Kaszubi na Pomorzu Zachodnim s. 4

Transkrypt

Kaszubi na Pomorzu Zachodnim s. 4
Kaszubi na Pomorzu
Zachodnim s. 4
Rozterki wyborcy s. 24
Numer wydano dzięki dotacji Ministra Administracji i Cyfryzacji
oraz Samorządu Województwa Pomorskiego.
W NUMERZE:
3 Naszińc prezydentem Europy
ŁG
32 Kaszëbsczi dlô wszëtczich. Ùczba 36
Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch
4 Nôwôżniészô je dlô nas historiô
Z Riszardã Stoltmanna gôdô Dark Majkòwsczi
34 Kościół św. Jana
Marta Szagżdowicz
I–VIII Najô Ùczba
7 Tu mieszkelë (mieszkają) Kaszëbi
DM
9 Kaszubszczyzna nowoczesna i perspektywiczna
Lucyna Radzimińska
11 Kronika dni umierania…
Cezary Obracht-Prondzyński
35 Jan Hermanni – uczony z Kaszub
Jerzy Nacel
36 Klub Inteligencji Kaszubskiej w Wejherowie (cz. 2)
Adam Patok
38 Zrozumieć Mazury. Konfesja
Waldemar Mierzwa
15 Fundusz stypendialny
im. Izabelli Trojanowskiej
Ewa Górska
40 Wdą z Remusowego Lipna
Edmund Szczesiak
16 Przekopać mierzeję!
Sławomir Lewandowski
44 Szkólny z Chwaszczëna
Róman Drzéżdżón, Andrzéj Kraùze
18 Drogama Sëchtë
Tómk Fópka
45 Listy
46 Myśli z wrześniowej niedzieli
Maria Pająkowska-Kensik
20 Pani zabiła pana?
Stanisław Salmonowicz
47 Pierszi môl dlô dokazu „W raju”
22 Tacewnô pòzwa „Grif ”. Wòjcech Czedrowsczi
w papiorach bezpieczi (dz. 1)
Słôwk Fòrmella
48 Goście na Jedwabce
Jacek Borkowicz
50 Z drugiej ręki
24 Rozterki wyborcy
Kazimierz Ostrowski
52 Lektury
59 „Neokaszubia” to je wicy jak nôdzeja
Artur Jablonsczi
24 Jiwrë welownika
Tłóm. Danuta Pioch
26 Biografie – Roman Woyke. W Maleninie (cz. 3)
Krzysztof Kowalkowski
28 Nic, co ludzkie, nie jest mi obce
Z ks. prof. Janem Walkuszem rozmawia Stanisław
Janke
61 Klëka
67 Czedë chłop mô sznëpã
Tómk Fópka
68 Brifkòwi òbsąd „Nieòstatecznégò sądu”
Rómk Drzéżdżónk
POMERANIA RUJAN 2014
Od redaktora
Bôczë! Tam dali kù Òdrze nasza mòwa ju wëmarła
– przekonywał Remusa pón Józef, kiedy wykładał młodemu wówczas Kaszubie dzieje ich wspólnej ojczyzny.
Kłam tym słowom jednego z bohaterów książki Aleksandra Majkowskiego już od 20 lat próbuje zadać oddział Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Szczecinie.
Jak podkreśla jego prezes Ryszard Stoltmann, troska o
kaszubszczyznę to jeden z priorytetów szczecińskiego
partu, ale najważniejszym jego zadaniem jest rozszerzanie wiedzy o dziejach naszego regionu. To nie może dziwić, bo przecież
właśnie na Pomorzu Zachodnim zaczęła się „pisana” historia Kaszubów, a tutejsi władcy – najpierw Gryfici, a potem Hohenzollernowie – nazywali siebie
(przynajmniej w tytulaturze) książętami kaszubskimi.
Szkoda, że nie wszędzie Pomorzanie mają świadomość, jak ważne jest
poznawanie swojej lokalnej historii. Dobrze byłoby, gdyby z okazji 20-lecia
najbardziej zachodniego oddziału ZKP wszystkie pozostałe partë zaplanowały przynajmniej jedno działanie mające na celu przybliżanie swoim
członkom i okolicznym mieszkańcom dziejów tatczëznë. Może dobrym
pomysłem będzie sprowadzenie i zaprezentowanie wystawy „Z kaszubsko-słowiańskich i polskich losów Pomorza Zachodniego”? Szczecińscy
zrzeszeńcy na pewno chętnie się nią podzielą.
