: 223
KPK/83: 1362 § 1 n. 2
KPK/17: 1703 n. 2, 3
SN: 223 n. 2, 3
KPK/83: 1362 § 1 n. 3
KPK/83: 1362 § 2
KPK/17: 1705 § 1,
2, 3
SN: 225 § 1, 2, 3
KPK/83: 1363 § 1
KPK/83: 1363 § 2
KPK/17: 1704
SN: 224
KPK/17: 1704 n. 1
SN: 224 n. 1
KPK/17: 1704 n. 2
SN: 224 n. 2
694
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
Can. 1155 – Actor pluribus simul actionibus, quae tamen inter se non
confligant, sive de eadem re sive de diversis, aliquem convenire potest, si
aditi tribunalis competentiam non excedunt.1
Can. 1156 – § 1. Pars conventa potest coram eodem iudice in eodem
iudicio contra actorem actionem reconventionalem proponere vel propter causae nexum cum actione principali vel ad submovendam vel ad
minuendam actoris petitionem.
§ 2. Reconventio reconventionis non admittitur.2
Can. 1157 – Actio reconventionalis proponenda est iudici, coram quo
actio principalis instituta est, etsi ad unam causam dumtaxat delegato vel
alioquin relative incompetenti.3
Can. 1158 – § 1. Qui probabilibus saltem argumentis ostendit se ius
habere super aliqua re ab alio detenta sibique damnum imminere, nisi res
ipsa custodienda traditur, ius habet obtinendi a iudice eiusdem rei sequestrationem.4
§ 2. In similibus rerum adiunctis obtineri potest, ut exercitium iuris alicui
inhibeatur.
Can. 1159 – § 1. Ad crediti quoque securitatem sequestratio rei admittitur, dummodo de creditoris iure satis constet.
§ 2. Sequestratio extendi potest etiam ad res debitoris, quae quolibet
titulo apud alias personas reperiuntur, et ad debitoris credita.
Can. 1160 – Sequestratio rei et inhibitio exercitii iuris decerni nullatenus
possunt, si damnum, quod timetur, potest aliter reparari et idonea cautio
de eo reparando offertur.
Can. 1161 – Iudex potest ei, cui sequestrationem rei vel inhibitionem
exercitii iuris concedit, praeviam imponere cautionem de damnis reparandis, si ius suum non probavit.
1
2
D. 50, 17, 130; C 9, 31, 1.
D. 44, 1, 22.
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
Kan. 1155 – Powód mo¿e kogoœ pozwaæ równoczeœnie kilkoma skargami, które jednak nie s¹ sobie przeciwne, w tej samej lub ró¿nych sprawach,
jeœli nie przekraczaj¹ w³aœciwoœci trybuna³u, do którego siê zwraca.
Kan. 1156 – § 1. Strona pozwana mo¿e z³o¿yæ przeciw powodowi, wobec tego samego sêdziego i w tym samym trybunale skargê wzajemn¹ w
sprawie zwi¹zanej ze skarg¹ g³ówn¹ lub o oddalenie lub o zmniejszenie
roszczenia powoda.
§ 2. Nie dopuszcza siê skargi wzajemnej przeciwko skardze wzajemnej.
Kan. 1157 – Skargê wzajemn¹ nale¿y przedstawiæ sêdziemu, wobec
którego wniesiono skargê g³ówn¹, jeœli nawet jest delegowany tylko do
jednej sprawy albo z innego tytu³u jest wzglêdnie niew³aœciwy.
Kan. 1158 – § 1. Kto wyka¿e przynajmniej prawdopodobnymi argumentami, ¿e posiada prawo w stosunku do rzeczy przetrzymywanej przez
kogoœ innego i ¿e zagra¿a mu szkoda, jeœli sama rzecz nie zostanie przekazana na przechowanie, ma prawo uzyskania od sêdziego sekwestru
tej rzeczy.
695
KPK/83: 1493
KPK/17: 1669 § 1
SN: 186 § 1
KPK/83: 1494 § 1
KPK/17: 1690 § 1
SN: 210 § 1
KPK/83: 1492 § 2
KPK/17: 1690 § 2
SN: 210 § 2
KPK/83: 1495
KPK/17: 1692
SN: 212
KPK/83: 1496 § 1
KPK/17: 1672 § 1
SN: 189 § 1
§ 2. W podobnych okolicznoœciach mo¿e uzyskaæ, by komuœ zakazano
wykonywania uprawnienia.
KPK/83: 1496 § 2
KPK/17: 1672 § 2
SN: 189 § 2
Kan. 1159 – § 1. Dopuszcza siê tak¿e sekwestr rzeczy dla zabezpieczenia po¿yczki, byleby uprawnienie wierzyciela by³o wystarczaj¹co pewne.
KPK/83: 1497 § 1
KPK/17: 1673 § 1
SN: 190 § 1
§ 2. Sekwestr mo¿na rozci¹gn¹æ tak¿e na rzeczy d³u¿nika znajduj¹ce siê
z jakiegokolwiek tytu³u u innych osób, i na po¿yczki d³u¿nika.
KPK/83: 1497 § 2
KPK/17: 1673 § 2
SN: 190 § 2
Kan. 1160 – Nie wolno w ¿adnym wypadku zarz¹dzaæ sekwestru lub
zakazu wykonywania uprawnieñ, jeœli zagra¿aj¹ca szkoda mo¿e byæ inaczej naprawiona i proponuje siê odpowiedni¹ kaucjê zabezpieczaj¹c¹.
Kan. 1161 – Sêdzia mo¿e temu, komu przyzna³ sekwestr rzeczy lub
zakaz wykonywania uprawnienia, na³o¿yæ uprzedni¹ kaucjê dla naprawienia szkód, jeœliby nie udowodni³ swojego uprawnienia.
3
4
Nov. 96, 2, 1.
D. 2, 8, 7, (2); C. 4, 4; 7, 65, 5.
KPK/83: 1498
KPK/17: 1674
SN: 191
KPK/83: 1499
SN: 192
696
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
Can. 1162 – Ad naturam et vim actionis possessoriae quod attinet, servetur ius civile loci, ubi sita est res, de cuius possessione agitur.
Can. 1163 – § 1. Quoties introducta est petitio ad obtinendam provisionem ad hominis sustentationem, iudex auditis partibus decreto statim
exsequendo statuere potest idoneis, si res fert, praescriptis cautionibus,
ut interim necessaria alimenta praestentur, sine praeiudicio iuris per sententiam definiendi.
§ 2. Facta a parte vel a promotore iustitiae petitione ad obtinendum hoc
decretum iudex audita altera parte rem expeditissime definiat, numquam
autem ultra decem dies; quibus inutiliter transactis aut petitione reiecta
patet recursus ad auctoritatem, cui tribunal immediate subiectum est,
dummodo ipsa ne sit iudex, vel, si quis mavult, ad iudicem appellationis,
qui item rem expeditissime definiat.
CAPUT X
De modis evitandi iudicia
Art. I – De transactione
Can. 1164 – In transactione servetur ius civile loci, ubi transactio initur.1
Can. 1165 – § 1. Transactio valide fieri non potest in causis circa eas
res vel ea iura, quae ad bonum publicum spectant, aliaque, de quibus
partes libere disponere non possunt.2
§ 2. Sed si quaestio fit de bonis temporalibus ecclesiasticis, transactio
fieri potest, servatis tamen, si materia id postulat, sollemnibus iure statutis de alienatione bonorum ecclesiasticorum.
Can. 1166 – Expensarum, quas transactio postulavit, nisi aliter expresse
cautum est, utraque pars dimidium solvat.
1
D. 38, 17, 1, (12).
697
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
Kan. 1162 – W tym, co dotyczy natury i mocy skargi posesoryjnej,
nale¿y zachowaæ prawo œwieckie miejsca, gdzie rzecz jest po³o¿ona, o
której posiadanie chodzi.
Kan. 1163 – § 1. Ilekroæ wniesiona zosta³a proœba o objêcie zarz¹du dla
zapewnienia œrodków utrzymania, sêdzia po wys³uchaniu stron mo¿e
postanowiæ dekretem z rygorem natychmiastowej wykonalnoœci, jeœli
rzecz tego wymaga, wed³ug odpowiednich przepisów kaucjê, aby tymczasem dostarczone zosta³y konieczne œrodki, bez rozstrzygania wyrokiem sprawy przedwstêpnej.
§ 2. Gdy przez stronê albo przez rzecznika sprawiedliwoœci zosta³a wniesiona proœba o taki dekret, sêdzia po wys³uchaniu drugiej strony powinien rozstrzygn¹æ jak najszybciej, nie d³u¿ej jednak ni¿ w ci¹gu dziesiêciu
dni; po bezu¿ytecznym up³ywie tych dni albo gdy proœba zosta³a oddalona, przys³uguje rekurs do w³adzy, której trybuna³ bezpoœrednio podlega,
chyba ¿e jest ni¹ sêdzia, albo, jeœli ktoœ woli, do sêdziego apelacyjnego,
który rozstrzyga w tej sprawie jak najszybciej.
KPK/83: 1500
SN: 194
SN: 195
ROZDZIA£ X
Sposoby unikniêcia procesu
Art. I – Ugoda
Kan. 1164 – W ugodzie zachowuje siê prawo œwieckie miejsca, gdzie
dokonuje siê ugoda.
Kan. 1165 – § 1. Nie mo¿na dokonaæ wa¿nie ugody w sprawach dotycz¹cych tych rzeczy i tych praw, które odnosz¹ siê do dobra publicznego,
i w innych sprawach, którymi strony nie mog¹ swobodnie dysponowaæ.
§ 2. Natomiast jeœli w sprawie chodzi o doczesne dobra koœcielne, ugoda
mo¿e byæ dokonana z zachowaniem jednak, jeœli wymaga tego przedmiot sprawy, formalnoœci przepisanych prawem dla alienacji dóbr koœcielnych.
Kan. 1166 – Wydatki, których wymaga ugoda, ponosz¹ po po³owie obie
strony, chyba ¿e inaczej wyraŸnie zosta³o zastrze¿one.
2
D. 47, 2, 55 (54), (5); C. 2, 4, 18.
KPK/83: 1714
KPK/17: 1926
SN: 95
KPK/83: 1715 § 1
KPK/17: 1927 § 1
SN: 96 § 1
KPK/83: 1715 § 2
KPK/17: 1927 § 2
SN: 96 § 2
KPK/17: 1928 § 2
SN: 97 § 2
698
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
Can. 1167 – Iudex negotium transactionis non ipse per se, regulariter
saltem, suscipiat tractandum, sed illud alii in iure perito committat.
Art. II – De compromisso in arbitros
Can. 1168 – § 1. Qui controversiam inter se habent, possunt scripto
convenire, ut ea ab arbitris dirimatur.1
§ 2. Idem scripto convenire possunt, qui contractum inter se ineunt vel
inierunt, quod attinet ad controversias ex eo contractu forte orituras.
Can. 1169 – Non possunt valide in arbitros compromitti controversiae,
de quibus transactio fieri vetatur.
Can. 1170 – § 1. Unus vel plures arbitri constitui possunt, dispari tamen
numero.
§ 2. In ipso compromisso, nisi nominatim designantur, debet saltem eorum
numerus determinari et simul ratio statui, qua nominandi et substituendi
sunt.
Can. 1171 – Compromissum est nullum, si:
1° servatae non sunt normae statutae ad validitatem contractuum, qui
ordinariam administrationem excedunt;
2° scripto non est factum;
3° procurator sine mandato speciali in arbitros compromisit aut violata
sunt praescripta cann. 1169 vel 1170;
4° controversia non est vel orta vel ex certo contractu oritura ad normam can. 1168, § 2.
Can. 1172 – Munus arbitri valide gerere non possunt:
1° minores;
2° poena excommunicationis, etiam minoris, suspensionis vel depositionis puniti;
3° sodales instituti religiosi vel societatis vitae communis ad instar religiosorum sine licentia Superioris.
Can. 1173 – Arbitri nominatio vim non habet, nisi ipse scripto munus
acceptat.
1
Carth. cann. 120-122; D. 4, 8, 1; C. 2, 55 (56).
699
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
Kan. 1167 – Sêdzia, przynajmniej z zasady, nie prowadzi sprawy ugody
osobiœcie, lecz powierza j¹ innej osobie bieg³ej w prawie.
KPK/17: 1925 § 3
SN: 94 § 3
Art. II – S¹d polubowny
Kan. 1168 – § 1. Ci, którzy prowadz¹ ze sob¹ spór, mog¹ wspólnie
ustaliæ na piœmie, ¿e ten spór zostanie rozstrzygniêty przez sêdziów polubownych.
§ 2. Tak samo mog¹ wspólnie ustaliæ na piœmie osoby, które zawieraj¹
lub zawar³y miêdzy sob¹ umowê, co do sporów powsta³ych z tej umowy.
Kan. 1169 – Nie mo¿na wa¿nie rozstrzygn¹æ w s¹dzie polubownym
sporów, w których zabronione jest zawarcie ugody.
Kan. 1170 – § 1. Mo¿na ustanowiæ jednego lub wielu sêdziów polubownych, jednak w nieparzystej liczbie.
§ 2. W samym s¹dzie polubownym, jeœli imiennie nie zostali oni wskazani, powinno siê przynajmniej okreœliæ ich liczbê i jednoczeœnie sposób ich
ustanowienia, w który maj¹ byæ mianowani lub zastêpowani.
Kan. 1171 – S¹d polubowny jest niewa¿ny, jeœli:
1° nie zosta³y zachowane normy co do wa¿noœci umów, które przekraczaj¹ zwyczajny zarz¹d;
2° nie zosta³ dokonany na piœmie;
3° pe³nomocnik bez specjalnego zlecenia zgodzi³ siê na s¹d polubowny
albo zosta³y naruszone przepisy kan. 1169 i 1170;
4° spór nie powsta³ ani nie powstanie z pewnej umowy wed³ug norm
kan. 1168 § 2.
Kan. 1172 – Zadania sêdziego polubownego nie mog¹ wa¿nie pe³niæ:
1° ma³oletni;
2° ukarani kar¹ ekskomuniki, tak¿e mniejszej, suspensy lub z³o¿enia z
urzêdu;
3° cz³onkowie instytutu zakonnego lub stowarzyszenia ¿ycia wspólnego
na wzór zakonników bez zezwolenia prze³o¿onego.
Kan. 1173 – Mianowanie sêdziego polubownego nie ma mocy, jeœli nie
przyj¹³ on zadania na piœmie.
KPK/83: 1713
KPK/17: 1929
SN: 98 § 1
SN: 98 § 2
KPK/83: 1715 § 1
KPK/17: 1930
SN: 99
SN: 100 § 1
SN: 100 § 2
SN: 101
SN: 101 n. 1
SN: 101 n. 2
SN: 101 n. 3
SN: 101 n. 4
KPK/17: 1931
SN: 103
SN: 103 n. 1
KPK/17: 1931
SN: 103 n. 2
KPK/17: 1931
SN: 103 § 2
SN: 104
700
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
Can. 1174 – § 1. Si arbitri non sunt in compromisso designati vel si
sufficiendi sunt et partes aliive, quibus designatio demandata est, dissentiunt de omnibus vel nonnullis arbitris seligendis, quaelibet pars potest id
tribunali, quod competens est ad causam in primo gradu iudicii definiendam, committere, nisi partes aliter convenerunt; tribunal auditis ceteris
partibus decreto provideat.
§ 2. Eadem norma servanda est, si qua pars aliusve neglegit arbitrum
designare, dummodo tamen pars, quae tribunal adiit, viginti saltem ante
dies suos arbitros, si forte debuit, designaverit.
Can. 1175 – De recusatione autem arbitrorum videt tribunal, de quo in
can. 1174, § 1, quod auditis arbitris recusatis et partibus decreto quaestionem dirimat; si recusationem acceptat, alios arbitros sufficiat, nisi in
compromisso aliter cautum est.
Can. 1176 – § 1. Obligationes arbitrorum in ipso compromisso statuendae sunt, eae quoque, quae ad secretum servandum spectant.
§ 2. Nisi partes aliud statuerunt, arbitri rationem procedendi libere seligunt; haec autem simplex sit et termini sint breves aequitate servata et
ratione habita legis processualis.
§ 3. Arbitri quavis potestate coercitiva carent; necessitate exigente adire
debent tribunal competens ad causam cognoscendam.
Can. 1177 – § 1. Quaestiones incidentes, quae forte exoriuntur, ipsi
arbitri decreto dirimant.
§ 2. Si vero quaestio praeiudicialis oritur, de qua compromitti in arbitros
non potest, arbitri debent suspendere processum, donec de illa quaestione partes a iudice obtinuerint et arbitris notificaverint sententiam, quae
transiit in rem iudicatam, vel, si quaestio est de statu personarum, sententiam, quae exsecutioni mandari potest.
701
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
Kan. 1174 – § 1. Jeœli sêdziowie polubowni nie zostali wyznaczeni w
kompromisie lub jeœli s¹ zastêpowani, a strony, którym zosta³o zlecone
wyznaczenie, spieraj¹ siê o wszystkich lub niektórych sêdziów polubownych przez siebie wybranych, którakolwiek ze stron mo¿e to powierzyæ
trybuna³owi w³aœciwemu dla sprawy w pierwszym stopniu trybuna³u,
chyba ¿e strony inaczej postanowi¹; trybuna³ po wys³uchaniu pozosta³ych stron rozstrzyga sprawê dekretem.
§ 2. Tê sam¹ normê zachowuje siê, jeœli któraœ ze stron zaniedba wyznaczenie sêdziego polubownego, byleby jednak strona, która uda³a siê do
trybuna³u, wyznaczy³a przynajmniej przed dwudziestoma dniami swoich
sêdziów polubownych, jeœli mia³a to uczyniæ.
Kan. 1175 – O odrzuceniu sêdziów polubownych os¹dza trybuna³,
o którym w kan. 1174 § 1, który rozstrzyga sprawê dekretem po wys³uchaniu sêdziów polubownych odrzuconych i stron; jeœli uznaje odrzucenie, wyznacza w zastêpstwie innych sêdziów polubownych, chyba ¿e w
kompromisie postanowiono inaczej.
Kan. 1176 – § 1. Obowi¹zki sêdziów polubownych s¹ okreœlone w
samym kompromisie, równie¿ te, które dotycz¹ zachowania tajemnicy.
§ 2. Jeœli strony inaczej nie postanowi³y, sêdziowie polubowni wybieraj¹
dowolnie sposób postêpowania; powinien zaœ on byæ prosty, a terminy
powinny byæ krótkie z zachowaniem s³usznoœci i zasad prawa procesowego.
§ 3. Sêdziowie polubowni pozbawieni s¹ jakiejkolwiek w³adzy karania;
jeœli bêdzie to konieczne, powinni zwróciæ siê do trybuna³u w³aœciwego
dla rozpoznania sprawy.
Kan. 1177 – § 1. Sprawy wpadkowe, które przypadkiem pojawi¹ siê,
rozstrzygaj¹ dekretem sami sêdziowie polubowni.
§ 2. Jeœli zaœ zrodzi siê sprawa przedwstêpna, do której nie mo¿na stosowaæ s¹du polubownego, sêdziowie polubowni powinni zawiesiæ proces,
dopóki tej sprawy strony nie rozstrzygn¹ wobec sêdziego i nie powiadomi¹ sêdziów polubownych o wyroku, który doprowadza do stanu rzeczy
os¹dzonej lub, jeœli jest to sprawa dotycz¹ca stanu osób, wyroku, który
mo¿e byæ przekazany do wykonania.
SN: 102 § 1
SN: 102 § 2
SN: 106 § 2
SN: 105 § 1
SN: 107 § 1
SN: 107 § 2
SN: 108 § 1
SN: 108 § 2
702
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
Can. 1178 – Nisi partes aliter statuerunt, sententia arbitralis ferri debet
intra sex menses a die, quo omnes arbitri suum munus acceptaverunt,
computandos; terminus prorogari potest a partibus.
Can. 1179 – § 1. Sententia arbitralis ad maiorem numerum suffragiorum fertur.
§ 2. Si res patitur, sententia arbitralis ab ipsis arbitris redigatur ad modum
sententiae iudicialis et a singulis arbitris subscribatur; ad eiusdem autem
validitatem requiritur et sufficit, ut maior eorum numerus eidem subscribat.
Can. 1180 – § 1. Nisi sententia arbitralis est nulla propter gravem arbitrorum culpam, arbitri ius habent ad suarum expensarum solutionem; qua
de re possunt opportunas cautiones exigere.
§ 2. Suadetur, ut arbitri gratuitam operam praestent, secus de remuneratione in ipso compromisso provideatur.
Can. 1181 – § 1. Integer textus sententiae arbitralis intra quindecim dies
ad cancellariam tribunalis eparchiae, ubi sententia lata est, deponi debet;
intra quinque dies a depositione computandos, nisi certo constat sententiam arbitralem nullitate affectam esse, Vicarius iudicialis per se vel per
alium decretum confirmationis ferat partibus statim intimandum.
§ 2. Si Vicarius iudicialis hoc decretum ferre recusat, pars, cuius interest,
recurrere potest ad tribunal appellationis, a quo quaestio expeditissime
definienda est; si vero Vicarius iudicialis continuum mensem silet, eadem
pars instare potest, ut ipse munere suo fungatur; si vero nihilominus silet,
elapsis quinque diebus pars potest recursum ad tribunal appellationis interponere, quod item quaestionem expeditissime definiat.
§ 3. Si certo constat sententiam arbitralem nullitate affectam esse ob
neglecta praescripta ad validitatem compromissi statuta, Vicarius iudicialis nullitatem declaret ac partibus quam primum notificet omni recursu
adversus hanc declarationem remoto.
703
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
Kan. 1178 – Jeœli strony inaczej nie postanowi³y, wyrok polubowny powinien byæ wydany w ci¹gu szeœciu miesiêcy liczonych od dnia, w którym wszyscy sêdziowie polubowni przyjêli swoje zadanie; termin ten mo¿e
byæ przez strony przed³u¿ony.
Kan. 1179 – § 1. Wyrok polubowny jest podejmowany wiêkszoœci¹
g³osów.
§ 2. Jeœli sprawa pozwala, wyrok polubowny powinien byæ zredagowany na wzór wyroku s¹dowego przez samych sêdziów polubownych
i podpisany przez poszczególnych sêdziów polubownych; do jego zaœ
wa¿noœci wymaga siê i wystarcza, aby by³ on podpisany przez wiêksz¹
ich czêœæ.
Kan. 1180 – § 1. Jeœli wyrok s¹du polubownego nie jest niewa¿ny z
powodu ciê¿kiej winy sêdziów polubownych, maj¹ oni prawo do zwrotu
swoich kosztów; w tej sprawie mog¹ domagaæ siê odpowiedniej kaucji.
SN: 109 § 1, 2
SN: 111 § 1
SN: 111 § 2, 3
SN: 105 § 2
§ 2. Doradza siê, aby sêdziowie polubowni wype³niali swoje zadanie bezinteresownie, inaczej sprawê wynagrodzenia przewiduje siê w samym
kompromisie.
Kan. 1181 – § 1. Ca³y tekst wyroku polubownego powinien byæ w ci¹gu piêtnastu dni z³o¿ony w kancelarii trybuna³u eparchii, gdzie wyrok
zosta³ wydany; w ci¹gu piêciu dni liczonych od z³o¿enia, chyba ¿e w
sposób pewny stwierdzi siê, ¿e wyrok polubowny jest niewa¿ny, wikariusz s¹dowy osobiœcie lub przez kogoœ innego wydaje dekret zatwierdzaj¹cy, który powinien byæ natychmiast og³oszony stronom.
§ 2. Jeœli wikariusz s¹dowy odmawia wydania tego dekretu, zainteresowana strona mo¿e odwo³aæ siê do trybuna³u apelacyjnego, który sprawê
tê ma rozstrzygn¹æ jak najszybciej; jeœli zaœ wikariusz s¹dowy milczy
nieprzerwanie przez miesi¹c, ta strona mo¿e nalegaæ, aby wype³ni³ swoje zadanie; jeœli zaœ pomimo to milczy, po up³ywie dalszych piêciu dni
strona mo¿e wnieœæ rekurs do trybuna³u apelacyjnego, który rozstrzyga
w tej sprawie jak najszybciej.
§ 3. Jeœli z pewnoœci¹ wiadomo, ¿e wyrok polubowny jest niewa¿ny z
powodu zaniedbania przepisów ustanowionych w kompromisie dla wa¿noœci, wikariusz s¹dowy stwierdza niewa¿noœæ i powiadamia jak najszybciej o tym strony, zakazuj¹c wszelkiego rekursu przeciw temu stwierdzeniu.
KPK/83: 1716 § 1
SN: 112 § 1
SN: 112 § 2
704
Titulus XXIV – De iudiciis in genere
§ 4. Sententia arbitralis transit in rem iudicatam statim ac decretum confirmationis latum est firmo can. 1182.
Can. 1182 – § 1. Appellatio a sententia arbitrali tunc tantum admittitur,
si partes scripto inter se convenerunt eam huic remedio subiectum iri;
quo in casu appellatio interponenda est intra decem dies ab intimatione
decreti confirmationis computandos coram ipso iudice, qui decretum tulit; si vero alius est iudex competens ad appellationem recipiendam, prosecutio coram eo intra mensem est facienda.1
§ 2. Sententia arbitralis, a qua appellatio admittitur, transit in rem iudicatam ad normam can. 1322.
Can. 1183 – De querela nullitatis contra sententiam arbitralem, quae in
rem iudicatam transiit, de restitutione in integrum, si de eiusdem sententiae iniustitia manifesto constat, de oppositione tertii necnon de correctione erroris materialis sententiae videt iudex, qui decretum confirmationis
tulit, ad ordinariam normam iuris.
Can. 1184 – § 1. Exsecutio sententiae arbitralis fieri potest in eisdem
casibus, in quibus admittitur exsecutio sententiae iudicialis.
§ 2. Sententiam arbitralem exsecutioni mandare debet per se vel per
alium Episcopus eparchialis eparchiae, ubi lata est, nisi partes alium exsecutorem designaverunt.
1
Carth. cann. 96, 122.
705
Tytu³ XXIV – S¹downictwo w ogólnoœci
§ 4. Wyrok polubowny przechodzi w stan rzeczy os¹dzonej natychmiast
po wydaniu dekretu zatwierdzaj¹cego z zachowaniem kan. 1182.
Kan. 1182 – § 1. Apelacja od wyroku polubownego tylko wtedy jest
dopuszczalna, jeœli strony pisemnie umówi³y siê, ¿e bêdzie on podlega³
takiemu zabezpieczeniu; w tym przypadku apelacjê wnosi siê w ci¹gu
dziesiêciu dni liczonych od powiadomienia o dekrecie zatwierdzaj¹cym
wobec tego samego sêdziego, który wyda³ dekret; jeœli zaœ inny sêdzia
jest w³aœciwy dla przyjêcia apelacji, rozpatrzenie jej powinno byæ dokonane w ci¹gu miesi¹ca.
§ 2. Wyrok polubowny, od którego apelacja zosta³a dopuszczona, przechodzi w stan rzeczy os¹dzonej wed³ug normy kan. 1322.
Kan. 1183 – Skargê o niewa¿noœæ przeciw wyrokowi polubownemu,
który przeszed³ w stan rzeczy os¹dzonej, o przywrócenie do stanu poprzedniego, jeœli w sposób oczywisty wiadomo o niesprawiedliwoœci tego
wyroku, o prawnym zastrze¿eniu osoby trzeciej oraz o poprawienie b³êdu materialnego w wyroku rozpatruje sêdzia, który wyda³ dekret zatwierdzaj¹cy, wed³ug zwyczajnych norm prawa.
Kan. 1184 – § 1. Wykonanie wyroku polubownego mo¿e nast¹piæ w
tych samych przypadkach, w których dopuszcza siê wykonanie wyroku
s¹dowego.
§ 2. Biskup eparchialny tej eparchii, gdzie wyrok zosta³ wydany, osobiœcie lub przez kogoœ innego powinien przekazaæ wyrok polubowny do
wykonania, chyba ¿e strony wyznaczy³y innego wykonawcê.
SN: 121 § 1
SN: 120
SN: 121 § 2
SN: 114 § 1, 2, 115
SN: 122 § 1
SN: 122 § 2
706
Titulus XXV – De iudicio contentioso
TITULUS XXV
DE IUDICIO CONTENTIOSO
CAPUT I
De iudicio contentioso ordinario
Art. I – De libello litis introductorio
Can. 1185 – Qui aliquem convenire vult, debet libellum litis introductorium competenti iudici exhibere, in quo controversiae obiectum proponitur et ministerium iudicis expostulatur.1
Can. 1186 – § 1. Petitionem oralem iudex admittere potest, quoties vel
actor impeditur, ne libellum litis introductorium exhibeat, vel causa est
facilis investigationis et minoris momenti.
§ 2. In utroque tamen casu iudex notarium iubeat scripto actum redigere,
qui coram actore legendus et ab eo approbandus est quique locum tenet
libelli litis introductorii ab actore scripti ad omnes iuris effectus.
Can. 1187 – Libellus litis introductorius debet: 2
1° exprimere, coram quo iudice causa introducatur, quid petatur et a
quo petatur;
2° indicare, quo iure innitatur actor et generatim saltem quibus factis et
probationibus ad evicenda ea, quae asseruntur;
3° subscribi ab actore vel eius procuratore appositis die, mense et anno
necnon loco, ubi actor vel eius procurator habitant aut residere se
dixerunt actorum recipiendorum gratia;
4° indicare domicilium vel quasi-domicilium partis conventae.
Can. 1188 – § 1. Iudex unicus vel tribunalis collegialis praeses, postquam vidit et rem esse suae competentiae et actori legitimam personam
standi in iudicio non deesse, debet suo decreto quam primum libellum litis
introductorium aut admittere aut reicere.
1
C. 7, 40, 3; Nov. 53, 3.
Tytu³ XXV – Proces sporny
707
TYTU£ XXV
PROCES SPORNY
ROZDZIA£ I
Zwyczajny proces sporny
Art. I – Skarga powodowa
Kan. 1185 – Kto chce kogoœ pozwaæ, musi przed³o¿yæ w³aœciwemu
sêdziemu skargê powodow¹, w której przedstawi przedmiot sporu i wyrazi proœbê o pos³ugê sêdziego.
Kan. 1186 – § 1. Sêdzia mo¿e przyj¹æ ustn¹ proœbê, jeœli powód albo ma
przeszkodê w przedstawieniu skargi powodowej, albo sprawa jest ³atwa
w dochodzeniu i mniejszej wagi.
§ 2. W obydwu jednak wypadkach sêdzia powinien nakazaæ notariuszowi, by zredagowa³ akt na piœmie; ma on byæ odczytany powodowi
i przez niego potwierdzony; zastêpuje on, co do wszystkich skutków prawnych, skargê pisan¹ przez powoda.
Kan. 1187 – Skarga powodowa winna:
1° wyra¿aæ wobec jakiego sêdziego sprawa jest wnoszona, czego siê
¿¹da i od kogo;
2° wskazywaæ, na jakim uprawnieniu opiera siê powód i przynajmniej
ogólnie fakty i dowody na poparcie roszczeñ;
3° byæ podpisana przez powoda lub jego pe³nomocnika, ze wskazaniem
dnia, miesi¹ca i roku jak równie¿ miejsca zamieszkania powoda lub
jego pe³nomocnika albo miejsca pobytu oznaczonego przez nich dla
odbierania akt;
4° wskazywaæ sta³e lub tymczasowe zamieszkanie strony pozwanej.
Kan. 1188 – § 1. Sêdzia jednoosobowy lub przewodnicz¹cy trybuna³u
kolegialnego – po ustaleniu, ¿e zarówno sprawa nale¿y do jego w³aœciwoœci, jak i tego, ¿e powód nie jest pozbawiony zdolnoœci wystêpowania
w s¹dzie – powinien swoim dekretem jak najszybciej skargê albo przyj¹æ, albo odrzuciæ.
2
D. 6, 1, 6; C. 2, 1, 3.
KPK/83: 1502
KPK/17: 1706
SN: 228
KPK/83: 1503 § 1
KPK/17: 1707 § 1, 2
SN: 229 § 1, 2
KPK/83: 1503 § 2
KPK/17: 1707 § 3
SN: 229 § 3
KPK/83: 1504
KPK/17: 1708
SN: 230
KPK/83: 1504 n.
KPK/17: 1708 n.
SN: 230 n. 1
KPK/83: 1504 n.
KPK/17: 1708 n.
SN: 230 n. 2
KPK/83: 1504 n.
KPK/17: 1708 n.
SN: 230 n. 3
1
1
2
2
3
3
KPK/83: 1504 n. 4
KPK/83: 1505 § 1
KPK/17: 1709 § 1
SN: 231 § 1
708
Titulus XXV – De iudicio contentioso
§ 2. Libellus litis introductorius reici potest tantum, si:
1° iudex vel tribunal incompetens est;
2° sine dubio constat actori deesse legitimam personam standi in iudicio;
3° non servatus est can. 1187, nn. 1-3;
4° certo patet ex ipso libello litis introductorio petitionem quolibet carere
fundamento neque fieri posse, ut aliquod ex processu fundamentum
appareat.
§ 3. Si libellus litis introductorius reiectus est ob vitia, quae emendari
possunt, actor libellum emendatum potest eidem iudici denuo exhibere.
§ 4. Adversus libelli litis introductorii reiectionem integrum semper est
parti intra tempus utile decem dierum recursum rationibus suffultum interponere ad tribunal appellationis vel, si libellus reiectus est a praeside,
ad collegium; quaestio autem reiectionis expeditissime definienda est.1
Can. 1189 – Si iudex intra mensem ab exhibito libello litis introductorio
computandum decretum non edidit, quo libellum admittit vel reicit, pars,
cuius interest, instare potest, ut iudex suo munere fungatur; si vero nihilominus iudex silet, inutiliter elapsis decem diebus a facta instantia computandis libellus pro admisso habeatur.
Art. II – De citatione et de intimatione vel notificatione
actorum iudicialium
Can. 1190 – § 1. In decreto, quo actoris libellus litis introductorius admittitur, debet iudex vel praeses tribunalis ceteras partes in iudicium vocare seu citare ad litem contestandam statuens, utrum eae scripto respondere debeant an coram ipso se sistere ad dubia concordanda; si
vero ex responsionibus scripto datis perspicit necessitatem partes convocandi, id potest novo decreto statuere.2
§ 2. Si libellus litis introductorius pro admisso habetur ad normam can.
1189, decretum citationis in iudicium fieri debet intra viginti dies a facta
instantia, de qua in eo canone, computandos.
1
D. 49, 5, 6; Basilic. 9, 1, 40.
Tytu³ XXV – Proces sporny
§ 2. Skargê powodow¹ mo¿na odrzuciæ wy³¹cznie:
1° je¿eli sêdzia lub trybuna³ s¹ niew³aœciwi;
2° je¿eli na pewno wiadomo, ¿e powód nie ma zdolnoœci wystêpowania
w s¹dzie;
3° je¿eli nie zachowano przepisów kan. 1187 nn. 1-3;
4° je¿eli z samej skargi powodowej jasno wynika, ¿e roszczenie jest
pozbawione jakiejkolwiek podstawy i nie mo¿e siê zdarzyæ, by w
trakcie procesu jakaœ podstawa siê ujawni³a.
§ 3. Jeœli skarga powodowa zosta³a odrzucona z powodu wad, które
mog¹ byæ poprawione, powód mo¿e przedstawiæ ponownie temu samemu
sêdziemu poprawion¹ skargê.
§ 4. Przeciwko odrzuceniu skargi powodowej strona ma zawsze prawo
wnieœæ w ci¹gu dziesiêciu u¿ytecznych dni uzasadniony rekurs albo do
trybuna³u apelacyjnego, albo do kolegium, je¿eli skarga zosta³a odrzucona przez przewodnicz¹cego; sprawa zaœ odrzucona powinna byæ rozstrzygniêta jak najszybciej.
Kan. 1189 – Jeœli w ci¹gu miesi¹ca od z³o¿enia skargi powodowej sêdzia nie wyda dekretu, moc¹ którego dopuszcza lub odrzuca skargê, strona
zainteresowana mo¿e domagaæ siê, by sêdzia wype³ni³ swoje zadanie;
jeœli mimo to sêdzia milczy, to po up³ywie bezu¿ytecznie dziesiêciu dni od
z³o¿enia proœby, uwa¿a siê skargê za przyjêt¹.
709
KPK/83: 1505 § 2
KPK/83: 1505 § 1 n. 1
KPK/83: 1505 § 1 n. 2
KPK/83: 1505 § 1 n. 3
KPK/83: 1505 § 1 n. 4
KPK/83: 1505 § 3
KPK/17: 1709 § 2
SN: 231 § 2
KPK/83: 1505 § 4
KPK/17: 1709 § 3
SN: 231 § 3
KPK/83: 1506
KPK/17: 1710
SN: 232
Art. II – Wezwanie s¹dowe i przyjêcie wezwania
czyli zawiadomienie o czynnoœciach s¹dowych
Kan. 1190 – § 1. W dekrecie przyjmuj¹cym skargê powodow¹, sêdzia
lub przewodnicz¹cy trybuna³u powinien wezwaæ przed s¹d pozosta³e strony dla zawi¹zania sporu, ustalaj¹c, czy maj¹ one odpowiedzieæ na piœmie, czy stawiæ siê wobec niego celem uzgodnienia w¹tpliwoœci. Jeœli z
pisemnych odpowiedzi wynika koniecznoœæ wezwania stron, mo¿e to zarz¹dziæ nowym dekretem.
§ 2. Je¿eli skargê powodow¹ uwa¿a siê za przyjêt¹ wed³ug przepisu kan.
1189, dekret pozwania przed s¹d winien byæ wydany w ci¹gu dwudziestu dni od z³o¿enia proœby, o której mowa w tym kanonie.
2
D. 2, 5-7.
KPK/83: 1507 § 1
KPK/17: 1711 § 1,
1712 § 1
SN: 233 § 1, 234 § 1
KPK/83: 1507 § 2
710
Titulus XXV – De iudicio contentioso
§ 3. Si vero partes de facto coram iudice se sistunt ad causam agendam,
non requiritur citatio, sed notarius indicet in actis partes iudicio affuisse.
Can. 1191 – § 1. Decretum citationis in iudicium debet statim parti conventae intimari et simul ceteris, qui comparere debent, notum fieri.
§ 2. Citationi libellus litis introductorius adiungatur, nisi iudex gravi de
causa censet libellum notificandum non esse parti, antequam haec deposuit in iudicio.
§ 3. Si actio instituitur adversus eum, qui non habet liberum exercitium
suorum iurium vel liberam administrationem rerum, de quibus disceptatur, citatio intimanda est ei, per quem ille in iudicio stare debet ad normam
iuris.
Can. 1192 – § 1. Citationum, decretorum, sententiarum aliorumque actorum iudicialium intimatio vel notificatio facienda est per publicos tabellarios cum syngrapha receptionis vel alio modo, qui tutissimus est, servatis legibus iuris particularis.
§ 2. De facto intimationis vel notificationis et de eius modo constare
debet in actis.
§ 3. Pars conventa, quae citationem recipere recusat vel quae impedit,
ne citatio ad se perveniat, legitime citata habeatur.
Can. 1193 – Si citatio non est legitime intimata, nulla sunt acta processus, nisi pars nihilominus comparuit ad causam agendam.
Can. 1194 – Si citatio legitime intimata est aut partes coram iudice steterunt ad causam agendam:
1° res desinit esse integra;
2° causa fit propria illius iudicis aut tribunalis ceteroquin competentis,
coram quo actio instituta est;1
3° in iudice delegato firma redditur potestas delegata ita, ut non amittatur resoluto iure delegantis;
1
D. 2, 1, 19, pr.; C. 3, 1, 16; Nov. 53, 3, pr. et 2; Nov. 123, 24.
Tytu³ XXV – Proces sporny
§ 3. Je¿eli strony procesowe faktycznie same stawi¹ siê wobec sêdziego
dla prowadzenia sprawy, nie potrzeba ich wzywaæ, lecz notariusz niech
zaznaczy w aktach, ¿e strony by³y w s¹dzie.
Kan. 1191 – § 1. Dekret wezwania przed s¹d powinien byæ zaraz podany do wiadomoœci stronie pozwanej i wszystkim pozosta³ym, którzy powinni siê stawiæ.
§ 2. Do pozwu nale¿y do³¹czyæ skargê powodow¹, chyba ¿e sêdzia na
skutek powa¿nej przyczyny dojdzie do wniosku, i¿ stronie nie nale¿y podawaæ do wiadomoœci skargi, dopóki nie z³o¿y ona zeznañ w s¹dzie.
§ 3. Je¿eli spór toczy siê przeciwko temu, kto nie mo¿e swobodnie wykonywaæ swoich uprawnieñ, albo swobodnie administrowaæ rzeczami, o
które toczy siê spór, pozew nale¿y skierowaæ do tego, kto w jego imieniu
powinien stan¹æ przed sêdzi¹, wed³ug przepisu prawa.
711
KPK/83: 1507 § 3
KPK/17: 1711 § 2
SN: 232 § 2
KPK/83: 1508 § 1
KPK/17: 1712 § 1,
2, 3
SN: 234 § 1, 2, 3
KPK/83: 1508 § 2
KPK/17: 1712 § 2
SN: 234 § 1
KPK/83: 1509 § 3
KPK/17: 1713
SN: 235
Kan. 1192 – § 1. Zawiadomienie o pozwie, dekretach, wyrokach i innych aktach s¹dowych powinno byæ dokonane przez pocztê, za pokwitowaniem lub w inny sposób, który jest najpewniejszy, z zachowaniem przepisów ustanowionych prawem partykularnym.
KPK/83: 1509 § 1
KPK/17: 1717 § 1,
2, 3, 1719, 1720 § 1,
2, 1724
SN: 239 § 1, 2, 3, 241,
242 § 1, 2, 246
§ 2. Fakt wezwania s¹dowego lub zawiadomienia i jego sposób nale¿y
odnotowaæ w aktach.
KPK/83: 1509 § 2
KPK/17: 1722 § 1, 2
SN: 244 § 1, 2
§ 3. Strona pozwana, która odmawia przyjêcia pozwu albo przeszkadza
w dotarciu do niego wezwania, uznana jest za wezwan¹ zgodnie z przepisami prawa.
Kan. 1193 – Jeœli pozwu nie przekazano zgodnie z przepisami prawa,
akta procesu s¹ niewa¿ne, chyba ¿e przynajmniej czêœæ nie zosta³a przygotowana w celu prowadzenia sprawy.
Kan. 1194 – Jeœli pozew zosta³ przekazany zgodnie z przepisami prawa,
albo gdy strony stawi³y siê przed sêdzi¹ w celu prowadzenia sprawy:
1° rzecz przestaje byæ bezsporna;
2° sprawa zaczyna nale¿eæ do tego sêdziego lub trybuna³u, sk¹din¹d
w³aœciwego, wobec którego skarga zosta³a z³o¿ona;
3° jurysdykcja sêdziego delegowanego umacnia siê tak, ¿e nie wygasa
z utrat¹ w³adzy deleguj¹cego;
KPK/83: 1509 § 3
KPK/17: 1718
SN: 240
KPK/83: 1511
KPK/17: 1723
SN: 245
KPK/83: 1512
KPK/17: 1725
SN: 247
KPK/83: 1512 n.
KPK/17: 1725 n.
SN: 247 n. 1
KPK/83: 1512 n.
KPK/17: 1725 n.
SN: 247 n. 2
KPK/83: 1512 n.
KPK/17: 1725 n.
SN: 247 n. 3
1
1
2
2
3
3
712
Titulus XXV – De iudicio contentioso
4° interrumpitur praescriptio, nisi aliter cautum est;1
5° litis instantiae initium fit et ideo statim locum habet principium secundum quod lite pendente nihil innovetur.2
Art. III – De litis contestatione
Can. 1195 – § 1. Litis contestatio habetur, cum per iudicis decretum
controversiae obiectum ex partium petitionibus et responsionibus desumptum definitur.3
§ 2. Partium petitiones responsionesque praeterquam in libello litis introductorio possunt vel in responsione ad citationem exprimi vel in declarationibus ore coram iudice factis; in causis autem difficilioribus partes
convocandae sunt a iudice ad dubium vel dubia concordanda, quibus in
sententia respondendum sit.
§ 3. Decretum iudicis partibus intimandum est; quae nisi iam consenserunt, possunt intra decem dies ad eundem iudicem recurrere, ut decretum mutetur; res autem expeditissime decreto eiusdem iudicis definienda
est.
Can. 1196 – Obiectum controversiae semel definitum mutari valide non
potest nisi novo decreto, gravi de causa, ad instantiam partis et auditis
ceteris partibus earumque rationibus perpensis.
Can. 1197 – Lite contestata possessor rei alienae desinit esse bonae
fidei ideoque, si damnatur, ut rem restituat, fructus quoque a die litis contestationis reddere debet et damna reparare.4
Can. 1198 – Lite contestata iudex congruum tempus partibus praestituat probationibus proponendis et explendis.
Art. IV – De litis instantiae suspensione, peremptione
et renuntiatione
Can. 1199 – Si pars moritur aut statum mutat aut cessat ab officio, cuius
ratione agit:
1
2
D. 5, 3, 25, (7); C. 3, 19, 2, (1); Basilic. 42, 1, 25.
D. 44, 6, 1.
713
Tytu³ XXV – Proces sporny
4° przedawnienie ulega przerwaniu, chyba ¿e co innego zosta³o zastrze¿one;
5° spór zaczyna siê toczyæ i dlatego natychmiast zaczyna obowi¹zywaæ zasada, wed³ug której podczas sporu nie nale¿y dokonywaæ ¿adnych zmian.
KPK/83: 1512
KPK/17: 1725
SN: 247 n. 4
KPK/83: 1512
KPK/17: 1725
SN: 247 n. 5
n. 4
n. 4
n. 5
n. 5
Art. III – Zawi¹zanie sporu
Kan. 1195 – § 1. Zawi¹zanie sporu ma miejsce wtedy, gdy dekretem
sêdziego, w oparciu o ¿¹dania i odpowiedzi stron, zostaje okreœlony przedmiot sporu.
§ 2. ¯¹dania oraz odpowiedzi stron mog¹ byæ wyra¿one nie tylko w
skardze powodowej wprowadzaj¹cej spór, lecz tak¿e albo w odpowiedzi
na pozew, albo w ustnych oœwiadczeniach z³o¿onych wobec sêdziego; w
sprawach zaœ trudniejszych sêdzia powinien wezwaæ strony w celu uzgodnienia jednej lub kilku w¹tpliwoœci, na które wyrok ma daæ odpowiedŸ.
§ 3. Dekret sêdziego powinien byæ podany do wiadomoœci stron, które,
je¿eli nie wyrazi³y wczeœniej zgody, mog¹ w ci¹gu dziesiêciu dni odwo³aæ
siê do samego sêdziego, by dekret zosta³ zmieniony; sprawa zaœ powinna
byæ rozstrzygniêta dekretem tego¿ sêdziego jak najszybciej.
Kan. 1196 – Raz ustalony przedmiot sporu nie mo¿e byæ wa¿nie zmieniony, chyba ¿e nowym dekretem, z wa¿nej przyczyny na ¿¹danie strony,
i po wys³uchaniu pozosta³ych stron, po rozwa¿eniu ich racji.
Kan. 1197 – Po zawi¹zaniu sporu, posiadacz cudzej rzeczy przestaje
byæ w dobrej wierze; dlatego te¿ je¿eli zostanie zas¹dzony by rzecz zwróci³,
musi oddaæ równie¿ jej po¿ytki od dnia zawi¹zania sporu, oraz wynagrodziæ szkody.
Kan. 1198 – Po zawi¹zaniu sporu, sêdzia powinien wyznaczyæ stronom
odpowiedni termin do przed³o¿enia i przeprowadzenia dowodów.
KPK/83: 1513 § 1
KPK/17: 1726, 1727
SN: 248, 249
KPK/83: 1513 § 2
KPK/17: 1727, 1728,
1729 § 2
SN: 249, 250, 251 § 2
KPK/83: 1513 § 3
KPK/83: 1514
KPK/17: 1729 § 4
SN: 251 § 4
KPK/83: 1515
KPK/17: 1731 n. 3
SN: 253 n. 3
KPK/83: 1516
KPK/17: 1731 n. 2
SN: 253 n. 2
Art. IV – Zawieszenie, zrzeczenie siê
i umorzenie instancji sporu
Kan. 1199 – Je¿eli strona umiera albo zmienia stan, albo traci urz¹d, z
racji którego dzia³a, to:
3
4
C. 3, 9, 1.
D. 5, 3, 25, (7); 10, 1, 4, (2); 22, 2, 1 et 3, (1) et 10 et 15; 44, 1, 13; C. 3, 32, 26.
KPK/83: 1518
KPK/17: 1733
SN: 255
714
Titulus XXV – De iudicio contentioso
1° causa nondum conclusa litis instantia suspenditur, donec heres defuncti aut successor aut is, cuius interest, litis instantiam resumpserit;
2° causa conclusa iudex procedere debet ad ulteriora citato procuratore, si adest, secus defuncti herede vel successore.
Can. 1200 – § 1. Si a munere cessat aut tutor vel curator aut procurator
vel advocatus, qui sunt ad normam can. 1139 necessarii, litis instantia
interim suspenditur.
§ 2. Alium autem tutorem vel curatorem iudex quam primum constituat;
procuratorem vero ad litem vel advocatum constituere potest, si pars
neglexit intra brevem terminum ab ipso iudice statutum.
Can. 1201 – Si nullus actus processualis nullo obstante impedimento
ponitur a partibus per sex menses, litis instantia perimitur.1
Can. 1202 – Peremptio effectum habet ipso iure et adversus omnes,
etiam minores, atque etiam ex officio declarari debet salvo iure petendi
indemnitatem adversus tutores, curatores, administratores, procuratores,
qui culpa se caruisse non probaverunt.2
Can. 1203 – Peremptio exstinguit acta processus, non vero acta causae; immo haec vim habere possunt etiam in alio iudicio, dummodo causa
inter easdem personas et super eadem re intercedat; sed ad extraneos
quod attinet, non aliam vim obtinent nisi documentorum.
Can. 1204 – Perempti iudicii expensas, quas unaquaeque ex partibus
fecit, ipsa solvere debet.
Can. 1205 – § 1. In quolibet statu et gradu iudicii potest actor litis instantiae renuntiare; item tum actor tum pars conventa possunt actis processus renuntiare sive omnibus sive nonnullis tantum.
1
2
Nov. 93.
C. 3, 1, 13, (11).
Tytu³ XXV – Proces sporny
1° przed zamkniêciem postêpowania dowodowego instancja sporu ulega zawieszeniu, dopóki spadkobierca zmar³ego, nastêpca albo ten,
kto jest zainteresowany, nie podejmie sporu;
2° po zamkniêciu postêpowania dowodowego, sêdzia powinien prowadziæ
sprawê do koñca, pozywaj¹c pe³nomocnika, je¿eli jest, a jeœli nie, to
spadkobiercê zmar³ego lub nastêpcê.
Kan. 1200 – § 1. Je¿eli przestaje pe³niæ zadania opiekun lub kurator
albo pe³nomocnik lub obroñca, który jest konieczny zgodnie z przepisem
kan. 1139, nastêpuje tymczasowe zawieszenie instancji sporu.
§ 2. Sêdzia powinien zaœ jak najszybciej ustanowiæ innego opiekuna lub
kuratora; natomiast pe³nomocnika procesowego lub obroñcê mo¿e ustanowiæ, jeœli zaniedba³a tego strona, w krótkim czasie ustalonym przez
tego¿ sêdziego.
Kan. 1201 – Jeœli strony, nie maj¹c ¿adnej przeszkody, nie podejm¹ w
ci¹gu szeœciu miesiêcy ¿adnego aktu procesowego, nastêpuje umorzenie
instancji sporu.
Kan. 1202 – Umorzenie osi¹ga skutek z mocy samego prawa i przeciwko wszystkim, tak¿e ma³oletnim, a tak¿e winno byæ og³oszone z urzêdu, z
zachowaniem uprawnienia do ¿¹dania odszkodowania od opiekunów, kuratorów, zarz¹dców, pe³nomocników, jeœli nie udowodni¹, ¿e byli bez winy.
Kan. 1203 – Umorzenie powoduje wygaœniêcie akt procesu, lecz nie
akt sprawy; co wiêcej, mog¹ one mieæ moc tak¿e w innym s¹dzie, byleby sprawa toczy³a siê miêdzy tymi samymi osobami i co do tej samej
rzeczy; co zaœ dotyczy obcych, to maj¹ one tylko si³ê dokumentów.
Kan. 1204 – Wydatki umorzonego procesu, które ka¿da ze stron poczyni³a, winna sama ponieœæ.
Kan. 1205 – § 1. W ka¿dym stadium i na ka¿dym stopniu s¹du powód
mo¿e siê zrzec instancji; podobnie tak powód, jak i strona pozwana mog¹
siê zrzec czy to wszystkich, czy niektórych tylko aktów procesowych.
Kan. 1203 i 1206 – W wygaœniêciu instancji z powodu przedawnienia lub wycofania
skargi, jeœli nastêpnie ta sprawa ma byæ na nowo podjêta, winna byæ wniesiona do
trybuna³u w³aœciwego w chwili ponownego wniesienia (Int. z dnia 29 kwietnia 1986 r.
dotycz¹ca kan. 1522 i 1525 KPK/83 – AAS 78 (1986) s. 1324).
715
KPK/83: 1518 n. 1
KPK/17: 1733 n. 1
SN: 255 n. 1
KPK/83: 1518 n. 2
KPK/17: 1733 n. 2
SN: 255 n. 2
KPK/83: 1519 § 1
KPK/17: 1735
SN: 257
KPK/83: 1519 § 2
KPK/83: 1520
KPK/17: 1736
SN: 258
KPK/83: 1521
KPK/17: 1736
SN: 259
KPK/83: 1522
KPK/17: 1738
SN: 260
KPK/83: 1523
KPK/17: 1739
SN: 261
KPK/83: 1524 § 1
KPK/17: 1740 § 1
SN: 262 § 1
* INTERPRETACJA
716
Titulus XXV – De iudicio contentioso
§ 2. Tutores et administratores personarum iuridicarum, ut renuntiare possint
litis instantiae, egent consilio vel consensu eorum, quorum concursus requiritur ad ponendos actus, qui ordinariae administrationis fines excedunt.
§ 3. Renuntiatio ut valeat, peragenda est scripto eademque a parte vel ab
eius procuratore speciali tamen mandato munito debet subscribi, cum
altera parte communicari, ab eaque acceptari vel non impugnari et ab
iudice admitti.
Can. 1206 – Renuntiatio a iudice admissa pro actis, quibus renuntiatum
est, eosdem parit effectus ac peremptio litis instantiae itemque obligat
renuntiantem ad solvendas expensas actorum, quibus renuntiatum est.
Art. V – De probationibus
Can. 1207 – § 1. Onus probandi incumbit ei, qui asserit.1
§ 2. Non indigent probatione:
1° quae ab ipso iure praesumuntur;
2° facta ab uno ex contendentibus asserta et ab altero admissa, nisi iure
vel a iudice probatio nihilominus exigitur.
Can. 1208 – § 1. Probationes cuiuslibet generis, quae ad causam cognoscendam utiles videntur et sunt licitae, adduci possunt.
§ 2. Si pars instat, ut probatio a iudice reiecta admittatur, ipse iudex rem
expeditissime definiat.
Can. 1209 – Si pars vel testis se sistere ad respondendum coram iudice
renuunt, licet eos audire per personam a iudice designatam aut requirere
eorum declarationem coram publico notario vel quovis alio legitimo modo.
Can. 1210 – Iudex ad probationes colligendas ne procedat ante litis
contestationem nisi gravi de causa.
1
D. 22, 3, 2; C. 4, 20, 7; Basilic. 21, 1, 31.
Tytu³ XXV – Proces sporny
§ 2. Opiekunowie i zarz¹dcy osób prawnych, by mogli siê zrzec instancji
sporu, potrzebuj¹ rady lub zgody tych, których udzia³ jest wymagany do
dokonania aktów przekraczaj¹cych granice zwyczajnego zarz¹du.
§ 3. Zrzeczenie siê, by by³o wa¿ne, musi byæ dokonane na piœmie i powinno byæ podpisane przez stronê lub przez jej pe³nomocnika, posiadaj¹cego jednak specjalne zlecenie, zakomunikowane drugiej stronie i przez
ni¹ zaakceptowane lub przynajmniej nie zwalczane i przyjête przez sêdziego.
Kan. 1206 – Zrzeczenie przyjête przez sêdziego, w odniesieniu do aktów, których siê zrzeczono, rodzi te same skutki, co umorzenie instancji
sporu, a tak¿e zobowi¹zuje zrzekaj¹cego siê do poniesienia wydatków za
akty, których siê zrzek³.
