Ekonomia społeczna w teorii i praktyce

Komentarze

Transkrypt

Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Agnieszka Grzybowska
Jarosław Ruszewski
Ekonomia społeczna
w teorii i praktyce
Suwałki 2010
Ekonomia społeczna
w teorii i praktyce
Agnieszka Grzybowska
Jarosław Ruszewski
Ekonomia społeczna
w teorii i praktyce
Suwałki 2010
W systemie wizualizacji Programu Kapitał Ludzki znakowi UE towarzyszy odwoł
skiej i Europejskiego Funduszu Społecznego. Odwołania słowne mogą występow
strony, jak również centralnie. Jest to obowiązujący znak Unii Europejskiej do oz
nansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego i występuje w
i jednym podpisem. Wariantem podstawowym tego logotypu jest flaga Unii Euro
Flaga Unii Europejskiej z jednym podpisem może być używana tylko w uzasadn
Redakcja merytoryczna: Jarosław Ruszewski
22).
Autorzy: Agnieszka Grzybowska – rozdz. I, II, V; Jarosław Ruszewski – rozdz. III, IV, VI, VIII
© Centrum Aktywności Społecznej PRYZMAT
13
Przedruki lub kopiowanie całości lub części tej publikacji jest możliwe wyłącznie za zgodą właścicieli praw autorskich.
Cytowanie oraz wykorzystywanie danych empirycznych jest dozwolone z podaniem źródła.
Publikacja
wydana
w warianty
ramach
projektu „Lokalni Animatorzy Ekonomii Społecznej” przy wsparciu finansowym Euro3.7 Logotyp PO
KL – pozostałe
kolorystyczne
Warianty jednokolorowe można stosować we wszystkich obszarach komunikacji, ale w szczególności powinny
pejskiego
Funduszu
Społecznego
w ramach
Programu
Operacyjnego
Kapitał Ludzki. Za treść tego wydania odpowiada
być stosowane
wtedy, gdy wykorzystanie
wersji pełnokolorowej
jest niemożliwe
ze względów
technologicznych (na przykład tłoczenie, grawerunek itp.). Poniżej przedstawiono warianty znaku w odcieniach szarości,
warianty achromatyczne oraz monochromatyczne.
stowarzyszenie Centrum Aktywności Społecznej PRYZMAT, a poglądy w nim wyrażone nie odzwierciedlają w żadnym
razie oficjalnego stanowiska Unii Europejskiej.
wariant w skali szarości
wariant achromatyczny
pozytyw
Wydawca:
Rysunekwariant
18 achromatyczny
- Logotypy Unii Europejskiej z dwoma wariantami podpisu
negatyw
Centrum Aktywności Społecznej PRYZMAT
ul. T. Kościuszki 6, 16-400 Suwałki
tel./faks (87) 565 02 58
wariant monochromatyczny
pozytyw
e-mail: [email protected]
www.pryzmat.org.pl
www.es.pryzmat.org.pl
wariant monochromatyczny
negatyw
Projekt
grafi
czny
i skład
tekstu:
www.citylab.pl
Rysunek 10
- Pozostałe
warianty
kolorystyczne
logotypu
PO KL
Korekta: Marianna Rant-Tanajewska
Druk: Agencja Usługowa OMEGA, ul. Sejneńska 1, 16-400 Suwałki
ISBN 78-83-26465--4
Suwałki 2010
Publikacja jest rozpowszechniania nieodpłatnie.
Spis treści
7
10
20
36
72
89
110
122
130
132
138
139
Wstęp
Istota ekonomii społecznej
Przedsiębiorstwo ekonomii społecznej
Formy prawne funkcjonowania podmiotów ekonomii społecznej
Współpraca sektora administracji publicznej i sektora ekonomii
społecznej
Finansowanie ekonomii społecznej
Przykłady praktyk w obszarze ekonomii społecznej
Manifest ekonomii społecznej
Przydatne linki
Bibliografia
Noty o autorach
Stała Konferencja Ekonomii Społecznej
Wstęp
P
ojęcie „ekonomii społecznej” po raz pierwszy pojawiło się we Francji na
początku XIX wieku. W Polsce termin „ekonomia społeczna” funkcjonuje od niedawna w debacie publicznej, ale zajmuje już na tyle szczególne
miejsce, że jest przedmiotem zainteresowania ekspertów, badaczy, przedstawicieli
administracji publicznej i liderów społeczeństwa obywatelskiego. Wpływ na to
mają organizacje pozarządowe, które nie należą do sektora prywatnego nastawionego na generowanie zysku, lecz podejmują wysiłek upowszechniania instrumentów umożliwiających budowę więzi społecznych i przełamywanie trudności
związanych z kryzysem ekonomicznym.
Podstawowym wyróżnikiem podmiotów ekonomii społecznej jest podejmowanie przez nich działań ekonomicznych zorientowanych na zaspokojenie potrzeb
osób je tworzących, a nie na podział zysku. Wypracowane zyski inwestowane są
ponownie w rozwój zasobów ludzkich i rozwój wspólnoty. Zasada ekonomii społecznej promuje odejście od idei państwa opiekuńczego ku nowym formom aktywizacji, które dają możliwość pracy zamiast zasiłku. Dotyczy to szczególnie grup
zagrożonych wykluczeniem społecznym przez długotrwałe bezrobocie, bezdomność, uzależnienia czy izolację społeczną. Działalność w obszarze ekonomii społecznej jest próbą połączenia gospodarowania z budowaniem więzi społecznych,
których zasadniczym celem jest wzmocnienie bezpieczeństwa ekonomicznego
i socjalnego zamieszkałych w danym państwie podmiotów indywidualnych.
Problemami zakłócającymi skuteczne oddziaływanie ekonomii społecznej są:
• brak wiedzy o ekonomii społecznej wśród pracowników instytucji tzw. administracji świadczącej;
• brak zweryfikowanych metod wymiany informacji pomiędzy instytucja
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
mi działającymi w obszarze ekonomii społecznej. Instytucje publiczne
i organizacje pozarządowe – każda we własnym zakresie realizuje usługi
i wsparcie na rzecz osób zagrożonych wykluczeniem. Często są to działania
nakładające się lub pozwalające nawet na unikanie aktywizacji i korzystania
ze świadczeń finansowych osobom, które są zainteresowane niepodejmowaniem pracy. Zajmuje to czas i środki finansowe, które można by przeznaczyć na wsparcie i prace z klientem, który chce zaistnieć zawodowo;
• brak wsparcia instytucjonalnego dla tych, którzy weszli na ścieżkę ekonomii społecznej i założyli np. spółdzielnie socjalne. Pomimo spadku bezrobocia, ciągle jeszcze pozostaje znacząca grupa osób, która bez pomocy
nie dostanie się na rynek pracy. To dla nich właśnie często jedyną ofertą
pracy stałej lub tymczasowej są przedsięwzięcia społeczne i dlatego warto
je wspierać;
• brak skonsolidowanego systemu przepływu informacji i współpracy pomiędzy organami administracji publicznej i organizacjami trzeciego sektora,
czyli rzeczywiście funkcjonującego partnerstwa społeczno-publicznego.
Zastosowanie zasad ekonomii społecznej jest szansą na odmianę tradycyjnego,
redystrybucyjnego modelu pomocy. Wsparcie zmierzać powinno do przywrócenia podopiecznemu samodzielności i podmiotowości właśnie poprzez pracę.
Dlatego tak ważne są działania mające na celu rozwijanie i wspieranie podmiotów ekonomii społecznej, jak również wzmacnianie i pogłębianie wiedzy wśród
instytucji otoczenia ekonomii społecznej.
Niniejszy poradnik składa się z siedmiu rozdziałów. Pierwszy poświęcony jest
wyjaśnieniu istoty ekonomii społecznej. W rozdziale drugim omówiono pojęcie i cechy związane z definiowaniem jednego z podmiotów sektora ekonomii
społecznej, a mianowicie przedsiębiorstwa społecznego. Z uwagi na to, że podmioty ekonomii społecznej przybierają bardzo różne formy prawne i funkcjonują według różnych zasad w poszczególnych państwach członkowskich Unii
Europejskiej, w rozdziale trzecim zawarto analizę funkcjonujących w Polsce form
prawnych podmiotów zaliczanych do ekonomii społecznej. Zasady i możliwości współpracy organów administracji publicznej z podmiotami przynależącymi
do sektora ekonomii społecznej, a zwłaszcza z organizacjami pozarządowymi,
zostały omówione w rozdziale czwartym dotyczącym partnerstwa publiczno-społecznego. Ze względu na to, że ekonomia społeczna wymaga specyficznego
kapitału finansowego i wsparcia, w rozdziale piątym omówiono źródła finanso10
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
wania takiej działalności. Ostatnie dwa rozdziały prezentują przykładowe praktyki w obszarze ekonomii społecznej, jakie realizowane są w Polsce oraz wskazują
przydatne adresy instytucji i organizacji, których działalność może w praktyce
ułatwić zrozumienie konieczności podejmowania działań zmierzających do pobudzenia zaangażowania obywatelskiego i solidarności społeczności lokalnych na
rzecz rozwiązywania problemów grup społecznych znajdujących się w trudnych
sytuacjach finansowych. Uzupełnieniem opracowanego materiału jest prezentacja Stałej Konferencji Ekonomii Społecznej oraz Manifest ekonomii społecznej, który powstał jako propozycja wspólnego stanowiska środowisk ekonomii
społecznej bazujących na rekomendacjach wypracowanych przede wszystkim
w ramach Partnerstwa „W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej”
i środowiska Stałej Konferencji Ekonomii Społecznej w Polsce.
Publikacja ta ma ułatwić jednostkom administracji publicznej, organizacjom
pozarządowym i wszystkim zainteresowanym pozyskanie wiedzy niezbędnej dla
podejmowania działań służących połączeniu rozwoju społecznego z gospodarczym. Istniejące problemy społeczne wskazują na potrzebę inicjatyw wykraczających poza ramy obecnie funkcjonującego systemu pomocy, tak by upowszechniać i rozwijać rozwiązania organizacyjne i instytucjonalne sprzyjające integracji
społecznej i zapobiegające wykluczeniu społecznemu. Choć gospodarka społeczna nie jest antidotum na wszystkie problemy polskiej polityki społecznej, to na
pewno tworzy rozwiązania ułatwiające zatrudnianie osób zagrożonych marginalizacją na rynku pracy. Wspieranie ekonomii społecznej jest równocześnie inwestycją w lokalną wspólnotę oraz w człowieka będącego jej podstawą. Wierzę,
że niniejsza publikacja przyczyni się do zaznajomienia z możliwościami, jakie
stwarza sektor ekonomii społecznej dla realizacji celów zarówno społecznych, jak
i gospodarczych.
Jarosław Ruszewski
11
I.
Istota ekonomii społecznej
E
konomia społeczna należy do „modnych” obecnie terminów określających działalność, również gospodarczą, ale nie oznacza to wcale, że jest
pojęciem nowym czy nieznanym. Zalążkami ekonomii społecznej na ziemiach polskich były organizacje wzajemnej pomocy przeciwpożarowej mieszkańców miast, tak zwane „porządki ogniowe”, które pojawiły się już XVII wieku.
Jednak rzeczywistego znaczenia ten sektor gospodarki nabrał dopiero po 1860
roku, kiedy w zaborze pruskim powstały pierwsze stowarzyszenia rolnicze o charakterze samopomocowym, które miały za zadanie podnoszenie kultury rolnej
oraz propagowanie polskiej kultury i języka. Pod koniec XIX wieku na wsi rozpowszechnione były również spółdzielnie handlowe oraz spółdzielnie przetwórstwa
i zbytu produktów rolnych. Natomiast w okresie międzywojennym wykształciły
się i rozwinęły dwie formy tych instytucji – towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych oraz spółdzielnie.
Po drugiej wojnie światowej instytucje ekonomii społecznej zostały zlikwidowane bądź podporządkowane państwu przez ówczesne władze. Równocześnie
wykorzystano przedwojenne nazwy i formy organizacyjne, żeby tworzyć nowe
instytucje pozbawione autonomii, które z przedwojennymi łączyły jedynie nazwy. Po roku 1956 nastąpiła łagodna liberalizacja, w wyniku której powstały stowarzyszenia, spółdzielnie i związki, ale ze względu na pełną zależność od państwa
nie można ich zaliczyć do sektora ekonomii społecznej. Po 1989 roku, w wyniku
zmian ustrojowych, nastąpił w Polsce powrót samorządnych instytucji społeczK. Dudzik, T. Kucharski, Przedsiębiorstwa społeczne: dobre praktyki, [w:] Przedsiębiorstwa społeczne w Polsce:
teoria i praktyka, pod red. Jerzego Hausnera, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008, s. 37.
12
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
nych. W ciągu kilkunastu ostatnich lat sektor ekonomii społecznej znacznie się
rozwinął, choć nie jest jeszcze tak dobrze skonsolidowany i silny jak w krajach
Europy Zachodniej.
Można zatem powiedzieć, że ekonomia społeczna po wieloletnim okresie pozostawania na uboczu zainteresowań, z impetem powróciła na forum społeczne.
Mimo to termin „ekonomia społeczna” nadal nie doczekał się jednolitej definicji.
W opracowaniach dotyczących zagadnień ekonomii społecznej spotkać można
różne opinie o złożoności tego pojęcia i zakresie jego oddziaływań. Równolegle
funkcjonują terminy – „gospodarka obywatelska”, „gospodarka społeczna”, „ekonomia solidarności” czy „ekonomia współpracy”.
Ekonomia społeczna, najprościej ujmując, to wyodrębniany ze względu
na swą specyfikę sektor gospodarki, w którym w sposób unikatowy kojarzona jest działalność gospodarcza z celami społecznymi.
W literaturze przedmiotu ekonomia społeczna definiowana jest często jako
określenie specyficznych dla niej form prawno-organizacyjnych (podejście prawno-instytucjonalne) lub zasad charakteryzujących podmioty uczestniczące w ekonomii społecznej (podejście normatywne). Pojęcie to może być również rozpatrywane jako specyficzny sposób działania podmiotów ekonomii społecznej.
Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej definiuje ekonomię społeczną
jako działalność organizacji, które łączą cele gospodarcze oraz społeczne, przy
czym społeczne mają znaczenie nadrzędne. Ekonomia społeczna uzupełnia lukę
w gospodarce, w której tradycyjne przedsiębiorstwa nie funkcjonują ze względu
na brak wystarczającej opłacalności, a typowe organizacje społeczne nie potrafią
działać efektywnie. Instytucje ekonomii społecznej to najczęściej spółdzielnie, towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, stowarzyszenia prowadzące oraz fundacje.
Działalność w obszarze ekonomii społecznej jest próbą połączenia gospodarowania z budowaniem więzi społecznych, których zasadniczym celem jest wzmocnienie bezpieczeństwa ekonomicznego i socjalnego zamieszkałych w danym
państwie podmiotów indywidualnych. Konkurencyjna gospodarka rynkowa
podporządkowana jest kryterium efektywności. Ekonomia społeczna, respektując wymogi efektywności gospodarowania, dąży do realizacji wielu innych wartości i celów: wzmacniania spójności społecznej, budowy zaufania, zwiększania
Tamże.
J. Hausner, Ekonomia społeczna jako kategoria rozwoju, [w:] Ekonomia społeczna a rozwój, pod red. Jerzego
Hausnera, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008, s. 11.
13
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
bezpieczeństwa ekonomicznego i zatrudnienia, wzmacniania lokalnej i grupowej tożsamości, urzeczywistniania demokracji uczestniczącej oraz zadowolenia
z przynależności do wspólnoty.
Ekonomia społeczna jest sektorem gospodarki, w którym podmioty są zorientowane na społeczną użyteczność, a wypracowana przez nie nadwyżka służy
realizacji celu społecznego. Jej podmioty nie są kontrolowane przez administrację
publiczną, lecz przez obywateli. Ich misja wynika i jest chroniona przez samodzielne zarządzanie, demokratyczne decydowanie oraz lokalne umiejscowienie
tych organizacji.
Ekonomia społeczna to działalność gospodarcza, w której instrumenty rynkowe są wykorzystywane do realizacji celów społecznych, zaś człowiek i wykonywana przez niego praca są ważniejsze niż kapitał i maksymalizacja zysku przedsiębiorstwa. Można powiedzieć, że jest to wspólne działanie ludzi, którzy – albo dla
dobra ogółu, albo w ramach pomocy wzajemnej – produkują i sprzedają dobra
lub usługi, szczególnie takie, których nie dostarcza ani rynek, ani państwo, a na
które jest rosnący popyt.
Według innej definicji o ekonomii społecznej można mówić jako o:
– rzeczowniku – gdzie ekonomię społeczną należy traktować jako zbiór instytucji;
– przymiotniku – gdzie ekonomia społeczna jest specyficznym rodzajem
ekonomii charakteryzującym się określonymi (społecznymi) cechami: wartością, rodzajem relacji między uczestnikami itp.;
– przestrzeni – gdzie ekonomia społeczna widziana jest jako sieć, sposób komunikacji między uczestnikami, możliwość mobilizowania różnorodnych
zasobów, bardziej „dostęp” do dóbr niż ich posiadanie.
Gospodarka społeczna stanowi narzędzie rozwoju społeczno-gospodarczego
na szczeblu lokalnym, komplementarne wobec sektora prywatnego i publicznego. Instytucje gospodarki społecznej, takie jak organizacje obywatelskie i spółdzielczość, przyczyniają się do tworzenia nowych usług i miejsc pracy na szczeblu
J. Wilkin, Czym jest gospodarka społeczna i jakie ma znaczenia we współczesnym społeczeństwie?, „Ekonomia
Społeczna” 2007 nr 1 s. 52.
J. Hausner, Ekonomia społeczna jako kategoria..., dz. cyt., s. 14.
D. Góźdź, Wyjaśnienie podstawowych pojęć z dziedziny ekonomii społecznej i przedsiębiorczości społecznej,
[w:] Budowanie kompetencji dla przedsiębiorczości społecznej: sylabusy do szkoleń, pod red. Doroty Kwiecińskiej i Agnieszki Pacut, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008, s. 204.
Tamże.
14
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
lokalnym w ramach przedsięwzięć łączących w sobie ekonomiczne i społeczne
aspekty aktywności obywatelskiej.
Pojęcie ekonomii społecznej w rozumieniu Komisji Unii Europejskiej (odpowiedzialnej za sprawy ekonomii społecznej) dotyczy pięciu zasadniczych typów
organizacji: spółdzielni, towarzystw opartych na zasadzie wzajemności, stowarzyszeń, fundacji i przedsiębiorstw społecznych.
Charakteryzuje je to, że:
1) ich głównym celem nie jest uzyskanie zysków z zainwestowanego kapitału.
Z natury rzeczy są one tworzone przez i dla tych, którym mają służyć, aby
zaspokajać w pierwszym rzędzie ich potrzeby;
2) są zarządzane zgodnie z zasadą „jeden członek, jeden głos”;
3) są elastyczne i innowacyjne – powstały, aby sprostać ekonomicznym i społecznym zmianom;
4) opierają się zasadniczo na dobrowolnym uczestnictwie, członkostwie i zobowiązaniu.
Ekonomię społeczną można traktować jako sektor i jako metodę działania
polegającą na osiąganiu społecznych celów gospodarczymi metodami. Ekonomia
społeczna – jako sektor – to grupa zdefiniowanych podmiotów i instytucji charakteryzujących się określonymi cechami i zasadami działania. Natomiast organizacje ekonomii społecznej – to podmioty gospodarcze i społeczne aktywne
we wszystkich trzech sektorach10.
W literaturze przedmiotu można spotkać zdecydowane stanowiska przekonujące, że instytucjonalne definiowanie terminu ekonomia społeczna nie jest właściwe i to nie forma prawno-instytucjonalna powinna pozwalać na odróżnianie jej
podmiotów od podmiotów komercyjnych, ale określone cechy działalności.
Ekonomia społeczna jawi się jako obszar, w którym wzajemnie przenikają
się sektor publiczny, prywatny i tzw. trzeci sektor obejmujący swym zakresem
działalność organizacji pozarządowych. Jest on więc niejako uzupełnieniem luki
między wspomnianymi sektorami oraz swoistego rodzaju odpowiedzią na poTamże, s. 204.
P. Sałustowicz, Pojęcie, koncepcje i funkcje ekonomii społecznej, [w:] Ekonomia społeczna: perspektywa rynku
pracy i pomocy społecznej, pod red. Joanny Staręgi-Piasek, Warszawa, Instytut Rozwoju Służb Społecznych,
2007, s. 23.
10
S. Mazur, A. Pacut, Publiczne i publiczno-prywatne źródła finansowania przedsiębiorstw społecznych, projektów społecznych i zatrudnienia z funduszy strukturalnych, [w:] Wspieranie ekonomii społecznej, pod red.
Jerzego Hausnera, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego,
2008, s. 66.
9
15
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
trzeby realizacji celów społecznych, które nie są bądź nie mogą być zaspokojone
przez państwo czy rynek11.
Ekonomia społeczna przedstawiana jest jako określony segment działalności gospodarczej ulokowany w trójkącie, którego boki wyznaczają – gospodarka
rynkowa, społeczeństwo obywatelskie i państwo demokratyczne12, co prezentuje
poniższy rysunek.
Rysunek 1. Systemowe usytuowanie ekonomii społecznej
Ekonomia
społeczna
e
for
zn
lic
b
pu
ma
lne
PAŃSTWO
Przedsiębiorstwo
społeczne
SPOŁECZEŃSTWO
OBYWATELSKIE
e
nie
tn
wa
for
pry
ma
lne
Trzeci
sektor
społeczne
komercyjne
RYNEK
Źródło: K. Dudzik, Wprowadzenie do ekonomii społecznej, [w:] Budowanie kompetencji dla przedsiębiorczości
społecznej: sylabusy do szkoleń, pod red. Doroty Kwiecińskiej i Agnieszki Pacut, Kraków, Małopolska Szkoła
Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008, s. 12
Wśród głównych korzyści płynących z ekonomii społecznej wymienia się13:
• efektywność w reagowaniu na kryzys gospodarczy i wahania koniunktury
za pomocą przedsiębiorczości społecznej;
• korzyści płynące z zaufania społecznego – podmioty ekonomii społecznej
K. Dudzik, Wprowadzenie do ekonomii społecznej, [w:] Budowanie kompetencji dla przedsiębiorczości społecznej: sylabusy do szkoleń, pod red. Doroty Kwiecińskiej i Agnieszki Pacut, Kraków, Małopolska Szkoła
Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008, s. 11.
12
S. Mazur, A. Pacut, Publiczne i publiczno-prywatne…, dz. cyt., s. 66.
13
Tamże, s. 67–68.
11
16
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
prowadzą bardziej etyczną działalność, budującą pozytywny wizerunek;
• możliwość współuczestniczenia podmiotów ekonomii społecznej w działaniu organizacji;
• zdolność podmiotów ekonomii społecznej do samoorganizowania się, samopomocy i wspierania słabszych uczestników rynku;
• przyczynianie się podmiotów ekonomii społecznej do tworzenia kapitału
społecznego i budowy społeczeństwa obywatelskiego;
• dużą efektywność społeczną organizacji ekonomii społecznej.
Jako metodę ekonomię społeczną wyróżniają następujące działania14:
• pierwszeństwo celów indywidualnych i społecznych nad zyskiem;
• demokratyczna kontrola członków;
• połączenie i realizacja potrzeb indywidualnych i ogólnych;
• przestrzeganie zasad solidarności i odpowiedzialności;
• niezależna zarządzanie;
• przeznaczenie zysku do realizacji przyjętych celów.
Ekonomia społeczna bierze pod uwagę czynnik ludzki jak i kategorie ekonomiczne. Niewątpliwe pozytywną rolę odgrywa w kwestii działań socjalno-edukacyjnych, leczniczo-rehabilitacyjnych i pomocy w zatrudnieniu.
Nadrzędnym celem ekonomii społecznej jest zapobieganie wykluczeniu społecznemu, które dotyczy osób, rodzin lub grup ludności żyjących w warunkach
ubóstwa materialnego, posiadających cechy utrudniające lub uniemożliwiające
korzystanie na równi z innymi podmiotami z zasobów społecznych (niesprawność fizyczna lub umysłowa, uzależnienie od narkotyków, alkoholu), dotkniętych
niekorzystnymi efektami zewnętrznymi, np. upadek konkretnych branż, zakładów pracy. Osoby takie mogą doświadczać przejawów dyskryminacji ze względu
na swój wygląd, poglądy czy religię.
Oprócz nadrzędnej funkcji, jaką jest wspomniane już przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu, ekonomia społeczna spełnia szereg dodatkowych funkcji
prorozwojowych, między innymi15:
• tworzy materialną bazę dla działania organizacji obywatelskich;
• promuje alternatywne formy kredytowania;
Tamże, s. 66; P. Łukasik, W. Zaleszczuk, Praktyczne aspekty ewaluacji przedsięwzięć ekonomii społecznej,
[w:] Wspieranie ekonomii społecznej, pod red. Jerzego Hausnera, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji
Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008, s. 127.
15
K. Dudzik, Wprowadzenie do ekonomii społecznej…, dz. cyt., s. 11.
14
17
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
• wzmacnia kapitał społeczny;
• służy regeneracji lokalnej przestrzeni publicznej;
• sprzyja urzeczywistnieniu idei obywatelskości;
• ułatwia reformowanie sektora usług publicznych.
Współczesna ekonomia społeczna zasadniczo różni się od „pierwszej”.
Odmienny jest kontekst i typ problemów, którym ma zaradzić, odmienny charakter stawianych celów i stosunek do rynku. Porównanie tak zwanej starej
i nowej ekonomii społecznej znajduje się w poniższej tabeli.
Tabela 1. Porównanie starej (XIX w.) i nowej (XX/XXI w.) ekonomii społecznej
Stara gospodarka społeczna
Nowa gospodarka społeczna
Na jakie problemy
generowane przez
gospodarkę
stanowi reakcję?
wyzysk, alienacja
wykluczenie, bezrobocie
Zysk a cele
społeczne
zysk co najmniej równie ważny jak
cele społeczne
cele społeczne zdecydowanie ważniejsze
niż zysk
Natura celów
społecznych
• typ produktu: brak specyficznych
• typ produktu: dobra (przede wszystkim usługi), którymi nie są zaintereso• typ pracobiorcy: brak specyficznych
wane rynek i sektor publiczny
• pozytywne efekty zewnętrzne: zli•
typ pracobiorcy: zatrudnianie osób o
kwidowanie wyzysku i alienacji w
efekcie gospodarowania w kolektyw- najsłabszej pozycji na rynku pracy
• pozytywne efekty zewnętrzne: rozwój
nych formach własności
kapitału społecznego, rozwój lokalny
Formy
spółdzielnie, stowarzyszenia, towarzy- rożne formy przedsiębiorstw społeczstwa pomocy wzajemnej
nych: firmy społeczne, spółdzielnie
socjalne i inne
Rola państwa
wspieranie (postulowane)
popieranie, dotowanie, ochrona
Stosunek do rynku
konkurencja
operuje w obszarach nieudolności rynku
Efekty makrostrukturalne
osłabianie konfliktu klasowego
wzrost spójności społecznej
Źródło: T. Kaźmierczak, Zrozumieć ekonomię społeczną, [w:] Kapitał społeczny, ekonomia społeczna, red.
Tomasz Kaźmierczak i Marek Rymsza, Warszawa, Fundacja Instytut Spraw Publicznych, 2007, s. 106.
Funkcjami przypisywanymi powszechnie ekonomii społecznej są16:
• pobudzanie aktywności obywatelskiej opartej na solidarności i osobistym
zaangażowaniu;
16
18
B. Szopa, Ekonomia społeczna z perspektywy ekonomii tradycyjnej, „Ekonomia Społeczna” 2007 nr 1 s. 17.
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
• generowanie miejsc pracy o wysokiej jakości i polepszanie poziomu życia;
• pobudzanie rozwoju lokalnego;
• wzmacnianie spójności społecznej.
W kwestii funkcji ekonomii społecznej warto też przytoczyć poglądy mówiące
o spełnianiu przez nią trzech najważniejszych przesłanek, a dotyczących nowej
polityki społecznej.
Po pierwsze ekonomia społeczna wkomponowuje się w ideę budowania demokracji uczestniczącej poprzez nową wizję ładu społecznego oraz integrację
społeczności lokalnych. Po drugie może stanowić istotny element polityki wzrostu zatrudnienia, m.in. poprzez wprowadzanie elastycznych form zatrudnienia,
umożliwienie zatrudnienia osobom szczególnie zagrożonym na rynku pracy. Po
trzecie stanowi instrument integracji społecznej17.
Inne wskazane w literaturze funkcje, które realizują podmioty gospodarki społecznej to18: funkcja reprezentowania interesów różnorakich grup i społeczności,
funkcja redystrybucyjna, a więc świadczenie pomocy, która inaczej nie byłaby
osiągalna oraz funkcja produkcji dóbr i usług, w tym także dla osób najsłabszych
ekonomicznie, które nie mogą nabyć ich na rynku.
Jeszcze inaczej funkcje ekonomii społecznej ujęte są w Raporcie otwarcia projektu „W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej”, gdzie zalicza
się do nich19:
• społeczną kontrolę rynku – w formie ochrony konsumentów, jak i szeroko
rozumianej odpowiedzialności za skutki działań sektora komercyjnego;
• kompensowanie deficytów rynku – to znaczy dostarczanie dóbr, których
rynek samoczynnie by nie dostarczał albo dostarczanie dóbr tym, którzy
z różnych względów w odbywających się na rynku transakcjach nie uczestniczą;
• poszukiwanie nowych kierunków – alternatywne formy organizacji rynku;
• zasada wzajemności i zaufania jako czynnik obniżający koszty trans­
akcyjne;
• holistyczne podejście do bilansowania zysków i strat;
P. Łukasik, W. Zaleszczuk, Praktyczne aspekty ewaluacji..., dz. cyt., s. 127.
Zob.: E. Leś, Wprowadzenie do „Zeszytów Gospodarki Społecznej”, t. 1, Z teorii i praktyki gospodarki
społecznej, Warszawa, Collegium Civitas, 2006, s. 5.
19
J. J. Wygnański, Raport otwarcia projektu „W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej”,
Warszawa, FISE, 2006, s. 43–46.
17
18
19
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
• zastosowanie mechanizmów zarządczych i innowacyjnych, właściwych dla
rynku w działaniach społecznych.
Niemniej jednak to, że ekonomia społeczna wypełnia funkcje rozwojowe
i może przyczyniać się do modyfikacji zachowań rynkowych i politycznych, nie
powinno powodować uznania, że ekonomia społeczna staje się źródłem nowego
porządku20.
Ekonomia społeczna jako kategoria rozwoju powinna zostać uformowana
w czterech podstawowych wymiarach: jako kategoria analityczna, kategoria
strategicznego myślenia, kategoria planistyczna i kategoria zarządcza21.
Tabela 2. Najważniejsze działania sprzyjające rozwojowi ekonomii społecznej
Kategoria analityczna
(wiedza, informacja)
• wypracowanie i przyjęcie na użytek statystyki publicznej operacyjnej definicji ekonomii społecznej
• określenie rozmiarów sektora ekonomii społecznej, jego potencjału oraz roli
w rozwiązywaniu istotnych problemów społecznych
• zinwentaryzowanie podmiotów ekonomii społecznej
• uruchamianie projektów badawczych i tworzenie ośrodków badania ekonomii społecznej
• opracowanie miar i wskaźników oceny skuteczności i efektywności podmiotów sektora ekonomii społecznej
Kategoria strategiczna
(kompetencje, kształcenie)
• upowszechnianie wiedzy na temat ekonomii społecznej
• wprowadzanie ekonomii społecznej do programu studiów
• rozwinięcie studiów podyplomowych z zakresu ekonomii społecznej
• organizację krajowej debaty wokół problemów ekonomii społecznej
• rozpoznanie i zdefiniowanie funkcji rozwojowych ekonomii społecznej
• formułowanie krajowej oraz regionalnych strategii promowania i rozwijania
ekonomii społecznej
Kategoria planistyczna
(zasoby, motywacja)
• ustalenie instrumentów promowania i rozwijania ekonomii społecznej
• opracowanie i uruchomienie operacyjnych programów wsparcia
• stworzenie systemu obserwowania kondycji sektora, ewaluowania i praktycznej weryfikacji poszczególnych przedsięwzięć oraz narzędzi wsparcia,
zgodnie z zasadami polityki bazującej na faktach
• powołanie Krajowego Obserwatorium Ekonomii Społecznej
20
21
20
J. Hausner, Ekonomia społeczna jako sektor gospodarki, „Ekonomia Społeczna” 2007 nr 1 s. 13.
J. Hausner, Ekonomia społeczna jako kategoria..., dz. cyt., s. 17, 19.
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Kategoria zarządcza
(regulacja, zinstytucjonalizowane partnerstwo)
• ustanowienie optymalnego otoczenia prawnego
• stworzenie infrastruktury finansowej i instrumentarium finansowania
• wdrożenie mechanizmu ukierunkowanych zamówień publicznych
• uruchomienie portalu ekonomii społecznej, wypracowanie mechanizmów
i instrumentów wykorzystania Internetu w marketingu i kontraktowaniu
usług organizacji ekonomii społecznej
• rozwinięcie profesjonalnego doradztwa dla organizacji ekonomii społecznej
• kształcenie profesjonalnej kadry animatorów, przedsiębiorców i menedżerów społecznych
• rozwinięcie kultury organizacyjnej, stworzenie katalogu dobrych praktyk i
upowszechnienie wzorów działania
• stworzenie systemu akredytacji i audytu organizacji ekonomii społecznej
• formowanie regionalnych porozumień (paktów) ekonomii społecznej działających na zasadzie partnerstwa
publiczno-społeczno-prywatnego
Źródło: Oprac. własne na podstawie: J. Hausner, Ekonomia społeczna jako kategoria rozwoju, [w:] Ekonomia
społeczna a rozwój, pod red. Jerzego Hausnera, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej
Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008, s. 19–20.
Ekonomia społeczna z jednej strony jest dobrym narzędziem integracji społecznej poprzez udostępnianie pracy, angażowanie w pracę na zasadach, w których rywalizacja pracowników nie jest najważniejsza. Możliwość pracy z innymi
jest jednym z elementów działań przywracających wiarę w siebie, wpływającym
na mobilność, chęć zdobycia nowych umiejętności na rynku zawodowym. Słabsi
rynkowo pracownicy w podmiotach ekonomii społecznej nie są marginesem wykluczenia. Z drugiej natomiast strony ekonomia społeczna w postaci funkcjonujących podmiotów gospodarczych nie może uciec od reguł rynkowej ekonomii,
m.in.: konkurencyjności, samofinansowania, konieczności rozszerzania rynku
zbytu. Dofinansowanie zatrudnienia osób pracujących w podmiotach ekonomii
społecznej może ułatwić rozwój tych podmiotów i wcale nie zwalnia z obowiązku
kontroli kosztów, przygotowywania konkurencyjnej oferty, nowoczesnych rozwiązań marketingowych. Ekonomia społeczna, choć nie jest nastawiona na zysk,
musi uwzględniać potrzebę tworzenia nadwyżek, które byłyby przeznaczane
w przyszłości na inwestycje. Oznacza to, że tworzenie warunków wzrostu znaczenia i efektywności ekonomii społecznej wymaga z jednej strony wspierania metod
integracji społecznej, a więc rozwoju kadry pracowników socjalnych, możliwości
świadczenia usług socjalnych, z drugiej zaś – potrzebuje rozwoju przedsiębiorczości, by mogła być konkurencyjna22.
22
M. Boni, Ekonomia społeczna – szanse i pokusy, „Ekonomia Społeczna” 2007 nr 1 s. 53.
21
II.
Przedsiębiorstwo ekonomii społecznej
R
ównolegle z poszukiwaniem jednorodnej definicji ekonomii społecznej trwają intensywne prace nad zdefiniowaniem jednego z podmiotów jej sektora, mianowicie przedsiębiorstwa społecznego. Samo pojęcie „przedsiębiorstwo społeczne” zawiera w sobie sprzeczność. Czy w definicji przedsiębiorstwa jest miejsce na wymiar społeczny? W przedsiębiorstwie
mamy do czynienia z organizacją prowadzącą działalność gospodarczą, gdzie
wytwarza się dobra materialne bądź niematerialne i osiąga określone przychody. Natomiast przedsiębiorstwo społeczne bazuje na kapitale społecznym,
ukierunkowane jest na integrację społeczną i działa przeciw wykluczeniu społecznemu.
Przedsiębiorstwa społeczne definiuje się jako ogół wszystkich podmiotów gospodarczych, które mają społeczny cel, nie są zorientowane na tworzenie i dystrybucję kapitału, mają demokratyczną, wymierną i opartą na
wspólnym zarządzaniu strukturę23. Przedsiębiorstwa społeczne przeznaczają
swoje zyski na cele społeczne. Jako podmioty gospodarcze powinny przynosić
dochód, lecz jako podmioty społeczne nie koncentrują się na maksymalizacji
zysku. Ich celem jest maksymalizowanie korzyści społecznych, np. poprzez dostarczanie dobrej jakości usług publicznych, działanie na rzecz rozwoju lokalnego czy przywracanie niezależności podmiotom wykluczonym społecznie.
W obszernej literaturze przedmiotu występuje mnogość definicji „przedsiębiorstwa społecznego”. Celem przybliżenia tego pojęcia poniżej przestawiono
kilka z nich.
23
22
K. Dudzik, T. Kucharski, Przedsiębiorstwa społeczne..., dz. cyt., s. 36.
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Przedsiębiorstwo społeczne można określić jako24:
• podgrupę ekonomii społecznej zorientowaną na rynek, ale jako odrębna, zupełnie nowa instytucja gospodarki społecznej, której celem jest osiągnięcie
ekonomicznej równowagi dzięki udanemu połączeniu rynkowych i nierynkowych źródeł finansowania oraz zasobów niepieniężnych (praca społeczna)
i dochodów z ofiarności prywatnej;
• wyraz przedsiębiorczości organizacji trzeciego sektora, która rozwijając działalność gospodarczą, łączy w sobie solidaryzm z duchem przedsiębiorczości;
• odpowiedź instytucjonalną organizacji trzeciego sektora na problemy finansowania organizacji non profit, które wynikły z transformacji powojennego
państwa opiekuńczego oraz spadku ofiarności.
Inna definicja określa przedsiębiorstwo społeczne jako część wspólną wszystkich
trzech sektorów ze względu na to, że działa ono na rzecz dobra publicznego, często
w sferze usług publicznych, z silnym poczuciem misji społecznej, ale stosując zasady
myślenia biznesowego25. Przedsiębiorstwo społeczne łączy trzeci sektor z sektorem
prywatnym, stając się tym samym jedną z ważnych instytucjonalnych form powiązania społeczeństwa obywatelskiego z gospodarką rynkową. Jest jednocześnie istotnym segmentem ekonomii społecznej, która obejmuje różne formy organizacyjne i
instytucje26. Te relacje obrazuje rysunek.
Rysunek 2. Systemowe usytuowanie przedsiębiorstwa społecznego
Źródło: J. Hausner, N. Laurisz, S. Mazur,
Przedsiębiorstwo społeczne – konceptualizacja,
[w:] Zarządzanie podmiotami ekonomii społecznej, pod red. Jerzego Hausnera, Kraków,
Małopolska Szkoła Administracji Publicznej
Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008, s. 10.
Gospodarka rynkowa
Sektor prywatny
Ekonomia
społeczna
Przedsiębiorstwo
społeczne
Trzeci sektor
Społeczeństwo obywatelskie
E. Leś, Przedsiębiorczość społeczna w poszerzonej Europie, 2006. Dostępny w Internecie: www.ces.net.
pl/mambots/editors/jce/jscripts/tiny_mce/plugins/filemanager/images/ext/ppt_small.gif.
25
D. Góźdź, Wyjaśnienie podstawowych pojęć…, dz. cyt., s. 205.
26
J. Hausner, N. Laurisz, Czynniki krytyczne tworzenia przedsiębiorstw społecznych: przedsiębiorstwo społeczne, konceptualizacja, [w:] Przedsiębiorstwa społeczne w Polsce: teoria i praktyka, pod red. Jerzego Hausnera,
Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008, s. 10.
24
23
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
Przedsiębiorstwo społeczne może być zdefiniowane również jako prywatna, autonomiczna organizacja dostarczająca dobra na rzecz społeczności, której założycielem jest grupa osób, a zakres jej korzyści materialnych podlega ograniczeniom.