I jeszcze gratulacje. Po pierwsze dla wszystkich tegorocznych laureatów
Ogólnopolskiego Konkursu Prozatorskiego im. Jana Drzeżdżona, który
został rozstrzygnięty 27 września, a po drugie dla Teatru Neokaszubia za
wystawiony we wrześniu „Sąd nieostateczny” – niezwykły spektakl na podstawie utworu Lecha Bądkowskiego.
Dariusz Majkowski
ADRES REDAKCJI
80-837 Gdańsk
ul. Straganiarska 20–23
tel. 58 301 90 16, 58 301 27 31
e-mail: [email protected]
REDAKTOR NACZELNY
Dariusz Majkowski
ZASTĘPCZYNI RED. NACZ.
Bogumiła Cirocka
ZESPÓŁ REDAKCYJNY
(WSPÓŁPRACOWNICY)
Danuta Pioch, Marika Jelińska (Najô Ùczba)
KOLEGIUM REDAKCYJNE
Edmund Szczesiak
(przewodniczący kolegium)
Andrzej Busler
Roman Drzeżdżon
Piotr Dziekanowski
Aleksander Gosk
Stanisław Janke
Wiktor Pepliński
Bogdan Wiśniewski
Tomasz Żuroch-Piechowski
TŁUMACZENIA
NA JĘZYK KASZUBSKI
Danuta Pioch
Karolina Serkowska
Bożena Ugowska
NA OKŁADCE
PRENUMERATA
Pomerania z dostawą do domu!
fot. ze strony fotolia.com:
Widok na Zamek Książąt Pomorskich
w Szczecinie
Koszt prenumeraty rocznej krajowej z bezpłatną dostawą do domu: 55 zł. W przypadku prenumeraty zagranicznej: 150 zł. Podane ceny są cenami brutto i uwzględniają 5% VAT.
Zarząd Główny
Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego
80-837 Gdańsk
ul. Straganiarska 20–23
Aby zamówić roczną prenumeratę, należy
• dokonać wpłaty na konto: PKO BP S.A. 28 1020 1811 0000 0302 0129 35 13, ZG ZKP,
ul. Straganiarska 20–23, 80-837 Gdańsk, podając imię i nazwisko (lub nazwę jednostki
zamawiającej) oraz dokładny adres
• zamówić w Biurze ZG ZKP, tel. 58 301 90 16, 58 301 27 31, e-mail: [email protected]
• Prenumerata realizowana przez RUCH S.A: zamówienia na prenumeratę (...) można składać bezpośrednio na stronie www.prenumerata.ruch.com.pl. Ewentualne pytania prosimy
kierować na adres e-mail: [email protected] lub kontaktując się z Infolinią Prenumeraty pod numerem: 22 693 70 00 – czynna w dni robocze w godzinach 7–17. Koszt
połączenia wg taryfy operatora.
WYDAWCA
DRUK
Drukarnia WL
Redakcja zastrzega sobie prawo
skracania i redagowania artykułów
oraz zmiany tytułów.
Za pisownię w tekstach w języku kaszubskim,
zgodną z obowiązującymi zasadami,
odpowiadają autorzy i tłumacze.
Redakcja nie ponosi odpowiedzialności
za treść ogłoszeń i reklam.
Wszystkie materiały objęte są
prawem autorskim.
2
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
WYDARZENIA
Naszińc
prezydentem Europy
Przedstawiciele 27 państw Unii Europejskiej 31 sierpnia 2014 r. wybrali Donalda
Tuska na przewodniczącego Rady Europejskiej, czyli – nieformalnie – prezydenta
Europy.
Możemy mieć satysfakcję, że osobie,
która wyszła z naszego kaszubsko-pomorskiego środowiska i która wielokrotnie przed laty publikowała także na
łamach naszej „Pomeranii”, powierzono
tak ważną międzynarodową funkcję.