717
KPK/83: 1524 § 2
KPK/83: 1524 § 3
KPK/17: 1740 § 2
SN: 262 § 2
KPK/83: 1525
KPK/17: 1741
SN: 263
Art. V – Dowody
Kan. 1207 – § 1. Obowi¹zek dowodzenia spoczywa na tym, który coœ
twierdzi.
§ 2. Nie wymagaj¹ dowodu:
1° te sprawy, które domniemywa sama ustawa;
2° fakty stwierdzone przez jednego z procesuj¹cych siê i przyjête przez
drugiego, chyba ¿e mimo to dowód jest wymagany przez prawo lub
sêdziego.
Kan. 1208 – § 1. Mog¹ byæ przytoczone dowody jakiegokolwiek rodzaju, które wydaj¹ siê po¿yteczne do poznania sprawy i s¹ godziwe.
§ 2. Je¿eli strona nalega, by dopuœciæ dowód odrzucony przez sêdziego,
sam sêdzia powinien sprawê jak najszybciej rozstrzygn¹æ.
Kan. 1209 – Jeœli strona lub œwiadek odmawiaj¹ stawienia siê przed
sêdzi¹, by z³o¿yæ zeznania, mo¿na ich przes³uchaæ przez osobê, któr¹
wyznaczy sêdzia, albo ¿¹daæ ich oœwiadczenia wobec notariusza publicznego, lub w jakikolwiek inny sposób zgodny z przepisami prawa.
Kan. 1210 – Sêdzia nie powinien przystêpowaæ do zbierania dowodów
przed zawi¹zaniem sporu, chyba ¿e z wa¿nej przyczyny.
KPK/83: 1526 § 1
KPK/17: 1748 § 1
SN: 270 § 1
KPK/83: 1526 § 2
KPK/17: 1747
SN: 269
KPK/83: 1526 § 2 n. 1
KPK/17: 1747 n. 2
SN: 269 n. 2
KPK/83: 1526 § 2 n. 2
KPK/17: 1747 n. 3
SN: 269 n. 3
KPK/83: 1527 § 1
KPK/83: 1527 § 2
KPK/83: 1528
KPK/83: 1529
KPK/17: 1730
SN: 252
718
Titulus XXV – De iudicio contentioso
1° De partium declarationibus
Can. 1211 – Iudex ad veritatem aptius eruendam partes interrogare
semper potest, immo debet ad instantiam partis vel ad probandum factum, quod publice interest extra dubium poni.1
Can. 1212 – § 1. Pars legitime interrogata respondere debet et veritatem integre fateri, nisi responsione revelatur delictum ab ipsa commissum.2
§ 2. Si vero respondere recusavit, iudicis est aestimare, quid ad factorum
probationem exinde erui possit.
Can. 1213 – In casibus, in quibus bonum publicum in causa est, iudex
partibus interrogandis iusiurandum de veritate dicenda aut saltem de veritate dictorum deferat, nisi gravis causa aliud suadet; in aliis casibus
potest pro sua prudentia.
Can. 1214 – Partes, promotor iustitiae et defensor vinculi possunt iudici
exhibere articulos, super quibus pars interrogetur.
Can. 1215 – Circa partium interrogationes serventur congrua congruis
referendo canones de interrogatione testium.
Can. 1216 – Assertio de aliquo facto scripto vel ore coram iudice competenti ab aliqua parte contra se peracta circa ipsam materiam iudicii
sive sua sponte sive iudice interrogante est confessio iudicialis.
Can. 1217 – § 1. Confessio iudicialis unius partis, si agitur de negotio
aliquo privato et in causa non est bonum publicum, ceteras relevat ab
onere probandi.3
§ 2. In causis autem, quae ad bonum publicum spectant, confessio iudicialis et ceterae declarationes partium vim probandi habere possunt a
iudice aestimandam una cum ceteris causae adiunctis, sed vis plenae
1
2
D. 11, 1, 1 et 21; C. 3, 1, 9.
D. 11, 1, 20, (1).
Tytu³ XXV – Proces sporny
719
1° Oœwiadczenia stron
Kan. 1211 – Sêdzia, dla lepszego wydobycia prawdy, zawsze mo¿e
przes³uchaæ strony; co wiêcej, powinien przes³uchaæ na ¿¹danie strony
lub dla udowodnienia faktu, który ze wzglêdu na interes publiczny wymaga usuniêcia w¹tpliwoœci.
KPK/83: 1530
KPK/17: 1742 § 1, 2
SN: 264 § 1, 2
Kan. 1212 – § 1. Strona, pytana zgodnie z przepisami prawa, powinna
odpowiadaæ i ujawniæ w ca³oœci prawdê, chyba ¿e sama odpowiedŸ ujawnia pope³nione przez ni¹ przestêpstwo.
KPK/83: 1531 § 1
KPK/17: 1743 § 1
SN: 265 § 1
§ 2. Jeœli zaœ odmówi³a odpowiedzi, do sêdziego nale¿y ocena, jaki z tego
mo¿na wyci¹gn¹æ wniosek, jeœli chodzi o udowodnienie faktów.
KPK/83: 1531 § 2
KPK/17: 1743 § 2
SN: 265 § 2
Kan. 1213 – W wypadkach, w których sprawa dotyczy dobra publicznego, sêdzia powinien nakazaæ przes³uchiwanym stronom z³o¿yæ przysiêgê, ¿e bêd¹ mówi³y prawdê lub przynajmniej, ¿e mówi³y prawdê, chyba ¿e powa¿na przyczyna sugeruje coœ innego; w innych wypadkach
mo¿e post¹piæ wed³ug swojej roztropnoœci.
Kan. 1214 – Strony, rzecznik sprawiedliwoœci i obroñca wêz³a mog¹
przedstawiæ sêdziemu zagadnienia, co do których strona ma byæ przes³uchana.
Kan. 1215 – Co do przes³uchania stron, nale¿y odpowiednio zachowaæ
kanony o przes³uchaniu œwiadków.
Kan. 1216 – Stwierdzenie jakiegoœ faktu, na piœmie lub ustnie, dokonane przeciwko sobie przez któr¹œ ze stron wobec w³aœciwego sêdziego,
co do samego przedmiotu sprawy, b¹dŸ spontanicznie, b¹dŸ na pytanie
sêdziego, stanowi przyznanie siê s¹dowe.
Kan. 1217 – § 1. Przyznanie siê s¹dowe jednej strony, je¿eli chodzi³oby
o jak¹œ sprawê prywatn¹ i nie dotyczy ona dobra publicznego, zwalnia
pozosta³e strony od obowi¹zku dowodzenia.
§ 2. W sprawach zaœ dotycz¹cych dobra publicznego, przyznanie siê
s¹dowe i inne oœwiadczenia stron mog¹ mieæ moc dowodow¹, któr¹ winien oceniæ sêdzia, uwzglêdniaj¹c pozosta³e okolicznoœci sprawy, ale nie
3
D. 42, 2, 1 et 3-6; C. 7, 59.
KPK/83: 1532
KPK/17: 1744
SN: 266 § 1, 2
KPK/83: 1533
KPK/17: 1745 § 1
SN: 267 § 1
KPK/83: 1534
KPK/17: 1745 § 2
SN: 267 § 2
KPK/83: 1535
KPK/17: 1750
SN: 272
KPK/83: 1536 § 1
KPK/17: 1751
SN: 273
KPK/83: 1536 § 2
720
Titulus XXV – De iudicio contentioso
probationis eis tribui non potest, nisi alia accedunt elementa, quae eas
omnino corroborant.1
Can. 1218 – Circa confessionem extraiudicialem in iudicium deductam
iudicis est perpensis omnibus adiunctis aestimare, quanti facienda sit.2
Can. 1219 – Confessio vel alia quaevis partis declaratio qualibet vi caret, si constat eam ex errore facti esse prolatam aut vi vel metu gravi
extortam.3
2° De probatione per documenta
Can. 1220 – In quolibet iudicii genere admittitur probatio per documenta
tum publica tum privata.4
Can. 1221 – § 1. Documenta publica ecclesiastica ea sunt, quae persona ratione sui muneris publici in Ecclesia confecit servatis sollemnibus
iure praescriptis.
§ 2. Documenta publica civilia ea sunt, quae secundum ius civile talia
censentur.
§ 3. Cetera documenta sunt privata.
Can. 1222 – Documenta publica fidem faciunt de eis, quae directe et
principaliter in eis affirmantur, nisi contrariis et evidentibus argumentis
aliud evincitur, firmo iure civili loci, ad documenta civilia quod spectat,
aliud statuente.5
Can. 1223 – Documentum privatum sive agnitum a parte sive recognitum a iudice eandem probandi vim habet adversus auctorem documenti
vel eum, qui documento subscripsit, et causam ab eis habentes ac confessio extraiudicialis; adversus autem extraneos vim probandi habere potest
a iudice aestimandam una cum ceteris causae adiunctis, sed vis plenae
probationis ei tribui non potest, nisi alia accedunt elementa, quae id omnino corroborant.6
Sign. Apost., rescr. 10 nov. 1970, 1); rescr. 2 ian. 1971, 1) „Ad”.
D. 48, 18, 1, (27).
3
D. 9, 2, 23, (11) et 24-26; 42, 2, 2; Basilic. 60, 3, 23, (11) et 24-26.
1
2
Tytu³ XXV – Proces sporny
721
mo¿e im przyznaæ mocy pe³nego dowodu, chyba ¿e dochodz¹ inne elementy, które je ostatecznie wzmacniaj¹.
Kan. 1218 – Co do pozas¹dowego przyznania siê, przytoczonego w
s¹dzie, do sêdziego nale¿y ocena, po rozwa¿eniu wszystkich okolicznoœci
sprawy, jakie jest jego znaczenie.
Kan. 1219 – Przyznanie siê lub jakiekolwiek inne oœwiadczenie strony
nie posiada ¿adnej mocy, gdy siê ustali, ¿e zosta³o z³o¿one na skutek
faktycznego b³êdu lub wymuszone si³¹, lub ciê¿k¹ bojaŸni¹.
KPK/83: 1537
KPK/17: 1753
SN: 275
KPK/83: 1538
KPK/17: 1752
SN: 274
2° Dowód z dokumentów
Kan. 1220 – W ka¿dego rodzaju procesie dopuszcza siê dowód z dokumentów, zarówno publicznych, jak i prywatnych.
Kan. 1221 – § 1. Publicznymi dokumentami koœcielnymi s¹ te, które
sporz¹dzi³a osoba z racji na swoje publiczne zadania w Koœciele, z zachowaniem formalnoœci przepisanych prawem.
§ 2. Publicznymi dokumentami œwieckimi s¹ te, które wed³ug prawa cywilnego jako takie s¹ uznawane.
§ 3. Pozosta³e dokumenty s¹ prywatne.
Kan. 1222 – Dokumenty publiczne maj¹ moc dowodow¹ w odniesieniu
do tego, co zosta³o w nich stwierdzone zasadniczo i bezpoœrednio, jeœli
nie wyka¿e siê czegoœ innego przeciwnymi i oczywistymi argumentami,
chyba ¿e prawo cywilne miejsca inaczej stanowi w odniesieniu do dokumentów cywilnych.
Kan. 1223 – Dokument prywatny, czy to uznany przez stronê, czy dopuszczony przez sêdziego, ma tak¹ sam¹ moc dowodow¹ przeciwko autorowi
dokumentu lub temu, kto go podpisa³, i posiadaj¹cym interes prawny, jak przyznanie pozas¹dowe; przeciwko obcym mo¿e mieæ tak¹ moc dowodow¹ jak
oœwiadczenia stron, uznan¹ jedynie przez sêdziego ³¹cznie z pozosta³ymi okolicznoœciami sprawy, lecz nie mo¿e mu byæ przyznana pe³na moc dowodowa,
chyba ¿e pojawi¹ siê jakieœ inne elementy, które to ostatecznie wzmocni¹.
D. 22, 4, 1; C. 4, 19, 4 et 25; Nov. 73, 4-5.
D. 22, 3, 10; C. 4, 20, 15, (6); 7, 52, 6.
6
C. 4, 19, 5-7.
4
5
KPK/83: 1539
KPK/17: 1812
SN: 335
KPK/83: 1540 § 1
KPK/17: 1813 § 1
SN: 336 § 1
KPK/83: 1540 § 2
KPK/17: 1813 § 2
SN: 336 § 2
KPK/83: 1540 § 3
KPK/17: 1813 § 3
SN: 336 § 3
KPK/83: 1541
KPK/17: 1814, 1816
SN: 337, 339
KPK/83: 1542
KPK/17: 1817
SN: 340
722
Titulus XXV – De iudicio contentioso
Can. 1224 – Si documenta abrasa, correcta, interpolata aliove vitio infecta demonstrantur, iudicis est aestimare, num et quanti huiusmodi documenta sint facienda.1
Can. 1225 – Documenta vim probandi in iudicio non habent, nisi originalia sunt aut in exemplari authentico exhibita et penes cancellariam tribunalis deposita, ut a iudice et a partibus examinari possint.2
Can. 1226 – Iudex praecipere potest, ut documentum utrique parti commune exhibeatur in iudicio.3
Can. 1227 – § 1. Nemo exhibere tenetur documenta, etsi communia,
quae communicari non possunt sine periculo damni, de quo in can. 1229,
§ 2, n. 2, aut sine periculo violationis secreti servandi.4
§ 2. Si vero aliqua saltem documenti pars describi potest et in exemplari
exhiberi sine memoratis incommodis, iudex decernere potest, ut eadem
producatur.
3° De testibus et de testimoniis
Can. 1228 – Probatio per testes in quibuslibet causis admittitur sub iudicis moderatione.5
Can. 1229 – § 1. Testes iudici legitime interroganti veritatem fateri debent.6
§ 2. Firmo can. 1231 ab obligatione respondendi eximuntur:7
1° clerici, quod attinet ad ea, quae ipsis manifestata sunt ratione sacri
ministerii; civitatum magistratus, medici, obstetrices, advocati, notarii
aliique, qui secretum servare etiam ratione praestiti consilii tenentur,
quod attinet ad negotia secreto obnoxia;
2° qui ex testificatione sua sibi aut coniugi aut proximis consanguineis
vel affinibus infamiam, periculosas vexationes aliave mala gravia
obventura timent.
D. 22, 3, 24; C. 4, 19, 24.
D. 2, 13, 11; 22, 4, 2; C. 2, 1, 7; Basilic. 7, 18, 20.
3
D. 49, 14, 2, (1-2); C. 2, 1, 2 et 7; 4, 21, 22; Basilic. 7, 18, 20.
4
D. 2, 13, 10, (2); C. 4, 21, 22.
1
2
Tytu³ XXV – Proces sporny
Kan. 1224 – Je¿eli dokumenty oka¿¹ siê wytarte, poprawione, zawieraj¹ce dopiski lub dotkniête inn¹ wad¹, do sêdziego nale¿y ocena, czy
i jakie znaczenie maj¹ te dokumenty.
Kan. 1225 – Dokumenty nie posiadaj¹ w s¹dzie mocy dowodowej, je¿eli nie s¹ oryginalne lub przed³o¿one w uwierzytelnionym odpisie i z³o¿one w kancelarii trybuna³u, by mog³y byæ zbadane przez sêdziego i strony.
Kan. 1226 – Sêdzia mo¿e nakazaæ, by w procesie przed³o¿yæ dokument
wspólny obydwu stronom.
Kan. 1227 – § 1. Nikt nie ma obowi¹zku przedk³adaæ dokumentów,
nawet wspólnych, które nie mog¹ byæ ujawnione bez niebezpieczeñstwa
szkody, wed³ug przepisu kan. 1229 § 2 n. 2, albo bez niebezpieczeñstwa
naruszenia tajemnicy, jak¹ nale¿y zachowaæ.
§ 2. Je¿eli jednak mo¿liwe jest przepisanie przynajmniej niewielkiej czêœci dokumentu i przedstawienie go w odpisie, bez wspomnianych niedogodnoœci, sêdzia mo¿e nakazaæ, aby zosta³ przed³o¿ony.
723
KPK/83: 1543
KPK/17: 1818
SN: 341
KPK/83: 1544
KPK/17: 1819, 1820
SN: 342, 343
KPK/83: 1545
KPK/17: 1822, 1824
SN: 345, 347 § 1
KPK/83: 1546 § 1
KPK/17: 1823 § 1
SN: 346 § 1
KPK/83: 1546 § 2
KPK/17: 1823 § 2
SN: 346 § 2
3° Œwiadkowie i zeznania
Kan. 1228 – Dowód ze œwiadków dopuszcza siê we wszystkich sprawach, pod kierownictwem sêdziego.
KPK/83: 1547
KPK/17: 1754
SN: 276
Kan. 1229 – § 1. Œwiadkowie, pytani przez sêdziego zgodnie z przepisami prawa, obowi¹zani s¹ wyjawiæ prawdê.
KPK/83: 1548 § 1
KPK/17: 1755 § 1
SN: 277 § 1
§ 2. Zachowuj¹c przepis kan. 1231, od obowi¹zku udzielania odpowiedzi
s¹ wyjêci:
1° duchowni, w odniesieniu do tego, co im przekazano z racji sprawowania
œwiêtej pos³ugi; urzêdnicy pañstwowi, lekarze, po³o¿ne, adwokaci, notariusze i inni zobowi¹zani do zachowania tajemnicy urzêdowej tak¿e
z racji udzielania porady, w zakresie spraw objêtych t¹ tajemnic¹;
2° ci, którzy ze swojego zeznania obawiaj¹ siê dla siebie lub wspó³ma³¿onka albo dla bliskich krewnych lub powinowatych znies³awienia,
niebezpiecznych przykroœci lub innego powa¿nego z³a.
D. 22, 5, 1-4 et 19 et 25; C. 4, 21, 15; Basilic. 22, 1, 73 (74).
C. 4, 21, 22, (3).
7
Carth. can. 59.
5
6
KPK/83: 1548 § 2
KPK/17: 1755 § 2
SN: 277 § 2
KPK/83: 1548 § 2 n. 1
KPK/17: 1755 § 2 n. 1
SN: 277 § 2 n. 1
KPK/83: 1548 § 2 n. 2
KPK/17: 1755 § 2 n. 2
SN: 277 § 2 n. 2
724
Titulus XXV – De iudicio contentioso
a) Qui testes esse possunt
Can. 1230 – Omnes possunt esse testes, nisi iure expresse repelluntur
vel in totum vel ex parte.1
Can. 1231 – § 1. Ne admittantur ad testimonium ferendum minores
infra decimum quartum aetatis annum et mente debiles; audiri tamen
possunt ex decreto iudicis, quo id expedire declaratur.2
§ 2. Incapaces ad testimonium ferendum habentur:
1° qui partes sunt in causa aut partium nomine in iudicio consistunt, iudex eiusve assistentes, advocatus aliique, qui partibus in eadem causa assistunt vel astiterunt;3
2° sacerdotes, quod attinet ad ea omnia, quae ipsis ex confessione sacramentali innotuerunt, etsi paenitens eorum manifestationem petiit;
immo audita a quovis et quoquo modo occasione confessionis sacramentalis ne ut indicium quidem veritatis recipi possunt.
b) De inducendis et excludendis testibus
Can. 1232 – Pars, quae testem induxit, potest eius interrogationi renuntiare; sed pars adversa postulare potest, ut nihilominus testis interrogetur.
Can. 1233 – § 1. Si probatio per testes postulatur, eorum nomina et
domicilium tribunali indicentur.
§ 2. Exhibeantur intra terminum a iudice praestitutum articuli argumentorum, super quibus petitur testium interrogatio; alioquin petitio censeatur
deserta.
Can. 1234 – Iudicis est nimiam multitudinem testium refrenare.4
Can. 1235 – Antequam testes interrogantur, eorum nomina cum partibus
communicentur; si vero id prudenti iudicis existimatione fieri sine gravi
difficultate non potest, saltem ante publicationem testimoniorum fiat.
1
S.C.S. Off., (Constantinop.), 2 apr. 1873, ad 1; D. 22, 5, 18 et 21, (1); Basilic. 21, 1,
17 et 20.
2
Carth. can. 131; D. 22, 5, 3, (5) et 6 et 20.
725
Tytu³ XXV – Proces sporny
a) Kto mo¿e byæ œwiadkiem
Kan. 1230 – Wszyscy mog¹ byæ œwiadkami, chyba ¿e prawo wyraŸnie
ich wyklucza, b¹dŸ zupe³nie, b¹dŸ czêœciowo.
Kan. 1231 – § 1. Nie nale¿y dopuszczaæ do sk³adania zeznañ ma³oletnich
poni¿ej czternastego roku ¿ycia i upoœledzonych umys³owo; mog¹ byæ
jednak przes³uchani na mocy dekretu sêdziego, w którym uzasadni siê
tak¹ potrzebê.
§ 2. Za niezdolnych do z³o¿enia zeznañ nale¿y uznaæ:
1° tych, którzy s¹ stronami w sprawie albo wystêpuj¹ w s¹dzie w imieniu stron, sêdziego i jego asystentów, adwokata oraz innych, którzy
pomagaj¹ lub pomagali stronom w tej sprawie;
2° kap³anów w odniesieniu do wszystkiego, co poznali z sakramentalnej
spowiedzi, chocia¿by penitent prosi³ o ujawnienie tego; co wiêcej,
tego, co przez kogokolwiek i w jakikolwiek sposób zosta³o us³yszane
z okazji spowiedzi, nie mo¿na w s¹dzie przyj¹æ nawet jako œladu prawdy.
KPK/83: 1549
KPK/17: 1756
SN: 278
KPK/83: 1550 § 1
KPK/17: 1757 § 1
SN: 279 § 1
KPK/83: 1550 § 2
KPK/17: 1757 § 3
SN: 279 § 3
KPK/83: 1550 § 2 n. 1
KPK/17: 1757 § 3 n. 1
SN: 279 § 3 n. 1
KPK/83: 1550 § 2 n. 2
KPK/17: 1757 § 3 n. 2
SN: 279 § 3 n. 2
b) Powo³ywanie i wykluczanie œwiadków
Kan. 1232 – Strona, która powo³a³a œwiadka, mo¿e siê zrzec jego
przes³uchania; lecz strona przeciwna mo¿e siê domagaæ, aby mimo to
œwiadek zosta³ przes³uchany.
KPK/83: 1551
KPK/17: 1759 § 4
SN: 281 § 4
Kan. 1233 – § 1. Gdy ktoœ domaga siê dowodu ze œwiadków, winien
podaæ trybuna³owi ich nazwiska i sta³e zamieszkanie.
KPK/83: 1552 § 1
KPK/17: 1761 § 1, 2
SN: 283 § 1, 2
§ 2. W terminie wyznaczonym przez sêdziego nale¿y przedstawiæ punkty zagadnieñ, co do których ¿¹da siê przes³uchania œwiadków; inaczej
uwa¿a siê, ¿e proœba zosta³a porzucona.
Kan. 1234 – Sêdzia ma prawo ograniczyæ zbyt wielk¹ liczbê œwiadków.
Kan. 1235 – Zanim nast¹pi przes³uchanie œwiadków, ich nazwiska nale¿y podaæ do wiadomoœci stron; a jeœli, wed³ug roztropnego uznania sêdziego, nie da siê tego zrobiæ bez powa¿nej trudnoœci, trzeba to uczyniæ
przynajmniej przed publikacj¹ zeznañ.
3
4
D. 22, 5, 10 et 25; C. 4, 20, 11, pr.
D. 22, 5, 1, (2); Nov. 90, 4.
KPK/83: 1552 § 2
KPK/17: 1761 § 2
SN: 283 § 2
KPK/83:
KPK/17:
SN: 284
KPK/83:
KPK/17:
SN: 285
1553
1762
1554
1763
726
Titulus XXV – De iudicio contentioso
Can. 1236 – Firmo can. 1231 pars petere potest, ut testis excludatur, si
iusta causa demonstratur, antequam testis interrogatur.1
Can. 1237 – Citatio testis fit decreto iudicis testi legitime intimato.2
Can. 1238 – Testis ad normam iuris a iudice citatus pareat aut causam
suae absentiae iudici notam faciat.3
c) De interrogatione testium
Can. 1239 – § 1. Testes interrogandi sunt in sede tribunalis, nisi aliud
iudici videtur.
§ 2. Episcopi et ii, qui suae civitatis iure simili favore gaudent, audiantur
in loco ab ipsis selecto.4
§ 3. Iudex decernat, ubi audiendi sint ii, quibus propter distantiam, morbum aliudve impedimentum impossibile vel difficile est sedem tribunalis
adire, firmis cann. 1071 et 1128.5
Can. 1240 – Interrogationi testium partes assistere non possunt, nisi
iudex, praesertim cum res est de bono privato, eas admittendas censuit;
assistere tamen possunt earum procuratores vel advocati, nisi iudex propter rerum et personarum adiuncta censuit secreto esse procedendum.
Can. 1241 – § 1. Testes seorsum singuli interrogandi sunt.6
§ 2. Si testes inter se aut cum parte in re gravi dissentiunt, iudex discrepantes inter se conferre potest remotis, quatenus fieri potest, dissidiis et
scandalo.
C. 4, 20, 17; Nov. 90, 7.
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. II, 9.
3
D. 22, 5, 8; C 4, 20, 15, (7).
1
2
Tytu³ XXV – Proces sporny
727
Kan. 1236 – Zachowuj¹c przepis kan. 1231, strona mo¿e prosiæ, by
œwiadek zosta³ wykluczony, jeœli s³uszna przyczyna wykluczenia zosta³a
wykazana przed jego przes³uchaniem.
KPK/83: 1555
KPK/17: 1764 § 2, 3
SN: 286 § 2, 3
Kan. 1237 – Wezwanie œwiadka dokonuje siê dekretem sêdziego, podanym do wiadomoœci œwiadka zgodnie z przepisami prawa.
KPK/83: 1556
KPK/17: 1765
SN: 287
Kan. 1238 – Œwiadek wezwany przez sêdziego zgodnie z przepisami
prawa powinien siê stawiæ albo zawiadomiæ sêdziego o przyczynie swojej nieobecnoœci.
KPK/83: 1557
KPK/17: 1766 § 1
SN: 288 § 1
c) Przes³uchanie œwiadków
Kan. 1239 – § 1. Œwiadkowie powinni byæ przes³uchiwani w siedzibie
trybuna³u, chyba ¿e sêdzia uzna inaczej.
§ 2. Biskupi i ci, którzy na podstawie prawa w³asnego kraju ciesz¹ siê
podobnym u³atwieniem, s¹ przes³uchiwani w miejscu przez nich wybranym.
§ 3. Sêdzia zarz¹dza, gdzie maj¹ byæ przes³uchani ci, dla których z powodu odleg³oœci, choroby czy innej przeszkody jest niemo¿liwe lub trudne
przybyæ do siedziby trybuna³u z zachowaniem kan. 1071 i 1128.
Kan. 1240 – Strony nie mog¹ byæ obecne przy zeznaniach œwiadków,
chyba ¿e sêdzia, zw³aszcza gdy sprawa dotyczy dobra prywatnego, uzna
¿e trzeba je dopuœciæ. Mog¹ natomiast byæ obecni ich adwokaci lub pe³nomocnicy, chyba ¿e sêdzia, z powodu okolicznoœci rzeczy i osób uzna,
¿e nale¿y postêpowaæ z zachowaniem tajemnicy.
Kan. 1241 – § 1. Œwiadkowie powinni byæ przes³uchiwani osobno
i pojedynczo.
§ 2. Jeœli œwiadkowie nie zgadzaj¹ siê, miêdzy sob¹ lub ze stron¹, w
rzeczy powa¿nej, sêdzia mo¿e skonfrontowaæ ró¿ni¹cych siê miêdzy sob¹,
tak by unikn¹æ, o ile to mo¿liwe, k³ótni i zgorszenia.
C 1, 3, 7; 4, 20, 16, (1); Nov. 123, 7.
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. III, 15; D. 12, 2, 15; 22, 5, 3,
(6); Nov. 90, 5.
6
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. III, 13.
4
5
KPK/83: 1558 § 1
KPK/17: 1770 § 1
SN: 292 § 1
KPK/83: 1558 § 2
KPK/17: 1770 § 2 n. 1
SN: 292 § 2 n. 1
KPK/83: 1558 § 3
KPK/17: 1770 § 2 n.
2, 3, 4
SN: 292 § 2 n. 2, 3, 4
KPK/83: 1559
KPK/17: 1771
SN: 293
KPK/83: 1560 § 1
KPK/17: 1772 § 1
SN: 294 § 1
KPK/83: 1560 § 2
KPK/17: 1772 § 2, 3
SN: 294 § 2, 3
728
Titulus XXV – De iudicio contentioso
Can. 1242 – Interrogatio testis fit a iudice vel ab eius delegato aut auditore, cui assistat oportet notarius; quare partes vel promotor iustitiae vel
defensor vinculi vel advocati, qui interrogationi intersunt, si alias interrogationes testi faciendas habent, has non testi, sed iudici vel eius locum
tenenti proponant, ut eas ipse deferat, nisi aliter iure particulari cavetur.1
Can. 1243 – § 1. Iudex testi in mentem revocet gravem obligationem
dicendi totam et solam veritatem.
§ 2. Iudex testi deferat iusiurandum secundum can. 1213; si vero testis
renuit illud emittere, iniuratus audiatur.2
Can. 1244 – Iudex imprimis testis identitatem comprobet; exquirat, quaenam sit ei cum partibus necessitudo et, cum testi interrogationes specificas circa causam defert, sciscitetur quoque fontes eius scientiae et,
quo determinato tempore ea, quae asserit, cognoverit.3
Can. 1245 – Interrogationes breves sint, interrogandi captui accommodatae, non plura simul complectentes, non captiosae, non subdolae,
non suggerentes responsionem, remotae a cuiusvis offensione et pertinentes ad causam, quae agitur.
Can. 1246 – § 1. Interrogationes non sunt cum testibus antea communicandae.
§ 2. Si vero ea, quae testificanda sunt, ita a memoria sunt remota, ut, nisi
antea recoluntur, certo affirmari non possint, potest iudex nonnulla testem praemonere, si id sine periculo fieri posse censet.
Can. 1247 – Testes ore testimonium dicant et scriptum ne legant, nisi de
calculo et rationibus agitur; hoc enim in casu adnotationes, quas secum
attulerunt, consulere possunt.
S.C.S. Off., instr., a. 1858; instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. III, 13; instr.
20 iul. 1890.
1
Tytu³ XXV – Proces sporny
Kan. 1242 – Przes³uchanie œwiadka dokonywane jest przez sêdziego,
jego delegata lub audytora, którym winien towarzyszyæ notariusz. Dlatego te¿ strony lub rzecznik sprawiedliwoœci albo obroñca wêz³a albo adwokaci, którzy s¹ obecni podczas przes³uchania, je¿eli maj¹ inne pytania
do zadania œwiadkowi, powinni je przedstawiæ nie œwiadkowi, lecz sêdziemu lub jego zastêpcy, aby sam je postawi³, chyba ¿e prawo partykularne zastrzega inaczej.
Kan. 1243 – § 1. Sêdzia powinien przypomnieæ œwiadkowi, ¿e ma powa¿ny obowi¹zek mówiæ ca³¹ i sam¹ prawdê.
§ 2. Sêdzia ma nakazaæ œwiadkowi z³o¿enie przysiêgi wed³ug kan. 1213.
Je¿eli œwiadek odmawia jej z³o¿enia, ma byæ przes³uchany niezaprzysiê¿ony.
Kan. 1244 – Sêdzia winien najpierw stwierdziæ to¿samoœæ œwiadka,
spytaæ, jaki jest jego stosunek do stron, i gdy stawia pytania dotycz¹ce
sprawy, ma siê dowiedzieæ tak¿e o Ÿród³a jego wiadomoœci i w jakim
dok³adnie czasie dowiedzia³ siê o tym, co zeznaje.
Kan. 1245 – Pytania maj¹ byæ krótkie, przystosowane do inteligencji
przes³uchiwanego, nie obejmuj¹ce jednoczeœnie kilku spraw; nie podchwytliwe, nie podstêpne, nie sugeruj¹ce odpowiedzi, dalekie od jakiejkolwiek obrazy i nale¿¹ce do sprawy, o któr¹ chodzi.
Kan. 1246 – § 1. Pytañ nie wolno podawaæ wczeœniej œwiadkom do
wiadomoœci.
§ 2. Jeœli zaœ to, co ma stanowiæ przedmiot zeznañ tak posz³o w zapomnienie, ¿e nie mo¿e byæ w sposób pewny przedstawione bez wczeœniejszego przypomnienia, sêdziemu wolno przypomnieæ coœ œwiadkowi,
jeœli uzna, ¿e jest to mo¿liwe bez niebezpieczeñstwa.
Kan. 1247 – Œwiadkowie powinni zeznawaæ ustnie i bez czytania, chyba ¿e chodzi o rachunki i sprawozdania; w takim bowiem wypadku mog¹
siê pos³ugiwaæ zapiskami, które przynieœli ze sob¹.
2
3
C 4, 20, 9 et 16, pr.
D. 22, 5, 3, pr.
729
KPK/83: 1561
KPK/17: 1773 § 1, 2
SN: 295 § 1, 2
KPK/83: 1562 § 1
KPK/17: 1767 § 4
SN: 289 § 4
KPK/83: 1562 § 2
KPK/17: 1767 § 1
SN: 289 § 1
KPK/83: 1563
KPK/17: 1774
SN: 296
KPK/83: 1564
KPK/17: 1775
SN: 297
KPK/83: 1565 § 1
KPK/17: 1776 § 1
SN: 298 § 1
KPK/83: 1565 § 2
KPK/17: 1776 § 2
SN: 298 § 2
KPK/83: 1566
KPK/17: 1777
SN: 299
730
Titulus XXV – De iudicio contentioso
Can. 1248 – § 1. Responsio statim redigenda est scripto a notario, qui
referre debet ipsa verba testimonii saltem, quod attinet ad ea, quae obiectum
iudicii directe attingunt.
§ 2. Admitti potest usus inventorum technicorum, quibus voces reproducuntur, dummodo deinde responsiones scripto consignentur et subscribantur, si fieri potest, ab iis, qui responsiones dederunt.
Can. 1249 – Notarius in actis mentionem faciat de praestito, remisso
aut recusato iureiurando, de partium aliorumque praesentia, de interrogationibus ex officio additis et generatim de omnibus memoria dignis,
quae forte acciderunt, dum testes interrogati sunt.
Can. 1250 – § 1. In fine interrogationis coram teste legi debent, quae
notarius de eius responsionibus scripto redegit, vel testi audita facere,
quae ope inventi technici de eius responsionibus incisa sunt, dato eidem
testi iure addendi, supprimendi, corrigendi, variandi.1
§ 2. Denique actui subscribere debent testis, iudex et notarius.2
Can. 1251 – Testes, etsi iam interrogati, possunt parte postulante aut ex
officio, antequam testimonia publicantur, denuo ad interrogationem vocari, si iudex id necessarium vel utile ducit, dummodo tamen omnis collusionis vel corruptelae quodvis absit periculum.
Can. 1252 – Testibus secundum aequam iudicis taxationem solvi debent
expensae, quas fecerunt, et lucrum, quod amiserunt, testimonii ferendi
causa.3
d) De testimoniorum fide
Can. 1253 – In aestimandis testimoniis iudex requisitis, si opus est, testimonialibus litteris consideret:4
1° quae condicio sit personae quaeve honestas;
2° utrum de scientia propria, praesertim de visu et auditu proprio testificetur, an de sua opinione, de fama aut de auditu ab aliis;
1
2
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. III, 14.
S.C.S. Off., instr. a. 1858; instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. III, 14.
Tytu³ XXV – Proces sporny
Kan. 1248 – § 1. OdpowiedŸ winna byæ zaraz spisana przez notariusza
i powinna zawieraæ dos³owne zeznanie, przynajmniej w odniesieniu do
tego, co bezpoœrednio dotyczy przedmiotu sprawy.
§ 2. Dopuszczalne jest pos³u¿enie siê wynalazkami technicznymi, które
odtwarzaj¹ g³os ludzki, jeœli tylko póŸniej odpowiedzi zostan¹ spisane
i podpisane, o ile to mo¿liwe, przez tych, którzy je zeznali.
Kan. 1249 – Notariusz powinien odnotowaæ o z³o¿eniu, pominiêciu lub
odmowie przysiêgi, o obecnoœci stron i innych osób, o pytaniach dodanych z urzêdu i w ogóle o wszystkim, co godne pamiêci lub wydarzy³o siê
przypadkowo, gdy œwiadkowie byli przes³uchiwani.
Kan. 1250 – § 1. Na koñcu przes³uchania nale¿y œwiadkowi odczytaæ
to, co notariusz o jego odpowiedziach na piœmie sporz¹dzi³ albo daæ mu
wys³uchaæ, co przy pomocy œrodków technicznych z jego zeznania zosta³o utrwalone, daj¹c temu¿ œwiadkowi mo¿liwoœæ uzupe³nienia, skreœlenia, poprawienia, zmiany.
§ 2. Akt powinni podpisaæ: œwiadek, sêdzia i notariusz.
Kan. 1251 – Œwiadkowie, chocia¿ ju¿ przes³uchani, mog¹ byæ b¹dŸ to na
¿¹danie strony, b¹dŸ te¿ z urzêdu, ponownie wezwani na przes³uchanie,
przed publikacj¹ zeznañ, jeœli sêdzia uzna to za konieczne lub po¿yteczne,
o ile jednak nie ma ¿adnego niebezpieczeñstwa zmowy lub przekupstwa.
Kan. 1252 – Œwiadkom, wed³ug s³usznej miary wyznaczonej przez sêdziego, nale¿y zwróciæ wydatki, które poczynili i stratê zysku, spowodowan¹ sk³adaniem zeznañ.
731
KPK/83: 1567 § 1
KPK/17: 1778
SN: 300
KPK/83: 1567 § 2
KPK/83: 1130
KPK/17: 1779
SN: 302
KPK/83: 1569 § 1
KPK/17: 1780 § 1
SN: 303 § 1
KPK/83: 1569 § 2
KPK/17: 1780 § 2
SN: 303 § 2
KPK/83: 1570
KPK/17: 1781
SN: 304
KPK/83: 1571
KPK/17: 1787 § 1, 2
SN: 310 § 1, 2
d) Wiarygodnoœæ œwiadków
Kan. 1253 – Przy ocenie zeznañ, sêdzia, ¿¹daj¹c w razie potrzeby œwiadectw kwalifikacyjnych, winien wzi¹æ pod uwagê:
1° jaki jest stan osoby i jaka jej uczciwoœæ;
2° czy zeznanie jest na podstawie w³asnej wiedzy, zw³aszcza z osobistego widzenia i s³yszenia, czy jest opini¹ œwiadka, opiera siê na pog³oskach lub na zas³yszeniu od innych;
3
4
C. 4, 20, 11 et 16; 7, 62, 6, (2).
D. 22, 5, 2 et 3, (pr.-3) et 13; Nov. 90, l, pr.
KPK/83: 1572
KPK/17: 1789
SN: 312
KPK/83: 1572 n.
KPK/17: 1789 n.
SN: 312 n. 1
KPK/83: 1572 n.
KPK/17: 1789 n.
SN: 312 n. 2
1
1
2
2
732
Titulus XXV – De iudicio contentioso
3° utrum testis constans sit et firmiter sibi cohaereat an varius, incertus
vel vacillans;
4° utrum testimonii contestes habeat aliisve probationis elementis confirmetur necne.
Can. 1254 – Unius testis testimonium plenam fidem facere non potest,
nisi agitur de teste qualificato, qui testimonium fert de rebus ex officio
gestis, aut rerum et personarum adiuncta aliud suadent.1
4° De peritis
Can. 1255 – Peritorum opera utendum est, quoties ex iuris vel iudicis
praescripto eorum examen et votum praeceptis artis vel scientiae innixum requiruntur ad factum aliquod comprobandum vel ad veram alicuius
rei naturam dignoscendam.
Can. 1256 – Iudicis est peritos nominare auditis vel proponentibus partibus aut, si casus fert, relationes ab aliis peritis iam factas assumere.
Can. 1257 – Eisdem de causis ac testis etiam periti excluduntur aut
recusari possunt.
Can. 1258 – § 1. Iudex attentis eis, quae a partibus forte deducuntur,
singula capita decreto suo definiat, circa quae periti opera versari debeat. 2
§ 2. Perito remittenda sunt acta causae aliaque documenta et subsidia,
quibus egere potest ad suum munus exsequendum.
§ 3. Iudex ipso perito audito tempus determinet, intra quod examen perficiendum est et relatio danda.
Can. 1259 – § 1. Periti suam quisque relationem a ceteris distinctam
conficiant, nisi iudex iubet unam fieri a singulis subscribendam; quae si
fit, opinionum diversitates, si quae fuerunt, diligenter adnotentur.
Apost. can. 75; Nic. I, cann. 2, 6; Carth. can. 132; Quinisext. can. 85; Sign. Apost.,
rescr. 10 nov. 1970, 1); rescr. 2 ian. 1971, 1) „Ad”; D. 48, 18, 20; C. 4, 20, 9.
1
733
Tytu³ XXV – Proces sporny
3° czy œwiadek jest sta³y i trwale ze sob¹ zgodny, czy te¿ zmienny, niepewny lub chwiejny;
4° czy nie ma wspó³œwiadków zeznania i czy jest potwierdzony lub nie
przez inne elementy dowodowe.
Kan. 1254 – Zeznanie jednego œwiadka nie mo¿e byæ pe³nym dowodem, chyba ¿e chodzi o œwiadka kwalifikowanego, który zeznaje o sprawach dokonanych z urzêdu, albo okolicznoœci rzeczy lub osób sugeruj¹
inaczej.
KPK/83: 1572
KPK/17: 1789
SN: 312 n. 3
KPK/83: 1572
KPK/17: 1789
SN: 312 n. 4
n. 3
n. 3
n. 4
n. 4
KPK/83: 1573
KPK/17: 1791 § 1
SN: 314 § 1
4° Biegli
Kan. 1255 – Z pomocy bieg³ych nale¿y skorzystaæ, ilekroæ na podstawie
nakazu prawa lub sêdziego jest konieczne ich przes³uchanie i opinia, oparte
na doœwiadczeniu lub wiedzy, dla potwierdzenia jakiegoœ faktu lub poznania prawdziwej natury jakiejœ rzeczy.
Kan. 1256 – Do sêdziego nale¿y nominacja bieg³ych, po wys³uchaniu
lub na wniosek stron, albo, je¿eli siê zdarzy, dopuszczenie relacji zrobionych ju¿ przez innych bieg³ych.
Kan. 1257 – Bieg³ych mo¿na równie¿ wykluczyæ lub siê ich zrzec z
tych samych powodów, co œwiadka.
Kan. 1258 – § 1. Sêdzia uwzglêdniaj¹c propozycje wskazane ewentualnie przez strony, winien okreœliæ swoim dekretem poszczególne punkty,
których ma dotyczyæ opinia bieg³ego.
§ 2. Bieg³emu nale¿y przes³aæ akta sprawy i inne dokumenty i pomoce,
których mo¿e potrzebowaæ do w³aœciwego i wiernego wype³nienia zadania.
§ 3. Sêdzia, po wys³uchaniu zdania samego bieg³ego, winien wyznaczyæ
czas, w którym nale¿y dokonaæ przes³uchania i przedstawiæ opiniê.
Kan. 1259 – § 1. Ka¿dy z bieg³ych sporz¹dza w³asn¹ relacjê, niezale¿n¹
od innych, chyba ¿e sêdzia poleci sporz¹dziæ jedn¹ relacjê, podpisan¹
przez wszystkich; je¿eli to dojdzie do skutku, ró¿nice zdañ, jakie zachodz¹,
nale¿y starannie odnotowaæ.
2
S.C. de Discip. Sacr., instr. 15 aug. 1936, art. 147, § 2.
KPK/83: 1574
KPK/17: 1792
SN: 315
KPK/83: 1575
KPK/17: 1793 § 1, 2, 3
SN: 316 § 1, 2, 3
KPK/83: 1576
KPK/17: 1795 § 2,
1796 § 1
SN: 318 § 2, 319 § 1
KPK/83: 1577 § 1
KPK/17: 1799 § 1
SN: 322 § 1
KPK/83: 1577 § 2
KPK/83: 1577 § 3
KPK/17: 1799 § 2
SN: 322 § 2
KPK/83: 1578 § 1
KPK/17: 1802
SN: 325 § 1
734
Titulus XXV – De iudicio contentioso
§ 2. Periti debent indicare perspicue, quibus documentis vel aliis idoneis
modis certiores facti sint de personarum vel rerum vel locorum identitate, qua via et ratione processerint in explendo munere sibi demandato et
quibus prae aliis argumentis suae conclusiones nitantur.
§ 3. Peritus vocari potest a iudice, ut explicationes, quae ulterius necessariae videntur, suppeditet.
Can. 1260 – § 1. Iudex non peritorum tantum conclusiones, etsi concordes, sed cetera quoque causae adiuncta attente perpendat.
§ 2. Cum reddit rationes decidendi, exprimere debet, quibus argumentis
motus peritorum conclusiones aut admiserit aut reiecerit.
Can. 1261 – Peritis solvendae sunt expensae et remuneratio a iudice ex
bono et aequo determinandae servato iure particulari.
Can. 1262 – § 1. Partes possunt peritos privatos a iudice approbandos
designare.
§ 2. Periti privati, si iudex admittit, possunt acta causae, quatenus opus
est, inspicere, exsecutioni peritiae interesse, semper autem possunt suam
relationem exhibere.
5° De accessu et de recognitione iudiciali
Can. 1263 – Si ad definitionem causae iudex opportunum duxit ad aliquem locum accedere vel aliquam rem inspicere, decreto id praestituat,
quo ea, quae in accessu vel in recognitione iudiciali praestanda sunt, auditis partibus summatim describat.
Can. 1264 – Peracti accessus vel recognitionis iudicialis documentum
conficiatur.
6° De praesumptionibus
Can. 1265 – Praesumptiones, quae ab ipso iure non statuuntur, iudex, ut
ad iustam sententiam deveniat, conicere potest, dummodo hoc fiat ex
facto certo et determinato, quod cum obiecto controversiae cohaeret.
Tytu³ XXV – Proces sporny
§ 2. Biegli powinni jasno wskazaæ, na podstawie jakich dokumentów lub
innych odpowiednich sposobów upewnili siê o to¿samoœci osób, rzeczy
lub miejsc, jak¹ metod¹ i w jaki sposób postêpowali w wykonywaniu
zleconego im zadania i na jakich argumentach opieraj¹ przede wszystkim swoje wnioski.
735
KPK/83: 1578 § 2
KPK/17: 1801 § 1
SN: 324 § 3
§ 3. Bieg³y mo¿e zostaæ wezwany przez sêdziego, by udzieli³ dalszych
wyjaœnieñ, które wydaj¹ siê konieczne.
KPK/83: 1578 § 3
KPK/17: 1801 § 2
SN: 324 § 2
Kan. 1260 – § 1. Sêdzia powinien uwa¿nie rozwa¿yæ nie tylko wnioski
bieg³ych, chocia¿by zgodne, lecz tak¿e pozosta³e okolicznoœci sprawy.
KPK/83: 1579 § 1
KPK/17: 1804§ 1
SN: 327 § 1
§ 2. Kiedy podaje uzasadnienie decyzji, powinien zaznaczyæ, jakie argumenty sk³oni³y go do przyjêcia lub odrzucenia wniosków bieg³ych.
KPK/83: 1579 § 2
KPK/17: 1804 § 2
SN: 327 § 2
Kan. 1261 – Bieg³ym nale¿y zap³aciæ wydatki i honoraria, które winny
byæ okreœlone przez sêdziego, wed³ug dobra i s³usznoœci, z zachowaniem
prawa partykularnego.
Kan. 1262 – § 1. Strony mog¹ wyznaczyæ prywatnych bieg³ych, którzy
musz¹ byæ zatwierdzeni przez sêdziego.
§ 2. Biegli prywatni, jeœli sêdzia zezwoli, przejrzeæ akta sprawy w razie
potrzeby, byæ obecni przy wykonywaniu ekspertyzy; zawsze zaœ mog¹
przedstawiæ w³asn¹ relacjê.
KPK/83: 1580
KPK/17: 1805
SN: 328
KPK/83: 1581 § 1
KPK/83: 1581 § 2
5° Wizja lokalna i oglêdziny s¹dowe
Kan. 1263 – Jeœli sêdzia uzna, ¿e dla wyjaœnienia sprawy jest po¿yteczne udaæ siê do jakiegoœ miejsca lub obejrzeæ jak¹œ rzecz, ustala to dekretem, w którym, po wys³uchaniu stron, ogólnie opisuje to, co ma mu byæ
dane do dyspozycji w czasie wizji albo w czasie oglêdzin s¹dowych.
Kan. 1264 – Nale¿y sporz¹dziæ dokument dokonanej wizji albo oglêdzin
s¹dowych.
KPK/83: 1582
KPK/17: 1806
SN: 329 § 1
KPK/83: 1583
KPK/17: 1811 § 1, 2
SN: 334 § 1, 2
6° Domniemania
Kan. 1265 – Domniemania, które nie s¹ ustanowione przez samo prawo, sêdzia dla dojœcia do s³usznego wyroku mo¿e wysuwaæ jedynie na
podstawie faktu pewnego i okreœlonego, pozostaj¹cego w zwi¹zku z przedmiotem sporu.
KPK/83: 1586
KPK/17: 1828
SN: 351
736
Titulus XXV – De iudicio contentioso
Can. 1266 – Qui pro se habet ea, quae ab ipso iure praesumuntur, liberatur ab onere probandi, quod recidit in partem adversam.1
Art. VI – De causis incidentibus
Can. 1267 – Causa incidens habetur, quoties incepta litis instantia
quaestio proponitur, quae, etsi libello litis introductorio non continetur
expresse, nihilominus ita ad causam pertinet, ut solvi plerumque debeat
ante quaestionem principalem.
Can. 1268 – Causa incidens proponitur scripto vel ore indicato nexu, qui
intercedit inter ipsam et causam principalem, coram iudice competenti
ad causam principalem definiendam.
Can. 1269 – § 1. Iudex recepta petitione et auditis partibus expeditissime definiat, utrum proposita quaestio incidens fundamentum habere videatur et nexum cum causa principali an vero sit in limine reicienda, et, si
eam admittit, num talis sit gravitatis, ut debeat solvi per sententiam interlocutoriam vel per decretum.
§ 2. Cum vero iudicat quaestionem incidentem non esse solvendam ante
sententiam definitivam, decernat, ut eiusdem ratio habeatur, cum causa
principalis definietur.2
Can. 1270 – § 1. Si quaestio incidens solvi debet per sententiam, serventur canones de iudicio contentioso summario, nisi attenta rei gravitate
aliud iudici videtur.
§ 2. Si vero solvi debet per decretum, tribunal potest rem committere
auditori vel praesidi.
Can. 1271 – Antequam finitur causa principalis, iudex vel tribunal potest
decretum vel sententiam interlocutoriam iusta de causa revocare aut reformare sive ad instantiam partis sive ex officio auditis partibus.
1
D. 22, 3, 3 et 12; Basilic. 22, 1, 3 et 12.
Tytu³ XXV – Proces sporny
Kan. 1266 – Kto ma za sob¹ domniemanie prawne, jest zwolniony z
obowi¹zku dowodzenia, który przechodzi na stronê przeciwn¹.
737
KPK/83: 1585
KPK/17: 1827
SN: 350
Art. VI – Sprawy wpadkowe
Kan. 1267 – Sprawa wpadkowa ma miejsce, ilekroæ po zawi¹zaniu
instancji zostaje przedstawiona kwestia, która chocia¿ nie jest wyraŸnie
zawarta w piœmie wprowadzaj¹cym sprawê, niemniej tak nale¿y do sprawy, ¿e najczêœciej musi byæ rozstrzygniêta przed spraw¹ g³ówn¹.
Kan. 1268 – Sprawê wpadkow¹ przedstawia siê wobec sêdziego w³aœciwego do rozstrzygniêcia sprawy g³ównej, na piœmie lub ustnie, ze wskazaniem zwi¹zku, jaki zachodzi miêdzy ni¹ a spraw¹ g³ówn¹.
Kan. 1269 – § 1. Sêdzia, po przyjêciu proœby i po wys³uchaniu stron,
powinien jak najszybciej rozstrzygn¹æ, czy przedstawiona sprawa wpadkowa wydaje siê mieæ podstawê i zwi¹zek ze spraw¹ g³ówn¹, czy te¿
powinna byæ na wstêpie odrzucona; a jeœli j¹ dopuszcza, czy jest tak
wa¿na, ¿e powinna byæ rozstrzygniêta wyrokiem przedstanowczym lub
dekretem.
§ 2. Jeœli uzna, ¿e sprawa wpadkowa nie musi byæ rozstrzygniêta przed
wyrokiem ostatecznym, winien zadecydowaæ, czy nale¿y j¹ uwzglêdniæ,
gdy bêdzie rozstrzygana sprawa g³ówna.
Kan. 1270 – § 1. Jeœli sprawa wpadkowa winna byæ rozstrzygniêta
wyrokiem, nale¿y zachowaæ przepisy ogólnego procesu spornego, chyba
¿e sêdzia, bior¹c pod uwagê wa¿noœæ sprawy, uzna inaczej.
§ 2. Je¿eli natomiast powinna byæ rozstrzygniêta dekretem, trybuna³ mo¿e
sprawê zleciæ audytorowi lub przewodnicz¹cemu.
Kan. 1271 – Zanim zostanie zakoñczona sprawa g³ówna, sêdzia lub
trybuna³ mo¿e uchyliæ albo poprawiæ dekret lub wyrok przedstanowczy,
dla s³usznej przyczyny, czy to na proœbê strony czy z urzêdu, po wys³uchaniu stron.
2
S. Rom. Rotae Trib., Normae, 29 iun. 1934, art. 109, § 1.
KPK/83: 1587
KPK/17: 1837
SN: 361
KPK/83: 1588
KPK/17: 1838
SN: 362
KPK/83: 1589 § 1
KPK/17: 1839, 1840
§1
SN: 363, 364 § 1
KPK/83: 1589 § 2
KPK/83: 1590 § 1
KPK/17: 1840 § 2
SN: 364 § 2
KPK/83: 1590 § 2
KPK/83: 1591
KPK/17: 1841
SN: 365
738
Titulus XXV – De iudicio contentioso
1° De partibus non comparentibus
Can. 1272 – § 1. Si pars conventa citata non comparuit nec idoneam
absentiae excusationem attulit aut non respondit ad normam can. 1190,
§ 1, iudex eam decreto a iudicio absentem declaret et decernat, ut causa
servatis servandis usque ad sententiam definitivam eiusque exsecutionem procedat.1
§ 2. Antequam hoc decretum fertur, debet etiam per novam citationem,
si opus est, constare citationem legitime factam ad partem conventam
tempore utili pervenisse.
Can. 1273 – § 1. Si pars conventa deinde in iudicio se sistit aut responsum dedit ante causae definitionem, conclusiones et probationes afferre
potest firmo can. 1283; caveat autem iudex, ne de industria in longiores
et non necessarias moras iudicium protrahatur.2
§ 2. Etsi pars conventa non comparuit aut responsum non dedit ante
causae definitionem, impugnationibus uti potest adversus sententiam; si
vero probat se legitimo impedimento fuisse detentam, quod sine sua culpa antea demonstrare non potuit, querela nullitatis uti potest.3
Can. 1274 – Si die et hora ad litis contestationem praestitutis actor neque comparuit neque idoneam excusationem attulit:
1° iudex eum citet iterum;4
2° si actor novae citationi non paruit, praesumitur litis instantiae renuntiavisse;5
3° si vero postea in processu intervenire vult, servetur can. 1273.
Can. 1275 – § 1. Pars absens a iudicio, quae iustum impedimentum non
probavit, tenetur obligatione solvendi expensas iudiciales, quae ob ipsius
1
Apost. can. 74; Carth. cann. 19, 79, 100; D. 5, 1, 73; 22, 3, 19, (1); 42, 1, 53; C. 3, 1,
13, (4); 7, 43, 2; 7, 49, 5 et 7 et 10; Nov. 69, 2 et 3, pr.; 126, 2.
2
Carth. can. 19.
Tytu³ XXV – Proces sporny
739
1° Niestawiennictwo stron
Kan. 1272 – § 1. Jeœli strona pozwana nie stawi siê na wezwanie ani
nie przedstawi wystarczaj¹cego usprawiedliwienia nieobecnoœci albo nie
odpowie zgodnie z przepisem kan. 1190 § 1, sêdzia winien orzec jej nieobecnoœæ w s¹dzie oraz zarz¹dziæ, by sprawa, przy zachowaniu tego, co
nale¿y zachowaæ, by³a prowadzona a¿ do wydania ostatecznego wyroku
i do jego wykonania.
§ 2. Zanim zostanie wydany dekret, o którym w § 1, nale¿y stwierdziæ, w
razie potrzeby nawet przez nowe wezwanie, jeœli to konieczne, ¿e wezwanie dokonane zgodnie z przepisami prawa dotar³o w u¿ytecznym czasie
do strony pozwanej.