Dużą wagę przywiązuje się w definicji przedsiębiorstwa społecznego do kwestii autonomii, a także gotowości do przyjmowania ryzyka związanego z prowadzoną działalnością. Przedsiębiorca społeczny definiowany jest jako osoba
poszukująca innowacyjnych rozwiązań, świadoma konieczności podejmowania
ryzyka i ponoszenia konsekwencji z nim związanych. Zasadnicze typy działań
przedsiębiorstw społecznych określane są między innymi jako27:
• dostarczanie usług publicznych, na przykład prowadzenie schronisk dla
bezdomnych;
• dostarczanie dóbr publicznych – celem jest promowanie pewnych zachowań;
• integracja w ramach rynku pracy – tworzenie przedsiębiorstw służących
aktywizacji osób na rynku pracy (elastyczne formy zatrudnienia, wspomaganie uruchamiania stałych miejsc pracy).
Podstawowymi komponentami przedsiębiorstwa społecznego są28:
• wytwarzanie produktów lub usług, które wiążą się z ryzykiem gospodarczym i ekonomiczną weryfikacją efektów tej działalności;
• ukierunkowanie działalności na integrację społeczną w skali danej społeczności lokalnej;
• podporządkowanie stosunków własnościowych interesom interesariuszy;
• kultura zarządzania bazująca na partnerstwie i współuczestniczeniu;
• demokratyczna kontrola ze strony interesariuszy;
• wytworzona nadwyżka i zakumulowany kapitał służące wypełnieniu określonej misji społecznej.
Przedsiębiorczość społeczna definiowana jest również jako praktyczny element nowego modelu polityki społecznej, który jest wyrazem przewartościowania idei „państwa opiekuńczego”, a w szczególności walki z postawami roszczeniowymi, tzw. syndromem wyuczonej bezradności wśród adresatów pomocy
społecznej. Przedsiębiorczość społeczna udowadnia przewagę koncepcji „praca
zamiast zasiłku”29.
P. Łukasik, W. Zaleszczuk, Praktyczne aspekty ewaluacji..., dz. cyt., s. 128.
D. Góźdź, Wyjaśnienie podstawowych pojęć…, dz. cyt., s. 206.
29
M. Rymsza, Stara i nowa ekonomia społeczna: Polska na tle doświadczeń europejskich, „Trzeci Sektor” 2005 nr 2.
27
28
24
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Wśród priorytetowych celów funkcjonowania przedsiębiorstw społecznych
można wskazać zwiększenie szans zatrudnienia osób długotrwale pozostających
poza rynkiem pracy, np. osób niepełnosprawnych, z ciężkim upośledzeniem
oraz resocjalizację tak zwanych problemowych grup społecznych: narkomanów,
alkoholików, byłych więźniów. Przedsiębiorstwa społeczne umożliwiają grupie
marginalizowanej aktywne uczestnictwo na rynku pracy, spełniając swego rodzaju rolę pomostu między wykluczonymi zawodowo a funkcjonującymi na
rynku pracy.
Przedsiębiorstwa mogą realizować misję społeczną za pomocą różnych form
pracy. Możliwe są następujące formy zaangażowania społecznego30:
• pomoc rzeczowa (bezpłatne przekazanie lub użyczenie produktów, sprzętu,
lokalu);
• pomoc finansowa, np.: system matching funds, zgodnie z którym firma
pomnaża kwotę zebraną wśród jej pracowników na konkretny cel społeczny. Odmianą tego systemu jest matching time polegający na tym, że każda
godzina pracy jest wyceniana przez firmę celem przekazania organizacji
społecznej ekwiwalentu finansowego przepracowanego czasu pracy;
• bezpłatne usługi, np.: firma nieodpłatnie umożliwia organizacji społecznej korzystanie z nieużywanych zasobów (pomieszczeń, budynków, urządzeń);
• payroll (odpis od pensji) – polega na dobrowolnej deklaracji pracowników
firmy do regularnego przekazywania przez siebie niewielkiej kwoty z pensji
na rzecz wybranego przedsiębiorstwa społecznego;
• wolontariat pracowniczy – polega na angażowaniu się pracowników firm
w działalność wolontarystyczną na rzecz przedsiębiorstw społecznych.
Przedsiębiorstwo społeczne jest kluczowym ogniwem ekonomii społecznej.
Jego funkcją jest nie tylko wytwarzanie określonych dóbr i usług, ale i mobilizacja kapitału społecznego, generowanie innowacyjności oraz poszerzanie rynku
przez włączanie do uczestnictwa w nim osób wykluczonych. Przedsiębiorstwo
społeczne jest specyficzną cząstką gospodarki rynkowej, bowiem lokuje swoją
misję i cele poza rynkiem. Uczestniczy w gospodarce rynkowej, lecz według specyficznych reguł, co różni je od przedsiębiorstwa prywatnego. Przedsiębiorstwo
społeczne generuje dodatkową podaż dóbr i usług, a także dodatkowy popyt
A. Sawicka, J. Lepka, A. Ptak, Przedsiębiorca w krainie działań społecznych, Warszawa, Akademia Rozwoju
Filantropii w Polsce, 2003, s. 29–32.
30
25
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
rynkowy po stronie osób w nim zatrudnionych, który w innym przypadku nie
wystąpiłby. Przedsiębiorstwo takie nie może być dominującą formą gospodarki
rynkowej, ale jest niezbędne jako forma komplementarna, bez której rynek prowadzi do wykluczenia31.
Wiązanie społeczności przedsiębiorstwa społecznego z lokalnym kapitałem
społecznym oznacza, że w praktyce takie przedsiębiorstwo charakteryzuje się
uczestnictwem w jego działaniach wielu partnerów, takich jak: przedsiębiorcy
społeczni, pracownicy, wolontariusze, użytkownicy, organizacje obywatelskie
oraz lokalne instytucje publiczne. Przedsiębiorstwo społeczne jest przede wszystkim organizacją zainteresowanych, a nie udziałowców czy interesariuszy. Stosunki
własnościowe są w nim podporządkowane partnerstwu interesariuszy, a nie na
odwrót, jak w przypadku przedsiębiorstwa prywatnego32.
Systematyzacja cech przedsiębiorstwa społecznego została opracowana
w ramach projektu EMES33 realizowanego na zlecenie Komisji Europejskiej.
Klasyfikacja ta obejmuje szereg kryteriów (lub wskaźników) wyodrębniania i oceny takich przedsiębiorstw, z jednej strony ujmując ich aspekt gospodarczy (atrybut przedsiębiorczości), z drugiej aspekt społeczny (atrybut uspołecznienia).
Atrybut gospodarczy przedsiębiorstwa społecznego charakteryzują cztery elementy34:
1. Ciągła działalność w zakresie produkcji dóbr i/lub usług – dla przedsiębiorstw społecznych obrona interesów, redystrybucja pieniędzy nie stanowią przedmiotu działalności podstawowej, natomiast są bezpośrednio
zaangażowane w sposób ciągły w produkcję dóbr i/lub oferowanie usług.
Działalność produkcyjna stanowi rację bytu – lub przynajmniej ważny element funkcjonowania – przedsiębiorstw społecznych.
2. Wysoki stopień niezależności – przedsiębiorstwa społeczne zostały utworzone przez grupę osób na podstawie ich własnego projektu i są przez te
osoby kontrolowane. Mogą one zależeć od subsydiów publicznych, jednak
nie są w żaden sposób kierowane przez inne instytucje. Mają prawo zarówno do wyrażania swoich opinii, jak i do zakończenia swojej działalności.
J. Hausner, N. Laurisz, Czynniki krytyczne…, dz. cyt., s. 9.
Tamże.
33
The Emergence of Social Enterprises in Europe.
34
J. Hausner, N. Laurisz, S. Mazur, Przedsiębiorstwo społeczne – konceptualizacja, [w:] Zarządzanie podmiotami ekonomii społecznej, pod red. Jerzego Hausnera, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej
Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008, s. 11.
31
32
26
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
3. Podejmowanie ryzyka ekonomicznego na znaczącym poziomie – ryzyko
jest nieodłącznie związane z działalnością przedsiębiorstwa społecznego.
Sprawność finansowa zależy od wysiłków członków i pracowników takiej
jednostki.
4. Minimalny poziom zatrudnienia za wynagrodzeniem – podobnie jak tradycyjne organizacje non profit, przedsiębiorstwa społeczne mogą korzystać
z zasobów pieniężnych lub innych, z pracowników odpłatnych oraz z wolontariatu. Działalność przedsiębiorstwa społecznego wymaga jednak minimalnego poziomu zatrudnienia za wynagrodzeniem.
Do określenia atrybutu uspołecznienia przedsiębiorstwa społecznego przyjmuje się pięć elementów35:
1. Wyraźnie określony cel służenia wspólnocie – jednym z celów przedsiębiorstw społecznych jest służenie wspólnocie. W tej samej perspektywie na
charakterystykę przedsiębiorstw społecznych składa się ich wola promowania znaczenia odpowiedzialności społecznej na poziomie lokalnym.
2. Inicjatywa pochodząca od grupy obywateli – przedsiębiorstwa społeczne
wywodzą się ze zbiorowości osób należących do danej wspólnoty lub grupy
podzielającej te same, wyraźnie określone potrzeby; podtrzymywany jest
wymiar zbiorowego zaangażowania.
3. Moc decyzyjna, która nie jest oparta na własności.
4. Dynamika oparta na uczestnictwie obejmująca poszczególne strony, których
dotyczy działalność – reprezentowanie użytkowników, sprawowanie władzy
decyzyjnej przez strony uczestniczące w projekcie oraz zarządzanie oparte
na uczestnictwie stanowią istotne cechy przedsiębiorstw społecznych.
5. Ograniczenie dystrybucji zysków – przedsiębiorstwa społeczne mogą być
jednostkami, których cechą charakterystyczną jest zobowiązanie do niedokonywania podziału zysków, mogą one jednak mieć prawo do dokonywania podziału zysków, jednak w sposób ograniczony, co pozwala uniknąć
zachowań, których celem jest wyłącznie maksymalizacja zysku.
Przedstawiony zestaw atrybutów jest definicją idealnego przedsiębiorstwa
społecznego. Od przedsięwzięć zaliczanych do tego sektora nie wymaga się zatem
spełnienia wszystkich kryteriów, lecz większości z nich. Przedsiębiorstwa ekonomii społecznej mają ważną misję do wypełnienia. Tworząc miejsca pracy, wpły35
J. Hausner, N. Laurisz, Czynniki krytyczne…, dz. cyt., s. 11–12.
27
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
wają na rozmiary bezrobocia, a przez to w istotny sposób kształtują gospodarkę
lokalną. Występować mogą jako pracodawcy, instytucje wspierające zatrudnienie
lub jako instytucje pośredniczące w procesie zatrudnienia.
Każda z przedstawionych definicji wnosi coś nowego do pojęcia. Nie sprawia
jednak trudności wyodrębnienie elementów wspólnych wskazywanych przez ich
autorów.
Tabela 3. Cechy wspólne i charakterystyczne dla podmiotów ekonomii społecznej
Karta europejskiej stałej konferencji spółdzielni, towarzystw
ubezpieczeń wzajemnych i fundacji
• prymat celów indywidualnych i społecznych nad kapitałem
• dobrowolne i otwarte członkostwo
• demokratyczna kontrola przez członków
• połączenie interesów członków i użytkowników oraz potrzeb
ogólnych
• rozwijanie i przyjmowanie wartości solidarności
i odpowiedzialności
• autonomiczne zarządzanie i niezależność od władz
państwowych
• wypracowana nadwyżka jest wykorzystywana do realizacji
celów i usług dla członków lub usług ogólnych
Jacques Defourny
Patrick Develtere
• przedkładanie służby członkom lub
wspólnocie ponad zysk
• autonomiczne zarządzanie
• demokratyczny proces decyzyjny
• prymat ludzi i pracy nad kapitałem
przy dystrybucji dochodów
Źródło: D. Góźdź, Wyjaśnienie podstawowych pojęć z dziedziny ekonomii społecznej i przedsiębiorczości społecznej, [w:] Budowanie kompetencji dla przedsiębiorczości społecznej: sylabusy do szkoleń, pod red. Doroty
Kwiecińskiej i Agnieszki Pacut, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu
Ekonomicznego, 2008, s. 208.
W przypadku przedsięwzięć ekonomii społecznej osiąganie zysku jest jedynie
narzędziem służącym do realizacji celu. Cechy wspólne podmiotów w ekonomii
społecznej nie wykluczają z ich grona konkretnych rodzajów działalności, podkreślając tym samym różnorodność produkowanych wytworów i świadczonych
usług. Instytucje ekonomii społecznej podejmują aktywną działalność w takich
obszarach, jak: ochrona zdrowia, opieka społeczna, banki, ubezpieczenia, produkcja rolnicza, prawa konsumentów, sektor mieszkaniowy, edukacja, kultura
oraz sport i wypoczynek w czasie wolnym.
Podmiotom ekonomii społecznej w literaturze przedmiotu przypisuje się specyficzne cechy, do których należą36:
Zob. szerzej: M. Płonka, Dylematy finansowania przedsiębiorczości społecznej, „Ekonomia Społeczna” 2008
nr 1 s. 25.
36
28
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
• wartość społeczna działalności i większa świadomość wspólnego interesu (społeczna misja przedsięwzięcia, podnoszenie edukacji i świadomości
grupy);
• dobrowolność i otwartość uczestnictwa w grupie (eliminacja cenzusu materialnego, eksponowanie cenzusu społecznego uczestników grupy);
• oparcie siły rynkowej i finansowej na zrzeszeniu osób, a nie na koncentracji
kapitału;
• niefinansowy z założenia (non profit, not for profit) cel działalności;
• autonomia w zarządzaniu (ustalane wewnętrznie demokratyczne zasady
zarządzania, samorządności grupy) i w podziale nadwyżki;
• niezależność od administracji publicznej (organizacje pozarządowe);
• pomoc wzajemna (samopomoc), współpraca uczestników grupy w sytuacjach kryzysowych, nieprzewidywalnych;
• podział nadwyżki na realizację celów społecznych, na rzecz członków lub
usług ogólnych.
Sektor ekonomii społecznej cechuje wysoki stopień zróżnicowania. Klasyfikację
instytucji zorientowanych społecznie prezentuje tabela 4.
Tabela 4. Klasyfikacja instytucji zorientowanych społecznie
Instytucje zorientowanie społecznie
non profit
non for profit
Nieprowadzące działalności gospoProwadzące działalność gospodarczą (sektor prywatny lub prywatdarczej (głównie sektor publiczny lub
no-publiczny, sektor ekonomii społecznej)
publiczno-prywatny)
Przedsiębiorstwa (działalność
– publiczne placówki oświatowe
gospodarcza jest dominującym
– publiczna służba zdrowia
źródłem dochodów)
– grupy wyznaniowe
– spółdzielnie
– organizacje opieki społecznej, cha- – towarzystwa ubezpieczeń wzarytatywne, konsumenckie itp.
jemnych
– przedsiębiorstwa społeczne itp.
Organizacje (działalność gospodarcza jest ubocznym źródłem dochodów)
– stowarzyszenia
– fundacje
– zawiązki zawodowe
– izby gospodarcze i inne organizacje
Źródło: M. Płonka, Dylematy finansowania przedsiębiorczości społecznej, „Ekonomia Społeczna” 2008 nr 1 s. 25.
Podmioty ekonomii społecznej przybierają bardzo różne formy prawne
i funkcjonują według różnych zasad w poszczególnych państwach członkowskich
Unii Europejskiej. Do podmiotów prawnych zaliczanych do ekonomii społecz29
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
nej należą organizacje pozarządowe, a zwłaszcza fundacje i stowarzyszenia, centra
integracji społecznej (CIS), kluby integracji społecznej (KIS), zakłady aktywności zawodowej (ZAZ), towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych (TUW) i spółdzielnie, wśród których największe znaczenie z punktu widzenia ekonomii społecznej
mają spółdzielnie socjalne, spółdzielnie pracy oraz spółdzielnie inwalidów i spółdzielnie niewidomych37.
Wartością przedsiębiorstwa społecznego są ludzie wraz ze swoją wiedzą, umiejętnościami, predyspozycjami i postawami. Sukces przedsiębiorstwa zależy od
sprawnego zarządzania kapitałem ludzkim, co w rzeczywistości oznacza dążenie
do tego, aby38:
• szczególnie kadra kierownicza była motywowana do podejmowania działań długofalowych, wpływających na zmniejszenie kosztów funkcjonowania jednostki;
• pracownicy dobrze znali powierzone im obowiązkami, gdyż sprawny proces adaptacji nowego pracownika pozwala na pełne wykorzystanie możliwości jego rozwoju zawodowego;
• w pełni wykorzystać wiedzę, doświadczenie i umiejętności pracowników;
• zabezpieczyć realizację potrzeb – z jednej strony chodzi o potrzeby przedsiębiorstwa, z drugiej, poprzez odpowiednie warunki pracy, o samorealizację pracownika.
Warto zastanowić się, do kogo ekonomia społeczna jest kierowana. Odpowiedź
na to pytanie jest prosta – adresatami ekonomii społecznej na zewnątrz przedsiębiorstw są między innymi dostawcy oraz lokalna społeczność. W przypadku
dostawców ze strony przedsiębiorstw społecznych istnieje obowiązek uczciwości
we wszystkich działaniach, w tym w polityce cenowej, licencyjnej; konieczność
dbania o pozytywne relacje między podmiotami; terminowe regulowanie zobowiązań, dzielenie się informacjami. Obszar współpracy ze społecznością lokalną
jest odpowiedzią na oczekiwania społeczności i proponowanie przyjęcia określonych rozwiązań warunkujących pozytywny wpływ na rozwój regionu. Polityka odpowiedzialności może koncentrować się na badaniu i ocenie korzystnych efektów
społecznej działalności produkcyjnej, podejmowaniu komercyjnych działań generujących pozytywne zmiany w strukturze regionu, długoterminowe inwestycje na
37
38
30
Szerzej na temat form prawnych funkcjonowania podmiotów ekonomii społecznej w rozdziale IV.
P. Łukasik, W. Zaleszczuk, Praktyczne aspekty ewaluacji…, dz. cyt., s. 131.
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
rzecz społeczności lokalnej, przedsięwzięcia o charakterze charytatywnym39.
W literaturze przedmiotu spotkać można dość szczegółową analizę funkcjonowania przedsiębiorstwa w otoczeniu. Otoczenie zewnętrzne przedsiębiorstwa
społecznego rozpatrywane jest w podziale na otoczenie ekonomiczne, otoczenie
prawne i polityczne, otoczenie społeczno-kulturowe, otoczenie międzynarodowe
i globalne.
Nie sposób rozdzielić działalności przedsiębiorstw społecznych z otoczeniem
ekonomicznym. Powiązanie to zostało już wielokrotnie wskazane w treści powyższej publikacji. Jednakże dla zachowania prawidłowej struktury wspomnieć
należy o wpływie rynku pracy oraz rynku towarów i usług na funkcjonowanie
przedsiębiorstw społecznych. Tworzenie nowych miejsc pracy, wprowadzanie elastycznych form czasu pracy, prowadzenie szkoleń, przekwalifikowań – to odpowiedź na zmieniającą się sytuację na lokalnym, regionalnym czy krajowym rynku
pracy. Z kolei, analizując powiązanie z rynkiem towarów i usług, zauważyć należy
uzupełnianie niedoborów w ofercie produktów, dopasowywanie się, kompensowanie deficytu rynku, czyli dostarczanie kategorii, które dotychczas na rynku
były niedostępne, jak również objęcie ofertą podmiotów dotychczas z niej niekorzystających. Powiązania z otoczeniem ekonomicznym widoczne są również
chociażby w przypadku zjawiska inflacji. Mimo że głównym celem działalności
przedsiębiorstw społecznych nie jest maksymalizacja zysku, to inflacja może mieć
istotny wpływ na możliwości rozwojowe tych podmiotów.
Działalność przedsiębiorstw społecznych obwarowana jest ustaleniami natury prawnej. To państwo za pomocą prawa reguluje możliwości powstawania,
funkcjonowania, przekształcania czy likwidowania przedsiębiorstw społecznych.
Polityka państwa może być przychylna bądź zdecydowanie przeciwna rozwiązaniom proponowanym przez przedsiębiorstwa społeczne, przez społeczną ekonomię. Można się więc z tej strony spodziewać ułatwień bądź utrudnień w funkcjonowaniu podmiotów ekonomii społecznej.
Państwo polskie realizuje obecnie politykę zorientowaną na podmioty ekonomii społecznej w czterech obszarach: programowania i polityk publicznych,
instytucjonalno-regulacyjnym, finansowym oraz usługowym40.
W obszarze programowania główne działania były i są skupione w administraTamże, s. 132.
C. Miżejewski, Polityka społeczna wobec sektora ekonomii społecznej, [w:] Raport otwarcia projektu
„W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej”, Warszawa, FISE, 2006, s. 9.
39
40
31
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
cji rządowej zajmującej się pracą i zabezpieczeniem społecznym. Sferę regulacyjną
tworzą kluczowe akty prawne dotyczące funkcjonowania podmiotów ekonomii
społecznej. Zalicza się do nich głównie ustawę o pożytku publicznym i o wolontariacie, ustawę o zatrudnieniu socjalnym i ustawę o spółdzielniach socjalnych.
Można stwierdzić, że obecnie w Polsce jesteśmy na etapie formowania prawa
regulującego funkcjonowanie ekonomii społecznej. Od polityki państwa zależy
także rodzaj, zakres i wielkość publicznego wsparcia, jakie może być przewidziane dla podmiotów ekonomii społecznej. Wskazać można tutaj przede wszystkim
na instytucje publiczne realizujące między innymi swoje cele poprzez finansowe
wspieranie przedsiębiorstw społecznych. Spotkać można również opinię o dużym
ryzyku, jakie pociąga za sobą wprowadzenie na rynek przedsiębiorstw społecznych (publicznie wspieranych w obszarach usług), które też mogą być domeną
przedsięwzięć prywatnych. Wsparcie publiczne może spowodować osłabienie na
rynku lokalnym pozostałych przedsiębiorstw41.
Na otoczenie społeczno-kulturowe składają się głównie: normy, wartości, zasady, obyczaje, style życia, tradycje instytucjonalne, jak również cechy demograficzne społeczeństwa, w którym funkcjonuje przedsiębiorstwo społeczne.
Analizując je, można wyróżnić cechy skali makro i mikro. Skala mikro będzie
dotyczyła społeczności lokalnych i wydaje się mieć znacznie istotniejszy wpływ
na ekonomię społeczną niż skala makro. Można byłoby pokusić się o stwierdzenie, że to elementy otoczenia społeczno-kulturowego odegrały decydującą rolę
w tworzeniu przedsiębiorstw społecznych, bowiem solidność, zaangażowanie,
bezinteresowność, tak zwane społecznictwo – to wartości stanowiące odniesienie
dla działalności przedsiębiorstw społecznych. Ich brak może niekorzystnie rokować możliwościom dynamicznego rozwoju przedsiębiorczości społecznej.
Na otoczenie międzynarodowe i globalne składają się elementy otoczenia dotychczas wskazane, z tą różnicą, że powstają one poza granicami danego państwa.
Coraz intensywniejsze funkcjonowanie podmiotów ekonomii społecznej
w kontekście międzynarodowym, z jednoczesnym wskazaniem na charakter lokalny i rozwiązywanie problemów społeczno-ekonomicznych na poziomie lokalnym, pokazuje, że z tej perspektywy spojrzenie na przedsiębiorstwa społeczne
może być zbliżone do hasła „myśl globalnie, działaj lokalnie”. Mówiąc inaczej
– współczesne przedsiębiorstwa społeczne muszą jednocześnie wykorzystywać
E. Bogacz-Wojtanowska, Funkcjonowanie przedsiębiorstwa społecznego w otoczeniu, „Ekonomia Społeczna”
2008 nr 2 s. 22–23.
41
32
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
wszelkie możliwości płynące z otoczenia międzynarodowego (w naszym wypadku pieniądze europejskie, rozwiązania organizacyjno-prawne), nie tracąc przy
tym kontekstu lokalnego42.
Przedsiębiorstwo nie może funkcjonować w oderwaniu od społeczności,
w której działa i na którą wywiera mniejszy lub większy wpływ. Im bardziej świadomy i przemyślany jest ten wpływ, tym większe korzyści mogą uzyskać obie
strony – zarówno przedsiębiorstwo, jak i społeczność lokalna. Z tego też powodu
przedsiębiorstwa często i dość chętnie angażują się społecznie, pełniąc rolę mecenasów i sponsorów, a43:
• realizowane wspólnie programy stają się wynikiem analizy potrzeb społeczności lokalnej i przedsiębiorstwa;
• rozwijanie kontaktów z lokalnymi społecznościami przynosi pozytywne
efekty (budowanie marki, promocja sprzedaży);
• działania społeczne zwiększają potencjał i kapitał społeczny przedsiębiorstwa;
• inwestycje społeczne to też sposób na rozwój pracowników, a tym samym
efektywniejsze wykorzystanie potencjału przedsiębiorstwa.
Instytucje sektora ekonomii społecznej prowadzą swoją działalność głównie
w obszarze integracji społeczno-zawodowej, usług socjalnych dla osób starszych,
uchodźców i osób dotkniętych chorobami, jak również oferują szeroką gamę propozycji dla społeczeństwa, m.in. w zakresie edukacji, usług księgowo-finansowych.
Prowadzona działalność jest w większości przypadków ukierunkowana na odbiorców zewnętrznych, niekoniecznie zaś tylko na wspieranie własnych członków44.
Przedsiębiorstwa społeczne starają się opierać swoją działalność i angażować
w nią wolontariuszy, stażystów oraz osoby bezrobotne, niepełnosprawne, umożliwiając im zdobycie doświadczenia oraz powrót do aktywności zawodowej i społecznej, niejednokrotnie po długim okresie pozostawania w obszarze wykluczenia
społecznego i zawodowego45.
Trudno jest walczyć z funkcjonującym w społeczeństwie stereotypem odnoszącym się do możliwości i potencjału zawodowego osób wykluczonych społecznie.
Bardzo często, mimo podejmowanych działań mających na celów przywrócenie
Tamże, s. 23.
P. Łukasik, W. Zaleszczuk, Praktyczne aspekty ewaluacji…, dz. cyt., s. 132.
44
K. Dudzik, Szanse oraz bariery w funkcjonowaniu przedsiębiorstw społecznych w Polsce, „Ekonomia Społeczna” 2008 nr 2 s. 95.
45
Tamże, s. 96.
42
43
33
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
ich do pełnego funkcjonowania w społeczeństwie, mają oni nadal trudności ze
znalezieniem zatrudnienia. Inne zagrożenia związane są z zatrudnianiem takich
osób tylko w okresie, w którym przedsiębiorcom przysługuje refundacja części
kosztów zatrudnienia. Jako barierę w rozwoju sektora przedsiębiorstw społecznych często wskazuje się niechęć administracji publicznej, sektora prywatnego
i organizacji społecznych, które z reguły wynikają z braku doświadczeń tych instytucji we współpracy, jak również braku rozwiązań prawnych umożliwiających
podejmowanie działań opartych na współdziałaniu szerokiego kręgu podmiotów
w zakresie partnerstwa publiczno-społeczno-prywatnego z udziałem przedsiębiorstw społecznych46.
W swojej działalności przedsiębiorstwa społeczne napotykają na określone
przeciwności. Wśród głównych problemów i zagrożeń przez nie wskazywanych
można wymienić47:
• brak środków finansowych;
• skomplikowane i zbiurokratyzowane procedury otrzymywania środków
z UE oraz trudności w pozyskiwaniu kredytów zabezpieczających wkład
własny organizacji w projekty współfinansowane z tych środków;
• brak regulacji prawnych zawierających procedury oraz mechanizmy pozwalające na podejmowanie działań opartych na współdziałaniu podmiotów w zakresie partnerstwa publiczno-prywatnego z uwzględnieniem
przedsiębiorstw społecznych;
• brak programów wspierających przedsiębiorstwa społeczne od strony organizacyjnej i administracyjnej;
• niezrozumienie i nieznajomość specyfiki działalności przedsiębiorstw społecznych przez pozostałe podmioty działające na rynku, w tym instytucje
publiczne;
• brak rozwiązań ułatwiających przedsiębiorstwom społecznym wchodzenie
na rynek z własnymi usługami i produktami.
Brak środków finansowych stanowi problem, który dotyka większość przedsiębiorstw społecznych. A brak stałego źródła dochodów powoduje niepewność
co do dalszych możliwości prowadzenia działalności, nie wspominając o możliwościach rozwojowych. Problem ten pogłębiają skomplikowane i zbiurokratyzowane procedury otrzymywania środków ze źródeł publicznych (także z Unii
46
47
34
Tamże.
K. Dudzik, Wprowadzenie do ekonomii społecznej..., dz. cyt., s. 25.
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Europejskiej) oraz trudności w pozyskiwaniu kredytów zabezpieczających wkład
własny organizacji w projekty współfinansowane z tych środków. Bariery biurokratyczne, które stanowią istotną przeszkodę w rozwoju przedsiębiorstw społecznych, wynikają z nieznajomości specyfiki działalności przedsiębiorstw społecznych, jak również z braku wiedzy na temat uregulowań ich działalności. Winne
są temu również władze lokalne, a konkretnie brak zainteresowania z ich strony
aktywnością społeczną48.
Wśród innych czynników hamujących rozwój przedsiębiorstw społecznych
wskazuje się brak rozwiązań ułatwiających przedsiębiorstwom społecznym wchodzenie na rynek z własnymi usługami i produktami, nieuwzględnienie w wystarczającym stopniu specyfiki działalności przedsiębiorstw społecznych na gruncie
obowiązujących przepisów, co utrudnia elastyczne kształtowanie polityki kadrowej w tych jednostkach49.
Tabela 5. Prowadzenie przedsiębiorstwa społecznego - ryzyko i korzyści
Ryzyko
Finanse
Misja
48
49
• utrata pieniędzy
• zbyt wysokie koszty rozruchu
• możliwe zmniejszenie wsparcia ze strony
tradycyjnych fundatorów
• opportunity cost (przychody zarobione kontra
fundraising)
Korzyści
• generuje stabilne źródło dochodu
• dywersyfikuje źródła przychodów
• redukuje zależność od donatorow
• podnosi wartość posiadanych środków
produkcji
• nieograniczone fundusze
• wzrost wiarygodności
• misja i reputacja mogą być skompromitowane, • stabilne warunki programowania
jeśli interes jest postrzegany jako niesłużący
• odpowiedzialność za osiąganie celów
sprawie
społecznych
• w przypadku trudności w zbilansowaniu misji • dźwiga działania misyjne
i pieniędzy może nastąpić zbytnie przesunięcie
aktywności w kierunku działań biznesowych
• przedsiębiorstwo może mieć negatywny wpływ
na klientów
K. Dudzik, Szanse oraz bariery…, dz. cyt., s. 96.
Tamże.
35
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
• interes może zbyt angażować zarządzanie i
• jednoczy rozwój organizacyjny i narzępochłaniać uwagę personelu
dzia prowadzenia biznesu z organiza• wzrost organizacyjnej złożoności (potrzeby
cją non profit
• z zasady double bottom line czyni
związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa
zwiększają koszty)
kontekst zarządzania obowiązujący we
• prowadzenie przedsiębiorstwa może wymagać
wszystkich jego funkcjach
Działalność zatrudnienia odpowiednio wykwalifikowanego • wymaga organizacji, by zarządzać
personelu
interesami społecznymi, środkami
operacyjna
produkcji i inwestycjami
• potęguje strategiczne myślenie, by
funkcjonować na dynamicznym rynku
• podnosi wydajność i efektywność
• poprawia umiejętność reagowania na
sygnały rynku
Kultura
• napięcia w wyniku różnic między kulturą
biznesu a kulturą programów społecznych
• personel może odejść z pracy, nie akceptując
kultury biznesu
• członkowie i personel mogą czuć się „sprzedani”
• opór wobec zmiany
• innowacje
• przedsiębiorczość
• zarządzanie zmianą, orientacja rynkowa
• orientacja na rezultaty
Źródło: T. Kaźmierczak, Zrozumieć ekonomię społeczną, [w:] Kapitał społeczny, ekonomia społeczna, red.
Tomasz Kaźmierczak i Marek Rymsza, Warszawa, Fundacja Instytut Spraw Publicznych, 2007, s. 121.
Jednym z najczęściej postulowanych kierunków zmian w działalności przedsiębiorstw społecznych jest konieczność poszerzenia zakresu obowiązujących regulacji o instytucje prawne, które stanowią podstawę do podejmowania działań na płaszczyźnie partnerstwa publiczno-społeczno-prywatnego. W literaturze
przedmiotu zwraca się uwagę na niewystarczające działania mające na celu promocję przedsiębiorczości społecznej oraz kształcenie pracowników administracji publicznej. Koniecznością wydają się działania mające na celu poszerzenie
wiedzy w społeczeństwie na temat działalności przedsiębiorstw zorientowanych
nie tylko na rynek, ale także na kwestie społeczne, co może mieć istotny wpływ
na niwelowanie stereotypów dotyczących osób wykluczonych. Istotną rolę
w walce przeciwko ubóstwu oraz marginalizacji społecznej, a także w tworzeniu
nowych miejsc pracy, powinny odegrać samorządy lokalne. Dobra znajomość
lokalnych problemów oraz potrzeb obywateli może mieć znaczący wpływ na budowanie spójności społecznej i tworzenie miejsc pracy poprzez wspieranie przedsiębiorczości społecznej. W tym celu niezbędne staje się tworzenie na szczeblu
administracji publicznej programów aktywizujących różne podmioty społeczne. To nie wszystkie sugestie zmian w działalności przedsiębiorstw społecznych.
36
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Wydaje się, że w walce z wykluczeniem społecznym w niewystarczający sposób
wykorzystywane są lokalne plany zagospodarowania przestrzennego, które powinny być brane pod uwagę przy tworzeniu obszarów intensywnych działań
społecznych. Również niedocenione w tworzeniu nowych rozwiązań wydają się
doświadczenia istniejących podmiotów podejmujących oryginalne i nowatorskie
inicjatywy społeczne. Ich aktywność w zakresie tworzenia nowych rozwiązań integracyjnych wytycza obecne kierunki zmian w sektorze ekonomii społecznej50.
Przedsiębiorstwa społeczne, nawet wspierane przez państwo, nie zawsze są
w stanie konkurować z innymi. Ich przeciwnicy krytykują je, wskazując, że są
podmiotami wewnętrznie sprzecznymi – przedsiębiorczość nie zgadza się ze społeczną realizacją celu, ich działania mogą osłabić działanie mechanizmu wolnorynkowego, gdyby uzyskały ulgi w działalności, to oznaczałoby nierówne traktowanie podmiotów na rynku, a w dodatku mają niejasny sposób umocowania
prawnego51.
Natomiast zwolennicy przedsiębiorstwa społecznego wskazują następujące argumenty52:
• ich obecność przejmie od państwa część problemów związanych z podmiotami wykluczonymi;
• idea przedsiębiorczości społecznej współgra z ideą pomocy;
• poprzez ich działalność możliwe jest pełniejsze wykorzystanie potencjału
ludzkiego;
• sprzyjają rozwojowi postawy obywatelskiej. 95
Wzrost znaczenia przedsiębiorczości społecznej jest rezultatem przemian
społeczno-gospodarczych mających wieloraki wymiar, bowiem można mówić
o zmianach politycznych, społecznych, gospodarczych i etycznych. Mimo że celem przedsiębiorstw społecznych nie jest rynkowa ekspansja, to bez nich rynek
nie może się rozszerzać i rozwijać. Wydaje się, iż można spodziewać się dalszego
wzrostu zainteresowania ekonomią społeczną i jej podmiotami.
K. Dudzik, Szanse oraz bariery…, dz. cyt., s. 97.
J. Filek, Garść rozważań wokół problematyki przedsiębiorstwa społecznego, „Ekonomia Społeczna” 2008 nr
2 s. 15.
52
Tamże, s. 16.
50
51
37
III.
Formy prawne funkcjonowania podmiotów
ekonomii społecznej
D
ziałające w Polsce podmioty ekonomii społecznej cechuje bardzo duża
różnorodność form organizacyjnych, a w konsekwencji też zadań.
Trudno jest jednoznacznie wskazać, jakie formy prawne wpisują się
w działania ekonomii społecznej. W środowisku ekonomii społecznej nadal trwają dyskusje na ten temat i ścierają się różne podglądy. Zakwalifikowanie do grona
podmiotów ekonomii społecznej określonych form prawnych wymaga analizy
działalności podmiotów w tej formie występujących w obrocie gospodarczym,
z punktu widzenia przyjętych cech ekonomii społecznej.
Definicja ekonomii społecznej zaproponowana przez międzynarodową sieć
badawczą EMES (European Research Network53), która zrzesza ekspertów i badaczy zagadnienia ekonomii społecznej, grupuje podmioty z punktu widzenia
określonych kryteriów ekonomicznych i społecznych.
Autorzy ekspertyzy dotyczącej prawnych form ekonomii społecznej w Polsce
– Hubert Izdebski i Monika Małek – sformułowali na tej podstawie pewne grupy
podmiotów, które charakteryzują się określonymi cechami prawnymi.
53
38
Dostępny w Internecie: www.emes.net/ (na dzień 20.08.2010).
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Tabela 6. Przynależność do sektora podmiotów ekonomii społecznej ze względu na spełnione kryteria ekonomiczne, społeczne i prawne według EMES
Kryteria ekonomiczne
• prowadzenie w sposób
względnie ciągły, regularny
działalności w oparciu
o instrumenty ekonomiczne
• niezależność, suwerenność
instytucji w stosunku do
instytucji publicznych
• ryzyko ekonomiczne
• istnienie choćby nielicznego
płatnego personelu
Kryteria społeczne
• wyraźna orientacja na
społecznie użyteczny cel
przedsięwzięcia
• oddolny, obywatelski
charakter inicjatywy
• specyficzny, możliwie
demokratyczny system
zarządzania
• możliwie partycypacyjny
charakter działania
• ograniczona dystrybucja
zysków
Kryterium prawnych form ekonomii
społecznej w Polsce
• organizacje spółdzielcze i spółdzielnie pracy, które reprezentują bardzo
odmienne formy działalności – od
spółdzielni mieszkaniowych poprzez
spółdzielnie spożywców aż po
spółdzielnie uczniowskie
• bankowość spółdzielcza
• spółdzielcze kasy oszczędnościowokredytowe (SKOK)
• towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych
• organizacje pozarządowe, działające
w formie stowarzyszeń, fundacji, prowadzące działalność gospodarczą
Źródło: H. Izdebski, M. Małek, Formy prawne podejmowania i prowadzenia działalności służącej realizacji
celów społecznie użytecznych poza sektorem finansów publicznych, w szczególności w zakresie aktywizacji osób
bezrobotnych, w świetle idei ekonomii społecznej i obowiązującego stanu prawnego, oprac. wykonane na zlecenie Akademii Rozwoju Filantropii w Polsce, Warszawa 2005, s. 2–4.
Wymienione kryteria przynależności do sektora ekonomii społecznej mają
oczywiście charakter generalny, ale jednocześnie zawężający do podmiotów, które, prowadząc działalność gospodarczą, są obligatoryjnie ukierunkowane na użyteczność społeczną.
Różnorodność definicji i form przyporządkowanych ekonomii społecznej
utrudnia systematykę pojęciową podmiotów, które można zaszeregować do tego
sektora i uznać za przedsiębiorstwo społeczne. Podejmując próbę wyodrębnienia
mechanizmów kształtujących ich powstanie, wyszczególniono następujące podmioty54:
1. Instytucje „starej” ekonomii społecznej
Kategoria ta dotyczy przede wszystkim spółdzielni, które włączają się w zaopatrywanie dóbr wykraczających poza zaspakajanie potrzeb i interesów własnych członków. Pod koniec 2007 roku, według danych Głównego Urzędu
Statystycznego, w Polsce było zarejestrowanych ponad 18 tys. spółdzielni, z czego praktycznie część z nich nie funkcjonuje. Natomiast według Krajowej Rady
Polski model ekonomii społecznej: rekomendacje dla rozwoju, pod red. Piotra Frączaka i Jana J. Wygańskiego,
Warszawa, Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych, 2008, s. 19–21.
54
39
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
Spółdzielczej, ilość aktywnych w Polsce spółdzielni oblicza się na około 12 tys.