Awans Donalda Tuska pociągnął za sobą
konieczność jego rezygnacji z urzędu
Prezesa Rady Ministrów, który sprawował w latach 2007–2014. Dotychczas
w historii wolnej Polski nie było polityka,
który dłużej niż Donald Tusk piastowałby funkcję polskiego premiera.
Na konferencji prasowej po wyborze
na przewodniczącego Rady Europejskiej
Donald Tusk powiedział: To jest ważna
chwila dlatego, że jestem przekonany, iż
Również będąc premierem, Donald Tusk uczestniczył w wydarzeniach organizowanych przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie.
Na zdjęciu na konferencji pt. „Lech Bądkowski a samorządna Rzeczpospolita”, która odbyła się 19 października 2009 r.
Fot. z archiwum ZKP
Donald Tusk na Zjeździe Kaszubów w Bytowie odbiera upominek od burmistrza tego miasta Ryszarda Sylki.
Fot. K. Rolbiecki
21 września 2014 r. media donosiły, że Donald Tusk szuka
w Gdańsku (stolicy Kaszub) miejsca na krajowe biuro
przewodniczącego Rady Europejskiej. Fot. P.A.
polskie dziedzictwo, moje osobiste doświadczenie i nasze europejskie marzenia mogą
się stać bardzo istotnym źródłem energii,
której Unia Europejska potrzebuje i będzie
potrzebowała w przyszłości bardziej niż
kiedykolwiek wcześniej. (…) Zdaję sobie
sprawę, że funkcja szefa Rady Europejskiej
to budowanie nieustannego kompromisu.
(…) Kompromis, czyli budowa nieustannie
na nowo wspólnego europejskiego interesu
– to najważniejsze polityczne wyzwanie. (...)
Wiem, że przed nami bardzo dużo roboty. Ja
oferuję dobrą wolę, odrobinę wyobraźni, ciekawego wschodnioeuropejskiego doświadczenia i przede wszystkim wielką wiarę w to,
że Europa ma sens i będzie miała sens.
ŁG
NAJE KÔRBIÓNCZI
Nôwôżniészô
je dlô nas historiô
Z Riszardã Stoltmannã, przédnikã szczecyńsczégò partu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô,
gôdómë ò Rokù Grifa, zadaniach Kaszëbów na zôpadny Pòmòrsce i corôz krótszi drodze ze
Szczecëna do Gduńska.
Sejmik Zôpadnopòmòrsczégò Wòje­
wództwa mô ùchwôloné rok 2014
Rokã Grifa. Co z ti leżnoscë dzejało
sã i bãdze dzejac latos w Szczecënie
a òkòlim i jak tameczny part Ka­
szëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô włą­
cziwô sã w òbchòdë tegò rokù?
Kòòrdinatorã òbchòdów z remienia sejmikù je decyzją marszôłka
wòjewództwa Zómk Pòmòrsczich
Ksążãtów w Szczecënie. Naji part je
wespółòrganizatorã. Nie dô sã w ny
kôrbiónce pòdac wszëtczich rozegracjów i ùroczëznów. Më jesmë mielë cësk
na włączenié do òbchòdów niejednëch
imprezów, w tim pòpùlarno-nôùkòwi
kònferencji „Znak Gryfa, Gryfici i ich
pomorskie dziedzictwo”, jakô òdbëła sã
29 séwnika w sejmikù z wespółùdzélã
m.jin. radnëch òbëdwùch kòlmòrsczich
wòjewództwów, czë mszë swiãti
w archikatedralny bazylice z liturgią
słowa w kaszëbsczim jãzëkù. Òkróm
te do òbchòdów Rokù Grifa òstôł
włączony òrganizowóny ju òd lat
Dzéń Kaszëbsczi. 16 maja jesmë zòr­
ganizowelë kòncert kaszëbsczégò
Dzecnégò Karna Spiéwu i Tuńca Słunôszka ze Spòdleczny Szkòłë nr 2 w Kartuzach i kaszëbsczégò fòlkowégò karna
Bubliczki.