Kan. 1273 – § 1. Jeœli strona pozwana stawi siê póŸniej w s¹dzie albo
nadeœle odpowiedŸ przed rozstrzygniêciem sprawy, mo¿e przedstawiæ wnioski i dowody, z zachowaniem przepisu kan. 1283; sêdzia powinien siê strzec,
by to celowo nie przeci¹ga³o sprawy w d³ug¹ i niekonieczn¹ zw³okê.
§ 2. Jeœliby nawet strona pozwana nie stawi³a siê albo nie da³a odpowiedzi przed rozstrzygniêciem sprawy, mo¿e korzystaæ z œrodków prawnych przeciw wyrokowi; jeœli udowodni, ¿e zatrzyma³a j¹ zgodna z prawem przeszkoda, której bez w³asnej winy nie mog³a przedtem wykazaæ,
mo¿e wnieœæ skargê o niewa¿noœæ wyroku.
Kan. 1274 – Jeœli powód, w dniu i godzinie wyznaczonych na zawi¹zanie sporu, ani siê nie stawi, ani nie przedstawi w³aœciwego usprawiedliwienia:
1° sêdzia powinien go ponownie wezwaæ;
2° jeœli powód nie stawi siê na nowe wezwanie, domniemywa siê, ¿e
zrzek³ siê instancji sporu;
3° je¿eliby potem chcia³ wzi¹æ udzia³ w procesie, nale¿y zachowaæ kan.
1273.
Kan. 1275 – § 1. Strona nieobecna w s¹dzie, która nie udowodni³a
s³usznej przeszkody, obowi¹zana jest pokryæ zarówno wydatki s¹dowe,
C. 7, 43, 3.
Apost. can. 74; Carth. can. 19; C. 3, 1, 13, (2-9); 7, 43, 8-9.
5
C. 3, 1, 13, (2-9); Nov. 112, 3, 1.
3
4
KPK/83: 1592 § 1
KPK/17: 1842, 1843
§ 1, 1844 § 1
SN: 366, 367 § 1,
368 § 1
KPK/83: 1592 § 2
KPK/17: 1843 § 1, 2
SN: 367 § 1, 2
KPK/83: 1593 § 1
KPK/17: 1846
SN: 370
KPK/83: 1593 § 2
KPK/17: 1847
SN: 371
KPK/83: 1594
KPK/17: 1849
SN: 373
KPK/83: 1594 n. 1
KPK/17: 1849
SN: 373
KPK/83: 1594 n. 2
KPK/17: 1850 § 1
SN: 374 § 1
KPK/83: 1594 n. 3
KPK/83: 1595 § 1
KPK/17: 1851 § 1
SN: 375 § 1
740
Titulus XXV – De iudicio contentioso
absentiam factae sunt, necnon, si opus est, indemnitatem alteri parti
praestandi.1
§ 2. Si et actor et pars conventa fuerunt absentes a iudicio, uterque per
se ipse respondet, ut integrae expensae iudiciales solvantur.
2° De interventu tertii in causa
Can. 1276 – § 1. Is, cuius interest, admitti potest ad interveniendum in
causa in quolibet gradu iudicii sive ut pars, quae proprium ius defendit,
sive accessorie ad aliquam partem adiuvandam.
§ 2. Sed ut admittatur, debet ante conclusionem in causa libellum iudici
exhibere, in quo breviter suum ius interveniendi demonstret.
§ 3. Qui intervenit in causa, admittendus est in eo statu iudicii, in quo
causa reperitur, assignato eidem brevi ac peremptorio termino ad probationes suas exhibendas, si causa ad periodum probatoriam pervenit.
Can. 1277 – Tertium, cuius interventus videtur necessarius, iudex auditis partibus debet in iudicium vocare.
3° De attentatis lite pendente
Can. 1278 – Attentatum est actus, quo, lite pendente, ab una parte adversus alteram vel a iudice adversus alterutram vel utramque aliquid innovatur in praeiudicium partis et ea dissentiente sive circa materiam iudicii sive circa iura processualia, nisi ipso iure innovatio admittitur.2
Can. 1279 – Attentatum est ipso iure nullum, quare iudex decernere
debet eius revocationem; sanatur tamen ipso iure, si intra mensem a die
habitae notitiae de attentato computandum quaestio de eo iudici non proponitur.
1
C. 3, 1, 13, (2-9); Nov. 112, 3, 1.
Tytu³ XXV – Proces sporny
741
dokonane z powodu jej nieobecnoœci, jak i w razie potrzeby wyp³aciæ
odszkodowanie drugiej stronie.
§ 2. Je¿eli i powód, i strona pozwana by³y nieobecne w s¹dzie, zobowi¹zane s¹ wspólnie pokryæ koszta procesowe.
KPK/83: 1595 § 2
KPK/17: 1851 § 2
SN: 375 § 2
2° Udzia³ osoby trzeciej w sprawie
Kan. 1276 – § 1. Ten kto jest zainteresowany w sprawie, mo¿e byæ
dopuszczony do udzia³u w sprawie, w ka¿dej instancji sporu, czy to jako
strona, która broni w³asnego prawa, czy te¿ dodatkowo, aby wspieraæ
któr¹œ ze stron.
§ 2. By jednak móg³ byæ dopuszczony, powinien przed zamkniêciem postêpowania dowodowego przed³o¿yæ sêdziemu skargê powodow¹, w
której krótko uzasadnia swoje prawo do interwencji.
§ 3. Kto interweniuje w sporze, winien byæ dopuszczony do udzia³u w
tym stadium sprawy, w jakim siê ona znajduje, z wyznaczonym krótkim
terminem zawitym dla przed³o¿enia swoich dowodów, je¿eli sprawa dosz³a do stadium dowodowego.
Kan. 1277 – Sêdzia, po wys³uchaniu stron, winien wezwaæ przed s¹d
osobê trzeci¹, której interwencja wydaje siê konieczna.
KPK/83: 1596 § 1
KPK/17: 1852 § 1
SN: 376 § 1
KPK/83: 1596 § 2
KPK/17: 1852 § 2
SN: 376 § 2
KPK/83: 1596 § 3
KPK/17: 1852 § 3
SN: 376 § 3
KPK/83: 1597
KPK/17: 1853
SN: 377
3° Usi³owanie podczas trwania sporu
Kan. 1278 – Usi³owanie jest czynnoœci¹, w której podczas trwania sporu, przez jedn¹ ze stron przeciwko drugiej albo przez sêdziego przeciwko
jednej ze stron albo przeciwko obu stronom coœ zostaje zmienione na
szkodê strony i bez jej zgody, czy to odnoœnie do przedmiotu sprawy czy
te¿ odnoœnie do uprawnieñ procesowych, je¿eli zmiana nie jest dopuszczona przez prawo.
Kan. 1279 – Usi³owanie jest z mocy prawa niewa¿ne, dlatego sêdzia
powinien zarz¹dziæ jego odwo³anie; uwa¿nia siê jednak z samego prawa,
jeœli w ci¹gu miesi¹ca od dnia otrzymania wiadomoœci o usi³owaniu ta
sprawa nie zostanie przed³o¿ona sêdziemu.
2
D. 4, 7,1; 44, 6, 3; C. 8, 36 (37), 2 et 5.
KPK/17: 1854
SN: 378
KPK/17: 1855 § 1,
2, 1857 § 1
SN: 379 § 1, 2, 381
742
Titulus XXV – De iudicio contentioso
Can. 1280 – Quaestiones de attentatis expeditissime definiendae sunt a
iudice causae principalis, si pars attentatum patravit; si vero ipse iudex
attentatum patravit, a tribunali appellationis.
Art. VII – De actorum publicatione, de conclusione in causa
et de causae discussione
Can. 1281 – § 1. Acquisitis probationibus iudex decreto partibus et earum
advocatis permittere debet sub poena nullitatis, ut acta nondum eis nota
apud tribunalis cancellariam inspiciant; quin etiam advocatis id petentibus dari potest actorum exemplar; in causis vero, quae ad bonum publicum spectant, iudex ad gravissima pericula evitanda aliquod actum nemini manifestandum esse decernere potest, cauto tamen, ut ius defensionis semper integrum maneat.1
§ 2. Ad probationes complendas partes possunt alias iudici proponere;
quibus, si iudex necessarium duxit, acquisitis iterum est locus decreto, de
quo in § 1.2
Can. 1282 – § 1. Expletis omnibus, quae ad probationes producendas
pertinent, ad conclusionem in causa devenitur.3
§ 2. Haec conclusio habetur, quoties aut partes declaraverunt se nihil
aliud adducendum habere aut utile proponendis probationibus tempus a
iudice praestitutum elapsum est aut iudex declaravit se causam satis instructam habere.4
§ 3. De peracta conclusione in causa, quocumque modo ea accidit, iudex
decretum ferat.
Can. 1283 – § 1. Post conclusionem in causa iudex potest adhuc eosdem testes vel alios vocare aut alias probationes, quae antea non sunt
petitae, disponere tantummodo:5
1° in causis, in quibus agitur de solo bono privato partium, si omnes
partes consentiunt;
Cons. pro Publ. Eccl. Neg., rescr. 28 apr. 1970, 18.
S.C. de Discip. Sacr., instr. 15 aug. 1936, art. 175, §§ 3-4.
3
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. III, 22.
1
2
Tytu³ XXV – Proces sporny
Kan. 1280 – Sprawy dotycz¹ce usi³owania musz¹ zostaæ jak najszybciej rozstrzygniête przez sêdziego sprawy g³ównej, jeœli zarzut o usi³owanie wnios³a strona; jeœli zaœ usi³owania dokona³ sam sêdzia – przez trybuna³ apelacyjny.
743
KPK/17: 1855 § 3,
1856 § 2
SN: 379 § 2 n. 2, 380
§2
Art. VII – Og³oszenie akt, zamkniêcie postêpowania
dowodowego, dyskusja sprawy
Kan. 1281 – § 1. Po zebraniu dowodów, sêdzia, pod sankcj¹ niewa¿noœci,
winien dekretem zezwoliæ stronom i ich adwokatom, aby w kancelarii
trybuna³u przejrzeli akta, które nie s¹ im jeszcze znane; co wiêcej, równie¿ adwokatom, którzy o to prosz¹, mo¿na daæ odpis akt; w sprawach
jednak dotycz¹cych dobra publicznego sêdzia, dla unikniêcia bardzo powa¿nych niebezpieczeñstw mo¿e zdecydowaæ, ¿e jakiegoœ aktu nie nale¿y nikomu ujawniaæ, z tym zastrze¿eniem, ¿e prawo obrony zostanie
zawsze nienaruszone.
§ 2. Celem uzupe³nienia, strony mog¹ zg³osiæ sêdziemu inne dowody; po
ich zebraniu, je¿eli sêdzia uzna to za konieczne, ponownie mo¿e mieæ
miejsce dekret, o którym w § 1.
Kan. 1282 – § 1. Po wype³nieniu wszystkiego, co nale¿y do zebrania
dowodów, nastêpuje zamkniêcie postêpowania dowodowego.
§ 2. To zamkniêcie nastêpuje, ilekroæ albo strony oœwiadczaj¹, ¿e nie
mia³yby nic wiêcej do zg³oszenia, albo up³yn¹³ czas u¿yteczny, wyznaczony przez sêdziego dla przed³o¿enia dowodów, albo gdy sêdzia orzek³,
¿e uwa¿a sprawê za wystarczaj¹co wyjaœnion¹.
§ 3. O zamkniêciu postêpowania dowodowego w sprawie, jakimkolwiek
sposobem ono nast¹pi³o, sêdzia wydaje dekret.
Kan. 1283 – § 1. Po zamkniêciu postêpowania dowodowego, sêdzia
mo¿e jeszcze raz wezwaæ tych samych b¹dŸ innych œwiadków albo dopuœciæ inne dowody, o które przedtem nie proszono, tylko:
1° w sprawach, w których chodzi tylko o prywatne dobro stron, je¿eli
wszystkie strony wyra¿aj¹ zgodê;
4
5
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. IV, 24.
C. 8, 35 (36), 4.
KPK/83: 1598 § 1
KPK/17: 1858, 1859
SN: 382, 383
KPK/83: 1598 § 2
KPK/83: 1599 § 1
KPK/17: 1860 § 1
SN: 384 § 1
KPK/83: 1599 § 2
KPK/17: 1860 § 2
SN: 384 § 2
KPK/83: 1599 § 3
KPK/17: 1860 § 3
SN: 384 § 3
KPK/83: 1600 § 1
KPK/17: 1861 § 1
SN: 385 § 1
KPK/83: 1600 § 1 n. 1
744
Titulus XXV – De iudicio contentioso
2° in ceteris causis, auditis partibus et dummodo gravis exstet ratio itemque quodlibet fraudis vel subornationis periculum removeatur;
3° in omnibus causis, quoties veri simile est, nisi probatio nova admittitur, sententiam iniustam futuram esse propter rationes, de quibus in
can. 1326, § 2, nn. 1-3.
§ 2. Potest autem iudex iubere vel admittere, ut exhibeatur documentum,
quod forte antea sine culpa eius, cuius interest, exhiberi non potuit.
§ 3. Novae probationes publicentur servato can. 1281, § 1.
Can. 1284 – Facta conclusione in causa iudex congruum spatium temporis praestituat ad defensiones vel animadversiones exhibendas. 1
Can. 1285 – § 1. Defensiones et animadversiones scripto dandae sunt,
nisi disputationem pro tribunali sedente iudex partibus consentientibus
satis esse censet.
§ 2. Si defensiones cum praecipuis documentis typis imprimuntur, praevia iudicis licentia requiritur salva secreti obligatione, si qua est.
§ 3. Circa extensionem defensionum, numerum exemplarium aliaque
huiusmodi adiuncta serventur statuta tribunalis.
Can. 1286 – § 1. Communicatis vicissim defensionibus atque animadversionibus utrique parti responsiones exhibere licet intra breve tempus a
iudice praestitutum.
§ 2. Hoc ius partibus semel tantum est, nisi iudici gravi de causa iterum
videtur esse concedendum; tunc autem concessio uni parti facta alteri
quoque data censeatur.
§ 3. Promotor iustitiae et defensor vinculi ius habent iterum replicandi
partium responsionibus.
Can. 1287 – § 1. Omnino prohibentur partium vel advocatorum vel etiam
aliorum informationes iudici datae, quae maneant extra acta causae.
1
Nov. 115, 2.
Tytu³ XXV – Proces sporny
2° w pozosta³ych sprawach, po wys³uchaniu stron, je¿eli istnieje powa¿na przyczyna, a wszelkie niebezpieczeñstwo podstêpu i potajemnego
podjudzania zostanie usuniête;
3° we wszystkich sprawach, ilekroæ jest prawdopodobne, ¿e bez dopuszczenia nowego dowodu zostanie wydany niesprawiedliwy wyrok, z powodu racji, o których w kan. 1326 § 2, nn. 1-3.
§ 2. Mo¿e natomiast sêdzia nakazaæ lub dopuœciæ przedstawienie dokumentu, który ewentualnie przedtem bez winy osoby zainteresowanej nie
móg³ byæ przedstawiony.
§ 3. Nowe dowody nale¿y opublikowaæ, z zachowaniem kan. 1281 § 1.
Kan. 1284 – Po zamkniêciu postêpowania dowodowego sêdzia powinien
wyznaczyæ odpowiedni okres czasu na przedstawienie obron lub uwag.
Kan. 1285 – § 1. Obrony i uwagi winny byæ na piœmie, chyba ¿e sêdzia,
za zgod¹ stron, uzna za wystarczaj¹c¹ ustn¹ dyskusjê wobec zasiadaj¹cego trybuna³u.
§ 2. Je¿eli obrony wraz z wa¿niejszymi dokumentami maj¹ byæ wydane
drukiem, wymagana jest uprzednia zgoda sêdziego, z zachowaniem obowi¹zku tajemnicy, je¿eli jakaœ istnieje.
§ 3. Co do obszernoœci pism obroñczych, liczby egzemplarzy, i tym podobnych szczegó³ów, nale¿y zachowaæ zarz¹dzenie trybuna³u.
Kan. 1286 – § 1. Po wzajemnym przekazaniu sobie pism obroñczych
i uwag, ka¿dej ze stron wolno przed³o¿yæ odpowiedzi, w ci¹gu krótkiego
czasu wyznaczonego przez sêdziego.
§ 2. Prawo to przys³uguje tylko jeden raz, chyba ¿e sêdzia z powa¿nej
przyczyny uzna, i¿ nale¿y je przyznaæ ponownie; wtedy zaœ zezwolenie
udzielone jednej stronie, nale¿y uznaæ za dane i drugiej.
§ 3. Rzecznik sprawiedliwoœci i obroñca wêz³a maj¹ prawo ponownej
repliki na odpowiedzi stron.
Kan. 1287 – § 1. Ca³kowicie zabrania siê przekazywaæ sêdziemu informacje stron, adwokatów lub innych osób, pozostaj¹ce poza aktami
sprawy.
745
KPK/83: 1600 § 1 n. 2
KPK/17: 1861 § 1
SN: 385 § 1
KPK/83: 1600 § 1 n. 3
KPK/17: 1861 § 1
SN: 385 § 1
KPK/83: 1600 § 2
KPK/17: 1861 § 1
SN: 385 § 1
KPK/83: 1600 § 3
KPK/17: 1861 § 2
SN: 385 § 2
KPK/83: 1601
KPK/17: 1862 § 1
SN: 386 § 1
KPK/83: 1602 § 1
KPK/17: 1863 § 1
SN: 387 § 1
KPK/83: 1602 § 2
KPK/17: 1863 § 3, 4
SN: 387 § 3, 4
KPK/83: 1602 § 3
KPK/17: 1864
SN: 388
KPK/83: 1603 § 1
KPK/17: 1865 § 1
SN: 389 § 1
KPK/83: 1603 § 2
KPK/17: 1865 § 2
SN: 389 § 2
KPK/83: 1603 § 3
KPK/83: 1604 § 1
KPK/17: 1866 § 1
SN: 390 § 1
746
Titulus XXV – De iudicio contentioso
§ 2. Si causae discussio scripto facta est, iudex potest statuere, ut moderata disputatio fiat ore pro tribunali sedente ad quaestiones nonnullas
illustrandas.
Can. 1288 – Disputationi orali, de qua in cann. 1285, § 1 et 1287, § 2,
assistat notarius, ut, si iudex praecipit aut pars postulat et iudex consentit,
de disceptatis et conclusis scripto statim referre possit.
Can. 1289 – Si partes parare sibi tempore utili praestituto defensionem
neglexerunt aut se remittunt iudicis scientiae et conscientiae, iudex, si ex
actis et probatis rem habet plane perspectam, potest statim sententiam
pronuntiare requisitis tamen animadversionibus promotoris iustitiae et
defensoris vinculi, si iudicio intersunt.1
Art. VIII – De iudicis pronuntiationibus
Can. 1290 – Causa iudiciali modo pertractata, si est principalis, definitur
a iudice per sententiam definitivam; si est incidens, per sententiam interlocutoriam firmo can. 1269, § 1.
Can. 1291 – § 1. Ad pronuntiationem cuiuslibet sententiae requiritur in
iudicis animo moralis certitudo circa rem sententia definiendam.2
§ 2. Hanc certitudinem iudex haurire debet ex actis et probatis.3
§ 3. Probationes autem aestimare iudex debet ex sua conscientia firmis
praescriptis legis de quarundam probationum efficacia.4
§ 4. Iudex, qui eam certitudinem adipisci non potuit, pronuntiet non constare de iure actoris et partem conventam absolutam dimittat, nisi agitur
de causa favore iuris fruente, quo in casu pro eadem pronuntiandum
est. 5
Nov. 125, 1.
S. Nicephorus CP., can. 223; Pius XII, all. 3 oct. 1941; all. 1 oct. 1942; nuntius, 5 dec.
1954, „La certezza morale...”; Ioannes Paulus II, all. 4 feb. 1980, 4-6; C 1, 22, 2; 3, l, 11;
7, 62, 39, (2a).
3
S. Basilius M., can. 10; Pius XII, nuntius, 5 dec. 1954, „La certezza morale...”;
Ioannes Paulus II, all. 4 feb. 1980, 5; D. 48, 16, 1, (4); Basilic, 60, 1, 10, (4).
1
2
Tytu³ XXV – Proces sporny
§ 2. Je¿eli dyskusja sprawy zosta³a dokonana na piœmie, sêdzia mo¿e
zarz¹dziæ, by odby³a siê umiarkowana dyskusja ustna wobec zasiadaj¹cego trybuna³u, dla wyjaœnienia niektórych kwestii.
Kan. 1288 – Przy ustnej dyskusji, o której w kan.1285 § 1 i 1287 § 2,
powinien byæ obecny notariusz, by, je¿eli sêdzia naka¿e lub strona za¿¹da, a sêdzia siê zgodzi, móg³ spisaæ od razu to, o czym dyskutowano
i wnioski.
Kan. 1289 – Jeœli strony zaniedba³y przygotowanie obrony w wyznaczonym u¿ytecznym czasie albo zdaj¹ siê na wiedzê i sumienie sêdziego, sêdzia, jeœli z akt i dowodów uzna sprawê za ca³kowicie wyjaœnion¹, mo¿e natychmiast og³osiæ wyrok, po zarz¹dzaniu jednak uwag rzecznika sprawiedliwoœci i obroñcy wêz³a, je¿eli wystêpuj¹ w sprawie.
747
KPK/83: 1604 § 2
KPK/17: 1866 § 2, 3
SN: 390 § 2, 3
KPK/83: 1605
KPK/17: 1866 § 4
SN: 390 § 4
KPK/83: 1606
KPK/17: 1867
SN: 391
Art. VIII – Orzeczenia sêdziego
Kan. 1290 – Sprawa rozpatrzona na drodze s¹dowej, je¿eli jest spraw¹
g³ówn¹, rozstrzygana jest przez sêdziego wyrokiem ostatecznym, je¿eli
jest wypadkow¹, wyrokiem przedstanowczym, z zachowaniem przepisu
kan. 1269 § 1.
Kan. 1291 – § 1. Do wydania jakiegokolwiek wyroku wymaga siê u
sêdziego moralnej pewnoœci co do sprawy, która ma byæ rozstrzygniêta
wyrokiem.
§ 2. Tê pewnoœæ sêdzia powinien czerpaæ z faktów i dowodów.
§ 3. Dowody zaœ sêdzia powinien oceniaæ w swoim sumieniu, z zachowaniem przepisu o skutecznoœci niektórych dowodów.
§ 4. Sêdzia, który nie mo¿e osi¹gn¹æ takiej pewnoœci, powinien orzec, ¿e
nie udowodniono uprawnienia powoda, a pozwanego uwolnionego odes³aæ, chyba ¿e chodzi o sprawê ciesz¹c¹ siê przychylnoœci¹ prawa, w
którym to przypadku nale¿y wydaæ wyrok na jej korzyœæ.
S. Basilius M., can. 10; S. Nicephorus CP., can. 223; Pius XII, nuntius, 5 dec. 1954,
„La certezza morale...”; Ioannes Paulus II, all. 4 feb. 1980, 5; D. 22, 5, 3, (2); Nov. 73, 3.
5
Neoc. can. 9; Pius XII, nuntius, 5 dec. 1954, „La certezza morale...”; Ioannes Paulus II,
all. 4 feb. 1980, 6; D. 34, 5, 12, (13).
4
KPK/83: 1607
KPK/17: 1868 § 1
SN: 392 § 1
KPK/83: 1608 § 1
KPK/17: 1869 § 1
SN: 393 § 1
KPK/83: 1608
KPK/17: 1869
SN: 393 § 2
KPK/83: 1608
KPK/17: 1869
SN: 393 § 3
§2
§2
§3
§3
KPK/83: 1608 § 4
KPK/17: 1869 § 4
SN: 393 § 4
748
Titulus XXV – De iudicio contentioso
Can. 1292 – § 1. In tribunali collegiali, quo die et hora iudices ad deliberandum conveniant, collegii praeses statuat et, nisi specialis causa aliud
suadet, in ipsa sede tribunalis conventus habeatur, cui nemo praeter collegii iudices adesse potest.
§ 2. Assignato conventui die singuli iudices scripto, sed reticito nomine
afferant conclusiones suas in merito causae et rationes tam in iure quam
in facto, quibus ad conclusionem suam venerunt; quae conclusiones cum
notula de earum authenticitate ab omnibus iudicibus subscripta actis causae adiungantur secreto servandae firma § 4.
§ 3. Prolatis ex ordine singulorum iudicum conclusionibus secundum praecedentiam, ita tamen, ut semper a causae ponente initium fiat, habeatur
discussio sub tribunalis praesidis ductu, praesertim ut constabiliatur, quid
statuendum sit in parte dispositiva sententiae.
§ 4. In discussione autem unicuique licet a pristina sua conclusione recedere; iudex vero, qui ad decisionem aliorum accedere noluit, exigere potest, ut, si fit appellatio, conclusiones omnium iudicum reticitis nominibus
ad tribunal superius mittantur.
§ 5. Si vero iudices in prima discussione ad sententiam devenire aut
nolunt aut non possunt, differri potest decisio ad novum conventum non
tamen ultra hebdomadam, nisi ad normam can. 1283 complenda est causae instructio.
Can. 1293 – § 1. Si iudex est unicus, ipse sententiam redigit.
§ 2. In tribunali collegiali sententia redigenda est desumendo motiva ex
eis, quae singuli iudices in discussione attulerunt, nisi a maiore numero
iudicum definita sunt motiva praeferenda; sententia deinde singulorum
iudicum approbationi subicienda est.
§ 3. Sententia edenda est non ultra mensem computandum a die, quo
causa definita est, nisi in tribunali collegiali iudices gravi ex ratione longius tempus praestituerunt.1
Can. 1294 – Sententia debet:2
1
S.C. de Discip. Sacr., instr. 15 aug. 1936, art. 200, § 1.
Tytu³ XXV – Proces sporny
Kan. 1292 – § 1. W trybunale kolegialnym, przewodnicz¹cy okreœla
dzieñ i godzinê, w których sêdziowie maj¹ siê zebraæ na naradê, i jeœli
jakaœ szczególna racja nie doradza inaczej, zebranie powinno siê odbyæ
w samej siedzibie trybuna³u, z udzia³em jedynie kolegium sêdziowskiego.
§ 2. W wyznaczonym na zebranie dniu, poszczególni sêdziowie przekazuj¹ swoje pisemne wnioski, z zatajeniem jednak imienia, co do meritum
sprawy i uzasadnienia zarówno prawne, jak i faktyczne, dziêki którym
doszli do swoich wniosków; wnioski te uwierzytelnione, po podpisaniu
przez wszystkich sêdziów, do³¹czane s¹ do akt sprawy, z zachowaniem
tajemnicy co do § 4.
§ 3. Po przedstawieniu w kolejnoœci wniosków pojedynczych sêdziów
wed³ug precedencji, tak jednak, aby zawsze zaczyna³ ponens sprawy,
odbywa siê dyskusja pod kierunkiem przewodnicz¹cego trybuna³u, zw³aszcza aby ustaliæ, co nale¿y postanowiæ w rozstrzygaj¹cej czêœci wyroku.
§ 4. W dyskusji zaœ ka¿demu wolno odst¹piæ od wczeœniejszego wniosku; sêdzia zaœ, który nie chcia³ siê do³¹czyæ do decyzji pozosta³ych, mo¿e
domagaæ siê, aby w razie apelacji, wnioski wszystkich sêdziów z zatajeniem imion zosta³y przes³ane do trybuna³u wy¿szej instancji.
§ 5. Jeœli zaœ sêdziowie na pierwszej naradzie nie chc¹ albo nie mog¹
ustaliæ wyroku, decyzjê mo¿na od³o¿yæ do nowego zebrania, jednak nie
d³u¿ej jak tydzieñ, chyba ¿e nale¿y uzupe³niæ instrukcjê sprawy wed³ug
kan. 1283.
Kan. 1293 – § 1. Je¿eli sêdzia jest jednoosobowy, sam sporz¹dza wyrok.
§ 2. W trybunale kolegialnym wyrok winien byæ sporz¹dzony na podstawie tego, co poszczególni sêdziowie przedstawili w dyskusji, chyba ¿e
wiêkszoœæ sêdziów wskaza³a podstawy, którym nale¿y daæ pierwszeñstwo; nastêpnie wyrok musi byæ przedstawiony ka¿demu z sêdziów do
zatwierdzenia.
§ 3. Wyrok powinien byæ wydany nie póŸniej ni¿ w ci¹gu miesi¹ca od
dnia, gdy sprawa zosta³a rozstrzygniêta, chyba ¿e w trybunale kolegialnym sêdziowie dla wa¿nej przyczyny wyznaczyli d³u¿szy okres czasu.
Kan. 1294 – Wyrok powinien:
2
Instit. 4, 6, 32; C. 7, 45, 3; 7, 46, 4; Basilic. 9, 1, 80.
749
KPK/83: 1609 § 1
KPK/17: 1871 § 1
SN: 395 § 1
KPK/83: 1609 § 2
KPK/17: 1871 § 2
SN: 395 § 2
KPK/83: 1609 § 3
KPK/17: 1871 § 3
SN: 395 § 3
KPK/83: 1609 § 4
KPK/17: 1871 § 4
SN: 395 § 4
KPK/83: 1609 § 5
KPK/17: 1871 § 5
SN: 395 § 5
KPK/83: 1610 § 1
KPK/17: 1872
SN: 396
KPK/83: 1610 § 2
KPK/17: 1873 § 3
SN: 397 § 3
KPK/83: 1610 § 3
KPK/83: 1611
KPK/17: 1873 § 1
SN: 397 § 1
750
Titulus XXV – De iudicio contentioso
1° definire controversiam coram tribunali agitatam data singulis dubiis
congrua responsione;
2° definire, quae sint partium obligationes ex iudicio ortae et quomodo
implendae sint;
3° exponere rationes seu motiva tam in iure quam in facto, quibus pars
dispositiva sententiae innititur;
4° statuere de expensis iudicialibus.
Can. 1295 – § 1. Sententia post divini Nominis invocationem exprimat
oportet ex ordine, quis sit iudex aut quid tribunal, quis sit actor, pars conventa, procurator, nominibus et domiciliis accurate designatis, promotor
iustitiae, defensor vinculi, si partem in iudicio habuerunt.
§ 2. Referre postea debet breviter facti speciem cum partium conclusionibus et formula dubiorum.
§ 3. Haec subsequatur pars dispositiva sententiae praemissis rationibus,
quibus innititur.1
§ 4. Claudatur cum indicatione loci et diei, in quibus lata est, et cum
subscriptione iudicis vel, si de tribunali collegiali agitur, omnium iudicum
et notarii.
Can. 1296 – Normae de sententia definitiva statutae valent congrua
congruis referendo etiam de sententia interlocutoria.
Can. 1297 – Sententia quam primum intimetur indicatis terminis, intra
quos appellatio a sententia interponi potest, neque ante intimationem vim
ullam habet, etsi pars dispositiva sententiae iudice permittente partibus
notificata est.2
Can. 1298 – Intimatio sententiae fieri potest vel tradendo exemplar sententiae partibus vel earum procuratoribus aut eisdem mittendo idem exemplar ad normam can. 1192.3
Can. 1299 – § 1. Si in textu sententiae aut error irrepsit in calculos aut
error materialis accidit in transcribenda parte dispositiva sententiae vel in
1
2
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. IV, 24.
Paulus VI, all. 11 ian. 1965, „Ancora”; all. 25 ian. 1966, „E mentre”.
Tytu³ XXV – Proces sporny
1° rozstrzygaæ spór tocz¹cy siê przed trybuna³em, daj¹c w³aœciw¹ odpowiedŸ na poszczególne w¹tpliwoœci;
2° okreœlaæ, jakie s¹ obowi¹zki stron wynikaj¹ce z procesu i w jaki sposób nale¿y je wype³niæ;
3° przedstawiæ racje, czyli uzasadnienia, zarówno prawne, jak i faktyczne, na których opiera siê rozstrzygaj¹ca czêœæ wyroku;
4 ustaliæ koszta procesu.
Kan. 1295 – § 1. Wyrok, po wezwaniu Imienia Bo¿ego, musi wyszczególniæ kolejno, jaki by³ sêdzia lub trybuna³; kto by³ powodem, stron¹
pozwan¹, pe³nomocnikiem, z dok³adnym wskazaniem nazwisk i sta³ego
zamieszkania, kto by³ rzecznikiem sprawiedliwoœci i obroñc¹ wêz³a, jeœli
wystêpowali w sprawie.
751
KPK/83: 1611 n. 1
KPK/17: 1873 § 1 n. 1
SN: 397 § 1 n. 1
KPK/83: 1611 n. 2
KPK/17: 1873 § 1 n. 2
SN: 397 § 1 n. 2
KPK/83: 1611 n. 3
KPK/17: 1873 § 1 n. 3
SN: 397 § 1 n. 3
KPK/83: 1611 n. 4
KPK/17: 1873 § 1 n. 4
SN: 397 § 1 n. 4
KPK/83: 1611 § 1
KPK/17: 1874 § 1, 2
SN: 398 § 1, 2
§ 2. Nastêpnie powinien krótko przedstawiæ opis faktów z wnioskami
stron i sformu³owanymi w¹tpliwoœciami.
KPK/83: 1612 § 2
KPK/17: 1874 § 3
SN: 398 § 3
§ 3. Nastêpuje potem rozstrzygaj¹ca czêœæ wyroku, poprzedzona motywami, na których siê opiera.
KPK/83: 1612 § 3
KPK/17: 1874 § 4
SN: 398 § 4
§ 4. Koñczy siê wskazaniem dnia i miejsca, w którym zosta³ wydany, z
podpisem sêdziego lub, je¿eli chodzi o trybuna³ kolegialny, wszystkich
sêdziów i notariusza.
Kan. 1296 – Podane wy¿ej zasady, dotycz¹ce ostatecznego wyroku,
nale¿y dostosowaæ tak¿e do wyroku przedstanowczego.
Kan. 1297 – Wyrok powinien byæ jak najszybciej og³oszony, ze wskazaniem terminów, w których mo¿na wnieœæ apelacjê. Przed og³oszeniem
nie posiada on ¿adnej mocy prawnej, chocia¿by czêœæ rozstrzygaj¹ca
zosta³a, za zezwoleniem sêdziego, podana do wiadomoœci stron.
Kan. 1298 – Og³oszenie wyroku mo¿e byæ dokonane albo przez wrêczenie stronom lub ich pe³nomocnikom egzemplarza wyroku, albo przez
przes³anie im tego¿ egzemplarza, wed³ug przepisów kan. 1192.
Kan. 1299 – § 1. Je¿eli w tekst wyroku albo wkrad³ siê b³¹d w rozliczeniach, albo pope³niono b³¹d materialny przy przepisywaniu czêœci roz-
3
C. 7, 45, 6.
KPK/83: 1612 § 4
KPK/17: 1874 § 5
SN: 398 § 5
KPK/83: 1613
KPK/17: 1875
SN: 399
KPK/83: 1614
KPK/17: 1876
SN: 400
KPK/83: 1615
KPK/17: 1877
SN: 401
KPK/83: 1616 § 1
KPK/17: 1878 § 1, 2
SN: 402 § 1, 2
752
Titulus XXV – De iudicio contentioso
factis vel partium petitionibus referendis aut omissa sunt ea, quae can.
1295, § 4 requirit, sententia ab ipso tribunali, quod eam tulit, corrigi vel
compleri debet sive ad instantiam partis sive ex officio, semper tamen
auditis partibus et decreto ad calcem sententiae apposito.1
§ 2. Si qua pars refragatur, quaestio incidens decreto definiatur.
Can. 1300 – Ceterae iudicis pronuntiationes praeter sententiam sunt
decreta, quae, si mere ordinatoria non sunt, vim non habent, nisi saltem
summarie motiva exprimunt vel ad motiva in alio actu expressa remittunt.
Can. 1301 – Sententia interlocutoria vel decretum vim sententiae definitivae habent, si iudicium impediunt vel ipsi iudicio aut alicui ipsius gradui
finem ponunt, quod attinet ad aliquam saltem partem in causa.2
Art. IX – De impugnatione sententiae
1° De querela nullitatis contra sententiam
Can. 1302 – Si agitur de causa, quae privatorum solummodo interest,
nullitas actuum iudicialium iure statuta, quae, cum esset nota parti querelam nullitatis proponenti, non est ante sententiam iudici denuntiata, per
ipsam sententiam sanatur firmis cann. 1303 et 1304.3
Can. 1303 – § 1. Sententia vitio insanabilis nullitatis laborat, si:
1° lata est a iudice absolute incompetenti;
2° lata est ab eo, qui caret potestate iudicandi in tribunali, in quo causa
definita est;
3° iudex vi vel metu gravi coactus sententiam tulit;4
4° iudicium factum est sine petitione iudiciali, de qua in can. 1104, § 2,
vel non institutum est adversus aliquam partem conventam;
D. 42, 1, 42 et 46; 49, 8, 1.
S.C. de Discip. Sacr., instr. 15 aug. 1936, 214, § 2.
3
Secret. Status, Normae speciales in Supremo Tribunali Signaturae Apostolicae ad
1
2
Tytu³ XXV – Proces sporny
753
strzygaj¹cej lub w przytaczaniu faktów lub ¿¹dañ stron, albo pominiêto
to, czego wymaga kan. 1295 § 4, wyrok powinien byæ poprawiony lub
uzupe³niony przez sam trybuna³, który go wyda³, b¹dŸ na ¿¹danie strony,
b¹dŸ z urzêdu, zawsze jednak po wys³uchaniu stron i dekretem umieszczonym na koñcu wyroku.
§ 2. Jeœli któraœ ze stron wyra¿a sprzeciw, sprawa wpadkowa winna byæ
rozstrzygniêta dekretem.
Kan. 1300 – Pozosta³e orzeczenia sêdziego, poza wyrokiem, to dekrety,
które jeœli nie maj¹ charakteru zwyk³ego zarz¹dzenia, nie maj¹ mocy,
je¿eli przynajmniej sumarycznie nie przytaczaj¹ motywów lub nie odsy³aj¹ do motywów podanych w innym akcie.
Kan. 1301 – Wyrok przedstanowczy lub dekret posiadaj¹ moc ostatecznego wyroku, jeœli uniemo¿liwiaj¹ proces albo samemu procesowi
lub jakiemuœ jego stopniowi k³ad¹ kres, przynajmniej w stosunku do jednej ze stron w sprawie.
KPK/83: 1616 § 2
KPK/17: 1878 § 3
SN: 402 § 3
KPK/83: 1617
KPK/17: 1868 § 2
SN: 392 § 2
KPK/83: 1618
Art. IX – Zaskar¿enie wyroku
1° Skarga o niewa¿noœæ wyroku
Kan. 1302 – Jeœli chodzi o sprawê, która dotyczy dobra prywatnego, to
niewa¿noœæ aktów s¹dowych ustanowiona prawem, która, chocia¿ by³a
znana stronie wnosz¹cej skargê o niewa¿noœæ wyroku, nie zosta³a zg³oszona sêdziemu przed wyrokiem, jest przez sam wyrok uwa¿niana, z
zachowaniem kan. 1303 i 1304.
Kan. 1303 – § 1. Wyrok jest dotkniêty wad¹ niewa¿noœci nieusuwalnej,
je¿eli:
1° zosta³ wydany przez sêdziego bezwzglêdnie niew³aœciwego;
2° zosta³ wydany przez tego, kto nie posiada w³adzy s¹dzenia w trybunale, w którym sprawa zosta³a rozstrzygniêta;
3° sêdzia wyda³ wyrok pod wp³ywem przemocy lub ciê¿kiej bojaŸni;
4° proces by³ przeprowadzony bez skargi s¹dowej o której w kan. 1104
§ 2, albo nie by³ wszczêty przeciwko jakiejœ stronie pozwanej;
experimentum servandae, 23 mar. 1968, art. 103; Cons. pro Publ. Eccl. Neg., rescr. 28
apr. 1970, 22.
4
Cons. pro Publ. Eccl. Neg., rescr. 28 apr. 1970, 22, 3.
KPK/83: 1619
KPK/83: 1620
KPK/17: 1892
SN: 418
KPK/83: 1620 n. 1
KPK/17: 1892 n. 1
SN: 418 n. 1
KPK/83: 1620 n. 2
KPK/83: 1620 n. 3
KPK/83: 1620 n. 4
754
Titulus XXV – De iudicio contentioso
5° lata est inter partes, quarum altera saltem non habet personam standi
in iudicio;
6° quis nomine alterius egit sine legitimo mandato;
7° ius defensionis alterutri parti denegatum est;1
8° controversia ne ex parte quidem definita est.2
§ 2. His in casibus querela nullitatis proponi potest per modum exceptionis in perpetuum, per modum vero actionis coram iudice, qui sententiam
tulit, intra decem annos ab intimatione sententiae computandos.
Can. 1304 – § 1. Sententia vitio sanabilis nullitatis dumtaxat laborat, si:
1° lata est a non legitimo numero iudicum contra praescriptum can. 1084;
2° motiva seu rationes decidendi non continet;
3° subscriptionibus caret iure praescriptis;
4° non refert indicationem loci, anni, mensis et diei, in quibus lata est;
5° actu iudiciali nullo innititur, cuius nullitas non est ad normam can. 1302
sanata;
6° lata est contra partem legitime absentem secundum can. 1273, § 2.
§ 2. His in casibus querela nullitatis proponi potest intra tres menses ab
intimatione sententiae computandos.
Can. 1305 – De querela nullitatis videt iudex, qui sententiam tulit; si
vero pars veretur, ne hic iudex praeoccupatum animum habeat, ideoque
eum suspectum existimat, exigere potest, ut alius iudex in eius locum
subrogetur ad normam can. 1108.
Can. 1306 – Querela nullitatis proponi potest una cum appellatione intra
terminum ad appellationem statutum.
Can. 1307 – § 1. Querelam nullitatis proponere possunt non solum partes, quae se gravatas putant, sed etiam promotor iustitiae aut defensor
vinculi, quoties ipsis ius est interveniendi.
1
Cons. pro Publ. Eccl. Neg., rescr. 28 apr. 1970, 22, 2.
755
Tytu³ XXV – Proces sporny
5° by³ wydany dla stron, z których przynajmniej jedna nie mia³a prawa
wystêpowania w s¹dzie;
6° ktoœ dzia³a³ w imieniu innej osoby, bez zlecenia zgodnego z przepisami prawa;
7° jednej albo drugiej stronie odmówiono prawa do obrony;
8° spór nawet czêœciowo nie zosta³ rozstrzygniêty.
§ 2. W tych wypadkach skarga o niewa¿noœæ mo¿e byæ zg³oszona w
formie zarzutu zawsze, natomiast w formie skargi – wobec sêdziego,
który wyda³ wyrok – w ci¹gu dziesiêciu lat od dnia og³oszenia wyroku.
Kan. 1304 – § 1. Wyrok jest dotkniêty wad¹ niewa¿noœci usuwalnej
tylko wtedy, je¿eli:
1° zosta³ wydany przez liczbê sêdziów niezgodn¹ z przepisem kan. 1084;
2° nie zawiera motywów, czyli racji decyzji;
3° brak przepisanych prawem podpisów;
4° nie podaje wskazania roku, miesi¹ca, dnia i miejsca, w którym zosta³
wydany;
5° opiera siê na niewa¿nym akcie s¹dowym, którego niewa¿noœæ nie
zosta³a usuniêta wed³ug przepisów kan. 1302;
6° zosta³ wydany przeciwko stronie nieobecnej zgodnie z prawem, wed³ug kan. 1273 § 2.
§ 2. W tych wypadkach skarga o niewa¿noœæ mo¿e byæ przed³o¿ona w
ci¹gu trzech miesiêcy od og³oszenia wyroku.
Kan. 1305 – Skargê o niewa¿noœæ wyroku rozpatruje sêdzia, który wyda³
wyrok; jeœli jednak strona obawia siê, ¿e sêdzia ten bêdzie uprzedzony
i dlatego uwa¿a go za podejrzanego, mo¿e wymagaæ, by w jego miejsce
dano innego sêdziego, wed³ug przepisu kan. 1108.
Kan. 1306 – Skarga o niewa¿noœæ mo¿e byæ wniesiona razem z apelacj¹, w terminie ustalonym na apelacjê.
Kan. 1307 – § 1. Skargê o niewa¿noœæ mog¹ wnieœæ nie tylko strony,
które siê czuj¹ pokrzywdzone, lecz tak¿e rzecznik sprawiedliwoœci lub
obroñca wêz³a, ilekroæ maj¹ prawo do interwencji.
2
Cons. pro Publ. Eccl. Neg., rescr. 28 apr. 1970, 22, 4.
KPK/83: 1620
KPK/17: 1892
SN: 418 n. 2
KPK/83: 1620
KPK/17: 1892
SN: 418 n. 3
KPK/83: 1620
n. 5
n. 2
n. 6
n. 3
n. 7
KPK/83: 1620 n. 8
KPK/83: 1621
KPK/17: 1893
SN: 419
KPK/83: 1621
KPK/17: 1894
SN: 420
KPK/83: 1622 n.
KPK/17: 1892 n.
SN: 418 n. 1
KPK/83: 1622 n.
KPK/17: 1894 n.
SN: 420 n. 2
KPK/83: 1622 n.
KPK/17: 1894 n.
SN: 420 n. 3
KPK/83: 1622 n.
KPK/17: 1894 n.
SN: 420 n. 4
KPK/83: 1622 n.
1
1
2
2
3
3
4
4
5
KPK/83: 1622 n. 6
KPK/83: 1623
KPK/17: 1895
SN: 421
KPK/83: 1624
KPK/17: 1896
SN: 423
KPK/83: 1625
KPK/17: 1895
SN: 422
KPK/83: 1626 § 1
KPK/17: 1897 § 1
SN: 424 § 1
756
Titulus XXV – De iudicio contentioso
§ 2. Ipse iudex potest ex officio sententiam nullam a se latam retractare
vel emendare intra terminos ad agendum in cann. 1303, § 2 et 1304, § 2
statutos, nisi interea appellatio una cum querela nullitatis interposita est.
Can. 1308 – Causae de querela nullitatis secundum canones de iudicio
contentioso summario tractari possunt.
2° De appellatione
Can. 1309 – Pars, quae aliqua sententia se gravatam putat, itemque
promotor iustitiae et defensor vinculi in causis, in quibus eorum praesentia requiritur, ius habent a sententia appellandi ad iudicem superiorem
salvo can. 1310.1
Can. 1310 – Non est locus appellationi:
1° a sententia ipsius Romani Pontificis vel Signaturae Apostolicae;2
2° a sententia vitio nullitatis infecta, nisi cumulatur cum querela nullitatis
ad normam can. 1306;3
3° a sententia, quae in rem iudicatam transiit;4
4° a iudicis decreto vel a sententia interlocutoria, quae non habent vim
sententiae definitivae, nisi cumulatur cum appellatione a sententia
definitiva;5
5° a sententia vel a decreto in causa, de qua ius cavet rem expeditissime esse definiendam.6
Can. 1311 – § 1. Appellatio interponi debet coram iudice, a quo sententia lata est, intra peremptorium terminum quindecim dierum utilium ab
intimatione sententiae computandum.7
1
Theophilus Alexandrin., can. 4; Carth. can. 96; D. 49, 1, 1, pr.; C. 7, 62, 19-20; Nov.
125, 1.
2
S. Zosimus, litt. Quamvis Patrum, a. 418; S. Bonifacius I, litt. Retro maioribus, a.
422; litt. Manet beatum, a. 422, „Congregatur”; S. Nicolaus I, litt. Proposueramus quidem,
a. 865, „... Siquidem”; Hadrianus II, litt. Nec scriptura pandere, a. 869, „Quam ob rem”;
S. Leo IX, litt. In terra pax, a. 1053, XXXII; Pius II, const. Exsecrabilis, 18 ian. 1459;
Iulius II, const. Suscepti regiminis, 1 iul. 1509; Trid., sess. XXIV, De ref., can. 20; Vat. I,
Tytu³ XXV – Proces sporny
§ 2. Sam sêdzia mo¿e z urzêdu odwo³aæ lub poprawiæ wydany przez
siebie niewa¿ny wyrok w terminie ustalonym do dzia³ania w kan. 1303
§ 2 i 1304 § 2, chyba ¿e tymczasem zg³oszono apelacjê razem ze skarg¹
o niewa¿noœæ.
Kan. 1308 – Sprawy o niewa¿noœæ mog¹ byæ za³atwione wed³ug przepisów odnosz¹cych siê do ustnego procesu spornego.
757
KPK/83: 1626 § 2
KPK/17: 1897 § 2
SN: 424 § 2
KPK/83: 1627
2° Apelacja
Kan. 1309 – Strona, która siê czuje pokrzywdzona jakimœ wyrokiem, a
tak¿e rzecznik sprawiedliwoœci i obroñca wêz³a w sprawach, w których
wymagana jest ich obecnoœæ, maj¹ prawo apelowaæ od wyroku do wy¿szego sêdziego, z zachowaniem przepisu kan. 1310.
Kan. 1310 – Nie ma miejsca na apelacjê:
1° od wyroku samego Papie¿a lub Sygnatury Apostolskiej;
2° od wyroku dotkniêtego wad¹ niewa¿noœci, chyba ¿e jest z³¹czona ze
skarg¹ o niewa¿noœæ wed³ug przepisu kan. 1306;
3° od wyroku, który przeszed³ w stan rzeczy os¹dzonej;
4° od dekretu sêdziego lub wyroku przedstanowczego, które nie maj¹
mocy ostatecznego wyroku, chyba ¿e jest z³¹czona z apelacj¹ od
ostatecznego wyroku;
5° od wyroku lub dekretu w sprawie, w stosunku do której prawo zastrzega, ¿e rzecz powinna byæ jak najszybciej rozstrzygniêta.
Kan. 1311 – § 1. Apelacjê nale¿y zg³osiæ sêdziemu, który wyda³ wyrok
w zawitym terminie piêtnastu dni u¿ytecznych od og³oszenia wyroku.
sess. IV, cap. III, De vi et ratione primatus Romani pontificis, „Et quoniam”; D. 49, 2, 1;
Basilic. 9, 1, 28.
3
D. 49, 1, 19; C. 7, 64, 4-5.
4
C. 7, 70.
5
D. 49, 5, 2; C. 7, 62, 36; 7, 65, 7; Basilic. 9, 1, 36.
6
D. 49, 5, 7; Basilic. 9, 1, 41.
7
D. 49, 4, 1 et 5, (3); Nov. 23, 1 et 4; Basilic. 9, 1, 33 et 37.
KPK/83: 1628
KPK/17: 1879
SN: 403
KPK/83: 1629
KPK/17: 1880
SN: 404
KPK/83: 1629 n.
KPK/17: 1880 n.
SN: 404 n. 1
KPK/83: 1629 n.
KPK/17: 1880 n.
SN: 404 n. 3
KPK/83: 1629 n.
KPK/17: 1880 n.
SN: 404 n. 4
KPK/83: 1629 n.
KPK/17: 1880 n.
SN: 404 n. 6
1
1
2
3
3
4
4
6
KPK/83: 1629 n. 5
KPK/17: 1880 n. 7
SN: 404 n. 7
KPK/83: 1630 § 1
KPK/17: 1881
SN: 405
758
Titulus XXV – De iudicio contentioso
§ 2. Si ore fit, notarius eam scripto coram ipso appellante redigat.1
Can. 1312 – A delegato non datur appellatio ad delegantem, sed ad eius
immediatum superiorem, nisi delegans est ipsa Sedes Apostolica.
Can. 1313 – Si quaestio oritur de iure appellandi, tribunal appellationis
rem expeditissime definiat secundum canones de iudicio contentioso summario.2
Can. 1314 – Appellatio prosequenda est coram iudice, ad quem dirigitur,
intra mensem ab eius interpositione computandum, nisi iudex, a quo sententia lata est, longius tempus ad eam prosequendam parti praestituit.
Can. 1315 – § 1. Ad prosequendam appellationem requiritur et sufficit,
ut pars ministerium iudicis superioris invocet ad impugnatae sententiae
emendationem adiuncto exemplari huius sententiae et indicatis appellationis rationibus.3
§ 2. Interea iudex, a quo sententia lata est, debet actorum exemplar fide
facta a notario de eius authenticitate ad tribunal superius mittere; si acta
scripta sunt lingua tribunali appellationis ignota, vertantur in aliam eidem
tribunali cognitam cautelis adhibitis, ut de fideli versione constet.4
Can. 1316 – Inutiliter elapsis terminis appellatoriis sive coram iudice, a
quo sententia lata est, sive coram iudice, ad quem appellatio dirigitur,
haec deserta censetur.5
Can. 1317 – § 1. Appellans potest appellationi renuntiare cum effectibus, de quibus in can. 1206.6
§ 2. Si appellatio interposita est a defensore vinculi vel apromotore iustitiae, renuntiatio fieri potest, nisi aliter iure communi cavetur, a defensore
vinculi vel a promotore iustitiae tribunalis appellationis.7
D. 49, 1, 2 et 7; Basilic. 9, 1, 2 et 7.
S.C. de Discip. Sacr., instr. 15 aug. 1936, art. 215, § 2.
3
D. 49, 1, 1, (4); 49, 6, 1; C. 7, 62, 31; Nov. 126, 3; Basilic. 9, 1, 42.
4
C. 7, 62, 6, (3) et 15 et 24; Nov. 126, 3.
1
2
759
Tytu³ XXV – Proces sporny
§ 2. Jeœli jest ustna, notariusz powinien zredagowaæ j¹ pisemnie w obecnoœci samego apeluj¹cego.
Kan. 1312 – Apelacja od wyroku sêdziego delegowanego powinna byæ
kierowana nie do deleguj¹cego, lecz do jego bezpoœredniego prze³o¿onego, chyba ¿e deleguj¹cym jest sama Stolica Apostolska.
Kan. 1313 – Jeœli powstaje kwestia odnoœnie do prawa apelacji, trybuna³ apelacyjny winien jak najszybciej rozstrzygn¹æ wed³ug kanonów o
postêpowaniu spornym sumarycznym.
Kan. 1314 – Apelacja powinna byæ przeprowadzana przed sêdzi¹, do
którego jest kierowana, w ci¹gu miesi¹ca od jej przed³o¿enia, jeœli sêdzia,
który wyrok wyda³, nie udzieli³ stronie d³u¿szego terminu do jej przeprowadzenia.
Kan. 1315 – § 1. Do przeprowadzenia apelacji wymaga siê i wystarczy,
aby strona poprosi³a wy¿szego sêdziego o zmianê zaskar¿onego wyroku,
do³¹czaj¹c odpis tego wyroku i podaj¹c powody apelacji.
§ 2. Tymczasem sêdzia, który wyda³ wyrok, powinien wys³aæ do wy¿szego trybuna³u uwierzytelniony przez notariusza odpis akt; jeœli akta zosta³y
spisane w jêzyku nieznanym trybuna³owi apelacyjnemu, powinny zostaæ
przet³umaczone na jêzyk znany temu trybuna³owi, przy zachowaniu œrodków ostro¿noœci, aby by³a pewnoœæ co do wiarygodnoœci t³umaczenia.
Kan. 1316 – Po bezu¿ytecznym up³ywie terminów apelacyjnych, albo
przed sêdzi¹, który wyda³ wyrok, albo przed sêdzi¹, do którego apelacja
jest kierowana, apelacjê uwa¿a siê za zaniechan¹.
Kan. 1317 – § 1. Apeluj¹cy mo¿e zaniechaæ apelacji ze skutkami, o
których w kanonie 1206.
§ 2. Jeœli apelacja zosta³a wniesiona przez obroñcê wêz³a albo przez
rzecznika sprawiedliwoœci, zrzeczenie siê apelacji nie mo¿e nast¹piæ ze
strony obroñcy wêz³a lub rzecznika sprawiedliwoœci trybuna³u apelacyjnego, chyba ¿e prawo wspólne zastrzega inaczej.
C. 7, 62, 18; 7, 67, 1-2; Nov. 126, 2.
D. 49, 2, 1, (3); Basilic. 9, 1, 28.
7
Paulus VI, litt. Cum matrimonialium, 8 sept. 1973, IX, § 2.
5
6
KPK/83: 1630 § 2
KPK/17: 1882 § 1
SN: 407 § 1
SN: 406
KPK/83: 1631
KPK/83: 1633
KPK/17: 1883
SN: 409
KPK/83: 1634 § 1
KPK/17: 1884 § 1
SN: 410 § 1
KPK/83: 1474 § 1,
2, 1634 § 3
KPK/17: 1644 § 1,
2, 1890
SN: 159 § 1, 2, 416
KPK/83: 1635
KPK/17: 1886
SN: 412
KPK/83: 1636 § 1
KPK/83: 1636 § 2
760
Titulus XXV – De iudicio contentioso
Can. 1318 – § 1. Appellatio facta ab actore prodest etiam parti conventae et vicissim.1
§ 2. Si plures sunt partes conventae vel actores et ab uno vel contra
unum tantum ex ipsis sententia impugnatur, impugnatio censetur ab omnibus et contra omnes facta, quoties res petita est individua aut obligatio
omnes singillatim tenet.2
§ 3. Si interponitur ab una parte super aliquo sententiae capite, pars adversa, etsi terminus appellationis est transactus, potest super aliis capitibus incidenter appellare intra terminum peremptorium quindecim dierum
computandum a die, quo ipsi appellatio principalis notificata est.