Spółdzielnie są bardzo zróżnicowanym środowiskiem, a mianowicie: jest 5 tys.
spółdzielni mieszkaniowych; 1,3 tys. spółdzielni pracy; 1,1 tys. rolniczych spółdzielni produkcyjnych i 2,5 tys. innych spółdzielni rolniczych; ok. 800 banków
spółdzielczych, w tym 118 spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych. Na
początku lat 80. i wraz z początkiem 90. liczba spółdzielni wzrastała, aczkolwiek
w drugiej połowie lat 90. zaczęła regularnie spadać i spadek ten utrzymuje się
nadal, mimo że już nie tak gwałtowny. Oczywiście cały czas powstają nowe spółdzielnie, ale nie jest to już zjawisko tak masowe, jak w latach wcześniejszych.
2. Instytucje „trzeciego sektora”
Trzeci sektor skupia organizacje pozarządowe, które dla osiągnięcia swych celów statutowych stosują instrumenty ekonomiczne. Odnosi się to do około 20%
organizacji, które łącznie wytwarzają znaczną część dochodów sektora. Jednakże,
dla większości podmiotów takiego rodzaju dochody są nieznaczną składową ich
ogólnego budżetu. Więcej niż 50% rocznego dochodu z tych źródeł uzyskuje zaledwie 5% organizacji. Niewątpliwie do przedsiębiorstw społecznych nie można
zaliczyć wszystkich organizacji pozarządowych55. Odsetek przedsiębiorstw społecznych w standardowo rozumianym trzecim sektorze szacuje się na 4 do 9%
w stosunku do wykorzystanych kryteriów (m.in.: zatrudnienia stałego personelu
czy udziału dochodów z działalności ekonomicznej). Łączna liczba stowarzyszeń
i fundacji to prawie 4 tys. instytucji, dzięki czemu być może są najbardziej obiecujące, biorąc pod uwagę zwiększenie skali działań przedsiębiorczości społecznej
w Polsce.
3. Instytucje „nowej” ekonomii społecznej
a) Spółdzielnie socjalne – wprowadzone ustawą z 20 kwietnia 2004 roku
o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy56. Spółdzielnie te stanowią
formę prawną, która ma dać możliwość jej członkom (głównie osobom tzw.
obszaru wykluczenia społecznego, tj. bezrobotni, niepełnosprawni, uzależnieni itp.) możliwość powrotu do normalnego życia społecznego i na rynek pracy.
Spółdzielnie socjalne, pełniąc charakter spółdzielni pracy, bazują na zasadzie osoD. Bukalska, Współpraca organizacji pozarządowych z firmami w nawiązaniu do idei społecznej
odpowiedzialności i zaangażowania biznesu, „Trzeci Sektor” 2008 nr 15 s. 54–58.
56
DzU nr 99, poz. 1001 ze zm.
55
40
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
bistego świadczenia pracy przez jej członków. Funkcjonują w wielu zróżnicowanych sektorach, np. budowanym gastronomicznym czy turystyce. Ze względu na
brak mechanizmów wspierających ich funkcjonowanie (np. podnoszenie jakości
usług) działania adaptacyjne czy dostęp do środków na inwestycje skazane są na
duże ryzyko. W dzisiejszych czasach duża część z nich nie ma szans obronić się
na otwartym rynku.
b) Centra integracji społecznej (CIS) i zakłady aktywności zawodowej
(ZAZ) – instytucje te mogą być powoływane do życia przez sektor publiczny oraz
instytucje niepubliczne. W przypadku prowadzenia takiej instytucji przez administrację, czyli sektor publiczny, trudno jest stwierdzić, że należy ona do sektora
ekonomii społecznej. Zakłady aktywności zawodowej są podmiotem funkcjonującym w strefie zatrudnienia wspieranego, a także pomocy na rynku osobom niepełnosprawnym. Od roku 1997, kiedy powstały przepisy stanowiące o ZAZ-ach,
powstało ich stosunkowo mało. Działania ZAZ-ów często ograniczane są przez
biurokrację, a co za tym idzie braku elastyczności w funkcjonowaniu niezbędnej
w pracy z różnego rodzaju niepełnosprawnymi. Centra integracji społecznej oraz
kluby integracji społecznej są formą prawną wprowadzoną ustawą z 13 czerwca 2003 roku o zatrudnieniu socjalnym57. W założeniu przygotowują one do
wstąpienia na otwarty rynek pracy (przez zatrudnienie lub założenie spółdzielni
socjalnej) osób zagrożonych wyeliminowaniem społecznym. CIS-y mogą prowadzić działalność gospodarczą (i robi to około 36% centrów). Założycielami tych
form działalności mogą być podmioty publiczne i prywatne. Najczęściej jednak
są nimi władze lokalne lub instytucje administracji publicznej funkcjonujące
w strefie pomocy społecznej, choć mogą być powoływane zarówno przez podmioty publiczne jak i prywatne.
4. Instytucje hybrydowe
Dużą część działań z obszaru ekonomii społecznej nie sposób wyodrębnić pod
względem podmiotowości. Zdarza się tak, że wykorzystuje się podmioty ściśle
rynkowe do realizacji celów społecznych, np. spółki, gdzie społeczny kierunek
osiągany jest przez podmiot działalności bądź specyficzny charakter organizacji
produkcji. Pokonywanie barier międzysektorowych (biznesu, administracji publicznej i organizacji pozarządowych) stwarza innowacyjne inicjatywy. Podmioty
57
DzU nr 122, poz. 1143 ze zm.
41
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
ekonomii społecznej mogą funkcjonować partnersko, tworząc nową jakość
w sferze społecznej. Takie działania mogą przejawiać się w postaci osobnych podmiotów prawnych (związki stowarzyszeń czy spółdzielni osób prawnych) bądź
w oparciu o sformalizowane porozumienia (np. pakty na rzecz zatrudnienia).
Poniższa tabela pokazuje liczbę różnych podmiotów ekonomii społecznej
w Polsce.
Tabela 7. Liczebność podmiotów zaliczonych do sektora ekonomii społecznej
Typy instytucji
Przybliżona liczba
instytucji
Liczba zatrudnionych
(w przeliczeniu
na pełne etaty)
Liczba członków
Stowarzyszenia i fundacje
75 000
ok. 65 000
9 – 10 000 000
Organizacje samorządu
gospodarczego
5500
33 000
1 100 000
Spółdzielnie
12 800
469 000
ok. 10–11 000 000
Z tego: spółdzielnie inwalidów
350
5500
30 000
Towarzystwa ubezpieczeń
wzajemnych
9
500
brak danych
Inne organizacje wzajemnościowe
880
brak danych
brak danych
Spółdzielnie socjalne
120
400
Zakłady aktywności zawo48
dowej
1700
brak danych
Centra integracji społecznej
500
brak danych
Kluby integracji społecznej 300
brak danych
brak danych
Ogółem
ok. 600 000
ok.16–17 000 000
55
ok. 94 000
Źródło: Polski model ekonomii społecznej: rekomendacje dla rozwoju, pod red. Piotra Frączaka i Jana J.
Wygańskiego, Warszawa, Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych, 2008, s. 21.
Liczebność podmiotów ekonomii społecznej w Polsce jednoznacznie wskazuje, że dominującą formą są podmioty zaliczane do sektora organizacji pozarządowych, tj. fundacje i stowarzyszenia. Dość liczną grupę stanowią również
spółdzielnie. W przypadku pozostałych podmiotów ich liczebność nie jest duża,
co przypisać należy faktowi, że jako podmioty prawne wyodrębnione zostały
w przeciągu ostatnich kilku lat.
42
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Zgodnie ze słownikiem terminologicznym Szczegółowego opisu priorytetów
programu operacyjnego „Kapitał ludzki” do kategorii podmiotów ekonomii
społecznej zaliczone zostały: spółdzielnie pracy, spółdzielnie inwalidów i niewidomych, organizacje pozarządowe oraz podmioty wymienione w art. 3 ust. 3
ustawy z 24 kwietnia 2003 roku o pożytku publicznym i wolontariacie58, centra
integracji społecznej, kluby integracji społecznej, zakłady aktywności zawodowej,
warsztaty terapii zajęciowej59.
Poniżej przedstawiamy charakterystykę prawnych form podmiotów ekonomii społecznej w Polsce, które w większym lub mniejszym zakresie wpisują się
w działania ekonomii społecznej60. Pamiętać należy, iż nie znaczy to jednak, że
wszystkie wymienione formy prawne automatycznie powinny być zakwalifikowane jako podmioty sektora ekonomii społecznej. Cechy charakterystyczne dla
instytucji zaliczanych do sektora ekonomii społecznej to prymat celów indywidualnych i społecznych nad kapitałem, zasada dobrowolnego członkostwa, kontrola
na demokratycznych zasadach, połączenie interesu członków i interesu ogólnego
oraz przeznaczanie wypracowanego zysku na rozwój celów. Dlatego przyjęcie, że
dany podmiot jest podmiotem ekonomii społecznej, wymaga często każdorazowej analizy danej instytucji pod kątem przyjętego przez nią profilu działania oraz
innych cech, np. czy wśród pracowników i klientów takich organizacji znajdują
się osoby pochodzące z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym. Najpopularniejsze podmioty prawne sektora ekonomii społecznej w Polsce
to organizacje pozarządowe, a zwłaszcza fundacje i stowarzyszenia, centra integracji społecznej (CIS), kluby integracji społecznej (KIS), zakłady aktywności
zawodowej (ZAZ), towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych (TUW) i spółdzielnie, wśród których największe znaczenie z punktu widzenia ekonomii społecznej mają spółdzielnie socjalne, spółdzielnie pracy oraz spółdzielnie inwalidów
i spółdzielnie niewidomych. Do grona wymienionych podmiotów warto zaliczyć także przedsiębiorstwa społeczne działające na bazie spółek z ograniczoną
odpowiedzialnością, które mogą być tworzone w dowolnym celu, w tym także
niezarobkowym.
DzU nr 96, poz. 873 ze zm.
Szczegółowy opis priorytetów programu operacyjnego „Kapitał ludzki” 2007–2013, Warszawa,
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2010, s. 346–347.
60
Por.: Ekonomia społeczna w programie operacyjnym „Kapitał ludzki”, oprac. Stała Konferencja Ekonomii
Społecznej, Warszawa 2009, s. 10–12.
58
59
43
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
Szczegółowa charakterystyka podmiotów zaliczanych do sektora ekonomii
społecznej
Podmioty ekonomii społecznej przybierają bardzo różne formy prawne i fun­
kcjonują według różnych zasad w poszczególnych państwach członkowskich Unii
Europejskiej.
Do podmiotów prawnych zaliczanych do ekonomii społecznej należą:
1. Centra integracji społecznej (CIS)
Centrum działa na podstawie ustawy o zatrudnieniu socjalnym i zgodnie
z art. 3 ust. 1 tej ustawy realizuje reintegrację zawodową i społeczną poprzez
następujące usługi:
• kształcenie umiejętności pozwalających na pełnienie ról społecznych i osiąganie pozycji społecznych dostępnych osobom niepodlegającym wykluczeniu społecznemu;
• nabywanie umiejętności zawodowych oraz przyuczenie do zawodu, przekwalifikowanie lub podwyższanie kwalifikacji zawodowych;
• naukę planowania życia i zaspokajania potrzeb własnym staraniem, zwłaszcza poprzez możliwość osiągnięcia własnych dochodów dzięki zatrudnieniu lub działalności gospodarczej;
• uczenie umiejętności racjonalnego gospodarowania posiadanymi środkami
pieniężnymi.
Centrum może być tworzone przez wójta, burmistrza, prezydenta miasta
i organizację pozarządową. W przypadku utworzenia przez organizację pozarządową CIS działa w formie jednostki wyodrębnionej organizacyjnie i finansowo
w sposób zapewniający należytą identyfikację pod względem organizacyjnym
i finansowym, w stopniu umożliwiającym określenie przychodów, kosztów i wyników, z uwzględnieniem przepisów o rachunkowości.
Centrum, w ramach reintegracji zawodowej, może prowadzić działalność wytwórczą, handlową lub usługową oraz działalność wytwórczą w rolnictwie, z wyłączeniem działalności polegającej na wytwarzaniu i handlu wyrobami przemysłu
paliwowego, tytoniowego, spirytusowego, winiarskiego, piwowarskiego, a także
pozostałych wyrobów alkoholowych o zawartości alkoholu powyżej 0,5% oraz
wyrobów z metali szlachetnych albo z udziałem tych metali. Prowadzona działalność wytwórcza, handlowa i usługowa nie stanowi działalności gospodarczej
w rozumieniu przepisów o działalności gospodarczej.
44
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Wniosek o przyznanie statusu centrum instytucja tworząca składa go do wojewody właściwego ze względu na siedzibę. Wniosek powinien zawierać: nazwę
instytucji tworzącej centrum; informację o miejscu funkcjonowania i przewidywanym terminie rozpoczęcia działalności; przewidywaną liczbę uczestników oraz
wskazanie, dla jakiej grupy uczestników centrum będzie świadczyć usługi; planowany rodzaj działalności wytwórczej, handlowej lub usługowej; program prac
prowadzonych z uczestnikami w ramach reintegracji zawodowej i społecznej;
przewidywaną liczbę pracowników centrum oraz ich kwalifikacje; planowane rodzaje umów o pracę pracowników i ich wymiar czasu pracy; dane o organizacji
i systemie zajęć; dane o zakładanych efektach działania centrum, w tym planowaną liczbę osób przyuczenia do zawodu, przekwalifikowania lub podwyższenia
kwalifikacji, planowaną liczbę osób, którym uczestniczenie w zajęciach i wspierane zatrudnienie socjalne pomogą w uzyskaniu zatrudnienia na zasadach przewidzianych w przepisach prawa pracy lub w podjęciu działalności gospodarczej,
planowaną liczbę osób usamodzielnionych ekonomicznie; dane o szacunkowym
rocznym preliminarzu ogólnych kosztów działalności centrum, w tym kosztów
realizacji reintegracji zawodowej i społecznej; dane o wysokości zasobów własnych instytucji tworzącej poniesionych na utworzenie centrum oraz o formach
tych zasobów, a także o przewidywanym udziale własnym w finansowaniu działalności centrum; dane o innych źródłach finansowania działalności centrum,
w tym ze środków określonych w gminnym programie profilaktyki i rozwiązywania problemów uzależnień oraz przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu oraz
projekt regulaminu centrum.
Status centrum integracji społecznej nadaje wojewoda w drodze decyzji administracyjnej, na podstawie składanego wniosku w terminie od 1 kwietnia do 30
kwietnia lub od 1 września do 30 września danego roku. Status centrum nadaje
się na okres pięciu lat. Centrum jest obowiązane informować wojewodę o każdej
zmianie danych zawartych we wniosku o rejestrację w terminie 30 dni od dnia zaistnienia zmiany oraz przedstawiać corocznie, nie później niż do 31 marca, wojewodzie oraz przyznającym dotacje centrum marszałkowi województwa, wójtowi,
burmistrzowi lub prezydentowi miasta, a także instytucji tworzącej sprawozdanie
zawierające rozliczenie dotacji za rok poprzedni, efekty reintegracji zawodowej
i społecznej, a także preliminarz wydatków i przychodów na rok bieżący.
Wojewoda prowadzi rejestr jednostek organizacyjnych, którym nadał status
centrum. Nadanie statusu jest równoznaczne z wpisem do rejestru. Wojewoda,
45
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
na wniosek instytucji tworzącej, może wydać decyzję o przedłużeniu statusu centrum, biorąc pod uwagę przedstawiane sprawozdanie z trzech ostatnich lat.
W przypadku nierealizowania przez centrum założeń przyjętych we wniosku
w stopniu uniemożliwiającym wykonywanie usług lub w razie stwierdzenia nieprawidłowości rozliczeń finansowych przewidzianych ustawą, a mających wpływ
na wynik finansowy, wojewoda wydaje decyzję o utracie statusu centrum z urzędu lub na wniosek marszałka województwa, wójta, burmistrza lub prezydenta
miasta przyznających dotacje centrum lub instytucji tworzącej. W przypadku
likwidacji instytucji tworzącej centrum wojewoda wydaje decyzję o utracie statusu centrum. W przypadku wydania decyzji o utracie statusu, niewykorzystane
środki finansowe pochodzące z dotacji podlegają zwrotowi do jednostek, które
udzieliły dotacji, w wysokości proporcjonalnej do wysokości udzielonej dotacji.
W przypadku gdy instytucja tworząca, będąca organizacją pozarządową, ulega likwidacji, prawa i obowiązki tej instytucji może przejąć gmina właściwa ze względu na siedzibę centrum.
Finansowanie CIS-ów:
1) w przypadku centrum tworzonego przez wójta, burmistrza i prezydenta
miasta – na zasadach określonych w przepisach o finansach publicznych;
2) w przypadku centrum tworzonego przez organizację pozarządową z:
• zasobów instytucji tworzącej pochodzących ze zbiórek, darowizn lub innych źródeł;
• dotacji na pierwsze wyposażenie z dochodów własnych gminy przeznaczonych na realizację gminnego programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych;
• innych dochodów własnych gminy niż wymienione powyżej.
Utworzenie centrum może być finansowane z dotacji na pierwsze wyposażenie z dochodów własnych samorządu województwa przeznaczonych na realizację
wojewódzkiego programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych
na zasadach porozumienia. Marszałek województwa, na zasadach określonych
w porozumieniu zawartym z instytucją tworzącą, może przyznać centrum dotację na pierwsze wyposażenie oraz dotację na działalność przez okres pierwszych
trzech miesięcy z dochodów własnych samorządu województwa przeznaczonych
na realizację wojewódzkiego programu profilaktyki i rozwiązywania problemów
alkoholowych. Dotacja na pierwsze wyposażenie może być przeznaczona na przystosowanie pomieszczeń na reintegrację zawodową i społeczną uczestników za46
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
jęć; wyposażenie pomieszczeń oraz przygotowanie stanowisk pracy, w tym zakup
maszyn i urządzeń niezbędnych do prowadzenia działalności; zakup surowców,
materiałów i narzędzi niezbędnych do rozpoczęcia działalności. Wysokość dotacji
na działalność centrum przez okres pierwszych trzech miesięcy jest równa kwocie ustalonej jako iloczyn 50% kwoty zasiłku dla bezrobotnych obowiązującej
w dniu zawarcia porozumienia oraz liczby uczestników zajęć reintegracji zawodowej i społecznej prowadzonych w centrum i liczby pracowników zatrudnionych
na okres nie krótszy niż rok, według stanu na koniec każdego miesiąca. Dotację
na pierwsze wyposażenie przekazuje się centrum w terminie 30 dni od dnia zawarcia porozumienia. Dotację na działalność przez okres pierwszych trzech miesięcy przekazuje się w trzech ratach miesięcznych w terminie do 10. dnia miesiąca następującego po miesiącu, za który została przyznana dotacja.
Późniejsza działalność centrum jest finansowana z dotacji pochodzącej z dochodów własnych gminy, w tym przeznaczonych na realizację gminnego programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, środków z Unii
Europejskiej oraz dochodów uzyskiwanych z działalności wytwórczej, handlowej
lub usługowej oraz działalności wytwórczej w rolnictwie. W przypadku centrum
utworzonego przez organizację pozarządową działalność może być ponadto finansowana z zasobów instytucji tworzącej, a pochodzących ze zbiórek, darowizn
lub innych źródeł.
Pracownikami centrum są, m.in.: pracownicy odpowiedzialni za dany rodzaj
działalności oraz za obsługę finansową, osoby prowadzące zajęcia reintegracji zawodowej i społecznej, pracownicy socjalni oraz instruktorzy zawodu. Pracami
centrum kieruje kierownik zatrudniany przez instytucję tworzącą centrum.
Do uczestnictwa w zajęciach prowadzonych przez centrum mogą być skierowane osoby na podstawie własnego wniosku lub wniosku przedstawiciela ustawowego lub wniosku zakładu lecznictwa odwykowego, powiatowego centrum
pomocy rodzinie, ośrodka pomocy społecznej, organizacji pozarządowej lub klubu integracji społecznej, za zgodą tej osoby lub jej przedstawiciela ustawowego,
o których mowa w art. 1 ustawy o zatrudnieniu socjalnym, tj.:
• bezdomni realizujący indywidualny program wychodzenia z bezdomności
w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej;
• uzależnieni od alkoholu po zakończeniu programu psychoterapii w zakładzie lecznictwa odwykowego;
• uzależnieni od narkotyków lub innych środków odurzających po zakoń47
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
•
•
•
•
•
czeniu programu terapeutycznego w zakładzie opieki zdrowotnej;
chorzy psychicznie w rozumieniu przepisów o ochronie zdrowia psychicznego;
długotrwale bezrobotni w rozumieniu przepisów o promocji zatrudnienia
i instytucjach rynku pracy;
zwalniani z zakładów karnych mający trudności w integracji ze środowiskiem w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej;
uchodźcy realizujący indywidualny program integracji w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej;
osoby niepełnosprawne, w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którzy podlegają wykluczeniu społecznemu i ze względu na swoją sytuację życiową nie
są w stanie własnym staraniem zaspokoić swoich podstawowych potrzeb
życiowych i znajdują się w sytuacji powodującej ubóstwo oraz uniemożliwiającej lub ograniczającej uczestnictwo w życiu zawodowym, społecznym
i rodzinnym.
2. Kluby integracji społecznej (KIS)
Jest to jednostka, której celem jest udzielenie pomocy osobom indywidualnym oraz ich rodzinom w odbudowywaniu i podtrzymywaniu umiejętności
uczestnictwa w życiu społeczności lokalnej, w powrocie do pełnienia ról społecznych oraz w podniesieniu kwalifikacji zawodowych. KIS działa na rzecz integrowania się osób o podobnych trudnościach i problemach życiowych. To jednostka
pomagająca organizować się ludziom w grupy, podejmować wspólne inicjatywy
i przedsięwzięcia w zakresie aktywizacji zawodowej, w tym zmierzające do tworzenia własnych miejsc pracy. KIS zostaje powołany przez jednostkę samorządu
terytorialnego lub organizację pozarządową.
KIS może prowadzić gmina lub organizacja pozarządowa prowadzące reintegrację zawodową i społeczną dla tych samych osób, które mogą być kierowane
do uczestnictwa w zajęciach prowadzonych przez centrum integracji społecznej. Uczestnictwo w klubach integracji społecznej jest dobrowolne. Warunkiem
uczestnictwa jest realizacja kontraktu socjalnego, o którym mowa w przepisach
o pomocy społecznej. Okres uczestnictwa w klubie integracji społecznej jest ustalany indywidualnie z każdym z uczestników.
48
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
W klubach można organizować w szczególności:
• działania mające na celu pomoc w znalezieniu pracy na czas określony lub
na czas wykonania określonej pracy, w pełnym lub niepełnym wymiarze
czasu pracy u pracodawców, wykonywania usług na podstawie umów cywilnoprawnych oraz przygotowanie do podjęcia zatrudnienia;
• prace społecznie użyteczne;
• roboty publiczne;
• poradnictwo prawne;
• działalność samopomocową w zakresie zatrudnienia, spraw mieszkaniowych i socjalnych.
Utworzenie i działalność klubów integracji społecznej może być finansowana w szczególności ze środków z Unii Europejskiej oraz z dotacji pochodzących
z dochodów własnych gminy.
3. Zakłady aktywności zawodowej (ZAZ)
Zakłady działają w oparciu o przepisy ustawy z 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych61.
Zakład tworzy się w celu okresowego zatrudniania osób niepełnosprawnych
z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i określonych w ustawie
grup osób z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a także
przygotowania ich do życia w otwartym środowisku. ZAZ może prowadzić działalność gospodarczą.
O utworzenie ZAZ ubiegać się mogą jednostki i organizacje wymienione
w tej ustawie, tj. gminy, powiaty oraz fundacje, stowarzyszenia lub inne organizacje społeczne, których statutowym zadaniem jest rehabilitacja zawodowa
i społeczna osób niepełnosprawnych. Podmioty te mogą utworzyć wyodrębnioną
organizacyjnie i finansowo jednostkę, i uzyskać dla tej jednostki status zakładu
aktywności zawodowej, jeżeli:
a) co najmniej 70% ogółu osób zatrudnionych w tej jednostce stanowią osoby niepełnosprawne, w szczególności skierowane do pracy przez powiatowe urzędy pracy:
• zaliczone do znacznego stopnia niepełnosprawności;
• zaliczone do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, u którch stwier61
DzU 2008 nr 14, poz. 92 ze zm.
49
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
dzono autyzm, upośledzenie umysłowe lub chorobę psychiczną, w tym osób,
w stosunku do których rada programowa, która działa w warsztacie, zajęła
stanowisko uzasadniające podjęcie zatrudnienia i kontynuowanie rehabilitacji
zawodowej w warunkach pracy chronionej (wskaźnik zatrudnienia tych osób
niepełnosprawnych nie może być wyższy niż 35% ogółu zatrudnionych);
b) obiekty i pomieszczenia użytkowane przez zakład pracy odpowiadają przepisom i zasadom bezpieczeństwa i higieny pracy oraz uwzględniają potrzeby osób niepełnosprawnych w zakresie przystosowania stanowisk pracy, pomieszczeń higieniczno-sanitarnych i ciągów komunikacyjnych oraz
spełniają wymagania dostępności do nich, a także jest zapewniona doraźna
i specjalistyczna opieka medyczna, poradnictwo i usługi rehabilitacyjne
(art. 28 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy);
c) przeznaczą uzyskane dochody na zakładowy fundusz aktywności;
d) uzyskają pozytywną opinię starosty o potrzebie utworzenia zakładu aktywności zawodowej.
Decyzję w sprawie przyznania statusu zakładu aktywności zawodowej, potwierdzającą tym samym spełnienie warunków, wydaje wojewoda.
4. Warsztaty terapii zajęciowej (WTZ)
Zgodnie z art. 10a ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz
zatrudnianiu osób niepełnosprawnych warsztat oznacza wyodrębnioną organizacyjnie i finansowo placówkę stwarzającą osobom niepełnosprawnym niezdolnym
do podjęcia pracy możliwość rehabilitacji społecznej i zawodowej w zakresie pozyskania lub przywracania umiejętności niezbędnych do podjęcia zatrudnienia.
Realizacja celów WTZ odbywa się poprzez zastosowanie technik terapii zajęciowej, które zmierzać będą do rozwijania wśród osób niepełnosprawnych:
• umiejętności wykonywania czynności życia codziennego oraz zaradności
osobistej;
• psychofizycznych sprawności oraz podstawowych i specjalistycznych umiejętności zawodowych umożliwiających uczestnictwo w szkoleniu zawodowym albo podjęcie pracy.
Warsztaty mogą być organizowane przez fundacje, stowarzyszenia lub przez
inne podmioty, a osoby niepełnosprawne będące klientami warsztatów muszą
posiadać orzeczenie o niepełnosprawności.
Koszty utworzenia, działalności i wynikające ze zwiększenia liczby uczestników
50
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
warsztatu są współfinansowane ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji
Osób Niepełnosprawnych (PFRON) oraz ze środków samorządu powiatowego lub innych źródeł. Zasady tworzenia, działania i dofinansowywania warsztatów, skład i zakres działania zespołu rozpatrującego wnioski oraz zakres działania rady programowej warsztatu, a także zakres i tryb przeprowadzania kontroli
warsztatów przez powiatowe centra pomocy rodzinie określone są w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 25 marca 2004 roku
w sprawie warsztatów terapii zajęciowej62. Jednostka zamierzająca utworzyć warsztaty terapii zajęciowej składa wniosek do właściwego, ze względu na siedzibę,
powiatowego centrum pomocy rodzinie o dofinansowanie kosztów utworzenia
i działalności jednostki ze środków PFRON.
Do wniosku należy dołączyć projekt placówki, który zawiera:
• nazwę oraz określenie siedziby jednostki zamierzającej utworzyć WTZ;
• adres i dokument potwierdzający tytuł prawny do obiektu lub lokalu przeznaczonego na jednostkę na okres nie krótszy niż 10 lat;
• promesę zwolnienia z opłat za użytkowanie obiektu lub lokalu przeznaczonego na warsztaty przez okres nie krótszy niż 10 lat, w przypadku gdy ten
obiekt lub lokal stanowi własność jednostki samorządu terytorialnego;
• aktualny wypis z rejestru sądowego lub inny dokument potwierdzający
osobowość prawną jednostki, a w przypadku nieposiadania osobowości
prawnej – dokument potwierdzający istnienie takiej jednostki;
• statut jednostki zamierzającej utworzyć WTZ;
• zgłoszenie co najmniej 20 kandydatów na uczestników warsztatów, z określeniem stopni i rodzajów ich niepełnosprawności, łącznie z orzeczenia
o stopniu niepełnosprawności, wskazaniem do rehabilitacji w formie terapii zajęciowej oraz z podaniem wieku kandydatów;
• plan działalności jednostki określający metody pracy z uczestnikami warsztatów w zakresie rehabilitacji społecznej i zawodowej;
• zobowiązanie do opracowania indywidualnych programów rehabilitacji
uczestników warsztatów w terminie nie dłuższym niż trzy miesiące od dnia
rozpoczęcia zajęć przez uczestników;
• propozycje dotyczące obsady etatowej z wyszczególnieniem liczby stanowisk i wymaganych kwalifikacji pracowników;
62
DzU 2004 nr 63, poz. 587.
51
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
• preliminarz kosztów utworzenia WTZ wraz z kosztorysem ewentualnych
prac adaptacyjnych, dokumentacją projektową w przypadku modernizacji
lub rozbudowy obiektu, wykazem niezbędnego wyposażenia pomieszczeń
i uzasadnieniem;
• preliminarz rocznych kosztów działalności jednostki;
• informację o własnych lub pozyskanych z innych źródeł środkach finansowych przeznaczonych na finansowanie kosztów utworzenia placówki;
• plan pomieszczeń z określeniem ich powierzchni użytkowej i przeznaczenia;
• regulamin WTZ zatwierdzony przez jednostkę zamierzającą utworzyć jednostkę;
• określenie formy opieki medycznej w placówce.
W przypadku złożenia niekompletnego wniosku centrum pomocy, w terminie 14 dni od dnia jego złożenia, powiadamia w formie pisemnej jednostkę o konieczności uzupełnienia dokumentacji. W przypadku nieuzupełnienia wniosku
w wymaganym terminie lub podania informacji niezgodnych ze stanem faktycznym, wniosek nie będzie rozpatrzony.
Wniosek podlega merytorycznej i formalnej ocenie dokonywanej przez zespół
utworzony w stosownym powiatowym centrum pomocy rodzinie przez starostę.
Powiat zawiera z jednostką zamierzającą utworzyć warsztat umowę określającą
warunki i wysokość dofinansowania kosztów utworzenia i działalności jednostki
ze środków PFRON. Jednostka prowadząca warsztat składa powiatowi roczne
sprawozdanie z działalności rehabilitacyjnej i wykorzystania środków finansowych w terminie do 1 marca następnego roku.
Warsztat jest placówką pobytu dziennego. Czas trwania zajęć w placówce
wynosi nie więcej niż 7 godzin dziennie i 35 godzin tygodniowo. W przypadku ustalenia krótszego niż 35 godzin tygodniowo wymiaru zajęć zmniejsza się
proporcjonalnie wysokość dofinansowania. Zajęcia są prowadzone zgodnie z indywidualnym programem rehabilitacji i terapii przygotowanym dla uczestnika
warsztatu przez radę programową placówki.
Działalność warsztatu jest działalnością o charakterze niezarobkowym. Dochód
ze sprzedaży produktów i usług wykonanych przez uczestników w ramach realizowanego programu terapii przeznacza się, w porozumieniu z uczestnikami
zajęć, na pokrycie wydatków związanych z integracją społeczną uczestników.
W przypadku gdy wysokość dochodu przekracza w skali miesiąca kwotę odpowiadającą iloczynowi liczby uczestników warsztatu i 30% minimalnego wyna52
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
grodzenia za pracę obowiązującego w grudniu roku poprzedniego, o przeznaczeniu kwoty przekroczenia tego dochodu decydują strony umowy.
5. Towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych (TUW)
Działalność TUW reguluje ustawa o działalności ubezpieczeniowej z 22 maja
2003 roku o działalności ubezpieczeniowej63. Towarzystwa ubezpieczają swoich
członków na zasadzie wzajemności, przy czym nie są one nastawione na zysk,
a swoim członkom oferuje tanią ochronę ubezpieczeniową w zamian za składki
pokrywające jedynie wypłacone świadczenia oraz koszty działalności. Zawiązana
w ramach TUW grupa ubezpieczających połączona jest wspólnotą interesów jej
członków. Towarzystwo działa na podstawie uchwalonego statutu i podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego, a z chwilą wpisania do tego rejestru uzyskuje osobowość prawną. Organami towarzystwa są zarząd, rada nadzorcza oraz
walne zgromadzenie członków towarzystwa.
6. Spółdzielnie
Spółdzielnia jest dobrowolnym zrzeszeniem nieograniczonej liczby osób,
o zmiennym składzie osobowym i zmiennym funduszu udziałowym, które w interesie swoich członków prowadzi wspólną działalność gospodarczą64. Spółdzielnia
może także prowadzić działalność społeczną i oświatowo-kulturalną na rzecz
swoich członków i ich środowiska. Majątek spółdzielni jest prywatną własnością
jej członków. Spółdzielnie dzieli się na grupy, typy i rodzaje. Dokonując typologii
spółdzielni, dosyć często przyjmuje się kryterium przedmiotu działalności, dzieląc spółdzielnie na handlowe, mieszkaniowe, usługowe itp. Podstawą podziału
spółdzielni na grupy mogą być także ich funkcje spełniane w stosunku do członków. Przykładowo, jeżeli powiązanie ze spółdzielnią wynika z faktu zaspokojenia
określonej potrzeby, to będziemy mówić o spółdzielniach konsumenckich, często
nazywanych spółdzielniami użytkowników. Jeżeli zaś powiązanie to ma charakter
stosunku pracy, wtedy mowa będzie o spółdzielniach pracy.
Największe znaczenie z punktu widzenia ekonomii społecznej mają następujące typy spółdzielni:
a) spółdzielnie pracy
63
64
DzU nr 124, poz. 1151 ze zm.
Art. 1 ust. 1 ustawy z 16 września 1982 roku. Prawo spółdzielcze, DzU nr 30, poz. 210 ze zm.
53
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
Przedmiotem jej działalności gospodarczej jest prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa w oparciu o osobistą pracę członków. Osobista praca członków spółdzielni jest niezbędna dla realizacji celu gospodarczego każdej spółdzielni pracy,
dlatego też spółdzielnia i wszyscy jej członkowie mają obowiązek nawiązywania
stosunku pracy i pozostawania w nim.
b) spółdzielnie inwalidów i niewidomych
Spółdzielnie te są szczególnym rodzajem spółdzielni pracy, a ich przedmiotem
działalności jest zawodowa i społeczna rehabilitacja inwalidów i niewidomych
przez pracę w prowadzonym wspólnie przedsiębiorstwie. Spółdzielnie te cechują
się wysokim wskaźnikiem zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Spółdzielnie
inwalidów wyróżnia wysoki poziom zabezpieczeń socjalnych i bogaty wachlarz
form pomocy z zakładowego funduszu rehabilitacji. Z tego funduszu najczęściej
finansowana jest opieka medyczna, przychodnia rehabilitacyjna, sprzęt rehabilitacyjny, lekarstwa i inne.
c) spółdzielnie socjalne
Spółdzielnia socjalna jest jednym z najważniejszych podmiotów ekonomii społecznej i działa w oparciu o regulacje ustawy z 27 kwietnia 2006 roku
o spółdzielniach socjalnych65, które określają zasady jej zakładania, prowadzenia
działalności, łączenia oraz likwidacji. Przedmiotem działalności spółdzielni socjalnej jest prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa w oparciu o osobistą pracę
członków. Nadrzędnym celem spółdzielni jest powrót do uregulowanego życia
społecznego i zawodowego, i temu celowi podporządkowana jest podstawowa
działalność spółdzielni. W tym zakresie spółdzielnia socjalna działa na rzecz:
• społecznej reintegracji jej członków, przez co należy rozumieć działania
mające na celu odbudowanie i podtrzymanie umiejętności uczestniczenia
w życiu społeczności lokalnej i pełnienia ról społecznych w miejscu pracy,
zamieszkania lub pobytu;
• zawodowej reintegracji jej członków, przez co należy rozumieć działania
mające na celu odbudowanie i podtrzymanie zdolności do samodzielnego
świadczenia pracy na rynku pracy – działania te nie są wykonywane w ramach prowadzonej przez spółdzielnię socjalną działalności gospodarczej.
Spółdzielnia może prowadzić działalność społeczną i oświatowo-kulturalną na
rzecz swoich członków oraz ich środowiska lokalnego, a także działalność spo65
54
DzU nr 94, poz. 651 ze zm.
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
łecznie użyteczną w sferze zadań publicznych określonych w ustawie z 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie66.
Spółdzielnię socjalną mogą założyć:
1) osoby bezrobotne w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z 20 kwietnia
2004 roku o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy67;
2) osoby, o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 1–4, 6 i 7 ustawy z 13 czerwca
2003 roku o zatrudnieniu socjalnym68, czyli osoby:
a) bezdomne realizujące indywidualny program wychodzenia z bezdomności
w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej;
b) uzależnione od alkoholu po zakończeniu programu psychoterapii w zakładzie lecznictwa odwykowego;
c) uzależnione od narkotyków lub innych środków odurzających po zakończeniu programu terapeutycznego w zakładzie opieki zdrowotnej;
d) chore psychicznie w rozumieniu przepisów o ochronie zdrowia psychicznego;
e) zwalniane z zakładów karnych, a mające trudności w integracji ze środowiskiem, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej;
f) uchodźcy realizujący indywidualny program integracji w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej;
3. osoby niepełnosprawne w rozumieniu ustawy z 27 sierpnia 1997 roku
o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych posiadające pełną zdolność do czynności prawnych.
Spółdzielnię socjalną mogą założyć także:
• inne osoby niż wskazane w ww. pkt. 1–3, o ile liczba tych osób nie stanowi
więcej niż 50% ogólnej liczby założycieli;
• organizacje pozarządowe w rozumieniu przepisów ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie lub jednostki samorządu terytorialnego;
• kościelne osoby prawne.
Warunek posiadania pełnej zdolności do czynności prawnych nie dotyczy
członków spółdzielni, jeżeli spełniają któreś z pozostałych kryteriów wymienionych powyżej. Wymóg ten nie dotyczy osób, których praca na rzecz spółdzielni socjalnej wymaga szczególnych kwalifikacji, których nie posiadają pozostali
DzU nr 96, poz. 873 ze zm.
DzU nr 99, poz. 1001 ze zm.
68
DzU nr 122, poz. 1143 ze zm.
66
67
55
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
członkowie tej spółdzielni. W tym wypadku jednak, liczba takich osób nie może
być większa niż 50% ogólnej liczby członków spółdzielni socjalnej. Przekroczenie
tego limitu, trwające nieprzerwanie przez okres sześciu miesięcy, stanowi podstawę do postawienia spółdzielni socjalnej w stan likwidacji.
Spółdzielnię socjalną może założyć grupa nie mniejsza niż pięcioosobowa,
jeżeli założycielami są osoby fizyczne i dwuosobowa w przypadku, gdy założycielami są osoby prawne. Liczba członków nie może przekroczyć pięćdziesięciu
członków. Wyjątek stanowią spółdzielnie socjalne, które powstały w wyniku
przekształcenia spółdzielni inwalidów lub spółdzielni niewidomych (może liczyć
więcej niż pięćdziesięciu członków).
Członkostwo w spółdzielni socjalnej mogą nabyć również organizacje pozarządowe w rozumieniu przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, kościelne osoby prawne lub jednostki samorządu terytorialnego. W takim przypadku art. 182 § 1 ustawy Prawo spółdzielcze nie stosuje się. Podmioty
te są jednak zobowiązane do zatrudnienia w spółdzielni co najmniej pięciu osób
spośród mogących założyć spółdzielnię w terminie sześciu miesięcy od dnia wpisu spółdzielni socjalnej do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS).
Spółdzielnia podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego. Do wniosku
o wpis dołączane są dokumenty potwierdzające spełnienie wyżej wymienionych
warunków. Spółdzielnia socjalna nie uiszcza opłaty sądowej od wniosku o jej
wpis do KRS, a także od wniosków o zmiany wpisu; nie uiszcza też opłaty za
ogłoszenie tych wpisów w Monitorze Sądowym i Gospodarczym.