W Stargardze Szczecyńsczim dze­
jającé òd dwùch lat naje kòło przë­
szëkòwało w maju tidzéń kaszëbsczi
kùlturë i mszã z kaszëbską liturgią słowa. Wiôldżim wëdarzenim dlô najégò
partu bëło téż òdkrëcé òbeliskù na
wdôr pierszich mieszkańców Pòmòrzô
– Kaszëbów kòl katedrë w Szczecënie
4
z najim grifã i piãknym tekstã pò
kaszëbskù.
Jak jidze wama wespółrobòta z môlo­
wima wëszëznama? Chtos z lëdzy,
co rządzą w Szczecënie, mô swiądã
kaszëbsczich kòrzeniów ti zemi?
Mómë starã wespółrobic z władzama
miasta Szczecëna, dostôwómë rok w rok
wspiarcé finansowé na òrganizacjã
Kaszëbsczégò Dnia. Dobrze téż sã
nama robi z sejmikã wòjewództwa.
Òd trzech lat òdbiwają sã z naji inspiracji spòtkania radnëch òbëdwùch
najich kòlmòrsczich wòjewództwów.
Mëszlã, że tak władze miasta, jak
i wòjewództwa znają historiã i kòrzenie
naji zemi. Nôleżnikama najégò partu są
m.jin. zôpadnopòmòrsczi wòjewòda
Mark Tałasiewicz i wicemarszôłk Andrzéj Jakùbòwsczi. Baro naje dzejanié
wspiérô i bierze ùdzél w Dniu Kaszëbsczim wiceprezydent miasta Krësztof
Soska.
Westrzód swòjich nôwôżniészich za­
daniów part w Szczecënie wiedno
pòdôwô rozkòscérzanié wiédzë ò hi­
storie Zôpadnégò Pòmòrzô.
Bò to pò prôwdze je nôwôżniészé w na­
jim dzejanim, to téż jedna z przëczënów
pòwstaniô najégò partu dwadzesce lat
temù. Wnetka wszëtkò, co robimë, je
sparłãczoné ze zjiscywanim tegò célu.
Pòdług najich niewiôldżich finansowëch mòżlëwòtów i dzãka strzodkóm,
jaczé ùdôwô sã dobëc, próbùjemë naprawic tã dzurã w procesu edukacji,
ten brak znajomòscë historie, kùlturë,
strzodowiska regionu. Nick nie dałë
nasze dzejania w latach 1994–1997,
czedë jakò nowi part KPZ jesmë gôdelë
z rektorã Szczecyńsczégò Ùniwersytetu
i Kùratorã Òswiatë i Wëchòwaniô.
Wstãpno jesmë ùzgòdnilë tresc
pòrozmieniô w sprawie òrganizacji
i prowadzeniô regionalny edukacji westrzód sztudérów i szkólnëch
spòdlecznëch i strzédnëch szkòłów. Przë
wespółprôcë ze szczecyńsczim òddzélã
Pòlsczégò Towarzëstwa Historicznégò
i Centrum Doradzaniô i Doskònaleniô
Szkólnëch naji part miôł wëdac suplement do ùczbòwników historie – 10–12
témów z ùszłotë Zôpadnégò Pòmòrzô,
chtërne pò didakticznym òbrobienim,
zbògaconé zdrzódłowima tekstama
i kasetama wideo, miałë bëc włączoné
do szkòłowëch programów. Szkòda, że
razã ze zmianą na stanowiskù Kùratora
Òswiatë projekt ùpôdł.
W ti sytuacji mómë starã pò­pù­
larizowac historiã Zôpadnégò Pòmòrzô,
a òsoblëwie czas, czedë mieszkelë
tuwò Kaszëbi, przez rokroczné Dnie
Kaszëbsczé. Przëbliżómë mieszkańcóm kaszëbską kùlturã przez kòncertë
lëdowëch i dzysdniowëch karnów
z Kaszub. Òrganizëjemë wespół
z Archiwùm Państwòwim w Szczecënie
i Szczecyńsczim Ùniwersytetã pò­
pularno- nôùkòwé kònferencje ò historie zôpadnopòmòrsczi zemi.