§ 4. Nisi aliud constat, appellatio praesumitur facta contra omnia sententiae capita.3
Can. 1319 – Appellatio exsecutionem sententiae suspendit.
Can. 1320 – § 1. Salvo can. 1369 in gradu appellationis non potest
admitti nova petendi causa, ne per modum quidem utilis cumulationis;
ideoque litis contestatio in eo tantum versari potest, ut prior sententia vel
confirmetur vel reformetur sive ex toto sive ex parte.4
§ 2. Novae autem probationes admittuntur tantum ad normam can. 1283.5
Can. 1321 – In gradu appellationis eodem modo ac in primo gradu iudicii congrua congruis referendo procedendum est; sed, nisi forte complendae sunt probationes, statim post litis contestationem ad causae discussionem deveniatur et ad sententiam.
Art. X – De re iudicata, de restitutione in integrum
et de oppositione tertii
1° De re iudicata
Can. 1322 – Firmo can. 1324 res iudicata habetur, si:6
C. 7, 62, 39, (pr. et 1); 7, 68, 2.
D. 49, 1, 3 et 10 et 17; Basilic., 9, 1, 3 et 10 et 17.
3
D. 49, 1, 13 et 17; Basilic. 9, 1, 13 et 17.
1
2
Tytu³ XXV – Proces sporny
Kan. 1318 – § 1. Apelacja dokonana przez powoda s³u¿y równie¿ stronie pozwanej i na odwrót.
§ 2. Je¿eli jest kilku pozwanych lub powodów, a wyrok jest zaskar¿ony
tylko przez jednego albo przeciw jednemu z nich, uwa¿a siê, ¿e zaskar¿enie wyroku jest dokonywane przez wszystkich i przeciwko wszystkim,
ilekroæ rzecz, której siê ¿¹da, jest niepodzielna albo zobowi¹zanie wi¹¿e
wszystkich osobno.
§ 3. Je¿eli apelacja zosta³a wniesiona przez jedn¹ ze stron tylko co do
pewnej czêœci wyroku, strona przeciwna, chocia¿by min¹³ termin apelacji, mo¿e apelowaæ wpadkowo w odniesieniu do innych czêœci wyroku w
terminie zawitym piêtnastu dni od dnia, w którym zosta³a powiadomiona
o g³ównej apelacji.
§ 4. Je¿eli nie stwierdza siê czego innego, nale¿y domniemywaæ, ¿e apelacja zosta³a wniesiona przeciwko wszystkim czêœciom wyroku.
Kan. 1319 – Apelacja zawiesza wykonanie wyroku.
Kan. 1320 – § 1. Zachowuj¹c przepis kanonu 1369, na stopniu apelacyjnym nie mo¿na dopuœciæ nowego tytu³u roszczenia, nawet w formie
u¿ytecznej kumulacji; dlatego te¿ zawi¹zanie sporu mo¿e odnosiæ siê tylko do tego, czy poprzedni wyrok, w ca³oœci lub czêœciowo, zatwierdziæ
lub odrzuciæ.
§ 2. Nowe zaœ dowody dopuszczalne s¹ tylko zgodnie z kan. 1283.
Kan. 1321 – Na stopniu apelacyjnym nale¿y postêpowaæ odpowiednio
w ten sam sposób jak w pierwszej instancji, lecz nale¿y natychmiast po
zawi¹zaniu sporu przyst¹piæ do dyskusji sprawy i do wyroku, chyba ¿e
trzeba ewentualnie uzupe³niæ dowody.
761
KPK/83: 1637 § 1
KPK/17: 1887 § 1
SN: 413 § 1
KPK/83: 1637 § 2
KPK/17: 1888
SN: 414
KPK/83: 1637 § 3
KPK/17: 1887 § 2
SN: 413 § 2
KPK/83: 1637 § 4
KPK/17: 1887 § 3
SN: 413 § 3
KPK/83: 1638
KPK/17: 1889 § 2
SN: 415 § 2
KPK/83: 1639 § 1
KPK/17: 1891 § 1
SN: 417 § 1 n. 1
KPK/83: 1639 § 2
KPK/17: 1891 § 2
SN: 417 § 2
KPK/83: 1640
KPK/17: 1595
SN: 75
Art. X – Stan rzeczy os¹dzonej, przywrócenie do stanu
poprzedniego i sprzeciw osoby trzeciej
1° Stan rzeczy os¹dzonej
Kan. 1322 – Na mocy kan. 1324 rzecz uwa¿a siê za os¹dzon¹, jeœli:
C. 7, 62, 39, (1); Basilic. 9, 1, 132.
C. 7, 62, 6, (1); 7, 62, 39 (1a); 7, 63, 4; Basilic. 9, 1, 132.
6
D. 42, 1, 1.
4
5
KPK/83: 1641
KPK/17: 1902
SN: 429
762
Titulus XXV – De iudicio contentioso
1° duplex intercessit inter easdem partes sententia conformis de eodem
petito et ex eadem causa petendi;1
2° appellatio a sententia non est intra tempus utile interposita;2
3° in gradu appellationis litis instantia perempta est vel eidem renuntiatum est;
4° lata est sententia definitiva, a qua non datur appellatio.
Can. 1323 – § 1. Res iudicata iure firma est ita, ut impugnari possit
tantum per querelam nullitatis, restitutionem in integrum vel oppositionem tertii.3
§ 2. Res iudicata facit ius inter partes et dat actionem iudicati atque
exceptionem rei iudicatae, quam iudex ex officio quoque declarare potest ad impediendam novam eiusdem causae introductionem.4
Can. 1324 – Numquam transeunt in rem iudicatam causae de statu
personarum non exceptis causis de coniugum separatione. 5
Can. 1325 – § 1. Si duplex sententia conformis in causa de statu personarum lata est, potest quovis tempore ad tribunal appellationis provocari
allatis novis eisque gravibus probationibus vel argumentis intra peremptorium terminum triginta dierum a proposita impugnatione computandum;
tribunal appellationis autem intra mensem ab exhibitis novis probationibus et argumentis computandum debet decreto statuere, utrum nova causae propositio admitti debeat necne.6
§ 2. Provocatio ad superius tribunal, ut nova causae propositio obtineatur, exsecutionem sententiae non suspendit, nisi aliter iure communi cavetur aut tribunal appellationis ad normam can. 1337, § 3 suspensionem
iubet.
2° De restitutione in integrum
Can. 1326 – § 1. Adversus sententiam, quae transiit in rem iudicatam,
dummodo de eius iniustitia manifesto constet, datur restitutio in integrum.7
C. 7, 70.
C. 7, 43, 11; 7, 62, 8; 7, 67, 1; Nov. 49, 1.
3
D. 1, 5, 25; 44, 2, 27; 50, 17, 207; C. 7, 52, 1-2 et 5.
4
Instit. 4, 13, 5; D. 44, 1, 3; 44, 2, 3-5 et 7; C. 7, 64, 1.
1
2
763
Tytu³ XXV – Proces sporny
1° miêdzy tymi samymi stronami zapad³y dwa zgodne wyroki w odniesieniu do tego samego ¿¹dania i z tego samego tytu³u roszczenia;
2° apelacja od wyroku nie zosta³a wniesiona w u¿ytecznym czasie;
3° na stopniu apelacyjnym nast¹pi³o umorzenie lub zrzeczenie siê instancji sporu;
4° zosta³ wydany wyrok ostateczny, od którego nie przys³uguje apelacja.
Kan. 1323 – § 1. Rzecz os¹dzona jest tak prawomocna, ¿e mo¿e byæ
podwa¿ona tylko przez skargê o niewa¿noœæ, przywrócenie do stanu
poprzedniego lub przez sprzeciw osoby trzeciej.
§ 2. Rzecz os¹dzona tworzy prawo miêdzy stronami i uprawnia do skargi
rzeczy os¹dzonej oraz do zarzutu rzeczy os¹dzonej, któr¹ sêdzia mo¿e orzec
tak¿e z urzêdu, aby przeszkodziæ nowemu wprowadzeniu tej samej sprawy.
Kan. 1324 – Nigdy nie przechodz¹ w stan rzeczy os¹dzonej sprawy
dotycz¹ce stanu osób, nie wykluczaj¹c spraw o separacjê ma³¿onków.
Kan. 1325 – § 1. Je¿eli w sprawie dotycz¹cej stanu osób zosta³y wydane dwa zgodne wyroki, w dowolnym czasie mo¿na odwo³aæ siê do trybuna³u apelacyjnego, po podaniu do wiadomoœci nowych powa¿nych dowodów lub argumentów w ci¹gu zawitego terminu trzydziestu dni od
wniesienia zaskar¿enia; trybuna³ apelacyjny zaœ w ci¹gu miesi¹ca od
przedstawienia nowych dowodów i argumentów powinien ustaliæ dekretem, czy nowe wniesienie sprawy nale¿y dopuœciæ, czy nie.
§ 2. Odwo³anie siê do wy¿szego trybuna³u, aby uzyskaæ nowe wniesienie sprawy, nie zawiesza wykonania wyroku, chyba ¿e prawo wspólne
zastrzega inaczej albo trybuna³ apelacyjny zgodnie z kan. 1337 § 3 nakazuje zawieszenie.
KPK/83: 1641
KPK/17: 1902
SN: 429 n. 1
KPK/83: 1641
KPK/17: 1902
SN: 429 n. 2
KPK/83: 1641
SN: 429 n. 4
n. 1
n. 1
n. 2
n. 2
n. 3
KPK/83: 1641 n. 4
KPK/17: 1902 n. 3
SN: 429 n. 5
KPK/83: 1642 § 1
KPK/17: 1904 § 1
SN: 431 § 1
KPK/83: 1642 § 2
KPK/17: 1904 § 2
SN: 431 § 2
KPK/83: 1643
KPK/17: 1903, 1989
SN: 430, 497 § 1
KPK/83: 1644 § 1
KPK/17: 1903, 1989
SN: 430, 497 § 1
KPK/83: 1644 § 2
2° Przywrócenie do stanu poprzedniego
Kan. 1326 – § 1. Przeciwko wyrokowi, który przeszed³ w stan rzeczy
os¹dzonej, jeœli tylko o jego niesprawiedliwoœci w sposób oczywisty wiadomo, dopuszcza siê przywrócenie do stanu poprzedniego.
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. V, 30.
Paulus VI, litt. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, IX, § 1.
7
D. 4, 4, 17; 48, 19, 27; C. 2, 43 (44); 2, 48 (50), 1; 7, 50, 2.
5
6
KPK/83: 1645 § 1
KPK/17: 1905 § 1
SN: 432 § 1
764
Titulus XXV – De iudicio contentioso
§ 2. De iniustitia autem manifesto constare non censetur, nisi:
1° sententia ita probationibus innititur, quae postea falsae deprehensae
sunt, ut sine illis probationibus pars dispositiva sententiae non sustineatur;1
2° postea detecta sunt documenta, quae facta nova et contrariam decisionem exigentia indubitanter probant;2
3° sententia ex dolo partis lata est in damnum alterius;3
4° legis non mere processualis praescriptum evidenter neglectum est;4
5° sententia adversatur praecedenti decisioni, quae in rem iudicatam
transiit.
Can. 1327 – § 1. Restitutio in integrum propter motiva, de quibus in can.
1326, § 2, nn. 1-3, petenda est a iudice, qui sententiam tulit, intra tres
menses a die cognitionis eorundem motivorum computandos.
§ 2. Restitutio in integrum propter motiva, de quibus in can. 1326, § 2, nn.
4 et 5, petenda est a tribunali appellationis intra tres menses ab intimatione sententiae computandos; si vero in casu, de quo in can. 1326, § 2, n. 5,
notitia praecedentis decisionis serius habetur, terminus ab hac notitia decurrit.
§ 3. Termini, de quibus supra, non decurrunt, dum pars laesa minoris est
aetatis.5
Can. 1328 – § 1. Petitio restitutionis in integrum sententiae exsecutionem nondum inceptam suspendit.
§ 2. Si tamen ex probabilibus indiciis suspicio est petitionem factam esse
ad moras exsecutioni nectendas, iudex decernere potest, ut sententia
exsecutioni demandetur, assignata tamen restitutionem in integrum petenti idonea cautione ut, si restituitur in integrum, indemnis fiat.
Can. 1329 – Concessa restitutione in integrum iudex pronuntiare debet
de merito causae.
D. 44, 1, 11; C. 7, 58, 1-3.
D. 12, 2, 31.
3
D. 5, 1, 75; 42, l, 33.
1
2
Tytu³ XXV – Proces sporny
§ 2. Nie nale¿y s¹dziæ, ¿e wiadomo o wyraŸnej niesprawiedliwoœci wyroku, chyba ¿e:
1° wyrok opiera siê na dowodach, które póŸniej okaza³y siê fa³szywe,
¿e bez tych dowodów czêœæ rozstrzygaj¹ca wyroku jest nie do utrzymania;
2° zosta³y póŸniej odkryte dokumenty, które stwierdzaj¹ bez w¹tpliwoœci nowe fakty, domagaj¹ce siê przeciwnej decyzji;
3° wyrok zosta³ wydany na skutek podstêpu jednej strony, na szkodê
drugiej;
4° w sposób oczywisty zosta³ zaniedbany przepis ustawy, odnosz¹cy siê
nie tylko do samej procedury;
5° wyrok przeciwny jest poprzedniej decyzji, która przesz³a w stan rzeczy os¹dzonej.
Kan. 1327 – § 1. O przywrócenie do stanu poprzedniego z powodu
motywów, o których w kan. 1326 § 2 nn. 1-3, nale¿y zwróciæ siê do
sêdziego, który wyda³ wyrok, w ci¹gu trzech miesiêcy od dnia poznania
tych¿e motywów.
§ 2. O przywrócenie do stanu poprzedniego z powodu motywów, o których w kan. 1326 § 2, nn. 4-5, nale¿y zwróciæ siê do trybuna³u apelacyjnego w ci¹gu trzech miesiêcy od zawiadomienia o wyroku; jeœli zaœ w
przypadku, o którym mowa w kan. 1326 § 2, n. 5, wiadomoœæ o poprzedniej decyzji dotar³a póŸniej, czas biegnie od tej wiadomoœci.
765
KPK/83: 1645 § 2
KPK/17: 1905 § 2
SN: 432 § 2
KPK/83: 1645 § 2 n. 1
KPK/17: 1905 § 2 n. 1
SN: 432 § 2 n. 1
KPK/83: 1645 § 2 n. 2
KPK/17: 1905 § 2 n. 2
SN: 432 § 2 n. 2
KPK/83: 1645 § 2 n. 3
KPK/17: 1905 § 2 n. 3
SN: 432 § 2 n. 3
KPK/83: 1645 § 2 n. 4
KPK/17: 1905 § 2 n. 4
SN: 432 § 2 n. 4
KPK/83: 1645 § 2 n. 5
KPK/83: 1646 § 1
KPK/17: 1906
SN: 433 § 1
KPK/83: 1646 § 2
KPK/17: 1906
SN: 433 § 1
§ 3. Terminy, o których wy¿ej, nie biegn¹, jak d³ugo pokrzywdzony jest
ma³oletni.
KPK/83: 1646 § 3
KPK/17: 1905 § 1
SN: 432 § 1
Kan. 1328 – § 1. Proœba o przywrócenie do stanu poprzedniego zawiesza nie rozpoczête jeszcze wykonanie wyroku.
KPK/83: 1647 § 1
KPK/17: 1907 § 1
SN: 434 § 1
§ 2. Je¿eli jednak na podstawie prawdopodobnych przes³anek istnieje
podejrzenie, ¿e proœbê z³o¿ono celem spowodowania zw³oki w wykonaniu wyroku, sêdzia mo¿e zarz¹dziæ, aby wyrok zosta³ wykonany, po przyznaniu jednak prosz¹cemu o przywrócenie odpowiedniej kaucji, aby, jeœli
otrzyma przywrócenie do stanu poprzedniego, nie by³ poszkodowany.
Kan. 1329 – Po przyznaniu przywrócenia do stanu poprzedniego, sêdzia powinien orzec o meritum sprawy.
4
5
D. 49, 1, 19; Basilic. 9, 1, 19.
D. 4, 1, 6; 4, 6; C. 2, 24 (25), 2; Basilic. 10, 1, 6.
KPK/83: 1647 § 2
KPK/17: 1907 § 2
SN: 434 § 2
KPK/83: 1648
766
Titulus XXV – De iudicio contentioso
3° De oppositione tertii
Can. 1330 – Qui ex sententia definitiva inter alios lata, quae exsecutioni
mandari potest, suorum iurium laesionem veretur, sententiam ipsam ante
eius exsecutionem impugnare potest.1
Can. 1331 – § 1. Oppositio tertii fieri potest vel postulando revisionem
sententiae a tribunali, quod eam tulit, vel provocando ad tribunal appellationis.2
§ 2. Si petitio admissa est et oppositor agit in gradu appellationis, tenetur
legibus pro appellatione statutis; si coram tribunali, quod sententiam tulit,
servandae sunt normae datae pro causis incidentibus iudicialiter definiendis.
Can. 1332 – § 1. Oppositor in quolibet casu probare debet ius suum
revera esse laesum aut laesum iri.
§ 2. Laesio autem oriri debet ex ipsa sententia, quatenus aut ipsa est
causa laesionis aut, si exsecutioni mandatur, oppositorem gravi praeiudicio est affectura.
Can. 1333 – Si oppositor ius suum probavit, sententia antea lata reformanda est a tribunali secundum oppositoris petitionem.
Art. XI – De gratuito patrocinio et de expensis iudicialibus
Can. 1334 – Pauperes, qui omnino impares sunt expensis iudicialibus
sustinendis, ius habent ad gratuitum patrocinium, si ex parte tantum, ad
expensarum deminutionem.3
Can. 1335 – Statuta tribunalis debent normas dare:
1° de expensis iudicialibus a partibus solvendis vel compensandis;
1
2
D. 49, 1, 4, (2-3).
D. 49, 1, 5; Basilic. 9, 1, 5.
Tytu³ XXV – Proces sporny
767
3° Sprzeciw osoby trzeciej
Kan. 1330 – Ten, kto obawia siê naruszenia swoich praw z powodu
ostatecznego wyroku zapad³ego miêdzy innymi osobami, który mo¿e zostaæ wykonany, mo¿e wnieœæ sprzeciw przeciwko samemu wyrokowi
przed jego wykonaniem.
Kan. 1331 – § 1. Sprzeciw osoby trzeciej mo¿e powstaæ albo przez
¿¹danie rewizji wyroku przez trybuna³, który go wyda³, albo przez wniesienie odwo³ania do trybuna³u apelacyjnego.
§ 2. Jeœli proœba zosta³a przyjêta i wnosz¹cy sprzeciw prowadzi sprawê
na stopniu apelacyjnym, ma przestrzegaæ przepisów ustanowionych dla
apelacji; jeœli przed trybuna³em, który wyda³ wyrok, winny byæ zachowane normy wydane dla spraw wpadkowych rozstrzyganych na drodze
s¹dowej.
Kan. 1332 – § 1.Wnosz¹cy sprzeciw w jakimkolwiek przypadku mo¿e
dowodziæ, ¿e jego prawo rzeczywiœcie zosta³o naruszone, b¹dŸ ¿e bêdzie
naruszone.
§ 2. Naruszenie zaœ powinno pochodziæ z samego wyroku, o ile albo on
sam jest przyczyn¹ naruszenia, albo, jeœli zostanie wykonany, wyrz¹dzi
wnosz¹cemu sprzeciw powa¿n¹ szkodê.
Kan. 1333 – Jeœli wnosz¹cy sprzeciw dowiód³ swego prawa, wyrok
wydany wczeœniej powinien zostaæ poprawiony przez trybuna³ zgodnie z
¿¹daniem wnosz¹cego sprzeciw.
KPK/17: 1898
SN: 425
KPK/17: 1899 § 1
SN: 426 § 1
KPK/17: 1900
SN: 427
KPK/17: 1899 § 2
SN: 426 § 2
KPK/17: 1899 § 3
SN: 426 § 3
KPK/17: 1901
SN: 428
Art. XI – Koszta s¹dowe i bezp³atna pomoc
Kan. 1334 – Ubodzy, którzy w ca³oœci nie mog¹ ponieœæ kosztów s¹dowych, maj¹ prawo do bezp³atnej obrony, jeœli nie mog¹ ponieœæ tylko
czêœciowo kosztów, do ich zmniejszenia.
Kan. 1335 – Statuty trybuna³u powinny podaæ normy dotycz¹ce:
1° zas¹dzenia stron na zap³acenie lub zwrot kosztów s¹dowych;
3
Carth. can. 75.
KPK/17: 1914
SN: 441
KPK/83: 1649 § 1
KPK/17: 1909 § 1
SN: 436 § 1
KPK/83: 1649 § 1 n. 1
KPK/17: 1909 § 1
SN: 436 § 1
768
Titulus XXV – De iudicio contentioso
2° de procuratorum, advocatorum et interpretum remuneratione deque
testium indemnitate;
3° de gratuito patrocinio vel expensarum deminutione concedendis;
4° de reparatione damnorum, quae debetur ab eo, qui non solum in iudicio succubuit, sed temere litigavit;
5° de pecuniae deposito vel cautione praestanda circa expensas solvendas et damna reparanda.
Can. 1336 – A pronuntiatione circa expensas, remunerationes et damna
reparanda non datur distincta appellatio, sed pars recurrere potest intra
quindecim dies ad eundem iudicem, qui potest taxationem emendare.1
Art. XII – De exsecutione sententiae
Can. 1337 – § 1. Sententia, quae transiit in rem iudicatam, exsecutioni
mandari potest salvo can. 1328.2
§ 2. Iudex, qui sententiam tulit, et, si appellatio interposita est, etiam iudex appellationis, sententiae, quae nondum transiit in rem iudicatam, provisoriam exsecutionem iubere possunt ex officio vel ad instantiam partis
idoneis, si casus fert, praestitis cautionibus, si agitur de provisionibus ad
necessariam sustentationem ordinatis vel alia iusta causa urget.3
§ 3. Si vero sententia, quae nondum transiit in rem iudicatam, impugnatur, iudex, qui de impugnatione cognoscere debet, si videt hanc probabiliter fundatam esse et irreparabile damnum ex exsecutione oriri posse,
potest vel exsecutionem ipsam suspendere vel eam cautioni subicere.
Can. 1338 – Non antea exsecutioni locus esse potest, quam exsecutorium iudicis decretum habetur, quo edicitur sententiam ipsam exsecutioni
mandari debere; quod decretum pro diversa causarum natura vel ipso
sententiae tenore includatur vel separatim edatur.4
Can. 1339 – Si sententiae exsecutio praeviam rationum redditionem
exigit, quaestio incidens habetur ab illo iudice decidenda, qui tulit sententiam exsecutioni mandandam.
1
2
C. 7, 51, 3; 7, 64, 10; Basilic. 9, 1, 141; 9, 3, 67.
D. 42, 1, 2; C. 7, 53, 1; Nov. 125, 1.
Tytu³ XXV – Proces sporny
2° wynagrodzenia pe³nomocników, adwokatów i t³umaczy, a tak¿e zwrotu
kosztów œwiadkom;
3° przyznawania bezp³atnej pomocy lub obni¿ki kosztów;
4° odszkodowania, jakie winien wyp³aciæ ten, kto nie tylko przegra³ w
s¹dzie, lecz lekkomyœlnie wszcz¹³ spór;
5° depozytu pieniê¿nego lub kaucji, któr¹ nale¿y z³o¿yæ w zwi¹zku z
pokryciem wydatków i wynagrodzeniem szkód.
Kan. 1336 – Od orzeczenia w sprawie kosztów, wyp³acenia honorariów
i szkód nie przys³uguje oddzielna apelacja, ale strona mo¿e siê odwo³aæ
w ci¹gu piêtnastu dni do tego samego sêdziego, który mo¿e zmieniæ ustalon¹ kwotê.
769
KPK/83: 1649 § 1 n. 2
KPK/17: 1909 § 1
SN: 436 § 1
KPK/83: 1649 § 1 n. 3
KPK/83: 1649 § 1 n. 4
KPK/17: 1910 § 2
SN: 437 § 2
KPK/83: 1649 § 1 n. 5
KPK/17: 1909 § 2
SN: 436 § 2
KPK/83: 1649 § 2
KPK/17: 1913 § 1
SN: 440 § 1
Art. XII – Wykonanie wyroku
Kan. 1337 – § 1. Wyrok, który przeszed³ w stan rzeczy os¹dzonej, mo¿e
byæ wykonany, z zachowaniem kan. 1328.
§ 2. Sêdzia, który wyda³ wyrok, w wypadku z³o¿enia apelacji, tak¿e sêdzia apelacyjny, mog¹ z urzêdu lub na proœbê stron nakazaæ tymczasowe
wykonanie wyroku, który jeszcze nie przeszed³ w stan rzeczy os¹dzonej,
po z³o¿eniu, w razie potrzeby, odpowiednich kaucji, je¿eli chodzi o wyp³aty, czyli œwiadczenia, przeznaczone na konieczne utrzymanie lub gdy nagli
inna s³uszna przyczyna.
§ 3. Jeœli jednak wyrok, który jeszcze nie przeszed³ w stan rzeczy os¹dzonej, jest zaskar¿ony, sêdzia zobowi¹zany do rozpoznania zaskar¿enia
widz¹c, ¿e prawdopodobnie jest ono uzasadnione i ¿e z wykonania wyroku mo¿e powstaæ szkoda nie do naprawienia, mo¿e albo zawiesiæ samo
wykonanie wyroku, albo zabezpieczyæ je kaucj¹.
Kan. 1338 – Nie mo¿e mieæ miejsca wykonanie wyroku, zanim nie
bêdzie sêdziowskiego dekretu wykonawczego, który zarz¹dza, ¿e wyrok
powinien byæ wykonany; dekret ten, w zale¿noœci od natury spraw, albo
w³¹cza siê do treœci samego wyroku, albo wydaje osobno.
Kan. 1339 – Je¿eli wykonanie wyroku wymaga uprzedniego rozliczenia
rachunkowego, ma miejsce sprawa wpadkowa, któr¹ powinien rozstrzygn¹æ ten sêdzia, który wyda³ wyrok maj¹cy zostaæ wykonany.
3
4
C. 7, 69.
C. 7, 53, 1; Basilic. 9, 3, 77.
KPK/83: 1650 § 1
KPK/17: 1917 § 1
SN: 445 § 1
KPK/83: 1650 § 2
KPK/17: 1917 § 2
SN: 445 § 2
KPK/83: 1650 § 3
KPK/17: 1917 § 2
SN: 445 § 2
KPK/83: 1651
KPK/17: 1918
SN: 446
KPK/83: 1652
KPK/17: 1919
SN: 447
770
Titulus XXV – De iudicio contentioso
Can. 1340 – § 1. Nisi iure particulari propriae Ecclesiae sui iuris aliud
statuitur, sententiam exsecutioni mandare debet per se vel per alium Episcopus eparchialis eparchiae, ubi sententia in primo gradu iudicii lata est.
§ 2. Si vero hic renuit vel neglegit, parte, cuius interest, instante vel etiam
ex officio exsecutio spectat ad auctoritatem, cui tribunal appellationis
subiectum est.
§ 3. In controversiis, de quibus in can. 1069, § 1, exsecutio sententiae
spectat ad Superiorem in typico vel statutis determinatum.
Can. 1341 – § 1. Exsecutor, nisi quid eius arbitrio in ipso tenore sententiae est permissum, debet sententiam secundum obviam verborum significationem exsecutioni mandare.1
§ 2. Licet ei videre de exceptionibus circa modum et vim exsecutionis,
non autem de merito causae; si vero habet aliunde compertum sententiam esse nullam vel manifesto iniustam ad normam cann. 1303, 1304 et
1326, § 2, abstineat ab exsecutione et rem ad tribunal, a quo lata est
sententia, remittat partibus certioribus factis.2
Can. 1342 – § 1. Quoties adiudicata actori res aliqua est, haec actori
tradenda est statim ac res iudicata habetur.3
§ 2. Si pars damnata est ad rem mobilem praestandam vel ad solvendam
pecuniam vel ad aliud dandum aut faciendum, iudex in ipso tenore sententiae vel exsecutor pro suo arbitrio et prudentia terminum statuat ad
implendam obligationem, qui tamen neque infra quindecim dies coartetur
neque sex menses excedat.
CAPUT II
De iudicio contentioso summario
Can. 1343 – § 1. Iudicio contentioso summario tractari possunt omnes
causae iure non exclusae, nisi pars iudicium contentiosum ordinarium
petit.
1
2
D. 49, 1, 4; C. 7, 65, 5.
C. 7, 58, 4; Basilic. 9, 3, 105.
Tytu³ XXV – Proces sporny
Kan. 1340 – § 1. Jeœli prawo partykularne w³asnego Koœcio³a sui iuris
inaczej nie stanowi, wykonanie wyroku powinien nakazaæ osobiœcie albo
przez kogoœ innego biskup eparchialny tej eparchii, w której zapad³ wyrok pierwszego stopnia.
§ 2. Jeœliby on nie chcia³ lub zaniedba³, na ¿¹danie zainteresowanej strony lub tak¿e z urzêdu wykonanie nale¿y do w³adzy, której podlega trybuna³ apelacyjny.
§ 3. W sporze, o którym mowa w kan. 1069 § 1, wykonanie wyroku
nale¿y do prze³o¿onego wyznaczonego w typikach lub w statutach.
Kan. 1341 – § 1. Wykonawca, chyba ¿e w samej treœci wyroku zosta³o
coœ pozostawione jego uznaniu, sam powinien wykonaæ wyrok, zgodnie
z oczywistym znaczeniem jego s³ów.
§ 2. Wolno mu rozpatrywaæ zarzuty dotycz¹ce sposobu i mocy wykonania,
nie zaœ meritum sprawy; je¿eliby jednak sk¹din¹d mia³ pewnoœæ, ¿e wyrok jest niewa¿ny lub wyraŸnie niesprawiedliwy wed³ug przepisu kanonów 1303, 1304, 1326 § 2, powinien wstrzymaæ siê od wykonania i sprawê przes³aæ do trybuna³u, który wyda³ wyrok, powiadamiaj¹c o tym fakcie strony.
Kan. 1342 – § 1. Ilekroæ jakaœ rzecz zosta³a przys¹dzona powodowi,
gdy tylko ma miejsce stan rzeczy os¹dzonej, nale¿y j¹ powodowi oddaæ.
§ 2. Jeœli zaœ pozwany zosta³ zas¹dzony na oddanie rzeczy ruchomej lub
na zap³acenie pieniêdzy, lub ¿eby coœ odda³ albo uczyni³, sêdzia w samej
treœci wyroku albo wykonawca wed³ug swego uznania i roztropnoœci,
powinien okreœliæ termin wykonania zobowi¹zania, który jednak nie powinien byæ skrócony poni¿ej piêtnastu dni ani nie powinien przekraczaæ
szeœciu miesiêcy.
771
KPK/83: 1653 § 1
KPK/17: 1920 § 1
SN: 448 § 1
KPK/83: 1653 § 2
KPK/17: 1920 § 2
SN: 448 § 2
KPK/83: 1653 § 3
KPK/17: 1920 § 3
SN: 448 § 3
KPK/83: 1654 § 1
KPK/17: 1921 § 1
SN: 449 § 1
KPK/83: 1654 § 2
KPK/17: 1921 § 2
SN: 449 § 2
KPK/83: 1655 § 1
KPK/17: 1922 § 1
SN: 450 § 1
KPK/83: 1655 § 2
KPK/17: 1922 § 2, 3
SN: 450 § 2
ROZDZIA£ II
Sumaryczny proces sporny
Kan. 1343 – § 1. Sumarycznym procesem spornym mog¹ byæ za³atwione wszystkie sprawy nie wykluczone przez prawo, chyba ¿e strona
prosi o zastosowanie zwyczajnego procesu spornego.
3
D. 46, 3, 105.
KPK/83: 1656 § 1
772
Titulus XXV – De iudicio contentioso
§ 2. Si iudicium contentiosum summarium adhibetur in causis iure exclusis, actus iudiciales sunt nulli.
Can. 1344 – § 1. Libellus litis introductorius praeter ea, quae in can.
1187 recensentur, debet:
1° facta, quibus actoris petitiones innituntur, breviter, integre et perspicue exponere;
2° probationes, quibus actor facta demonstrare intendit quasque simul
afferre non potest, ita indicare, ut statim colligia iudice possint.
§ 2. Libello litis introductorio adnecti debent saltem in exemplari authentico documenta, quibus petitio innititur.
Can. 1345 – § 1. Si conamen conciliationis ad normam can. 1103, § 2
inutile cessit, iudex, si aestimat libellum litis introductorium aliquo fundamento niti, intra tres dies decreto ad calcem libelli apposito praecipiat, ut
exemplar petitionis statim notificetur parti conventae, dato huic iure mittendi intra quindecim dies ad cancellariam tribunalis responsionem scripto datam.
§ 2. Haec notificatio effectus habet citationis iudicialis, de quibus in can.
1194.
Can. 1346 – Si exceptiones partis conventae id exigunt, iudex actori
determinet terminum ad respondendum ita, ut ex allatis utriusque partis
elementis ipse controversiae obiectum perspectum habeat.
Can. 1347 – § 1. Elapsis terminis ad respondendum, de quibus in cann.
1345, § 1 et 1346, iudex perspectis actis formulam dubii determinet; deinde ad audientiam non ultra triginta dies celebrandam omnes citet, qui in
ea interesse debent, addita pro partibus dubii formula.
§ 2. In citatione partes certiores fiant se posse tres saltem ante audientiam dies aliquod breve scriptum tribunali exhibere ad sua asserta comprobanda.
Can. 1348 – In audientia primum tractantur quaestiones, de quibus in
cann. 1118, 1119, 1121 et 1122.
Tytu³ XXV – Proces sporny
§ 2. Je¿eli sumaryczny proces sporny zastosowano w sprawach wykluczonych przez prawo, akta s¹dowe s¹ niewa¿ne.
Kan. 1344 – § 1. Skarga powodowa, któr¹ rozpoczyna siê spór, oprócz
tego, co wyliczono w kan. 1187, powinna:
1° przedstawiæ krótko, ca³oœciowo i jasno fakty, na których opieraj¹ siê
¿¹dania powoda;
2° tak wskazaæ dowody, przy pomocy których powód zamierza potwierdziæ fakty, a których nie mo¿e równoczeœnie dostarczyæ, aby
zaraz mog³y byæ zebrane przez sêdziego.
§ 2. Do skargi powodowej nale¿y do³¹czyæ, przynajmniej w autentycznym
odpisie, dokumenty, na których opiera siê proœba.
Kan. 1345 – § 1. Jeœli próba pogodzenia, wed³ug przepisu kan. 1103 § 2,
oka¿e siê bezskuteczna, sêdzia – je¿eli uwa¿a, ¿e skarga posiada jak¹œ
podstawê – powinien w ci¹gu trzech dni nakazaæ dekretem do³¹czonym
do skargi powodowej, aby odpis proœby by³ podany do wiadomoœci stronie pozwanej, po daniu jej mo¿liwoœci nades³ania, w ci¹gu piêtnastu dni,
pisemnej odpowiedzi do kancelarii trybuna³u.
§ 2. To zawiadomienie ma skutki wezwania s¹dowego, o którym w kan.
1194.
Kan. 1346 – Jeœli wymagaj¹ tego zarzuty strony pozwanej, sêdzia powinien wyznaczyæ stronie powodowej czas na odpowiedŸ, tak aby na
podstawie przytoczonych przez obydwie strony elementów, on sam mia³
wyjaœniony przedmiot sporu.
Kan. 1347 – § 1. Po up³ywie terminów na odpowiedŸ, o których w kan.
1345 i 1346, sêdzia, po zapoznaniu siê z aktami, winien sformu³owaæ
w¹tpliwoœci; nastêpnie, za³¹czaj¹c dla stron formu³ê sporu, wezwaæ
wszystkich, którzy powinni byæ tym zainteresowani, na posiedzenie, które powinno siê odbyæ nie póŸniej ni¿ w ci¹gu trzydziestu dni.
§ 2. W wezwaniu nale¿y zawiadomiæ strony, ¿e mog¹ przynajmniej trzy
dni przed posiedzeniem przed³o¿yæ trybuna³owi jakieœ krótkie pismo, dla
poparcia swoich twierdzeñ.
Kan. 1348 – Podczas posiedzenia rozpatruje siê najpierw kwestie, o
których w kan. 1118, 1119, 1121 i 1122.
773
KPK/83: 1656 § 2
KPK/83: 1658 § 1
SN: 456 § 1
KPK/83: 1658 § 1 n. 1
SN: 456 § 1 n. 1
KPK/83: 1658 § 1 n. 2
SN: 456 § 1 n. 2
KPK/83: 1658 § 2
KPK/83: 1659 § 1
SN: 457
KPK/83: 1659 § 2
SN: 459
KPK/83: 1660
SN: 458
KPK/83: 1661 § 1
SN: 459
KPK/83: 1661 § 2
SN: 460 § 1
KPK/83: 1662
774
Titulus XXV – De iudicio contentioso
Can. 1349 – § 1. Probationes colliguntur in audientia salvo can. 1071.
§ 2. Pars eiusque advocatus assistere possunt interrogationi ceterarum
partium, testium et peritorum.
Can. 1350 – Responsiones partium, testium, peritorum, petitiones et
exceptiones advocatorum redigendae sunt scripto a notario, sed summatim et in eis tantummodo, quae pertinent ad substantiam rei controversae, et ab eisdem subscribendae.
Can. 1351 – Probationes, quae non sunt in petitione vel responsione
allatae aut petitae, potest iudex admittere tantum ad normam can. 1110;
postquam autem vel unus testis auditus est, iudex potest tantummodo ad
normam can. 1283 novas probationes decernere.
Can. 1352 – Si in audientia omnes probationes colligi non potuerunt,
altera statuatur audientia.
Can. 1353 – Probationibus collectis fit in eadem audientia discussio oralis.
Can. 1354 – § 1. Nisi quid ex discussione supplendum in instructione
causae comperitur, vel aliud exsistit, quod impedit, ne sententia ad normam iuris feratur, iudex expleta audientia statim causam decidat; pars
dispositiva sententiae statim coram partibus praesentibus legatur.
§ 2. Potest autem tribunal propter rei difficultatem vel alia iusta de causa
usque ad quintum diem utilem decisionem differre.
§ 3. Integer sententiae textus motivis expressis quam primum et ordinarie non ultra quindecim dies partibus intimetur.
Can. 1355 – Si tribunal appellationis perspicit in inferiore gradu iudicii in
causa iure exclusa iudicium contentiosum summarium adhibitum esse,
nullitatem sententiae declarare et causam tribunali, quod sententiam tulit,
remittere debet.
Tytu³ XXV – Proces sporny
Kan. 1349 – § 1. Dowody zbiera siê podczas posiedzenia, z zachowaniem przepisu kan. 1071.
§ 2. Strona i adwokat mog¹ byæ obecni podczas przes³uchania pozosta³ych
stron, œwiadków i bieg³ych.
Kan. 1350 – Odpowiedzi stron, œwiadków, bieg³ych, ¿¹dania i zarzuty
adwokatów powinny byæ sformu³owane na piœmie przez notariusza, lecz
sumarycznie i w tym tylko, co nale¿y do istoty sprawy spornej oraz powinny byæ przez tych samych podpisane.
Kan. 1351 – Dowody, których nie zg³oszono lub o które nie proszono w
proœbie lub w odpowiedzi, sêdzia mo¿e dopuœciæ tylko zgodnie z przepisem kan. 1110; po przes³uchaniu jednak chocia¿by jednego œwiadka sêdzia mo¿e zdecydowaæ o nowych dowodach tylko wed³ug przepisu kan.
1283.
775
KPK/83: 1663 § 1
SN: 461
KPK/83: 1663 § 2
KPK/83: 1664
KPK/83: 1665
SN: 464
Kan. 1352 – Jeœli podczas posiedzenia nie mo¿na by³o zebraæ wszystkich dowodów, nale¿y wyznaczyæ nastêpne posiedzenie.
KPK/83: 1666
SN: 464
Kan. 1353 – Po zebraniu dowodów, na tym samym posiedzeniu odbywa siê ustna dyskusja.
KPK/83: 1667
SN: 462
Kan. 1354 – § 1. Jeœli z dyskusji nie wy³oni siê potrzeba uzupe³nienia
czegoœ w instrukcji sprawy lub istnieje coœ innego, co przeszkadza w
wydaniu wyroku zgodnie z przepisami prawa, sêdzia zaraz po zakoñczeniu posiedzenia rozstrzyga sprawê; rozstrzygaj¹ca czêœæ wyroku powinna byæ zaraz odczytana w obecnoœci stron.
§ 2. Trybuna³ natomiast mo¿e – z powodu trudnoœci sprawy lub innej
s³usznej przyczyny – od³o¿yæ wydanie decyzji a¿ do piêciu u¿ytecznych
dni.
§ 3. Pe³ny tekst wyroku, zawieraj¹cy uzasadnienie, powinien byæ jak
najszybciej podany stronom do wiadomoœci, zazwyczaj nie póŸniej ni¿ w
ci¹gu piêtnastu dni.
Kan. 1355 – Jeœli trybuna³ apelacyjny zorientuje siê, ¿e na ni¿szym stopniu s¹du zosta³ zastosowany sumaryczny proces w sprawie wykluczonej
przez prawo, winien orzec niewa¿noœæ wyroku i odes³aæ sprawê trybuna³owi, który wyda³ wyrok.
KPK/83: 1668 § 1
SN: 463, 466
KPK/83: 1668 § 2
SN: 463
KPK/83: 1668 § 3
SN: 467
KPK/83: 1669
776
Titulus XXV – De iudicio contentioso
Can. 1356 – In ceteris, quae ad rationem procedendi attinent, serventur
canones de iudicio contentioso ordinario; tribunal autem potest suo decreto motivis praedito normas processuales, quae non sunt ad validitatem statutae, non observare, ut celeritati salva iustitia consulat.
Tytu³ XXV – Proces sporny
Kan. 1356 – W pozosta³ych sprawach, które dotycz¹ sposobu postêpowania, nale¿y zachowaæ przepisy kanonów o zwyczajnym procesie
spornym. Trybuna³ jednak mo¿e na mocy swojego dekretu zawieraj¹cego uzasadnienie nie zachowywaæ przepisów procesowych, które nie s¹
ustanowione do wa¿noœci, po to, by – z zachowaniem sprawiedliwoœci –
pomóc w przyspieszeniu procesu.
777
KPK/83: 1670
778
Titulus XXVI – De quibusdam processibus specialibus
TITULUS XXVI
DE QUIBUSDAM PROCESSIBUS SPECIALIBUS
CAPUT I
De processibus matrimonialibus
Art. I – De causis ad matrimonii nullitatem declarandam
1° De foro competenti
Can. 1357 – Quaelibet causa matrimonialis baptizati iure proprio ad
Ecclesiam spectat.1
Can. 1358 – Firmis, ubi vigent, Statutis personalibus causae de effectibus mere civilibus matrimonii, si principaliter aguntur, pertinent ad iudicem civilem, sed, si incidenter et accessorie, possunt etiam a iudice ecclesiastico ex propria auctoritate cognosci ac definiri.2
Can. 1359 – In causis de matrimonii nullitate, quae non sunt Sedi Apostolicae reservatae, competentia sunt:3
1° tribunal loci, ubi matrimonium celebratum est;
2° tribunal loci, ubi pars conventa domicilium vel quasi- domicilium habet;
3° tribunal loci, ubi actor domicilium habet, dummodo utraque pars in
territorio eiusdem nationis degat et Vicarius iudicialis domicilii partis
conventae ea audita consentiat;
4° tribunal loci, ubi de facto colligendae sunt pleraeque probationes, dummodo Vicarius iudicialis domicilii partis conventae ea audita consentiat.
1
Trid., sess. XXIV, De matrimonio, can. 12; Leo XIII, ep. encycl. Immortale Dei,
1 nov. 1885, 11-12; S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, „Quaemadmodum”;
Paulus VI, litt. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, I.
2
Paulus VI, litt. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, II.
3
Paulus VI, litt. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, III, IV, §§ 1-2; Pont. Comm. Decr.
Conc. Vat. II Interpr., resp. 14 feb. 1977; Sign. Apost., resp. 12 apr. 1978. – S. C.S. Off.,
11 aug. 1859; instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. VI, art. 4, 45.
Tytu³ XXVI – Niektóre procesy specjalne
779
TYTU£ XXVI
NIEKTÓRE PROCESY SPECJALNE
ROZDZIA£ I
Procesy ma³¿eñskie
Art. I – Sprawy o orzeczenie niewa¿noœci ma³¿eñstwa
1° W³aœciwoœæ s¹du
Kan. 1357 – Jakakolwiek sprawa ma³¿eñska ochrzczonego, na podstawie prawa w³asnego, nale¿y do Koœcio³a.
Kan. 1358 – Moc¹ statutów personalnych, tam gdzie istniej¹, sprawy
dotycz¹ce czysto cywilnych skutków ma³¿eñstwa, je¿eli traktowane s¹
zasadniczo, nale¿¹ do s¹du cywilnego, lecz je¿eli wypadkowo i dodatkowo, mog¹ byæ rozpatrywane i rozstrzygane tak¿e przez s¹d koœcielny
moc¹ jego w³adzy w³asnej.
Kan. 1359 – W sprawach o niewa¿noœæ ma³¿eñstwa, które nie s¹
zarezerwowane Stolicy Apostolskiej, w³aœciwe s¹:
1° trybuna³ miejsca, gdzie ma³¿eñstwo zosta³o zawarte;
2° trybuna³ miejsca, gdzie strona pozwana ma sta³e lub tymczasowe
zamieszkanie;
3° trybuna³ miejsca, gdzie strona powodowa ma sta³e zamieszkanie, je¿eli obydwie strony przebywaj¹ na terytorium tego samego kraju, a
wikariusz s¹dowy sta³ego zamieszkania strony pozwanej, po jej wys³uchaniu, wyra¿a na to zgodê;
4° trybuna³ miejsca, w którym faktycznie trzeba bêdzie zbieraæ wiêkszoœæ dowodów, je¿eli wyrazi na to zgodê wikariusz s¹dowy sta³ego
zamieszkania strony pozwanej po jej wys³uchaniu.
Kan. 1359 n. 3° – W przypadku, gdy w eparchii nie ma wikariusza s¹dowego, zgody
udziela biskup eparchialny (Int. z dnia 28 lutego 1986 r. dotycz¹ca kan. 1673 n. 3° KPK/
83 – AAS 78 (1986) s. 1323-1324).
KPK/83: 1671
KPK/17: 1960
SN: 468
KPK/83: 1672
KPK/17: 1961
SN: 469
KPK/83: 1673
KPK/17: 1964
SN: 472
KPK/83: 1673 n. 1
KPK/17: 1964
SN: 472
KPK/83: 1673 n. 2
KPK/17: 1964
SN: 472
KPK/83: 1673 n. 3
KPK/83: 1673 n. 4
* INTERPRETACJA
780
Titulus XXVI – De quibusdam processibus specialibus
2° De iure impugnandi matrimonium
Can. 1360 – Habiles sunt ad matrimonium impugnandum:1
1° coniuges;
2° promotor iustitiae, si nullitas iam divulgata est et matrimonium convalidari non potest aut non expedit.
Can. 1361 – § 1. Matrimonium, quod utroque coniuge vivente non est
accusatum, post mortem alterutrius vel utriusque coniugis accusari non
potest, nisi quaestio de validitate est praeiudicialis ad aliam controversiam sive in foro ecclesiastico sive in foro civili solvendam.
§ 2. Si vero coniux moritur pendente causa, servetur can. 1199.
3° De obligationibus iudicum et tribunalis
Can. 1362 – Iudex, antequam causam acceptat et quoties spem boni
exitus perspicit, pastoralia media adhibeat, ut coniuges, si fieri potest, ad
matrimonium convalidandum et ad consortium vitae coniugalis restaurandum inducantur.
Can. 1363 – § 1. Libello litis introductorio admisso praeses vel ponens
procedat ad intimationem decreti citationis ad normam can. 1191.
§ 2. Transacto termino quindecim dierum ab intimatione computando
praeses vel ponens, nisi alterutra pars sessionem ad litem contestandam
petiit, intra decem dies formulam dubii vel dubiorum ex officio definiat
decreto, quod partibus intimet.
§ 3. Formula dubii non tantum quaerat, num constet de nullitate matrimonii in casu, sed definire debet, quo capite vel quibus capitibus validitas
matrimonii impugnetur.
1
S.C.S. Off., 27 ian. 1928, ad I; decr. 22 mart. 1939, ad I-II; 15 ian. 1940; Cons. pro
Publ. Eccl. Neg., rescr. 28 apr. 1970, 8-9; Pont. Comm. Decr. Conc. Vat. II Interpr., resp.
8 ian. 1973.
Tytu³ XXVI – Niektóre procesy specjalne
781
2° Prawo zaskar¿ania ma³¿eñstwa
Kan. 1360 – Do zaskar¿enia ma³¿eñstwa s¹ zdolni:
1° ma³¿onkowie;
2° promotor sprawiedliwoœci, jeœli niewa¿noœæ ma³¿eñstwa zosta³a ju¿
rozg³oszona, a ma³¿eñstwo nie mo¿e byæ uwa¿nione lub nie jest to
po¿yteczne.
Kan. 1361 – § 1. Ma³¿eñstwo, które za ¿ycia obydwu ma³¿onków nie
zosta³o zaskar¿one, po œmierci jednego lub obojga ma³¿onków nie mo¿e
byæ zaskar¿one, chyba ¿e kwestia dotycz¹ca wa¿noœci ma charakter
przedprocesowy dla rozwi¹zania innego sporu, b¹dŸ na forum koœcielnym, b¹dŸ na forum œwieckim.
§ 2. Jeœli zaœ wspó³ma³¿onek umiera podczas trwania sprawy, nale¿y
zachowaæ kan. 1199.
KPK/83: 1674
KPK/17: 1971 § 1
SN: 478 § 1
KPK/83: 1674 n. 1
KPK/17: 1971 § 1 n. 1
SN: 478 § 1 n. 1
KPK/83: 1674 n. 2
KPK/17: 1971 § 1 n. 2
SN: 478 § 1 n. 2
KPK/83: 1675 § 1
KPK/17: 1972
SN: 479
KPK/83: 1675 § 2
3° Obowi¹zki sêdziów i trybuna³ów
Kan. 1362 – Sêdzia, zanim przyjmie sprawê i ilekroæ dostrze¿e nadziejê
dobrego wyniku, powinien zastosowaæ œrodki pastoralne, by ma³¿onkowie, je¿eli to mo¿liwe, zostali doprowadzeni do uwa¿nienia ma³¿eñstwa
i do wznowienia wspólnego ¿ycia ma³¿eñskiego.
Kan. 1363 – § 1. Po przyjêciu skargi powodowej przewodnicz¹cy lub
ponens winien przyst¹piæ do zawiadomienia o dekrecie zawieraj¹cym
wezwanie, wed³ug przepisu kan. 1191.
§ 2. Po up³ywie terminu piêtnastu dni licz¹c od zawiadomienia, przewodnicz¹cy lub ponens, chyba ¿e któraœ ze stron prosi o sesjê celem zawi¹zania sporu, powinien w ci¹gu dziesiêciu dni swoim dekretem z urzêdu
sformu³owaæ w¹tpliwoœæ lub w¹tpliwoœci i zawiadomiæ o tym strony.
§ 3. Formu³a w¹tpliwoœci nie mo¿e tylko pytaæ, czy w danym wypadku
stwierdzono niewa¿noœæ ma³¿eñstwa, lecz musi tak¿e okreœliæ, z jakiego
tytu³u lub z jakich tytu³ów zaskar¿a siê wa¿noœæ ma³¿eñstwa.
KPK/83: 1676
KPK/17: 1965
SN: 473
KPK/83: 1677 § 1
KPK/83: 1677 § 2
KPK/83: 1677 § 3
782
Titulus XXVI – De quibusdam processibus specialibus
§ 4. Post decem dies ab intimatione decreti computandos, si partes nihil
opposuerunt, praeses vel ponens novo decreto causae instructionem decernat.
4° De probationibus
Can. 1364 – § 1. Defensori vinculi, partium patronis et, si in iudicio est,
etiam promotori iustitiae ius est:
1° interrogationi partium, testium et peritorum adesse salvo can. 1240;
2° acta iudicialia, etsi nondum publicata, invisere et documenta a partibus producta recognoscere.1
§ 2. Interrogationi, de qua in § 1, n. 1, partes assistere non possunt.2
Can. 1365 – Nisi probationes aliunde plenae habentur, iudex ad partium
declarationes, de quibus in can. 1217, § 2, aestimandas testes de ipsarum
partium credibilitate, si fieri potest, adhibeat praeter alia indicia et adminicula.3
Can. 1366 – In causis de impotentia vel de defectu consensus propter
mentis morbum iudex unius periti vel plurium opera utatur, nisi ex adiunctis inutilis evidenter apparet; in ceteris causis servetur can. 1255.4
Can. 1367 – Si in instructione causae dubium valde probabile emersit de
non secuta matrimonii consummatione, tribunal potest partibus consentientibus causam de nullitate matrimonii suspendere et instructionem complere ad obtinendam solutionem matrimonii sacramentalis non consummati; deinde acta ad Sedem Apostolicam mittat una cum petitione huius
solutionis ab alterutro vel utroque coniuge facta et cum voto tribunalis et
Episcopi eparchialis.5
1
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. II, 10-11; tit. III, 21-23; tit.
V, 28.
2
S.C. de Discip. Sacr., instr. 15 aug. 1936, art. 128.
3
S.C.S. Off., instr. a. 1858; instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. VI, art. 5; S.C.
pro Eccl. Orient., instr. 10 iun. 1935, II.
Tytu³ XXVI – Niektóre procesy specjalne
§ 4. Po dziesiêciu dniach od zawiadomienia o dekrecie, je¿eli strony nie
maj¹ ¿adnych zastrze¿eñ, przewodnicz¹cy lub ponens nowym dekretem
zarz¹dza instrukcjê sprawy.
783
KPK/83: 1677 § 4
4° Dowody
Kan. 1364 – § 1. Obroñca wêz³a, obroñcy stron, a tak¿e rzecznik sprawiedliwoœci, je¿eli wystêpuje w procesie, maj¹ prawo:
1° byæ obecni podczas przes³uchania stron, œwiadków i bieg³ych, z zachowaniem kan. 1240;
2° przejrzeæ akta s¹dowe, chocia¿by jeszcze nie by³y og³oszone, i zapoznaæ siê z dowodami przed³o¿onymi przez strony.
§ 2. Strony nie mog¹ byæ obecne podczas przes³uchania, o którym w § 1
n. 1.
Kan. 1365 – Jeœli nie ma sk¹din¹d pe³nych dowodów, sêdzia, dla oceny
zeznañ stron wed³ug przepisu kan. 1217 § 2, powinien siê pos³u¿yæ, je¿eli
to mo¿liwe, œwiadkami co do prawdomównoœci samych stron, oprócz
innych poszlak i wskazówek.
Kan. 1366 – W sprawach dotycz¹cych impotencji lub braku zgody
spowodowanej chorob¹ umys³ow¹, sêdzia powinien skorzystaæ z pomocy jednego lub kilku bieg³ych, chyba ¿e z okolicznoœci wyraŸnie wynika,
¿e jest to bezu¿yteczne; w pozosta³ych sprawach nale¿y zachowaæ przepis kan. 1255.
Kan. 1367 – Jeœli podczas instrukcji sprawy wy³oni siê bardzo prawdopodobna w¹tpliwoœæ, dotycz¹ca niedope³nienia ma³¿eñstwa, trybuna³ mo¿e
zawiesiæ za zgod¹ stron sprawê niewa¿noœci, uzupe³niæ instrukcjê do otrzymania dyspensy od ma³¿eñstwa sakramentalnego niedope³nionego, nastêpnie przes³aæ akta do Stolicy Apostolskiej, wraz z proœb¹ o dyspensê
od jednego lub obydwu ma³¿onków i z wnioskiem trybuna³u oraz biskupa.
4
S.C.S. Off., instr. a. 1858; instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. VI, art. 5; S.C.
pro Eccl. Orient., instr. 10 iun. 1935, IV; S.C.S. Off., decr. 12 iun. 1942.
5
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. VI, art. 5; S.C. pro Eccl.
Orient., instr. 10 iun. 1935, I, 4; instr. 13 iul. 1953, 5; S.C. de Discip. Sacr., instr. 7 mar.
1972, I, e); S. Rom. Rotae Trib., Normae, 16 ian. 1982, Allegato I, 2).