Organami spółdzielni są walne zgromadzenia oraz rady nadzorcze (w spółdzielniach, w której liczba członków przekracza 15).
Statutowa działalność spółdzielni socjalnej w części obejmującej działalność
w zakresie społecznej i zawodowej reintegracji oraz działalność, o której mowa
w art. 2 ust. 3, nie jest działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów ustawy
z 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej69 i może być prowadzona jako statutowa działalność odpłatna. Do statutowej działalności odpłatnej
stosuje się odpowiednio przepisy art. 8 oraz art. 9 ust. 1 i 2 ustawy o działalności
pożytku publicznego i o wolontariacie.
Prowadzenie przez spółdzielnie socjalne statutowej działalności odpłatnej wymaga rachunkowego wyodrębnienia tych form działalności w stopniu umożli69
56
DzU nr 173, poz. 1807 ze zm.
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
wiającym określenie przychodów, kosztów i wyników, z uwzględnieniem przepisów o rachunkowości.
Nadwyżka bilansowa podlega podziałowi na podstawie uchwały walnego
zgromadzenia i jest przeznaczana na fundusz inwestycyjny, zwiększenie funduszu
zasobowego (nie mniej niż 40%) oraz na cele społecznej i zawodowej reintegracji,
działalność społeczną i oświatowo-kulturalną na rzecz swoich członków oraz ich
środowiska lokalnego, a także działalność społecznie użyteczną w sferze zadań
publicznych – nie mniej niż 40%. Nadwyżka bilansowa nie może podlegać podziałowi pomiędzy członków spółdzielni socjalnej, w szczególności nie może być
przeznaczona na zwiększenie funduszu udziałowego, jak również nie może być
przeznaczona na oprocentowanie udziałów.
Działalność spółdzielni socjalnej może zostać wsparta ze środków budżetu
państwa lub środków budżetu jednostki samorządu terytorialnego, w szczególności poprzez dotacje, pożyczki, poręczenia, zrefundowanie kosztów lustracji
czy usługi lub doradztwo w zakresie finansowym, księgowym, ekonomicznym,
prawnym i marketingowym. Wsparcie udzielane jest w drodze uchwały, przez
właściwe organy jednostek samorządu terytorialnego lub w ramach programu
ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego określonego w przepisach o pomocy społecznej na cele związane z rozwojem spółdzielni socjalnych.
Świadczenia na rzecz spółdzielni socjalnej w zakresie prowadzonej przez tę
spółdzielnię działalności pożytku publicznego mogą wykonywać także wolontariusze. Zasady wykonywania tej pracy uregulowane są w ustawie o działalności
pożytku publicznego i o wolontariacie.
Spółdzielnie socjalne działają na rzecz osób zagrożonych wykluczeniem na rynku pracy, jednak należy przy tym pamiętać, że ideą tych podmiotów jest również
prowadzenie działalno­ści gospodarczej i świadczenie usług na rynku. Podmioty
te muszą więc działać także ekonomicznie, czyli być rentowne, bo tylko w takiej sytuacji można mówić o pełnej reintegracji. W konsekwencji spółdzielnie
te stwarzają narzędzie aktywizacji zawodowej, które z jednej strony dają osobom
wykluczonym umiejętności zawodowe i uczą funkcjonowania w społe­czeństwie,
z drugiej – sytuują ich na otwartym rynku pracy, w sferze działalności czysto
ekonomicznej.
7. Organizacje pozarządowe
We współczesnych państwach demokratycznych można wyróżnić trzy sektory
57
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
aktywności społeczno-gospodarczej. Według tej typologii pierwszy sektor to administracja publiczna (rządowa i samorządowa) określana też niekiedy jako sektor państwowy, który realizuje ustawowe zadania publiczne, zajmując się głównie
organizowaniem i finansowaniem redystrybucji dóbr dokonywanej w oparciu
o ustalone, względnie trwałe kryteria. Drugi to sektor gospodarczy, którego działalność jest nastawiona na zysk, a który też często bywa nazywany sektorem prywatnym. Obejmuje on wszelkie instytucje i organizacje, których głównym celem jest
prowadzenie działalności zmierzającej do uzyskania zysku (działanie for profit).
Trzecim sektorem natomiast jest sektor organizacji pozarządowych określany
często jako sektor non profit, który obejmuje wszelkie organizacje obowiązane
przeznaczać swoje zyski na cele statutowe związane z dobrem publicznym i nie
mogą wypłacać dywidend swoim założycielom. Organizacje pozarządowe opierają swą działalność na zasadach: dobrowolności, niedochodowości, niezależności
od państwa oraz działania na rzecz wspólnego dobra.
Termin „organizacja pozarządowa”, stosowany w prawie międzynarodowym
oraz w literaturze porównawczej, do niedawna nie był używany w polskich aktach
prawnych, które w jego zakresie posługiwały się pojęciem organizacji społecznej70. Nazwa ta jest tłumaczeniem angielskiego zwrotu „non – governmental organization” (w skrócie NGO) używanego najczęściej przez Organizację Narodów
Zjednoczonych oraz instytucje międzynarodowe. Jeśli chodzi o ustawodawstwo
polskie, pierwszy raz terminu „organizacja pozarządowa” użyto w ustawie z 27
sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnianiu
osób niepełnosprawnych71.
Ustawa z 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie72 wprowadziła po raz pierwszy do polskiego prawa definicję legalną organizacji pozarządowej oraz uregulowała zasady prowadzenia działalności pożytku
publicznego przez organizacje pozarządowe i zasady korzystania z tej działalności
przez organy administracji publicznej w celu wykonywania zadań publicznych.
Zgodnie z art. 3 ust. 2 tej ustawy organizacjami pozarządowymi są niebędące
jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu ustawy o finansach publicznych i niedziałające w celu osiągnięcia zysku – osoby prawne
lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, którym
Zob.: E. Smoktunowicz, Prawo zrzeszania się w Polsce, Warszawa, PWN, 1992, s. 9 i nast.
DzU nr 123, poz. 776 ze zm.
72
DzU nr 96, poz. 873 ze zm.
70
71
58
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, w tym fundacje i stowarzyszenia. Organizacjami pozarządowymi są więc nie tylko podmioty, które mają osobowość prawną, ale także jednostki, które tej osobowości nie mają (np. stowarzyszenia zwykłe, uczelniane organizacje studenckie, koła gospodyń wiejskich).
Przesłanka polegająca na niedziałaniu w celu osiągnięcia zysku oznacza zakaz
podziału zysków z prowadzonej działalności między członków organizacji lub
jej założycieli i pracowników. Nie oznacza to jednak, że organizacja pozarządowa nie może prowadzić działalności gospodarczej. Możliwość taką dopuszczają
właściwe dla tych podmiotów ustawy ustrojowe, np. prawo o stowarzyszeniach.
Niezależnie jednak od różnych regulacji i odmienności stanowisk w sprawie prowadzenia działalności gospodarczej przez organizacje pozarządowe, należy przyjąć, że działalność ta nie może być głównym celem działania lecz jedynie środkiem umożliwiającym im realizację celów społecznie użytecznych.
Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie wprowadziła
podział działalności statutowej organizacji pozarządowych na odpłatną i nieodpłatną.
Działalnością nieodpłatną pożytku publicznego jest świadczenie usług na
podstawie stosunku prawnego, za które organizacja prowadząca tę działalność
nie pobiera wynagrodzenia. Natomiast odpłatna działalność pożytku publicznego polega na wykonywaniu zadań należących do sfery zadań publicznych
w ramach prowadzonej przez organizacje działalności statutowej, za którą organizacja pobiera wynagrodzenie oraz sprzedaż towarów lub usług wytworzonych bądź świadczonych przez same organizacje. Jednostki, które chcą uzyskiwać
przychody z odpłatnej działalności pożytku publicznego, nie mogą prowadzić
działalności gospodarczej w stosunku do tego samego przedmiotu działalności.
Odpłatna działalność pożytku publicznego nie podlega prawu działalności gospodarczej.
Organizacje pozarządowe, które prowadzą działalność pożytku publicznego,
mogą uzyskać status organizacji pożytku publicznego. Ustawa uzyskanie takiego
statusu uzależnia od spełnienia wielu dodatkowych wymogów związanych z działalnością oraz strukturą organizacyjną podmiotu. Posiadanie statusu wiąże się
z dodatkowymi przywilejami (np. zwolnienia podatkowe, możliwość korzystania
z jednoprocentowych podatków dochodowych przekazywanych przez podatników), ale także obowiązkami (obowiązek sprawozdawczości oraz podlegania dodatkowemu nadzorowi sprawowanemu przez organy administracji publicznej).
59
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
Status organizacji pożytku publicznego uzyskuje organizacja spełniająca wymagane
prawem wymogi z chwilą wpisania do Krajowego Rejestru Sądowego.
Współuczestniczenie przez organizacje pozarządowe w realizacji zadań publicznych odbywać się może w różnych formach. Obowiązujące przepisy umożliwiają zlecanie organizacjom pozarządowym m.in. realizację zadań publicznych
i przekazywanie na ten cel dotacji, wzajemne informowanie się o planowanych
kierunkach działania, konsultowanie z organizacjami pozarządowymi projektów
aktów normatywnych w dziedzinach dotyczących statutowej działalności tych
organizacji, tworzenie wspólnych zespołów o charakterze doradczym i inicjatywnym czy realizacji inicjatywy lokalnej. Współpraca odbywa się na zasadach
pomocniczości, suwerenności stron, partnerstwa, efektywności, uczciwej konkurencji i jawności.
Pisząc o organizacjach pozarządowych, warto przytoczyć podstawowe dane
obrazujące kondycje trzeciego sektora. Według danych uzyskanych przez
Stowarzyszenie Klon/Jawor73, 1 września 2009 roku w rejestrze REGON zarejestrowanych było w Polsce 64,5 tys. stowarzyszeń i 10,1 tys. fundacji. Najwięcej
jest w Polsce organizacji pozarządowych działających w obszarze sport, turystyka,
rekreacja i hobby (38,3% organizacji wskazuje ten obszar jako najważniejsze pole
swoich działań). Inne obszary działań wskazywane najczęściej przez organizacje jako ich główne pola działań to: edukacja i wychowanie (12,8%), kultura
i sztuka (12,7% organizacji) oraz usługi socjalne i pomoc społeczna (11,2%)
i ochrona zdrowia (7,7%). 29% badanych organizacji deklarowało, że w ostatnim roku zatrudniało płatny personel (niezależnie od formy zatrudnienia),
w tym 14% organizacji korzystało z płatnej pracy na zasadzie umów cywilnoprawnych. W 2008 roku 44% organizacji deklarowało, że ich działania wspierają wolontariusze niebędący członkami ich organizacji. Zahamowaniu uległ
więc trend spadkowy dotyczący liczby wolontariuszy w organizacjach – w 2006
roku 40% organizacji deklarowało, że otrzymują pomoc od wolontariuszy (47%
w 2002 roku i 45% w 2004). W latach 2005–2007 wyraźnie poprawiła się kondycja finansowa sektora – przychody połowy organizacji w 2007 roku wyniosły
powyżej 18 tys. zł, podczas gdy dwa lata wcześniej nie przekroczyły 10 tys. zł.
Jednocześnie pogłębia się rozwarstwienie sektora. Mniej zamożne organizacje
dysponują środkami podobnymi do tych z 2005 roku, natomiast zamożniejsze
Podstawowe fakty o organizacjach pozarządowych: raport z badania 2008, pod red. M. Gumkowskiej [i in.],
Warszawa, Stowarzyszenie Klon/Jawor.
73
60
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
znacznie większymi. W 2005 roku 5% najbogatszych organizacji dysponowało rocznymi przychodami przekraczającymi 700 tys. zł, a w 2007 było to już
ponad 1,3 mln zł. Do najczęstszych problemów zgłaszanych przez organizacje
jako utrudniające im codzienne funkcjonowanie należą: zła sytuacja finansowa
i trudności w zdobywaniu funduszy.
Organizacje pozarządowe w Polsce działają głównie jako stowarzyszenia lub
fundacje, które stanowią najczęstszą formę prawną prowadzonej działalności
w ramach trzeciego sektora.
a) Stowarzyszenie Podstawowe zasady i reguły tworzenia oraz prowadzenia działalności przez
stowarzyszenie reguluje ustawa z 7 kwietnia 1989 roku Prawo o stowarzyszeniach74. Zgodnie z tą ustawą stowarzyszenie definiowane jest jako dobrowolne,
samorządne i trwałe zrzeszenie w celach niezarobkowych, opierające swoją
działalność na pracy społecznej członków.
Podstawowe cechy każdego stowarzyszenia wynikające z przedstawionej definicji to:
• dobrowolność – oznacza swobodę tworzenia stowarzyszeń, dobrowolność
przystępowania i występowania członków (nikt nie może nas zmusić do
bycia członkiem stowarzyszenia);
• samorządność – to niezależność wobec podmiotów zewnętrznych i swoboda ustalania norm oraz reguł wewnętrznych;
• trwałość – oznacza, że istnieje ono niezależnie od konkretnego składu
osobowego swoich członków (pod warunkiem, że będzie ich co najmniej
piętnastu w stowarzyszeniu zarejestrowanym lub trzech, jeśli jest to stowarzyszenie zwykłe);
• niezarobkowy cel – oznacza, że celem stowarzyszenia nie jest przysparzanie
członkom korzyści majątkowych (nie można podzielić majątku stowarzyszenia pomiędzy członków) w przeciwieństwie do spółek.
Stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą według ogólnych
zasad określonych w odrębnych przepisach z zastrzeżeniem, że dochód z działalności będzie przeznaczony na cele statutowe, nie będzie przeznaczony do podziału między jego członków. Stowarzyszenia prowadzące działalność gospodarczą
z chwilą wpisania do rejestru przedsiębiorców stają się przedsiębiorcami w zakre74
DzU nr 20, poz. 104 ze zm.
61
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
sie tej działalności, mogą też zakładać jednoosobowe spółki kapitałowe, tj. spółki
z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółki akcyjne.
Stowarzyszenia mogą tworzyć obywatele polscy, którzy mają pełną zdolność
do czynności prawnych (ukończone osiemnaście lat i nie są ubezwłasnowolnieni)
i nie są pozbawieni praw publicznych. Małoletni poniżej szesnastego roku życia
mogą należeć do stowarzyszenia, jeśli wyrażą na to zgodę jego przedstawiciele
ustawowi (np. rodzice), nie mogą jednak korzystać z biernego i czynnego prawa wyborczego. Natomiast małoletni w wieku 16–18 lat (mający ograniczoną
zdolność do czynności prawnych) może należeć do stowarzyszenia oraz korzystać z biernego i czynnego prawa wyborczego, ale w składzie zarządu danego
stowarzyszenia większość muszą stanowić osoby o pełnej zdolności do czynności prawnych. Jeżeli jednak jednostka organizacyjna stowarzyszenia zrzesza wyłącznie małoletnich, mogą oni wybierać i być wybierani do władz tej jednostki.
Cudzoziemiec niemający zameldowania na terytorium Polski może wstąpić do
stowarzyszenia, którego statut przewiduje taką możliwość. Cudzoziemcy mający
zameldowanie w naszym kraju mogą tworzyć stowarzyszenia zgodnie z przepisami obowiązującymi obywateli polskich. Osoba prawna może być tylko członkiem wspierającym stowarzyszenia.
Prawo o stowarzyszeniach wyodrębnia dwa główne rodzaje stowarzyszeń: stowarzyszenia oraz stowarzyszenia zwykłe. Stowarzyszenia, które podlegają rejestracji w KRS nazywa się czasami stowarzyszeniami rejestrowymi.
Stowarzyszenie rejestrowe
Stowarzyszenie rejestrowe posiada osobowość prawną, może zakładać terenowe jednostki organizacyjne, łączyć się w związki stowarzyszeń, przyjmować
w poczet swych członków osoby prawne oraz korzystać z ofiarności publicznej
i przyjmować dotacje od organów władzy państwowej i innych instytucji. Do
założenia stowarzyszenia niezbędne jest uchwalenie statutu i wybranie komitetu
założycielskiego, tj. przez co najmniej piętnaście osób.
Statut stowarzyszenia określa w szczególności:
• nazwę stowarzyszenia odróżniającą je od innych stowarzyszeń, organizacji
i instytucji;
• teren działania i siedzibę stowarzyszenia;
• cele i sposoby ich realizacji;
• sposób nabywania i utraty członkostwa, przyczyny utraty członkostwa oraz
62
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
prawa i obowiązki członków;
• władze stowarzyszenia, tryb dokonywania ich wyboru, uzupełniania składu oraz ich kompetencje;
• sposób reprezentowania stowarzyszenia oraz zaciągania zobowiązań majątkowych, a także warunki ważności jego uchwał;
• sposób uzyskiwania środków finansowych oraz ustanawiania składek
członkowskich;
• zasady dokonywania zmian statutu;
• sposób rozwiązania się stowarzyszenia.
W statucie mogą znaleźć się również inne ważne dla stowarzyszenia kwestie,
np. informacje o członkostwie honorowym, prowadzeniu działalności, likwidacji
stowarzyszenia i tego, co się stanie z majątkiem organizacji, które mogą być dość
dowolnie regulowane w statucie.
W stowarzyszeniu występują trzy obowiązkowe władze: walne zebranie (najwyższa władza uchwałodawcza, którą tworzą wszyscy członkowie stowarzyszenia), komisja rewizyjna (władza kontrolna – nadzoruje i kontroluje), zarząd
(władza wykonawcza – zarządza stowarzyszeniem i reprezentuje je na zewnątrz).
Władze stowarzyszenia są wybierane przez wszystkich jego członków na walnym
zebraniu. Sposób wyboru władz, organizacji ich pracy, a także obowiązki i kompetencje opisuje statut organizacji. Statut może przewidywać zamiast walnego
zebrania członków zebranie delegatów lub zastąpienie walnego zebrania członków zebraniem delegatów, jeżeli liczba członków przekroczy określoną w statucie
wielkość. W takich przypadkach statut określa zasady wyboru delegatów i czas
trwania ich kadencji.
Do finalnego utworzenia stowarzyszenia ustawa wymaga jego zarejestrowania
w Krajowym Rejestrze Sądowym. Komitet założycielski składa do sądu wniosek
o rejestrację, do którego załącza statut, listę założycieli zawierającą imiona i nazwiska, datę i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania oraz własnoręczne podpisy założycieli, protokół z wyboru komitetu założycielskiego, a także informację
o adresie tymczasowej siedziby stowarzyszenia. Wszystkie dokumenty muszą być
oryginałami albo kopiami potwierdzonymi przez notariusza. Wniosek o zarejestrowanie stowarzyszenia sąd rejestrowy rozpoznaje niezwłocznie, a rozstrzygnięcie powinno nastąpić nie później niż w ciągu trzech miesięcy od dnia złożenia wniosku. Sąd rejestrowy odmawia zarejestrowania stowarzyszenia, jeżeli nie
spełnia ono warunków określonych w ustawie. Z chwilą wpisania do Krajowego
63
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
Rejestru Sądowego stowarzyszenie uzyskuje osobowość prawną i może rozpocząć
działalność.
Stowarzyszenia mogą tworzyć swoje oddziały terenowe (zwane też kołami)
w przepisach określane jako terenowe jednostki organizacyjne. Oddział – to wydzielona z ogólnej struktury stowarzyszenia wewnętrzna jednostka, która realizuje cele statutowe stowarzyszenia i posiada wewnętrzną samodzielność. Oddziały
mogą posiadać własną osobowość prawną lub też funkcjonować bez jej posiadania. Stowarzyszenia, w liczbie co najmniej trzech, mogą także założyć związek stowarzyszeń (federację). Założycielami i członkami związku mogą być także
inne osoby prawne, z tym że osoby prawne mające cele zarobkowe mogą być
członkami wspierającymi.
Organem nadzoru nad stowarzyszeniami jest starosta (w przypadku stowarzyszeń jednostek samorządu terytorialnego jest wojewoda). Organ nadzorujący ma prawo żądać dostarczenia przez zarząd stowarzyszenia, w wyznaczonym
terminie, odpisów uchwał walnego zebrania członków (zebrania delegatów),
a także niezbędnych wyjaśnień. W razie niezastosowania się stowarzyszenia do
wymienionych wymagań sąd na wniosek organu nadzorującego może nałożyć
grzywnę w wysokości jednorazowo nie wyższej niż 5 tys. złotych. Od grzywny
można zwolnić, jeżeli po jej wymierzeniu stowarzyszenie niezwłocznie zastosuje
się do wymagań organu nadzorującego. Stowarzyszenie w terminie siedmiu dni
może wystąpić do sądu o zwolnienie od grzywny. W razie stwierdzenia, że działalność stowarzyszenia jest niezgodna z prawem lub narusza postanowienia statutu
w sprawach, organ nadzorujący, w zależności od rodzaju i stopnia stwierdzonych nieprawidłowości, może wystąpić o ich usunięcie w określonym terminie,
udzielić ostrzeżenia władzom stowarzyszenia, wystąpić do sądu o zastosowanie
środków, do których zaliczamy: udzielenie upomnienia władzom stowarzyszenia,
uchylenie niezgodnej z prawem lub statutem uchwały stowarzyszenia, rozwiązania stowarzyszenie, jeżeli jego działalność wykazuje rażące lub uporczywe naruszanie prawa albo postanowienia statutu i nie ma warunków do przywrócenia
działalności zgodnej z prawem lub statutem. Sąd, rozpoznając złożony wniosek
o zastosowanie wymienionych środków nadzoru, może na wniosek lub z własnej
inicjatywy wydać zarządzenie tymczasowe o zawieszeniu w czynnościach zarządu stowarzyszenia, wyznaczając przedstawiciela do prowadzenia bieżących spraw
stowarzyszenia. Rozpoznając wniosek o rozwiązanie stowarzyszenia, sąd może
zobowiązać władze stowarzyszenia do usunięcia nieprawidłowości w określonym
64
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
terminie i zawiesić postępowanie. W razie bezskutecznego upływu terminu sąd,
na wniosek organu nadzorującego lub z własnej inicjatywy, podejmie zawieszone postępowanie. Jeżeli stowarzyszenie nie posiada zarządu zdolnego do działań prawnych, sąd, na wniosek organu nadzorującego lub z własnej inicjatywy,
ustanawia dla niego kuratora. Kurator jest obowiązany do zwołania w okresie
nie dłuższym niż sześć miesięcy walnego zebrania członków (zebrania delegatów) stowarzyszenia w celu wyboru zarządu. Do czasu wyboru zarządu kurator
reprezentuje stowarzyszenie w sprawach majątkowych wymagających bieżącego
załatwienia. Wynagrodzenie kuratora pokrywa się z majątku stowarzyszenia. Na
wniosek organu nadzorującego sąd wydaje postanowienie o rozwiązaniu stowarzyszenia, w razie gdy liczba członków stowarzyszenia zmniejszyła się poniżej
liczby członków wymaganych do jego założenia lub gdy stowarzyszenie nie posiada przewidzianych w ustawie władz.
Majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej. Przepisy dopuszczają również możność prowadzenia działalności gospodarczej, z której zyski przeznaczane mogą być tylko
i wyłącznie na działalność statutową. Przepisy nie wykluczają również możliwości
otrzymywania przez stowarzyszenia dotacji przekazywanych przez administrację
publiczną.
Stowarzyszenie zwykłe
Stowarzyszenie zwykłe jest określane jako „uproszczona formuła stowarzyszenia”, gdyż nie posiada osobowości prawnej (choć z mocy ustawy ma zdolność
prawną), a do jego założenia wystarczy działanie jedynie trzech osób, które muszą
uchwalić regulamin (nie statut) oraz wskazać przedstawiciela reprezentującego
dane stowarzyszenie. To stowarzyszenie, w przeciwieństwie do właściwego stowarzyszenia, nie podlega obowiązkowi rejestracji w KRS. O utworzeniu stowarzyszenia zwykłego jego założyciele informują na piśmie właściwy organ nadzorujący ze względu na przyszłą siedzibę stowarzyszenia. Zakaz działalności tego
typu stowarzyszeniom może wydać tylko i wyłącznie sąd rejestrowy na wniosek
prokuratora lub organu nadzorującego, jeżeli niespełnione zostaną wymogi określone w ustawie. Stowarzyszenie zwykłe nie może w przeciwieństwie do stowarzyszeń rejestrowych powoływać terenowych jednostek organizacyjnych, łączyć się
w związki stowarzyszeń, zrzeszać osób prawnych, prowadzić działalności gospo65
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
darczej, przyjmować spadków, darowizn i zapisów oraz otrzymywać dotacji czy
korzystać z ofiarności publicznej. Takie stowarzyszenie winno utrzymywać się
jedynie ze składek członkowskich.
Fundacja Podstawowym aktem prawnym regulującym problematykę fundacji, ich zakładania i funkcjonowania jest ustawa z 6 kwietnia 1984 roku o fundacjach75.
Fundacja jest organizacją pozarządową powoływaną dla celów społecznie
lub gospodarczo użytecznych, wyposażoną w majątek przeznaczony na realizację tych celów, ustanawianą przez fundatora w oświadczeniu woli złożonym przed notariuszem (lub w testamencie), uzyskująca osobowość prawną
z chwilą wpisania do Krajowego Rejestru Sądowego.
Podstawę działalności fundacji stanowi majątek przeznaczony przez fundatora
na publicznie użyteczny cel. Opiekę nad majątkiem oraz odpowiedzialność za
realizację celów przejmuje po zarejestrowaniu fundacji jej organ, którym jest zarząd. Organizacja ta jest zakładem (osobą prawną typu zakładowego), a więc – w
odróżnieniu od stowarzyszeń nie ma członków (jest bezosobowa).
Fundacja jest powoływana przez osobę fundatora, którym może być osoba
fizyczna niezależnie od obywatelstwa i miejsca zamieszkania bądź osoba prawna
(np. uczelnia wyższa, firma prywatna) mająca siedzibę w Polsce lub za granicą.
Siedziba fundacji powinna znajdować się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Oświadczenie woli o ustanowieniu fundacji powinno być złożone w formie aktu
notarialnego. Zachowania tej formy nie wymaga się, jeżeli ustanowienie fundacji
następuje w testamencie. W oświadczeniu woli o ustanowieniu fundacji fundator
powinien wskazać cel fundacji oraz składniki majątkowe przeznaczone na jego
realizację. Składnikami majątkowymi mogą być pieniądze, papiery wartościowe,
a także oddane fundacji na własność rzeczy ruchome i nieruchomości. Fundator
ustala także statut fundacji określający jej nazwę, siedzibę i majątek, cele zasady,
formy i zakres działalności fundacji, skład i organizację zarządu, sposób powoływania oraz obowiązki i uprawnienia tego organu i jego członków. Statut może
zawierać również inne postanowienia, w szczególności dotyczące prowadzenia
przez fundację działalności gospodarczej, dopuszczalności i warunków jej połączenia z inną fundacją, zmiany celu lub statutu, a także przewidywać tworzenie
75
66
DzU 1991 nr 46, poz. 203 ze zm.
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
obok zarządu innych organów fundacji. Fundator może odstąpić od osobistego
ustalenia statutu i upoważnić do jego ustalenia inną osobę fizyczną lub prawną. Fundator może wskazać ministra właściwego ze względu na cele fundacji.
Oświadczenie fundatora w tej sprawie powinno być dołączone do statutu i przekazane sądowi prowadzącemu rejestr fundacji. Fundacja, która ma prowadzić
działalność na terenie jednego województwa, powinna mieć siedzibę na terenie
województwa objętego działalnością tej fundacji.
Zarząd fundacji kieruje jej działalnością oraz reprezentuje fundację na zewnątrz. O zgodności działania fundacji z przepisami prawa i statutem oraz
z celem, w jakim fundacja została ustanowiona, orzeka sąd w postępowaniu nieprocesowym na wniosek właściwego ministra lub starosty jako organu nadzoru.
Fundacja składa corocznie właściwemu ministrowi sprawozdanie ze swojej działalności. Sprawozdanie jest przez fundację udostępnione do publicznej wiadomości. Właściwy minister lub starosta może wystąpić do sądu o uchylenie uchwały
zarządu fundacji pozostającej w rażącej sprzeczności z jej celem albo z postanowieniami statutu fundacji lub z przepisami prawa. Organ ten może jednocześnie
zwrócić się do sądu o wstrzymanie wykonania uchwały do czasu rozstrzygnięcia
sprawy. Jeżeli działanie zarządu fundacji w istotny sposób narusza przepisy prawa lub postanowienia jej statutu albo jest niezgodne z jej celem, organ nadzoru
może wyznaczyć odpowiedni termin do usunięcia tych uchybień w działalności
zarządu albo może żądać dokonania w wyznaczonym terminie zmiany zarządu
fundacji. Po bezskutecznym upływie terminu albo w razie dalszego uporczywego
działania zarządu fundacji w sposób niezgodny z prawem, statutem lub celem
fundacji, organ nadzoru może wystąpić do sądu o zawieszenie zarządu fundacji i wyznaczenie zarządcy przymusowego. Zarządca przymusowy reprezentuje
fundację w sprawach wynikających z zarządu, w tym również w postępowaniu
sądowym; jest on obowiązany wykonywać czynności potrzebne do prawidłowego
działania fundacji. Sąd uchyli swe postanowienia o zawieszeniu zarządu fundacji
i wyznaczeniu zarządcy przymusowego na wniosek zarządu fundacji, jeżeli z okoliczności wynika, że działania zostaną zaniechane.
W razie osiągnięcia celu, dla którego fundacja była ustanowiona lub w razie
wyczerpania środków finansowych i majątku fundacja podlega likwidacji w sposób wskazany w statucie. Jeżeli statut nie przewiduje likwidacji fundacji lub jego
postanowienia w tym przedmiocie nie są wykonywane, organ nadzoru zwraca się
do sądu o likwidację fundacji. W innych wypadkach likwidacja fundacji może
67
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
nastąpić tylko na mocy przepisu ustawy. Jeżeli statut fundacji nie określa przeznaczenia środków majątkowych pozostających po jej likwidacji, sąd orzeka o przeznaczeniu tych środków z uwzględnieniem celów, którym fundacja służyła.
Fundacja może prowadzić działalność gospodarczą służącą realizacji jej celów, przy czym wartość jej środków majątkowych przeznaczonych na działalność
gospodarczą nie może być mniejsza niż jeden tysiąc złotych. Środki uzyskane
z działalności gospodarczej powinny być przeznaczone na działalność statutową. Fundacje prowadzące działalność gospodarczą z chwilą wpisania do rejestru
przedsiębiorców stają się przedsiębiorcami w zakresie tej działalności, mogą też
zakładać jednoosobowe spółki kapitałowe, tj. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółki akcyjne.
Fundacje zagraniczne mogą tworzyć na terenie Polski swoje przedstawicielstwa. W tym celu muszą wystąpić o zezwolenie do ministra właściwego ze względu na
cel utworzenia przedstawicielstwa. Ważne jest też, aby ten cel był społecznie lub
gospodarczo użyteczny (identycznie jak w przypadku celów polskich fundacji),
czyli nie może być to cel, który leży jedynie w interesie fundatora lub osób związanych z fundatorem (ustawa o fundacjach wymienia przykładowo kilka takich
celów, jak: ochrona zdrowia, rozwój gospodarki i nauki, opieka i pomoc społeczna itp.). Właściwy minister może wyrazić zgodę na powołanie przedstawicielstwa
bądź nie, może też zawiesić działalność już istniejącego przedstawicielstwa fundacji, jeśli naraża ona na szkodę interesy państwa. Przedstawicielstwo fundacji
zagranicznej może też prowadzić działalność gospodarczą w oparciu o odrębne
przepisy mówiące o prowadzeniu działalności gospodarczej przez przedstawicielstwa podmiotów zagranicznych.
Fundacja podobnie jak stowarzyszenie podlega obowiązkowi wpisu do
Krajowego Rejestru Sądowego i uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisania
do tego rejestru.
Spółki prawa handlowego
Podmioty ekonomii społecznej mimo swej specyfiki winny działać ekonomicznie, czyli być rentowne i przynosić zysk, gdyż tylko w takiej sytuacji mają
rzeczywistą możliwość konkurowania z innymi uczestnikami rynku. Z tego też
powodu interesującym rozwiązaniem prowadzenia działalności w obszarze ekonomii społecznej, a zwłaszcza w zakresie możliwości prowadzenia przedsiębiorstwa społecznego może być forma spółki prawa handlowego.
68
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Ustawa z 15 września 2000 roku Kodeks spółek handlowych76 wyczerpująco
reguluje organizację i funkcjonowanie wszystkich rodzajów spółek handlowych,
ich tworzenie, rozwiązywanie, łączenie, podział oraz przekształcenia. Prawo spółek handlowych, posługując się zasadą numerus clausus, wprowadza w polskim
prawie zamknięty krąg dozwolonych typów spółek, dzieląc je na spółki osobowe
i kapitałowe.
Spółka osobowa określana jest mianem „ułomnej osoby prawnej”. Oznacza
to, iż nie posiada ona organów powołanych do prowadzenia i reprezentacji spółki ani też nie przyjmuje zasady wyłączenia odpowiedzialności wspólników za
długi. Wspólną cechą osobowych spółek prawa handlowego jest to, że są one
trwałym składem osobowym wspólników. Spółka osobowa nie posiada osobowości prawnej, sprawy prowadzą sami wspólnicy i to oni odpowiadają osobiście
za swoją działalność (wyjątek stanowią spółki partnerskie i komandytowo-akcyjne). Ponadto w spółkach osobowych właściciele przedsiębiorstwa odpowiadają
za zobowiązania spółki całym posiadanym majątkiem, chyba że umowa spółki
stanowi inaczej. Do spółek osobowych zaliczamy spółkę jawną, partnerską,
komandytową oraz komandytowo-akcyjną.
Spółka kapitałowa w przeciwieństwie do spółki osobowej posiada pełną osobowość prawną. Od spółki osobowej odróżnia ją także charakter wniesionego
przez wspólników wkładu, którym zgodnie z art. 14 k.s.h. nie może być prawo
niezbywalne lub świadczenie pracy bądź usług. Dla spółki kapitałowej charakterystyczny jest także zmienny skład osobowy wspólników, a także zmienność kapitału. Wspólnicy w tych spółkach odpowiadają za zobowiązania spółki tylko do
wysokości posiadanego przez spółkę kapitału. Posiadają osobowość prawną, natomiast prowadzenie spółki należy do kompetencji zarządu i odpowiedzialnych
za to komórek organizacyjnych. Do spółek kapitałowych zaliczamy spółkę
z ograniczoną odpowiedzialnością (spółkę z o.o.) i spółkę akcyjną.
Biorąc pod uwagę posiadanie osobowości prawnej oraz ograniczenie odpowiedzialności materialnej do wysokości majątku spółki, wydaje się, że najkorzystniejszym rozwiązaniem prawnym do prowadzenia przedsiębiorstwa społecznego
jest forma spółki kapitałowej. Problemem w tym wypadku może być konieczność
zgromadzenia kapitału, jaki jest potrzebny na rozpoczęcie działalności. Dla powołania spółki z o.o. konieczne jest posiadanie kapitału w wysokości 5 tys. zł,
76
DzU 1994, poz.1037 ze zm.
69
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
natomiast w przypadku spółki akcyjnej jest to kwota 100 tys. złotych. Różnica
w wysokości tego kapitału powoduje, że działające w Polsce przedsiębiorstwa
społeczne funkcjonują w formie spółek z ograniczoną odpowiedzialnością.
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością ma charakter kapitałowy i może ją
utworzyć jedna albo więcej osób (fizycznych lub prawnych) w każdym celu prawnie dopuszczalnym, z wyłączeniem innej jednoosobowej spółki z ograniczoną
odpowiedzialnością. Jest to spółka kapitałowa, w której wspólnicy są zobowiązani jedynie do świadczeń określonych w umowie.
Jeżeli ustawa lub umowa spółki nie stanowią inaczej, wspólnicy mają równe
prawa i obowiązki w spółce. Obowiązkiem wspólnika jest wniesienie wkładów
na pokrycie udziałów w kapitale zakładowym, które obejmuje w spółce. Jeżeli
wkładem do spółki, w całości albo w części, ma być wkład niepieniężny (aport),
umowa spółki powinna szczegółowo określać przedmiot tego wkładu oraz osobę
wspólnika wnoszącego aport, jak również liczbę i wartość nominalną objętych
w zamian udziałów. Z chwilą zawarcia umowy spółki powstaje spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji.
Do powstania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością – oprócz zawarcia
umowy spółki – jest wymagane:
– wniesienie przez wspólników wkładów na pokrycie całego kapitału zakładowego;
– powołanie zarządu;
– ustanowienie organu nadzoru (rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej),
jeżeli wymaga tego ustawa lub umowa spółki (w spółkach, w których kapitał zakładowy przewyższa kwotę 500 tys. zł, a wspólników jest więcej niż
dwudziestu pięciu, powinna być ustanowiona rada nadzorcza lub komisja
rewizyjna);
– wpis do rejestru.
Wniesienie kapitału przez wspólnika jest podstawą uczestnictwa w spółce.
Kapitał zakładowy w spółce z o.o. to suma wkładów wszystkich wspólników,
która stanowi początkowy majątek spółki. Obecnie ustawa określa dolną granice
kapitału zakładowego spółki z o.o., który musi wynosić co najmniej 5 tys. zł,
udział zaś nie może być niższy niż 50 złotych. Kapitał zakładowy spełnia wiele funkcji. Oprócz wyznacznika liczby i wartości udziałów w zamian za wnie70
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
sione wkłady, jest gwarantem wypłacalności spółki wobec wierzycieli. Istnieje
możliwość podwyższenia kapitału zakładowego spółki w celu powiększenia źródeł finansowania jej działalności. Kapitał zakładowy spółki dzieli się na udziały
o równej albo nierównej wartości nominalnej. Udziały nie mogą być obejmowane poniżej ich wartości nominalnej. Jeżeli udział jest obejmowany po cenie wyższej od wartości nominalnej, nadwyżkę przelewa się do kapitału zapasowego.
Firma spółki jest obrana dowolnie, powinna jednak zawierać dodatkowe oznaczenie „spółka z ograniczoną odpowiedzialnością” lub „sp. z o.o.”. Firma spółki
powinna się odróżniać dostatecznie od firmy innych przedsiębiorców działających
na tym samym rynku, aby nie wprowadzała w błąd, w szczególności co do osoby
przedsiębiorcy, przedmiotu działalności, miejsca działalności i źródeł zaopatrzenia.
Umowa spółki powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. W umowie
wspólnicy uzgadniają firmę spółki, która może być dowolna, ale musi zawierać dodatkowe oznaczenie „spółka z ograniczoną odpowiedzialnością”. Ponadto
umowa ta powinna określać siedzibę spółki, przedmiot działalności, wysokość
kapitału zakładowego, nazwanie, czy wspólnik może mieć więcej niż jeden udział
oraz liczbę i wartość nominalną udziałów objętych przez poszczególnych wspólników. Jakiekolwiek korzyści przyznane dodatkowo wspólnikowi lub nałożone
na wspólnika inne obowiązki wobec spółki należy dokładnie określić w umowie pod rygorem bezskuteczności wobec spółki. Także przewidywane udziały
o szczególnych uprawnieniach, na przykład prawo głosu, prawo do dywidendy
lub sposobu uczestniczenia w podziale majątku, w przypadku likwidacji spółki
muszą być określone w umowie spółki.
Za zobowiązania spółki z o.o. odpowiada spółka całym swoim majątkiem.
Mogą dopowiadać też solidarnie członkowie zarządu, ale tylko wtedy, gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna. Wspólnicy nie odpowiadają za
zobowiązania spółki. Członkowie zarządu mogą się uwolnić od odpowiedzialności, jeżeli wykażą, że we właściwym czasie zgłosili wniosek o ogłoszenie upadłości
lub wszczęli postępowanie układowe albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie
upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło nie z ich winy
i że pomimo niezgłoszenia wniosku o upadłości oraz niewszczęcia postępowania
układowego wierzyciel nie poniósł szkody.
Wewnętrzną działalność spółki i jej reprezentację wobec osób trzecich sprawują powołane organy spółki, którymi są: zarząd, rada nadzorcza lub komisja
rewizyjna oraz zgromadzenie wspólników.