Jeżlë zrobiã na szaséjach Szczecëna
anketã, to jak wiele lëdzy bãdze roz­
miało rzeknąc cos ò kaszëbskò-pò­
mòrsczi historie tegò miasta? POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
NAJE KÔRBIÓNCZI
Nié za wiele. Nasze dzejania to kropla w mòrzu pòtrzéb. Brëkùjemë
wiãkszégò zaangażowaniô sã institucjów òswiatowëch, ùczbòwniów. Mómë
swiądã, że je wiãcy do zrobieniô, niżle
ùdało sã ju w òstatnëch latach zrobic.
Mëslimë i diskutëjemë nad pòw­
stanim w Szczecënie Dodomù Ka­
szëbskò-Pòmòrsczégò, jaczi bë prowadzył barżi systemòwé dzejania w ti
sprawie.
Waji part przërëchtowôł razã z Ar­­chi­
wùm Państwòwim i Zómkã Pò­mòr­sczich
Ksążãtów wëstôwk „Z ka­szëbskò-słowiańsczich i pòlsczich kawlów Zô­
padnégò Pòmòrzô”. Òbjachôł ju wiele
placów na Kaszëbach i nié leno…
Z tegò jesmë baro rôd. Wëstôwk to
prawie realizacjô najégò célu, ò jaczim
jesmë gôdelë. Ù naju w Szczecënie
mô edukòwac i zachãcëwac do pò­
głã­biwaniô wiédzë ò najich słowiańsczich kòrzeniach. Na Kaszëbach mô
pòkazywac dłëgszą jak tësąc lat historiã
Kaszëbów i ji pòczątk sparłãczony ze
Szczecënã. Wëstôwk béł ju téż we Warszawie w Sejmie RP. Wszãdze je widzec
wiôldżé zainteresowanié.
Kùli lëdzy je w wajim parce?
Na dzysô je nas 56 lëdzy. 75% to nô­
leżnicë, chtërny mają kaszëbsczé abò
kòcewsczé kòrzenie, a jinszi to lëdze, co
prosto pòpiérają nasze céle.
A czim na codzéń zajimô sã przédnik
partu w Szczecënie?
Ju òd lat prowadzã swòjã firmã gòs­
pòdarczégò doradzaniô, jakô zajimô sã
„lékarzenim gòspòdarczich chòrosców”,
pòmôgô pòdjimiznóm i jich miéwcóm.
Doradzywóm firmóm stądka, ale téż
z Gduńska czë Gdini. Spòlëznowò dzejóm w Lions Club Magnolia Szczecëno,
gdze prowadzã projekt „Słońce w so­
bie” – jidze ò pòmôganié dzecóm i mło­
dzëznie z mùzycznym talentã, ale z dysfónkcjama zdrokù. Òkróm te spié­wóm
òd 45 lat w chùrze, grajã w tenysa,
jeżdżã na pùrgach…
Jaczi je nôwiãkszi problem dlô dzeja­
niô szczecyńsczégò partu?
Taczich problemów je wiele, ale pró­
bùjemë bëc jak nôlepszim ambasadorã
Kaszub. Mómë swiądã, że wszëtkò,
POMERANIA RUJAN 2014
Kam na wdôr pierszich mieszkańców szczecyńsczi zemi – Kaszëbów
co robimë dlô pòpùlarizacji historie
westrzód mieszkańców Zôpadnégò
Pòmòrzô, kùlturë, jãzëka i kaszëbsczi
tradicji, mô stolemné znaczenié dlô
twòrzący sã tożsamòscë mieszkańców
tegò regionu.
Jak wëzdrzi wespółrobòta z jinyma
partama i Òglowim Zarządã KPZ
we Gduńskù? Wszãdze môta dalek.
Pamiãtają ò was?
Czëjemë wiôlgą pòmòc ze stronë Zarządu, wiedno téż mòżemë rechòwac
na wspiarcé kartësczégò partu.
Z leżnoscë wanodżi najégò wëstôwkù
pò Kaszëbach jesmë lepi sã pòznelë
z drëszkama i drëchama z Kòscérznë,
Lãbòrga i Dzemiónów. Wespółrobimë
z Kaszëbsczim Institutã we Gduńskù.
A żelë jidze ò dalekòsc… je corôz krodzy. Skòrno droga krajewô Szczecëno
– Gduńsk òstónie zmòdernizowónô, to
3–4 gòdzënë to nie je wiele. Bãdze sã
nią jesz mili jezdzëc, czej dostónie miono kaszëbsczi trasë i pòjawią sã kòl ni
naje kaszëbsczé grifë.