KPK/83: 1678 § 1
KPK/17: 1968, 1969
SN: 476, 477
KPK/83: 1678 § 1 n. 1
KPK/17: 1968 n. 1,
1969 n. 1
SN: 476 n. 1, 477 n. 1
KPK/83: 1678 § 1 n. 2
KPK/17: 1968 n. 2
SN: 476 n. 2
KPK/83: 1678 § 2
KPK/83: 1679
KPK/17: 1975 § 1
SN: 482 § 2
KPK/83: 1680
KPK/17: 1976, 1982
SN: 483, 489
KPK/83: 1681
KPK/17: 1963 § 2
SN: 471 § 2 n. 1, § 3
784
Titulus XXVI – De quibusdam processibus specialibus
5° De sententia et de appellatione
Can. 1368 – § 1. Sententia, quae matrimonii nullitatem primum declaravit, una cum appellationibus, si quae sunt, et ceteris actis iudicialibus intra
viginti dies ab intimatione sententiae computandos ad tribunal appellationis ex officio mittatur.1
§ 2. Si sententia pro matrimonii nullitate lata est in primo gradu iudicii,
tribunal appellationis perpensis animadversionibus defensoris vinculi et,
si quae sunt, etiam partium suo decreto vel decisionem continenter confirmet vel causam ad ordinarium examen secundi gradus iudicii admittat. 2
Can. 1369 – Si in gradu appellationis novum nullitatis matrimonii caput
affertur, tribunal potest illud tamquam in primo gradu iudicii admittere et
de illo iudicare.3
Can. 1370 – § 1. Postquam sententia, quae matrimonii nullitatem primum declaravit, in gradu appellationis confirmata est vel decreto vel altera sententia, ii, quorum matrimonium declaratum est nullum, possunt
novum matrimonium celebrare statim ac decretum vel altera sententia
ipsis intimata est, nisi id prohibetur vetito ipsi sententiae vel decreto apposito aut ab Hierarcha loci statuto.4
§ 2. Can. 1325 servandus est, etsi sententia, quae matrimonii nullitatem
declaravit, non altera sententia, sed decreto confirmata est.
Can. 1371 – Statim ac sententia facta est exsecutiva, Vicarius iudicialis
debet eandem notificare Hierarchae loci, ubi matrimonium celebratum
est; hic Hierarcha vero curare debet, ut quam primum de declarata nullitate matrimonii et de vetitis forte statutis in libris matrimoniorum et baptizatorum mentio fiat.
1
S.C.S. Off., instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. IV, 25; Paulus VI, litt. Cum
matrimonialium, 8 sep. 1973, VIII, § 1.
2
Paulus VI, litt. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, VIII, §§ 2-3. – Pont. Comm. Decr.
Conc. Vat. II interpr., resp. 31 oct. 1973; resp. 14 feb. 1974; resp. 1 iul. 1976.
Tytu³ XXVI – Niektóre procesy specjalne
785
5° Wyrok i apelacja
Kan. 1368 – § 1. Wyrok orzekaj¹cy za pierwszym razem niewa¿noœæ
ma³¿eñstwa, wraz z apelacjami, jeœli takie s¹, i pozosta³ymi aktami s¹dowymi, nale¿y przes³aæ z urzêdu do trybuna³u apelacyjnego, w ci¹gu dwudziestu dni od og³oszenia wyroku.
§ 2. Je¿eli wyrok za niewa¿noœci¹ ma³¿eñstwa zosta³ wydany na pierwszym stopniu s¹du, trybuna³ apelacyjny, po zapoznaniu siê z uwagami
obroñcy wêz³a i, je¿eli takie s¹, tak¿e stron, swoim dekretem albo bez
zw³oki potwierdza rozstrzygniêcie, albo dopuszcza sprawê do zwyczajnego rozpatrzenia na drugim stopniu s¹du.
Kan. 1369 – Je¿eli na stopniu apelacyjnym zg³oszono nowy tytu³ niewa¿noœci ma³¿eñstwa, trybuna³ mo¿e go dopuœciæ i rozstrzygn¹æ jako
pierwsza instancja.
Kan. 1370 – § 1. Po tym, gdy wyrok stwierdzaj¹cy za pierwszym razem niewa¿noœæ ma³¿eñstwa zostanie potwierdzony w trybunale apelacyjnym czy to dekretem, czy drugim wyrokiem, ci, których ma³¿eñstwo
zosta³o orzeczone za niewa¿ne, mog¹ zawrzeæ nowe ma³¿eñstwo zaraz,
gdy dekret lub drugi wyrok zostanie im podany do wiadomoœci, chyba ¿e
zosta³o to zabronione zakazem zamieszczonym w wyroku lub dekrecie
albo przez Hierarchê miejsca.
§ 2. Przepisy kan. 1325 nale¿y zachowaæ równie¿, je¿eli wyrok, który
orzek³ niewa¿noœæ ma³¿eñstwa, zosta³ potwierdzony nie drugim wyrokiem, lecz dekretem.
Kan. 1371 – Zaraz gdy wyrok sta³ siê wykonalny, wikariusz s¹dowy
winien zawiadomiæ o nim Hierarchê miejsca, w którym ma³¿eñstwo zosta³o zawarte. On zaœ ma siê zatroszczyæ, by w ksiêgach ma³¿eñstw
i ochrzczonych jak najszybciej dokonano adnotacji o orzeczonej niewa¿noœci ma³¿eñstwa i o ustalonych ewentualnie zakazach.
3
S.C. de Discip. Sacr., instr. 15 aug. 1936, art. 219, § 2; S. Rom. Rotae Trib., Normae,
16 ian. 1982, Allegato I, 1).
4
Paulus VI, litt. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, VIII, § 3. – S.C.S. Off., instr. (ad
Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. V, 30.
KPK/83: 1682 § 1
KPK/17: 1986
SN: 493
KPK/83: 1682 § 2
KPK/83: 1683
SN: 494
KPK/83: 1684 § 1
KPK/17: 1987
SN: 495
KPK/83: 1684 § 2
KPK/83: 1685
KPK/17: 1988
SN: 496
786
Titulus XXVI – De quibusdam processibus specialibus
6° De processu documentali
Can. 1372 – § 1. Admissa petitione Vicarius iudicialis vel iudex ab ipso
designatus potest praetermissis sollemnibus ordinarii processus, sed citatis partibus et cum interventu defensoris vinculi matrimonii nullitatem
sententia declarare, si ex documento, quod nulli contradictioni vel exceptioni est obnoxium, certo constat de exsistentia impedimenti dirimentis
vel de defectu formae celebrationis matrimonii iure praescriptae, dummodo pari certitudine pateat dispensationem datam non esse, aut de defectu validi mandati procuratoris.1
§ 2. Si vero agitur de eo, qui formam celebrationis matrimonii iure praescriptam servare debuit, sed matrimonium attentavit coram officiali civili
vel ministro acatholico, sufficit investigatio praematrimonialis, de qua in
can. 784, ad comprobandum eius statum liberum.2
Can. 1373 – § 1. A sententia, de qua in can. 1372, § 1, defensor vinculi,
si prudenter existimat vel vitia vel dispensationis defectum non esse certa, appellare debet ad iudicem tribunalis secundi gradus, ad quem acta
sunt mittenda quique scripto certior faciendus est agi de processu documentali.3
§ 2. Integrum manet parti, quae se gravatam putet, ius appellandi.
Can. 1374 – Iudex tribunalis secundi gradus cum interventu defensoris
vinculi et auditis partibus decernat, utrum sententia sit confirmanda an
potius procedendum in causa sit ad ordinariam normam iuris; quo in casu
eam remittit ad tribunal primi gradus.4
7° Normae generales
Can. 1375 – Causae ad matrimonii nullitatem declarandam non possunt
iudicio contentioso summario tractari.
S.C.S. Off., decr. 21 iun. 1912, ad 2; 10 maii 1941, ad III; Paulus VI, litt. Cum
matrimonialium, 8 sep. 1973, X-XI.
2
Pont. Comm. Cod. Iur. Can. Auth. Interpr., resp. 11 iul. 1984, II.
1
Tytu³ XXVI – Niektóre procesy specjalne
787
6° Proces oparty na dokumentach
Kan. 1372 – § 1. Po przyjêciu skargi wikariusz s¹dowy lub sêdzia przez
niego wyznaczony, pomijaj¹c formalnoœci zwyczajnego procesu, ale wzywaj¹c strony z udzia³em obroñcy wêz³a, mo¿e orzec niewa¿noœæ ma³¿eñstwa, jeœli z dokumentu, który nie podlega ¿adnemu sprzeciwowi lub
zarzutowi, wynika w sposób pewny istnienie przeszkody zrywaj¹cej lub
brak przepisanej prawem formy zawarcia ma³¿eñstwa, je¿eli z tak¹ sam¹
pewnoœci¹ wiadomo, ¿e dyspensa nie zosta³a udzielona albo ¿e pe³nomocnik nie posiada³ wa¿nego zlecenia.
KPK/83: 1686
KPK/17: 1990
SN: 498
§ 2. Je¿eli zaœ chodzi o osobê, która prawnie przepisan¹ formê zawarcia
ma³¿eñstwa powinna by³a zachowaæ, lecz usi³owa³a zawrzeæ ma³¿eñstwo wobec urzêdnika œwieckiego lub szafarza niekatolickiego, wystarczy badanie przedma³¿eñskie, o którym w kan. 784, w celu stwierdzenia
stanu wolnego tej osoby.
Kan. 1373 – § 1. Przeciwko wyrokowi, o którym w kan. 1372 § 1,
obroñca wêz³a, je¿eli roztropnie uwa¿a, ¿e albo wadliwoœci, albo brak
dyspensy nie s¹ pewne, powinien apelowaæ do sêdziego drugiej instancji,
do którego nale¿y przes³aæ akta i zaznaczyæ na piœmie, ¿e chodzi o proces oparty na dokumentach.
§ 2. Nienaruszone pozostaje prawo do apelacji strony, która czuje siê
pokrzywdzona.
Kan. 1374 – Sêdzia drugiej instancji, z udzia³em obroñcy wêz³a i po
wys³uchaniu stron, winien rozstrzygn¹æ, czy nale¿y zatwierdziæ wyrok,
czy raczej za³atwiæ sprawê wed³ug zwyk³ych przepisów prawa; w którym to wypadku odsy³a j¹ do trybuna³u pierwszej instancji.
KPK/83: 1687 § 1
KPK/17: 1991
SN: 499
KPK/83: 1687 § 2
KPK/83: 1688
KPK/17: 1992
SN: 500
7° Normy ogólne
Kan. 1375 – Sumarycznym procesem spornym nie mog¹ byæ rozpatrywane sprawy dotycz¹ce orzeczenia niewa¿noœci ma³¿eñstwa.
3
4
Paulus VI, litt. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, XII.
Paulus VI, litt. Cum matrimonialium, 8 sep. 1973, XIII.
KPK/83: 1690
788
Titulus XXVI – De quibusdam processibus specialibus
Can. 1376 – In ceteris, quae ad rationem procedendi attinent, applicandi
sunt, nisi rei natura obstat, canones de iudiciis in genere et de iudicio
contentioso ordinario servatis normis specialibus de causis, quae ad bonum publicum spectant.
Can. 1377 – In sententia partes moneantur de obligationibus moralibus
vel etiam civilibus, quibus forte tenentur, altera erga alteram et erga filios
ad debitam sustentationem et educationem praestandas.
Art. II – De causis separationis coniugum
Can. 1378 – § 1. Separatio personalis coniugum, nisi aliter pro locis
particularibus legitime provisum est, decerni potest decreto Episcopi eparchialis vel sententia iudicis.
§ 2. Ubi vero decisio ecclesiastica effectus civiles non sortitur vel si
sententia civilis praevidetur non contraria iuri divino, Episcopus eparchialis eparchiae commorationis coniugum potest perpensis specialibus
adiunctis licentiam concedere adeundi forum civile.
§ 3. Si causa versatur etiam circa effectus mere civiles matrimonii, satagat iudex, ut de licentia Episcopi eparchialis causa inde ab initio ad forum
civile deferatur.
Can. 1379 – § 1. Nisi qua pars iudicium contentiosum ordinarium petit,
iudicium contentiosum summarium adhibeatur.
§ 2. Si iudicium contentiosum ordinarium adhibitum est et appellatio interponitur, tribunal secundi gradus auditis partibus suo decreto vel decisionem continenter confirmet vel causam ad ordinarium examen secundi
gradus iudicii admittat.
Can. 1380 – Quod attinet ad tribunalis competentiam, servetur can.
1359, nn. 2 et 3.
Can. 1381 – Iudex, antequam causam acceptat et quoties spem boni
exitus perspicit, pastoralia media adhibeat, ut coniuges concilientur et ad
consortium vitae coniugalis restaurandum inducantur.
Tytu³ XXVI – Niektóre procesy specjalne
Kan. 1376 – W pozosta³ych kwestiach dotycz¹cych sposobu postêpowania, nale¿y stosowaæ, jeœli nie sprzeciwia siê temu natura rzeczy, kanony o procesie w ogólnoœci i o zwyczajnym procesie spornym, z zachowaniem norm specjalnych co do spraw odnosz¹cych siê do dobra publicznego.
Kan. 1377 – W wyroku nale¿y upomnieæ strony o zobowi¹zaniach moralnych lub tak¿e cywilnych, którymi ewentualnie s¹ zwi¹zane jedna strona
wzglêdem drugiej i wobec dzieci, co do obowi¹zku utrzymania i wychowania.
789
KPK/83: 1691
KPK/83: 1689
Art. II – Sprawy o separacjê ma³¿onków
Kan. 1378 – § 1. Separacja osobowa ma³¿onków, je¿eli zgodnie z przepisami prawa nie zarz¹dzono inaczej w odniesieniu do szczególnych miejsc,
mo¿e byæ zarz¹dzona dekretem biskupa eparchialnego lub wyrokiem
sêdziego.
§ 2. Gdzie zaœ decyzja koœcielna nie powoduje skutków cywilnych lub
je¿eli przewiduje siê, ¿e wyrok cywilny nie bêdzie przeciwny prawu Bo¿emu, Biskup eparchialny pobytu ma³¿onków, po rozwa¿eniu szczególnych okolicznoœci, mo¿e udzieliæ zezwolenia na zwrócenie siê do s¹du
œwieckiego.
§ 3. Jeœli sprawa dotyczy tak¿e czysto cywilnych skutków ma³¿eñstwa,
niech sêdzia stara siê, by za zezwoleniem Biskupa eparchialnego, sprawa ju¿ od pocz¹tku zosta³a wniesiona do s¹du œwieckiego.
Kan. 1379 – § 1. Je¿eli któraœ strona nie poprosi o zwyczajny proces
sporny, nale¿y zastosowaæ sumaryczny proces sporny.
§ 2. Je¿eli zastosowano zwyczajny proces sporny i zg³oszono apelacjê,
trybuna³ drugiego stopnia po wys³uchaniu stron powinien swoim dekretem albo potwierdziæ powziêt¹ decyzjê albo sprawê przekazaæ s¹dowi
drugiej instancji do zwyczajnego postêpowania.
Kan. 1380 – W tym, co dotyczy w³aœciwoœci trybuna³u, nale¿y zachowaæ przepisy kan. 1359 nn. 2 i 3.
Kan. 1381 – Sêdzia, zanim przyjmie sprawê i ilekroæ dostrzega nadziejê
dobrego wyniku, powinien zastosowaæ œrodki pastoralne, by ma³¿onkowie
pogodzili siê i zostali sk³onieni do wznowienia ma³¿eñskiego ¿ycia wspólnego.
KPK/83: 1692 § 1
CA: 119-120
KPK/83: 1692 § 2
KPK/83: 1692 § 3
KPK/83: 1693 § 1
KPK/83: 1693 § 2
KPK/83: 1694
KPK/83: 1695
790
Titulus XXVI – De quibusdam processibus specialibus
Can. 1382 – Causis de coniugum separatione interesse debet promotor
iustitiae ad normam can. 1097.
Art. III – De processu praesumptae mortis coniugis
Can. 1383 – § 1. Quoties coniugis mors authentico documento ecclesiastico vel civili comprobari non potest, alter coniux a vinculo matrimonii
solutus non habeatur nisi post declarationem de morte praesumpta ab
Episcopo eparchiali factam.1
§ 2. Hanc declarationem Episcopus eparchialis tantummodo facere potest, si peractis opportunis investigationibus ex testium depositionibus, ex
fama aut ex indiciis moralem certitudinem de coniugis morte obtinuit;
sola coniugis absentia, etsi diuturna, non sufficit.
§ 3. In casibus incertis et implexis Episcopus eparchialis intra fines territorii Ecclesiae patriarchalis potestatem suam exercens consulat Patriarcham; ceteri Episcopi eparchiales vero Sedem Apostolicam consulant.
§ 4. In processu praesumptae mortis coniugis requiritur interventus promotoris iustitiae, non vero defensoris vinculi.
Art. IV – De modo procedendi ad obtinendam
solutionem matrimonii non consummati aut solutionem
matrimonii in favorem fidei
Can. 1384 – Ad obtinendam solutionem matrimonii non consummati aut
solutionem matrimonii in favorem fidei adamussim serventur normae
speciales a Sede Apostolica latae.2
1
Pont. Comm. Cod. Iur. Can. Auth. Interpr., resp. 26 mar. 1952, I. – Quinisext. can.
93; S. Basilius M., cann. 31, 36.
2
Quoad matrimonium non consummatum: Trid., sess. XXIV, De matrimonio, can. 6;
S.C. de Prop. Fide, instr. (ad Ep. Graeco-Rumen.), a. 1858; S.C.S. Off., instr. a. 1858;
instr. (ad Ep. Rituum Orient.), a. 1883, tit. VI, artt. 4-5; S.C. pro Eccl. Orient., instr. 10
iun. 1935; instr. 13 iul. 1953; Paulus VI, const. ap. Regimini Ecclesiae universae, 15 aug.
791
Tytu³ XXVI – Niektóre procesy specjalne
Kan. 1382 – W sprawach o separacjê ma³¿onków powinien braæ udzia³
rzecznik sprawiedliwoœci, wed³ug przepisu kan. 1097.
KPK/83: 1696
Art. III – Proces dotycz¹cy domniemanej œmierci wspó³ma³¿onka
Kan. 1383 – § 1. Ilekroæ œmieræ wspó³ma³¿onka nie mo¿e byæ potwierdzona autentycznym dokumentem koœcielnym lub œwieckim, drugi ma³¿onek nie jest uwa¿any za wolnego od wêz³a ma³¿eñskiego, chyba ¿e
Biskup eparchialny wyda³ deklaracjê o domniemanej œmierci.
§ 2. Biskup eparchialny mo¿e wydaæ tak¹ deklaracjê tylko wtedy, je¿eli
po przeprowadzeniu odpowiednich dochodzeñ, z zeznañ œwiadków, z rozg³osu albo z poszlak osi¹gnie moraln¹ pewnoœæ o œmierci wspó³ma³¿onka; sama nieobecnoœæ wspó³ma³¿onka, chocia¿by d³ugotrwa³a, nie wystarcza.
§ 3. W wypadkach niepewnych i skomplikowanych, Biskup eparchialny
wykonuj¹c swoj¹ w³adzê w granicach terytorium Koœcio³a patriarchalnego, winien zasiêgn¹æ rady Patriarchy; pozostali zaœ Biskupi eparchialni powinni zasiêgn¹æ rady Stolicy Apostolskiej.
KPK/83: 1707 § 1
CA: 43, 59 § 2
KPK/83: 1707 § 2
KPK/83: 1707 § 3
§ 4. W procesie dotycz¹cym domniemanej œmierci wspó³ma³¿onka wymaga siê udzia³u rzecznika sprawiedliwoœci, nie zaœ obroñcy wêz³a.
Art. IV – Sposób postêpowania w celu otrzymania dyspensy
od ma³¿eñstwa niedope³nionego
albo dyspensy ze wzglêdu na dobro wiary
Kan. 1384 – W celu otrzymania dyspensy od ma³¿eñstwa niedope³nionego albo dyspensy od ma³¿eñstwa dla dobra wiary, nale¿y œciœle zachowaæ normy specjalne wydane przez Stolicê Apostolsk¹.
S. Congregatio pro Sacramentis, Litterae circulares „De processu super matrimonio rato
et non consummato” 20 dec. 1986, Monitor Ecclesiasticus 112 (1987) 423-429.
Congregatio pro Doctrina Fidei, Normae de conficiendo processu pro solutione vinculi
matrimonialis in favorem fidei, E Civitate Vaticana 2001.
1967, 56; S.C. de Discip. Sacr., instr. 7 mar. 1972; Secret. Status, rescr. ex audientia, 15 iul.
1973; Ioannes Paulus II, const. ap. Pastor Bonus, 28 iun. 1988, artt. 58 § 2, 67.
Quoad solutionem matrimonii in favorem fidei: S.C.S. Off., instr. 1 maii 1934;
notificatio, 28 maii 1956; resp. 2 ian. 1959; resp. 12 iul. 1960; S.C. pro Doctr. Fidei, resp.
14 iul. 1967; Instructio pro solutione matrimonii in favorem fidei et normae procedurales
..., 6 dec. 1973.
* NORMY
SPECJALNE
KPK/83: 1698 § 1
KPK/17: 1962
SN: 470, 471
CA: 108
* NORMY
SPECJALNE
792
Titulus XXVI – De quibusdam processibus specialibus
CAPUT II
De causis ad sacrae ordinationis nullitatem declarandam
Can. 1385 – Validitatem sacrae ordinationis ius habent accusandi sive
ipse clericus sive Hierarcha, cui clericus subest vel in cuius eparchia
ordinatus est.
Can. 1386 – § 1. Libellus de validitate sacrae ordinationis accusanda
mitti debet ad competens Curiae Romanae Dicasterium, quod decernet,
utrum causa ab ipso an a tribunali ab eo designato sit agenda.1
§ 2. Si Dicasterium causam ad tribunal remisit, serventur, nisi rei natura
obstat, canones de iudiciis in genere et de iudicio contentioso ordinario,
non vero canones de iudicio contentioso summario.
§ 3. Misso libello clericus ordines sacros exercere ipso iure vetatur.
Can. 1387 – Post secundam sententiam, quae nullitatem sacrae ordinationis confirmavit, clericus omnia iura statui clericali propria amittit et ab
omnibus obligationibus eiusdem status liberatur.
CAPUT III
De procedura in parochis amovendis vel transferendis
Can. 1388 – In amotione vel translatione parochorum servandi sunt
cann. 1389-1400, nisi iure particulari a Sede Apostolica approbato aliud
statuitur.
Art. I – De modo procedendi in amotione parochorum
Can. 1389 – Si alicuius parochi ministerium aliqua de causa, etiam citra
gravem ipsius culpam, noxium aut saltem inefficax evasit, parochus ab
Episcopo eparchiali a paroecia amoveri potest.2
Paulus VI, const. ap. Regimini Ecclesiae universae, 15 aug. 1968, artt. 45, 57;
Ioannes Paulus II, const. ap. Pastor Bonus, 28 iun. 1988, artt. 58 § 2, 68.
1
Tytu³ XXVI – Niektóre procesy specjalne
793
ROZDZIA£ II
Sprawy o orzeczenie niewa¿noœci œwiêceñ
Kan. 1385 – Prawo zaskar¿ania wa¿noœci œwiêceñ posiada albo sam
duchowny, albo Hierarcha, któremu duchowny podlega, albo w którego
eparchii otrzyma³ œwiêcenia.
KPK/83: 1708
KPK/17: 1994 § 1
SN: 502 § 1
Kan. 1386 – § 1. Skarga powodowa winna byæ przes³ana do w³aœciwej
Dykasterii Kurii Rzymskiej, która decyduje, czy sprawa ma byæ prowadzona przez ni¹ sam¹, czy te¿ przez wyznaczony przez ni¹ trybuna³.
KPK/83: 1709 § 1
KPK/17: 1993 § 1
SN: 501 § 1
§ 2. Je¿eli dykasteria przekaza³a sprawê trybuna³owi, nale¿y zachowaæ
kanony o procesach w ogólnoœci oraz o zwyczajnym procesie spornym,
nie zaœ kanony o sumarycznym procesie spornym, chyba ¿e sprzeciwia
siê temu natura rzeczy.
KPK/83: 1710
KPK/17: 1993 § 2,
1995
SN: 501 § 2, 503-504,
506 § 2
§ 3. Po przes³aniu skargi powodowej zabrania siê duchownemu wykonywania œwiêceñ, na mocy samego prawa.
KPK/83: 1709 § 2
KPK/17: 1997
SN: 505
Kan. 1387 – Po drugim wyroku, który potwierdzi³ niewa¿noœæ œwiêceñ,
duchowny traci wszystkie uprawnienia w³aœciwe stanowi duchownemu
i zostaje zwolniony ze wszystkich obowi¹zków tego stanu.
KPK/83: 1712
KPK/17: 1998 § 1
SN: 506 § 1
ROZDZIA£ III
Procedura przy odwo³ywaniu lub przenoszeniu proboszczów
Kan. 1388 – Przy odwo³ywaniu lub przenoszeniu proboszczów nale¿y
zachowaæ kanony 1389-1400, chyba ¿e prawo partykularne zatwierdzone przez Stolicê Apostolsk¹ co innego stanowi.
Art. I – Sposób postêpowania przy odwo³ywaniu proboszczów
Kan. 1389 – Gdy pos³ugiwanie jakiegoœ proboszcza, na skutek jakiejœ
przyczyny, nawet bez jego powa¿nej winy, staje siê szkodliwe lub przynajmniej nieskuteczne, mo¿e on zostaæ odwo³any z parafii przez Biskupa
eparchialnego.
2
Trid., sess. XXI, De ref., can. 6; Vat. II, decr. Christus Dominus, 31 „Praeterea”;
Paulus VI, litt. ap. Ecclesiae sanctae, 6 aug. 1966, 1, 20, § 1; Pont. Comm. Decr. Conc.
Vat. II Interpr., resp. 7 iul. 1978.
KPK/83: 1740
KPK/17: 2147 § 1,
2157 § 1
794
Titulus XXVI – De quibusdam processibus specialibus
Can. 1390 – Causae, ob quas parochus a sua paroecia legitime amoveri
potest, hae praesertim sunt:
1° modus agendi, qui communioni ecclesiasticae grave detrimentum vel
perturbationem affert;
2° imperitia aut permanens mentis vel corporis infirmitas, quae parochum suis muneribus utiliter obeundis imparem reddunt;
3° bonae existimationis amissio penes probos et graves paroecianos vel
aversio in parochum, quae praevidentur non brevi cessaturae;
4° gravis neglectus vel violatio obligationum parochi, quae post monitionem persistit;
5° mala rerum temporalium administratio cum gravi Ecclesiae damno,
quoties huic malo aliud remedium afferri non potest.
Can. 1391 – § 1. Si ex instructione peracta constat adesse causam
amotionis, Episcopus eparchialis rem discutiat cum duobus parochis ex
coetu parochorum, quos consilium presbyterale Episcopo eparchiali proponente ad hoc stabiliter elegit, selectis; si vero exinde censet ad amotionem esse deveniendum, causa et argumentis ad validitatem indicatis parocho paterne suadeat, ut intra tempus quindecim dierum renuntiet.
§ 2. Parochus, qui est sodalis instituti religiosi vel societatis vitae communis ad instar religiosorum amoveri potest ad nutum sive Episcopi eparchialis certiore facto Superiore maiore sive Superioris maioris certiore
facto Episcopo eparchiali non requisito alterius consensu.
Can. 1392 – Renuntiatio a parocho fieri potest etiam sub condicione,
dummodo haec ab Episcopo eparchiali legitime acceptari possit et reapse acceptetur.
Can. 1393 – § 1. Si parochus intra praestitutos dies non respondit, Episcopus eparchialis iteret invitationem prorogando tempus utile ad respondendum.
§ 2. Si Episcopo eparchiali constat parochum alteram invitationem recepisse, non autem respondisse, etsi nullo impedimento detentum, aut si
parochus renuntiationem sine motivis recusat, Episcopus eparchialis decretum amotionis ferat.
Tytu³ XXVI – Niektóre procesy specjalne
Kan. 1390 – Przyczyny, dla których proboszcz mo¿e byæ odwo³any z
parafii zgodnie z przepisami prawa, s¹ zw³aszcza nastêpuj¹ce:
1° sposób postêpowania, który przynosi koœcielnej wspólnocie powa¿n¹
szkodê lub zamieszanie;
2° nieudolnoœæ albo trwa³a choroba umys³owa lub fizyczna, która czyni
proboszcza nieu¿ytecznym w wype³nianiu jego zadañ;
3° utrata dobrego imienia u uczciwych i powa¿nych parafian lub niechêæ w stosunku do proboszcza, które wed³ug przewidywania szybko nie ustan¹;
4° powa¿ne zaniedbanie lub naruszanie obowi¹zków proboszcza, które
trwa mimo upomnienia;
5° z³e zarz¹dzanie dobrami doczesnymi, z wielk¹ szkod¹ Koœcio³a, ilekroæ temu z³u nie mo¿na zaradziæ innym œrodkiem.
Kan. 1391 – § 1. Je¿eli na podstawie przeprowadzonego badania ustali
siê, ¿e istnieje przyczyna do odwo³ania, Biskup eparchialny omawia sprawê z dwoma proboszczami, wybranymi z zespo³u proboszczów, których
rada kap³añska na propozycjê Biskupa eparchialnego na sta³e w tym
celu wybra³a; jeœli Biskup dojdzie nastêpnie do wniosku, ¿e nale¿y przyst¹piæ do odwo³ania, podaj¹c – do wa¿noœci – przyczynê i argumenty,
radzi proboszczowi po ojcowsku, by zrezygnowa³ w ci¹gu piêtnastu dni.
§ 2. Proboszcz, który jest cz³onkiem instytutu zakonnego lub stowarzyszenia ¿ycia wspólnego na wzór zakonników, mo¿e byæ odwo³any tak
wed³ug uznania Biskupa eparchialnego po zawiadomieniu prze³o¿onego
wy¿szego, jak i przez prze³o¿onego wy¿szego po zawiadomieniu Biskupa
eparchialnego, bez wymagania zgody drugiego.
Kan. 1392 – Zrzeczenie siê proboszcza mo¿e siê dokonaæ tak¿e pod
warunkiem, byleby to by³o mo¿liwe do przyjêcia przez Biskupa eparchialnego i rzeczywiœcie zosta³o przyjête, zgodnie z przepisami prawa.
Kan. 1393 – § 1. Jeœli proboszcz w wyznaczonych dniach nie odpowie,
Biskup eparchialny ponawia wezwanie, przed³u¿aj¹c czas u¿yteczny na
odpowiedŸ.
§ 2. Jeœli Biskup eparchialny ustali, ¿e proboszcz otrzyma³ drugie wezwanie i nie odpowiedzia³, chocia¿ nie mia³ ¿adnej przeszkody, albo jeœli
proboszcz nie chce zrezygnowaæ, nie przytaczaj¹c ¿adnych motywów,
Biskup eparchialny powinien wydaæ dekret odwo³ania.
795
KPK/83: 1741
KPK/17: 2147 § 2
KPK/83: 1741 n. 1
KPK/83: 1741 n. 2
KPK/17: 2147 § 2 n. 1
KPK/83: 1741 n. 3
KPK/17: 2147 § 2 n.
2, 3
KPK/83: 1741 n. 4
KPK/83: 1741 n. 5
KPK/17: 2147 § 2 n. 5
KPK/83: 1742 § 1
KPK/17: 2148 § 1,
2, 2158
KPK/83: 1742 § 2
KPK/17: 2157 § 2
KPK/83: 1743
KPK/17: 2150 § 3
KPK/83: 1744 § 1
KPK/17: 2149 § 2,
2161 § 1
KPK/83: 1744 § 2
KPK/17: 2149 § 1
796
Titulus XXVI – De quibusdam processibus specialibus
Can. 1394 – Si vero parochus causam adductam eiusque rationes oppugnat motiva allegans, quae insufficientia Episcopo eparchiali videntur, hic,
ut valide agat:
1° invitet illum, ut inspectis actis suas impugnationes in relatione scripto
danda colligat, immo probationes in contrarium, si quas habet, afferat;
2° deinde completa, si opus est, instructione una cum eisdem duobus
parochis, de quibus in can. 1391, § 1, nisi alii propter illorum impossibilitatem sunt designandi, rem perpendat;
3° tandem statuat, utrum parochus sit amovendus necne, et mox decretum de re ferat.
Can. 1395 – Amoto parocho Episcopus eparchialis consulat collatione
alterius officii, si ille ad hoc idoneus est, vel pensione, prout casus fert et
adiuncta permittunt.
Can. 1396 – § 1. Parochus amotus debet a parochi officio exercendo
abstinere, quam primum liberam relinquere domum paroecialem et omnia,
quae ad paroeciam pertinent, illi tradere, cui Episcopus eparchialis paroeciam commisit.
§ 2. Si vero de infirmo agitur, qui ex domo paroeciali sine incommodo non
potest alio transferri, Episcopus eparchialis eidem relinquat domus paroecialis usum, etiam exclusivum, eadem necessitate durante.
§ 3. Pendente recursu adversus amotionis decretum Episcopus eparchialis non potest novum parochum nominare, sed per administratorem
paroeciae interim provideat.1
Art. II – De modo procedendi in translatione parochorum
Can. 1397 – Si salus animarum vel Ecclesiae necessitas aut utilitas
postulat, ut parochus a sua, quam utiliter regit, ad aliam paroeciam aut ad
aliud officium transferatur, Episcopus eparchialis eidem translationem
scripto proponat ac suadeat, ut pro Dei atque animarum amore consentiat.2
Sign. Apost., decisio, 1 nov. 1970; Pont. Comm. Decr. Conc. Vat. II Interpr., resp.
1 iul. 1971.
1
Tytu³ XXVI – Niektóre procesy specjalne
Kan. 1394 – Je¿eli zaœ proboszcz podwa¿a podan¹ przyczynê i jej podstawy, przytaczaj¹c motywy, które wydaj¹ siê Biskupowi eparchialnemu
niewystarczaj¹ce, ten, aby móg³ wa¿nie dzia³aæ:
1° powinien go wezwaæ, by przejrzawszy akta, zebra³ w pisemnej relacji swoje argumenty, a nawet przedstawi³ przeciwne dowody, jeœli
takie posiada;
2° nastêpnie, po uzupe³nieniu instrukcji, winien sprawê rozwa¿yæ, wraz
z dwoma proboszczami, o których w kan. 1391 § 1, chyba ¿e do
rozwa¿enia tej sprawy trzeba wyznaczyæ innych, poniewa¿ ci nie
mog¹ tego uczyniæ;
3° wreszcie ma zadecydowaæ, czy proboszcza nale¿y odwo³aæ czy te¿
nie, i zaraz powinien wydaæ w tej sprawie dekret.
Kan. 1395 – Biskup eparchialny powinien zadbaæ, by odwo³anemu proboszczowi albo przydzieliæ inny urz¹d, je¿eli jest do tego zdolny, albo
wyznaczyæ pensjê, w zale¿noœci od tego, czy przypadek i okolicznoœci na
to pozwalaj¹.
Kan. 1396 – § 1. Odwo³any proboszcz powinien siê powstrzymaæ od
wykonywania urzêdu proboszcza, jak najszybciej pozostawiæ wolny dom
parafialny i wszystko, co nale¿y do parafii, przekazaæ temu, komu Biskup eparchialny parafiê powierzy³.
§ 2. Je¿eli zaœ chodzi o chorego, który nie mo¿e byæ bez trudnoœci przeniesiony z domu parafialnego na inne miejsce, Biskup eparchialny powinien mu pozostawiæ u¿ywanie domu parafialnego, nawet wy³¹czne, na
czas trwania tej koniecznoœci.
§ 3. Podczas rekursu przeciw dekretowi odwo³ania Biskup eparchialny
nie mo¿e mianowaæ nowego proboszcza, ale na ten czas powinien ustanowiæ administratora parafialnego.
797
KPK/83: 1745
KPK/17: 2153, 2159
KPK/83: 1745 n. 1
KPK/17: 2153 § 1,
2159
KPK/83: 1745 n. 2
KPK/17: 2153 § 1,
2159
KPK/83: 1745 n. 3
KPK/17: 2153 § 3,
2161 § 1
KPK/83: 1746
KPK/17: 2154 § 1,
2161 § 2
KPK/83: 1747 § 1
KPK/17: 2156 § 1
KPK/83: 1747 § 2
KPK/17: 2156 § 2
KPK/83: 1747 § 3
KPK/17: 2146 § 3
Art. II – Sposób postêpowania przy przenoszeniu proboszczów
Kan. 1397 – Jeœli zbawienie dusz albo potrzeba lub po¿ytek Koœcio³a
wymaga tego, by proboszcz ze swojej parafii, któr¹ owocnie kierowa³,
zosta³ przeniesiony do innej parafii albo na inny urz¹d, Biskup eparchialny powinien mu na piœmie zaproponowaæ przeniesienie i zachêciæ, aby
siê na nie zgodzi³, ze wzglêdu na mi³oœæ Boga i dusz.
2
Paulus VI, litt. ap. Ecclesiae sanctae, 6 aug. 1966, I, 20, § 2.
KPK/83: 1748
KPK/17: 2162
798
Titulus XXVI – De quibusdam processibus specialibus
Can. 1398 – Si parochus consilio ac suasionibus Episcopi eparchialis
obsequi non intendit, rationes scripto exponat.
Can. 1399 – § 1. Episcopus eparchialis, si non obstantibus allatis rationibus iudicat a suo proposito non esse recedendum, cum duobus parochis
ex coetu, de quo in can. 1391, § 1, selectis rationes perpendat, quae
translationi favent vel obstant; si vero exinde translationem peragendam
censet, paternas exhortationes parocho iteret.
§ 2. His peractis, si adhuc et parochus renuit et Episcopus eparchialis
putat translationem esse faciendam, hic decretum translationis ferat statuens paroeciam elapso determinato die esse vacaturam.
§ 3. Hoc die inutiliter elapso Episcopus eparchialis paroeciam vacantem
declaret.
Can. 1400 – In casu translationis serventur can. 1396, iura quaesita et
aequitas.
Tytu³ XXVI – Niektóre procesy specjalne
Kan. 1398 – Jeœli proboszcz nie zamierza przyj¹æ rady i namowy Biskupa eparchialnego, powinien przedstawiæ na piœmie swoje racje.
Kan. 1399 – § 1. Biskup eparchialny, je¿eli mimo przytoczonych racji
uwa¿a, ¿e nie powinien odstêpowaæ od swojego zamierzenia, musi z
dwoma proboszczami z zespo³u, o którym w kan. 1391 § 1, rozwa¿yæ
racje, które s¹ za lub przeciw przeniesieniu; jeœli nadal uwa¿a, ¿e nale¿y
dokonaæ przeniesienia, powinien ponowiæ wobec proboszcza ojcowskie
wezwanie.
§ 2. Po dokonaniu tego, je¿eli i proboszcz w dalszym ci¹gu siê wymawia
i Biskup eparchialny uwa¿a, ¿e trzeba dokonaæ przeniesienia, wydaje
dekret przenosz¹cy proboszcza, postanawiaj¹c, ¿e parafia po up³ywie
wyznaczonego dnia bêdzie wakowaæ.
799
KPK/83: 1749
KPK/17: 2164
KPK/83: 1750
KPK/17: 2165, 2166
KPK/83: 1751 § 1
KPK/17: 2167 § 1
§ 3. Po u¿ytecznym up³ywie tego dnia, Biskup eparchialny powinien og³osiæ, ¿e parafia wakuje.
KPK/83: 1751 § 2
KPK/17: 2167 § 2
Kan. 1400 – W sprawach przeniesienia nale¿y stosowaæ przepisy kan.
1396 z zachowaniem praw nabytych i s³usznoœci.
KPK/83: 1752
KPK/17: 2146 § 3
800
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
TITULUS XXVII
DE SANCTIONIBUS POENALIBUS IN ECCLESIA
CAPUT I
De delictis et poenis in genere
Can. 1401 – Cum omnem rationem init Deus, ut errantem ovem reducat, illi, qui ab Eo solvendi et ligandi potestatem acceperunt, morbo eorum,
qui deliquerunt, convenientem medicinam afferant, eos arguant, obsecrent, increpent in omni patientia et doctrina, immo poenas imponant, ut
vulneribus a delicto illatis medeatur ita, ut neque delinquentes ad desperationis praecipitia impellantur neque frena ad vitae dissolutionem et legis contemptum relaxentur.1
Can. 1402 – § 1. Poena canonica per iudicium poenale in cann. 1468 1482 praescriptum irrogari debet firma potestate coercitiva iudicis in casibus iure expressis et reprobata contraria consuetudine.2
§ 2. Si vero iudicio auctoritatis, de qua in § 3, graves obstant causae, ne
iudicium poenale fiat, et probationes de delicto certae sunt, delictum puniri potest per decretum extra iudicium ad normam cann. 1486 et 1487,
dummodo non agatur de privatione officii, tituli, insignium aut de suspensione ultra annum, de reductione ad inferiorem gradum, de depositione
vel de excommunicatione maiore.
§ 3. Hoc decretum praeter Sedem Apostolicam ferre possunt intra fines
suae competentiae Patriarcha, Archiepiscopus maior, Episcopus eparchialis atque Superior maior instituti vitae consecratae, qui potestatem
regiminis ordinariam habet, ceteris omnibus exclusis.
Can. 1403 – § 1. Etsi de delictis agitur, quae poenam secumferunt iure
obligatoriam, Hierarcha audito promotore iustitiae a procedura poenali,
immo a poenis irrogandis prorsus abstinere potest, dummodo ipsius Hierarchae iudicio haec omnia simul concurrant: delinquens in iudicium non2 Tim. 4, 2; Quinisext. can. 102; Nic. I, can. 12; Chalc. can. 16; S. Basilius M., cann. 3,
54, 74, 84; S. Gregorius Nyssen., cann. 1, 8; Protodeut. can. 3; Trid., sess. XIII, De ref.,
„Eadem”; Vat. II, const. Lumen gentium, 8 „Sicut”; Paulus VI, all. 4 oct. 1969, I „Certes”.
1
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
801
TYTU£ XXVII
SANKCJE KARNE W KOŒCIELE
ROZDZIA£ I
Przestêpstwa i kary w ogólnoœci
Kan. 1401 – Skoro Bóg stara siê wszelkimi sposobami przyprowadziæ
zb³¹kan¹ owcê, ci, którzy otrzymali od Niego w³adzê zwi¹zywania i rozwi¹zywania, maj¹ odpowiednim lekarstwem zaradziæ chorobie sprawców
przestêpstw, ujawniaæ ich, b³agaæ i ganiæ z wszelk¹ cierpliwoœci¹ i umiejêtnoœci¹, a co wiêcej, maj¹ nak³adaæ kary w celu takiego wyleczenia
ran wyrz¹dzonych przez przestêpstwo, by ani nie zepchn¹æ przestêpców
w przepaœæ rozpaczy, ani popuszczaniem cugli nie powodowaæ rozluŸnienia obyczajów i pogardy dla prawa.
Kan. 1402 – § 1. Kara kanoniczna powinna byæ na³o¿ona przez s¹d
karny przepisany w kan. 1468-1482, z zachowaniem w³adzy karania nale¿¹cej do sêdziego w wypadkach okreœlonych prawem i z odwo³aniem
przeciwnego zwyczaju.
§ 2. Jeœli zaœ wed³ug os¹du w³adzy, o której mowa w § 3, powa¿ne okolicznoœci sprzeciwiaj¹ siê ustanowieniu s¹du karnego, oraz jeœli dowody przestêpstwa s¹ pewne, przestêpstwo mo¿e byæ ukarane przez dekret pozas¹dowy wed³ug kan. 1486 i 1487, jednak nie poprzez pozbawienie urzêdu,
tytu³u, insygniów ani poprzez suspensê ponad jeden rok, ani poprzez zredukowanie do ni¿szego stopnia, ani poprzez ekskomunikê wiêksz¹.
§ 3. Taki dekret oprócz Stolicy Apostolskiej mog¹ wydaæ w granicach
swoich kompetencji: Patriarcha, Arcybiskup wiêkszy, Biskup eparchialny
oraz wy¿szy prze³o¿ony instytutu ¿ycia konsekrowanego, który posiada
zwyczajn¹ w³adzê rz¹dzenia, z wykluczeniem wszystkich pozosta³ych.
Kan. 1403 – § 1. Choæby chodzi³o o przestêpstwo, które poci¹ga za
sob¹ karê prawnie obligatoryjn¹, Hierarcha, po wys³uchaniu rzecznika
sprawiedliwoœci od procedury karnej, mo¿e zupe³nie odst¹piæ od wymierzenia kary, jeœli, wed³ug os¹du samego Hierarchy, zachodz¹ jednoczeApost. can. 74; Constantinop. I, can. 6; Chalc. cann. 17, 21; Carth. cann. 12, 19-20,
28, 125; Constantinop., a. 394, „Nectarius”; Theophilus Alexandrin., cann. 6, 9; S. Cyrillus
Alexandrin., can. 1.
2
KPK/83: 1342 § 1, 2
KPK/17: 1933 § 4
802
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
dum delatus suum delictum Hierarchae in foro externo sincera paenitentia motus confessus est necnon de reparatione scandali et damni congrue provisum est.
§ 2. Hoc vero Hierarcha facere non potest, si de delicto agitur, quod
poenam secumfert, cuius remissio auctoritati superiori reservata est, donec licentiam ab eadem auctoritate obtinuerit.
Can. 1404 – § 1. In poenis benignior est interpretatio facienda.
§ 2. Non licet poenam de persona ad personam vel de casu ad casum
producere, etsi par adest ratio, immo gravior.
Can. 1405 – § 1. Qui habet potestatem legislativam, potest, quatenus
vere necessarium est ad aptius providendum disciplinae ecclesiasticae,
etiam leges poenales ferre necnon suis legibus etiam legem divinam aut
ecclesiasticam ab auctoritate superiore latam congrua poena munire servatis suae competentiae limitibus ratione territorii vel personarum.
§ 2. Poenis iure communi in aliquod delictum statutis aliae poenae iure
particulari addi possunt; id autem ne fiat nisi gravissima de causa; si vero
iure communi indeterminata vel facultativa poena statuitur, iure particulari in eius locum poena determinata vel obligatoria statui potest.
§ 3. Curent Patriarchae et Episcopi eparchiales, ut leges poenales iuris
particularis in eodem territorio, quatenus fieri potest, uniformes sint.
Can. 1406 – § 1. Quatenus aliquis potest praecepta imponere, eatenus
potest re mature perpensa et maxima moderatione poenas determinatas
per praeceptum comminari eis exceptis, quae in can. 1402, § 2 enumerantur; Patriarcha vero de consensu Synodi permanentis etiam has poenas per praeceptum comminari potest.
§ 2. Monitio cum comminatione poenarum, qua Hierarcha legem non
poenalem in casibus singularibus urget, praecepto poenali aequiparatur.1
1
Ioannes VIII, litt. Secundo iam, 16 apr. 878; litt. Miramur vos, 16 apr. 878.
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
803
œnie wszystkie wymienione okolicznoœci: przestêpca nie wezwany jeszcze przed s¹d swoje przestêpstwo wyjawi Hierarsze na forum zewnêtrznym poruszony szczer¹ pokut¹, a tak¿e zadbano o odpowiednie naprawienie zgorszenia i szkody.
§ 2. Hierarcha nie mo¿e tego uczyniæ, jeœli chodzi o przestêpstwo, które
poci¹ga za sob¹ karê, od której uwolnienie zosta³o zarezerwowane wy¿szej w³adzy, a¿ do czasu otrzymania pozwolenia od tej w³adzy.
Kan. 1404 – § 1. W odniesieniu do kar nale¿y stosowaæ interpretacjê
³agodniejsz¹.
§ 2. Nie wolno rozci¹gaæ kary z osoby na osobê lub z przypadku na
przypadek, nawet jeœli istnieje odpowiednia racja, a tym bardziej powa¿niejsza.
Kan. 1405 – § 1. Kto posiada w³adzê ustawodawcz¹, mo¿e równie¿, o ile
zachodzi rzeczywista koniecznoœæ podniesienia dyscypliny koœcielnej, stanowiæ ustawy karne, oraz swoimi ustawami zabezpieczaæ, dziêki stosownej karze, prawo Bo¿e lub ustawê koœcieln¹ wydan¹ przez wy¿sz¹ w³adzê, przy zachowaniu granic swojej kompetencji z racji terytorium lub osób.
§ 2. Do kar ustanowionych prawem wspólnym za jakiekolwiek przestêpstwo prawo partykularne mo¿e dodaæ inne kary; mo¿na jednak uczyniæ to, tylko z najpowa¿niejszej przyczyny; jeœli zaœ prawo wspólne stanowi karê nieokreœlon¹ lub fakultatywn¹, prawo partykularne mo¿e w jej
miejsce ustanowiæ karê okreœlon¹ lub obligatoryjn¹.
§ 3. Patriarchowie i Biskupi eparchialni powinni siê troszczyæ o to, aby –
o ile to mo¿liwe – na tym samym terytorium ustawy karne prawa partykularnego by³y jednakowe.
Kan. 1406 – § 1. O ile ktoœ mo¿e ustanawiaæ nakazy, o tyle po dojrza³ym rozwa¿eniu sprawy i z najwiêkszym umiarem mo¿e groziæ karami
okreœlonymi przez nakaz, z wyj¹tkami wyliczonymi w kan. 1402, § 2;
Patriarcha zaœ mo¿e tak¿e za zgod¹ Sta³ego Synodu groziæ tymi karami
przez nakaz.
§ 2. Upomnienie z zagro¿eniem karami, za pomoc¹ którego Hierarcha
przynagla w poszczególnych przypadkach do zachowania ustaw nie-karnych, jest zrównane z nakazem karnym.
KPK/83: 1315 § 1,
1317
KPK/17: 2214 § 2,
2221
KPK/83: 1315 § 3
KPK/83: 1316
KPK/83: 1319 § 1, 2
KPK/17: 2220 § 1
804
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
Can. 1407 – § 1. Si iudicio Hierarchae, qui poenam irrogare potest,
natura delicti id patitur, poena irrogari non potest, nisi delinquens antea
semel saltem monitus est, ut a delicto desisteret, dato congruo ad resipiscentiam tempore.1
§ 2. A delicto destitisse dicendus est is, quem delicti sincere paenituit
quique praeterea congruam reparationem scandali et damni dedit vel
saltem serio promisit.2
§ 3. Monitio poenalis vero, de qua in can. 1406, § 2, sufficiens est, ut
poena irrogari possit.
Can. 1408 – Poena reum non tenet, nisi postquam sententia vel decreto
irrogata est, salvo iure Romani Pontificis vel Concilii Oecumenici aliter
statuendi.3
Can. 1409 – § 1. In lege poenali applicanda, etsi lex utitur verbis praeceptivis, iudex pro sua conscientia et prudentia potest:
1° poenae irrogationem in tempus magis opportunum differre, si ex praepropera rei punitione maiora mala eventura praevidentur;
2° a poena irroganda abstinere vel poenam mitiorem irrogare, si reus
emendatus est necnon de reparatione scandali et damni congrue provisum est aut si ipse reus satis ab auctoritate civili punitus est aut
punitum iri praevidetur;
3° poenas intra aequos limites moderari, si reus plura delicta commisit
et nimius videtur poenarum cumulus;
4° obligationem servandi poenam suspendere in favorem eius, qui omni
probitate vitae hucusque commendatus primum deliquit, dummodo
scandalum reparandum non urgeat; poena suspensa prorsus cessat,
si intra tempus a iudice determinatum reus iterum non deliquit, secus
tamquam utriusque delicti debitor gravius puniatur, nisi interim actio
poenalis pro priore delicto exstincta est.
§ 2. Si poena est indeterminata neque aliter lex cavet, iudex poenas in
can. 1402, § 2 recensitas irrogare non potest.
1
Apost. cann. 15, 31; Ant. can. 5; Nic. II, can. 18; Ioannes VIII, litt. Secundo iam, 16
apr. 878. * Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. III, cap. VII, art. II, 8-9.
2
Nic. I, cann. 11-12; Chalc. can. 7; S. Petrus Alexandrin., can. 5; S. Basilius M., cann. 1
„„:Edoxe”, 5, 7; Pius XII, nuntius, 5 feb. 1955, „Psicologicamente” et „Nell’applicazione”;
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
Kan. 1407 – § 1. Jeœli wed³ug os¹du Hierarchy, który mo¿e na³o¿yæ
karê, natura przestêpstwa na to pozwala, kara nie mo¿e byæ na³o¿ona,
jeœli przestêpca wczeœniej przynajmniej jeden raz nie zosta³ upomniany,
aby odst¹pi³ od przestêpstwa, i dano odpowiedni czas do zastanowienia.
§ 2. Za tego, który odst¹pi³ od przestêpstwa, uwa¿any jest ten, kto ¿a³owa³ szczerze przestêpstwa, a ponadto odpowiedno naprawi³ zgorszenie
i szkody lub przynajmniej powa¿nie to przyrzek³.
805
KPK/83: 1347 § 1
KPK/17: 2233 § 2
KPK/83: 1347 § 2
KPK/17: 2242 § 3
§ 3. Upomnienie karne zaœ, o którym mowa w kan. 1406, § 2, jest wystarczaj¹ce, aby mo¿na by³o wymierzyæ karê.
Kan. 1408 – Kara nie wi¹¿e winnego, chyba ¿e zosta³a wymierzona
wyrokiem lub dekretem, z zachowaniem prawa Biskupa Rzymskiego lub
Soboru Ekumenicznego do postanowienia inaczej.
Kan. 1409 – § 1. W stosowaniu ustawy karnej, chocia¿by ustawa u¿ywa³a s³ów nakazuj¹cych, sêdzia zgodnie z w³asnym sumieniem i roztropnoœci¹ mo¿e:
1° od³o¿yæ wymierzenie kary na czas bardziej odpowiedni, jeœli przewiduje siê, ¿e z pospiesznego ukarania winnego wyniknie wiêksze z³o;
2° powstrzymaæ siê od wymierzenia kary lub wymierzyæ karê mniejsz¹,
jeœli winny siê poprawi³ oraz zadbano o naprawienie zgorszenia i nale¿yte wynagrodzenie szkody, albo jeœli zosta³ ju¿ przez w³adzê œwieck¹
wystarczaj¹co ukarany lub przewiduje siê, ¿e bêdzie ukarany;
3° kary w s³usznych granicach z³agodziæ, jeœli winny dopuœci³ siê wielu
przestêpstw i suma kar wydaje siê nadmierna;
4° zawiesiæ obowi¹zek przestrzegania kary na korzyœæ tego, kto ¿yj¹c
wczeœniej uczciwie dopuœci³ siê przestêpstwa po raz pierwszy, je¿eli
nie sprzeciwia siê temu naprawienie zgorszenia. Zawieszona kara
ustaje zupe³nie, jeœli w czasie okreœlonym przez sêdziego winny powtórnie nie pope³ni przestêpstwa, inaczej jako winny obu przestêpstw
winien zostaæ surowiej ukarany, chyba ¿e tymczasem wygas³a skarga karna dotycz¹ca pierwszego przestêpstwa.
§ 2. Jeœli kara jest nieokreœlona, a ustawa inaczej nie stanowi, sêdzia nie
mo¿e wymierzyæ kar okreœlonych w kan. 1402, § 2.
Paulus VI, all. 4 oct. 1969, I „Certes”. * Syn. Armen., a. 1911, 959.
3
Sard. can. 14; Carth. cann. 11-12; Quinisext. can. 2 in fine; S. Cyrillus Alexandrin.,
can. 1; Protodeut. cann. 13-15; Constantinop. IV, can. 10.
KPK/83: 1314
KPK/17: 2217 § 1 n. 2
KPK/83: 1344, 1346
KPK/17: 2223 § 3,
2224 § 2, 2288
KPK/83: 1344 n. 1
KPK/17: 2223 § 3 n. 1
KPK/83: 1344 n. 2
KPK/17: 2223 § 3 n. 2
KPK/83: 1346
KPK/17: 2224 § 2
KPK/83: 1349
KPK/17: 2288
KPK/83: 1349
KPK/17: 2223 § 1
806
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
Can. 1410 – In poenis clerico irrogandis ei salva esse debent, quae ad
congruam sustentationem sunt necessaria, nisi agitur de depositione, quo
in casu Hierarcha curet, ut deposito, qui propter poenam vere indiget,
quo meliore fieri potest modo, provideatur salvis semper iuribus ortis circa praecaventiam et securitatem socialem necnon assistentiam sanitariam in favorem eius eiusque familiae, si coniugatus est.1
Can. 1411 – Nulla poena irrogari potest, postquam actio poenalis exstincta
est.
Can. 1412 – § 1. Qui lege aut praecepto tenetur, adnexae eidem quoque
poenae obnoxius est.
§ 2. Si, postquam delictum commissum est, lex mutatur, applicanda est
lex reo favorabilior.
§ 3. Si vero lex posterior tollit legem vel saltem poenam, haec, quomodocumque irrogata erat, statim cessat.