71
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
Zarząd jest organem, który prowadzi sprawy spółki oraz reprezentuje spółkę
wobec osób trzecich. Składa się z jednego albo większej liczby członków wybranych spośród wspólników lub spoza ich grona. Członek zarządu jest powoływany i odwoływany uchwałą wspólników, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. Członkiem zarządu może być tylko osoba fizyczna mająca pełną zdolność
do czynności prawnych. Członek zarządu może być w każdym czasie odwołany
uchwałą wspólników, umowa spółki może jednak ograniczyć prawo odwołania
z ważnych powodów, a także przekazać radzie nadzorczej spółki prawo zawieszenia w czynnościach poszczególnych lub wszystkich członków zarządu. Każdy
z członków zarządu spółki jest uprawniony do prowadzenia spraw spółki ze skutkiem prawnym wobec osób trzecich i jej reprezentowania (dotyczy to wszystkich czynności sądowych i pozasądowych). Za zobowiązania spółki z o.o. w organizacji odpowiada solidarnie spółka jak i osoby, które działały w jej imieniu.
Odpowiedzialność poszczególnych osób wobec spółki ustaje z chwilą zatwierdzenia dokonanych przez nich czynności przez zgromadzenie wspólników. W umowie między spółką a członkiem zarządu oraz w sporze z nim, spółkę reprezentuje
rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników
do wyszczególnionej czynności. W przypadku zarządu wieloosobowego sposób
reprezentacji spółki reguluje umowa spółki, jeżeli brak jest w umowie tego typu
ustaleń, to do składania oświadczeń w imieniu spółki wymagane jest współdziałanie (reprezentacja łączna) dwóch członków zarządu albo jednego członka zarządu łącznie z prokurentem.
Rada nadzorcza i komisja rewizyjna są organami kontrolnymi spółki z o.o.,
a ich ustanowienie przez umowę spółki nie jest obligatoryjne. Jednakże w spółkach, w których kapitał zakładowy przewyższa kwotę 500 tys. zł, a wspólników
jest więcej niż dwudziestu pięciu, powinien być ustanowiony któryś z ww. organów. Organy te sprawują nadzór nad działalnością spółki we wszystkich dziedzinach. Członkiem rady nadzorczej i komisji rewizyjnej może być tylko osoba
fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Jeżeli umowa spółki
nie stanowi inaczej, rada nadzorcza i komisja rewizyjna składa się przynajmniej
z trzech członków powoływanych i odwoływanych uchwałą wspólników na jeden
rok. Ustawodawca wyposażył radę nadzorczą nie tylko w szeroko pojęte funkcje
kontrolne, ale i w uprawnienia decyzyjne szczegółowo określone w art. 235, 250,
252 i 15 § 2 Kodeksu spółek handlowych. Różnica pomiędzy radą nadzorczą
a komisją rewizyjną polega na tym, iż w przypadku jednoczesnego powołania
72
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
tych dwóch organów rada nadzorcza pracuje w każdym czasie, natomiast komisja
rewizyjna uruchomiana jest w zależności od wyłaniających się spraw. W pracy
komisji rewizyjnej brak elementu stałego nadzoru.
Zgromadzenie wspólników w spółce z o.o. jest organem, który podejmuje
decyzje w formie uchwał wspólników w najistotniejszych sprawach dotyczących
spółki. Wyróżniamy zwyczajne i nadzwyczajne zgromadzenie wspólników.
Zwyczajne zgromadzenie wspólników powinno odbyć się w terminie sześciu miesięcy po upływie każdego roku obrotowego. Kodeks spółek handlowych
szczegółowo określa zakres spraw będących przedmiotem obrad zgromadzenia
wspólników. Zgromadzenie wspólników zwoływane jest przez zarząd spółki (art.
232 k.s.h.). Rada nadzorcza i komisja rewizyjna również ma prawo zwołania
zgromadzenia wspólników, jeśli zarząd nie zwoła go w określonym przez umowę
spółki lub ustawę terminie, lub też rada nadzorcza bądź komisja rewizyjna uzna
to za wskazane, a zarząd nie uczyni tego wcześniej po uprzednim zgłoszeniu takiego żądania przez radę nadzorczą lub komisję rewizyjną.
Spółka nabywa osobowość prawną po zarejestrowaniu w Krajowym Rejestrze
Sądowym właściwym ze względu na siedzibę spółki.
73
IV.
Współpraca sektora administracji publicznej
i sektora ekonomii społecznej
P
artnerstwo pomiędzy podmiotami publicznymi a podmiotami prywatnymi, w tym również z organizacjami pozarządowymi, jest kwintesencją
konstytucyjnej zasady pomocniczości.
Historia idei pomocniczości sięga czasów starożytnej Grecji i pojawia się na
przestrzeni całej historii myśli politycznej, poczynając od Arystotelesa i Tomasza
z Akwinu poprzez papieskie encykliki aż do czasów współczesnych. Jednakże
w Europie została wypracowana dopiero w wieku XIX.
W europejskim kręgu kulturowym idea pomocniczości stanowiła jedną z prób
wypracowania koncepcji ograniczenia władzy i wiązała się z dezyderatem określenia granic dla interwencjonizmu publicznego formułowanego zwłaszcza przez
Kościół katolicki w ramach rodzącej się w końcu XIX stulecia nauki społecznej
Kościoła. Zasada pomocniczości na gruncie społecznej nauki Kościoła została
sformułowana początkowo w encyklice Rerum Novarum (1891) oraz w encyklikach Quadragesimo Anno (1931) oraz Centessimus Annus (1991)77.
Według sformułowania Piusa XI zawartego w encyklice XI Quadragesimo
Anno w 1931 roku: „Co jednostka z własnej inicjatywy i własnymi siłami może
zdziałać, tego jej nie wolno wydzierać na rzecz społeczeństwa; podobnie niesprawiedliwością, szkodą społeczną i zakłóceniem ustroju jest zabieranie mniejszym
E. Leś, Rola zasady pomocniczości w kształtowaniu partnerskich relacji między państwem a organizacjami
społecznymi na przykładzie Niemiec, [w:] Sektor pozarządowy a kondycja polskiej demokracji, pod red. Magdy
Nowakowskiej i Piotra Marciniaka, Warszawa, Stowarzyszenie na rzecz Forum Inicjatyw Pozarządowych,
Warszawa 2000, s. 78.
77
74
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
i niższym społecznościom tych zadań, które mogą spełnić i przekazywanie ich
społecznościom większym i wyższym. Każda akcja społeczna ze swego celu i ze
swej natury ma charakter pomocniczy; winna pomagać członkom organizmu
społecznego, a nie niszczyć ich lub wchłaniać”78. Z kolei zgodnie z zasadą pomocniczości wyrażoną w encyklice Centessimus Annus: „Społeczność wyższego
rzędu nie powinna ingerować w wewnętrzne sprawy społeczności niższego rzędu,
pozbawiając ją kompetencji, lecz raczej winna wspierać ją w razie konieczności
i pomóc w koordynacji jej działań z działaniami innych grup społecznych, dla
dobra wspólnego”79.
Mówiąc w ten sposób o subsydiarnej roli różnych wspólnot, dokonano ich
swoistej gradacji, poczynając od obywatela, a skończywszy na wspólnotach o różnym charakterze położonych wyżej. Zgodnie z tą zasadą państwo – jako wspólnota wyższa – nie powinno wyręczać wspólnot niższych, np. rodziny, stowarzyszeń czy gmin, w zaspokajaniu ich usprawiedliwionych potrzeb materialnych,
kulturalnych itp.80.
Dla operacjonalizacji zasady pomocniczości państwa i wpisania jej w porządek prawny, kluczowe znaczenie ma z kolei druga część encykliki Quadragesimo
Anno, która zawiera postulat „subsydiarnego towarzyszenia”: „Z tego względu
władza państwowa powinna niższym społecznościom zostawić do wypełnienia
mniej ważne zadania i obowiązki, które by ją zresztą zbyt rozpraszały. To zaś
pozwoli jej na swobodniejsze, bardziej stanowcze i skuteczniejsze wykonywanie
tych obowiązków, które wyłącznie do niej należą i które tylko ona może wykonać, mianowicie: kierownictwo, kontrola, nacisk, karanie nadużyć, zależnie od
tego, co się wysuwa w danej chwili i czego żąda potrzeba. Sprawujący władzę wini
być przekonani, że im sprawniej na podstawie tej zasady pomocniczości przeprowadzony będzie stopniowy ustrój między poszczególnymi społecznościami,
tym większy będzie autorytet społeczny i energia społeczna, tym też szczęśliwszy
i pomyślniejszy będzie stan spraw państwa”81.
Pomocniczość jako zasada prawnoustrojowa oznacza, że państwo powinno interweniować w takich wypadkach i w takim zakresie, w jakim jednostki
i ich grupy wykazują swoją niewydolność. Jest to zatem zasada ograniczenia właPius XI (papież; 1857-1939), Encyklika Quadragesimo Anno, „Znak” 1982 nr 7/9 s. 707–708.
M. Toso, W drodze do Europy, „Społeczeństwo” 1997 nr 3 s. 365.
80
Por.: H. Olszewski, M. Zmierczak, Historia doktryn politycznych i prawnych, Poznań, „Ars Boni et Aequi”,
1994, s. 342.
81
Pius XI (papież; 1857–1939), Encyklika Quadragessimo Anno…, dz. cyt., s. 708.
78
79
75
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
dzy, która nie określa ściśle reguł dotyczących dopuszczalnego zakazu interwencji,
lecz wskazuje na prawidłowość, pozostawiając do każdorazowego rozstrzygnięcia
problem zasadności podjęcia działania przez władzę. Zgodnie z zasadą pomocniczości interwencja władzy nie może mieć charakteru wyłącznie opiekuńczego, ale
powinna polegać głównie na aktywizowaniu jednostek, zachęcając je do korzystania z prawnie chronionej autonomii82. Doktryna prawnicza, ustalając treść zasady
pomocniczości, wskazuje na dwa jej aspekty: pozytywny oraz negatywny. Aspekt
pozytywny wiąże się z nakazem interwencji władzy wówczas, gdy jednostka lub
różne społeczności grupujące ludzi nie są w sanie skutecznie realizować swych
zadań. Aspekt negatywny związany jest z samoograniczeniem władzy wyłącznie
do przypadków niewydolności jednostek lub ich społeczności83.
Zasada pomocniczości w Rzeczypospolitej Polskiej została podniesiona do
rangi konstytucyjnej. W preambule do Konstytucji z 1997 roku czytamy: „ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej jako prawa podstawowe dla państwa oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości, współdziałaniu władz,
dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej uprawnienia
obywateli i ich wspólnot”.
Znaczenie prawne wstępu do Konstytucji RP jest dyskusyjne. Jeśli nawet nie
można z niego wprowadzić ścisłych norm określających czyjeś prawa i obowiązki, to dostarcza on wskazówek co do zasad i kierunków interpretacji przepisów
zawartych w dalszych częściach konstytucji84. Bez względu jednak na miejsce
umieszczenia zasady pomocniczości w tekście konstytucji uważam, iż samo jej
tam wpisanie stanowi zobowiązanie państwa do podejmowania działań mających
służyć umocnieniu uprawnień obywateli i ich wspólnot.
Decentralizacja sprawowania władzy oraz przekazanie większości kompetencji władzom samorządowym stało się jednym z podstawowych czynników
wzmacniających procesy tworzenia się w Polsce społeczeństwa obywatelskiego.
Samorządom lokalnym przekazano wiele uprawnień związanych z podejmowaniem decyzji w sferze socjalnej, usług komunalnych, oświaty, wychowania i bezCh. Millon-Delsol, Zasada subsydiarności – założenia, historia, problemy, [w:] Subsydiarność, red. Dariusz
Milczarek, Warszawa, CEUW, 1998, s. 25.
83
E. Kustra, Zasada pomocniczości a przekształcenia polskiego systemu prawa i społecznej świadomości, [w:]
Przemiany polskiego prawa, t. 2, pod red. Ewy Kustry, Toruń, Wydawnictwa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2002, s. 209.
84
P. Winczorek, Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Warszawa,
„Liber”, 2000, s. 10–11.
82
76
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
pieczeństwa. W ramach przeprowadzonych reform zniesiono wiele monopoli,
w tym również monopol władzy, który dawniej był domeną władz centralnych
i przejawiał się między innymi w decydowaniu o rozwoju gmin, miast i miasteczek bez udziału żyjących tam mieszkańców. Jak wskazuje A. Piekara, „w konsekwencji dochodzi do upodmiotowienia prawnego i politycznego społeczności
lokalnych, co w aspekcie aksjologicznym ma zasadnicze znaczenie: poszerza się
i urealnia zakres wolności i kreatywności, tak poszczególnych obywateli, jak i ich
organizacji i instytucji lokalnych. Upodmiotowiony obywatel, mieszkaniec danej
jednostki terytorialnej, widząc – prawnie mu zapewnione – realne i konkretne
możliwości współdecydowania i wpływania w zakresie spraw i potrzeb lokalnych,
dostrzega sensowność angażowania się. W ten sposób może stać się katalizatorem, współtwórcą lokalnego rozwoju”85.
W początkowym okresie zasadę pomocniczości rozumiano jako ogólną dyrektywę służącą określeniu sfery zadań publicznych oraz rozdziału tych zadań
i kompetencji pomiędzy poszczególne szczeble struktury władz publicznych, gdyż
dane zadanie publiczne powinno być wykonane na najniższym z możliwych poziomów. Jeżeli bowiem zadanie może wykonywać efektywnie najniższy szczebel
administracji, który w większości państw stanowi gmina, to nie ma powodów, by
realizację zadań powierzać wyższym szczeblom samorządu terytorialnego. Jeżeli
może mu podołać gmina, nie ma potrzeby angażowania wyższych szczebli jednostek samorządu terytorialnego. Powiat powinien być traktowany jako pomocniczy w stosunku do gminy, a województwo w stosunku do powiatu. Ta sama
zasada odnosi się również do państwa i jego administracji rządowej. Organy administracji rządowej mogą i powinny wkraczać wówczas, gdy z realizacją zadań
publicznych nie są w stanie poradzić sobie organy samorządu terytorialnego najwyższego szczebla. Podobnie powinno być w przypadku aparatu państwowego,
gdzie pierwszeństwo winny mieć właściwe organy terytorialne, a wyższe szczeble będą właściwe wówczas, gdy dane zadanie nie może być należycie wykonane
przez szczebel niższy. Państwo ma być pomocnicze w stosunku do wszystkich
instytucji i organizacji, które działają w jego strukturach i służą obywatelom.
Od lat siedemdziesiątych XX wieku, zwłaszcza w związku z powołanymi orzeczeniami niemieckiego Trybunału Konstytucyjnego dotyczącymi pomocy społecznej, coraz silniej dostrzega się inny – wcześniej niewyodrębniony – aspekt
85
A. Piekara, Decentralizacja i samorządność społeczności lokalnych a lokalna jakość życia, „Samorząd Terytorialny” 1995 nr 5 s. 58.
77
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
zasady pomocniczości. To w tym znaczeniu ustawodawca polski zasadę tę wymienił w 2000 roku we wspomnianym już art. 12a ustawy o pomocy społecznej,
a także w 2003 w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
W tym miejscu warto przytoczyć wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego
z 4 czerwca 2001 roku, w którym to zajął stanowisko w świetle art. 12a ustawy
o pomocy społecznej w przedmiocie zastosowania zasady pomocniczości do zlecania wykonywania zadań publicznych86. W wyroku tym sąd stwierdził w szczególności, iż ustawowym obowiązkiem gminy jest poszukiwanie optymalnych
metod współpracy z podmiotami zajmującymi się świadczeniem pomocy społecznej i wspólnego z nimi przygotowania materiału dowodowego koniecznego
do podjęcia decyzji przez zarząd gminy.
Przyjmując, że wiadomo, co jest zadaniem publicznym i jaki szczebel
systemu władz publicznych jest właściwy dla danego zadania, w zasadzie
pomocniczości odczytuje się także dyrektywę, co do sposobu wykonywania
zadania. Jeżeli zadanie publiczne z zakresu usług o charakterze społecznym
może być efektywnie wykonane – na zasadzie zlecenia przez właściwy organ władzy publicznej z dofinansowaniem albo sfinansowaniem kosztów
jego realizacji – przez podmiot niepubliczny, w szczególności organizację
pozarządową, powinno dojść do zlecenia realizacji takiego zadania, a nie do
jego powierzenia tworzonej w tym celu czy już istniejącej agendzie publicznej, a nawet też nie do zakupu odpowiedniego świadczenia i przedsiębiorcy.
W Niemczech określa się to jako względne pierwszeństwo organizacji pozarządowej w wykonywaniu zadań publicznych z zakresu pomocy społecznej87.
W tym kontekście niezbędne jest nadanie odpowiedniego znaczenia inicjatywom obywatelskim z udziałem sektora organizacji pozarządowych poprzez tworzenie warunków dla rozwoju instytucji społeczeństwa obywatelskiego, dialogu
obywatelskiego, postaw obywatelskich kształtujących różnorodne formy partycypacji społecznej, a tym samym przyczynienie się do dynamicznego rozwoju koncepcji uspołecznionej formuły usług społecznych. Przyjęte w tym przedmiocie
rozwiązania prawne88 mają stanowić podstawę budowania relacji pomiędzy poszczególnymi podmiotami – obywatelami, ich organizacjami i organami władzy
II SA/Kr 911/01. Por. glosę Kazimierza Bandarzewskiego w „Samorządzie Terytorialnym” z 2002 roku
nr 6.
87
H. Izdebski, Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie: komentarz, Warszawa 2003,
s. 9 i 10.
88
M.in. ustawa z 24 kwietnia 2004 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
86
78
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
publicznej – w oparciu o zasadę pomocniczości, przyczyniając się tym samym
do rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i samorządności. Jak wskazał Jerzy
Hausner, w przypadku ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie chodziło o rozwinięcie i stworzenie podstawy prawnej dla funkcjonowania organizacji pozarządowych, które zaczęłyby budować trzeci sektor zdolny
do współdziałania z sektorami pierwszym i drugim, a zwłaszcza z sektorem publicznym. Chodziło o institutional building, o proces zinstytucjonalizowania działań organizacji pozarządowych po to, by wykreować partnera do rozwiązywania
problemów dotyczących pomocy socjalnej, wykluczenia, ubóstwa czy rozwiązywania problemów opieki zdrowotnej. Coraz wyraźniejsze było przekonanie, że
ani sam rynek, ani samo państwo, ani administracja publiczna nie są w stanie
poradzić sobie z narastającymi problemami, które coraz dramatyczniej w tych
obszarach się zarysowywały89.
Jednym z praktycznych sposobów wspierania rozwoju regionalnego i lokalnego wdrażanym w wielu krajach świata, a także w Unii Europejskiej, jest tworzenie tzw. partnerstw międzysektorowych (cross-sector partnerships), czyli instytucjonalnych form współpracy podmiotów z różnych sektorów gospodarki – publicznego, prywatnego i pozarządowego. Wzrost popularności i wspieranie tego typu
współdziałania jest odzwierciedleniem ogólnej zmiany podejścia do systemu
władzy i zarządzania zasobami lokalnymi od hierarchicznego, odgórnego i redystrybucyjnego, do polityki promowania strategii rozwoju opartych na działaniach
i procesach oddolnych (endogennych) i strukturach „sieciowych” zwiększających
udział decyzji podejmowanych kolektywnie z udziałem społeczności lokalnych90.
Zgodnie z raportem OECD partnerstwo jest systemem sformalizowanej współpracy pomiędzy kilkoma instytucjami opartej na prawnie zawartej umowie lub
porozumieniu nieformalnym, powiązaniach w ramach działań kooperacyjnych
i wspólnie przyjętych planach91. Raport dzieli partnerstwa na publiczne i pubJ. Hausner, Podsumowanie sesji I nt. Ustrojowe znaczenie partnerstwa publiczno-społecznego: przesłanki
wprowadzenia Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz konsekwencje przyjętych regulacji. Materiały z konferencji „Budowanie partnerstwa publiczno-społecznego – współpraca organizacji
pozarządowych z administracją samorządową” (dostępny w Internecie: www.brpo.gov.pl; 10.03.2005).
90
M. Furmankiewicz, Współpraca międzysektorowa w ramach „partnerstw terytorialnych” na obszarach wiejskich w Polsce, „Studia Regionalne i Lokalne” 2006 nr 2 (24) s. 117.
91
Local Partnership for Rural Development, Paris, OECD, 1990, s. 18. Według raportu różnego typu partnerstwa lokalne po raz pierwszy tworzone były w latach 80. XX wieku w Nowej Zelandii, Kanadzie, USA
i Turcji. W Europie inicjatywy formowania takich współdziałających grup pojawiły się w Wielkiej Brytanii
i Irlandii także w latach 80., a następnie zostały rozpropagowane w innych krajach europejskich.
89
79
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
liczno-prywatne. Pierwszy z nich obejmuje np. porozumienia pomiędzy reprezentantami różnych poziomów władzy administracyjnej (np. władzami centralnymi i lokalnymi), drugi zaś porozumienia pomiędzy podmiotami publicznymi
i prywatnymi, przy czym do podmiotów prywatnych autorzy zaliczają zarówno
przedsiębiorstwa, jak i wszelkie organizacje pozarządowe.
Partnerstwo międzysektorowe jest procesem charakteryzującym nowe zarządzanie publiczne. Szczególnie w dzisiejszych czasach, gdy widoczna jest tendencja do wycofywania się podmiotów administracji publicznej z bezpośredniego
wykonywania niektórych zadań publicznych, z jednoczesnym przyjęciem roli
podmiotu inicjującego, wspierającego i sprawującego nadzór. W sytuacji, gdy
państwo i rynek zawodzi w świadczeniu usług publicznych, partnerstwo publiczno-prywatne czy też partnerstwo publiczno-społeczne, które staje się tzw. trzecią
drogą i jest postrzegane jako nowy model zarządzania usługami publicznymi oraz
nowy sposób realizacji zadań publicznych.
Partnerstwo uznawane jest za podstawową zasadę rozwoju lokalnego i regionalnego, której podstawą jest uczestnictwo społeczności w procesie przygotowania,
a następnie realizacji przyjętych kierunków rozwoju. Zasada ta nierozerwalnie wiąże
się z partycypacją społeczną, która zakłada udział obywateli w zarządzaniu sprawami
danej społeczności. Partycypacja, w szerokim rozumieniu, jest podstawą społeczeństwa obywatelskiego, którego członkowie dobrowolnie biorą udział w publicznej
działalności. W węższym znaczeniu jest to partnerstwo publiczno-prawne organów
administracji i mieszkańców służące podejmowaniu działań na rzecz rozwoju lokalnego. W takim rozumieniu partnerstwo wynika z następujących przesłanek92:
a) prawnych, gdyż samorządność oznacza nie tylko prawo, ale także powinność
oddziaływania na wiele lokalnych struktur społeczno-gospodarczych, dla dobra lokalnej społeczności;
b) społecznych, gdyż rozwój lokalny nie może dokonywać się bez aktywnego
współudziału mieszkańców;
c) finansowo-technicznych, gdyż skuteczne działania na rzecz rozwoju lokalnego
wymagają partnerstwa publiczno-prywatnego.
Przyjmując bardzo ogólną definicję partnerstwa, należy przez nią rozumieć
współpracę osób i instytucji, uruchamianie lokalnych i pozalokalnych zasobów dla
92
Komunikacja i partycypacja społeczna: poradnik, red. Jerzy Hausner, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 1999, s. 41.
80
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
osiągnięcia wspólnie określonych celów93. Oznacza to wspólny wysiłek przedstawicieli władz lokalnych, organizacji pozarządowych i podmiotów gospodarczych
w celu wspólnego planowania i wprowadzania w życie inicjatyw służących rozwojowi lokalnej społeczności. Jak zauważył Jacek Szlachta, partnerstwo odnosi się do
relacji zachodzących między władzami publicznymi, organizacjami pozarządowymi,
podmiotami gospodarczymi oraz instytucjami otoczenia biznesowego94.
Ekonomia społeczna jest często określana jako dziedzina aktywności społecznej, która nie przynależy ani państwu, ani wolnemu rynkowi. Jej instytucjonalne
ramy odpowiadają mniej więcej granicom szeroko rozumianego sektora organizacji pozarządowych. Dlatego z uwagi na specyficzny sposób działania tych podmiotów, przejawiający się m.in. w działalności nienastawionej na osiąganie zysku
oraz korzystanie ze świadczeń wolontariuszy, współpraca organów administracji
publicznej z organizacjami pozarządowymi określana jest mianem partnerstwa publiczno-społecznego. Taki sposób zdefiniowania tego partnerstwa ma na celu wyodrębnienie organizacji pozarządowych od podmiotów komercyjnych ukierunkowanych na osiąganie zysku, a także podkreślenie uspołecznionej formuły usług społecznych. Za partnerstwo publiczno-społeczne należy uznać opartą na umowie
lub porozumieniu nieformalnym formę współpracy administracji publicznej
z organizacjami pozarządowymi, polegającą na współdziałaniu w celu realizacji zadań publicznych w sferze zadań publicznych95. David Osborne i Ted
Gaebler – wskazując potencjalnych partnerów sektora publicznego (biznes, trzeci
sektor) – wskazują na podmioty sektora obywatelskiego, które charakteryzują następująco: ,,Z kolei trzeci sektor wywiązuje się najlepiej z zadań, które przynoszą
niewielki zysk albo nie przynoszą go wcale, wymagają współczucia i zaangażowania w sprawy innych oraz dużego zaufania ze strony klientów czy usługobiorców, z zadań, przy wykonywaniu których potrzebny jest osobisty kontakt, troska
i opieka (takich, jak na przykład poradnictwo wszelkich rodzajów czy opieka nad
upośledzonymi i chorymi) oraz indywidualna odpowiedzialność za zachowanie
się i przestrzeganie reguł kodeksu moralnego”96.
G. Gęsicka, Partnerstwo w rozwoju lokalnym, Katowice 1996, s. 17.
J. Szlachta, Europejski kontekst polityki rozwoju regionalnego Polski, maszyn., s. 2.
95
Odrębnym rodzajem partnerstwa jest partnerstwo publiczno-prywatne, którego przedmiotem w aktualnym stanie prawnym zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy o partnerstwie publiczno-prywatnym z 2008 roku (DzU
nr 19 poz. 100), jest wspólna realizacja przedsięwzięcia oparta na podziale zadań i ryzyk pomiędzy podmiotem publicznym i partnerem prywatnym, którym w świetle tej ustawy jest przedsiębiorca lub przedsiębiorca
zagraniczny (art. 2 pkt 2 tej ustawy).
96
D. Osborne, T. Gaebler, Rządzić inaczej: jak duch przedsiębiorczości przenika i przekształca administrację
93
94
81
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
Lester M. Salamon uznał, że najlepszym rozwiązaniem problemów trzeciego sektora jest partnerstwo publiczno-społeczne97. Jego zdaniem relacja
kontraktowania odchodzi od relacji kontraktu prawnego i rozwija się w stronę publiczno-społecznego partnerstwa w rozwiązywaniu problemów społecznych, które prowadzi do uzgodnienia perspektyw, wartości, oczekiwań
i standardów98. Wzrasta wówczas współzależność między samorządem a sektorem pozarządowym, ale ta zależność jest dwustronna. W 1981 roku Lester M.
Salamon sformułował koncepcję third party goverment99. Odnosi się ona do rozmaitych form współpracy między rządem a podmiotami nierządowymi (w tym
głównie organizacjami pozarządowymi), w której rząd dostarcza fundusze i formułuje politykę usług, a organizacje pozarządowe zajmują się ich świadczeniem
konkretnym beneficjentom. W takim ujęciu organizacje pozarządowe nie służą
jako substytuty czy „wypełniacze” luk, ale jako partnerzy administracji publicznej
w świadczeniu usług publicznych. W literaturze możemy jednak znaleźć poglądy
wskazujące, iż wykonywanie zadań publicznych za pomocą kontraktu nie stanowi równego partnerstwa obu stron współpracy. Jak zauważyli M. Lipsky i S. R.
Smith100, przez wysługiwanie się organizacjami pozarządowymi w wykonywaniu
zadań, administracja publiczna uzyskuje znacznie większy wpływy niż wówczas,
gdyby programy społeczne były realizowane przez instytucje sektora publicznego.
W wyniku kontraktowania organizacje pozarządowe nie tylko przestają być alternatywą dla działalności państwa, ale wręcz stają się agencjami quasi-rządowymi101.
publiczną, Poznań, „Media Rodzina of Poznań” 1994, s. 77–78.
97
Za: B. Dollery, J. Wallis: Economic approaches to the voluntary sector: a note on voluntary failure and human
service delivery, „Working Paper Series in Economics” 2001 no. 16 p. 14 (University of New England).
98
L. M. Salamon, Partners In public service: government-nonprofit relations in the modern welfare state, Baltimor, John Hopkins University Press, 1995, p. 44–48.
99
Dosłowne tłumaczenie nazwy koncepcji brzmiałoby: koncepcja rządu trzeciej strony. Por.: L. M. Sa­lamon,
Rethinking public management: third-party goverment and the changing forms of public action, „Public Policy”
1981 no. 29 p. 255–275.
100
Por.: M. Lipsky, S. R. Smith, Nonprofit organisations, government and welfare state, „Political Science
Quarterly” 1989/1990, vol. 104, no. 4 s. 627.
101
Jak zauważyła A. Rymsza, sposób ujęcia współpracy międzysektorowej przez poszczególnych amerykańskich badaczy znajduje odzwierciedlenie w stosowanej terminologii. Ci, którzy, jak Salamon, uznają, że
zlecanie zadań odbywa się w ramach kultury kontraktu partnerstwa i opiera się na współpracy stron o równych wpływach, używają terminu mutual contracting, czyli „wzajemne kontraktowanie”. Ci zaś, którzy – jak
Lipsky i Smith – postrzegają ten układ raczej jako jednostronne narzucanie priorytetów przez administrację
rządową, piszą o zlecaniu (kontraktowaniu) usług publicznych organizacjom pozarządowym (contracting out
services to organizations). Przyjęte w Polsce sformułowanie „zlecanie zadań publicznych” odpowiada perspektywie Lipsky’ego i Smitha – zob.: A. Rymsza, Partnerzy służby publicznej? Wyzwania współpracy sektora pozarządowego z administracją publiczną w świetle doświadczeń amerykańskich, „Trzeci Sektor” 2005 nr 3 s. 58.
82
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Stronami partnerstwa publiczno-społecznego s ą dwa rodzaje podmiotów.
Z jednej strony jest to podmiot publiczny, na którym spoczywa prawny obowiązek realizacji określonych zadań, wyposażony w kompetencje do podjęcia
określonych prawem działań służących wykonaniu swych obowiązków. Z drugiej
strony w roli partnera prywatnego występują podmioty niewyposażone w żaden zakres władztwa publicznego, które – korzystając ze swobody podejmowania
wszelkich działań, jakie nie naruszają prawa (odwrotnie niż partner publiczny,
który w ramach swych kompetencji podejmuje tylko działania opisane prawem)
– mogą na mocy kontraktu podjąć się realizacji zadań powierzonych im przez
partnera publicznego102.
Zbieżność celów administracji publicznej z celami organizacji pozarządowych powoduje, że między tymi organizacjami a organami państwa może, i powinna, istnieć
racjonalnie ukształtowana współpraca i współdziałanie. Z socjologicznego punktu widzenia współdziałanie oznacza stosunek społeczny polegający na wspólnym
działaniu i wzajemnej pomocy w osiągnięciu celu. Zdaniem Jana Zieleniewskiego
współdziałanie to w istocie rzeczy nic innego, jak działanie zmierzające do realizacji
określonych celów tożsamych lub zgodnych103.
Współdziałanie organizacji pozarządowych z jednostkami administracji publicznej może przybierać jedną z trzech postaci:
– współdziałanie wynikające ze zbieżności statutowych celów organizacji pozarządowych z zadaniami organu administracji publicznej;
– wykonywanie przez organizacje pozarządowe zadań zleconych jej przez administrację publiczną;
– wykonywanie przez organizacje pozarządowe funkcji zleconych administracji
publicznej104.
W przypadku partnerstwa publiczno-społecznego między jednostkami administracji publicznej a organizacjami pozarządowymi chodzi nie tylko o to, że organizacje pozarządowe mogą często taniej zrealizować określone zadania publiczne, ale
o to, że w tym rodzaju partnerstwa najlepiej realizowana jest zasada subsydiarności.
Ten rodzaj partnerstwa służy przede wszystkim zaktywizowaniu grup społecznych
czy też poszczególnych obywateli, kształtując w ten sposób różnorodne formy partyPor.: B. P. Korbus, M. Strawiński, Partnerstwo publiczno-prywatne: nowa forma realizacji zadań publicznych, Warszawa, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, 2006, s. 47.
103
J. Zieleniewski, Organizacja zespołów ludzkich: wstęp do teorii organizacji i kierowania, Warszawa, PWN,
1978, s. 118.
104
Por.: J. Starościak, Prawo administracyjne, Warszawa, PWN, 1977, s. 195.
102
83
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
cypacji społecznej i stając się stymulatorem budowy społeczeństwa obywatelskiego.
Organizacje pozarządowe stają się coraz bardziej znaczącym aktorem życia społecznego. Ich znaczenie wynika z tego, że skupiają najbardziej aktywnych i zaangażowanych mieszkańców oraz działają najbliżej nich. Dzięki temu posiadają najlepsze rozeznanie ich potrzeb i problemów. Istotna jest również ich rola, jaką spełniają
w zakresie edukacji obywatelskiej.
Dla administracji publicznej organizacje pozarządowe są partnerem w co
najmniej trzech rolach:
a) są reprezentantem społeczności lokalnej – czyli wyrazicielem potrzeb, dążeń i oczekiwań tej społeczności. Spełniają one rolę pasa transmisyjnego, przez
który przepływają informacje zarówno od mieszkańców do samorządu, jak
i od samorządu do mieszkańców. Organizacje te jako reprezentant społeczności powinny mieć zatem możliwość wypowiadania się w sprawach ważnych
dla społeczności i współuczestniczyć w podejmowaniu przez władze samorządowe istotnych decyzji dla mieszkańców;
b) świadczą pomoc bezpośrednią – dysponując wiedzą i doświadczeniem,
mogą wykonywać zadania publiczne, których zakres i sposób realizacji określa samorząd. Mowa tutaj zwłaszcza o kontraktowaniu przez samorząd usług
organizacjom społecznym;
c) podejmują działania o charakterze innowacyjnym – wypracowują nowe
i niekonwencjonalne sposoby rozwiązywania problemów, z którymi nie radzą
sobie władze lokalne (np. opieka nad umysłowo chorymi czy prowadzenie
domów opieki społecznej)105.
Rosnąca rola i znaczenie podmiotów ekonomii społecznej wpisuje się również
w trendy rozwojowe i modernizacyjne sektora publicznego. Wspólną płaszczyzną
styku nowo powstających instytucji ekonomii społecznej i administracji publicznej jest socjalna funkcja państwa. Rozbudowane wydatki publiczne na politykę
społeczną pogłębiły kryzys i niewydolność sektora publicznego. Państwowe programy socjalne okazały się być nieskutecznym sposobem likwidacji problemów
społecznych. Wręcz przeciwnie – utrwalały problem wykluczenia społecznego
poprzez zjawisko tzw. pokoleniowego dziedziczenia biedy, które oznacza uzależnianie klientów od świadczeń socjalnych. Dlatego można mówić, że druga fala
ekonomii społecznej była jedną z podstawowych instytucjonalnych reakcji na
105
84
Komunikacja i partycypacja społeczna…, dz. cyt., s. 44–45.
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
kryzys państwa dobrobytu, a równocześnie stanowiła odpowiedź na wyzwania
globalizacji106. Rozwój nowych inicjatyw, form i podmiotów ekonomii społecznej poprzedził działania reformatorskie instytucji publicznych.
Tabela 13. Najistotniejsze podobieństwa i różnice dotyczące wspólnych uwarunkowań sektora publicznego
i ekonomii społecznej
Sektor publiczny
• Kryzys państwa dobrobytu
• Prywatyzacja usług publicznych
• Wydajność gospodarcza
• Alternatywne źródła usług
• Administracja obywatelska
• Zarządzanie publiczne
• Zarządzanie wielopasmowe
Sektor ekonomii społecznej
• Kryzys powojennych systemów socjalnych
w Europie
• Mniej państwa – więcej rynku i społeczeństwa
• Poszukiwania nowych form prawnych ekonomii
społecznej
• Nowe kwestie społeczne, jak: nowe ubóstwo, nowe
nierówności, wykluczenie społeczne
• Przeorientowanie priorytetów polityki społecznej
z działań osłonowych na aktywizujące
• Koncepcja aktywnej polityki społecznej
Źródło: M. Małecka-Łyszczek, Z. Wesołowski, Modele współpracy podmiotów ekonomii społecznej z administracją publiczną, nr 5/2008, s. 22.
Czynnikami przemawiającymi za wzmocnieniem pozycji podmiotów ekonomii społecznej wobec administracji publicznej są następujące przesłanki107:
• rozwój dalszych funkcji państwa opiekuńczego staje się niemożliwy, bowiem natrafia na bariery ekonomiczne;
• wiele programów realizowanych przez podmioty administracji publicznej
okazuje się być marnotrawieniem pieniędzy publicznych;
• wiele zadań publicznych można wykonywać lepiej, oddając ich wykonanie bezpośrednio zainteresowanym stronom, podmiotom znającym lepiej
uwarunkowania danego środowiska;
• ograniczanie wpływu państwa poprzez wzrost udziału sektora obywatelskiego w obszarze administracji publicznej;
• oddawanie zadań czy usług publicznych w dziedzinach o niskiej konkurencyjności i opłacalności zainteresowanym podmiotom;
M. Rymsza, Druga fala ekonomii społecznej w Polsce a koncepcja aktywnej polityki społecznej, [w:] Kapitał
społeczny, ekonomia społeczna, pod red. Tomasza Kaźmierczaka i Marka Rymszy, Warszawa, Fundacja Instytut Spraw Publicznych, 2007, s. 175.
107
M. Małecka-Łyszczek, Z. Wesołowski, Modele współpracy podmiotów ekonomii społecznej z administracją
publiczną, nr 5/2008, s. 22.
106
85
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
• angażowanie się w aktywną politykę rynku pracy;
• rozwój sektora obywatelskiego, samorządności i demokracji uczestniczącej;
• modernizacja sektora publicznego;
• druga fala ekonomii społecznej;
• integracja europejska i globalizacja.
Budowa partnerstwa publiczno-społecznego w zakresie działalności pożytku
publicznego odbywa się między innymi poprzez wspieranie lokalnego partnerstwa publiczno-społecznego jako fundamentalnej formuły współpracy w zakresie
działalności pożytku publicznego, budowanie partnerskich relacji między administracją publiczną i organizacjami pozarządowymi w realizacji zadań publicznych
oraz wspieranie powstawania lokalnych inicjatyw obywatelskich w zakresie działalności pożytku publicznego, służących budowie społeczeństwa obywatelskiego.
Każda ze stron partnerstwa wnosi do wspólnych działań inne doświadczenia
i umiejętności, właśnie dzięki temu partnerstwo może oka­zać się niezwykle skuteczną i efektywną formą realizowania przedsięwzięć społecznych. Ta­kie zdefiniowanie relacji pozwoli na pełne wykorzystanie zalet partnerstwa, co nie byłoby
możliwe, gdyby rola organizacji pozarządowej (czy też spółdzielni socjalnej) zosta­
ła zredukowana do pasywnej roli wykonawcy zadań definiowanych przez administrację. Organizacje pozarządowe, ze względu na charakter prowadzonych na
co dzień działań, mogą okazać się cennym partnerem nie tylko na etapie wykonywania zadań, ale także na etapie definiowania przedsięwzięć, tworzenia lokalnych strategii i debaty o kondycji lokalnej społeczności. Mają szansę występować
w obydwu ważnych rolach – za­równo dostarczyciela usług, jak i źródła wiedzy
o lokalnych potrzebach oraz sposobach ich zaspokajania. Podejście takie może
wymagać od samorządów swoiście rozumianego inwestowania w organizacje pozarządowe – w ich umiejętności i zasoby – tak, aby mogły się one stać równoprawnym partnerem. Pomimo że krótkoterminowe koszty mogą oka­zać się wysokie,
to w ostatecznym rozrachunku administracja publiczna zyskuje cennego partnera,
który skutecznie może pomagać w realizowaniu działań społecznych108.
Do warunków efektywnego i trwałego partnerstwa można zaliczyć następujące kategorie:
– spójność – partnerstwo jest traktowane jako pewna całość polityki danej
jednostki samorządu terytorialnego;
I. Gosk, A, Pyrka, Różne formy współpracy z podmiotami ekonomii społecznej, Warszawa, Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych, 2008, s. 3.
108
86
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
– zrozumiałość – zrozumienie warunków i celów determinujących obustronną współpracę;
– przejrzystość – otwarte mechanizmy funkcjonowania partnerów oparte
o czytelne i jawne procesy decydowania;
– trwałość i stabilność – wiąże się z kierunkowym działaniem opartym
o uprzednio zaplanowane przedsięwzięcia;
– efektywność – wspólne maksymalizowanie obustronnego potencjału partnerów;
– skuteczność – oparcie partnerstwa o mierzalne wskaźniki i użyteczne działania;
– kompletność – wiąże się z przyjęciem takich rozwiązań, które umożliwią
sprawne funkcjonowanie109.
Warto pamiętać, iż proces budowania trwałego i skutecznego partnerstwa
obywatelskiego nie jest zadaniem łatwym i krótkookresowym. Często jest uzależniony od otoczenia społecznego i politycznego, w których jest budowane.
Tworząc partnerstwo, instytucje sektora obywatelskiego powinny respektować
zasadę demokratycznego zarządzania i otwartości dla wszystkich członków, którzy spełnią określone kryteria110.
Współpraca pomiędzy administracją publiczną a organizacjami należącymi
do trzeciego sektora, w tym prowadzącymi działalność w obszarze ekonomii społecznej, może być to:
1. Współpraca niefinansowa
Uwzględniając formy współpracy jednostek administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi wymienione bezpośrednio w przepisach oraz te, które mogą
mieć najważniejsze znaczenie dla partnerów oraz są w praktyce najczęściej stosowane, katalog ten obejmuje:
– wzajemne informowanie się o planowanych kierunkach działalności;
– konsultowanie z organizacjami pozarządowymi projektów aktów normatywnych w dziedzinach dotyczących działalności statutowej tych organizacji;
– tworzenie wspólnych zespołów o charakterze doradczym i inicjatywnym;
– zlecanie organizacjom pozarządowym realizację zadań publicznych;
M. Małecka-Łyszczek, Z. Wesołowski, Modele współpracy…, dz. cyt., s. 24.
Tezy z Raportu Kancelarii Prezesa Rady Ministrów RP, Współpraca administracji rządowej z organizacjami
pozarządowymi w 2001 r., Warszawa, KPRM, 2001.
109
110
87
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
– korzystanie ze świadczeń wolontariuszy;
– udostępnianie nieruchomości;
– wsparcie organizacyjne i logistyczne;
– wsparcie merytoryczne (szkolenia, konferencje, seminaria);
– współpraca przy pozyskiwaniu środków finansowych;
– pomoc w nawiązaniu kontaktów międzynarodowych;
– korzystanie z kanałów promocyjnych administracji publicznej;
– podejmowanie inicjatyw integrujących organizacje pozarządowe;
– tworzenie funduszy lokalnych.
Przedstawiając powyższy katalog, należy zastrzec, iż nie stanowi on listy zamkniętej i może być poszerzany o inne formy współpracy, których nawiązanie zależeć może
od lokalnych potrzeb i pomysłowości partnerów.
2. Współpraca finansowa
Organy administracji publicznej mogą wesprzeć działanie organizacji pozarządowych i spółdzielni socjalnych lub zlecać im zadania publiczne. Zlecanie zadań
publicznych jest obecnie najbardziej intensywną i sformalizowaną formą współdziałania organizacji pozarządowych z organami administracji publicznej. Współpraca
ta odbywa się w zakresie prowadzonej przez organizacje pozarządowe działalności
pożytku publicznego, którą zgodnie z ustawą o działalności pożytku publicznego
i o wolontariacie jest działalność społecznie użyteczna, prowadzona przez organizacje pozarządowe w sferze zadań publicznych określonych w art. 4 ust. 1 tej ustawy.
Zakres sfery pożytku publicznego wymieniony w tym artykule jest bardzo szeroki
i uwzględnia ważne dziedziny życia społecznego, obejmującego istotniejsze przedmioty realnego i potencjalnego wspólnego zainteresowania jednostek samorządu
terytorialnego i organizacji pozarządowych.
S. R. Smith i M. Lipsky – na podstawie doświadczeń amerykańskich – do zalet
wykorzystywania sektora pozarządowego w wykonywaniu zadań publicznych zaliczają:
– znacznie szybszą procedurę zlecania wykonywania określonych usług organizacjom pozarządowym w odpowiedzi na pojawiające się potrzeby usług, niż
konieczność samodzielnego tworzenia własnych struktur i szkolenia urzędników;
– możliwość wykupienia wśród organizacji pozarządowych usług, które trudno
realizować i rozwijać we własnych instytucjach;
88
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
– przy korzystaniu z ofert organizacji pozarządowych istnieje możliwość zmiany
priorytetów i likwidacji istniejących programów, co byłoby o wiele trudniejsze
w przypadku, gdyby przy ich realizacji pracowali urzędnicy państwowi;
– agencje rządowe mogą wykorzystywać legitymację (legitimacy) zdobytą przez
programy niezależnych organizacji pozarządowych;
– dzięki kontraktowaniu usług rządzący przerzucają na organizacje pozarządowe ryzyko polityczne i finansowe związane ze świadczeniem usług;
– kontraktowanie pozwala zaoszczędzić część środków, ponieważ konkurencja
między organizacjami o kontrakty zmusza te organizacje do wykonywania
usług jak najefektywniej, czyli między innymi jak najtaniej;
– różnorodność działających organizacji i ich wysoki poziom rozwoju pozwala
na swobodne korzystanie z ich usług111.
Obowiązujące przepisy ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie wprowadziły dwie formy zlecania realizacji zadań publicznych w zależności od
stopnia ich finansowania w postaci wspierania i powierzenia.
Wspieranie polega na dofinansowaniu ze środków publicznych tylko części kosztów realizacji zadania, co oznacza, że pozostałą część kosztów organizacja pozarządowa musi pokryć z innych źródeł. Natomiast w przypadku powierzenia udziela się
dotacji na sfinansowanie całości kosztów realizacji zadania publicznego.
Wspieranie realizacji zadań jest w praktyce najczęściej spotykaną formą zlecania
realizacji zadań publicznych. W takim wypadku jednostki administracji publicznej,
uznając konkretne przedsięwzięcie ze sfery pożytku publicznego za potrzebne, mogą
je wesprzeć, przeznaczając określone środki na jego dofinansowanie. Oznacza to,
że z ich budżetu finansowana jest tylko część kosztów, zaś pozostałe pokrywane są
z innych źródeł.
Wspieranie oraz powierzanie odbywa się po przeprowadzeniu otwartego konkursu ofert, chyba że przepisy odrębne przewidują inny tryb zlecania. W otwartym konkursie ofert uczestniczą organizacje pozarządowe, podmioty kościelne,
spółdzielnie socjalne oraz jednostki organizacyjne podległe organom administracji publicznej lub przez nie nadzorowane. Powierzenie może nastąpić w innym
trybie, jeżeli dane zadania można zrealizować efektywniej w inny sposób, określony w odrębnych przepisach, w szczególności poprzez zakup usług na zasadach
i w trybie ustalonym w przepisach o zamówieniach publicznych, przy porów111
Zob.: M. Lipsky, S. R. Smith, Nonprofit organisations, government and welfare state, „Political Science
Quarterly” 1989/1990, vol. 104, no. 4 p. 636.
89
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
nywalności metod kalkulacji kosztów oraz porównywalności opodatkowania.
Wspieranie oraz powierzenie zadań może nastąpić na zasadach i w trybie ustawy
o partnerstwie publiczno-prywatnym (z 19 grudnia 2008 roku)112.
112
90
DzU 2009 nr 19, poz. 100.
V.
Finansowanie ekonomii społecznej
B
ez względu na rozmiar czy formę prawną ważnym elementem ułatwiającym funkcjonowanie przedsiębiorstw ekonomii społecznej jest stabilność przychodów. Jako stabilne źródła finansowania działalności wymienia się113:
• regularne i przewidywane przychody z działalności gospodarczej;
• regularne i przewidywane przychody z aktywów własnych (np. nieruchomości, ruchomości);
• długoterminowe umowy o dofinansowanie oparte na jasnych warunkach;
• wieloletnie umowy z organami administracji publicznej na dostawę usług;
• długoterminowe i regularne umowy darowizn z firmami i osobami fizycznymi;
• koniunktura gospodarcza.
Czynniki, które determinują stabilność przychodów, w literaturze przedmiotu
dzielone są na trzy grupy114: czynniki administracyjne (opóźnienia w przekazywaniu środków, długoletnie umowy na świadczenie określonych usług), czynniki
ekonomiczne (koniunktura gospodarcza, koszty pracy, koszty związane z najmu lokalu), pozostałe czynniki (procedury prawne, poziom kwalifikacji pracowników).
Ekonomia społeczna wymaga specyficznego kapitału finansowego, nazywanego
przez niektórych autorów „cierpliwym kapitałem”, który charakteryzuje się długim okresem zaangażowania środków, długim okresem karencji w spłacie, niskim
kosztem oraz niskim poziomem przekazania kontroli zarządzania instytucją115.
M. Płonka, Dylematy finansowania przedsiębiorczości społecznej, „Ekonomia Społeczna” 2008 nr 1 s. 29.
S. Mazur, A. Pacut, Publiczne i publiczno-prywatne…, dz. cyt., s. 74.
115
A. Królikowska, Finansowanie instytucji ekonomii społecznej, „Trzeci Sektor” 2005 nr 2 s. 79.
113
114
91
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
Mimo że głównym celem działalności przedsiębiorstw ekonomii społecznej
nie jest maksymalizacja zysku, to jest on niezbędny z punktu widzenia pozostałych celów, jakie sobie te organizacje stawiają.
Specyfikę ekonomii społecznej podkreślają dziedziny działalności jej podmiotów. Różnorodność dziedzin funkcjonowania sektora ekonomii społecznej
sprawia, iż trudno jest ustalić priorytety w zakresie ich finansowania. Sport,
turystyka, rekreacja, hobby, kultura, sztuka, edukacja i wychowanie, usługi socjalne – to obszary działalności, w których można się spodziewać największego
zaangażowania.
Tabela 8. Dziedziny działań sektora ekonomii społecznej
Obszar działania
Sport, turystyka, rekreacja, hobby
Kultura, sztuka
Edukacja i wychowanie
Usługi socjalne
Ochrona zdrowia
Rozwój lokalny
Ochrona środowiska
Sprawy zawodowe, pracownicze, branżowe
Prawo, polityka, prawa człowieka
Badania naukowe
Wsparcie dla inicjatyw obywatelskich
Działalność międzynarodowa
Religia
Pozostała działalność
Źródło: M. Płonka, Dylematy finansowania przedsiębiorczości społecznej, „Ekonomia Społeczna” 2008 nr 1 s. 26.
Podstawowe źródła finansowania sektora NGO (organizacji pozarządowych)
prezentuje tabela 7. Ilościowo wydawać by się mogło, że podmioty ekonomii
społecznej nie powinny narzekać na braki w zakresie finansowania, to w praktyce taka sytuacja ma miejsce. Chcąc uporządkować wymienione źródła według
procentu podmiotów z nich korzystających, wydaje się, że na pierwszym miejscu
należałoby wskazać składki członkowskie, źródła samorządowe, a w dalszej kolejności darowizny – zarówno od osób prywatnych, jak i od instytucji i firm.
92
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Tabela 9. Źródła finansowania sektora NGO
1.
Dochody z działalności gospodarczej
2.
Źródła samorządowe (środki od gminy, powiatu)
3.
Źródła rządowe (ministerstwa, agencje rządowe)
4.
Inne źródła
5.
Składki członkowskie
6.
Darowizny od instytucji i firm
7.
Opłaty w ramach odpłatnej działalności statutowej
8.
Darowizny od osób prywatnych
9.
Wsparcie od zagranicznych organizacjach pozarządowych
10. Zagraniczne źródła publiczne (Sapard i inne)
11. Przychody finansowe (otrzymane odsetki, udziały, akcje)
12. Przychody ze zbiórek, akcji charytatywnych itp.
13. Wsparcie z innych krajowych organizacji pozarządowych
14. Dotacje od oddziału tej samej organizacji
Źródło: M. Płonka, Dylematy finansowania przedsiębiorczości społecznej, „Ekonomia Społeczna” 2008 nr 1 s. 26.
Źródła finansowania przedsiębiorstw społecznych w literaturze przedmiotu
prezentowane są według różnych kryteriów. Pierwszy zaproponowany w niniejszym opracowaniu podział wyodrębnia:
1) środki publiczne (rządowe, samorządowe, unijne);
2) środki prywatne (od osób fizycznych, pozarządowych, z własnej działalności);
3) środki obce (zwrotne instrumenty finansowe).
Poniżej zestawiono prezentowane w literaturze przedmiotu dylematy związane z różnymi źródłami finansowania podmiotów ekonomii społecznej116.
Dylematy finansowania sektora ekonomii społecznej ze środków publicznych
Potencjalne zalety:
• współrealizacja celów społecznych stabilizuje działalność przedsiębiorstw
społecznych;
• zmniejsza ryzyko wspieranej działalności społecznej;
116
M. Płonka, Dylematy finansowania…, dz. cyt., s. 29–30.
93
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
• psychologicznie i finansowo wspiera działalność podmiotów ekonomii
społecznej;
• poprawia dostęp do odbiorców pomocy i informacji;
• pozwala na wykorzystanie efektu synergii (organizacja, finansowanie, promocja);
• pozwala na wykorzystanie efektów substytucji i komplementarności celów
społecznych rządowych i NGO;
• umożliwia nawiązywanie kontaktów, które mogą zaowocować w przyszłości.
Potencjalne wady:
• uzyskanie środków publicznych wymaga odpowiednich umiejętności i jest
wysoce sformalizowane;
• ogranicza niezależność NGO w realizacji celów społecznych (np. środki
wiążące);
• nie gwarantuje stabilności wsparcia;
• kreuje roszczeniowe oczekiwania i przyzwyczajenie do wsparcia;
• osłabia przedsiębiorczość i aktywność w pozyskiwaniu klientów;
• stanowi potencjalne źródło zachowań korupcyjnych, gdy wsparcie otrzymują wybrańcy;
• stanowi źródło nieuczciwej konkurencji i konfliktów na tle rozdziału środków (wsparcie tworzy przewagę dla innych nie do osiągnięcia);
• powoduje zagrożenie niegospodarnością w zarządzaniu środkami.
Dylematy finansowania sektora ekonomii społecznej ze środków prywatnych
Potencjalne zalety:
• umożliwia niezależność w realizacji misji i prowadzonej polityki społecznej;
• daje satysfakcję psychologiczną;
• kształtuje korzystny wizerunek i odbiór społeczny;
• stymuluje zalety wynikające z nabierania doświadczenia, uczenia się przedsiębiorczości;
• zwiększa elastyczność w działaniu;
• zwiększa szybkość reagowania na potrzeby społeczne;
• brak zbiurokratyzowanych formalności.
94
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Potencjalne wady:
• determinuje konieczność podejmowania i akceptacji ryzyka w działalności
gospodarczej;
• brak formalnego wsparcia podmiotu z zewnątrz zwiększa ryzyko działalności;
• zmusza do uwzględnienia zwiększonego ryzyka niepowodzenia przedsięwzięcia;
• powoduje bardziej intensywne odczuwanie konsekwencji porażki.
Dylematy finansowania sektora ekonomii społecznej ze zwrotnych środków
obcych
Potencjalne zalety:
• zwiększa możliwości i zakres działań przedsiębiorstw społecznych;
• pozwala na wykorzystanie efektu dźwigni finansowej;
• umożliwia utrzymanie płynności finansowej;
• dynamizuje przebieg procesów gospodarczych i inwestycyjnych;
• umożliwia realizację inwestycji.
Potencjalne wady:
• wymaga znajomości skomplikowanych procedur pozyskania środków;
• wymaga umiejętności pozyskania środków;
• wymaga ścisłej dyscypliny finansowej i często przedmiotowej;
• wymaga planowania długookresowego i stabilności organizacji;
• wymaga opracowania specjalnego produktu finansowego dla NGO;
• z różnych powodów nieosiągalne dla wielu NGO.
W przypadku każdego z wyodrębnionych źródeł finansowania sektora ekonomii społecznej zostały wskazane zarówno potencjalne wady jak i zalety. Na ich
podstawie nie można jednoznacznie wskazać na najlepsze źródło finansowania,
jak też i dokonać wykluczenia jednej z dostępnych możliwości.
Inna typologia źródeł i instrumentów finansowania działalności podmiotów
społecznych wyodrębnia117:
1. Ze względu na pochodzenie finansowania:
117
Na podstawie S. Mazur, A. Pacut, Publiczne i publiczno-prywatne…, dz. cyt., s. 74.
95
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
• krajowe i zagraniczne;
• publiczne (rządowe, samorządowe), prywatne, społeczne;
• własne (działalność statutowa, przychody z działalności gospodarczej,
składki członkowskie), obce (dotacje, pożyczki).
2. Ze względu na formę finansowania:
• bezzwrotne (dotacje, darowizny, składki statutowe);
• zwrotne (kredyty, pożyczki).
Rysunek 3. Źródła finansowania działalności organizacji społecznych
er
om
kto
rk
ty, u
Se
loka
i Fl,
ał
kapit
ne
cz
Dotacje
i granty
Para
Darowizny
izy
Składki
człon.
yf
bezp
cy
ob
jny
Os
iecz
enia
Akcje, udziały
Jedn
ostk
NGO/ES
Se
Lo
kto
Przychody
z majątku/
kapitału
rp
oz
ka
ty,
o
bl
ig
ac
je
arz
ąd
ow
y
Działalność
gospodarcza
cz
bli
u
rp
ny
l,
ta
pi
ca ...
e e
ur n
nt , in
ve uity
e
sz eq
du ate
n
v
Fu pri
k
Se
to
Źródło: S. Mazur, A. Pacut, Publiczne i publiczno-prywatne źródła finansowania przedsiębiorstw społecznych,
projektów społecznych i zatrudnienia z funduszy strukturalnych, [w:] Wspieranie ekonomii społecznej, pod red.
Jerzego Hausnera, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego,
2008, s. 74.
Rysunek poniżej uzupełnia typologię źródeł finansowania podmiotów ekonomii społecznej o instytucje pośredniczące oraz narzędzia finansowania.
96
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Rysunek 4. Typologia źródeł, pośredników i instrumentów finansujących podmioty ekonomii społecznej
Skąd środki
Pośrednicy
Osoby fizyczne
Instytucje finansowe
głównego nurtu
(banki, ubezpieczyciele,
fundusze inwestycyjne)
Sektor komercyjny
Instrumenty
Akcja, udziały
Parakapitał (pożyczki
podporządkowane)
Fundusze lokalne
(poręczeniowe,
pożyczkowe)
Obligacje
Instytucje mikropożyczkowe
Kredyty
Giełdy
Pożyczki
Inne
Mikropożyczki
Sektor pozarządowy
Administracja rządowa
Administracja samorządowa
Źródło: S. Mazur, A. Pacut, Publiczne i publiczno-prywatne źródła finansowania przedsiębiorstw społecznych,
projektów społecznych i zatrudnienia z funduszy strukturalnych, [w:] Wspieranie ekonomii społecznej, pod red.
Jerzego Hausnera, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego,
2008, s. 75.
Wśród społecznych instytucji finansowych wyróżnia się pięć typów118:
1. Instytucje mikrofinansowe, które służą osobom wykluczonym (Association
pour le Droit à l’Initiative Économique – ADIE, w Polsce – Fundusz
Mikro).
2. Banki ekonomii społecznej pracujące na rzecz społeczności lokalnych, często w formie spółdzielni (Banca Etica, Bank fur Sozial Wirtschaft, Credit
Cooperatif, w Polsce – DnB Nord).
3. Banki etyczne i ekologiczne finansujące inwestycje etyczne lub ekologiczne
(Triodos, Ethibel, w Polsce – Bank Ochrony Środowiska).
4. Banki lokalne zorientowane na projekty lokalne (Caisse Solidaire du Nord
Pas-de-Calais, Charity Bank, w Polsce – banki spółdzielcze).
5. Bankowe instytucje wzajemne działające według zasad wzajemności (LETs,
banki czasu – działają w Polsce).
Na polskim rynku występuje niedobór instytucji finansowych wyspecjalizo118
Tamże, s. 86.
97
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
wanych w obsłudze sektora przedsiębiorstw społecznych. Aktualna współpraca
w zakresie zwrotnych instrumentów finansowych dotyczy głównie dużych podmiotów, natomiast w zakresie bezzwrotnych instrumentów ma na ogół relację
sponsor (bank) – sponsorowany (podmiot ekonomii społecznej). Na ten stan
rzeczy wpływa: nieznajomość specyfiki działalności podmiotów ekonomii społecznej, nieumiejętność oceny ryzyka i potencjału sektora, przyzwyczajenia do
obsługi komercyjnych podmiotów, niechęć odmiennego podejścia do oceny
efektywności przedsięwzięć, brak skutecznych narzędzi szacowania ryzyka i efektów społecznych w ocenie projektów przez instytucje finansowe119.
Do instrumentów zapewniających finansowanie ekonomii społecznej można
zaliczyć120:
• długoterminowe umowy o dofinansowanie;
• regularne przychody z majątku własnego;
• regularne i przewidywalne przychody z działalności gospodarczej;
• wieloletnie umowy na dostawę usług z administracją publiczną;
• inne regularne i wieloletnie przychody wynikające z umów darowizn (np.
umowy payrollingowe z firmami).
Z kolei, na podstawie doświadczeń niemieckich, do typowych produktów
oferowanych przez wyspecjalizowane banki a kierowanych do sektora ekonomii
społecznej można zaliczyć121:
• kredyt krótkoterminowy;
• kredyt zaliczkowy na zapewnioną dotację;
• on-line-factoring;
• kredyt dla zabezpieczenia płynności w realizacji inwestycji;
• różne formy kredytowania długoterminowego;
• preferencyjny kredyt na przedsięwzięcia energooszczędne;
• kredyt specjalny na zakup pojazdów mechanicznych;
• kredyt specjalny na zakup wyposażenia biurowego i specjalistycznego;
• obsługa kredytów preferencyjnych.
Por.: M. Płonka, Wybrane problemy rachunku kosztów i korzyści społecznych podmiotów ekonomii społecznej,
„Ekonomia Społeczna” 2008 nr 2 s. 30.
120
A. Królikowska, Finansowanie zwrotne instytucji ekonomii społecznej w Polsce: raport otwarcia Bank
BISE (załącznik do: Raport otwarcia projektu „W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej”),
Warszawa, FISE, 2006, s. 15.
121
K. Balon, Gospodarka społeczna w Niemczech – wybrane aspekty (załącznik do: Raport otwarcia projektu
„W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej”),Warszawa, FISE, 2006, s. 11.
119
98
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Mechanizm finansowania ekonomii społecznej musi być rozbudowany i nie
może sprowadzać się do pomocy publicznej w postaci grantów, lecz obejmować
także instrumenty dłużne, kapitałowe i gwarancyjne oraz doradcze, które zapewniają pośredni lub bezpośredni dostęp do finansowania. Trafnie eksponowany
jest ten problem w literaturze122 mówiącej, że główną zaletą dotacji jest ich bezzwrotność. Zapewniają one finansowanie podmiotom, które nie mają dostępu
do innych źródeł, co jest szczególnie ważne dla przedsiębiorstw ekonomii społecznej dopiero wkraczających na rynek. Z kolei po stronie wad dotacji wymienić można z góry wyznaczony cel i warunki jej wykorzystania, niską motywację
do intensyfikacji działalności gospodarczej, krótki termin finansowania, często
opóźnienia w wypłacie środków oraz czasochłonność procedury ubiegania się
o dotacje i rozliczanie ich.
Ograniczone możliwości korzystania z finansowania za pośrednictwem dotacji potwierdzają potrzebę dostępu do innych zewnętrznych instrumentów finansowych dostępnych na rynku dla funkcjonujących w gospodarce podmiotów.
Korzyści wynikające z takiego finansowania to przede wszystkim123:
• dłuższy niż w przypadku dotacji okres finansowania;
• pozytywny wpływ procesu ubiegania się o środki na dyscyplinę finansową,
która może przyczynić się do podniesienia efektywności działania instytucji ekonomii społecznej;
• większa elastyczność w wykorzystaniu środków niż w przypadku dotacji.
Udział środków pochodzących z prowadzonej działalności jest zależny od
formy prawnej tej działalności. Największy ich udział odnotowują spółdzielnie
socjalne oraz pozostałe podmioty sektora spółdzielczego. Dla większości działających przedsiębiorstw społecznych prowadzenie działalności zarobkowej jest jednym z elementów pozyskiwania środków na realizację postanowień zapisanych
w statucie, a nie celem podstawowym samego przedsiębiorstwa; nowe metody
organizacji produkcji dóbr oraz świadczenia usług społecznych polegają przede
wszystkim na włączaniu do współpracy wielu kategorii podmiotów (użytkowników, konsumentów, adresatów świadczeń, pracowników, wolontariuszy), a także
organizacji pozarządowych, przedsiębiorców, instytucji publicznych. Tworzenie
struktur opartych na zasadzie partnerstwa publiczno-społeczno-prywatnego pozwala na zaangażowanie szerokich kręgów społecznych, a także pozwala łączyć
122
123
A. Królikowska, Finansowanie instytucji ekonomii społecznej, „Trzeci Sektor” 2005 nr 2 s. 75.
Tamże.
99
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
różnorakie zasoby finansowe i niefinansowe pozostające w dyspozycji poszczególnych partnerów na rzecz rozwiązywania problemów społecznych124.
Jerzy Hausner w opracowaniu Czy finansowanie ze środków publicznych psuje
przedsiębiorczość społeczną?125 wskazuje, że „środki publiczne mogą rodzić negatywne konsekwencje dla przedsiębiorczości społecznej, takie jak: klientelizm, czyli
dzielenie organizacji na nasze i nie nasze, roszczeniowość, czyli bierne oczekiwanie
finansowania publicznego i domaganie się tego finansowania, zanik inicjatywy,
ucieczka od ryzyka, ucieczka od odpowiedzialności, rutyna, praktyki korupcyjne,
formalizacja – też jako próba przeciwstawiania się praktykom korupcyjnym oraz
nieuczciwa konkurencja. A na końcu tych wszystkich możliwych złych następstw
i konsekwencji – niska efektywność zastosowania środków publicznych”.
Problem finansowania publicznego zawsze wiąże się z kwestią jego efektywności, która z reguły jest niska. Jak podkreślił Jerzy Hausner, często środki publiczne
służą utrzymywaniu organizacji, a nie osiąganiu społecznych celów. Nie jest to
jednak argument za bezwarunkowym przyjęciem tezy, że środki publiczne psują
przedsiębiorczość społeczną. Nie chodzi również o to, aby z góry ustalić regułę finansowania publicznego ekonomii społecznej i ją wdrożyć praktycznie, bo
w przypadku różnych przedsięwzięć i różnych kontekstów, sytuacja może być
niejednorodna. Ale powinno być zasadą, że finansowanie publiczne nie jest wyłącznym źródłem finansowania. Ważne jest również nie tylko, komu i ile się daje,
ale przede wszystkim, jak się daje. Jerzy Hausner wskazuje sześć różnych, niewykluczających się sposobów finansowania publicznego ekonomii społecznej126:
• „pierwszy, to ustanowienie regulacji umożliwiającej podmiotom prywatnym finansowanie przedsiębiorczości społecznej oraz zachęcanie ich do
tego. Natychmiast narzuca się wniosek, aby wzorem przeznaczania przez
osoby fizyczne 1% od PIT-u na organizacje działalności pożytku publicznego, podmioty prawne mogły przekazywać 1% od CIT-u na przedsiębiorstwo społeczne. Nie ma żadnego powodu, dlaczego nie miałby ustawodawca postanowić, że każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą,
może odprowadzić 1% swojego podatku na jakąś formę przedsiębiorczoK. Dudzik, Szanse oraz bariery…, dz. cyt., s. 96.
Prezentowany tekst stanowi podsumowanie debaty oksfordzkiej zorganizowanej na Uniwersytecie
Ekonomicznym w Krakowie 13 grudnia 2007 roku. Teza debaty brzmiała: „Ta izba twierdzi, że finansowanie
ze środków publicznych psuje przedsiębiorczość społeczną”.
126
J. Hausner, Czy finansowanie ze środków publicznych psuje przedsiębiorczość społeczną?, „Ekonomia
Społeczna” 2008 nr 1 s. 56.
124
125
100
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
ści społecznej. Wydaje się to logiczną konsekwencją tego, co zostało już
zrobione. Do tego dochodzi opcja korzystniejszego niż dotychczas uregulowania możliwości przekazywania darowizn, które w przeszłości zostały
nierozumnie ograniczone”;
• „drugi, to publiczne finansowanie przedsiębiorczości społecznej w systemie
partnerstwa publiczno-prywatno-społecznego. (...) ważne, aby państwo
tworzyło odpowiednie regulacje i aby przekazywało środki jako kapitał
funduszy doręczeniowych i pożyczkowych. Jednocześnie władze publiczne
nie powinny ich sobie bezpośrednio podporządkowywać. Takie fundusze,
aby być efektywnymi, muszą być zarządzane profesjonalnie, tak jak prywatne instrumenty finansowe. One są od pożyczania, a nie rozdawania
pieniędzy”;
• „trzeci, to pośrednie wspieranie społecznej innowacyjności i przedsiębiorczości. Tak jak w przypadku przedsiębiorczości rynkowej, dla przedsiębiorczości społecznej niezbędny jest kapitał założycielski. Może nawet
jeszcze bardziej, bo trudniej jest uruchomić przedsiębiorstwo społeczne,
nawet jeżeli wymóg kapitałowy jest niższy. W tym przypadku bezpiecznym instrumentem, dającym także kontrolę społeczną, mogą być granty globalne. Pomocny w ich uruchamianiu może być Fundusz Inicjatyw
Obywatelskich127, który powinien premiować społeczne innowacje, eksperymenty, nowe inicjatywy i rozwiązania, dając pieniądze na ich uruchomienie, a tym samym sprawdzenie pod społeczną kontrolą czy przynoszą
zakładane efekty”;
• „czwarty, to specyficzne przywileje fiskalne, które muszą być tak skonstruowane, aby nie uwalniać przedsiębiorstwa społecznego od ryzyka. Nie
mogą niwelować ryzyka, ale powinny rekompensować to, że przedsiębiorstwa społeczne podejmują się zadań, których rynek się nie podejmie, bo
nie są wystarczająco opłacalne, a państwo nie potrafi ich wykonywać efektywnie. Przedsiębiorstwa społeczne podejmują się działań aktywizujących
osoby wykluczone, a to powinno się wiązać z rekompensatą wynikającą
z ich obiektywnie niższej wydajności oraz faktu, że aktywizowanie takich
osób prowadzi do ograniczania dotychczasowego bezpośredniego finansowania publicznego. Strumień dotychczasowych transferów socjalnych
127
Szerzej na temat funkcjonowania Funduszu Inicjatyw Obywatelskich: www.pozytek.gov.pl.
101
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
powinien trafiać do przedsiębiorstwa społecznego, które aktywizuje osoby
wykluczone”;
• „piąty, to bezpośrednie i warunkowe finansowanie projektów, które musi
uwzględniać takie ich aspekty, jak: celowość, to, czy przedsiębiorstwo społeczne jest uruchamiane na zasadzie partnerstwa lokalnego, współfinansowanie oraz podtrzymywalność. Uruchamiając tego rodzaju finansowanie
trzeba zadbać o to, aby różne pomysły nie kończyły się na jednym posunięciu, ale miały rozwojowy potencjał”;
• „szósty, to konkursowe kontraktowanie określonych usług, będące wyrazem rzeczywistego i praktycznego zrozumienia oraz stosowania konstytucyjnej zasady pomocniczości państwa”.
Zdaniem Jerzego Hausnera debatujący opowiedzieli się za publicznym finansowaniem przedsiębiorczości społecznej, ale finansowaniem roztropnym. Co
z perspektywy podmiotów ekonomii społecznej powinno oznaczać sytuację,
w której przedsiębiorstwa społeczne mogą korzystać z bezpośredniego finansowania publicznego, ale nie są na takie finansowanie skazane – mogą, ale nie muszą, a jeśli nie muszą, to lepiej, aby z takiego finansowania nie korzystały, wtedy
zachowują niezależność w największym stopniu. (…) Publiczne finansowanie
ekonomii społecznej nie jest ani remedium, ani trucizną. (…) Debata dowiodła,
że środki publiczne jak na razie więcej szkodzą niż pomagają. To jest ostrzeżenie
i wyzwanie, aby pokazać, jaki może być sposób finansowania przedsiębiorczości
społecznej ze środków publicznych128.
Z finansowaniem przedsiębiorstw społecznych związana jest nierozłącznie ocena efektywności sektora ekonomii społecznej. Jak wynika z porównania przedsięwzięć o charakterze komercyjnym i społecznym zawartym w tabeli, zasadniczym
wyróżnikiem przedsiębiorstw jest cel finansowania, ale różnice automatycznie
przekładają się na kwestie związane z możliwością kontrolowania działalności
przedsiębiorstwa, możliwością określenia ryzyka, przyjętego sposobu zabezpieczenia zwrotności środków finansowych, dostępu do informacji czy możliwości
analizy możliwości inwestycyjnych.
128
102
J. Hausner, Czy finansowanie ze środków publicznych…, dz. cyt., s. 59.
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Tabela 10. Porównanie parametrów decyzyjnych dla przedsięwzięć komercyjnych i społecznych
Charakterystyka
inwestycji
Przedsięwzięcie komercyjne
Przedsięwzięcie społeczne
Nie zawsze (dopuszczalne formy prawne
niedające takiego prawa lub je ograniczające)
Formalna kontrola nad
przedsiębiorstwem
Możliwa
Cel finansowania
Przedsięwzięcie, którego celem
jest osiągnięcie zysku ekonomicznego
Przedsięwzięcie, którego celem jest osiągnięcie zysku społecznego i ekonomicznego
Oczekiwany zwrot
z inwestycji
Ekonomiczny
Społeczny i ekonomiczny
Ryzyko inwestycji
Różne, możliwe do określenia
Różne, często trudne do określenia
Zabezpieczenia
Tak
Często brak zabezpieczeń materialnych,
dostępne zabezpieczenia osobowe i nieformalne
Dostęp do informacji
Tak, standardy i pośrednicy
Nierównomierny, większa otwartość, ale
często informacje trudne do porównania ze
względu na brak standardów i pośredników
Opcja wyjścia
Tak, zawsze
Nie zawsze, giełdy społeczne
Standardy sprawozdawcze pozwalające porównywać inwestycje
Tak
Nie zawsze lub niepozwalające na porównywanie danych o celu społecznym
Zysk ekonomiczny
Tak
Tak
Zysk społeczny
Nie zawsze
Tak, główne kryterium inwestycyjne
Pośrednicy
Wielu, specjalizacja
Niewielu
Koszty
Niższe (skala, konkurencja)
Wyższe (skala, konkurencja)
Źródło: A. Królikowska, Podstawowe zasady finansowania podmiotów ekonomii społecznej, [w:] Finansowanie
i otoczenie prawne podmiotów ekonomii społecznej, pod red. Jerzego Hausnera, Kraków, Małopolska Szkoła
Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008, s. 39.
Przedsiębiorstwa społeczne ze względu na odmienność (misja, kultura organizacyjna, potencjał, źródła finansowania i inne) są specyficznymi podmiotami
wymagającymi odmiennego pomiaru ich efektywności. Wyznacznikami tej specyfiki są129:
• prymat celów niefinansowych sektora, który sprawia, że główną miarą oceny jego efektywności powinno być osiągnięcie celów społecznych, a nie
efektów finansowych;
129
M. Płonka, Wybrane problemy rachunku kosztów…, dz. cyt., s. 26.
103
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
• zróżnicowany stopień realizacji celów społecznych i ekonomicznych wewnątrz sektora przedsiębiorstw społecznych;
• dominacja przychodów o niskiej stabilności, która uniemożliwia planowanie
długookresowe i obniża wiarygodność sektora w otoczeniu komercyjnym;
• środki finansowe są przeznaczane na bieżącą realizację celów statutowych,
a nie na pomnażanie majątku i maksymalizację zysku;
• odmienny rozkład ryzyka prowadzonej przez ten sektor działalności i konieczność wykorzystania odrębnych metod oceny tego ryzyka;
• odmienna, dodatkowo wewnętrznie zróżnicowana struktura zasobów i kapitałów sektora w porównaniu do podmiotów prowadzących działalność
gospodarczą, która utrudnia ocenę wiarygodności podmiotu ekonomii
społecznej w świetle obowiązujących procedur i standardów;
• inny sposób księgowości i zakres publikowanych informacji finansowych,
który powoduje konieczność stworzenia elastycznego i na bieżąco modyfikowalnego systemu sprawozdawczości i monitoringu sektora ekonomii
społecznej.
Zakres publikowanych informacji przedstawia poniższa tabela.
Tabela 11. Przychody sektora ekonomii społecznej
Prowadzące działalność gospodarczą
Nieprowadzące działalności gospodarczej
I. Przychody netto ze sprzedaży produktów, towarów i materiałów, w tym:
– przychody netto ze sprzedaży produktów
– przychody netto ze sprzedaży towarów i materiałów
I. Przychody z działalności statutowej:
– składki brutto określone statutem
– przychody z nieodpłatnej działalności statutowej
– przychody z odpłatnej działalności statutowej
– pozostałe przychody określone statutem
II. Pozostałe przychody operacyjne, w tym:
– zysk ze zbycia niefinansowych aktywów trwałych
– dotacje
– inne przychody operacyjne
– przychody z odpłatnej działalności statutowej
– pozostałe przychody określone statutem
– pozostałe przychody operacyjne
II.Pozostałe przychody
III. Przychody finansowe
III. Przychody finansowe
IV. Wyniki zdarzeń nadzwyczajnych.
IV. Zyski (straty) nadzwyczajne
Źródło: M. Płonka, Wybrane problemy rachunku kosztów i korzyści społecznych podmiotów ekonomii społecznej, „Ekonomia Społeczna” 2008 nr 2 s. 27.
104
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Działalność podmiotów gospodarczych bez problemu można poddać analizie i ocenie za pomocą narzędzi dostępnych w postaci wskaźników finansowych.
Ocena efektywności gospodarowania oparta na przykład o wskaźniki rentowności,
czy płynności finansowej dostępna jest w sprawozdaniach podmiotów. Zarówno
wskaźniki, jak i sprawozdania finansowe mają charakter uniwersalny i wystandaryzowany dla różnych rodzajów działalności, dzięki czemu umożliwiają one porównywanie i ocenę efektywności różnych podmiotów z uwzględnieniem zmian
czasowych. Cele społeczne mają charakter jakościowy i często są niewymierne finansowo, stąd też zasadniczym problemem oceny efektywności realizacji celów
społecznych jest ich obliczanie. W ocenie efektywności gospodarowania nie można
zastosować jednolitego kryterium pomiaru z uwagi na różnorodność realizowanych
celów społecznych i warunków funkcjonowania przedsiębiorstw społecznych.
Finansowymi miernikami oceny przedsięwzięć są: zdolność do generowania
zysku w długim okresie oraz płynność finansowa. W decyzjach o alokacji środków finansowych i dofinansowaniu wiążącą rolę przypisuje się wskaźnikom efektywności finansowej, przez co wiele podmiotów nie może skorzystać ze zwrotnych instrumentów finansowych. W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę, iż
dążenie do osiągania zysku, z punktu widzenia podmiotów ekonomii społecznej
(zwłaszcza NGO – organizacji pozarządowych), jest traktowane jako przejaw komercjalizacji, a nawet odejście od misji, odejście od statusu non profit. W związku
z tym nieodzowne wydaje się zdefiniowanie kategorii „zysku społecznego”, opracowanie miary jego kwantyfikacji i metodologię oceny efektywności podmiotów
trzeciego sektora pod kątem realizacji zysków społecznych. Zadanie to określane jest jako kluczowe i nowatorskie, ponieważ, jak wskazują pozycje literatury
z zakresu ekonomii społecznej, instytucje finansowe mają problem z kwantyfikacją kosztów i korzyści społecznych. Wynika to głównie z barier formalnoprawnych związanych z obsługą podmiotów ekonomii społecznej, które zgłasza
Związek Banków Polskich, a do których zaliczyć można130:
• trudności z kwantyfikacją ryzyka działalności;
• obowiązujące rygory ostrożności wynikające z przepisów bankowych;
• brak przykładów dobrych praktyk;
• brak instrumentów wspomagających działalność sektora w zakresie zabezpieczeń i doradztwa finansowego;
130
Tamże, s. 29.