§ 4. Poena reum ubique tenet etiam resoluto iure eius, qui poenam irrogavit, nisi aliter iure communi expresse cavetur.2
Can. 1413 – § 1. Nulli poenae est obnoxius, qui decimum quartum aetatis annum non explevit.
§ 2. Qui vero intra decimum quartum et duodevicesimum aetatis annum
delictum commisit, puniri potest tantummodo poenis, quae privationem
alicuius boni non includunt, nisi Episcopus eparchialis vel iudex in casibus
specialibus aliter melius consuli posse censet eiusdem emendationi.
Can. 1414 – § 1. Poenis is tantum subicitur, qui legem poenalem vel
praeceptum poenale violavit aut deliberate aut ex graviter culpabili omissione debitae diligentiae aut ex graviter culpabili ignorantia legis vel praecepti.3
§ 2. Posita externa legis poenalis vel praecepti poenalis violatione praesumitur eam deliberate factam esse, donec contrarium probetur; in ce1
2
D. 42, 1, 19; 50, 17, 173.
Apost. cann. 12, 32; Ant. can. 6; Carth. can. 9; S. Soph. can. 1.
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
Kan. 1410 – Przy wymierzaniu kar duchownemu nale¿y pozostawiæ
mu to, co niezbêdne do nale¿ytego utrzymania, chyba ¿e chodzi o depozycjê. W tym przypadku Hierarcha powinien siê zatroszczyæ, aby ukaranemu depozycj¹, który z powodu kary rzeczywiœcie znajduje siê w niedostatku, w mo¿liwie najlepszy sposób przyjœæ z pomoc¹, zawsze zachowuj¹c pozosta³e prawa do ubezpieczenia, zabezpieczenia socjalnego oraz
opieki medycznej na korzyœæ jego, oraz jego rodziny, o ile jest ¿onaty.
Kan. 1411 – ¯adna kara nie mo¿e zostaæ wymierzona po wygaœniêciu
skargi karnej.
807
KPK/83: 1350 § 1, 2
KPK/17: 2299 § 3,
2303 § 2
SN: 451
CS: 57
KPK/83: 1313 § 1
Kan. 1412 – § 1. Kto podlega ustawie lub nakazowi karnemu, podlega
równie¿ karze z nimi zwi¹zanej.
§ 2. Jeœli po pope³nieniu przestêpstwa zmienia siê ustawa, nale¿y stosowaæ ustawê korzystniejsz¹ dla winnego.
KPK/17: 2226 § 2
§ 3. Jeœli zaœ ustawa póŸniejsza znosi ustawê lub przynajmniej karê, to
kara, chocia¿by zosta³a wymierzona, natychmiast ustaje.
KPK/83: 1313 § 2
KPK/17: 2226 § 3
§ 4. Kara wi¹¿e winnego wszêdzie, tak¿e po ustaniu w³adzy tego, który
karê wymierzy³, chyba ¿e prawo wspólne wyraŸnie co innego zastrzega.
KPK/83: 1351
KPK/17: 2226 § 4
Kan. 1413 – § 1. Nie podlega ¿adnej karze ten, kto nie ukoñczy³ czternastego roku ¿ycia.
KPK/83: 1323 n. 1
KPK/17: 2204, 2230
§ 2. Kto zaœ pope³ni³ przestêpstwo pomiêdzy czternastym a osiemnastym rokiem ¿ycia mo¿e zostaæ ukarany tylko karami nie powoduj¹cymi
pozbawienia jakiegokolwiek dobra, chyba ¿e Biskup eparchialny lub sêdzia w szczególnych przypadkach co innego uzna za lepsze dla jego poprawy.
Kan. 1414 – § 1. Karom podlega tylko ten, kto naruszy³ ustawê karn¹
lub nakaz karny albo umyœlnie, albo z ciê¿kiego zawinionego zaniedbania
nale¿ytej starannoœci, albo z ciê¿kiej zawinionej ignorancji co do ustawy
lub nakazu.
§ 2. Domniemywa siê, ¿e zewnêtrzne naruszenie ustawy karnej lub nakazu
karnego by³o umyœlne, dopóki nie udowodni siê czegoœ przeciwnego; co
3
Quinisext. cann. 1 „Si quis., 2 „Et nulli”, 26, 93; S. Basilius M., cann. 8, 11, 27, 33,
46, 52, 54, 56-57; S. Gregorius Nyssen., can. 5; Pius XII, all. 3 oct. 1953, IV „Parmi les
garanties”; all. 26 maii 1957, I, 1.
KPK/83: 1324 § 1 n. 4
KPK/17: 2204, 2230
KPK/83: 1321 § 1, 2
KPK/17: 2195 § 1,
2, 2199, 2200 § 1
KPK/83: 1321 § 3
KPK/17: 2200 § 2
808
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
teris legibus vel praeceptis id praesumitur tantummodo, si lex vel praeceptum iterum post monitionem poenalem violatur.
Can. 1415 – Si qua adest secundum communem praxim et doctrinam
canonicam circumstantia attenuans, dummodo tamen delictum adhuc
habeatur, iudex poenam lege vel praecepto statutam temperare debet;
immo pro sua prudentia, si censet aliter posse melius consuli rei emendationi atque reparationi scandali et damni, potest etiam a poena irroganda
abstinere.1
Can. 1416 – Si delictum a recidivo commissum est vel si alia adest
secundum communem praxim et doctrinam canonicam circumstantia aggravans, iudex potest reum gravius punire, quam lex vel praeceptum statuit, non exclusis poenis in can. 1402, § 2 recensitis.2
Can. 1417 – Qui communi delinquendi consilio in delictum concurrunt
neque in lege vel praecepto expresse nominantur, eisdem poenis ac auctor principalis puniri possunt vel ad prudentiam iudicis aliis poenis eiusdem vel minoris gravitatis.3
Can. 1418 – § 1. Qui aliquid ad delictum patrandum egit vel omisit nec
tamen praeter suam voluntatem delictum consummavit, non tenetur poena in delictum consummatum statuta, nisi lex vel praeceptum aliter cavet.
§ 2. Si vero actus vel omissiones natura sua ad delicti exsecutionem
conducunt, auctor congrua poena puniatur, praesertim si scandalum aliudve grave damnum evenit, leviore tamen quam ea, quae in delictum consummatum constituta est.
§ 3. Ab omni poena liberatur, qui sua sponte ab incepta delicti exsecutione destitit, si nullum ex conatu damnum aut scandalum ortum est.
1
Apost. cann. 62, 66; Nic. I, cann. 1, 11; Anc. cann. 3, 4, 6; Quinisext. can. 93; S.
Gregorius Neocaesarien., can. 1; S. Petrus Alexandrin., cann. 1-11; S. Athanasius
Alexandrin., can. 1 „VEpeidh.”; S. Basilius M., cann. 7, 13, 52, 81-82; S. Gregorius Nyssen.,
cann. 2, 5; Protodeut. can. 8; Pius XII, all. 3 oct. 1953, IV „Parmi les garanties”; all. 5 dec.
1954, „In ciò”; all. 26 maii 1957, I, 1.
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
809
do pozosta³ych ustaw lub nakazów domniemywa siê to jedynie wtedy,
gdy ustawa lub nakaz powtórnie zosta³y naruszone po upomnieniu karnym.
Kan. 1415 – Jeœli istnieje wed³ug praktyki wspólnej i doktryny kanonicznej okolicznoœæ ³agodz¹ca, byleby jednak przestêpstwo nadal mia³o
miejsce, sêdzia karê ustanowion¹ ustaw¹ lub nakazem mo¿e z³agodziæ;
co wiêcej, zgodnie z w³asn¹ roztropnoœci¹, jeœli co innego uzna za lepsze
dla poprawy winnego oraz naprawienia zgorszenia i szkody, mo¿e tak¿e
odst¹piæ od wymierzenia kary.
KPK/83: 1324 § 2,
1345
KPK/17: 2218 § 1,
2223 § 3 n. 3
Kan. 1416 – Jeœli przestêpstwo zosta³o pope³nione przez recydywistê
lub jeœli istnieje okolicznoœæ obci¹¿aj¹ca wed³ug wspólnej praktyki i doktryny kanonicznej, sêdzia mo¿e ukaraæ winnego ciê¿ej ni¿ ustawa lub
nakaz stanowi, nie wykluczaj¹c kar wyliczonych w kan. 1402 § 2.
KPK/83: 1326 § 1 n. 4
KPK/17: 2208 § 1
Kan. 1417 – Ci, którzy po wspólnym powziêciu przestêpczego zamiaru
wspó³dzia³aj¹ w przestêpstwie, a nie s¹ wyraŸnie wymienieni w ustawie
lub nakazie karnym, mog¹ byæ ukarani tymi samymi karami co g³ówny
sprawca albo, wed³ug roztropnoœci sêdziego, innymi karami takiej samej
lub mniejszej ciê¿koœci.
Kan. 1418 – § 1. Kto uczyni³ coœ dla dokonania przestêpstwa lub czegoœ zaniecha³, jednak wbrew w³asnej woli nie zdo³a³ go dokonaæ, nie
podlega karze ustanowionej za pope³nienie przestêpstwa, chyba ¿e ustawa lub nakaz inaczej zastrzega.
§ 2. Jeœli dzia³anie lub zaniechanie z natury swej prowadz¹ do dokonania
przestêpstwa, sprawca powinien byæ ukarany odpowiedni¹ kar¹, przede
wszystkim jeœli wyrz¹dzi³ zgorszenie lub inn¹ powa¿n¹ szkodê; l¿ejsz¹
jednak ni¿ ta, która zosta³a ustanowiona za pope³nienie przestêpstwa.
§ 3. Od wszelkiej kary zostaje uwolniony ten, kto dobrowolnie odst¹pi³
od powziêtego zamiaru pope³nienia przestêpstwa, jeœli z usi³owania nie
wynik³a ¿adna szkoda lub zgorszenie.
Anc. cann. 16-17; Quinisext. can. 4; S. Basilius M., cann. 7, 36, 44, 46; S. Gregorius
Nyssen., can. 4 „Plh.n”; Constantinop. IV, can. 17 „Quisquis”; Trid., sess. XXV, De ref.,
cap. 14; Pius V, const. Cum primum, 1 apr. 1566, § 8.
3
Chalc. can. 27; Quinisext. can. 34; S. Basilius M., cann. 30, 71; Trid., sess. XXIV, De
ref. circa matrimonium, cap. 6; sess. XXV, De regularibus, cap. 18; Sixtus V, const.
Effraenatam, 29 oct. 1588, § 7.
2
KPK/83: 1329 § 1
KPK/17: 2209 § 1,
2231
KPK/83: 1328 § 1
KPK/17: 2212 § 1,
2213 § 1
KPK/83: 1328 § 2
KPK/17: 2212 § 2,
2235
KPK/83: 1328 § 2
KPK/17: 2213 § 3,
2235
810
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
Can. 1419 – § 1. Qui a lege poenali dispensare potest vel a praecepto
poenali eximere, potest etiam poenam vi eiusdem legis vel praecepti irrogatam remittere.1
§ 2. Potest praeterea lege vel praecepto poenali aliis quoque potestas
conferri poenas remittendi.
Can. 1420 – § 1. Poenam vi iuris communis irrogatam remittere potest:2
1° Hierarcha, qui iudicium poenale promovit vel decreto poenam irrogavit;
2° Hierarcha loci, ubi reus actu commoratur, consulto vero Hierarcha,
de quo in n. 1.
§ 2. Hae normae valent etiam circa poenas vi iuris particularis vel praecepti poenalis irrogatis, nisi aliter iure particulari Ecclesiae sui iuris cavetur.
§ 3. Poenam vero a Sede Apostolica irrogatam sola Sedes Apostolica
remittere potest, nisi Patriarchae vel aliis remissio poenae delegatur.
Can. 1421 – Remissio poenae vi aut metu gravi aut dolo extorta ipso
iure nulla est.
Can. 1422 – § 1. Remissio poenae dari potest etiam inscio reo vel sub
condicione.3
§ 2. Remissio poenae dari debet scripto, nisi gravis causa aliud suadet.
§ 3. Caveatur, ne petitio remissionis poenae vel ipsa remissio divulgetur,
nisi quatenus id vel utile est ad rei famam tuendam vel necessarium ad
scandalum reparandum.
Can. 1423 – § 1. Salvo iure Romani Pontificis remissionem cuiusvis
poenae sibi vel aliis reservandi, Synodus Episcoporum Ecclesiae patriarchalis vel archiepiscopalis maioris lege propter graves circumstantias lata
Trid., sess. XIV, De ref., can. 1; Benedictus XIV, ep. encycl. Demandatam, 24 dec.
1743, § 12; S.C. Ep. et Reg., decr. 16 oct. 1600, 12-13.
2
Apost. cann. 12, 32; Ant. can. 6; Carth. can. 9; S. Soph. can. 1; Trid., sess. XIV, De
ref., can. 1; Benedictus XIV, ep. encycl. Demandatam, 24 dec. 1743, § 12; S.C. de Prop.
1
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
Kan. 1419 – § 1. Ten, kto mo¿e dyspensowaæ od ustawy karnej lub
uwolniæ od nakazu karnego, mo¿e tak¿e darowaæ wymierzon¹ karê moc¹
tej ustawy lub nakazu.
811
KPK/83: 1354 § 1
KPK/17: 2236 § 2
§ 2. Ponadto mo¿e równie¿ ustaw¹ lub nakazem karnym udzieliæ innym
osobom w³adzy darowania kar.
KPK/83: 1354 § 2
KPK/17: 2236 § 1
Kan. 1420 – § 1. Karê wymierzon¹ moc¹ prawa wspólnego mo¿e darowaæ:
1° Hierarcha, który ustanowi³ trybuna³ karny lub karê wymierzy³ dekretem;
2° Hierarcha miejsca, gdzie sprawca aktualnie przebywa, po zasiêgniêciu rady Hierarchy, o którym mowa w n. 1.
KPK/83: 1355 § 1
KPK/17: 2236 § 1,
2237 § 1, 2, 2253 n. 3
KPK/83: 1355 § 1 n. 1
KPK/17: 2236 § 1,
2237 § 1, 2, 2253 n. 3
KPK/83: 1355 § 1 n. 2
KPK/17: 2253 n. 3
§ 2. Te normy stosuje siê równie¿ odnoœnie do kar wymierzonych moc¹
prawa partykularnego lub nakazu karnego, chyba ¿e inaczej zastrzega
prawo partykularne Koœcio³a sui iuris.
KPK/83: 1356 § 1, 2
KPK/17: 2236 § 1,
2237 § 1, 2, 2253 n. 2
§ 3. Karê wymierzon¹ przez Stolicê Apostolsk¹ mo¿e darowaæ jedynie
Stolica Apostolska, chyba ¿e darowanie kary zosta³o delegowane Patriarsze lub komuœ innemu.
KPK/83: 1355 § 1,
1356 § 1
KPK/17: 2236 § 1,
2237 § 1 n. 2, 2253 n. 3
Kan. 1421 – Darowanie kary wymuszone albo si³¹, albo ciê¿k¹ bojaŸni¹
albo przymusem jest niewa¿ne z mocy samego prawa.
KPK/83: 1360
KPK/17: 2238
Kan. 1422 – § 1. Darowanie kary mo¿e byæ dokonane tak¿e wtedy, gdy
nie wie o tym sprawca, lub pod warunkiem.
KPK/83: 1361 § 1
KPK/17: 2239 § 1
§ 2. Darowanie kary powinno byæ udzielone na piœmie, chyba ¿e powa¿na przyczyna co innego doradza.
KPK/83: 1361 § 2
KPK/17: 2239 § 2
§ 3. Nale¿y siê wystrzegaæ rozg³aszania proœby o darowanie kary lub
samego darowania, chyba ¿e i o ile jest potrzebne dla ochrony dobrego
imienia sprawcy lub konieczne dla naprawienia zgorszenia.
Kan. 1423 – § 1. Z zachowaniem prawa Biskupa Rzymskiego do darowania ka¿dej kary sobie lub innym zarezerwowanej, Synod Biskupów
Koœcio³a Patriarchalnego lub Arcybiskupiego wiêkszego poprzez ustaFide, (C.G.), 17 feb. 1772. * Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. III, cap. VII, art.
VI, III; Syn. Armen., a. 1911, 957.
3
* Syn. Armen., a. 1911, 959.
KPK/83: 1361 § 3
812
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
reservare potest remissionem poenarum Patriarchae vel Archiepiscopo
maiori pro subditis, qui intra fines territorii Ecclesiae, cui praeest, domicilium vel quasi-domicilium habent; nemo alius potest valide sibi vel aliis
reservare remissionem poenarum iure communi statutarum nisi de consensu Sedis Apostolicae.1
§ 2. Omnis reservatio stricte est interpretanda.
Can. 1424 – § 1. Remissio poenae dari non potest, nisi reum delicti
patrati sincere paenituit necnon de reparatione scandali et damni congrue provisum est.2
§ 2. Si vero iudicio illius, cui remissio poenae competit, impletae sunt hae
condiciones, remissio, quatenus natura poenae spectata fieri potest, ne
denegetur.3
Can. 1425 – Si quis pluribus poenis detinetur, remissio valet tantummodo pro poenis in ipsa expressis; remissio generalis autem omnes aufert
poenas eis exceptis, quas in petitione reus mala fide reticuit.
Can. 1426 – § 1. Nisi alia poena iure determinata est, irrogari possunt
secundum antiquas Ecclesiarum orientalium traditiones poenae, quibus
imponitur aliquod grave opus religionis vel pietatis vel caritatis peragendum veluti preces determinatae, pia peregrinatio, speciale ieiunium, eleemosynae, recessus spirituales.4
§ 2. Illi, qui has poenas non est dispositus acceptare, aliae poenae irrogentur.
Can. 1427 – § 1. Salvo iure particulari correptio publica fit coram notario vel duobus testibus aut per epistulam ita tamen, ut de receptione et
tenore epistulae ex aliquo documento constet.
§ 2. Cavendum est, ne ipsa correptione publica locus detur maiori, quam
par est, infamiae rei.
* Syn. Armen., a. 1911, 186.
Nic. I, cann. 11-12; Chalc. can. 7; S. Petrus Alexandrin., can. 5; S. Basilius M., can. 1
„:„E
” doxe”, 5, 7; Pius XII, nuntius, 5 feb. 1955, „Psicologicamente” et „Nell’applicazione”;
Paulus VI, all. 4 oct. 1969, I „Certes”. * Syn. Armen., a. 1911, 959.
1
2
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
813
wê wydan¹ ze wzglêdu na powa¿ne okolicznoœci mo¿e zarezerwowaæ
Patriarsze lub Arcybiskupowi wiêkszemu darowanie kar w stosunku do
swych podw³adnych, którzy maj¹ sta³e lub tymczasowe zamieszkanie w
granicach terytorium Koœcio³a, którym przewodz¹; nikt inny nie mo¿e
wa¿nie sobie lub innym rezerwowaæ darowania kar ustanowionych prawem wspólnym, chyba ¿e za zgod¹ Stolicy Apostolskiej.
§ 2. Ka¿da rezerwacja powinna byæ interpretowana œciœle.
Kan. 1424 – § 1. Karê mo¿na darowaæ tylko wtedy, gdy sprawca szczerze ¿a³uje pope³nionego przestêpstwa oraz zadbano o odpowiednie naprawienie zgorszenia i szkody.
§ 2. Jeœli zaœ wed³ug os¹du osoby kompetentnej do darowania kary wype³nione zosta³y te warunki, darowania nie mo¿na odmówiæ, o ile ze wzglêdu na naturê kary jest to mo¿liwe.
Kan. 1425 – Jeœli ktoœ jest zwi¹zany wieloma karami, darowanie obejmuje tylko te, które s¹ w nim wyraŸnie wymienione; natomiast darowanie ogólne obejmuje wszystkie kary, z wyj¹tkiem pominiêtych w z³ej wierze w proœbie przez sprawcê.
KPK/83: 1354 § 3
KPK/17: 2246 § 2
KPK/83: 1358 § 1
KPK/17: 2248 § 2
KPK/83: 1358 § 1
KPK/17: 2248 § 2
KPK/83: 1359
KPK/17: 2249 § 2
Kan. 1426 – § 1. Jeœli inna kara nie zosta³a prawem okreœlona, mog¹
byæ wymierzone wed³ug staro¿ytnej tradycji Koœcio³ów Wschodnich kary
nakazuj¹ce wykonanie jakiegoœ powa¿nego dzie³a religijnoœci, pobo¿noœci lub mi³oœci, na przyk³ad okreœlone modlitwy, pobo¿na pielgrzymka,
specjalny post, ja³mu¿na, duchowe odosobnienie.
§ 2. Temu, kto nie jest dysponowany do przyjêcia tych kar, nale¿y wymierzyæ inne kary.
Kan. 1427 – § 1. Z zachowaniem prawa partykularnego, publiczna nagana udzielana jest w obecnoœci notariusza lub wobec dwóch œwiadków
lub w formie pisemnej, tak jednak, aby przyjêcie i treœæ pisma by³y mo¿liwe do stwierdzenia na podstawie jakiegoœ dokumentu.
§ 2. Nale¿y siê wystrzegaæ, aby owa nagana publiczna nie spowodowa³a
wiêkszej nies³awy sprawcy ni¿ jest to proporcjonalne do czynu.
Apost. can. 52.
Nic. I, can. 12; Anc. can. 20; Neoc. can. 1; Carth. can. 102; Quinisext. cann. 3, 41, 87;
S. Petrus Alexandrin., cann. 1-3, 5-7; S. Basilius M., can. 1 „«:E
”„ doxe”; Nic. II, cann. 1,
5, 16.
3
4
KPK/83: 1339 § 3
KPK/17: 2309 § 2, 5
814
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
Can. 1428 – Si gravitas casus fert et praecipue si agitur de recidivis,
Hierarcha etiam praeter poenas per sententiam ad normam iuris irrogatas reum submittere potest vigilantiae modo per decretum administrativum determinato.
Can. 1429 – § 1. Prohibitio commorandi in certo loco vel territorio tantum clericos vel religiosos vel sodales societatis vitae communis ad instar
religiosorum afficere potest, praescriptio vero commorandi in certo loco
vel territorio nonnisi clericos eparchiae ascriptos salvo iure institutorum
vitae consecratae.1
§ 2. Ut praescriptio commorandi in certo loco vel territorio irrogetur,
requiritur consensus Hierarchae loci, nisi agitur vel de domo instituti vitae consecratae iuris pontificii vel patriarchalis, quo in casu requiritur
consensus Superioris competentis, vel de domo clericis plurium eparchiarum paenitentibus vel emendandis destinata.
Can. 1430 – § 1. Privationes poenales afficere possunt tantum illas
potestates, officia, ministeria, munera, iura, privilegia, facultates, gratias,
titulos, insignia, quae sunt sub potestate auctoritatis poenam constituentis
vel Hierarchae, qui iudicium poenale promovit vel decreto eam irrogat;
idem valet pro translatione poenali ad aliud officium.2
§ 2. Potestatis ordinis sacri privatio dari non potest, sed tantum prohibitio
omnes vel aliquos eius actus exercendi ad normam iuris communis; item
dari non potest privatio graduum academicorum.
Can. 1431 – § 1. Excommunicatione minore puniti privantur susceptione Divinae Eucharistiae; excludi insuper possunt a participatione in Divina Liturgia, immo etiam ab ingressu in ecclesiam, si in ea cultus divinus
publice celebratur.3
Chalc. can. 23; Quinisext. can. 41; Nic. II, can. 19; Protodeut. cann. 2, 5.
Apost. cann. 27, 29; Anc. can. 14; Sard. can. 20; Carth. cann. 25, 70, 104; Quinisext.
can. 26; Protodeut. can. 5; Constantinop. IV, can. 8. * Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888,
cap. XV, art. VI, 2; Syn. Armen., a. 1911, 949-950.
3
S. Gregorius Neocesarien., can. 11; Apost. cann. 5, 8-10, 12, 16, 24, 29-31, 36, 43,
45, 48, 54, 56-59, 63-67, 69-73, 76, 84; Nic. I, cann. 11-12, 16; Anc. cann. 16, 21; Neoc.
can. 1; Ant. cann. 11, 17; Laod. can. 9; Gang. cann. 1-20; Eph. cann. 6-7; Chalc. cann. 2,
4, 8, 15-16, 20, 27; Carth. cann. 29, 79, 106; Quinisext. cann. 4-5, 11, 13, 27, 47, 50-51,
1
2
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
815
Kan. 1428 – Jeœli powaga przypadku tak doradza, a zw³aszcza jeœli
chodzi o recydywê, Hierarcha mo¿e oprócz kar wymierzonych wyrokiem stosownie do norm prawa dodaæ dekretem administracyjnym okreœlony sposób nadzoru.
Kan. 1429 – § 1. Zakaz przebywania na okreœlonym miejscu lub terytorium mo¿e dotyczyæ tylko duchownych, zakonników lub cz³onków stowarzyszeñ ¿ycia wspólnego na wzór zakonników; natomiast nakaz przebywania na okreœlonym miejscu lub terytorium tylko duchownych nale¿¹cych do eparchii, z zachowaniem prawa instytutów ¿ycia konsekrowanego.
§ 2. Do wydania nakazu przebywania na okreœlonym miejscu lub terytorium wymagana jest zgoda Hierarchy miejsca, chyba ¿e odnosi siê to
albo do domu instytutu ¿ycia konsekrowanego na prawie papieskim lub
patriarszym, w którym to przypadku wymagana jest zgoda kompetentnego prze³o¿onego, albo do domu wyznaczonego dla wielu duchownych
eparchialnych dla pokuty lub poprawy.
Kan. 1430 – § 1. Pozbawienia karne mog¹ dotyczyæ tylko tej w³adzy,
urzêdów, pos³ug, zadañ, praw, przywilejów, uprawnieñ, ³ask, tytu³ów, odznaczeñ, które znajduj¹ siê pod w³adz¹ prze³o¿onego ustanawiaj¹cego
karê lub Hierarchy, który ustanowi³ s¹d karny lub je wymierzy³ dekretem; to samo dotyczy karnego przeniesienia na inny urz¹d.
§ 2. Nie mo¿na pozbawiæ w³adzy œwiêceñ, lecz tylko zabroniæ wykonywania wszystkich lub niektórych jej aktów wed³ug norm prawa wspólnego; równie¿ nie mo¿na pozbawiæ kogoœ stopni akademickich.
Kan. 1431 – § 1. Ukarani ekskomunik¹ mniejsz¹ s¹ pozbawieni prawa
przyjêcia Boskiej Eucharystii; mog¹ byæ ponadto wykluczeni z uczestnictwa w Boskiej Liturgii, a tak¿e wstêpu do koœcio³a, jeœli w nim jest
sprawowany publiczny kult Bo¿y.
53-56, 58-59, 61-62, 64, 67-68, 71, 73-74, 76-77, 79-81, 86-88, 94, 96-97, 99, 101; S.
Gregorius Neocesarien., cann. 5, 7-9; S. Basilius M., cann. 2, 4, 7, 19, 22, 25, 34, 38, 44,
53, 56-68, 72-73, 75-83; S. Gregorius Nyssen., cann. 3, 4 „«:E
” „ sti”, 5 „«Epi.”, 7; S. Gennadius
CP., can. 1; Nic. II, cann. 1, 5-6; Protodeut. cann. 3-4, 8, 10, 12-13; Constantinop. IV,
cann. 2, 7, 9, 14-16, 23. * De interdicto: Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars II,
cap. VI, 6; Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. XV, art. V, 4-6; Syn. Alexandrin. Coptorum,
a. 1898, sect. III, cap. VII, art. IV; Syn. Armen., a. 1911, 940-944.
KPK/83: 1337 § 1
KPK/83: 1337 § 2
KPK/17: 2301
KPK/83: 1338 § 1
KPK/83: 1338 § 2
KPK/17: 2303 § 1
KPK/83: 1332
KPK/17: 2275 n. 1,
2, 2277
816
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
§ 2. Ipsa sententia vel decreto, quo haec poena irrogatur, definiri debet
eiusdem poenae extensio et, si casus fert, duratio.
Can. 1432 – § 1. Suspensio potest esse vel ab omnibus vel aliquibus
actibus potestatis ordinis aut regiminis, ab omnibus vel aliquibus actibus
vel iuribus cum officio, ministerio vel munere conexis; eiusdem vero extensio ipsa sententia vel decreto, quo poena irrogatur, definiatur, nisi iure iam
determinata est.1
§ 2. Nemo suspendi potest nisi ab actibus, qui sunt sub potestate auctoritatis poenam constituentis vel Hierarchae, qui iudicium poenale promovet vel decreto suspensionem irrogat.
§ 3. Suspensio numquam afficit validitatem actuum nec ius habitandi, si
quod reus ratione officii, ministerii vel muneris habet; suspensio vero
vetans fructus, remunerationes, pensiones aliudve percipere secumfert
obligationem restituendi, quidquid illegitime, etsi bona fide, perceptum est.
Can. 1433 – § 1. Clericus ad inferiorem gradum reductus vetatur illos
actus potestatis ordinis et regiminis exercere, qui huic gradui consentanei
non sunt.2
§ 2. Clericus vero a statu clericali depositus privatur omnibus officiis,
ministeriis aliisve muneribus, pensionibus ecclesiasticis et qualibet potestate delegata; fit ad ea inhabilis; potestatem ordinis exercere prohibetur;
promoveri non potest ad superiores ordines sacros et laicis, ad effectus
canonicos quod attinet, aequiparatur firmis cann. 396 et 725.3
Can. 1434 – § 1. Excommunicatio maior vetat praeter omnia illa, de
quibus in can. 1431, § 1, et alia sacramenta suscipere, sacramenta et
Nic. I, cann. 2, 18; Anc. cann. 1-2, 10; Ant. can. 3; Quinisext. cann. 3, 26; S. Basilius
M., cann. 3, 12, 51, 70, 88; Nic. II, can. 4; Constantinop. IV, can. 14; Trid., sess. XIV, De
ref., can. 1; S.C. de Prop. Fide, instr. 20 oct. 1884. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736,
pars II, cap. VI, 4; Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. XV, art. V, 1-3; Syn. Alexandrin.
Coptorum, a. 1898, sect. III, cap. VII, art. V; Syn. Armen., a. 1911, 934-938.
2
Apost. cann. 53, 55, 58-60, 62-66, 68-70, 83-84; Anc. can. 18; Neoc. can. 10; Ant.
can. 11; Eph. cann. 2-6; Chalc. cann. 2, 10, 12, 18, 22, 27, 29; Quinisext. cann. 7, 20, 34,
92; S. Basilius M., cann. 3, 32; S. Gennadius CP., can. 1; Protodeut. cann. 10, 16;
Constantinop. IV, cann. 2, 4-5, 7-8.
1
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
817
§ 2. W wyroku lub dekrecie wymierzaj¹cym tê karê powinien byæ okreœlony zakres tej kary i, jeœli przypadek tego wymaga, czas jej trwania.
Kan. 1432 – § 1. Suspensa mo¿e dotyczyæ albo wszystkich, albo niektórych aktów w³adzy œwiêceñ lub rz¹dzenia, wszystkich lub niektórych
aktów lub praw zwi¹zanych z urzêdem, pos³ug¹ lub zadaniem; jej zakres
okreœla sam wyrok lub dekret, który karê wymierza, chyba ¿e zosta³ ju¿
okreœlony przez prawo.
KPK/83: 1333 § 1,
1334 § 1
KPK/17: 2279 § 2
§ 2. Nikt nie mo¿e zostaæ ukarany suspens¹ dotycz¹c¹ aktów innych ni¿
te, które znajduj¹ siê pod w³adz¹ prze³o¿onego ustanawiaj¹cego karê lub
Hierarchy, który ustanowi³ s¹d karny lub wyda³ dekret suspensy.
KPK/83: 1333 § 3 n. 1
KPK/17: 2282
§ 3. Suspensa nigdy nie dotyczy wa¿noœci aktów ani prawa do mieszkania, jeœli takie sprawca z racji urzêdu, pos³ugi lub zadania posiada; suspensa zaœ zabraniaj¹ca pobierania dochodów, wynagrodzeñ, pensji i innych podobnych, zawiera w sobie obowi¹zek zwrotu tego, co zosta³o
bezprawnie przyjête, nawet w dobrej wierze.
KPK/83: 1333 § 1,
3, 4, 1336 § 1 n. 3
KPK/17: 2280 § 1, 2
Kan. 1433 – § 1. Duchownemu zredukowanemu do ni¿szego stopnia
zabrania siê wykonywania tych aktów w³adzy œwiêceñ i rz¹dzenia, które
nie odpowiadaj¹ temu stopniowi.
§ 2. Duchownemu zaœ wykluczonemu ze stanu duchownego zabrania
siê pe³nienia wszystkich urzêdów, pos³ug i innych zadañ, wynagrodzeñ
koœcielnych i jakiejkolwiek w³adzy delegowanej; staje siê do ich pe³nienia niezdolnym; zabrania mu siê wykonywania w³adzy œwiêceñ; nie mo¿e
byæ promowany do wy¿szych œwiêceñ i zostaje zrównany ze œwieckim,
co do skutków kanonicznych, z zachowaniem kan. 396 i 725.
Kan. 1434 – § 1. Ekskomunika wiêksza, oprócz tego wszystkiego, o
czym mowa w kan. 1431 § 1, zabrania przyjmowania pozosta³ych sakra-
Apost. cann. 3, 5-7, 20, 25, 27, 29-31, 35, 47, 49-50, 50*, 51-53, 60, 63-66, 70, 81;
Nic. I, cann. 2, 17-18; Neoc. can. 1; Ant. cann. 1, 3, 5, 10, 16; Chalc. can. 29; Carth. cann.
15, 80, 105; Constantinop., a. 394; Quinisext. cann. 4-6, 9-13, 15, 17, 22-24, 28, 31-33,
50-51, 55-56, 62, 67, 77, 79-81, 86, 88, 97; S. Basilius M., can. 55, 70; Timotheus
Alexandrin., can. 26; Theophilus Alexandrin., can. 3; S. Gennadius CP., can. 1 „«:Isqi”;
Protodeut. cann. 2, 8, 10-14; Constantinop. IV, cann 10, 13-14, 17 „Quisquis”, 19
„Quisquis”, 20, 23-24, 26-27; S. Soph. can. 1. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736,
pars II, cap. VI, 5; Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. IV, art. VI, 3-6; Syn. Alexandrin.
Coptorum, a. 1898, sect. III, cap. VII, art. VII, 4-5; Syn. Armen., a. 1911, 951-952.
3
KPK/83: 1336 § 1 n. 5
KPK/17: 2298 n. 12
KPK/83: 1331 § 1, 2
KPK/17: 2259 § 1,
2260 § 1, 2261 §
2263, 2264, 2265 § 1
818
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
sacramentalia ministrare, officiis, ministeriis vel muneribus quibuslibet
fungi, actus regiminis ponere, qui, si tamen ponuntur, ipso iure nulli sunt.1
§ 2. Excommunicatione maiore punitus a participatione in Divina Liturgia et in aliis quibuslibet publicis celebrationibus cultus divini arcendus
est.
§ 3. Excommunicatione maiore punitus vetatur frui privilegiis antea sibi
concessis; non potest valide consequi dignitatem, officium, ministerium
aliudve munus in Ecclesia vel pensionem nec fructus his adnexos facit
suos; caret etiam voce activa et passiva.
Can. 1435 – § 1. Si poena vetat suscipere sacramenta vel sacramentalia, vetitum suspenditur, dum reus in periculo mortis versatur.2
§ 2. Si poena vetat ministrare sacramenta vel sacramentalia vel ponere
actum regiminis, vetitum suspenditur, quoties id necessarium est ad consulendum christifidelibus in periculo mortis constitutis.
CAPUT II
De poenis in singula delicta
Can. 1436 – § 1. Qui aliquam veritatem fide divina et catholica credendam denegat vel eam in dubium ponit aut fidem christianam ex toto repudiat et legitime monitus non resipiscit, ut haereticus aut apostata excommunicatione maiore puniatur, clericus praeterea aliis poenis puniri potest
non exclusa depositione.3
1
Apost. cann. 13, 28, 51, 62; Neoc. can. 2; Gang. cann. 1-20 (sensu Epistolae Synodicae
praeviae, in fine); Ant. cann. 1-2, 4; Laod., cann. 29, 34-36; Sard. can. 2; Carth. cann. 11,
81, 109-116; S. Basilius M., can. 88 in fine; S. Gregorius Nyssen., can. 2; Constantinop.
IV, cann. 2-3, 6, 11, 16, 17 „Quisquis”, 19 „Quisquis”, 21-22, 26; S. Soph. cann. 1, 3;
Martinus V (in Constantien.), const. Ad evitanda, a. 1418; Leo X, const. Exsurge Domine,
15 iun. 1520, error 23, Martini Luther, damn.; Benedictus XIV, litt. encycl. Inter praeteritos,
3 dec. 1749, § 48; Pius VI, const. Auctorem fidei, 28 aug. 1794, prop. 46, Synodi Pistorien.,
damn. * Syn. Diamper. Syro-Malabarensium, a. 1599, CXLVIII; Syn. Alexandrin.
Coptorum, a. 1898, sect. III, cap. VII, art. III; Syn. Armen., a. 1911, 929-933.
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
819
mentów, sprawowania sakramentów i sakramentaliów, urzêdów, pos³ug
lub jakichkolwiek zadañ, wykonywania aktów w³adzy rz¹dzenia, które to
akty, jeœli s¹ jednak wykonywane, s¹ niewa¿ne z mocy samego prawa.
§ 2. Zabrania siê ukaranemu ekskomunik¹ wiêksz¹ uczestniczenia w
Boskiej Liturgii i w jakichkolwiek innych publicznych celebracjach kultu
Bo¿ego.
§ 3. Ukaranemu ekskomunik¹ wiêksz¹ zabrania siê korzystania z przywilejów wczeœniej mu udzielonych; nie mo¿e wa¿nie otrzymaæ w Koœciele godnoœci, urzêdu, pos³ugi i innego zadania, a wynagrodzenie i dochody z nimi zwi¹zane nie stanowi¹ jego w³asnoœci; jest tak¿e pozbawiony czynnego i biernego prawa g³osu.
Kan. 1435 – § 1. Jeœli kara zabrania przyjmowania sakramentów lub
sakramentaliów, zakaz ten zostaje zawieszony, gdyby sprawca znalaz³
siê w niebezpieczeñstwie œmierci.
§ 2. Jeœli kara zabrania sprawowania sakramentów lub sakramentaliów
lub wykonywania aktów w³adzy rz¹dzenia, zakaz zostaje zawieszony,
ilekroæ jest to konieczne dla udzielenia pos³ugi chrzeœcijanom znajduj¹cym siê w niebezpieczeñstwie œmierci.
KPK/83: 1331 § 2
KPK/17: 2259 § 2
KPK/83: 171 § 1,
1331 § 2
KPK/17: 2263, 2265
§ 1, 2266
KPK/83: 1352 § 1
KPK/83: 1335
KPK/17: 2261 § 3,
2275 n. 2, 2284
ROZDZIA£ II
Kary za poszczególne przestêpstwa
Kan. 1436 – § 1. Kto zaprzecza jakiejœ prawdzie, w któr¹ nale¿y wierzyæ wiar¹ bosk¹ i katolick¹ lub j¹ poddaje w w¹tpliwoœæ, albo porzuca
ca³kowicie wiarê chrzeœcijañsk¹ i zgodnie z prawem upomniany nie poprawia siê, jako heretyk albo apostata powinien zostaæ ukarany ekskomunik¹ wiêksz¹; duchowny mo¿e zostaæ ukarany oprócz tego innymi
karami, nie wy³¹czaj¹c depozycji.
2
Nic. I, can. 13; Anc. can. 6; Neoc. can. 2; S. Dionysius Alexandrin., can. 5; S. Basilius
M., can. 5; S. Gregorius Nyssen., cann. 2, 5, (b); Pius IX, litt. ap. Cum catholica Ecclesia,
26 mar. 1860, 7.
3
Apost, can. 62; Constantinop. I, can. 6; Carth. can. 93; S. Petrus Alexandrin., cann.
1-12; S. Basilius M., cann. 73, 81; S. Gregorius Nyssen., cann. 2-3; Timotheus Alexandrin.,
can. 9. * Syn. Zamosten. Ruthenorum, a. 1720, tit. I „Quia verro”; Syn. Armen., a. 1911,
952, a).
KPK/83: 1364 § 1, 2
KPK/17: 2314 § 1
820
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
§ 2. Praeter hos casus, qui pertinaciter respuit doctrinam, quae a Romano Pontifice vel Collegio Episcoporum magisterium authenticum exercentibus ut definitive tenenda proponitur, vel sustinet doctrinam quae ut
erronea damnata est, nec legitime (monitus) resipiscit, congrua poena
puniatur.
Can. 1437 – Qui subiectionem supremae Ecclesiae auctoritati aut communionem cum christifidelibus eidem subiectis detrectat et legitime monitus oboedientiam non praestat, ut schismaticus excommunicatione maiore puniatur.1
Can. 1438 – Qui consulto omittit commemorationem Hierarchae in Divina Liturgia et in laudibus divinis iure praescriptam, si legitime monitus
non resipiscit, congrua poena puniatur non exclusa excommunicatione
maiore.2
Can. 1439 – Parentes vel parentum locum tenentes, qui filios in religione acatholica baptizandos vel educandos tradunt, congrua poena puniantur.
Can. 1440 – Qui normas iuris de communicatione in sacris violat, congrua poena puniri potest.
Can. 1441 – Qui res sacras in usum profanum vel in malum finem adhibet, suspendatur vel a Divina Eucharistia suscipienda prohibeatur.3
Can. 1442 – Qui Divinam Eucharistiam abiecit aut in sacrilegum finem
abduxit vel retinuit, excommunicatione maiore puniatur et, si clericus est,
etiam aliis poenis non exclusa depositione.4
1
Apost can. 31; Gang. can. 6; Ant. can. 5; Constantinop. I, can. 6; Carth. cann. 10-11,
53, 93; S. Basilius M., can. 1; Constantinop. IV, can. 10; Protodeut. cann. 13-15.
2
Protodeut. cann. 13-15. * Syn. Zamosten. Ruthenorum, a. 1720, tit. I „Eadem”.
3
Apost. can. 73; Protodeut. can. 10; Nic. II, actio VII; Clemens XIII, const.
Gravissimum, 6 mar. 1759, § 1. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars I, cap. I, 16;
Syn. Armen., a. 1911, 952, h).
4
Innocentius XI, const. Ad nostri apostolatus, 12 mar. 1677, § 2; Alexander VIII,
const. Cum alias, 22 dec. 1690, § 3; Benedictus XIV, const. Ab augustissimo, 5 mar.
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
§ 2. Poza tymi wypadkami, ten kto z uporem odrzuca prawdê, która
zosta³a uznana za definitywnie obowi¹zuj¹c¹ przez Biskupa Rzymskiego
lub Kolegium Biskupów moc¹ autentycznego Urzêdu Nauczycielskiego,
albo kto g³osi doktrynê potêpion¹ przez nich jako b³êdn¹ i nie odwo³uje
tego, gdy zostanie prawnie upomniany, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹.
Kan. 1437 – Kto odmawia uznania zwierzchnictwa najwy¿szej w³adzy
Koœcio³a lub utrzymywania wspólnoty z chrzeœcijanami jej podlegaj¹cymi, i prawnie upomniany nie oka¿e pos³uszeñstwa, jako schizmatyk powinien zostaæ ukarany ekskomunik¹ wiêksz¹.
821
KPK/83: 1371 n. 1
KPK/17: 2317
Treœæ kan. 1436 § 2
zmieniona listem
apostolskim Jana
Paw³a II Ad tuendam
fidem z dnia 18 maja
1998 r. (AAS 90
(1998) s. 457-461).
KPK/83: 1364 § 1
KPK/17: 2314 § 1 n. 1
Kan. 1438 – Kto œwiadomie opuœci³ w Boskiej Liturgii i w Liturgii Godzin prawem nakazane wspomnienie Hierarchy, jeœli zgodnie z prawem
upomniany nie poprawi³ siê, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹,
nie wy³¹czaj¹c ekskomuniki wiêkszej.
Kan. 1439 – Rodzice lub ich zastêpuj¹cy, którzy oddaj¹ dzieci do chrztu
lub na wychowanie w religii akatolickiej, powinni zostaæ ukarani odpowiedni¹ kar¹.
Kan. 1440 – Kto narusza normy prawa o wspó³uczestnictwie w rzeczach œwiêtych, mo¿e zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹.
Kan. 1441 – Kto przeznacza rzecz œwiêt¹ do u¿ytku œwieckiego lub
u¿ywa w z³ym celu, powinien zostaæ ukarany suspens¹ albo zakazem
przyjmowania Boskiej Eucharystii.
Kan. 1442 – Kto Bosk¹ Eucharystiê porzuci³ albo w celu œwiêtokradczym zabra³ lub zatrzyma³, powinien zostaæ ukarany ekskomunik¹ wiêksz¹
oraz, jeœli jest duchownym, tak¿e innymi karami, nie wy³¹czaj¹c depozycji.
KPK/83: 1366
KPK/17: 2319 § 1 n.
2, 3, 4
KPK/83: 1365
KPK/17: 2316
KPK/83: 1376
KPK/17: 2325, 2329
KPK/83: 1367
KPK/17: 2320
1744; S.C. Ep. et Reg., ep. encycl. 9 feb. 1751; Clemens XIII, const. Gravissimum,
6 mar. 1759, §§ 2-4; S.C.S. Off., decr. 21 iul. 1934, X. * Syn. Libanen. Maronitarum,
a. 1736, pars I, cap. I, 16; Syn. Armen., a. 1911, 952, h).
Kan. 1442 – Wyra¿enie „porzuciæ” oznacza ka¿d¹ czynnoœæ dokonan¹ przeciwko
Œwiêtym Postaciom dobrowolnie i w sposób ciê¿ko zawiniony (Int. z dnia 4 czerwca
1999 r. – AAS 91 (1999) s. 918).
* INTERPRETACJA
822
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
Can. 1443 – Qui Divinae Liturgiae vel aliorum sacramentorum celebrationem simulavit, congrua poena puniatur non exclusa excommunicatione maiore.1
Can. 1444 – Qui periurium commisit coram auctoritate ecclesiastica
aut qui, etsi iniuratus, iudici legitime interroganti scienter falsum affirmavit aut verum occultavit aut qui ad haec delicta induxit, congrua poena
puniatur.2
Can. 1445 – § 1. Qui vim physicam in Episcopum adhibuit vel aliam
gravem iniuriam in ipsum iniecit, congrua poena puniatur non exclusa, si
clericus est, depositione; si vero idem delictum in Metropolitam, Patriarcham vel immo Romanum Pontificem commissum est, reus puniatur
excommunicatione maiore, cuius remissio in ultimo casu ipsi Romano
Pontifici est reservata.3
§ 2. Qui id egit in alium clericum, religiosum, sodalem societatis vitae
communis ad instar religiosorum vel in laicum, qui actu munus ecclesiasticum exercet, congrua poena puniatur.4
Can. 1446 – Qui proprio Hierarchae legitime praecipienti velprohibenti
non obtemperat et post monitionem in inoboedientia persistit, ut delinquens congrua poena puniatur.5
Can. 1447 – § 1. Qui seditiones vel odia adversus quemcumque Hierarcham suscitat aut subditos ad inoboedientiam in eum provocat, congrua
poena puniatur non exclusa excommunicatione maiore, praesertim si hoc
delictum adversus Patriarcham vel immo adversus Romanum Pontificem commissum est.6
1
Gregorius XIII, const. Officii Nostri, 6 aug. 1574, §§ 1-2; Clemens VIII, const. Etsi
alias, 1 dec. 1601; Urbanus VIII, const. Apostolatus officium, 23 mar. 1628; Benedictus
XIV, const. Sacerdos in aeternum, 20 apr. 1744; ep. encycl. Quam grave, 2 aug. 1757,
§§ 1-2; const. Divinarum, 2 aug. 1757; Clemens XIII, const. Gravissimum, 6 mar. 1759,
§ 6. * Syn. Armen., a. 1911, 952, g).
2
Apost can. 25; S. Basilius M., cann. 10, 64, 82; * Syn. Libanen. Maronitarum,
a. 1736, pars III, cap. V, 9.
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
823
Kan. 1443 – Kto symulowa³ sprawowanie Boskiej Liturgii lub innych
sakramentów, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹, nie wy³¹czaj¹c ekskomuniki wiêkszej.
KPK/83: 1378 § 2 n.
1, 2, § 3; 1379
KPK/17: 2322 n. 1,
2366
Kan. 1444 – Kto dopuœci³ siê krzywoprzysiêstwa przed w³adz¹ koœcieln¹
albo, nawet nie zaprzysiê¿ony, pytany zgodnie z prawem przez sêdziego
œwiadomie potwierdzi³ fa³sz albo zatai³ prawdê, albo do tych przestêpstw
nak³ania³, powinien zostaæ ukarany sprawiedliw¹ kar¹.
KPK/83: 1368
KPK/17: 1743 § 3,
1755 § 3, 1794, 2323
SN: 265 § 3, 277 § 3,
317
Kan. 1445 – § 1. Kto dopuœci³ siê przymusu fizycznego wobec Biskupa
lub wyrz¹dzi³ mu inn¹ powa¿n¹ krzywdê, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹, nie wy³¹czaj¹c, jeœli jest duchownym, depozycji; jeœli zaœ
pope³ni³ to przestêpstwo wobec Metropolity, Patriarchy lub samego Biskupa Rzymskiego, powinien zostaæ ukarany ekskomunik¹ wiêksz¹, której darowanie w ostatnim przypadku jest zarezerwowane samemu Biskupowi Rzymskiemu.
§ 2. Kto uczyni³ to wobec innego duchownego, zakonnika, cz³onka stowarzyszenia ¿ycia wspólnego na wzór zakonników lub wobec œwieckiego aktualnie wykonuj¹cego koœcielne zadanie, powinien zostaæ ukarany
odpowiedni¹ kar¹.
Kan. 1446 – Kto w³asnemu Hierarsze, który zgodnie z prawem coœ
nakazuje lub czegoœ zabrania, okazuje niepos³uszeñstwo i po upomnieniu
trwa w niepos³uszeñstwie, jako przestêpca powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹.
Kan. 1447 – § 1. Kto wzbudza bunt lub nienawiœæ przeciwko jakiemukolwiek Hierarsze lub jego podw³adnych zachêca do niepos³uszeñstwa
wzglêdem niego, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹, nie wy³¹czaj¹c ekskomuniki wiêkszej, przede wszystkim, jeœli przestêpstwo zosta³o pope³nione przeciwko Patriarsze lub przeciwko Biskupowi Rzymskiemu.
3
Apost. can. 55; S. Soph. can. 3; Leo X (in Lat. V), const. Supernae dispositionis,
5 maii 1514, § 40; S.C.S. Off., decr. 21 iul. 1934. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736,
pars III, cap. I, 18.
4
Apost. cann. 27, 56. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars III, cap. I, 18.
5
S.C. Consist., decr. 20 aug. 1910, can. 1, n. 9.
6
Apost. cann. 31, 36; Anc. can. 18; Ant. cann. 1, 5; Chalc. cann. 18, 23; Quinisext. can.
34; S.C. Consist., decr. 20 aug. 1910, can. 18, § 1.
KPK/83: 1370 § 1, 2
KPK/17: 2343 § 1 n.
1, § 3
KPK/83: 1370 § 3
KPK/17: 2343 § 4
KPK/83: 1371 n. 2
KPK/17: 2331 § 1
KPK/83: 1373
KPK/17: 2331 § 2,
2337 § 1, 2344
824
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
§ 2. Qui impedivit libertatem ministerii vel electionis vel potestatis ecclesiasticae aut legitimum bonorum Ecclesiae temporalium usum aut perterrefecit electorem vel eum, qui potestatem vel ministerium exercet,
congrua poena puniatur.1
Can. 1448 – § 1. Qui vel publico spectaculo vel contione vel in scripto
publice evulgato vel aliter instrumentis communicationis socialis utens
blasphemiam profert aut bonos mores graviter laedit aut in religionem vel
Ecclesiam iniurias exprimit vel odium contemptumve excitat, congrua
poena puniatur.2
§ 2. Qui nomen dat consociationi, quae contra Ecclesiam machinatur,
congrua poena puniatur.3
Can. 1449 – Qui sine praescripto consensu vel licentia bona ecclesiastica alienavit, congrua poena puniatur.4
Can. 1450 – § 1. Qui homicidium patravit, puniatur excommunicatione
maiore; clericus praeterea aliis poenis puniatur non exclusa depositione.5
§ 2. Eodem modo puniatur, qui abortum procuravit effectu secuto, firmo
can. 728, § 2.6
Apost. can. 36; Anc. can. 15; Quinisext. can. 35; Theophilus Alexandrin., can. 11;
S. Cyrillus Alexandrin., can. 1; Constantinop. IV, cann. 18-19; Leo IX, ep. Quia Auctore
Deo, a. 1051; Martinus V (in Constantien.), const. Inter cunctas, 22 feb. 1418, art. 35
de quo errorum Wicleff et Huss suspecti interrogandi; Innocentius VIII, const. Officii
Nostri, 25 ian. 1491, §§ 2-3; Leo X (in Lat. V), const. Supernae dispositionis, 5 maii
1514, § 3; (in Lat. V), const. Regimini universalis, 4 maii 1515, § 11; Trid., sess. XXII,
De ref., can. 11; sess. XXV, De ref., cann. 9, 12; Iulius III, const. Licet a diversis, 18
mar. 1551; Clemens XIII, const. Alias ad Apostolatus, 30 ian. 1768, §§ 1, 5, 7-13. *
Syn. Armen., a. 1911, 952, c).
2
Apost. can. 60; Leo X (in Lat. V), const. Supernae dispositionis, 5 maii 1514, § 33; Pius
V, const. Cum primum, 1 apr. 1566, § 10. * Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars I,
cap. I, 13-14; Syn. prov. Alba-Iulien. et Fagarasien. Rumenorum, a. 1872, tit. VI, cap. IX.
3
Clemens XII, litt. ap. In eminenti, 28 apr. l738; Benedictus XIV, const. Providas, 18
mar. 1751; Pius VII, const. Ecclesiam, 13 sep. 1821; Leo XII, const. Quo graviora, 13
mar. 1825, § 11; S.C.S. Off., 27 iun. 1838; 5 aug. 1846; Pius IX, ep. encycl. Qui pluribus,
9 nov. 1846; ep. encycl. Quanta cura, 8 dec. 1864; all. Multiplices inter, 25 sep. 1865;
S.C. de Prop. Fide, litt. encycl. (ad Deleg. Ap. et Ep. Orient.), 24 sep. 1867; Pius IX,
const. Apostolicae Sedis, 12 oct. 1869, § II, 4; S.C.S. Off., decr. 12 ian. 1870; instr. 10 maii
1884, 3; S.C. de Prop. Fide, litt. encycl. 6 aug. 1885, 2; S.C.S. Off., instr. 19 maii 1886,
ad I; 3 aug. 1898; S.C. pro Doctr. Fidei, 18 iul. 1974; 17 feb. 1981, 26 nov. 1983. * Syn.
1
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
§ 2. Kto przeszkadza w swobodnym wykonywaniu pos³ugi, wyboru lub
w³adzy koœcielnej albo w zgodnym z prawem u¿ywaniu doczesnych dóbr
koœcielnych, albo wywiera nacisk na wyborcê lub na tego, kto wykonuje
w³adzê lub pos³ugê, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹.
Kan. 1448 – § 1. Kto w publicznym widowisku, w wypowiedzi, w rozpowszechnionym piœmie albo w inny sposób przy pomocy œrodków spo³ecznego przekazu, wypowiada bluŸnierstwo, powa¿nie narusza dobre
obyczaje albo zniewa¿a religiê lub Koœció³ b¹dŸ wywo³uje nienawiœæ lub
pogardê, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹.
825
KPK/83: 1375
KPK/17: 2333, 2334
n.1, 2, 2345, 2346,
2490 § 1
KPK/83: 1369
KPK/17: 2323
§ 2. Kto zapisuje siê do stowarzyszenia dzia³aj¹cego w jakikolwiek sposób przeciwko Koœcio³owi, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹.
KPK/83: 1374
KPK/17: 2335
Kan. 1449 – Kto bez przepisanej prawem zgody lub pozwolenia alienowa³ dobra koœcielne, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹.
KPK/83: 1377
KPK/17: 2347 n. 1,
2, 3
Kan. 1450 – § 1. Kto pope³ni³ zabójstwo, powinien zostaæ ukarany ekskomunik¹ wiêksz¹; duchowny oprócz tego powinien zostaæ ukarany innymi karami, nie wy³¹czaj¹c depozycji.
§ 2. W ten sam sposób powinien zostaæ ukarany ten, kto spowodowa³
aborcjê, po zaistnieniu skutku, z zachowaniem kan. 728, § 2.