105
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
• słabość kondycji finansowej i nieprzejrzystość sprawozdawczości;
• zmienność i niestabilność kadr (wolontariat, praca społeczna);
• szybkie wychodzenie z rynku organizacji pozarządowych uniemożliwiające
generowanie historii kredytowej. SZKICE
Poza już wymienionymi problemami wskazać można jeszcze na131: niekonieczny, uzupełniający charakter prowadzenia działalności gospodarczej, dużą różnorodność form organizacyjnych i celów instytucji sektora, odmienną strukturę
zasobów i kapitałów, niski potencjał ekonomiczny implikujący niewielkie możliwości pomnażania kapitału, brak stabilności finansowania (pochodzenie, okres,
pewność, ryzyko), brak pełnej swobody w dysponowaniu środkami (własność,
dyspozycyjność, decyzyjność), brak generowania zysku i rezerw finansowych,
niska kwantyfikowalność efektów społecznych oraz problem z wyceną kapitału
intelektualnego i społecznego.
Indywidualność podmiotów ekonomii społecznej sprawia, że trudne bądź
wręcz niemożliwe jest stworzenie modelu oceny ich efektywności. Szczegółowe
kryteria oceny podmiotów sektora należałoby konstruować w sposób indywidualny z uwzględnieniem misji oraz wszystkich czynników mających wpływ na ich
działalność. Podstawowe różnice między kryteriami oceny efektywności finansowej i społecznej prezentuje zamieszczona poniżej tabela.
Tabela 12. Wybrane kryteria efektywności finansowej i społecznej
Kryteria efektywności finansowej
Kryteria efektywności społecznej
Beneficjentem jest organizacja lub jednostka
Beneficjentem jest grupa społeczna, region, społeczeństwo
Węższy zakres treściowy (oparty na sprawozdawczości i dokumentacji finansowej organizacji)
Szerszy zakres treściowy (oparty na sprawozdawczości i dokumentacji oraz zgodności projektu z zasadami polityki ekonomicznej i społecznej kraju)
Mniejsza ilość kryteriów i czynników efektywności Większa ilość kryteriów i czynników efektywności
branych pod uwagę
branych pod uwagę
Wiodącym rezultatem jest efektywność finansowa
– dominują czynniki ekonomiczno-finansowe
131
106
Wiodącym rezultatem jest efektywność społeczna
– dominują czynniki ekonomiczno-społeczne
M. Płonka, Dylematy finansowania…, dz. cyt., s. 28.
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Wiodącymi wskaźnikami efektów są:
– zyskowność
– płynność finansowa
– stopa zwrotu
– dźwignia finansowa itp.
Dominują wskaźniki i efekty społeczne (dodatnie
lub ujemne) oraz zasady, np.:
– ochrona środowiska i ekologia
– tworzenie nowych miejsc pracy
– aktywizacja ludności (gospodarcza, kulturalna,
edukacyjna, itp.)
– równość szans, brak dyskryminacji
– (re)witalizacja regionów itp.
Źródło: M. Płonka, Wybrane problemy rachunku kosztów i korzyści społecznych podmiotów ekonomii społecznej, „Ekonomia Społeczna” 2008 nr 2 s. 30.
Odmienna struktura zasobów i kapitałów sektora ekonomii społecznej, dodatkowo wewnętrznie zróżnicowana, w porównaniu do podmiotów prowadzących
działalność gospodarczą utrudnia ocenę jego wiarygodności w świetle przyjętych
procedur i standardów. Najogólniej rzecz biorąc, kapitał większości podmiotów
jest nieoszacowany z czysto finansowego punktu widzenia, ponieważ dodatkowymi zasobami sektora, które nie są brane pod uwagę w tradycyjnym ujęciu
bilansowym, ale są wyceniane i pełnią funkcje kapitału to132:
• kapitał społeczny kształtujący podaż: wolontariat, ludzie młodzi, wykształceni, zaangażowani;
• kapitał społeczny kształtujący popyt: wizerunek podmiotu, zaufanie społeczne, wartość firmy.
Wydaje się, że wartość potencjału ludzkiego, mierzona wiekiem, wykształceniem i zdolnością do adaptacji, jest w przypadku sektora przedsiębiorstw społecznych wyższa niż w odniesieniu do typowych przedsiębiorstw. Problemem
w ocenie jego efektywności jest fakt, iż sprawozdania nie ujmują wyżej wymienionych składników potencjału społecznego. W efekcie podmioty ekonomii społecznej dla instytucji finansowych są mało wiarygodne. Większość z nich nie
posiada zabezpieczeń majątku, prowadzi uproszczoną księgowość. A przecież jednym z najważniejszych „aktywów” organizacji ekonomii społecznej jest kapitał
ludzki. Potencjał ten można mierzyć wskaźnikami ilościowymi i jakościowymi.
Charakter kadr (wykształcenie, kontakty, umiejętności, specyficzne uzdolnienia
itp.), znajomość specyfiki branży, posiadanie wiarygodnego partnera w działalności, a także dobry pomysł posiadający realną możliwość skomercjalizowania idei,
wymuszają zastosowanie zarówno kryteriów kwantyfikowalnych (np. wykształ132
M. Płonka, Wybrane problemy rachunku kosztów…, dz. cyt., s. 31.
107
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
cenie kadr, posiadane certyfikaty, patenty, referencje, doświadczenie, ukończone
kursy i szkolenia potwierdzone certyfikatami), jak i niekwantyfikowalnych (np.
zaangażowanie, intuicja, zaradność w biznesie, umiejętność zjednywania ludzi,
zdolności przywódcze, posiadane kontakty, zaufanie społeczne)133.
W przypadku przedsiębiorstw społecznych nie ma bezpośredniego przełożenia między ilością pracowników a efektywnością firmy. Kryteriami ilościowymi
potencjału ludzkiego i intelektualnego mogą być: liczebność członków lub partnerów organizacji; liczba pracowników i ich struktura według wieku, płci, wykształcenia, stażu pracy; liczba wolontariuszy i ich struktura według wymienionych wyżej kryteriów. Rozstrzygająca w przypadku efektywności przedsiębiorstw
społecznych jest ocena jakościowa. Potencjał ludzki w rachunku efektywności
sektora ekonomii społecznej może być oceniany według takich kryteriów, jak134:
• doświadczenie i aktywność w działalności społecznej;
• cechy charakterologiczne i osobowościowe (aktywność, zaangażowanie,
empatia, odporność psychiczna, niekomercyjne nastawienie);
• wsparcie przedsiębiorstw lub osób wykorzystywane w sytuacjach kryzysowych;
• posiadane umiejętności wewnątrz organizacji;
• stopień uzależnienia się od kluczowych pracowników.
Potencjał związany z wizerunkiem i reputacją również można mierzyć za pomocą takich kryteriów, jak: wiek, historia organizacji oraz aktywność społeczna
podmiotu, jego postrzeganie w środowisku, zaufanie społeczne i wiarygodność
podmiotu.
Charakter przedsiębiorstw społecznych wymusza inny rozkład ryzyka prowadzonej przez podmiot ekonomii społecznej działalności, a także wymusza stosowanie indywidualnych kryteriów oceny. Do najważniejszych ryzyk związanych
z realizacją misji społecznej można zaliczyć ryzyko135:
• nie osiągnięcia celu społecznego;
• oceny, wiarygodności i stabilności źródeł finansowania wydatków i kosztów;
• niedoszacowania nakładów i kosztów;
• nadmiernego oszacowania planowanych zysków;
• utraty lub braku płynności finansowej;
Tamże, s. 31.
Tamże, s. 31.
135
Tamże, s. 32.
133
134
108
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
• braku wiarygodności partnerów i klientów;
• zmian uwarunkowań zewnętrznych i wewnętrznych.
W literaturze przedmiotu coraz częściej mówi się, że w odniesieniu do podmiotów ekonomii społecznej kryteria pozafinansowe powinny mieć zapewnioną
właściwą wagę, zwłaszcza w aspekcie społecznego czy regionalnego oddziaływania przedsięwzięcia. Coraz częściej też mówi się o potrzebie głębszej rewolucji
rachunkowości w kontekście specyfiki tego sektora i niskiej kwantyfikowalności
kapitału intelektualnego, który w coraz większym stopniu bierze udział w procesach gospodarczych i ma duży wpływ na ich efektywność136.
Współpraca między podmiotami ekonomii społecznej i instytucjami rynku
finansowego powinna opierać się na: wzajemnej edukacji, tworzeniu wskaźników
pomiaru zysku społecznego i społecznej rentowności podmiotów ekonomii społecznej, rozprzestrzenianiu dobrych praktyk.
Różnorodność działalności i źródeł finansowania podmiotów ekonomii społecznej wymaga rozwiązań ukierunkowanych na specyfikę sektora i specjalizacje
w jego obsłudze. Istotną kwestią wydaje się stworzenie instytucjonalnego wsparcia nie tylko w zakresie działalności podmiotów sektora ekonomii społecznej,
lecz również w zakresie pozyskania przez nie różnych środków finansowych
umożliwiających realizację celów społecznych. Instytucje finansowe w Polsce (np.
banki) na chwilę obecną nie są wystarczająco przygotowane do obsługi sektora
ekonomii społecznej. Nie mają wypracowanych narzędzi oceny ich efektywności i wiarygodności, ale wyrażają zainteresowanie współpracą w zakresie pomocy
w pozyskaniu środków. Z kolei brak wsparcia ze strony instytucji powoduje, że
działalność rozwojowa podmiotów ekonomii społecznej jest w pewnym stopniu
ograniczona.
Zorganizowanie sprawnego finansowania ekonomii społecznej z całą pewnością wymagać będzie pokonania wielu barier, które wynikają przede wszystkim z137:
• braku informacji – przedsiębiorstwa ekonomii społecznej nie mają dostatecznej wiedzy o formach i warunkach finansowania, a podmioty finansujące nie znają potrzeb i specyfiki podmiotów ekonomii społecznej;
• kosztów finansowania komercyjnego – braku doświadczenia instytucji finansowych w finansowaniu podmiotów ekonomii społecznej oraz braku
136
137
Szerzej na ten temat w: M. Płonka, Wybrane problemy rachunku kosztów…, dz. cyt., s. 34.
A. Królikowska, Finansowanie instytucji ekonomii społecznej, „Trzeci Sektor” 2005 nr 2 s. 82.
109
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
zabezpieczeń i stabilnych źródeł dochodów;
• regulacji, które nie sprzyjają podejmowaniu ryzyka związanego z finansowaniem podmiotów ekonomii społecznej.
Wydaje się, że przełamanie tych barier mogłoby być łatwiejsze, gdyby pojawiły się instytucje hybrydowe, zdolne z jednej strony do rozpoznawania celów społecznych, zaś z drugiej do uznawania interesów inwestorów jako interesariuszy.
Takie instytucje mogłyby wypełniać w stosunku do przedsiębiorstw społecznych
funkcje zbliżone do tych, które wypełniają „aniołowie biznesu” w stosunku do
sektora MŚP. Niewątpliwie pomocny w omawianym względzie byłby dobrze zorganizowany i profesjonalny audyt ekonomii społecznej138.
W literaturze przedmiotu znaleźć można odniesienia do nowych form finansowania ekonomii społecznej. W przyszłości zapewne znaczenie zyskają nowe
formy finansowania przedsiębiorstw społecznych, tj.139:
• finansowanie inwestycji budowlanych w obrębie modelu: (komercyjny)
inwestor – (nonprofitowy) operator (rozwiązanie stosowane już obecnie,
głównie w zakresie stacjonarnej opieki nad ludźmi starszymi);
• finansowanie poprzez „celowe” (o określonych celach inwestowania) fundusze inwestycyjne;
• finansowanie typu „mezzanine”.
W kwestii wykreowania nowych możliwości finansowania podmiotów ekonomii społecznej w Polsce wypowiedziała się związana z Bankiem Inicjatyw
Społeczno-Ekonomicznych (BISE) A. Królikowska. Spośród długiej listy zgłoszonych w tym zakresie propozycji najważniejsze wydają się następujące140:
• złagodzenie przepisów podatkowych, zwłaszcza zniesienie opodatkowania
przychodów z działalności odpłatnej pożytku publicznego przeznaczanych
na działalność statutową;
• powołanie banku rozwoju z określoną misją i zasadami rachunkowości
uwzględniającymi rachunek zysków społecznych;
• wsparcie przedsiębiorstw w obszarach niezbędnych do realizacji celów, ale
Por.: J. Hausner, Ekonomia społeczna jako kategoria rozwoju, [w:] J. Hausner, Ekonomia społeczna
a rozwój, pod red. Jerzego Hausnera, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu
Ekonomicznego, 2008, s. 24.
139
K. Balon, Gospodarka społeczna w Niemczech…, dz. cyt., s. 12.
140
A. Królikowska, Finansowanie zwrotne instytucji ekonomii społecznej w Polsce: raport otwarcia Bank
BISE (załącznik do: Raport otwarcia projektu „W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej”),
Warszawa, FISE, 2006.
138
110
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
wymagających specjalistycznej wiedzy z zakresu księgowości, zarządzania
finansami, informatyki, prawa;
• tworzenie instrumentów zabezpieczających organizacje (fundusze i sieci
poręczeniowe).
Rozwój sektora ekonomii społecznej jest społeczeństwu potrzebny. Luka gospodarcza, w której tradycyjne przedsiębiorstwa nie podejmują działalności ze
względu na niską opłacalność lub jej całkowity brak, a działające jednostki społeczne nie robią tego efektywnie, ciągle istnieje. Należy mieć nadzieję, że w Polsce
zostaną podjęte działania dynamizujące rozwój sektora ekonomii społecznej.
111
VI.
Przykłady praktyk w obszarze
ekonomii społecznej
„Galeria Smaku” – Przedsiębiorstwo Społeczne Spółka z o.o. w Augustowie
www.galeriasmaku.sisg.org.pl
„Galeria Smaku” to pierwsze w województwie podlaskim przedsiębiorstwo
społeczne, które w 2008 roku zostało powołane do życia przez Stowarzyszenie
Inicjatyw Społeczno-Gospodarczych im. Króla Zygmunta Augusta. Głównym
celem przedsięwzięcia było zaangażowanie osób niepełnosprawnych do życia
społeczno-zawodowego. Spółka powstała jako rezultat projektów realizowanych
przez stowarzyszenie na rzecz osób po przebytych chorobach psychicznych.
112
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Uczestnicy brali udział między innymi w szkoleniach z doradcą zawodowym,
psychologiem i w szkoleniach zawodowych gastronomicznych. Przeszli również
sześciomiesięczny kurs przygotowania zawodowego w pracowni gastronomicznej. Szybko okazało się, że pomysł sprawdził się nie tylko w aspekcie pomocy, ale
również ekonomicznie. Pracujący tu ludzie na nowo odnaleźli cel w swoim życiu. „Galeria Smaku” zapewnia obsługę szkoleń i konferencji, a także organizuje
bankiety, imprezy plenerowe, obiady firmowe, przyjęcia domowe i inne imprezy
okolicznościowe (święta, komunie, imieniny itp.).
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji ze strony internetowej www.galeriasmaku.sisg.org.pl.
Na zdjęciu: „Galeria Smaku”
Wspólnota „Chleb Życia” w Jankowicach
www.chlebzycia.org.pl
Głównym celem fundacji Wspólnoty „Chleb Życia” jest zapobieganie rosnącemu w naszym kraju bezrobociu i skrajnej nędzy poprzez wspieranie edukacji
najuboższych i tworzenie miejsc pracy. Działania fundacji idą w kilku kierunkach: organizuje ona szkolenia zawodowe dla osób bezrobotnych i bezdomnych,
tworzy miejsca pracy w szwalni, stolarni i przetwórni owoców, przyuczając jednocześnie do zawodu ich pracowników, oraz wspiera edukację młodzieży systemem stypendiów.
113
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
Jak sami założyciele wskazują, zaczynali od siedziby w piwnicy, dwóch wiertarek, starych maszyn do szycia i jabłkowej marmolady zwanej „Małgoladą”,
którą siostra Małgorzata Chmielewska rozprowadzała wśród znajomych. Dziś
w trzystumetrowej hali mieści się profesjonalna stolarnia, szwalnia, a smakołyki
„prababuni” wytwarzane w przetwórni owoców i warzyw ubiegają się o unijne
certyfikaty produktów regionalnych.
Obecnie w założonej przez fundację manufakturze pracują i uczą się zawodu
bezdomni, bezrobotni, ludzie z marginesu. Są to ci, którymi sektor biznesu nie
jest zainteresowany, a więc osoby albo zupełnie nieprzygotowane do pracy na wolnym rynku, albo też osoby, które z powodu różnych problemów nigdy nie będą
konkurencyjni jako pracownicy. Założona manufaktura obejmuje: gospodarstwo
rolne i przetwórnię, spiżarnię „Prababuni”, szwalnię „Komoda Prababuni” oraz
stolarnię. Wyroby szwalni i przetwórni sprzedawane są przez Internet i w sklepach fundacji w Warszawie. Produkty wstawiane są również do innych placówek
handlowych. Towary sprzedawane są po cenie wytworzenia – fundacja nie prowadzi działalności gospodarczej, a jedynie odpłatną działalność statutową, nie
może więc wprowadzać własnych narzutów.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji ze stron internetowych www.chlebzycia.org.pl,
www.ekonomiaspoleczna.pl: Atlas dobrych praktyk ekonomii społecznej
Pensjonat „U Pana Cogito” w Krakowie
www.pcogito.pl
Misją Stowarzyszenia Rodzin „Zdrowie Psychiczne” jest zapewnienie odpowiedniej rehabilitacji osobom chorującym psychicznie. Dla osiągnięcia postawionych celów organizacja powołała Zakład Aktywizacji Zawodowej, który
prowadzi działalność hotelarską w pensjonacie „U Pana Cogito”. Jak wskazują
organizatorzy tego przedsięwzięcia, ludzie chorzy psychicznie nie tylko „chowają
się” w domach, ale często są w nich zatrzymywani przed oczami świata; boją się
wszelkich wyzwań i są w tym strachu utwierdzani. Po to, by pomóc im wrócić
do zdrowia, potrzebna jest skuteczna rehabilitacja zawodowa (ergoterapia). Praca
pozwala im czuć się potrzebnymi, daje szansę zaistnienia w innej niż dotąd roli,
wpływa pozytywnie na funkcjonowanie w najbliższej społeczności.
114
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
W konsekwencji pensjonat „U Pana Cogito”:
• aktywizuje społecznie i zawodowo osoby po kryzysach psychicznych;
• prowadzi działania rehabilitacyjne, terapeutyczne, które służą wyjściu chorych z kryzysów;
• tworzy miejsca pracy, w których warunki są przystosowane do możliwości
podopiecznych – osób po przebytych kryzysach psychicznych;
• pomaga w przezwyciężaniu choroby i umożliwia chorującym funkcjonowanie na rynku pracy;
• propaguje ideę Stowarzyszenia Rodzin „Zdrowie Psychiczne”;
• rozwija różnorodne formy wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi;
• zmienia negatywny wizerunek osób chorych psychicznie;
• rozwija pozytywny stosunek do osób chorych psychicznie.
W pensjonacie pracuje 21 osób po kryzysach psychicznych, głównie chorych
na schizofrenię. Zyski pochodzące z jego działalności w całości przeznaczane są
na rehabilitację pracowników – głównie dofinansowanie zakupu leków, turnusy
rehabilitacyjne, dokształcanie. Pracownikom niepełnosprawnym w codziennej
pracy pomaga sześć osób z tzw. obsługi profesjonalnej, w tym pielęgniarka i terapeuta zajęciowy, zastępca kierownika ds. recepcji, profesjonalista ds. turystyki
i hotelarstwa, który czuwa nad biznesową częścią działalności, zawodowy kucharz, profesjonalny kelner, księgowa.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji ze stron internetowych: www.pcogito.pl, www.ekonomiaspoleczna.pl: Atlas dobrych praktyk ekonomii społecznej
Fundacja „Sławek” w Warszawie
www.fundacja-slawek.pl
Nazwa fundacji została zaczerpnięta od imienia pierwszej osoby, jakiej udało
się pomóc, kiedy to nikomu jeszcze nie śniło się, że z tej filantropijnej działalności wyrośnie trwała idea pomagania więźniom, dająca fundamenty do powstania fundacji. Dziś organizacja zajmuje się niesieniem pomocy w trudnej sytuacji
życiowej, rodzinnej i materialnej więźniom, osobom wychodzącym na wolność
i ich rodzinom oraz młodzieży wywodzącej się z patologicznych środowisk.
Więźniowie wychodzący na wolność praktycznie pozostawieni są samym
115
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
sobie. Nie ma w Polsce zintegrowanego systemu wsparcia dla takich osób, który obejmowałby podnoszenie kwalifikacji zawodowych i pomoc w poszukiwaniu
pracy, opiekę pedagogiczną, prawną i psychologiczną. Dotyczy to także rodziny
byłego skazanego. Wielu z tych, którzy opuszczają więzienie, nie ma dokąd wrócić, bo rodzina zerwała z nimi kontakty. Niewielu pracodawców jest skłonnych
zatrudnić byłego więźnia. Ponadto większość byłych skazanych ma problemy
z alkoholem czy narkotykami. W rezultacie wracają oni do swego kryminogennego
środowiska, znowu zaczynają pić, popełniają przestępstwa i... wracają do więzienia.
Fundacja rozpoczęła realizację kompleksowej opieki nad osadzonymi i wychodzącymi z zakładów karnych – od zapewnienia im miejsca pracy po wsparcie
psychologów, pedagogów i prawników. Dziś prowadzi działalność gospodarczą,
dzięki której oferuje osadzonym i wychodzącym na wolność powrócić do życia.
Osoby te pracują w warsztacie samochodowym, w brygadach remontowo-budowlanych i porządkowych, pomagają niepełnosprawnym, uczą się angielskiego,
pracy z komputerem, prowadzą audycje w internetowym Radiu OFF. Ludzie
mający za sobą pobyt w więzieniu otwierają własne firmy, zakładają rodziny.
W przypadku pojawienia się nowych propozycji, fundacja bez przeszkód może
rozszerzyć zakres prowadzonej działalności gospodarczej. Jak sami działacze organizacji wskazują, efekty tej pracy dowodzą, że warto jest pomagać.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji ze stron internetowych: www.fundacja-slawek.pl,
www.ekonomiaspoleczna.pl: Atlas dobrych praktyk ekonomii społecznej
Stowarzyszenie „Niepełnosprawni dla Środowiska EKON” w Warszawie
www.ekon.org.pl
Stowarzyszenie „Niepełnosprawni dla Środowiska EKON” zostało założone
w 2003 roku, w efekcie wspólnej inicjatywy osób niepełnosprawnych i wszystkich
tych, których zainteresowania i pasje związane są z ekologią i ochroną środowiska. W swojej działalności założyciele postawili sobie za cel zbudowanie Polskiego
Przedsiębiorstwa Społecznego, gdzie były miejsca pracy dla osób niepełnosprawnych, ze szczególnym uwzględnieniem grupy osób wykluczonych społecznie czyli osób psychicznie chorych. Propagowana przez organizację idea „EKOpracy”
oparta jest na tworzeniu „zielonych miejsc pracy”, które są ściśle związane z pracą
116
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
na rzecz ochrony środowiska i edukacją ekologiczną społeczeństwa.
Pomysł „EKOpracy” polega na odbieraniu przez stowarzyszenie od mieszkańców Warszawy zmieszanych odpadów opakowaniowych, które segregują i przekazują do dalszego odzysku i recyklingu. Przykładowo w 2007 roku udało się
zebrać ponad 3500 ton surowców wtórnych, dając zatrudnienie grupie ponad
trzystu osób niepełnosprawnych.
Wypracowany zysk jest przeznaczany tylko i wyłącznie na działalność statutową stowarzyszenia, tzn. na rozwiązywanie problemów osób niepełnosprawnych
ze szczególnym uwzględnieniem osób psychicznie chorych oraz działalność na
rzecz ochrony środowiska.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji ze strony internetowej: www.ekon.org.pl
Kawiarnia „Cafe Halmet”
www.cafehamlet.krakow.pl
Kawiarnia została założona 21 marca 1994 roku jako niezależna firma socjalna
zapewniająca rehabilitację, szkolenia zawodowe oraz zatrudnienie wspierane osobom niepełnosprawnym. Kawiarnia jest projektem modelowym dostępnym dla
klientów z zewnątrz. Ułatwia pracownikom zdobycie nowego zawodu, zwiększenie społecznych kompetencji oraz poprawę statusu materialnego poprzez możliwość zarobkowania. Pracownicy oferują obsługę cateringową konferencji, narad,
przyjęć koktajlowych.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji ze strony internetowej www.cafehamlet.krakow.pl
Stowarzyszenie na rzecz Rozwoju Gminy Bałtów „Bałt” w Bałtowie
www.baltow.info
Gmina Bałtów liczy 4 tys. mieszkańców, leży w powiecie ostrowieckim
w województwie świętokrzyskim i jest gminą, w której stopa bezrobocia w latach 2002–2003 przekroczyła 30 proc. W 2001 roku część mieszkańców uznała,
że należy wziąć sprawy we własne ręce i podjąć działania zmierzające do roz117
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
woju gminy zagrożonej bezrobociem oraz stworzenie mieszkańcom szansy na
lepsze życie. W sierpniu 2001 roku powołano do życia Stowarzyszenie na rzecz
Rozwoju Gminy Bałtów „Bałt”, które podjęło inicjatywy ukierunkowane na turystyczną promocję gminy. Pierwszym projektem było zorganizowanie spływu
tratwami po rzece Kamiennej. Gdy w 2003 roku Gerard Gierlinski – pracownik
Państwowego Instytutu Geologicznego – odnalazł na terenie Bałtowa ślady dinozaurów, członkowie stowarzyszenia zdecydowali się wykorzystać to jako atrakcję
turystyczną i stworzyć własny i zarazem pierwszy w Polsce „Park Jurajski”.
Powstanie stowarzyszenia i te dwie pierwsze inicjatywy uruchomiły w Bałtowie
rozwój podmiotów ekonomii społecznej. Dzięki temu nastąpiło ożywienie gospodarcze gminy, głównie dzięki działaniom realizowanym w sektorze turystyki,
a w konsekwencji – zmniejszenie bezrobocia w gminie poprzez tworzenie nowych miejsc pracy w turystyce i rzemiośle. To przyczyniło się do rozwoju przedsiębiorczości, m.in. agroturystyki i lokalnego rzemiosła, rozwoju wspólnoty lokalnej dzięki odtworzeniu i kultywowaniu m.in. tradycji rękodzieła ludowego
oraz rozwoju infrastruktury technicznej, która służy mieszkańcom i umożliwia
im rozwój działalności gospodarczej.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji ze stron internetowych: www.baltow.info, www.ekonomiaspoleczna.pl: Atlas dobrych praktyk ekonomii społecznej
Spółdzielnia Socjalna Usługowo-Handlowo-Produkcyjna w Byczynie
www.spoldzielnia.byczyna.pl
Gmina Byczyna liczy około 10 tys. mieszkańców, leży na północy województwa opolskiego, graniczy z Wielkopolską i województwem łódzkim. Gmina stała się symbolem powodzenia przedsięwzięć z kręgu ekonomii społecznej, m.in.
z uwagi na determinację władz samorządowych dążących do szukania alternatywy dla osób bezrobotnych, którzy chcieli podjąć zatrudnienie, założyć własne,
dobrze prosperujące przedsiębiorstwo, a przede wszystkim uzyskiwać zarobki
pozwalające na godne życie. Z jednej strony chodziło o zmniejszenie obciążeń
budżetu świadczeniami, z drugiej – o poszukiwanie sposobów rozwoju gminy
i aktywizacji jej mieszkańców.
Centrum Integracji Społecznej „Cispol” jako gospodarstwo pomocnicze
118
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Urzędu Miejskiego w Byczynie (finansowane z jego środków) stworzyło indywidualne programy zatrudnienia socjalnego – warsztaty motywacyjno-terapeutyczne, grupy wsparcia i samopomocy. Z kolei podopieczni tamtejszego Ośrodka
Pomocy Społecznej (OPS) założyli spółdzielnię socjalną, która świadczy usługi
budowlano-remontowe. Członkami założycielami spółdzielni usługowo-handlowo-produkcyjnej zostało 15 osób. Za dotację z Funduszu Pracy (115 tys. zł) – poręczoną przez Radę Miasta Byczyna – zakupili maszyny i sprzęt do prac remontowo-budowlanych, m.in. ciągnik z przyczepą, samochód ciężarowy, rusztowanie,
narzędzia. Uzyskali też grant (15 tys. zł) z Regionalnego Funduszu Ekonomii
Społecznej. Początkowo spółdzielnia miała ogromne trudności z przebiciem się
na rynku, ale po realizacji kilku zamówień wyrobiła sobie dobrą markę. Poza
tym pomogła jej umiejętna reklama, m.in. na stronach internetowych gminy.
Podstawowym rezultatem działania spółdzielni jest realizacja zleceń i generowanie przychodu, który np. w 2006 roku wyniósł prawie 450 tysięcy złotych, a także zapewnienie miejsc pracy i dochodów członkom spółdzielni oraz kilkunastu
pracownikom najemnym.
W ramach konkursu ministra pracy i polityki społecznej „Dobra praktyka
aktywnych form pomocy”, Rada Pomocy Społecznej dnia 31 marca 2008 roku
wyróżniła nagrodą Ministra Pracy i Polityki Społecznej OWSS Byczyna przy
Urzędzie Miasta Byczyna w obszarze „Ośrodki wsparcia spółdzielni socjalnych
oraz spółdzielnie socjalne – alternatywne miejsca pracy dla osób zagrożonych
wykluczeniem społecznym”.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji ze stron internetowych: www. spoldzielnia.byczyna.pl,
www.ekonomiaspoleczna.pl: Atlas dobrych praktyk ekonomii społecznej
Fundacja SYNAPSIS w Warszawie
www.synapsis.waw.pl
Misją Fundacji SYNAPSIS jest niesienie profesjonalnej pomocy dzieciom
i osobom dorosłym z autyzmem i ich rodzinom oraz wypracowywanie systemowych rozwiązań, które poprawią jakość ich życia. W Polsce około 30 tys.
osób cierpi na autyzm, czyli na całościowe zaburzenie rozwoju. U większości
dorosłych osób z autyzmem chorobę zdiagnozowano zbyt późno, aby dać im
119
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
szanse na zupełne wyzdrowienie. Wczesna diagnoza oraz odpowiednio dobrana
terapia pozwalają dziś osobom autystycznym „otworzyć drzwi do świata ludzi
zdrowych”. Tak, jak dzieje się to obecnie w przypadku dzieci, bowiem choroba
może być zdiagnozowana już u kilkumiesięcznych niemowląt (jeszcze kilka lat
autyzm rozpoznawano dopiero w wieku 6–7 lat).
W 2007 roku fundacja otworzyła Pracownię Rzeczy Różnych, której głównym celem jest aktywizacja zawodowa i społeczna dorosłych osób z autyzmem.
Ten model zatrudnienia w zamierzeniu ma być replikowalny, tak by stał się
pierwszym krokiem w stworzeniu systemu aktywizacji zawodowej dla osób
z autyzmem w całym kraju. W ramach projektu powstało przedsiębiorstwo społeczne Pracownia Rzeczy Różnych SYNAPSIS i jest pierwszym w Polsce przedsiębiorstwem społecznym dla osób z autyzmem. Mieści się w Wilczej Górze pod
Warszawą i zatrudnia 24 dorosłe autystyczne osoby. W przedsiębiorstwie działa
szereg specjalistycznych pracowni. Jednym z jego filarów są profesjonalne usługi
poligraficzne, a w ramach pracowni ceramiki, witrażu i stolarskiej powstaje rękodzieło. Specyfika autyzmu nie pozwala prowadzić masowej produkcji – zamiast
tego powstają przedmioty „na miarę klienta”, produkowane w ramach krótkich
serii lub będące pojedynczymi, unikatowymi egzemplarzami.
Najważniejszym bez wątpienia osiągnięciem pracowni jest zatrudnienie dorosłych osób z autyzmem, które systematycznie pracują, otrzymują potrzebne
im wsparcie i uczą się samodzielności. Dzięki temu nie musieli trafić do domów
pomocy społecznej i nie siedzą bezczynnie zamknięci w domach. Istotne też jest
to, że skonstruowano model działania dla innych organizacji, dzięki któremu
będą mogli tworzyć podobne przedsiębiorstwa.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji ze stron internetowych: www.synapsis.waw.pl,
www.ekonomiaspoleczna.pl: Atlas dobrych praktyk ekonomii społecznej
Stowarzyszenie Bank Drugiej Ręki w Warszawie
www.bdr.org.pl
Stowarzyszenie pośredniczy pomiędzy sektorem biznesu a organizacjami pożytku publicznego. Organizacja pozyskuje sprzęt komputerowy i odpowiednie
oprogramowanie potrzebne przy prowadzeniu działalności na rzecz ekonomii
120
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
społecznej. Zapewnia skuteczne funkcjonowanie takich organizacji i inicjatyw
poprzez zwiększanie dostępu do nowoczesnych technologii. Kierunek działania związany z udostępnianiem nowoczesnych technologii organizacja rozwija
od 2005 roku. Jego celem jest wspieranie organizacji w ich rozwoju technologicznym. Stowarzyszenie stara się umożliwiać polskim organizacjom pozarządowym dostęp do pozyskania legalnego oprogramowania i sprzętu za niewielką
odpłatnością. W ramach tych działań realizowane są także inicjatywy edukacyjne
w zakresie technologii poprzez wydawanie publikacji, prowadzenie serwisu o tematyce informatycznej oraz szkolenia.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji ze strony internetowej: www.bdr.org.pl
Fundacja „Nasz Dom”
www.naszdom.pl
Fundacja „Nasz Dom” w Lutolu Mokrym jest niezależną organizacją charytatywną, która powstała w 1990 roku, by przede wszystkim wspierać miejscowy
Rodzinny Dom Zastępczy. Rodzinny Dom Zastępczy w Lutolu Mokrym to wieloosobowa wspólnota rodzinna, w której żyją i wychowują się dzieci i młodzież
w rodzinie zastępczej, usamodzielniający się wychowankowie, osoby dorosłe
w sytuacji kryzysowej, wolontariusze oraz opiekunowie i ich naturalne dzieci.
Fundacja zajmuje się opieką nad dziećmi opuszczonymi.
Jednym z programów fundacji realizowanym w obszarze ekonomii społecznej jest program „Sklep NASZ DOM” w Zbąszyniu. Celem – dofinansowanie
aktywności statutowej poprzez prowadzenie działalności gospodarczej, zapewnienie wychowankom Rodzinnego Domu Zastępczego w Lutolu Mokrym i innym
podopiecznym treningu świadczenia dobrze wykonanej pracy i treningu sytuacji
społecznych, integracja części środowiska lokalnego wokół idei fundacji. Dzieci
już pełnoletnie zdobywają doświadczenie zawodowe w sklepie, w którym można
kupić szwedzkie, używane meble czy odzież oraz otrzymać coś cenniejszego – satysfakcję z wspierania życiowego startu młodzieży doświadczonej utratą bliskich. Sklep „Nasz Dom” w Zbąszyniu prowadzony jest od 1 października 2005
roku, a jego istnienie legitymuje idea pomocy poszkodowanym przez los oraz
stworzenie warunków do integracji społeczności lokalnej. Pomysł utworzenia
121
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
miejsca dla wykluczonych poparł burmistrz Zbąszynia – zaproponował wynajęcie dużego niewykorzystanego budynku kolejowego. Sklep jest także miejscem,
gdzie młodzi ludzie (wychodzący spod opieki rodziny zastępczej) poprzez pracę uczą się odpowiedzialności i samodzielności. Dzieje się tak przede wszystkim za sprawą Stowarzyszenia RENINGSBORG ze Szwecji (Vastra Frolunda
k. Geteborga), które pomogło stworzyć to miejsce i na bieżąco zaopatruje asortyment sprzedawany w sklepie. Dochód wypracowany w całości przeznaczany
jest na działalność statutową. Sprzedaż w sklepie odbywa się według standardów
wyznaczonych przez stowarzyszenie RENINGSBORG, a więc: podstawową
część pracy wykonują wolontariusze, w tym pełnoletni podopieczni i wychowankowie fundacji, a towar niesprzedany, lecz jakościowo dobry, rozdawany jest
potrzebującym za pośrednictwem nauczycieli okolicznych szkół, Caritas parafii
w Trzcielu oraz za pośrednictwem Domu Pomocy Społecznej w Starej Wsi k.
Wolsztyna.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji ze strony internetowej: www.naszdom.pl
Zakład Aktywności Zawodowej w Bydgoszczy
www.zazdrukbydgoszcz.eu
Zakład zatrudnia osoby niepełnosprawne, dając im szansę zaistnienia pośród
społeczeństwa i przygotowuje do życia w otwartym środowisku. Wytwory pracy
osób niepełnosprawnych zatrudnionych w zakładzie nie stanowią wyłącznie korzyści materialnej, lecz poprzez pozyskiwanie nabywców utwierdzają ich w poczuciu własnej wartości, dając tym samym zachętę do pełnienia ról społecznych. Czas
pracy osób niepełnosprawnych zatrudnionych w zakładzie wynosi cztery godziny
dziennie, pozostały czas pobytu przeznaczony jest na zajęcia rehabilitacyjne, społeczne i lecznicze. Oferta zakładu obejmuje szeroki wachlarz usług z zakresu poligrafii offsetowej oraz niskonakładowego kolorowego druku cyfrowego.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji ze strony internetowej: www.zazdrukbydgoszcz.eu
122
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
Spółdzielnia Socjalna „Szansa i Wsparcie” w Chorzowie
ww.szansaiwsparcie.free.ngo.pl
Spółdzielnia Socjalna „Szansa i Wsparcie” rozpoczęła działalność 26 października 2007 roku pod hasłem – „Pomagając innym, pomagasz sobie”. Inicjatywa
ta jest owocem współpracy kilku organizacji pozarządowych (administratorem
projektu było Stowarzyszenie Współpracy Regionalnej w Chorzowie) i powstała
w ramach projektu „Wirtualny inkubator gospodarki społecznej – model funkcjonowania w sieci współpracy”.
Spółdzielnia oferuje usługi opiekuńcze placówkom służby zdrowia (usługi pomocniczego personelu medycznego – sanitariuszek szpitalnych) oraz osobom starszym i niepełnosprawnym (usługi opiekuńcze). Od samego początku
istnienia spółdzielnia współpracuje z Samodzielnym Publicznym Centralnym
Szpitalem Klinicznym Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach, gdzie
od października 2007 roku sanitariuszki zatrudnione w spółdzielni rozpoczęły
świadczenie usług i są zatrudnione do teraz.
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji ze strony internetowej: www.szansaiwsparcie.free.
ngo.pl
123
Manifest ekonomii społecznej
Niniejszy dokument powstał jako propozycja wspólnego stanowiska środowisk ekonomii społecznej. Bazuje on na rekomendacjach wypracowanych przede wszystkim
w ramach Partnerstwa „W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej” i środowiska Stałej Konferencji Ekonomii Społecznej w Polsce. Dokument ten został zaprezentowany po raz pierwszy na konferencji Ekonomia Solidarności z prośbą o komentarze
ze strony jej uczestników. Po modyfikacjach został zaprezentowany w trakcie spotkania
w Stoczni Gdańskiej.
Gdańsk, 27 czerwca 2008
Gdańska Konferencja Ekonomii Społecznej miała na celu zintegrowanie krajowych
i zagranicznych środowisk, które łączy przekonanie, że to właśnie ekonomia społeczna może być ważną propozycją rozwiązywania problemów społecznych. Spotkanie
w Gdańsku stanowiło podsumowanie kilkuletniego procesu poszukiwania najlepszych
modeli działań w ramach nurtu ekonomii społecznej. Spotkania takie odbywały się już
w Krakowie i Warszawie. Tym razem spotkaliśmy się w Stoczni Gdańskiej – w kolebce
ruchu Solidarności. W tym miejscu rozpoczęły się historyczne zmiany, które odmieniły oblicze Europy. Stąd idea Solidarności promieniowała na całą Polskę i inne kraje.
Spotkaliśmy się w tym miejscu, wierząc, że działania ekonomii społecznej wpisują się
w najlepsze tradycje Solidarności, ale także, że dziś – po dwudziestu prawie latach idea
ekonomii społecznej może tradycje tę ożywić. Wierzymy zatem, że ekonomia społeczna
może stać się ekonomią solidarności.
1. Ekonomia społeczna potrzebuje zakorzenienia w świecie wartości i zasad. Są to poza
solidarnością – przedsiębiorczość, zaangażowanie, odpowiedzialność oraz pomocniczość.
Najważniejsza jest jednak troska o to, aby tworzyć skuteczne mechanizmy upodmioto-
124
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
wienia i niezależności osób, instytucji i wspólnot. Ekonomia społeczna w Polsce może
czerpać nie tylko z dziedzictwa Solidarności, ale także z sięgających głębiej korzeni aktywności obywatelskiej okresu zaborów oraz okresu międzywojennego, w których to
właśnie wzajemnościowe formy gospodarki odegrały niezwykle istotną rolę jako mechanizm politycznej oraz społecznej emancypacji.
2. Ekonomia społeczna nie jest własnością żadnego politycznego stronnictwa. Zawiera w sobie elementy ważne dla wielu tradycji zarówno lewicowych jak
i prawicowych, konserwatywnych, liberalnych, socjaldemokratycznych, republikańskich, komunitariańskich, a także katolickiej nauki społecznej. Ekonomia społeczna pozwala na porozumienie wielu nurtów i tym samym daje nadzieję na to, że nie przepadnie
w partyjnych sporach. Ekonomia społeczna nie zmusza do wyboru między wolnością
a solidarnością. W istocie wskazuje na to, że prawdziwa solidarność bierze się właśnie
z wolności i jako taka nie da się zadekretować.
3. Na ekonomię społeczną można patrzeć między innymi jako na zbiór instytucji,
które łączy fakt, że starają się realizować cele społeczne przy użyciu instrumentów rynkowych. W obszarze tym działają obok siebie instytucje wywodzące się z tzw. starej
ekonomii społecznej (w szczególności spółdzielnie), organizacje pozarządowe oraz zupełnie nowe podmioty (np. spółdzielnie socjalne). Ekonomia społeczna to istotny zasób
miejsc pracy w Europie i coraz istotniejsza gałąź gospodarki. Dotyczy to zwłaszcza obszaru usług w tym usług społecznych, które w odróżnieniu od produkcji nie mogą być
„eksportowane” do krajów o tańszej sile roboczej. Już obecnie w UE sektor ekonomii
społecznej to zbiór prawie miliona instytucji tworzących łącznie ok. 11 mln miejsc pracy
i wytwarzający ok. 10% PKB. W Polsce można mówić o zbiorze ponad 90 tys. instytucji
łącznie dostarczających ponad 0,5 miliona miejsc pracy.
4. Polska cieszy się obecnie dynamicznym wzrostem gospodarczym. Jednocześnie jednak nie wszyscy mogą korzystać z owoców tego sukcesu. Obniżyła się stopa bezrobocia,
ale jednocześnie w grupie bezrobotnych pozostali ci, którzy mają szczególne trudności
w samodzielnym odnalezieniu się na rynku pracy. Czasem jest to wynik własnego zaniechania, ale bardzo często dzieje się tak wskutek obiektywnie niższych szans na rynku pracy (np. z powodu wieku, niepełnosprawności, środowiska społecznego czy braku
możliwości dostępu do dóbr, rynków i usług). Choć to fakt wstydliwy, musimy przypomnieć, że Polska ma obecnie najniższy w UE wskaźnik zatrudnienia niepełnosprawnych.
125
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
Ekonomia społeczna powinna być wykorzystana do zmiany tego stanu rzeczy, bowiem
jest jedną z najlepszych metod aktywizowania osób długotrwale trwale pozostających
bez pracy. Szczególnie ważne jest to, że pozwala na osoby te patrzeć w kategoriach możliwego do uruchomienia potencjału, nie zaś w kategoriach „problemu do rozwiązania”.
5. Ekonomia społeczna proponuje aktywne formy pomocy zamiast pasywnych, współodpowiedzialność zamiast roszczeń i uzależnienia od pomocy, mobilizację obywatelską
w miejsce rozbudowy systemu biurokratycznego. Ekonomia społeczna może być zatem
istotnym sojusznikiem państwa w kształtowaniu i realizowaniu polityki społecznej.
Należy wykorzystać ją jako istotny element modernizacji anachronicznych często modeli
państwa opiekuńczego. Drogą tą podąża obecnie większość krajów Unii Europejskiej.
6. Ekonomia społeczna wymaga horyzontalnego podejścia – groźne byłoby zredukowanie jej do zagadnień czysto socjalnych. Ekonomia społeczna dotyczy w równym
stopniu zagadnień gospodarki czy rozwoju regionalnego. Jej rozwój wymaga współdziałania wszystkich odpowiedzialnych za te obszary instytucji w celu stworzenia i wdrożenia
spójnego programu działań. Takie właśnie całościowe, horyzontalne podejście powinno
być obecne na wszystkich szczeblach terytorialnych, poczynając od szczebla samorządu
lokalnego, poprzez regionalny, krajowy, na instytucjach UE kończąc.
7. Ekonomia społeczna to nie tylko „chronione” rynki pracy. Ekonomia społeczna oparta o mechanizmy wzajemnościowe, dzięki większemu zaufaniu pomiędzy jej
uczestnikami, ma istotne walory także w sferze konkurencyjnej gospodarki. W świecie rynku opartego na często na anonimowym systemie transakcji i przepływu kapitału
wzajemność i zaufanie mogą tworzyć elementy rynkowej przewagi. Opowiadamy się
za szerokim podejściem do funkcji ekonomii społecznej oraz działających w jej ramach
przedsiębiorstw społecznych. Poza oczywistymi i najczęściej wymienianymi funkcjami
– w szczególności dotyczącymi integracji w ramach rynku pracy – ekonomia społeczna
dobrze sprawdza się jako mechanizm dostarczania usług publicznych, a zwłaszcza usług
społecznych, usług o charakterze wzajemnym, dostarczania dóbr publicznych, działań
na rzecz rozwoju wspólnot lokalnych, a także działalności handlowej i produkcyjnej,
z której zyski przeznaczane są na cele społeczne.
8. Niezwykle istotnym aspektem większości działań w obszarze ekonomii społecznej
jest jej lokalny – wspólnotowy charakter. W tym wypadku chodzi nie tylko o pojedyncze
126
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
przedsięwzięcia i instytucje, ale relacje, które je łączą. Kształt tych relacji (w tym zasoby
lokalnego kapitału społecznego) zależą od wielu czynników – w szczególności historycznych i kulturowych. Zdarza się, że społeczności lokalne podlegają procesom swoistego
wykluczenia. Tu także ekonomia społeczna może być pomocna, jednak i w tym wypadku ewentualne strategie pomocy bazować muszą na zaangażowaniu i współdziałaniu
samej społeczności lokalnej i wychodzić muszą nie tylko od definiowania problemów
danej społeczności, ale przede wszystkim jej zasobów.
. Trudno kwestionować konieczność funkcjonowania rynku, jako podstawowej
sprężyny rozwoju gospodarczego. Sam rynek nie jest jednak odpowiedzią na wszystkie
problemy współczesności. Jego działaniu musi towarzyszyć roztropna regulacja ze strony państwa oraz dopełniające je formy aktywności w ramach samoorganizującego się
społeczeństwa, w tym inicjatyw ekonomii społecznej. Każdej działalności ekonomicznej
powinien towarzyszyć wzgląd na społeczne i środowiskowe konsekwencje działań. Ich
ignorowanie jest źródłem kryzysów zarówno na poziomie globalnym jak i lokalnym.
W ostatnich latach świadomość ta dociera do nas (także w Polsce) coraz wyraźniej.
W tym sensie uzasadnione jest apelowanie o to, aby ekonomia w ogóle (a nie tylko
ekonomia społeczna) bardziej niż dotychczas uwrażliwiona była na zagadnienie odpowiedzialności. Istnienie ekonomii społecznej, która na pierwszym miejscu stawia cele
społeczne, nie zwalnia innych przedsiębiorstw od odpowiedzialności za społeczne i środowiskowe konsekwencje własnych działań.
10. Środowisko biznesu nie ma powodu, aby traktować ekonomię społeczną jako źródło
zagrożeń, przeciwnie – może być ona uzupełnieniem jego własnych działań i partnerem
dla wspólnych przedsięwzięć. Ekonomia społeczna w swym głównym nurcie nie działa przeciwko rynkowi, ale stara się go wykorzystywać jako ważny instrument realizacji
celów społecznych. Podmioty ekonomii społecznej mogą z pożytkiem używać modeli
biznesowych i same być źródłem inspiracji dla tradycyjnych firm. Pojęcie przedsiębiorczości nie jest zresztą zarezerwowane wyłącznie dla działań w obszarze komercyjnym.
Przedsiębiorczość nie polega bowiem bynajmniej na pogoni za zyskiem, ale w istocie na
skłonności i umiejętności do aktywnego odnoszenie się do otaczającej rzeczywistości,
orientacji na skuteczne pokonywanie wyzwań w oparciu o dostępne zasoby. We współczesnym świecie nie brakuje wyzwań o charakterze społecznym, a ci którzy rozwiązują
je w duchu tak rozumianej przedsiębiorczości, mogą nazywać się przedsiębiorcami społecznymi.
127
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
11. Przedsiębiorstwa społeczne nie mogą być ani dyskryminowane w stosunku do innych przedsiębiorstw, ani też naruszać zasad uczciwej konkurencji przez szczególne, nieuzasadnione uprzywilejowanie. W sytuacji jednak, gdy przedsiębiorstwa (w tym przedsiębiorstwa społeczne) realizują zadania publiczne, powinny mieć możliwość korzystania
ze wsparcia ze strony środków publicznych. Ewentualne przywileje dotyczące podmiotów ekonomii społecznej powinny być proporcjonalne do ich zobowiązań w realizacji
zadań o charakterze publicznym. Potrzebne jest przyjęcie aktu prawnego, który umożliwiłby jasne określenie, czym jest przedsiębiorczość społeczna, jaki jest przedmiotowy
zakres jej działania, jakie ograniczenia i ulgi powinny jej dotyczyć.
12. Organizacje pozarządowe mają prawo angażować się w działania ekonomiczne
i w ten sposób generować własne przychody. Działalność tego rodzaju powinna być dopuszczalna także w obszarze ich działalności statutowej. Organizacje powinny generować
własne dochody i dzięki temu uniknąć pogłębiającego się uzależnienia od środków publicznych oraz filantropii. Prowadzona w rozsądnych rozmiarach działalność ekonomiczna fundacji i stowarzyszeń to budowanie podstaw suwerenności i trwałości instytucji
oraz szansa na zwiększenie skali ich działań.
13. Administracja publiczna jest jednym z największych nabywców usług i towarów na
rynku. Stosowanie słusznej zasady maksymalizacji korzyści w stosunku do kosztów wymaga jednak uprzedniej głębokiej analizy obydwu tych pojęć. Nie zawsze koszty oznaczają po prostu cenę, a korzyści nie muszą oznaczać wyłącznie bezpośredniej realizacji
podstawowego celu, ale być może większej ich liczby, w tym celów społecznych – ważnych dla lokalnej społeczności. Wybór najtańszej oferty nie zawsze oznacza gospodarność w dysponowaniu środkami publicznymi. Zmiana obowiązujących zasad poprzez
stosowanie tzw. klauzul społecznych w zamówieniach publicznych wymaga zarówno
zmian ustawowych, jak i zmian filozofii funkcjonowania administracji publicznej.
14. Przedsiębiorstwa społeczne powinny być traktowane nie jak przedmiot filantropii, ale raczej jak obszar inwestycji. Jako takie powinny mieć dostęp do finansowania
zwrotnego, skonstruowanego w sposób uwzględniający ich specyfikę, (np. do funduszu
poręczeniowego, dedykowanego takim podmiotom i mogącego ocenić ich wiarygodność). Niezbędne jest uruchomienie, przy udziale środków publicznych, specyficznej
infrastruktury finansowej dostosowanej do potrzeb ekonomii społecznej.
128
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
15. Dzięki wytrwałym staraniom wielu środowisk ekonomia społeczna stała się
w Polsce składnikiem dokumentów strategicznych i programów operacyjnych na lata
2007–2013. Należy zadbać o to, aby szansa ta została przez instytucje ekonomii społecznej wykorzystana. W tym celu konieczne jest zaangażowanie ich przedstawicieli
w budowanie zrozumienia i współpracy z gronem osób mających wpływ na dystrybucję
i monitorowanie wykorzystania funduszy europejskich zarówno na poziomie krajowym
jak i regionalnym.
16. Fundusze strukturalne mogą stać się źródłem wsparcia rozwoju ekonomii społecznej i budowania jej potencjału na przyszłe lata. Konieczne jest jednak dostosowanie funduszy do potrzeb i możliwości podmiotów ekonomii społecznej, a także dalsze
uproszczenie systemu korzystania z nich. Dostęp do środków publicznych powinien
uwzględniać zasadę proporcjonalności otrzymywanego wsparcia do uzyskiwanych rezultatów. Rezultaty te powinny mieć jednak charakter trwały, a nie pozorny. Ekonomia
społeczna stara się szukać rozwiązań adresowanych do grup najbardziej potrzebujących,
ale z tego też powodu często podejmować się musi działań najbardziej złożonych. Są one
często bardziej ryzykowne i rozciągnięte w czasie, ale to właśnie one dają realną szansę
na uzyskanie prawdziwych i trwałych zmian. Konieczna jest taka zmiana systemu wydatkowania środków (w tym zredefiniowania kryteriów określających dostęp i preferencje
w wydatkowaniu środków), aby dostęp do nich miały przede wszystkim te instytucje,
które potrafią uzyskiwać trwałe rezultaty, a nie instytucje działające oportunistycznie
– wyłącznie z uwagi na dostępność środków. Inaczej grozi nam, że zmarnujemy olbrzymie środki na działania pozorne lub incydentalne, a z osób, którym mieliśmy pomóc,
uczynimy „zawodowych beneficjentów”. Utrwalimy problem, zamiast go rozwiązać.
17. Konieczna jest głębsza integracja środowiska ekonomii społecznej. Dobrą podstawą
do tego może być niniejszy dokument, którego fundamenty powstały w środowisku Stałej
Konferencji Ekonomii Społecznej. Konieczne jest kontynuowanie regularnych otwartych
konferencji ekonomii społecznej, umożliwiających wzajemne poznanie się i integracje
różnych nurtów ekonomii społecznej. Tylko tą drogą bowiem możliwe jest podjęcie
wysiłku na rzecz dalszej integracji, wzajemnego wsparcia, wypracowywania standardów
działań całego środowiska, a także stworzenia wspólnej reprezentacji. Podmioty ekonomii społecznej powinny tworzyć specyficzne do swych potrzeb mechanizmy wsparcia, ale
jednocześnie powinny mieć dostęp do istniejącej już infrastruktury – w szczególności tej,
która obsługuje małe i średnie przedsiębiorstwa oraz sektor organizacji pozarządowych.
129
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
18. Ekonomia społeczna jest sektorem funkcjonującym pomiędzy sektorami państwa
i rynku. Posiada pewne cechy obydwu. Działa dla celów publicznych w oparciu o prywatną inicjatywę. Każdy z owych trzech sektorów wypełnia unikalne funkcje i każdy
jest potrzebny. Niezwykle ważne jest zachowanie równowagi między nimi. Dominacja
któregokolwiek z sektorów nad innymi, a w szczególności eliminowanie pozostałych,
jest groźne. Sektory te potrzebują siebie nawzajem i nawzajem powinny się wspierać.
W szczególności warto odejść od antagonistycznej wizji wzajemnych relacji państwa
i społeczeństwa obywatelskiego. Problemem nie jest w Polsce to, że którekolwiek z nich
jest zbyt silne, ale raczej to, że jedne i drugie są obecnie dość słabe. Potrzebują siebie
nawzajem, aby się wzmocnić. Nie może to polegać na tym, że ekonomia społeczna ma
wyłącznie wyręczać państwo, czy świadczyć w jego imieniu usługi. Konieczne jest przywrócenie właściwego znaczenia pojęciu partnerstwa publiczno-społecznego. Partnerstwo
stanowi fundament nowoczesnej filozofii dobrego rządzenia. Rolą instytucji ekonomii
społecznej jest tu nie tylko dostarczanie usług, ale też uczestnictwo w ich definiowaniu.
Bezwzględnie konieczne jest zbudowanie relacji prawdziwie partnerskich, w których
strony zachowują swoją odrębną tożsamość i jednocześnie uznają wzajemność zobowiązań. Państwo, powinno wspierać sektor ekonomii społecznej ale w sposób, który nie
będzie prowadzić do jego ubezwłasnowolnienia, a raczej wykształcać w nim zdolność do
bycia partnerem dla wspólnych przedsięwzięć.
1. W ciągu ostatnich kilku lat uczyniono w Polsce bardzo wiele dla rozwoju ekonomii społecznej. Stworzono ramy prawne dla funkcjonowania spółdzielni socjalnych
i rozpoczęto prace nad kolejnymi rozwiązaniami legislacyjnymi, które wspierać mają
rozwój ekonomii społecznej. Ze środków publicznych sfinansowano szereg działań
o charakterze pilotażowym. Szczególną rolę w tego rodzaju działaniach odegrała
Inicjatywa Wspólnotowa EQUAL. Koniecznie zagospodarować trzeba liczne jej rezultaty. Wiele z nich nadaje się obecnie do upowszechniania. W ciągu ostatnich kilku lat
powstała sieć inicjatyw ekonomii społecznej, dysponująca znacznym potencjałem organizacyjnym i intelektualnym, możliwym do wykorzystania w kolejnych latach.
20. Konieczne jest stworzenie trwałego mechanizmu komunikacji i dialogu pomiędzy środowiskami decydentów (zarówno władz wykonawczych jak i ustawodawczych)
i środowiskiem ekonomii społecznej. Pozwoliłby on na to, aby wzorem innych krajów
uzgodniona została w Polsce długofalowa strategia działań na rzecz rozwoju ekonomii
społecznej jako część szerszego przedsięwzięcia wspierającego rozwój społeczeństwa oby-
130
watelskiego. Strategia taka powinna być wypracowana w ramach partnerskiej współpracy
– międzyresortowego zespołu rządowego i środowiska ekonomii społecznej. To ostatnie
jest obecnie dobrze przygotowane do bycia uczestnikiem takiego przedsięwzięcia.
21. Ostatnich kilka lat było okresem niezwykle intensywnej współpracy między środowiskami ekonomii społecznej w różnych krajach Europy. Od innych nauczyliśmy
się bardzo dużo. Wierzymy, że uda się wypracować instytucjonalne mechanizmy takiej
współpracy w przyszłości i że wykraczać ona będzie także poza UE. Chcielibyśmy, aby
to, co udało nam się osiągnąć w Polsce, mogło stać się także inspiracją dla innych.
131
Przydatne linki
Instytucje publiczne
www.sejm.gov.pl
www.mpips.gov.pl
www.mrr.gov.pl www.ms.gov.pl
www.pozytek.gov.pl
www.stat.gov.pl
www.zus.pl
www.parp.gov.pl
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej
Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego
Ministerstwo Sprawiedliwości
Departament Pożytku Publicznego
Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej
Główny Urząd Statystyczny
Zakład Ubezpieczeń Społecznych
Polska Agencja Rozwoju
Przedsiębiorczości
Wsparcie sektora organizacji pozarządowych
www.ngo.pl
www.splot.ngo.pl
www.3sektor.tv
portal organizacji pozarządowych
Sieć Wspierania Organizacji
Pozarządowych SPLOT
telewizja internetowa wspierająca organizacje pozarządowe
Ekonomia społeczna
www.ekonomiaspoleczna.pl
www.bezrobocie.org.pl
132
portal społecznych przedsiębiorców
portal instytucji rynku pracy
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
www.skes.pl
www.fise.org.pl
Stała Konferencja Ekonomii Społecznej
Fundacja Inicjatyw SpołecznoEkonomicznych
Fundacja Rozwoju Ekonomii Społecznej
Fundacja Rozwoju Przedsiębiorczości
Społecznej „Być Razem”
www.ekonomiaspoleczna.org.pl
www.fundacjabycrazem.pl
www.powes.owop.org.pl
Podlaski Ośrodek Wsparcia Ekonomii
Społecznej
Ekonomia Społecznego Sukcesu
www.ekonomiasukcesu.pl
www.ekonomiaspoleczna.msap.pl
portal o ekonomii społecznej
Małopolskiej Szkoły Administracji
Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego
w Krakowie
Spółdzielczość
www.krs.com.pl
www.ozrss.pl
www.spoldzielnie.org
www.spoldzielnie.org.pl
www.socjalna.pl
www.promotion.org.pl
www.maxstyl.pl
www.coop.com.pl
www.karinus.org
www.tajemniczyogrod-poznan.pl
www.kaliskaspoldzielniasocjalna.org
Krajowa Rada Spółdzielcza
Ogólnopolski Związek Rewizyjny
Spółdzielni Socjalnych
Stowarzyszenie na rzecz Spółdzielni
Socjalnych
Agencja Rozwoju Spółdzielczości
Żarska Spółdzielnia Socjalna
Spółdzielnia Socjalna WwwPromotion
Spółdzielnia Socjalna MaxStyl
Spółdzielnia Socjalna CooP
Wielobranżowa Spółdzielnia Socjalna
„Karinus”
Spółdzielnia Socjalna „Tajemniczy
Ogród”
Kaliska Spółdzielnia Socjalna
133
Bibliografia
1. Atlas dobrych praktyk ekonomii społecznej. Dostępny w Internecie: www.ekonomiaspoleczna.pl.
2. Balon K., Gospodarka społeczna w Niemczech – wybrane aspekty (załącznik do: Raport
otwarcia projektu „W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej”),
Warszawa, FISE, 2006.
3. Bandarzewski K., Glosa do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 czerwca 2001 roku II SA/Kr 911/01, „Samorząd Terytorialny” 2002 nr 6.
4. Bogacz-Wojtanowska E., Funkcjonowanie przedsiębiorstwa społecznego w otoczeniu,
„Ekonomia Społeczna” 2008 nr 2.
5. Boni M., Ekonomia społeczna – szanse i pokusy, „Ekonomia Społeczna” 2007 nr 1.
6. Bukalska D., Współpraca organizacji pozarządowych z firmami w nawiązaniu do idei
społecznej odpowiedzialności i zaangażowania biznesu, „Trzeci Sektor” 2008 nr 15.
7. Dollery B., Wallis J., Economic approaches to the voluntary sector: a note on voluntary
failure and human service delivery, „Working Paper Series in Economics” 2001 no.
16 (University of New England).
8. Dudzik K., Szanse oraz bariery w funkcjonowaniu przedsiębiorstw społecznych w Polsce,
„Ekonomia Społeczna” 2008 nr 2.
. Dudzik K., Wprowadzenie do ekonomii społecznej, [w:] Budowanie kompetencji dla
przedsiębiorczości społecznej: sylabusy do szkoleń, pod red. Doroty Kwiecińskiej i Agnieszki Pacut, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu
Ekonomicznego, 2008.
10. Dudzik K., Kucharski T., Przedsiębiorstwa społeczne: dobre praktyki, [w:]
Przedsiębiorstwa społeczne w Polsce: teoria i praktyka, pod red. Jerzego Hausnera,
Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego,
2008.
134
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
11. Ekonomia społeczna w programie operacyjnym „Kapitał ludzki”, oprac. Stała Konferencja Ekonomii Społecznej, Warszawa 2009.
12. Filek J., Garść rozważań wokół problematyki przedsiębiorstwa społecznego, „Ekonomia
Społeczna” 2008 nr 2.
13. Furmankiewicz M., Współpraca międzysektorowa w ramach „partnerstw terytorialnych” na obszarach wiejskich w Polsce, „Studia Regionalne i Lokalne” 2006 nr 2.
14. Gęsicka G., Partnerstwo w rozwoju lokalnym, Katowice 1996.
15. Gosk I., Pyrka A., Różne formy współpracy z podmiotami ekonomii społecznej, Warszawa, Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych, 2008.
16. Góźdź D., Wyjaśnienie podstawowych pojęć z dziedziny ekonomii społecznej
i przedsiębiorczości społecznej, [w:] Budowanie kompetencji dla przedsiębiorczości społecznej: sylabusy do szkoleń, pod red. Doroty Kwiecińskiej i Agnieszki Pacut, Kraków,
Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008.
17. Hausner J., Czy finansowanie ze środków publicznych psuje przedsiębiorczość społeczną?, „Ekonomia Społeczna” 2008 nr 1.
18. Hausner J., Ekonomia społeczna jako kategoria rozwoju, [w:] Hausner J., Ekonomia
społeczna a rozwój, pod red. Jerzego Hausnera, Kraków, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008.
1. Hausner J., Ekonomia społeczna jako sektor gospodarki, „Ekonomia Społeczna” 2007
nr 1.
20. Hausner J., Podsumowanie sesji I nt. Ustrojowe znaczenie partnerstwa publiczno-społecznego. Przesłanki wprowadzenia Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz konsekwencje przyjętych regulacji. Materiały
z konferencji w Biurze RPO w dn. 10 marca 2005 r. „Budowanie partnerstwa publiczno-społecznego – współpraca organizacji pozarządowych z administracją samorządową” (dostępny w Internecie: www.brpo.gov.pl; 10.03.2005).
21. Hausner J., Laurisz N., Czynniki krytyczne tworzenia przedsiębiorstw społecznych: przedsiębiorstwo społeczne, konceptualizacja, [w:] Przedsiębiorstwa społeczne
w Polsce: teoria i praktyka, pod red. Jerzego Hausnera, Kraków, Małopolska Szkoła
Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008.
22. Hausner J., Laurisz N., Mazur S., Przedsiębiorstwo społeczne – konceptualizacja, [w:]
Zarządzanie podmiotami ekonomii społecznej, pod red. Jerzego Hausnera, Kraków,
Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008.
23. Izdebski H., Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie: komentarz,
Warszawa 2003.
135
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
24. Izdebski H., Małek M., Formy prawne podejmowania i prowadzenia działalności służącej
realizacji celów społecznie użytecznych poza sektorem finansów publicznych, w szczególności
w zakresie aktywizacji osób bezrobotnych, w świetle idei ekonomii społecznej i obowiązującego
stanu prawnego, oprac. wykonane na zlecenie Akademii Rozwoju Filantropii
w Polsce, Warszawa 2005.
25. Komunikacja i partycypacja społeczna: poradnik, red. Jerzy Hausner, Kraków,
Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 1999.
26. Korbus B. P., Strawiński M., Partnerstwo publiczno-prywatne: nowa forma realizacji zadań publicznych, Warszawa, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa
2006.
27. Królikowska A., Finansowanie instytucji ekonomii społecznej, „Trzeci Sektor” 2005
nr 2.
28. Królikowska A., Finansowanie zwrotne instytucji ekonomii społecznej w Polsce: raport
otwarcia Bank BISE (załącznik do: Raport otwarcia projektu „W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej”), Warszawa, FISE, 2006.
2. Kustra E., Zasada pomocniczości a przekształcenia polskiego systemu prawa
i społecznej świadomości, [w:], Przemiany polskiego prawa, t. 2, pod red. Ewy Kustry,
Toruń, Wydawnictwa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2002.
30. Leś E., Przedsiębiorczość społeczna w poszerzonej Europie, 2006 [online]. Dostępny
w Internecie: www:ces.net.pl/mambots/editors/jce/jscripts/tiny_mce/plugins/filemanager/images/ext/ppt_small.gif.
31. Leś E., Rola zasady pomocniczości w kształtowaniu partnerskich relacji między państwem a organizacjami społecznymi na przykładzie Niemiec, [w:] Sektor pozarządowy
a kondycja polskiej demokracji, pod red. M. Nowakowskiej, P. Marciniak, Warszawa,
Stowarzyszenie na rzecz Forum Inicjatyw Pozarządowych, 2000.
32. Leś E., Wprowadzenie do „Zeszytów Gospodarki Społecznej”, t. 1, Z teorii i praktyki
gospodarki społecznej, Warszawa, Collegium Civitas, 2006.
33. Lipsky M., Smith S. R., Nonprofit organisations, government and welfare state, „Political Science Quarterly” 1989/1990, vol. 104, no. 4.
34. Łukasik P., Zaleszczuk W., Praktyczne aspekty ewaluacji przedsięwzięć ekonomii społecznej, [w:] Wspieranie ekonomii społecznej, pod red. Jerzego Hausnera, Kraków,
Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008.
35. Małecka-Łyszczek M., Wesołowski Z., Modele współpracy podmiotów ekonomii społecznej z administracją publiczną, nr 5/2008.
36. Mazur S., Pacut A., Publiczne i publiczno-prywatne źródła finansowania przedsię-
136
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
biorstw społecznych, projektów społecznych i zatrudnienia z funduszy strukturalnych,
[w:] Wspieranie ekonomii społecznej, pod red. Jerzego Hausnera, Kraków, Małopolska
Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego, 2008.
37. Millon-Delsol Ch., Zasada subsydiarności – założenia, historia, problemy, [w:]
Subsydiarność, red. Dariusz Milczarek, Warszawa, Centrum Europejskie Uniwersytetu
Warszawskiego, 1998.
38. Miżejewski C., Polityka społeczna wobec sektora ekonomii społecznej, [w:] Raport otwarcia projektu „W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej”, Warszawa,
FISE, 2006.
3. Olszewski H., Zmierczak M., Historia doktryn politycznych i prawnych, Poznań, „Ars
Boni et Aequi”, 1994.
40. Osborne D., Gaebler T., Rządzić inaczej: jak duch przedsiębiorczości przenika i przekształca administrację publiczną, Poznań, „Media Rodzina of Poznań”, 1994.
41. Piekara A., Decentralizacja i samorządność społeczności lokalnych a lokalna jakość życia, „Samorząd Terytorialny” 1995 nr 5.
42. Pius XI (papież; 1857-1939), Encyklika Quadragessimo Anno, „Znak” 1982 nr 7/9.
43. Płonka M., Dylematy finansowania przedsiębiorczości społecznej, „Ekonomia Społeczna” 2008 nr 1.
44. Płonka M., Wybrane problemy rachunku kosztów i korzyści społecznych podmiotów
ekonomii społecznej, „Ekonomia Społeczna” 2008 nr 2.
45. Podstawowe fakty o organizacjach pozarządowych: raport z badania 2008, pod red.
M. Gumkowskiej [i in.], Warszawa, Stowarzyszenie Klon/Jawor.
46. Polski model ekonomii społecznej: rekomendacje dla rozwoju, pod red. Piotra Frączaka
i Jana J. Wygańskiego, Warszawa, Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych,
2008.
47. Rymsza A., Partnerzy służby publicznej? Wyzwania współpracy sektora pozarządowego
z administracją publiczną w świetle doświadczeń amerykańskich, „Trzeci Sektor” 2005
nr 3.
48. Rymsza M., Stara i nowa ekonomia społeczna: Polska na tle doświadczeń europejskich,
„Trzeci Sektor” 2005 nr 2.
4. Rymsza M., Druga fala ekonomii społecznej w Polsce a koncepcja aktywnej polityki społecznej, [w:] Kapitał społeczny, ekonomia społeczna, pod red. Tomasza Kaźmierczaka
i Marka Rymszy, Warszawa, Fundacja Instytut Spraw Publicznych, 2007.
50. Salamon L. M., Partners in public service: government-nonprofit relations in the mo­
dern welfare state, Baltimore, John Hopkins University Press, 1995.
137
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
51. Salamon L. M., Rethinking public management: third-party goverment and the changing forms of public action, „Public Policy” 1981 no. 29.
52. Sałustowicz P., Pojęcie, koncepcje i funkcje ekonomii społecznej, [w:] Ekonomia społeczna: perspektywa rynku pracy i pomocy społecznej, pod red. Joanny Staręgi-Piasek,
Warszawa, Instytut Rozwoju Służb Społecznych, 2007.
53. Sawicka A., Lepka J., Ptak A., Przedsiębiorca w krainie działań społecznych, Warszawa, Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce, 2003.
54. Smoktunowicz E., Prawo zrzeszania się w Polsce, Warszawa, PWN, 1992.
55. Starościak J., Prawo administracyjne, Warszawa 1977.
56. Szczegółowy opis priorytetów programu operacyjnego „Kapitał ludzki” 2007–2013,
Warszawa, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2010.
57. Szlachta J., Europejski kontekst polityki rozwoju regionalnego Polski, maszyn.
58. Szopa B., Ekonomia społeczna z perspektywy ekonomii tradycyjnej, „Ekonomia Społeczna” 2007 nr 1.
5. Tezy z Raportu Kancelarii Prezesa Rady Ministrów RP, Współpraca administracji
rządowej z organizacjami pozarządowymi w 2001 r., Warszawa, KPRM, 2001.
60. Toso M., W drodze do Europy, „Społeczeństwo” 1997 nr 3.
61. Wilkin J., Czym jest gospodarka społeczna i jakie ma znaczenia we współczesnym społeczeństwie?, „Ekonomia Społeczna” 2007 nr 1.
62. Winczorek P., Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia
1997 r., Warszawa, „Liber”, 2000.
63. Wygnański J. J., Raport otwarcia projektu „W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej”, Warszawa, FISE, 2006.
64. Zieleniewski J., Organizacja zespołów ludzkich: wstęp do teorii organizacji
i kierowania, Warszawa 1978.
Akty prawne
1. Ustawa z 16 września 1982 roku. Prawo spółdzielcze, DzU nr 30, poz. 210 ze zm.
2. Ustawa z 6 kwietnia 1984 roku o fundacjach, DzU 1991 nr 46, poz. 203 ze zm.
3. Ustawa z 7 kwietnia 1989 roku. Prawo o stowarzyszeniach, DzU nr 20, poz. 104 ze zm.
4. Ustawa z 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, DzU 2008 nr 14, poz. 92 ze zm.
5. Ustawa z 15 września 2000 roku. Kodeks spółek handlowych, DzU 1994, poz.1037
ze zm.
138
Ekonomia społeczna w teorii i praktyce
6. Ustawa z 24 kwietnia 2003 roku o pożytku publicznym i o wolontariacie, DzU nr
96, poz. 873 ze zm.
7. Ustawa o działalności ubezpieczeniowej z 22 maja 2003 roku o działalności ubezpieczeniowej, DzU nr 124, poz. 1151 ze zm.
8. Ustawa z 13 czerwca 2003 roku o zatrudnieniu socjalnym, DzU nr 122, poz. 1143
ze zm.
. Ustawa z 20 kwietnia 2004 roku o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy,
DzU nr 99, poz. 1001 ze zm.
10. Ustawa z 27 kwietnia 2006 roku o spółdzielniach socjalnych, DzU nr 94, poz. 651
ze zm.
11. Ustawa z 19 grudnia 2008 r. o partnerstwie publiczno-prywatnym, DzU 2009 nr
19, poz. 100.
12. Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 25 marca 2004
roku w sprawie warsztatów terapii zajęciowej, DzU 2004 nr 63.
Orzecznictwo
1. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 czerwca 2001 r., II SA/Kr
911/01.
139
Noty o autorach
Agnieszka Grzybowska – doktor nauk ekonomicznych, adiunkt Katedry Ekonomii
Politycznej Wydziału Ekonomii i Zarządzania Uniwersytetu w Bia­łymstoku. Wykłada
przedmioty z zakresu ekonomii, konsultant i trener w projektach biznesowych. Jest autorką publikacji z zakresu zagadnień ekonomicznych. Zainteresowania naukowe – systemy bankowe, w szczególności bankowość komercyjna i spółdzielcza, rynek produktów
bankowych i kanały ich dystrybucji.
Jarosław Ruszewski – doktor nauk prawnych, radca prawny, adiunkt w Wyż­szej
Szkole Administracji Publicznej im. Stanisława Staszica w Białymstoku. Specjalizuje się
w zakresie regulacji prawnych dotyczących problematyki funkcjonowania samorządu
terytorialnego, działalności organizacji pozarządowych, współpracy trzeciego sektora
z sektorem publicznym oraz kwestii rozwiązań antykorupcyjnych, w tym dostępu do informacji publicznej. Animator społeczny, doradca, trener i autor publikacji dotyczących
samorządu terytorialnego, organizacji pozarządowych, praw człowieka i dostępu do informacji publicznej. Pomysłodawca i koordynator wielu programów społecznych, w tym
badawczych i monitoringowych. Prezes Centrum Aktywności Społecznej PRYZMAT
w Suwałkach.
140
Stała Konferencja Ekonomii Społecznej
Stała Konferencja Ekonomii Społecznej (SKES) jest dobrowolnym, wielostronnym
porozumieniem otwartym dla organizacji i osób reprezentujących nurt ekonomii społecznej, zawartym w celu realizacji zadań społecznych nie mających charakteru zarobkowego.
Historia SKES
W trakcie II Europejskiej Konferencji Ekonomii Społecznej (Kraków, październik 2004) przedstawiciele grupy instytucji ekonomii społecznej (przedsiębiorstwa
społeczne, fundacje i stowarzyszenia, spółdzielnie, towarzystwa wzajemnościowe)
wyrazili potrzebę ustanowienia wspólnej, szerokiej płaszczyzny łączącej działania
różnorodnych podmiotów ekonomii społecznej działających w Polsce. Chcąc zainicjować jej powstanie powołali Stałą Konferencję Ekonomii Społecznej w Polsce
(SKES), stanowiącą miejsce spotkań i dyskusji, a także uzgadniania stanowisk
w kwestiach istotnych dla całego środowiska ekonomii społecznej.
Cele i działania SKES
Głównym celem SKES jest wspólne działanie na rzecz rozwoju i promocji modelu
ekonomii społecznej w Polsce, poprzez:
1. promowanie ekonomii społecznej jako sposobu na rozwój ekonomiczny społeczeństwa polskiego;
2. prowadzenie działań integrujących podmioty działające w obszarze ekonomii
społecznej;
3. tworzenie mechanizmów wymiany wiedzy, doświadczeń i dobrych praktyk w obszarze ekonomii społecznej;
4. podejmowanie działań na rzecz tworzenia porządku prawnego i społecznego
sprzyjającego rozwojowi ekonomii społecznej w Polsce;
141
Agnieszka Grzybowska · Jarosław Ruszewski
5. podejmowanie inicjatyw o charakterze badawczym związanych z tematyką ekonomii społecznej w Polsce i na świecie.
Działania
1. Organizowanie seminariów, konferencji i szkoleń (w tym Spotkań Ekonomii
Społecznej).
2. Prowadzenie działań informacyjnych i promocyjnych.
3. Publikacje w formie czasopism i książek.
4. Prowadzenie projektów badawczych, edukacyjnych i wdrożeniowych.
5. Tworzenie struktur terytorialnych lub tematycznych.
SKES działa w oparciu o Porozumienie (umowę wielostronną sygnowaną przez
członków SKES). Porozumienie pomiędzy członkami z SKES podpisane zostało 29
września 2006 w Krakowie, w czasie Pierwszych Ogólnopolskich Spotkań Ekonomii
Społecznej.
Współpraca
SKES współpracuje z platformami ekonomii społecznej w innych krajach europejskich, a także podobnymi instytucjami działającymi na poziome Unii Europejskiej.
Organy SKES
Naczelnym organem SKES jest Rada SKES składająca się z przedstawicieli wszystkich partnerów.
Kontakt - sekretariat SKES
Stała Konferencja Ekonomii Społecznej reprezentowana jest przez sekretariat.
W chwili obecnej funkcję sekretariatu SKES pełni Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych.
Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych
00-031 Warszawa, ul. Szpitalna 6 lok. 2/5
tel.: 48 22 537 02 00-02, faks: 48 22 537 02 03
www.fise.org.pl
www.bezrobocie.org.pl
Szerzej na temat działalności SKES: www.ekonomiaspoleczna.pl
142
ISBN 978-83-926465-2-5
Centrum Aktywności Społecznej PRYZMAT
WWW.PRYZMAT.ORG.PL
Publikacja współfinansowana przez Unię Europejską
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Podobne dokumenty