KPK/83: 1397
KPK/17: 2354 § 1, 2
KPK/83: 1398
KPK/17: 2350 § 1
Leopolien. Ruthenorum, a. 1891, tit. I, cap. VI; Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898,
sect. II, cap. III, art. V, De peccatis reservatis, 6, III.
4
Anc. can. 15; Ant can. 25; Carth. cann. 26, 33; Constantinop. IV, can. 15. * Syn.
Zamosten. Ruthenorum, a. 1720, tit. XIII „Bona”; Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736,
pars IV, cap. I, 14; Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. III, cap. VIII, art. V, 1.
5
Apost. can. 66; Anc. cann. 21-22; S. Basilius M., cann. 7-8, 33, 43, 52, 54-56; S.
Gregorius Nyssen., can. 5 „«:Epi”.; Trid., sess. XXV, De ref., cap. 19; Vat. II, const.
Gaudium et spes, 27 „Quaecumque”. * Syn. Armen., a. 1911, 959, d).
6
Anc. can. 21; Quinisext. can. 91; S. Basilius M., cann. 2, 8; Vat. II, const. Gaudium
et spes, 27 „Quaecumque”, 51 „Deus”; Paulus VI, all. 9 dec. 1972; S.C. pro. Doctr. Fidei,
decl. 18 nov. 1974; Paulus VI, all. 23 apr. 1977; Ioannes Paulus II, adh. ap. Familiaris
consortio, 22 nov. 1981, art. 30 „Idcirco”; Sancta Sedes, Carta dei diritti della famiglia, 24
nov. 1983, art. 4, a); C. pro Doctr. Fidei, instr. Donum vitae, 22 feb. 1987, I, 1-2; Pont.
Comm. Cod. Iur. Can. Auth. Interpr., interpr. 23 maii 1988, II, 1; Ioannes Paulus II, adh.
ap. Christifideles laici, 30 dec. 1988, 38. * Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. II,
cap. III, art. V, De peccatis reservatis, 6, V, 1).
Kan. 1450 § 2 – Przestêpstwo aborcji jest pope³niane, jeœli zostaje zabity p³ód w
jakikolwiek sposób w jakimkolwiek czasie od chwili poczêcia (Int. z dnia 19 stycznia
1988 r. dotycz¹ca kan. 1398 KPK/83 – AAS 80 (1988) s. 1818-1819).
* INTERPRETACJA
826
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
Can. 1451 – Qui hominem rapuit aut iniuste detinet, graviter vulneravit
vel mutilavit, ei torturam physicam vel psychicam intulit, congrua poena
puniatur non exclusa excommunicatione maiore.1
Can. 1452 – Qui gravem iniuriam cuiquam intulit vel eius bonam famam
per calumniam graviter laesit, ad congruam satisfactionem praestandam
cogatur; si vero recusavit, excommunicatione minore vel suspensione
puniatur.
Can. 1453 – § 1. Clericus concubinarius vel aliter in peccato externo
contra castitatem cum scandalo permanens suspensione puniatur, cui
persistente delicto aliae poenae gradatim addi possunt usque ad depositionem.2
§ 2. Clericus, qui prohibitum matrimonium attentavit, deponatur.3
§ 3. Religiosus, qui votum publicum perpetuum castitatis emisit et non est
in ordine sacro constitutus, haec delicta committens congrua poena puniatur.4
Can. 1454 – Qui falso de quovis delicto aliquem denuntiavit, congrua
poena puniatur, non exclusa excommunicatione maiore, praesertim si
denuntiatur confessarius, Hierarcha, clericus, religiosus, sodalis societatis vitae communis ad instar religiosorum aut laicus in munere ecclesiastico constitutus firmo can. 731.5
Can. 1455 – Qui documentum ecclesiasticum falsum confecit aut in eo
falsum asseruit aut qui quolibet falso vel mutato documento scienter usus
1
Apost. cann. 21, 67; Anc. can. 11; Chalc. can. 27; Quinisext. can. 92; S. Basilius M.,
cann. 22, 30; Protodeut. can. 8. * Syn. Diamper. Syro-Malabarensium, a. 1596, LXXXII,
CCLIV.
2
Apost. can. 25; Nic. I, can. 3; Neoc. can. 1; Quinisext. cann. 3-4; S. Basilius M., cann.
3, 69-70, 88; Leo X (in Lat. V), const. Supernae dispositionis, 5 maii 1514, §§ 34-36;
Trid., sess. XXI, De ref., can. 6; sess. XXV, De ref., cap. 14; Innocentius XIII, const.
Apostolici ministerii, 23 mar. 1723, § 8; Benedictus XIII, const. In supremo, 23 sep.
1724, § 6; Benedictus XIV, const. Ad militantis, 30 mar. 1742, VI, §§ 12, 25. * Syn.
Diamper. Syro-Malabarensium, a. 1599, CLXXIV-CLXXVI; Syn. Zamosten. Ruthenorum,
a. 1720, tit. X „A suspecta”; Syn. Ain-Trazen. Graeco-Melchitarum, a. 1835, can. 12;
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
Kan. 1451 – Kto uprowadzi³ cz³owieka lub go niesprawiedliwie uwiêzi³,
ciê¿ko zrani³ lub okaleczy³, drêczy³ go torturami fizycznymi lub psychicznymi, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹, nie wy³¹czaj¹c ekskomuniki wiêkszej.
Kan. 1452 – Kto wyrz¹dzi³ komukolwiek powa¿n¹ krzywdê lub jego
dobre imiê powa¿nie naruszy³ przez oszczerstwo, jest zobowi¹zany do
odpowiedniego zadoœæuczynienia, jeœli zaœ odmówi³, powinien zostaæ ukarany ekskomunik¹ mniejsz¹ lub suspens¹.
Kan. 1453 – § 1. Duchowny konkubinariusz lub trwaj¹cy w innym grzechu zewnêtrznym przeciwko czystoœci wywo³uj¹cym zgorszenie, powinien zostaæ ukarany suspens¹, do której, gdy trwa w przestêpstwie, mo¿na stopniowo dodawaæ inne kary a¿ do depozycji.
§ 2. Duchowny, który usi³uje zawrzeæ zabronione ma³¿eñstwo, powinien
zostaæ deponowany.
§ 3. Pope³niaj¹cy te przestêpstwa zakonnik, który z³o¿y³ publiczny wieczysty œlub czystoœci, a nie przyj¹³ œwiêceñ, powinien zostaæ ukarany
odpowiedni¹ kar¹.
Kan. 1454 – Kto kogokolwiek fa³szywie oskar¿y³ o jakieœ przestêpstwo, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹, nie wy³¹czaj¹c ekskomuniki wiêkszej; zw³aszcza jeœli zosta³ oskar¿ony spowiednik, Hierarcha, duchowny, zakonnik, cz³onek stowarzyszenia ¿ycia wspólnego na
wzór zakonników lub œwiecki wykonuj¹cy koœcielne zadanie, z zachowaniem kan. 731.
Kan. 1455 – Kto sporz¹dzi³ fa³szywy dokument koœcielny albo potwierdzi³ w nim fa³sz, albo w jakikolwiek sposób fa³szywym lub zmienionym
Syn. prov. Alba-Iulien. et Fagarasien. Rumenorum, a. 1872, tit. VII, cap. 5; Syn. Armen.,
a. 1911, 952, e).
3
Anc. can. 10; Neoc. can. 1; Quinisext. cann. 3, 6; Timotheus Alexandrin., can. 27;
Benedictus XIV, const. Etsi pastoralis, 26 maii 1742, § VII, XXVII; instr. Eo quamvis
tempore, 4 maii 1745, §§ 36-37.
4
Chalc. can. 16; Quinisext. can. 44; S. Basilius M., cann. 6, 18-19, 60; Timotheus
Alexandrin., can. 28.
5
Benedictus XIV, const. Sacramentum Poenitentiae, 1 iun. 1741, § 3; const. Etsi
pastoralis, 26 maii 1742, § IX, V; S.C. de Prop. Fide, litt. encycl. 6 aug. 1885.
827
KPK/83: 1397
KPK/17: 2353
KPK/83: 1390 § 3
KPK/17: 2355
KPK/83: 1395 § 1
KPK/17: 2359 § 1, 2
KPK/83: 1394 § 1
KPK/17: 2388 § 1
KPK/83: 1394 § 2
KPK/17: 2388 § 2
KPK/83: 1390 § 1, 2
KPK/17: 2355, 2363
KPK/83: 1391 n. 1,
2, 3
KPK/17: 2360 § 1,
2361, 2362, 2406 § 1
828
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
est in re ecclesiastica aut verum documentum mutavit, destruxit vel occultavit, congrua poena puniatur.1
Can. 1456 – § 1. Confessarius, qui sacramentale sigillum directe violavit, excommunicatione maiore puniatur firmo can. 728, § 1, n. 1; si vero
alio modo hoc sigillum fregit, congrua poena puniatur.2
§ 2. Qui notitias ex confessione habere quoquo modo conatus est vel illas
iam habitas aliis transmisit, excommunicatione minore aut suspensione
puniatur.3
Can. 1457 – Sacerdos, qui complicem in peccato contra castitatem absolvit, excommunicatione maiore puniatur firmo can. 728, § 1, n. 2.4
Can. 1458 – Sacerdos, qui in actu vel occasione vel praetextu confessionis paenitentem ad peccatum contra castitatem sollicitavit, congrua
poena puniatur non exclusa depositione.5
Can. 1459 – § 1. Episcopi, qui alicui sine auctoritatis competentis mandato ordinationem episcopalem ministraverunt, et is, qui ab ipsis ordinationem hoc modo suscepit, excommunicatione maiore puniantur.6
§ 2. Episcopus, qui alicui ordinationem diaconalem vel presbyteralem
contra praescripta canonum ministravit, congrua poena puniatur.7
Innocentius X, const. In supremo, 8 apr. 1653. * Syn. Libanen. Maronitarum, a.
1736, pars III, cap. V, 9; Syn. Armen., a. 1911, 952, b).
2
S.C. de Prop. Fide, decr. 13 apr. 1807, XVII; S.C.S. Off., decr. 21 iul. 1934. * Syn.
Zamosten. Ruthenorum, a. 1720, tit. III, § 5 „Si quis”; Syn. Libanen. Maronitarum, a.
1736, pars II, cap. IV, 15; Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. II, cap. III, art. V,
XII; Syn. Armen., a. 1911, 470.
3
S.C. pro Doctr. Fidei, decl. 23 mar. 1973. * Syn. Armen., a. 1911, 470.
4
Benedictus XIV, const. Sacramentum Poenitentiae, 1 iun. 1741, § 4; const. Apostolici
Muneris, 8 feb. 1745, §§ 2-4; ep. encycl. Inter praeteritos, 3 dec. 1749, §§ 58-59; S.C.S.
Off., 13 ian. 1892, ad 3; S.C. de Prop. Fide, litt. encycl. 6 aug. 1885; S. Paenit Ap., 19 feb.
1896; S.C.S. Off., decr. 21 iul. 1934; decr. 16 nov. 1934. * Syn. Libanen. Maronitarum, a.
1736, pars II, cap. IV, 16; Syn. Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. II, cap. III, art. V, De
peccatis reservatis, 6, III.
1
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
829
dokumentem œwiadomie pos³u¿y³ siê w sprawie koœcielnej, albo prawdziwy dokument zmieni³, zniszczy³ lub ukry³, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹.
Kan. 1456 – § 1. Spowiednik, który naruszy³ bezpoœrednio pieczêæ sakramentaln¹, powinien zostaæ ukarany ekskomunik¹ wiêksz¹, z zachowaniem kan. 728 § 1 n. 1; jeœli w inny sposób tê tajemnicê z³ama³, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹.
§ 2. Kto usi³owa³ w jakikolwiek sposób zdobyæ wiadomoœci ze spowiedzi
lub po ich zdobyciu przekaza³ innym, powinien zostaæ ukarany ekskomunik¹ mniejsz¹ lub suspens¹.
Kan. 1457 – Kap³an, który rozgrzeszy³ wspólnika w grzechu przeciwko
czystoœci, powinien zostaæ ukarany ekskomunik¹ wiêksz¹, z zachowaniem kan. 728 § 1 n. 2.
Kan. 1458 – Kap³an, który w czasie lub z okazji lub pod pretekstem
spowiedzi nak³ania³ penitenta do grzechu przeciwko czystoœci, powinien
zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹, nie wy³¹czaj¹c depozycji.
Kan. 1459 – § 1. Biskupi, którzy bez zlecenia kompetentnej w³adzy
udzielili komuœ œwiêceñ biskupich i ten, kto od nich w ten sposób te œwiêcenia przyj¹³, powinni zostaæ ukarani ekskomunik¹ wiêksz¹.
§ 2. Biskup, który udzieli³ komuœ œwiêceñ diakonatu lub prezbiteratu wbrew
przepisom kanonów, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹.
Gregorius XV, const. Universi, 30 aug. 1622, § 4; Benedictus XIV, const. Sacramentum
poenitentiae, 1 iun. 1741, § 1; const. Etsi pastoralis, 26 maii 1742, § IX, V; S.C.S. Off., 28 apr.
1700; 13 iun. 1710; decr. 5 aug. 1745; 18 mar. 1863; instr. 20 feb. 1866, 12; decr. 27 iun. 1866;
S.C. de Prop. Fide, litt. encycl. 6 aug. 1885, 1. * Syn Armen., a. 1911, 475-476, 952, f).
6
Apost. can. 76; Nic. II, can. 3; Constantinop. IV, can. 12; Leo XII, litt. Apostolatus
officium (ad Patriarch. Graeco-Melkitarum), 4 iul. 1828, „Volumus”.
7
Apost. can. 35; Ant. cann. 13, 22; Sard. can. 14*; Carth. cann. 54, 80; Pius II, const.
Cum ex sacrorum, 17 nov. 1461, § 2; Trid., sess. XIV, De ref., can. 2; sess. XXIII, De ref.,
can. 8; Sixtus V, const. Sanctum et salutare, 5 ian. 1589, § 3; Clemens VIII, const.
Romanum Pontificem, 28 feb. 1596, § 2; Urbanus VIII, const. Secretis, 11 dec. 1624, §§
2-3; Benedictus XIII, const. In supremo, 23 sep. 1724, § 4; const. Pastoralis officii, 27
mar. 1726, § 5; Benedictus XIV, const. Etsi pastoralis, 26 mar. 1742, § VII, IX; const.
Impositi Nobis, 27 feb. 1747.
5
KPK/83: 1388 § 1
KPK/17: 2369 § 1
KPK/83: 1388 § 2
KPK/17: 2369 § 2
KPK/83: 1378 § 1
KPK/17: 2367 § 1
KPK/83: 1387
KPK/17: 2368 § 1
KPK/83: 1382
KPK/17: 2370
KPK/83: 1383
KPK/17: 2373
830
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
Can. 1460 – Qui auctoritatem civilem directe vel indirecte adiit, ut ea
instante sacram ordinationem, officium, ministerium vel aliud munus in
Ecclesia obtineret, congrua poena puniatur non exclusa excommunicatione maiore et, si de clerico agitur, etiam depositione.1
Can. 1461 – Qui sacram ordinationem simoniace ministravit vel suscepit, deponatur; qui vero alia sacramenta simoniace ministravit vel suscepit, congrua poena puniatur non exclusa excommunicatione maiore.2
Can. 1462 – Qui officium, ministerium vel aliud munus in Ecclesia simoniace obtinuit, contulit aut quomodocumque usurpavit aut illegitime retinet vel aliis transmisit vel exsequitur, congrua poena puniatur non exclusa excommunicatione maiore.3
Can. 1463 – Qui quidvis donavit vel pollicitus est, ut aliquis officium,
ministerium vel aliud munus in Ecclesia exercens illegitime aliquid ageret
vel omitteret, congrua poena puniatur; item, qui ea dona vel pollicitationes acceptavit.
Can. 1464 – § 1. Qui praeter casus iure iam praevisos potestate, officio,
ministerio vel alio munere in Ecclesia per actum vel omissionem abusus
est, congrua poena puniatur non exclusa eorundem privatione, nisi in hunc
abusum alia poena est lege vel praecepto statuta.4
§ 2. Qui vero ex culpabili neglegentia actum potestatis, officii, ministerii
vel alterius muneris in Ecclesia illegitime cum damno alieno posuit vel
omisit, congrua poena puniatur.5
Apost. can. 30; Nic. II, can. 3.
Apost. can. 29; Chalc. can. 2; Quinisext. can. 22; S. Basilius M., can. 90; S. Gennadius
CP., can. 1; S. Tarassius CP., can. 1; Nic. II, cann. 5, 19; Eugenius IV, const. Cum
detestabile, 18 maii 1434, § 1; Trid., sess. XXI, de ref., can. 1; Pius V, const. Cum
primum, 1 apr. 1566, §§ 8-9; Sixtus V, const. Sanctum et salutare, 5 ian. 1589, § 6;
Clemens VIII, const. Romanum Pontificem, 28 feb. 1596, § 2; S.C. de Prop. Fide, decr. 13
apr. 1807, VIII. * Syn. Diamper. Syro-Malabarensium, a. 1599, CLXXIX; Syn. Zamosten.
Ruthenorum, a. 1720, tit. XIV; Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars II, cap. I, 7;
cap. XIV, 51; Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. XVI, art. II, 7-8; Syn. Alexandrin.
Coptorum, a. 1898, sect. III, cap. VII, art. VII, 7.
1
2
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
831
Kan. 1460 – Kto odwo³a³ siê bezpoœrednio lub poœrednio do w³adzy
cywilnej, aby przy jej pomocy otrzymaæ œwiêcenia, urz¹d, pos³ugê lub
inne zadanie w Koœciele, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹, nie
wy³¹czaj¹c ekskomuniki wiêkszej oraz, jeœli jest to duchowny, tak¿e depozycji.
Kan. 1461 – Kto udzieli³ lub przyj¹³ œwiêcenia w sposób symoniacki,
powinien zostaæ deponowany; kto zaœ inne sakramenty symoniacko sprawowa³ lub przyj¹³, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹, nie wy³¹czaj¹c ekskomuniki wiêkszej.
Kan. 1462 – Kto urz¹d, pos³ugê lub inne zadanie w Koœciele symoniacko otrzyma³, udzieli³ lub w jakikolwiek sposób uzurpowa³ albo bezprawnie je zatrzymuje, przekazuje innym lub wykonuje, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹, nie wy³¹czaj¹c ekskomuniki wiêkszej.
Kan. 1463 – Kto pe³ni¹c urz¹d, pos³ugê lub inne zadanie w Koœciele
cokolwiek darowa³ lub obieca³, aby ktoœ bezprawnie coœ uczyni³ lub zaniecha³, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹; równie¿ ten, kto te
dary lub obietnice przyj¹³.
Kan. 1464 – § 1. Kto, oprócz przypadków ju¿ wczeœniej prawem przewidzianych, nadu¿y³ w³adzy, urzêdu, pos³ugi lub innego zadania w Koœciele przez dzia³anie lub zaniechanie, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹, nie wy³¹czaj¹c ich pozbawienia, chyba ¿e w przypadku
tego nadu¿ycia zosta³a ustanowiona inna kara ustaw¹ lub nakazem.
§ 2. Kto zaœ wskutek zawinionego zaniedbania bezprawnie z czyj¹œ szkod¹ wykona³ lub zaniecha³ akt w³adzy, urzêdu, pos³ugi lub innego zadania
w Koœciele, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹.
Apost. can. 29; Chalc. can. 2; S. Gennadius CP., can. 1; Nic. II, can. 19; Leo X (in Lat.
V), const. Supernae dispositionis, 5 maii 1514, § 15; (in Lat. V) const. Regimini universalis,
4 maii 1515, § 11; S.C. Consist., decr. 20 aug. 1910, cann. 18, § 1 et 29, § 1. * Syn.
Zamosten. Ruthenorum, a. 1720, tit. XIV; Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars II,
cap. XIV, 51; Syn. Sciarfen. Syrorum, a. 1888, cap. XVI, art. II; Syn. Alexandrin. Coptorum,
a. 1898, sect. III, cap. VII, art. VII, 7; Syn. Armen., a. 1911, 178.
4
* Syn. Libanen. Maronitarum, a. 1736, pars I, cap. II, 2.
5
Apost. cann. 36, 58; Ant. can. 17; Carth. cann. 121, 123; Protodeut. cann. 3, 16.
3
KPK/83: 1380
KPK/17: 2371
KPK/83: 1381 § 1,
2, 1384
KPK/17: 2322 n. 2,
2394 n. 1, 2401
KPK/83: 1386
KPK/17: 2407
KPK/83: 1389 § 1
KPK/17: 2404
KPK/83: 1389 § 2
832
Titulus XXVII – De sanctionibus poenalibus in Ecclesia
Can. 1465 – Qui officium, ministerium vel aliud munus in Ecclesia exercens, cuicumque Ecclesiae sui iuris, etiam Ecclesiae latinae, ascriptus
est, quemvis christifidelem contra can. 31 ad transitum ad aliam Ecclesiam sui iuris quomodocumque inducere praesumpsit, congrua poena
puniatur.1
Can. 1466 – Clericus, religiosus vel sodalis societatis vitae communis
ad instar religiosorum negotiationem aut mercaturam contra canonum
praescripta exercens congrua poena puniatur.2
Can. 1467 – Qui obligationes sibi ex poena impositas violat, graviore
poena puniri potest.3
Benedictus XIV, ep. encycl. Demandatam, 24 dec. 1743, § 15; ep. encycl. Allatae
sunt, 26 iul. 1755, § 21; S.C. de Prop. Fide, 6 oct. 1863. A), c); Leo XIII, litt. ap.
Orientalium, 30 nov. 1894, I.
2
Apost. can. 44; Nic. I, can. 17; Laod. can. 4; Chalc. can. 3; Carth. cann. 5, 16;
Quinisext. cann. 9-10; Trid., sess. XXII, De ref., can. 1; Urbanus VIII, litt. ap. Ex debito,
22 feb. 1633, § 8; Clemens IX, const. Sollicitudo, 17 iun. 1669, § 3; Benedictus XIV,
1
Tytu³ XXVII – Sankcje karne w Koœciele
833
Kan. 1465 – Kto wykonuj¹c urz¹d, pos³ugê lub inne zadanie w Koœciele, nale¿¹cy do jakiegokolwiek Koœcio³a sui iuris, tak¿e Koœcio³a ³aciñskiego, jakiegoœ chrzeœcijanina wbrew kan. 31 nak³ania³ w jakikolwiek
sposób do przejœcia do innego Koœcio³a sui iuris, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹.
Kan. 1466 – Duchowny, zakonnik lub cz³onek stowarzyszenia ¿ycia
wspólnego na wzór zakonników uprawiaj¹cy handel lub transakcje wbrew
przepisom kanonów, powinien zostaæ ukarany odpowiedni¹ kar¹.
Kan. 1467 – Kto narusza obowi¹zki na³o¿one na niego kar¹, mo¿e zostaæ ukarany kar¹ ciê¿sz¹.
const. Apostolicae servitutis, 25 feb. 1741; Clemens XIII, ep. encycl. Cum primum, 17
sep. 1759, § 4. * Syn. Diamper. Syro-Malabarensium, a. 1599, CLXXI-CLXXII; Syn.
Zamosten. Ruthenorum, a. 1720, tit. X „Mercaturae”; Syn. Libanen. Maronitarum, a.
1736, pars III, cap. I, 9; Syn. Ain-Trazen. Graeco-Melchitarum, a. 1835, can. 13; Syn.
Alexandrin. Coptorum, a. 1898, sect. II, cap. III, art. VII, § 6, 2, IX.
3
Ant. can. 5; Carth. can. 105.
KPK/83: 1392
KPK/17: 2380
KPK/83: 1393
834
Titulus XXVIII – De procedura in poenis irrogandis
TITULUS XXVIII
DE PROCEDURA IN POENIS IRROGANDIS
CAPUT I
De iudicio poenali
Art. I – De praevia investigatione
Can. 1468 – § 1. Quoties Hierarcha notitiam saltem veri similem habet
de delicto, caute inquirat per se vel per aliam idoneam personam circa
facta et circumstantias, nisi haec investigatio omnino superflua videtur. 1
§ 2. Cavendum est, ne ex hac investigatione bonum cuiusquam in discrimen vocetur.
§ 3. Qui investigationem agit, easdem ac auditor in processu habet potestates et obligationes; idemque non potest, si postea iudicium poenale
promovetur, in eo iudicem agere.
Can. 1469 – § 1. Firmis cann. 1403 et 1411, si investigatio satis instructa
esse videtur, decidat Hierarcha, num procedura in poenis irrogandis promovenda sit, et, si affirmative decidit, utrum per iudicium poenale an per
decretum extra iudicium agendum sit.
§ 2. Hierarcha decisionem suam revocet vel mutet, quoties ex novis
factis et circumstantiis aliud sibi decernendum videtur.
§ 3. Antequam quicquam in re decernit, Hierarcha audiat de delicto accusatum et promotorem iustitiae atque, si ipse prudenter censet, duos
iudices aliosve iuris peritos; consideret etiam Hierarcha, num ad vitanda
inutilia iudicia expediat, ut partibus consentientibus ipse vel investigator
quaestionem de damnis ex bono et aequo dirimat.
1
Constantinop. I, can. 6; Carth. cann. 8, 20, 128; Chalc. can. 21; Theophilus Alexandrin.,
can. 9; S.C.S. Off., instr. 20 feb. 1866; instr. 6 aug. 1897.
Tytu³ XXVIII – Procedura przy wymierzaniu kar
835
TYTU£ XXVIII
PROCEDURA PRZY WYMIERZANIU KAR
ROZDZIA£ I
Proces karny
Art. I – Dochodzenie wstêpne
Kan. 1468 – § 1. Ilekroæ Hierarcha otrzyma przynajmniej prawdopodobn¹ wiadomoœæ o przestêpstwie, powinien sam lub przez inn¹ odpowiedni¹ osobê ostro¿nie zbadaæ fakty i okolicznoœci, chyba ¿e takie dochodzenie wydaje siê zupe³nie zbêdne.
§ 2. Nale¿y siê wystrzegaæ, by wskutek takiego dochodzenia nie ucierpia³o czyjeœ dobre imiê.
§ 3. Kto prowadzi dochodzenie, ma takie same uprawnienia i obowi¹zki
jak audytor w procesie; nie mo¿e on, je¿eli potem zostaje wszczêty proces s¹dowy, byæ w nim sêdzi¹.
Kan. 1469 – § 1. Z zachowaniem kan. 1403 i 1411, jeœli wydaje siê, ¿e
dochodzenie zosta³o przeprowadzone wystarczaj¹co, Hierarcha powinien zdecydowaæ, czy nale¿y wszcz¹æ procedurê w celu wymierzenia
kary, i, jeœli decyzja ta jest pozytywna, czy postêpowaæ nale¿y w drodze
procesu karnego czy dekretu pozas¹dowego.
§ 2. Hierarcha powinien odwo³aæ lub zmieniæ swoj¹ decyzjê, ilekroæ na
podstawie nowych faktów i okolicznoœci uzna, ¿e nale¿y postanowiæ inaczej.
§ 3. Zanim Hierarcha zdecyduje w sprawie, powinien na temat przestêpstwa wys³uchaæ oskar¿onego i rzecznika sprawiedliwoœci oraz, jeœli
to uzna za roztropne, dwóch sêdziów lub innych bieg³ych w prawie; Hierarcha powinien tak¿e rozwa¿yæ, czy w celu unikniêcia niepotrzebnych
procesów jest korzystne, aby za zgod¹ stron albo on sam, albo prowadz¹cy dochodzenie rozstrzygn¹³ kwestiê o odszkodowanie, wed³ug zasad dobra i s³usznoœci.
KPK/83: 1717 § 1
KPK/17: 1939 § 1,
1940
SN: 513 § 1, 514
KPK/83: 1717 § 2
KPK/17: 1943
SN: 517
KPK/83: 1717 § 3
KPK/17: 1941 § 1, 2
SN: 515 § 2, 3
KPK/83: 1718 § 1
KPK/17: 1942 § 1,
1946 § 2 n. 3
SN: 516 § 1, 520 § 2
n. 3
KPK/83: 1718 § 2
KPK/83: 1718 § 3, 4
836
Titulus XXVIII – De procedura in poenis irrogandis
Can. 1470 – Investigationis acta et Hierarchae decreta, quibus investigatio initur vel clauditur, eaque omnia, quae investigationem praecedunt,
si necessaria non sunt ad proceduram in poenis irrogandis, in archivo
secreto curiae asserventur.
Art. II – De iudicii poenalis evolutione
Can. 1471 – § 1. Salvis canonibus huius tituli in iudicio poenali applicandi sunt, nisi rei natura obstat, canones de iudiciis in genere et de iudicio
contentioso ordinario necnon normae speciales de causis, quae ad bonum publicum spectant, non vero canones de iudicio contentioso summario.
§ 2. Accusatus ad confitendum delictum non tenetur nec ipsi iusiurandum deferri potest.1
Can. 1472 – § 1. Si Hierarcha decrevit iudicium poenale esse ineundum, acta investigationis promotori iustitiae tradat, qui libellum accusationis iudici ad normam cann. 1185 et 1187 exhibeat.
§ 2. Coram tribunali superiore partes actoris gerit promotor iustitiae apud
illud tribunal constitutus.
Can. 1473 – Ad scandala praevenienda, ad testium libertatem protegendam et ad iustitiae cursum tuendum potest Hierarcha audito promotore iustitiae et citato ipso accusato in quolibet statu et gradu iudicii poenalis accusatum ab exercitio ordinis sacri, officii, ministerii vel alterius
muneris arcere, ei imponere vel prohibere commorationem in aliquo loco
vel territorio, vel etiam publicam Divinae Eucharistiae susceptionem prohibere; quae omnia causa cessante sunt revocanda et ipso iure finem
habent cessante iudicio poenali.
Can. 1474 – Iudex accusatum citans debet eum invitare ad eligendum
advocatum intra tempus determinatum; quo inutiliter elapso idem iudex
ex officio advocatum accusato constituat tamdiu in munere mansurum,
dum accusatus sibi advocatum non constituerit.
1
Neoc. can. 9; S. Basilius M., can. 70.
Tytu³ XXVIII – Procedura przy wymierzaniu kar
Kan. 1470 – Akta dochodzenia i dekrety Hierarchy, którymi rozpoczyna siê lub zamyka dochodzenie i to wszystko, co poprzedza dochodzenie,
jeœli nie jest konieczne do procedury przy wymierzeniu kary, nale¿y przechowywaæ w tajnym archiwum kurii.
837
KPK/83: 1719
KPK/17: 1946 § 2 n.
1, 2
SN: 520 § 2 n. 1, 2
Art. II – Przebieg procesu karnego
Kan. 1471 – § 1. Z zachowaniem kanonów niniejszego tytu³u, do procesu karnego nale¿y zastosowaæ kanony o procesach w ogólnoœci, a tak¿e
o zwyczajnym procesie spornym oraz normy specjalne o sprawach dotycz¹cych dobra publicznego, chyba ¿e sprzeciwia siê temu natura rzeczy,
nie zaœ kanony o procesie spornym sumarycznym.
§ 2. Oskar¿ony nie ma obowi¹zku przyznania siê do przestêpstwa, nie
mo¿na tak¿e ¿¹daæ od niego przysiêgi.
Kan. 1472 – § 1. Jeœli Hierarcha zdecydowa³, ¿e nale¿y wszcz¹æ proces karny, przekazuje akta dochodzenia rzecznikowi sprawiedliwoœci, który
powinien przedstawiæ s¹dowi akt oskar¿enia, wed³ug norm kan. 1185
i 1187.
§ 2. Przed wy¿szym trybuna³em, rolê powoda pe³ni rzecznik sprawiedliwoœci ustanowiony przy tym trybunale.
Kan. 1473 – Celem unikniêcia zgorszenia, ochrony wolnoœci œwiadków
i gwarancji wymiaru sprawiedliwoœci, Hierarcha, po wys³uchaniu rzecznika sprawiedliwoœci i wezwaniu samego oskar¿onego, mo¿e, w jakimkolwiek stadium i stopniu procesu karnego zabroniæ oskar¿onemu wykonywania œwiêceñ, urzêdu, pos³ugi lub innego zadania, nakazaæ lub zakazaæ pobytu w jakimœ miejscu lub terytorium, a nawet zabroniæ publicznego przyjmowania Najœwiêtszej Eucharystii; wszystko to, po ustaniu przyczyny, nale¿y odwo³aæ, ma to te¿ swój kres na mocy samego prawa
wraz z ustaniem procesu karnego.
Kan. 1474 – Sêdzia wzywaj¹c oskar¿onego, powinien go zachêciæ, aby
w okreœlonym czasie ustanowi³ sobie adwokata; gdy ten czas bezowocnie
up³ynie, sam sêdzia z urzêdu powinien ustanowiæ oskar¿onemu adwokata, który tak d³ugo bêdzie wykonywa³ swoje zadanie, jak d³ugo oskar¿ony
nie ustanowi adwokata.
KPK/83: 1728 § 1
KPK/17: 1959
SN: 529
KPK/83: 1728 § 2
SN: 559 § 1
KPK/83: 1721 § 1
KPK/17: 1954, 1955
SN: 528, 530
KPK/83: 1721 § 2
SN: 574
KPK/83: 1722
KPK/17: 1956, 1957,
1958
SN: 537, 538, 539
KPK/83: 1723 § 1, 2
SN: 536
838
Titulus XXVIII – De procedura in poenis irrogandis
Can. 1475 – § 1. In quolibet gradu iudicii renuntiatio litis instantiae fieri
potest a promotore iustitiae mandante vel consentiente Hierarcha, ex
cuius deliberatione iudicium promotum est.
§ 2. Renuntiatio, ut valeat, debet ab accusato acceptari, nisi hic a iudicio
absens declaratus est.
Can. 1476 – Praeter defensiones et animadversiones scripto datas, si
quae fuerunt, discussio causae ore fieri debet.
Can. 1477 – § 1. Discussioni assistunt promotor iustitiae, accusatus
eiusque advocatus, pars laesa, de qua in can. 1483, § 1eiusque advocatus.
§ 2. Tribunalis est peritos, qui operam in causa praestiterunt, ad discussionem vocare, ut peritias suas explicare possint.
Can. 1478 – In causae discussione accusatus semper ius habet, ut vel
ipse vel suus advocatus postremus loquatur.
Can. 1479 – § 1. Discussione peracta tribunal sententiam ferat.
§ 2. Si ex discussione emersit necessitas novarum probationum colligendarum, tribunal dilata definitione causae novas probationes colligat.
Can. 1480 – Pars dispositiva sententiae statim publicanda est, nisi tribunal gravi de causa decernit decisionem secreto servandam esse usque
ad formalem sententiae intimationem, quae numquam ultra mensem a
die, quo causa poenalis definita est, computandum differri potest.
Can. 1481 – § 1. Appellationem interponere potest reus, etsi iudex eum
absolutum dimisit ideo tantum, quia poena erat facultativa vel quia iudex
potestate usus est, de qua in cann. 1409, § 1 et 1415.
§ 2. Promotor iustitiae appellare potest, si censet reparationi scandali vel
restitutioni iustitiae satis provisum non esse.
Can. 1482 – In quolibet statu et gradu iudicii poenalis, si evidenter constat delictum non esse ab accusato patratum, iudex debet id sententia
839
Tytu³ XXVIII – Procedura przy wymierzaniu kar
Kan. 1475 – § 1. Na ka¿dym stopniu s¹du rzecznik sprawiedliwoœci
mo¿e zrzec siê instancji, z polecenia lub za zgod¹ Hierarchy, z którego
polecenia zosta³ wszczêty proces.
§ 2. Zrzeczenie, aby by³o wa¿ne, musi byæ przyjête przez oskar¿onego,
chyba ¿e on sam zosta³ og³oszony jako nieobecny w s¹dzie.
Kan. 1476 – Oprócz obrony i uwag na piœmie, jeœli takie by³y, dyskusja
sprawy powinna siê odbyæ ustnie.
Kan. 1477 – § 1. Przy dyskusji sprawy asystuj¹: rzecznik sprawiedliwoœci, oskar¿ony i jego adwokat, strona pokrzywdzona, o której mowa
w kan. 1483 § 1 i jej adwokat.
§ 2. Na dyskusjê sprawy powinni zostaæ wezwani tak¿e biegli, którzy
brali udzia³ w sprawie, aby przedstawili swoje opinie.
Kan. 1478 – Podczas dyskusji sprawy oskar¿ony zawsze ma prawo,
aby osobiœcie albo przez swojego adwokata mówi³ jako ostatni.
Kan. 1479 – § 1. Po zakoñczeniu dyskusji trybuna³ powinien wydaæ
wyrok.
KPK/83: 1724 § 1
SN: 535 § 3
KPK/83: 1724 § 2
SN: 567
SN: 569 § 1
SN: 569 § 2
KPK/83: 1725
SN: 570 § 1, 2
SN: 571 § 1
§ 2. Jeœli z dyskusji sprawy wynik³a koniecznoœæ zebrania nowych dowodów, trybuna³ po odroczeniu rozstrzygniêcia sprawy zbiera nowe dowody.
SN: 571 § 2
Kan. 1480 – Czêœæ rozstrzygaj¹ca wyroku powinna zostaæ natychmiast
opublikowana, chyba ¿e trybuna³ dla powa¿nej przyczyny zdecydowa³
zachowaæ decyzjê w sekrecie a¿ do formalnego og³oszenia wyroku, które nigdy nie mo¿e przekroczyæ miesi¹ca od dnia, w którym sprawa karna
zosta³a zakoñczona.
SN: 572
Kan. 1481 – § 1. Oskar¿ony mo¿e tak¿e zg³osiæ apelacjê, nawet jeœli
sêdzia tylko dlatego go uwolni³, ¿e kara by³a fakultatywna, albo ¿e sêdzia
pos³u¿y³ siê w³adz¹, o której mowa w kan. 1409 § 1 i 1415.
KPK/83: 1727 § 1
SN: 573
§ 2. Rzecznik sprawiedliwoœci mo¿e apelowaæ, jeœli s¹dzi, ¿e nie naprawiono zgorszenia lub nie przywrócono wystarczaj¹co sprawiedliwoœci.
Kan. 1482 – Na ka¿dym stopniu i w ka¿dym stadium procesu karnego,
jeœli w sposób ewidentny stwierdzono, ¿e oskar¿ony nie pope³ni³ prze-
KPK/83: 1727 § 2
KPK/83: 1726
840
Titulus XXVIII – De procedura in poenis irrogandis
declarare et accusatum absolvere, etsi simul constat actionem poenalem
esse exstinctam.
Art. III – De actione ad damna reparanda
Can. 1483 – § 1. Pars laesa potest actionem contentiosam ad damna
reparanda ex delicto sibi illata in ipso iudicio poenali exercere ad normam
can. 1276.
§ 2. Interventus partis laesae non amplius admittitur, si factus non est in
primo gradu iudicii poenalis.
§ 3. Appellatio in causa de damnis fit ad normam cann. 1309-1321, etsi
appellatio in iudicio poenali fieri non potest; si vero utraque appellatio,
etsi a diversis partibus, interponitur, unicum fiat iudicium appellationis
salvo can. 1484.
Can. 1484 – § 1. Ad nimias iudicii poenalis moras vitandas potest iudex
iudicium de damnis differre, donec sententiam definitivam in iudicio poenali tulerit.
§ 2. Iudex, qui ita egit, debet, postquam sententiam tulit in iudicio poenali,
de damnis cognoscere, etsi iudicium poenale propter interpositam impugnationem adhuc pendet vel accusatus absolutus est propter causam,
quae non aufert obligationem damna reparandi.
Can. 1485 – Sententia lata in iudicio poenali, etsi in rem iudicatam transiit, nullo modo ius facit erga partem laesam, nisi haec intervenit ad normam can. 1483.
CAPUT II
De irrogatione poenarum per decretum extra iudicium
Can. 1486 – § 1. Ad validitatem decreti, quo poena irrogatur, requiritur,
ut:
1° accusatus de accusatione atque probationibus certior fiat data sibi
opportunitate ius ad sui defensionem plene exercendi, nisi ad normam iuris citatus comparere neglexit;
2° discussio oralis inter Hierarcham vel eius delegatum et accusatum
habeatur praesentibus promotore iustitiae et notario;
Tytu³ XXVIII – Procedura przy wymierzaniu kar
841
stêpstwa, sêdzia powinien orzec to wyrokiem i uwolniæ oskar¿onego,
chocia¿by jednoczeœnie stwierdzono, ¿e wygas³a skarga karna.
Art. III – Skarga o naprawienie szkód
Kan. 1483 – § 1. Strona poszkodowana w tym samym procesie karnym
mo¿e wnieœæ, wed³ug przepisu kan. 1276 skargê sporn¹ o naprawienie
szkód, które ponios³a w wyniku przestêpstwa.
§ 2. Interwencji strony poszkodowanej nie dopuszcza siê póŸniej, jeœli nie
zosta³a dokonana na pierwszym stopniu procesu karnego.
§ 3. Apelacja w sprawie odszkodowania dokonuje siê wed³ug kan. 13091321, nawet jeœliby apelacja w procesie karnym by³a niemo¿liwa; jeœli zosta³y zg³oszone obydwie apelacje, mimo ¿e przez ró¿ne strony, nale¿y przeprowadziæ jeden proces apelacyjny, z zachowaniem przepisu kan. 1484.
Kan. 1484 – § 1. Dla unikniêcia zbytniej zw³oki w procesie karnym,
sêdzia mo¿e od³o¿yæ proces o odszkodowanie a¿ do czasu, gdy wyda
ostateczny wyrok w procesie karnym.
§ 2. Sêdzia, który tak post¹pi³, powinien przyst¹piæ po wydaniu wyroku
w procesie karnym do rozpatrzenia skargi o odszkodowanie, chocia¿by
proces karny z powodu zg³oszonego zaskar¿enia by³ jeszcze w toku, lub
oskar¿ony zosta³ uwolniony wskutek przyczyny, która nie znosi obowi¹zku naprawienia szkód.
Kan. 1485 – Wyrok wydany w procesie karnym, chocia¿by przeszed³
w stan rzeczy os¹dzonej, w ¿aden sposób nie stwarza prawa dla strony
poszkodowanej, chyba ¿e interweniowa³a ona zgodnie z kan. 1483.
KPK/83: 1729 § 1
SN: 547 § 2, 554 § 1
KPK/83: 1729 § 2
KPK/83: 1729 § 3
SN: 553 § 2
KPK/83: 1730 § 1
SN: 548
KPK/83: 1730 § 2
KPK/83: 1731
ROZDZIA£ II
Wymierzanie kar dekretem pozas¹dowym
Kan. 1486 – § 1. Do wa¿noœci dekretu, którym zostaje wymierzona
kara wymaga siê, aby:
1° oskar¿ony zosta³ zaznajomiony z oskar¿eniem i dowodami po daniu
mu mo¿liwoœci pe³nego wykorzystania prawa do obrony, chyba ¿e
wezwany zgodnie z prawem to zlekcewa¿y³;
2° odby³a siê ustna dyskusja pomiêdzy Hierarch¹ lub jego delegatem a
oskar¿onym w obecnoœci rzecznika sprawiedliwoœci i notariusza;
KPK/83: 1720
KPK/83: 1720 n. 1
KPK/83: 1720 n. 2
842
Titulus XXVIII – De procedura in poenis irrogandis
3° in ipso decreto exponatur, quibus rationibus in facto et in iure punitio
innitatur.
§ 2. Poenae autem, de quibus in can. 1426, § 1, sine hac procedura
imponi possunt, dummodo de earum acceptatione ex parte rei scripto
constet.
Can. 1487 – § 1. Recursus adversus decretum, quo poena irrogatur,
intra decem dies utiles, postquam intimatum est, ad auctoritatem superiorem competentem interponi potest.
§ 2. Hic recursus vim decreti suspendit.
§ 3. Contra decisionem auctoritatis superioris non datur ulterior recursus.
Tytu³ XXVIII – Procedura przy wymierzaniu kar
3° w samym dekrecie podano uzasadnienie faktyczne i prawne wymiaru kary.
843
KPK/83: 1720 n. 3
§ 2. Kary zaœ, o których mowa w kan. 1426 § 1, bez tej procedury mog¹
byæ wymierzone jedynie wtedy, gdy ich akceptacja ze strony sprawcy
zosta³a dana na piœmie.
Kan. 1487 – § 1. Rekurs przeciwko dekretowi wymierzaj¹cemu karê
mo¿e byæ przed³o¿ony kompetentnej w³adzy zwierzchniej w terminie dziesiêciu dni u¿ytecznych od og³oszenia.
§ 2. Taki rekurs zawiesza moc dekretu.
§ 3. Przeciwko decyzji w³adzy zwierzchniej nie przys³uguje rekurs wy¿szy.
KPK/83: 1353
KPK/17: 2243 § 2,
2287
KPK/83: 1353
KPK/17: 2243 § 2,
2287
844
Titulus XXIX – De lege, de consuetudine et de actibus administrativis
TITULUS XXIX
DE LEGE, DE CONSUETUDINE ET DE ACTIBUS
ADMINISTRATIVIS
CAPUT I
De legibus ecclesiasticis
Can. 1488 – Leges instituuntur promulgatione.1
Can. 1489 – § 1. Leges a Sede Apostolica latae promulgantur per editionem in Actorum Sedis Apostolicae commentario officiali, nisi in casibus specialibus alius promulgandi modus est praescriptus; obligare incipiunt elapsis tribus mensibus a die, qui Actorum numero appositus est,
computandis, nisi ex natura rei statim obligant aut brevior vel longior
vacatio expresse est statuta.
§ 2. Leges ab aliis legislatoribus latae promulgantur modo ab his legislatoribus determinato et obligare incipiunt a die ab eisdem statuto.
Can. 1490 – Legibus mere ecclesiasticis tenentur baptizati in Ecclesia
catholica vel in eandem recepti, quique sufficientem usum rationis habent et, nisi aliter iure expresse cavetur, septimum aetatis annum expleverunt.2
Can. 1491 – § 1. Legibus a suprema Ecclesiae auctoritate latis tenentur omnes, pro quibus datae sunt ubique terrarum, nisi pro determinato
territorio conditae sunt; ceterae leges vim habent tantummodo in territorio, in quo auctoritas, quae leges promulgavit, potestatem regiminis exercet, nisi aliter iure cavetur vel ex natura rei constat.
§ 2. Legibus latis pro determinato territorio ii subiciuntur, pro quibus datae sunt quique ibidem domicilium vel quasi-domicilium habent et simul
actu commorantur firma § 3, n. 1.
Chalc. can. 1; Quinisext. can. 2; Nic. II, can. 1; C. 1, 14.
S. Basilius M., cann. 20, 87; Trid., sess. XIV, De poenitentia, cap. 2; Benedictus XIV,
ep. encycl. Inter omnigenas, 2 feb. 1744, § 16; ep. Singulari, 9 feb. 1749, § 2.
1
2
845
Tytu³ XXIX – Ustawa, zwyczaj, akty administracyjne
TYTU£ XXIX
USTAWA, ZWYCZAJ,
AKTY ADMINISTRACYJNE
ROZDZIA£ I
Ustawy koœcielne
Kan. 1488 – Ustawy powstaj¹ z chwil¹ ich promulgowania.
Kan. 1489 – § 1. Ustawy wydane przez Stolicê Apostolsk¹ s¹ promulgowane przez zamieszczenie w organie urzêdowym Acta Apostolicae
Sedis, chyba ¿e w poszczególnych przypadkach zosta³ przepisany inny
sposób promulgowania. Uzyskuj¹ moc prawn¹ wy³¹cznie po up³ywie
trzech miesiêcy od dnia, którym numer Akt jest oznaczony, chyba ¿e z
natury rzeczy wi¹¿¹ od razu albo w samej ustawie zosta³ wyraŸnie okreœlony krótszy lub d³u¿szy okres nieobowi¹zywalnoœci.
§ 2. Ustawy wydane przez innych prawodawców s¹ promulgowane w
sposób okreœlony przez tych prawodawców i zaczynaj¹ obowi¹zywaæ
od dnia przez nich okreœlonego.
Kan. 1490 – Ustawom czysto koœcielnym podlegaj¹ ochrzczeni w
Koœciele katolickim lub do niego przyjêci, którzy jednak posiadaj¹ wystarczaj¹ce u¿ywanie rozumu oraz – jeœli ustawa czego innego wyraŸnie
nie zastrzega – ukoñczy³y siódmy rok ¿ycia.
Kan. 1491 – § 1. Ustawom wydanym przez najwy¿sz¹ w³adzê w Koœciele podlegaj¹ na ca³ym œwiecie wszyscy, dla których zosta³y wydane,
chyba ¿e zosta³y wydane dla okreœlonego terytorium; pozosta³e ustawy
obowi¹zuj¹ jedynie na terytorium, na którym w³adza, która promulgowa³a ustawy, wykonuje swoj¹ w³adzê rz¹dzenia, chyba ¿e inaczej zastrzega
prawo lub co innego wynika z natury rzeczy.
§ 2. Ustawy wydane dla okreœlonego terytorium obowi¹zuj¹ tych, dla
których zosta³y wydane i którzy posiadaj¹ na nim sta³e lub tymczasowe
zamieszkanie, a równoczeœnie aktualnie na nim przebywaj¹, z zachowaniem przepisu § 3 n. 1.
KPK/83: 7
KPK/17: 8 § 1
KPK/83: 8 § 1
KPK/17: 9
KPK/83: 8 § 2
KPK/17: 335 § 2
CS: 399 § 2
KPK/83: 11
KPK/17: 12
KPK/83: 12 § 1
KPK/17: 13 § 1
KPK/83: 12 § 3
KPK/17: 13 § 2
846
Titulus XXIX – De lege, de consuetudine et de actibus administrativis
§ 3. Peregrini:
1° non obligantur legibus iuris particularis sui territorii, dum ab eo absunt, nisi aut earum transgressio in proprio territorio nocet aut leges
sunt personales;
2° neque obligantur legibus iuris particularis territorii, in quo versantur,
eis exceptis, quae ordini publico consulunt aut actuum sollemnia determinant aut res immobiles in territorio sitas respiciunt;
3° sed obligantur legibus iuris communis et legibus iuris particularis propriae Ecclesiae sui iuris, etsi, ad leges eiusdem iuris particularis quod
attinet, in suo territorio non vigent, non vero, si in loco, ubi versantur,
non obligant.
§ 4. Vagi obligantur omnibus legibus, quae vigent in loco, ubi versantur.
Can. 1492 – Leges a suprema Ecclesiae auctoritate latae, in quibus
subiectum passivum expresse non indicatur, christifideles Ecclesiarum
orientalium respiciunt tantummodo, quatenus de rebus fidei vel morum
aut de declaratione legis divinae agitur vel explicite de eisdem christifidelibus in his legibus disponitur aut de favorabilibus agitur, quae nihil ritibus
orientalibus contrarium continent.1
Can. 1493 – § 1. Nomine iuris communis in hoc Codice veniunt praeter
leges et legitimas consuetudines universae Ecclesiae etiam leges et legitimae consuetudines omnibus Ecclesiis orientalibus communes.
§ 2. Nomine vero iuris particularis veniunt omnes leges, legitimae consuetudines, statuta aliaeque iuris normae, quae nec universae Ecclesiae
nec omnibus Ecclesiis orientalibus communes sunt.
Can. 1494 – Leges respiciunt futura, non praeterita, nisi expresse in eis
de praeteritis cavetur.2
Lat. IV, 4; S.C. de Prop. Fide, 4 iun. 1631; 7 iun. 1639, 1; S.C.S. Off., 13 iun. 1710;
Benedictus XIV, const. Etsi pastoralis, 26 mai 1742, § IX, V; ep. encycl. Allatae sunt, 26
iul. 1755, § 44; all. Quadraginta, 27 mar. 1757, „Audistis”; litt. encycl. (ad Del. Ap. pro
1
847
Tytu³ XXIX – Ustawa, zwyczaj, akty administracyjne
§ 3. Podró¿ni:
1° nie s¹ zwi¹zani ustawami prawa partykularnego swojego terytorium,
dopóki przebywaj¹ poza nim, chyba ¿e ich przekroczenie powoduje
szkodê na w³asnym terytorium albo ustawy maj¹ charakter personalny;
2° nie s¹ zwi¹zani ustawami prawa partykularnego terytorium, na którym przebywaj¹, z wyj¹tkiem tych, które zaradzaj¹ porz¹dkowi publicznemu albo okreœlaj¹ formalnoœci aktów, albo dotycz¹ rzeczy nieruchomych, po³o¿onych na tym terytorium;
3° s¹ zwi¹zani jednak ustawami prawa wspólnego i ustawami prawa
partykularnego w³asnego Koœcio³a sui iuris, nawet jeœli odnoœnie do
ustaw tego¿ prawa partykularnego nie obowi¹zuj¹ na ich terytorium,
nie s¹ zaœ zwi¹zani tymi ustawami, jeœli nie obowi¹zuj¹ one w miejscu przebywania.
§ 4. Tu³acze podlegaj¹ wszystkim ustawom, które obowi¹zuj¹ w miejscu
przebywania.
KPK/83: 13 § 2
KPK/17: 14 § 1
KPK/83: 13 § 2 n. 1
KPK/17: 14 § 1 n. 1
KPK/83: 13 § 2 n. 2
KPK/17: 14 § 1 n. 2
KPK/83: 12 § 2
KPK/17: 14 § 1 n. 3
KPK/83: 13 § 3
KPK/17: 14 § 2
Kan. 1492 – Ustawy wydane przez najwy¿sz¹ w³adzê Koœcio³a, w których podmiot bierny wyraŸnie nie zosta³ wskazany, odnosz¹ siê do chrzeœcijan Koœcio³ów wschodnich jedynie wtedy, gdy dotycz¹ zasad wiary
lub obyczajów, albo s¹ zdeklarowaniem prawa Bo¿ego lub wyraŸnie jest
mowa w tych ustawach o tych¿e chrzeœcijanach, albo s¹ na ich korzyœæ
i nie zawieraj¹ niczego przeciwnego obrz¹dkom wschodnim.
Kan. 1493 – § 1. Termin prawo wspólne w tym Kodeksie obejmuje
oprócz ustaw i prawnych zwyczajów Koœcio³a powszechnego, tak¿e ustawy i prawne zwyczaje wspólne dla wszystkich Koœcio³ów wschodnich.
§ 2. Termin prawo partykularne dotyczy zaœ wszystkich ustaw, prawnych zwyczajów, statutów i innych norm prawa, które nie s¹ wspólne dla
ca³ego Koœcio³a powszechnego ani dla wszystkich Koœcio³ów wschodnich.
Kan. 1494 – Ustawy odnosz¹ siê do przysz³oœci, nie do przesz³oœci,
chyba ¿e zastrzega siê w nich wyraŸnie o rzeczach przesz³ych.
Oriente), 8 nov. 1882; litt. encycl. 6 aug. 1885; decr. 18 aug. 1893, „Licet”. * Syn. Armen.,
a. 1911, 146.
2
C. 1, 14, 7; 10, 32, 66 (65) in fine; Nov. 19, 1 in fine; 76, 1, 1; 115, 1; 143, 1 in fine.
PA: 317
KPK/83: 9
KPK/17: 10
848
Titulus XXIX – De lege, de consuetudine et de actibus administrativis
Can. 1495 – Irritantes aut inhabilitantes eae tantum leges habendae
sunt, quibus actum esse nullum aut inhabilem esse personam expresse
statuitur.1
Can. 1496 – Leges, etiam irritantes aut inhabilitantes, in dubio iuris non
urgent; in dubio facti autem ab eis dispensare possunt Hierarchae, dummodo dispensatio, si est reservata, concedi soleat ab auctoritate, cui reservatur.
Can. 1497 – § 1. Ignorantia vel error circa leges irritantes aut inhabilitantes earundem effectum non impediunt, nisi aliud iure expresse statuitur.2
§ 2. Ignorantia vel error circa legem aut poenam aut circa factum proprium aut circa factum alienum notorium non praesumitur; circa factum
alienum non notorium praesumitur, donec contrarium probetur.
Can. 1498 – § 1. Leges authentice interpretatur legislator et is, cui potestas authentice interpretandi ab eodem collata est.3
§ 2. Interpretatio authentica per modum legis data eandem vim habet ac
ipsa lex et promulgari debet; si verba in se certa declarat tantum, valet
retrorsum; si legem coartat vel extendit aut dubiam explicat, non retrotrahitur.4
§ 3. Interpretatio autem per modum sententiae iudicialis aut actus administrativi in re speciali data vim legis non habet et obligat tantum personas atque afficit res, pro quibus data est. 5
Can. 1499 – Leges intellegendae sunt secundum propriam verborum
significationem in textu et contextu consideratam, quae si dubia et obscura mansit, secundum locos parallelos, si qui sunt, legis finem ac circumstantias et mentem legislatoris.6
Can. 1500 – Leges, quae poenam statuunt aut liberum iurium exercitium coartant aut exceptionem a lege continent, strictae interpretationi
subsunt.7
C. 1, 2, 14 (4-5); 1, 14, 5; Basilic., 2, 6, 10.
Quinisext. cann. 3, 26; S. Basilius M., can. 27; Theophilus Alexandrin., can. 13; S.
Tarasius CP, ep. ad Epp. Siciliae, „Dicite, eum”; C. 1, 18, 12.
3
C. 1, 14, 9 et 11-12.
1
2
849
Tytu³ XXIX – Ustawa, zwyczaj, akty administracyjne
Kan. 1495 – Jedynie te ustawy nale¿y uznaæ za uniewa¿niaj¹ce lub
uniezdalniaj¹ce, które wyraŸnie postanawiaj¹, ¿e akt jest niewa¿ny, albo
osoba niezdolna.
Kan. 1496 – W w¹tpliwoœci prawnej, ustawy nie obowi¹zuj¹, nawet
uniewa¿niaj¹ce i uniezdalniaj¹ce. Natomiast w w¹tpliwoœci faktycznej,
Hierarchowie mog¹ od nich dyspensowaæ, byleby – gdy idzie o dyspensê zastrze¿on¹ – zwyk³a jej udzielaæ w³adza, której jest zarezerwowana.
Kan. 1497 – § 1. Ignorancja lub b³¹d dotycz¹ce ustaw uniewa¿niaj¹cych lub uniezdalniaj¹cych, nie przeszkadzaj¹ ich skutkom, chyba ¿e co
innego jest wyraŸnie postanowione.
§ 2. Nie domniemywa siê ignorancji lub b³êdu odnoœnie do ustawy, kary,
albo odnoœnie do faktu w³asnego czy cudzego notorycznego; natomiast
domniemywa siê to odnoœnie do faktu cudzego nie notorycznego, dopóki
coœ przeciwnego nie zostanie udowodnione.
Kan. 1498 – § 1. W sposób autentyczny ustawy interpretuje prawodawca oraz ten, komu on zleci³ w³adzê autentycznego interpretowania.
§ 2. Interpretacja autentyczna, dokonana w formie ustawy posiada tak¹
sam¹ moc co ustawa i wymaga promulgacji; jeœli tylko wyjaœnia s³owa
ustawy same w sobie pewne, wtedy dzia³a wstecz. Gdy ustawê zawê¿a
lub poszerza albo t³umaczy w¹tpliw¹, nie dzia³a wstecz.
§ 3. Interpretacja zaœ dokonana w formie wyroku s¹dowego lub aktu
administracyjnego w poszczególnej sprawie, nie ma mocy ustawy i wi¹¿e jedynie osoby oraz dotyczy spraw, dla których zosta³a wydana.
Kan. 1499 – Ustawy koœcielne nale¿y rozumieæ wed³ug w³asnego znaczenia s³ów, rozwa¿anego w tekœcie i kontekœcie. Jeœli pozostaje ono
w¹tpliwe i niejasne, nale¿y uwzglêdniæ miejsca paralelne, gdy takie s¹,
cel i okolicznoœci ustawy oraz myœl prawodawcy.
Kan. 1500 – Ustawy, które ustanawiaj¹ kary, ograniczaj¹ swobodne
wykonywanie uprawnieñ albo zawieraj¹ wyj¹tek od ustawy, podlegaj¹
œcis³ej interpretacji.
Nov. 76, 1, 1; 143, 1 in fine.
C. 1, 14, 3 in fine.
6
S. Basilius M., can. 87; D. 1, 3, 18-19 et 25; 50, 17, 192.
7
D. 48, 19, 42; Basilic. 2, 3, 9.
4
5
KPK/83: 10
KPK/17: 11
KPK/83: 14
KPK/17: 15
KPK/83: 15 § 1
KPK/17: 16 § 1
KPK/83: 15 § 2
KPK/17: 16 § 2
KPK/83: 16 § 1
KPK/17: 17 § 1
KPK/83: 16 § 2
KPK/17: 17 § 2
KPK/83: 16 § 3
KPK/17: 17 § 3
KPK/83: 17
KPK/17: 18
KPK/83: 18
KPK/17: 19
850
Titulus XXIX – De lege, de consuetudine et de actibus administrativis
Can. 1501 – Si certa de re deest expressum praescriptum legis, causa,
nisi est poenalis, dirimenda est secundum canones Synodorum et sanctorum Patrum, legitimam consuetudinem, generalia principia iuris canonici
cum aequitate servata, iurisprudentiam ecclesiasticam, communem et
constantem doctrinam canonicam.1
Can. 1502 – § 1. Lex posterior abrogat priorem aut eidem derogat, si id
expresse edicit aut si illi est directe contraria aut totam de integro ordinat
legis prioris materiam.2
§ 2. Lex iuris communis vero, nisi aliter in ipsa lege expresse cavetur,
non derogat legi iuris particularis nec lex iuris particularis pro aliqua
Ecclesia sui iuris lata derogat iuri magis particulari in eadem Ecclesia
vigenti.
Can. 1503 – In dubio revocatio legis praeexsistentis non praesumitur,
sed leges posteriores ad priores trahendae sunt et his, quatenus fieri potest, conciliandae.3
Can. 1504 – Ius civile, ad quod ius Ecclesiae remittit, in iure canonico
eisdem cum effectibus servetur, quatenus iuri divino non est contrarium
et nisi aliter iure canonico cavetur.
Can. 1505 – Enuntiatio sermonis genere masculino etiam genus femininum respicit, nisi aliter iure cavetur vel ex natura rei constat.4
CAPUT II
De consuetudine
Can. 1506 – § 1. Consuetudo communitatis christianae, quatenus actuositati Spiritus Sancti in corpore ecclesiali respondet, vim iuris obtinere
potest.5
§ 2. Iuri divino nulla consuetudo potest ullo modo derogare.6
* Syn. Armen., a. 1911, 276; D. 1, 3, 4-6 et 12-13 et 32.
Instit. 1, 2, 11; D. 1, 4, 4; 42, 1, 14.
3
D. 1, 3, 26-28; Basilic. 2, 1, 38.
4
D. 50, 16, 195, pr.
5
Nic. I, cann. 6-7; Constantinop. I, can. 2; Eph. can. 8; Carth. can. 70; Quinisext. can.
1
2
851
Tytu³ XXIX – Ustawa, zwyczaj, akty administracyjne
Kan. 1501 – Jeœli w okreœlonej sprawie brak wyraŸnej ustawy, sprawa,
z wyj¹tkiem karnej, winna byæ rozstrzygniêta wed³ug kanonów Synodów
i œwiêtych Ojców, prawnych zwyczajów, ogólnych zasad prawa kanonicznego z zachowaniem s³usznoœci, jurysprudencji koœcielnej oraz powszechnej i sta³ej doktryny kanonicznej.
Kan. 1502 – § 1. PóŸniejsza ustawa uchyla wczeœniejsz¹ lub j¹ zmienia,
jeœli wyraŸnie to postanawia albo jest jej wprost przeciwna, albo porz¹dkuje
w ca³oœci przedmiot dawnej ustawy.
§ 2. Jednak¿e ustawa prawa wspólnego nie zmienia prawa partykularnego,
chyba ¿e inaczej sama ustawa wyraŸnie zastrzega, ani ustawa prawa
partykularnego wydana dla jakiegoœ Koœcio³a sui iuris nie zmienia prawa
bardziej partykularnego obowi¹zuj¹cego w tym samym Koœciele.
Kan. 1503 – W w¹tpliwoœci nie domniemywa siê, ¿e ustawa poprzednia zosta³a odwo³ana, lecz ustawy póŸniejsze nale¿y odnieœæ do poprzednich i wedle mo¿noœci z nimi uzgodniæ.
Kan. 1504 – Prawo œwieckie, do którego odsy³a prawo koœcielne, nale¿y zachowaæ w prawie kanonicznym, na ile nie jest przeciwne prawu
Bo¿emu i o ile prawo kanoniczne czego innego nie zastrzega.
Kan. 1505 – Rodzaj mêski u¿yty w przepisach odnosi siê tak¿e do rodzaju ¿eñskiego, chyba ¿e co innego zastrzega prawo lub wynika z natury rzeczy.
KPK/83: 19
KPK/17: 20
KPK/83: 20
KPK/17: 22
KPK/83: 20
KPK/17: 22
KPK/83: 21
KPK/17: 23
KPK/83: 22
PA: 278 § 1
PA: 318
ROZDZIA£ II
Zwyczaj
Kan. 1506 – § 1. Zwyczaj wspólnoty chrzeœcijan, o ile odpowiada dzia³aniu Ducha Œwiêtego we wspólnocie Koœcio³a, mo¿e uzyskaæ moc prawa.
§ 2. ¯aden zwyczaj nie mo¿e w ¿aden sposób znieœæ prawa Bo¿ego.
39; Nic. II, cann. 14-15; S. Petrus Alexandrin., can. 15; S. Basilius M., cann. 1, 3-4, 87, 89,
91-92; S. Gregorius Nyssen., can. 8; Timotheus Alexandrin., can. 23; Theophilus
Alexandrin., cann. 1, 3; S. Cyrillus Alexandrin., can. 3; S. Iulius, litt. Legi litteras, a. 341,
„Quid enim”.
6
Nic. II, can. 5; S. Gennadius CP., can. 1 „:«Omwj evpeidh.”.
KPK/83: 23
KPK/17: 25
KPK/83: 24 § 1
KPK/17: 27 § 1
852
Titulus XXIX – De lege, de consuetudine et de actibus administrativis
Can. 1507 – § 1. Ea tantum consuetudo vim iuris habere potest, quae
est rationabilis et a communitate legis saltem recipiendae capaci praxi
continua et pacifica inducta necnon per tempus iure statutum praescripta. 1
§ 2. Consuetudo, quae a iure expresse reprobatur, non est rationabilis.2
§ 3. Consuetudo vigenti iuri canonico contraria aut, quae est praeter
legem canonicam, vim iuris obtinet tantum, si legitime per annos triginta
continuos et completos servata est; contra legem canonicam vero, quae
clausulam continet futuras consuetudines prohibentem, sola praevalere
potest consuetudo centenaria vel immemorabilis.3
§ 4. Legislator competens potest consuetudinem consensu suo saltem
tacito etiam ante hoc tempus ut legitimam approbare.4
Can. 1508 – Consuetudo est optima legum interpres.5
Can. 1509 – Consuetudo sive contra sive praeter legem per contrariam
consuetudinem aut legem revocatur; sed nisi expressam de eis mentionem facit, lex non revocat consuetudines centenarias vel immemorabiles; ad ceteras consuetudines quod attinet, valet can. 1502, § 2.
CAPUT III
De actibus administrativis
Can. 1510 – § 1. Actus administrativi poni possunt ab eis, qui potestatem regiminis exsecutivam habent, intra limites eorum competentiae necnon ab illis, quibus haec potestas explicite vel implicite competit sive ipso
iure sive vi legitimae delegationis.
§ 2. Actus administrativi sunt praesertim:
1° decreta, quibus pro casu speciali datur decisio aut fit provisio canonica;
1
S. Nicolaus I, litt. Postquam beato, 18 mar. 862, „De consuetudinibus...”; D. 1, 3,
32-33; C. 1, 3, 38 (39), (2) in fine; 8, 52 (53), 2; Basilic. 2, 1, 42.
2
Nic. I, can. 15; Sard. can. 1; Nic. II, can. 5. * Syn. Libanen. Maronitarum., a. 1736,
pars II, cap. XIV, 51.
853
Tytu³ XXIX – Ustawa, zwyczaj, akty administracyjne
Kan. 1507 – § 1. Tylko ten zwyczaj mo¿e mieæ moc prawa, który jest
rozumny i zosta³ wprowadzony przez wspólnotê zdoln¹ przynajmniej do
przyjêcia ustawy poprzez praktykê ci¹g³¹ i spokojn¹ oraz przez czas ustanowiony przepisami prawa.
§ 2. Zwyczaj, który zosta³ wyraŸnie odrzucony przez ustawê, nie jest
rozumny.
§ 3. Zwyczaj przeciwny obowi¹zuj¹cemu prawu kanonicznemu oraz
zwyczaj obok prawa kanonicznego jedynie wtedy otrzymuje moc prawa,
gdy jest zachowywany zgodnie z prawem w sposób ci¹g³y przez pe³nych
lat trzydzieœci. Natomiast przeciwny ustawie kanonicznej, która zawiera
klauzulê zabraniaj¹c¹ przysz³ych zwyczajów, tylko wtedy mo¿e przewa¿yæ, gdy jest stuletni albo niepamiêtny.
KPK/83: 24 § 2, 25
KPK/17: 26
KPK/83: 24 § 2
KPK/17: 27 § 2
KPK/83: 26
KPK/17: 27 § 1, 28
§ 4. Kompetentny prawodawca mo¿e zwyczaj zatwierdziæ jako prawny
swoj¹ zgod¹, przynajmniej milcz¹c¹, tak¿e przed up³ywem tego terminu.
Kan. 1508 – Zwyczaj jest najlepsz¹ interpretacj¹ ustaw.
Kan. 1509 – Zwyczaj czy to przeciwny prawu, czy obok niego, zostaje
odwo³any przez zwyczaj przeciwny lub ustawê. Jeœli jednak ustawa o
nich wyraŸnie nie wspomina, nie odwo³uje zwyczajów stuletnich lub niepamiêtnych; co zaœ dotyczy pozosta³ych zwyczajów, ma zastosowanie
kan. 1502 § 2.
KPK/83: 27
KPK/17: 29
KPK/83: 28
KPK/17: 30
ROZDZIA£ III
Akty administracyjne
Kan. 1510 – § 1. Akt administracyjny mo¿e zostaæ wydany przez tego,
kto posiada wykonawcz¹ w³adzê rz¹dzenia, w granicach swoich kompetencji, oraz przez tego, komu ta w³adza przys³uguje wyraŸnie lub domyœlnie zarówno z mocy samego prawa, jak i moc¹ prawnej delegacji.
§ 2. Aktami administracyjnymi s¹ przede wszystkim:
1° dekrety, które w poszczególnym wypadku zawieraj¹ decyzje lub udzielaj¹ prowizji kanonicznej;
D. 1, 3, 32-33; C. 8, 52 (53), 1; Basilic. 2, 1, 42.
Gregorius XVI, ep. encycl. Inter gravissimas, 3 feb. 1832, § 5.
5
D. 1, 3, 27; Basilic. 2, 1, 46.
3
4
KPK/83: 35
KPK/83: 48
854
Titulus XXIX – De lege, de consuetudine et de actibus administrativis
2° praecepta singularia, quibus personae aut personis determinatis aliquid faciendum aut omittendum directe et legitime imponitur praesertim
ad legis observantiam urgendam;
3° rescripta, quibus conceditur privilegium, dispensatio, licentia aliave
gratia.
Can. 1511 – Effectum habet actus administrativus a momento, quo intimatur, vel in rescriptis a momento, quo datae sunt litterae; si vero actus
administrativi applicatio committitur exsecutori, effectum habet a momento exsecutionis.
Can. 1512 – § 1. Actus administrativus intellegendus est secundum propriam verborum significationem et communem loquendi usum nec debet
ad alios casus praeter expressos extendi.
§ 2. In dubio actus administrativus, qui ad lites refertur, ad poenas comminandas vel irrogandas attinet, iura personae coartat, iura aliis quaesita
laedit aut adversatur legi in commodum privatorum, strictam recipit interpretationem; secus vero latam.
§ 3. In privilegiis ea semper adhibenda est interpretatio, ut ille, cui privilegium concessum est, aliquam revera gratiam consequatur.1
§ 4. Non solum dispensatio, sed ipsa potestas dispensandi ad certum
casum concessa strictae interpretationi subest.2
Can. 1513 – § 1. Per legem contrariam nullus actus administrativus
revocatur, nisi aliter in ipsa lege cavetur aut lex lata est ab auctoritate
superiore ei, qui actum administrativum emisit.
§ 2. Actus administrativus non cessat resoluto iure eius, qui eum posuit,
nisi aliter expresse cavetur.
§ 3. Revocatio actus administrativi per alium actum administrativum auctoritatis competentis effectum tantummodo obtinet a momento, quo intimatur personae, pro qua datus est.
Trid., sess. XXIV, De ref., can. 11.
Trid., sess. VI, Decretum de residentia, cap. 2; sess. XXIV, De ref. circa matrimonium, cap. 5; sess. XXV, De ref., cap. 18; Benedictus XIV, ep. encycl. Inter omnigenas,
1
2
855
Tytu³ XXIX – Ustawa, zwyczaj, akty administracyjne
2° pojedyncze nakazy, które okreœlonej osobie lub osobom wprost i zgodnie z prawem coœ nakazuj¹ lub zakazuj¹, przede wszystkim celem
przynaglenia do zachowania ustawy;
3° reskrypty, w których udziela siê przywileju, dyspensy, zezwolenia czy
innej ³aski.
Kan. 1511 – Akt administracyjny osi¹ga skutek od chwili, w którym
zosta³ dorêczony, lub, gdy chodzi o reskrypty, od chwili, w której wydano
pismo; je¿eli zaœ zastosowanie aktu administracyjnego powierzone zosta³o wykonawcy, osi¹ga on skutek od chwili wykonania.
Kan. 1512 – § 1. Akt administracyjny winien byæ rozumiany zgodnie z
w³aœciwym znaczeniem s³ów i powszechnie przyjêtym sposobem mówienia oraz nie powinien byæ rozci¹gany na inne przypadki poza wyraŸnie okreœlonymi.
§ 2. W przypadku w¹tpliwoœci akty dotycz¹ce sporów, zagro¿enia karami lub ich wymierzenia, ograniczaj¹ce prawa osoby lub naruszaj¹ce czyjeœ prawa nabyte albo przeciwne ustawie z korzyœci¹ dla osób prywatnych – podlegaj¹ œcis³ej interpretacji; wszystkie inne – szerokiej.
§ 3. Odnoœnie do przywilejów powinna byæ zawsze stosowana taka interpretacja, dziêki której ci, którzy otrzymali przywilej, rzeczywiœcie uzyskaliby jak¹œ ³askê.
§ 4. Nie tylko dyspensa, lecz tak¿e w³adza dyspensowania udzielona do
okreœlonej sprawy podlega œcis³ej interpretacji.
KPK/83: 49
KPK/83: 59 § 1
KPK/83: 54 § 1, 62
KPK/17: 38
KPK/83: 36 § 1
KPK/17: 49, 50
KPK/83: 36 § 1
KPK/17: 49, 50
KPK/83: 77
KPK/17: 67, 68
KPK/83: 92
KPK/17: 85
Kan. 1513 – § 1. ¯aden akt administracyjny nie mo¿e zostaæ odwo³any
przez ustawê przeciwn¹, chyba ¿e inaczej zastrzega sama ustawa lub
ustawa zosta³a wydana przez w³adzê wy¿sz¹ od tej, która wyda³a akt
administracyjny.
§ 2. Akt administracyjny nie traci mocy z chwil¹ ustania w³adzy tego, kto
go wyda³, chyba ¿e co innego wyraŸnie w prawie zastrze¿ono.
§ 3. Odwo³anie aktu administracyjnego przez inny akt administracyjny
kompetentnej w³adzy osi¹ga swój skutek dopiero od momentu zgodnego
z prawem powiadomienia osoby, dla której by³ wydany.
2 feb. 1744, §§ 11, 25; ep. Cum encyclicas, 24 maii 1754, § 6; S.C. de Prop. Fide, decr. 13
apr. 1807, IX; instr. 9 maii 1877; S. Paenit. Ap., 5 apr. 1902.
KPK/83: 46
KPK/17: 61
KPK/83: 47
KPK/17: 60 § 1
856
Titulus XXIX – De lege, de consuetudine et de actibus administrativis
§ 4. Dispensatio, quae tractum habet successivum, cessat quoque certa
ac totali cessatione causae motivae.
§ 5. Decretum praeceptumve singulare vim habere desinit etiam cessante lege, ad cuius exsecutionem datum est; praeceptum singulare cessat
etiam resoluto iure praecipientis, nisi legitimo documento impositum est.
Can. 1514 – Actus administrativus, qui forum externum respicit, firmis
cann. 1520, § 2 et 1527 scripto est consignandus; item, si fit in forma
commissoria, illius actus exsecutionis.
Can. 1515 – Actus administrativus, etiam si agitur de rescripto motu
proprio dato, effectu caret, quatenus iura aliis quaesita laedit aut legi vel
legitimae consuetudini contrarius est, nisi auctoritas competens expresse
clausulam derogatoriam addidit.
Can. 1516 – Condiciones in actibus administrativis tunc tantum ad validitatem censentur adiectae, quoties per particulas si, nisi, dummodo, vel
in lingua vernacula per aliam eiusdem significationis exprimuntur.
Art. I – De procedura in decretis extra iudicium ferendis
Can. 1517 – § 1. Antequam decretum extra iudicium fert, auctoritas
necessarias notitias et probationes exquirat; iure audiendos vel consulendos audiat vel consulat; eos, quos directe decretum attingit ac praesertim
eos, quorum iura laedi possunt, audiat.
§ 2. Petitori et etiam legitime contradicenti auctoritas notitias et probationes patefaciat, quae sine periculo publici vel privati damni cognosci possunt, et rationes forte contrarias ostendat data eis opportunitate respondendi, etiam per patronum, intra terminum ab ipsa auctoritate determinatum.
Can. 1518 – Auctoritas decretum intra sexaginta dies a recepta petitione ad decretum obtinendum computandos ferat, nisi ius particulare propriae Ecclesiae sui iuris alios terminos statuit; si vero hoc factum non est
et petitor decretum iterum scripto petit, tricesimo die ab hac petitione
recepta computando, si etiam tunc nihil factum est, petitio pro reiecta
857
Tytu³ XXIX – Ustawa, zwyczaj, akty administracyjne
§ 4. Dyspensa maj¹ca ci¹g³e zastosowanie ustaje poprzez pewne i ca³kowite wygaœniêcie przyczyny sk³aniaj¹cej.
§ 5. Poszczególny dekret lub nakaz traci swoj¹ moc tak¿e przez wygaœniêcie ustawy, dla wykonania której zosta³ wydany; poszczególny nakaz
wygasa z ustaniem w³adzy nakazuj¹cego, chyba ¿e zosta³ na³o¿ony dokumentem zgodnie z przepisami prawa.
Kan. 1514 – Akt administracyjny dotycz¹cy zakresu zewnêtrznego, z
zachowaniem kan. 1520 § 2 i 1527, powinien byæ wydany na piœmie.
Dotyczy to tak¿e wykonania tego aktu, jeœli jest przewidziany wykonawca.
Kan. 1515 – Akt administracyjny, nawet wtedy gdy chodzi o reskrypt
wydany z w³asnej inicjatywy, jest pozbawiony mocy w tym, co narusza
nabyte przez kogoœ prawo albo jest przeciwny ustawie lub prawnemu
zwyczajowi, chyba ¿e kompetentna w³adza wyraŸnie do³¹czy³a klauzulê
uchylaj¹c¹.
Kan. 1516 – Warunki dodane do aktu administracyjnego tylko wtedy
wymagane s¹ do wa¿noœci, gdy s¹ wyra¿one partyku³¹: jeœli, chyba ¿e, o
ile lub inn¹ równoznaczn¹ w jêzykach narodowych.
KPK/83: 93
KPK/17: 86
KPK/83: 58 § 1, 2
KPK/17: 24
KPK/83: 37, 51
KPK/17: 56
KPK/83: 38
KPK/17: 46
KPK/83: 39
KPK/17: 39
Art. I – Procedura wydawania dekretów pozas¹dowych
Kan. 1517 – § 1. Przed wydaniem dekretu pozas¹dowego, w³adza powinna zebraæ konieczne wiadomoœci i dowody; wys³uchaæ lub konsultowaæ
tych, których nale¿y wys³uchaæ lub konsultowaæ wed³ug prawa; wys³uchaæ tych, których wprost dekret dotyczy, a przede wszystkim tych, których prawa mog¹ byæ naruszone.
KPK/83: 50
§ 2. W³adza na ¿¹danie, a tak¿e zgodny z prawem sprzeciw, powinna
przedstawiæ wiadomoœci i dowody, które bez niebezpieczeñstwa szkody
publicznej lub prywatnej mo¿na poznaæ, oraz powinna okazaæ racje przeciwne w celu koniecznego ustosunkowania siê, tak¿e przez pe³nomocnika, w terminie okreœlonym przez sam¹ w³adzê.
Kan. 1518 – W³adza powinna wydaæ dekret w terminie szeœædziesiêciu
dni od przyjêcia proœby o wydanie dekretu, chyba ¿e prawo partykularne
w³asnego Koœcio³a sui iuris ustanowi³o inny termin; jeœli zaœ to nie nast¹pi³o i petent ponownie na piœmie prosi o wydanie dekretu, po bezskutecznym up³ywie trzydziestu dni od przyjêcia tej proœby, proœba jest uwa¿ana
KPK/83: 57 § 1, 2
858
Titulus XXIX – De lege, de consuetudine et de actibus administrativis
habetur ac si eo die reiectio per decretum facta sit ita, ut recursus adversus eam interponi possit.
Can. 1519 – § 1. Qui decretum fert, id prae oculis habeat et intendat,
quod saluti animarum et bono publico maxime conducere videtur, servatis quidem legibus et legitimis consuetudinibus, iustitia et aequitate.
§ 2. In decreto exprimantur saltem summarie motiva; si vero periculum
publici vel privati damni obstat, ne motiva patefiant, haec in libro secreto
exprimantur atque ei, qui de recursu forte adversus decretum interposito
videt, ostendantur, si ipse petit.
Can. 1520 – § 1. Decretum vim iuris habet, postquam ei, ad quem destinatur, intimatum est modo, qui secundum locorum leges et condiciones
tutissimus est.
§ 2. Si periculum publici vel privati damni obstat, ne textus decreti scripto
tradi possit, potest auctoritas ecclesiastica iubere decretum ei, ad quem
destinatur, coram duobus testibus vel coram notario legi, processu verbali redacto ab omnibus praesentibus subscribendo; his peractis decretum
pro intimato habetur.
§ 3. Si vero is, ad quem decretum destinatur, intimationem recusavit vel
ad normam iuris vocatus ad decretum accipiendum vel audiendum sine
iusta causa a decreti auctore perpendenda non comparuit vel processui
verbali subscribere recusavit, decretum pro intimato habetur.
Art. II – De exsecutione actuum administrativorum
Can. 1521 – Exsecutor actus administrativi invalide suo munere fungitur, antequam mandatum scripto datum recepit eiusque authenticitatem
et integritatem recognovit, nisi auctoritas, quae eundem actum posuit,
praeviam notitiam circa mandatum cum eo communicavit.1
1
S.C.S. Off., decr. 24 aug. 1892; S. Paenit. Ap., 15 ian. 1894, ad II.
859
Tytu³ XXIX – Ustawa, zwyczaj, akty administracyjne
za odrzucon¹, a tak¿e gdyby tego dnia odrzucenie nast¹pi³o w formie
dekretu w ten sposób, ¿e nie mo¿e zostaæ wniesiony przeciwko niemu
rekurs.
Kan. 1519 – § 1. Ten, kto wydaje dekret, powinien mieæ przed oczyma
i kierowaæ siê tym, co wydaje siê najbardziej s³u¿yæ zbawieniu dusz
i dobru publicznemu, z zachowaniem ustaw i prawnych zwyczajów, sprawiedliwoœci i s³usznoœci.
§ 2. W dekrecie powinno zostaæ podane przynajmniej streszczenie motywów; jeœli zaœ niebezpieczeñstwo szkody publicznej lub prywatnej sprzeciwia siê podaniu motywów, nale¿y je zamieœciæ w tajnej ksiêdze, jak
równie¿ okazaæ temu, kto rozpatruje ewentualny rekurs przeciw dekretowi, jeœli sam o to prosi.
Kan. 1520 – § 1. Dekret posiada moc prawn¹ po zakomunikowaniu
temu, dla kogo jest przeznaczony, w sposób, który wed³ug ustaw i warunków miejscowych jest najpewniejszy.
§ 2. Jeœli niebezpieczeñstwo naruszenia dobra publicznego lub prywatnego sprzeciwia siê podaniu tekstu dekretu na piœmie, w³adza koœcielna
mo¿e poleciæ, aby dekret odczytano temu, dla kogo jest przeznaczony, w
obecnoœci dwóch œwiadków lub notariusza, a nastêpnie nale¿y sporz¹dziæ relacjê z czynnoœci ustnej, któr¹ podpisuj¹ wszyscy obecni; po dokonaniu tych czynnoœci dekret uwa¿a siê za dorêczony.
§ 3. Jeœli zaœ ten, dla którego dekret jest przeznaczony, odmawia jego
przyjêcia lub wezwany wed³ug norm prawa do odebrania lub wys³uchania dekretu nie stawi³ siê bez s³usznej przyczyny uznanej za tak¹ przez
autora dekretu lub odmawia podpisania relacji z przekazania ustnego,
dekret uwa¿a siê za dorêczony.
KPK/83: 51
KPK/83: 54 § 1, 2
KPK/83: 55
KPK/83: 56
Art. II – Wykonanie aktów administracyjnych
Kan. 1521 – Wykonawca aktu administracyjnego niewa¿nie wype³nia
swoje zadanie przed otrzymaniem zlecenia sprawdzeniem jego autentycznoœci oraz integralnoœci, chyba ¿e w³adza wydaj¹c akt, przes³a³a mu
wczeœniej o tym wiadomoœæ.
KPK/83: 40
KPK/17: 53
860
Titulus XXIX – De lege, de consuetudine et de actibus administrativis
Can. 1522 – § 1. Exsecutor actus administrativi, cui committitur mera
eiusdem actus exsecutio, hanc exsecutionem denegare non potest, nisi
manifesto constat eundem actum esse nullum aut alia gravi de causa
sustineri non posse aut condiciones actui administrativo appositas non
esse impletas; si vero exsecutio actus administrativi ratione adiunctorum
personae aut loci videtur inopportuna, exsecutor exsecutionem intermittat et statim certiorem faciat auctoritatem, quae actum posuit.1
§ 2. Si in rescripto concessio gratiae exsecutori committitur, eius est de
suo prudenti iudicio et conscientia gratiam concedere vel denegare.2
Can. 1523 – Exsecutor actus administrativi procedere debet ad mandati
normam; si condiciones ad validitatem actus mandato appositas non implevit vel substantialem procedendi formam non servavit, exsecutio nulla
est. 3
Can. 1524 – Exsecutor actus administrativi potest alium de suo prudenti
iudicio sibi substituere, nisi substitutio prohibita est aut electa est industria
personae aut substituti persona determinata est; his in casibus vero exsecutori licet alii committere actus praeparatorios.4
Can. 1525 – Actus administrativus exsecutioni mandari potest etiam ab
exsecutoris successore in officio, nisi electa est industria personae.
Can. 1526 – Exsecutori licet actum administrativum iterum exsecutioni
mandare, si quoquo modo in eiusdem actus exsecutione erravit.
Art. III – De rescriptis
Can. 1527 – § 1. Quae in canonibus de rescriptis statuuntur, de concessionibus gratiarum vivae vocis oraculo quoque valent, nisi aliud manifesto constat.
Benedictus XIV, const. Ad Apostolicae, 25 feb. 1742, § 5; ep. encycl. Magnae Nobis,
29 iun. 1748, §§ l, 6-8, 10, 12; Ordo servandus in S. Congregationibus, Tribunalibus,
Officiis Romanae Curiae, 29 sep. 1908, pars II, Normae peculiares, cap. III, n. 4.
1
861
Tytu³ XXIX – Ustawa, zwyczaj, akty administracyjne
Kan. 1522 – § 1. Wykonawca aktu administracyjnego, któremu powierzono samo wykonanie, nie mo¿e odmówiæ wykonania tego aktu, chyba
¿e oczywistym jest, ¿e ten akt by³by niewa¿ny albo ¿e na skutek innej
wa¿nej przyczyny nie mo¿e on trwaæ lub nie zosta³y wype³nione warunki
do³¹czone do tego aktu administracyjnego. Gdy natomiast wykonanie
aktu administracyjnego wydaje siê niewskazane ze wzglêdu na okolicznoœci osoby lub miejsca, wykonawca powinien przerwaæ jego wykonanie i natychmiast powiadomiæ w³adzê, która akt wyda³a.
§ 2. Jeœli w reskrypcie zlecono wykonawcy samo udzielenie ³aski, do
niego nale¿y zgodnie z roztropnym uznaniem i sumieniem udzielenie lub
odmowa ³aski.
Kan. 1523 – Wykonawca aktu administracyjnego winien postêpowaæ
zgodnie z treœci¹ zlecenia. Niewa¿ne jest wykonanie aktu, je¿eli nie wype³ni³ warunków podanych do wa¿noœci aktu wymienionych w piœmie
i nie zachowa³ istotnej formy postêpowania.
Kan. 1524 – Zgodnie ze swoim roztropnym uznaniem, wykonawca mo¿e
wyznaczyæ swego zastêpcê, chyba ¿e zastêpstwo zosta³o zabronione albo
zosta³ on wybrany ze wzglêdu na osobiste przymioty lub oznaczono zastêpcê. W takich jednak wypadkach wolno wykonawcy komuœ innemu
powierzyæ podjêcie aktów przygotowawczych.
Kan. 1525 – Akt administracyjny mo¿e byæ wykonany tak¿e przez nastêpcê wykonawcy na urzêdzie, chyba ¿e wykonanie powierzono z racji osobistych przymiotów.
Kan. 1526 – Wykonawcy wypada ponownie wykonaæ akt, jeœli w jego
wykonaniu w jakiœ sposób pope³ni³ b³¹d.
KPK/83: 41
KPK/17: 54 § 1
KPK/83: 70
KPK/17: 54 § 2
KPK/83: 42
KPK/17: 55
KPK/83: 43
KPK/17: 57 § 1, 2
KPK/83: 44
KPK/17: 58
KPK/83: 45
KPK/17: 59 § 1
Art. III – Reskrypty
Kan. 1527 – § 1. Postanowienia kanonów odnoœnie do reskryptów, dotycz¹ tak¿e ³ask udzielanych ustnie, chyba ¿e co innego wyraŸnie wynika z
treœci.
2
Ordo servandus in S. Congregationibus, Tribunalibus, Officiis Romanae Curiae, 29
sep. 1908, pars II, Normae peculiares, cap. III, n. 3.
3
S.C. de Prop. Fide, (C.G.), 18 apr. 1757.
4
S.C.S. Off., litt. encycl. 20 feb. 1888, 5; decr. 14 dec. 1898.
KPK/83: 59 § 2
862
Titulus XXIX – De lege, de consuetudine et de actibus administrativis
§ 2. Gratiam oretenus concessam aliquis probare tenetur, quoties id legitime ab eo petitur.1
Can. 1528 – Rescriptum impetrari potest pro alio, etiam praeter eius
assensum, et valet ante eiusdem acceptationem, nisi aliud ex appositis
clausulis apparet.
Can. 1529 – § 1. Reticentia veri in precibus non obstat, quin rescriptum
vim habeat, dummodo expressa sint, quae ad validitatem sunt exprimenda secundum stilum curiae Hierarchae, qui rescriptum concedit.2
§ 2. Nec obstat expositio falsi, dummodo una saltem causa motiva proposita vera sit.3
Can. 1530 – § 1. Gratia ab auctoritate superiore denegata non potest ab
auctoritate inferiore valide concedi, nisi auctoritas superior expresse consensit.
§ 2. Gratia ab aliqua auctoritate denegata non potest valide ab alia auctoritate aeque competenti aut auctoritate superiore concedi nulla facta in
petitione denegationis mentione.
1° De privilegiis
Can. 1531 – § 1. Privilegium, scilicet gratia in favorem certarum personarum physicarum vel iuridicarum per specialem actum facta, concedi
potest a legislatore et ab eo, cui legislator hanc potestatem concessit.
§ 2. Possessio centenaria vel immemorabilis praesumptionem inducit
concessi privilegii.
Can. 1532 – § 1. Privilegium praesumitur perpetuum.
§ 2. Privilegium cessat:
1° si est personale, per exstinctionem personae, cui concessum est;
2° si est reale vel locale, per absolutum rei vel loci interitum;
3° elapso tempore vel expleto numero casuum, pro quibus concessum
est;
1
Innocentius X, const. Cum sicut, 14 maii 1648, § 4, I „Decimoquarto”; Ordo servandus
in S. Congregationibus Tribunalibus, Officiis Romanae Curiae, 29 sep. 1908, pars II,
Normae peculiares, cap. III, n. 2.
863
Tytu³ XXIX – Ustawa, zwyczaj, akty administracyjne
§ 2. £aska udzielona ustnie powinna zostaæ udowodniona ilekroæ to jest
prawnie wymagane.
Kan. 1528 – Reskrypt mo¿e byæ uzyskany dla innej osoby, nawet niezale¿nie od jej zgody, i jest wa¿ny przed jego akceptacj¹, chyba ¿e co innego wynika z dodanych klauzul.
Kan. 1529 – § 1. Zatajenie prawdy w proœbie nie przeszkadza, aby reskrypt mia³ moc obowi¹zuj¹c¹, byleby wymieniono to, co wymieniæ nale¿y
do wa¿noœci wed³ug stylu kurii Hierarchy, który udziela reskryptu.
§ 2. Nie stoi te¿ na przeszkodzie wyjawienie fa³szu, byleby jedna przynajmniej przedstawiona przyczyna sprawcza by³a prawdziwa.
Kan. 1530 – § 1. £aska odmówiona przez w³adzê wy¿sz¹ nie mo¿e
zostaæ wa¿nie udzielona przez w³adzê ni¿sz¹, chyba ¿e w³adza wy¿sza
wyraŸnie siê na to zgodzi³a.
§ 2. £aska odmówiona przez jak¹kolwiek w³adzê nie mo¿e zostaæ wa¿nie udzielona przez równorzêdn¹ w³adzê lub w³adzê wy¿sz¹ bez podania
w proœbie informacji o odmowie.
KPK/83: 74
KPK/17: 79
KPK/83: 61
KPK/17: 37
KPK/83: 63 § 1
KPK/17: 42 § 1, 45
KPK/83: 63 § 2
KPK/17: 40, 42 § 2
KPK/83: \65 § 3
KPK/17: 44 § 2
CS: 435 § 3
KPK/83: 65 § 1, 2 , 3
KPK/17: 44 § 1, 2
CS: 435 § 3
1° Przywileje
Kan. 1531 – § 1. Przywilej, czyli ³aska udzielona dla po¿ytku pewnych
osób, fizycznych lub prawnych, szczególnym aktem, mo¿e byæ przyznany
przez ustawodawcê oraz przez tego, komu prawodawca da³ tak¹ w³adzê.
§ 2. Stuletnie lub niepamiêtne posiadanie wprowadza domniemanie udzielenia przywileju.
Kan. 1532 – § 1. Przywilej domniemywa siê jako sta³y.
§ 2. Przywilej ustaje:
1° jeœli jest osobisty, przez wygaœniêcie osoby, której zosta³ udzielony;
2° jeœli jest rzeczowy lub miejscowy, przez absolutne zniszczenie rzeczy
lub miejsca;
3° po up³ywie czasu lub po wyczerpaniu przypadków, dla których zosta³
udzielony;
2
3
Trid., sess. XIII, De ref., can. 5.
Trid., sess. XIII, De ref., can. 5.
KPK/83: 76 § 1
KPK/83: 76 § 2
KPK/17: 63 § 2
KPK/83: 78 § 1
KPK/17: 70
KPK/83: 78 § 2
KPK/17: 74
KPK/83: 78 § 3
KPK/17: 75
KPK/83: 83 § 1
KPK/17: 77
864
Titulus XXIX – De lege, de consuetudine et de actibus administrativis
4° si temporis progressu rerum adiuncta iudicio auctoritatis competentis
mutantur ita, ut noxium evaserit aut eius usus illicitus fiat.
§ 3. Privilegium locale, si locus intra quinquaginta annos restituitur, reviviscit.
Can. 1533 – § 1. Nullum privilegium per renuntiationem cessat, nisi
haec ab auctoritate competenti acceptata est.
§ 2. Privilegio in sui dumtaxat favorem concesso quaevis persona physica renuntiare potest.
§ 3. Privilegio concesso alicui personae iuridicae aut ratione dignitatis
loci vel rei persona physica valide renuntiare non potest; nec ipsi personae iuridicae integrum est privilegio sibi concesso renuntiare, si renuntiatio cedit in Ecclesiae aliorumve praeiudicium.
Can. 1534 – Per non usum vel per usum contrarium privilegium aliis non
onerosum non cessat; si vero privilegium in aliorum gravamen cedit,
amittitur, si accedit legitima praescriptio aut tacita renuntiatio.
Can. 1535 – Qui abutitur potestate sibi ex privilegio data, ab Hierarcha
moneatur; graviter abutentem ac frustra monitum Hierarcha privet privilegio, quod ipse concessit; si vero privilegium concessum est ab auctoritate superiore, eandem Hierarcha certiorem facere tenetur.
2° De dispensationibus
Can. 1536 – § 1. Dispensatio, scilicet legis mere ecclesiasticae in casu
speciali relaxatio, concedi potest tantum iusta ac rationabili de causa habita ratione adiunctorum casus et gravitatis legis, a qua dispensatur; secus dispensatio illicita et, nisi ab ipso legislatore aut ab auctoritate superiore data est, etiam invalida est.1
§ 2. Bonum spirituale christifidelium est iusta et rationabilis causa.2
1
Paulus VI, litt. ap. Episcopalis potestatis, 2 maii 1967, III.
865
Tytu³ XXIX – Ustawa, zwyczaj, akty administracyjne
4° je¿eli z up³ywem czasu – zdaniem kompetentnej w³adzy – tak siê
zmieni³y okolicznoœci, ¿e sta³ siê szkodliwy albo jego u¿ywanie niegodziwe.
KPK/83: 83 § 2
KPK/17: 77
§ 3. Przywilej miejscowy od¿ywa, jeœli miejsce zostanie przywrócone
swemu przeznaczeniu w ci¹gu piêædziesiêciu lat.
KPK/83: 78 § 3
KPK/17: 75
Kan. 1533 – § 1. ¯aden przywilej nie ustaje przez zrzeczenie siê, chyba
¿e zosta³o ono przyjête przez kompetentn¹ w³adzê.
KPK/83: 80 § 1
KPK/17: 72 § 1
§ 2. Ka¿da jednak osoba fizyczna mo¿e siê zrzec przywileju udzielonego
wy³¹cznie na jej korzyœæ.
KPK/83: 80 § 2
KPK/17: 72 § 2
§ 3. Przywileju udzielonego jakiejœ osobie prawnej albo z racji godnoœci
miejsca lub rzeczy, nie mog¹ siê wa¿nie zrzec osoby fizyczne. Równie¿
samej osobie prawnej nie wolno siê zrzec udzielonego jej przywileju, je¿eli zrzeczenie przynosi szkodê Koœcio³owi lub innym.
Kan. 1534 – Przywileje nie bêd¹ce dla drugich ciê¿arem, nie ustaj¹
przez niekorzystanie z nich lub u¿ywanie przeciwne. Natomiast przywilej uci¹¿liwy dla drugich traci moc, je¿eli nast¹pi³o zgodnie z prawem
przedawnienie lub milcz¹ce odwo³anie.
Kan. 1535 – Kto nadu¿ywa w³adzy udzielonej mu przywilejem, powinien zostaæ upomniany przez Hierarchê; tego kto powa¿nie jej nadu¿ywa, po bezskutecznym upomnieniu, Hierarcha powinien pozbawiæ przywileju, którego sam udzieli³; jeœli zaœ przywilej zosta³ przyznany przez
w³adzê wy¿sz¹, ten¿e Hierarcha ma obowi¹zek powiadomiæ j¹ o tym.
KPK/83: 80 § 3
KPK/17: 72 § 3, 4
KPK/83: 82
KPK/17: 76
KPK/83: 84
KPK/17: 78
2° Dyspensy
Kan. 1536 – § 1. Dyspensa, czyli rozluŸnienie prawa czysto koœcielnego w poszczególnym wypadku, mo¿e zostaæ udzielona jedynie dla s³usznej i racjonalnej przyczyny z uwzglêdnieniem okolicznoœci przypadku
i wa¿noœci ustawy, od której siê dyspensuje; w przeciwnym razie dyspensa jest niegodziwa, a tak¿e jest niewa¿na, chyba ¿e zosta³a udzielona
przez samego prawodawcê lub wy¿sz¹ w³adzê.
§ 2. Dobro duchowe chrzeœcijan jest s³uszn¹ i racjonaln¹ przyczyn¹.
Vat. II, decr. Christus Dominus, 8, b); Paulus VI, litt. ap. Episcopalis potestatis,
2 maii 1967, VII.
2
KPK/83: 85, 90 § 1
KPK/17: 80, 84 § 1
866
Titulus XXIX – De lege, de consuetudine et de actibus administrativis
§ 3. In dubio de sufficientia causae dispensatio licite et valide conceditur.
Can. 1537 – Dispensationi obnoxiae non sunt leges, quatenus determinant ea, quae institutorum aut actuum iuridicorum essentialiter sunt constitutiva, nec leges processuales et poenales.1
Can. 1538 – § 1. Episcopus eparchialis dispensare potest tam a legibus
iuris communis quam a legibus iuris particularis propriae Ecclesiae sui
iuris in casu speciali christifideles, in quos ad normam iuris potestatem
suam exercet, quoties id ad eorum bonum spirituale conferre iudicat, nisi
ab auctoritate, quae leges tulit, reservatio facta est.2
§ 2. Si difficile est adire auctoritatem, cui dispensatio reservata est, et
simul in mora est periculum gravis damni, omnis Hierarcha in casu speciali dispensare potest christifideles, in quos ad normam iuris potestatem
suam exercet, dummodo agatur de dispensatione, quam eadem auctoritas in eisdem adiunctis concedit, firmo can. 396.3
Can. 1539 – Qui habet potestatem dispensandi, eam exercere potest,
etiam extra territorium exsistens, in subditos, etsi a territorio absentes,
atque, nisi contrarium expresse statuitur, in peregrinos quoque in territorio actu degentes necnon erga seipsum.4
Paulus VI, litt. ap. Episcopalis potestatis, 2 maii 1967, III.
Vat. II, decr. Christus Dominus, 8, b); Paulus VI, litt. ap. Episcopalis potestatis,
2 maii 1967, III.
1
2
867
Tytu³ XXIX – Ustawa, zwyczaj, akty administracyjne
§ 3. W w¹tpliwoœci co do wystarczalnoœci przyczyny, dyspensa jest udzielona wa¿nie i godziwie.
Kan. 1537 – Nie podlegaj¹ dyspensie ustawy, o ile okreœlaj¹ to, co jest
istotnie konstytutywne dla instytucji albo aktów prawnych, oraz ustawy
procesowe i karne.
Kan. 1538 – § 1. Biskup eparchialny mo¿e dyspensowaæ w poszczególnym przypadku zarówno od ustaw prawa wspólnego jak i od ustaw
prawa partykularnego w³asnego Koœcio³a sui iuris chrzeœcijan, w stosunku do których zgodnie z przepisem prawa wykonuje swoj¹ w³adzê, ilekroæ to nakazuje ich dobro duchowe, chyba ¿e dyspensowanie zosta³o
zastrze¿one przez w³adzê, która wyda³a ustawê.
§ 2. Je¿eli trudno jest zwróciæ siê do w³adzy, której zosta³o zastrze¿one
dyspensowanie, i równoczeœnie zw³oka grozi niebezpieczeñstwem powa¿nej szkody, ka¿dy Hierarcha mo¿e w przypadku specjalnym dyspensowaæ chrzeœcijan, w odniesieniu do których wykonuje swoj¹ w³adzê,
jeœli tylko chodzi o dyspensê, której ta w³adza w tych samych okolicznoœciach udziela, z zachowaniem kan. 396.
Kan. 1539 – Kto posiada w³adzê dyspensowania, ma prawo wykonywaæ j¹, bêd¹c tak¿e poza terytorium w stosunku do podw³adnych, chocia¿by nieobecnych na terytorium, a tak¿e jeœli czegoœ innego wyraŸnie
nie postanowiono, w stosunku do podró¿nych, przebywaj¹cych aktualnie
na terytorium, a równie¿ wzglêdem samego siebie.
III.
3
S.C. de Prop. Fide, decr. 13 apr. 1807, VIII; S.C. pro Doctr. Fidei, decl. 26 iun. 1972,
4
S.C. pro Eccl. Orient., resp. 24 iul. 1948.
KPK/83: 90 § 2
KPK/17: 84 § 2
KPK/83: 86, 87 § 1
KPK/17: 81
KPK/83: 87 § 1
KPK/17: 81
KPK/83: 87 § 2
KPK/83: 91
CS: 142 § 3
868
Titulus XXX – De praescriptione et de temporis supputatione
TITULUS XXX
DE PRAESCRIPTIONE ET DE TEMPORIS
SUPPUTATIONE
CAPUT I
De praescriptione
Can. 1540 – Praescriptionem tamquam iuris subiectivi acquirendi vel
amittendi necnon ab obligationibus se liberandi modum, prout est in iure
civili, Ecclesia recipit, nisi aliud iure communi statuitur.1
Can. 1541 – Nulla valet praescriptio, nisi bona fide nititur non solum
initio, sed toto decursu temporis ad praescriptionem requisiti salvo can.
1152.2
Can. 1542 – Praescriptioni obnoxia non sunt:3
1° iura et obligationes, quae sunt legis divinae;
2° iura, quae obtineri possunt ex solo privilegio apostolico;
3° iura et obligationes, quae vitam spiritualem christifidelium directe respiciunt;
4° fines certi et indubii circumscriptionum ecclesiasticarum;
5° obligationes et onera celebrationem Divinae Liturgiae respicientia;
6° provisio canonica officii, quod ad normam iuris exercitium ordinis
sacri requirit;
7° ius visitationis et obligatio oboedientiae ita, ut personae in Ecclesia a
nulla auctoritate ecclesiastica visitari possint et nulli auctoritati iam
subsint.
Constantinop. IV, can. 18. Instit. 2, 6, pr. et 1; D. 39, 3, 2; C. 2, 19 (20), 3; 7, 33, 7;
38, 2.
1
Tytu³ XXX – Przedawnienie i obliczanie czasu
869
TYTU£ XXX
PRZEDAWNIENIE I OBLICZANIE
CZASU
ROZDZIA£ I
Przedawnienie
Kan. 1540 – Przedawnienie jako sposób nabycia lub utraty prawa subiektywnego, jak równie¿ uwolnienia siê od obowi¹zków, Koœció³ przyjmuje takie, jakie jest w ustawodawstwie cywilnym, chyba ¿e prawo
wspólne inaczej stanowi.
Kan. 1541 – Przedawnienie jest wa¿ne, jeœli opiera siê na dobrej wierze, nie tylko na pocz¹tku, lecz przez ca³y przeci¹g czasu wymagany do
zaistnienia przedawnienia, z zachowaniem przepisu kan. 1152.
Kan. 1542 – Nie podlegaj¹ przedawnieniu:
1° prawa i obowi¹zki wynikaj¹ce z prawa Bo¿ego;
2° uprawnienia, które mo¿na uzyskaæ jedynie na mocy apostolskiego
przywileju;
3° prawa i obowi¹zki dotycz¹ce bezpoœrednio duchowego ¿ycia chrzeœcijan;
4° ustalone i niew¹tpliwe granice okrêgów koœcielnych;
5° zobowi¹zania i ciê¿ary dotycz¹ce sprawowania Boskiej Liturgii;
6° kanoniczne powierzenie urzêdu, którego wykonywanie zgodnie z przepisami prawa wymaga œwiêceñ;
7° prawo wizytacji i obowi¹zek pos³uszeñstwa, tak by osoby w Koœciele nie mog³y byæ wizytowane przez ¿adn¹ w³adzê koœcieln¹ i nie podlega³y ju¿ ¿adnej w³adzy.
2
3
Chalc. can. 17; Quinisext. can. 25; C. 3, 32, 4; 7, 33, 1 et 6.
Chalc. can. 17; Carth. cann. 5, 119; Quinisext. can. 25; C. 1, 3, 45 (46), (11-12).
KPK/83: 197
KPK/17: 1508
PA: 246
KPK/83: 198
KPK/17: 1512
PA: 250
KPK/83: 199
KPK/17: 1509
PA: 247
KPK/83: 199 n. 1
KPK/17: 1509 n. 1
PA: 247 n. 1
KPK/83: 199 n.. 2
KPK/17: 1509 n. 2
PA: 247 n. 2
KPK/83: 199 n. 3
KPK/17: 1509 n. 3
PA: 247 n. 3
KPK/83: 199 n. 4
KPK/17: 1509 n. 4
PA: 247 n. 4
KPK/83: 199 n. 5
KPK/17: 1509 n. 5
PA: 247 n. 5
KPK/83: 199 n. 6
KPK/83: 199 n. 7
KPK/17: 1509 n. 7
PA: 247 n. 7
870
Titulus XXX – De praescriptione et de temporis supputatione
CAPUT II
De temporis supputatione
Can. 1543 – Nisi aliter iure expresse cavetur, tempus supputetur ad
normam canonum, qui sequuntur.
Can. 1544 – § 1. Tempus continuum intellegitur, quod nullam patitur
interruptionem.1
§ 2. Tempus utile intellegitur, quod ita ius suum exercenti aut persequenti
competit, ut ignoranti aut illi, qui agere non potest, non currat.
Can. 1545 – § 1. In iure dies intellegitur spatium constans ex 24 horis
continuo supputandis et incipit a media nocte; hebdomada spatium 7 dierum, mensis spatium 30, annus spatium 365 dierum, nisi mensis et annus
dicuntur sumendi, prout sunt in calendario.2
§ 2. Si tempus est continuum, mensis et annus semper sumendi sunt,
prout sunt in calendario.3
Can. 1546 – § 1. Dies, a quo calculus incipit, non computatur in termino,
nisi huius initium coincidit cum initio diei aut aliter expresse iure cavetur.4
§ 2. Dies, ad quem calculus dirigitur, computatur in termino, qui, si tempus constat ex uno vel pluribus mensibus aut annis, ex una vel pluribus
hebdomadibus, finitur elapso ultimo die eiusdem numeri aut, si mensis die
eiusdem numeri caret, elapso ultimo die mensis.
1
2
D. 48, 5, 12 (11), (5); C. 7, 40, 2, (11); Basilic. 50, 15, 2.
D. 2, 12, 8; Basilic. 7, 17, 8.
871
Tytu³ XXX – Przedawnienie i obliczanie czasu
ROZDZIA£ II
Obliczanie czasu
Kan. 1543 – Jeœli prawo czegoœ innego wyraŸnie nie zastrzega, czas
nale¿y liczyæ zgodnie z postanowieniami kanonów, które nastêpuj¹.
KPK/83: 200
KPK/17: 31
PA: 321
Kan. 1544 – § 1. Czas ci¹g³y nale¿y rozumieæ jako nie dopuszczaj¹cy
¿adnej przerwy.
KPK/83: 201 § 1
KPK/17: 35
PA: 325
§ 2. Czas u¿yteczny nale¿y rozumieæ, ¿e wykonuj¹cemu lub dochodz¹cemu swego prawa tak przys³uguje, i¿ dla nie wiedz¹cego albo nie mog¹cego dzia³aæ nie p³ynie.
Kan. 1545 – § 1. Dzieñ w prawie oznacza sta³y czasokres obejmuj¹cy
24 kolejno liczone godziny i zaczyna siê od pó³nocy. Tydzieñ to okres 7
dni, miesi¹c okres 30 dni, a rok 365 dni, chyba ¿e miesi¹c i rok poleca siê
braæ zgodnie z kalendarzem.
§ 2. Je¿eli czas jest ci¹g³y, miesi¹c i rok nale¿y zawsze liczyæ zgodnie z
kalendarzem.
Kan. 1546 – § 1. Dnia, od którego rozpoczyna siê liczenie, nie wlicza
siê do terminu, chyba ¿e jego pocz¹tek zbiega siê z pocz¹tkiem dnia, albo
prawo wyraŸnie coœ innego zastrzega.
§ 2. Dzieñ, do którego siê liczy, wlicza siê do terminu, który – jeœli czas
obejmuje jeden lub wiêcej miesiêcy albo lat, jeden lub kilka tygodni –
koñczy siê po up³ywie ostatniego dnia tej samej daty, albo je¿eli miesi¹c
nie ma dnia o tej dacie, po up³ywie ostatniego dnia miesi¹ca.
3
4
D. 40, 7, 4, (5); 50, 16, 98 et 132 et 134.
D. 4, 4, 3, (3); 28, 1, 5; 40, 1, 1; 44, 7, 6.
KPK/83: 201 § 2
KPK/17: 35
PA: 325
KPK/83: 202 § 1
KPK/17: 32 § 1, 2
PA: 322 §1, 2
KPK/83: 202 § 2
KPK/17: 34 § 2
PA: 324 § 2
KPK/83: 203 § 1
KPK/17: 34 § 3 n. 2, 3
PA: 324 § 3 n. 2, 3
KPK/83: 203 § 2
KPK/17: 34 § 3 n. 4, 5
PA: 324 § 3 n. 4, 5

Podobne dokumenty