Móm czëté, że mëslita téż ò zôczãcym
ùczbów kaszëbsczégò jãzëka. Na­
lézą sã chãtny? Za czim kòmùs
w Szczecënie kaszëbsczi?
Pò dwadzesce latach dzejaniô partu
przëszedł czas na edukacjã z ka­szëbsczégò
jãzëka dlô najich nô­leżników a téż sztudérów i jinëch zainteresowónëch,
żebë mò­glë zapòznac sã z kaszëbizną
i kòrzistelë z lëteracczégò ùróbkù
tegò jãzëka, żebë zwiãkszëc zainteresowanié „Pòmeranią” i rozmajitima pùblikacjama pò kaszëbskù.
Òbgadiwómë tã sprawã z przédnictwã
Wëdzélu Filologicznégò Szczecyńsczégò
Ùniwersytetu, żebë ju w przińdnym
rokù zòrganizowac taczi kùrs.
5
NAJE KÔRBIÓNCZI
Òtemkniãcé najégò wëstôwkù „Z kaszëbskò-słowiańsczich kawlów Zôpadnégò Pòmòrzô” w Sejmie RP.
Ùroczësté zéńdzenié partu przed I Kaszëbsczim Dniã (15.05.2009). Na òdj. òd lewi: przédnik partu R. Stoltmann,
abp Marión Przëkùcczi, senator Kazmiérz Kleina, pòsélcka i nôleżniczka partu Magdaléna Kòchan.
Rëszno dzejô waje kòło w Stargardze
Szczecyńsczim. Je nôdzeja, że i tam
wnetka pòwstónie part Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô?
Kòło dzejô dwa lata pòd energi­
cznym przédnictwã Zdzysława Kòsy­­
kòwsczégò. Mô 18 nôleżni ków,
w wikszoscë z kaszëbsczima kòrze­
niama. Czas pòkôże, czë òstónie tam
kòło, czë w przińdnoce przesztôłcy sã
w samòstójny part.
Tak dobrze nie je ju równak w Kò­
sza­lënie. Ùdô sã ùretac „kaszëbskò-pòmòrską sprawã” w tim miesce?
6
Zdôwô sã, że kòszalëńskô zemia brë­
kùje dobrze dzejającégò partu. Mómë
jakò Zrzeszenié òbòwiązk wedle
mieszkańców rozkòscérzac na tim
terenie całowną historiã, prezentëjąc ùchòwóné do dzysô kùlturalné
bògactwò i jãzëk dôwnëch mieszkańców – Kaszëbów. Tegò nicht za nas
nie zrobi. Dlôte wes­­pół z Państwòwim
Archiwùm w Kò­sza­lënie planëjemë 16
rujana ùro­czësté òtemkniãcé najégò
wëstôwkù „Z kaszëbskò-słowiańsczich
i pòlsczich kawlów Zôpadnégò Pòmòrzô”
i przë ti leżnoscë chcemë zòrganizowac
pòtkanié dlô kaszëbsczégò òkrãżô w tim
miesce, dlô tëch, chtërny regionalné
sprawë mają za cos wôżnégò. Wierzimë,
że ùdô sã reaktiwòwac part abò chòcle
kòło KPZ.
Kaszëbskô kùltura żëje dzysô w Szcze­
cënie?
Rok w rok òb czas Kaszëbsczich Dniów
prezentëjemë najã kaszëbską kùlturã.
A na codzéń… W Szczecënie mómë
dwa bëlné karna: spiéwù i tuńca Szczecinianie, chtërno mô w programie tuńce i piesnie kaszëbsczé, a téż fòlkòwé
karno Bubliczki, jaczé pòwstało
w Brusach. Jesmë téż rôd, że ùdało
sã zainteresowac szczecyńsczé chùrë
ùdzélã w festiwalu i kònkùrsu chùrów
w Rëmi. Chùr Akademie Mòrsczi i Chùr
Akademicczi m. prof. Jana Szërocczégò
òstałë tam dobiwcama. W programie
jinëch chùrów z najégò miasta sã téż
dokazë w kaszëbsczim jãzëkù. Kòl
klubù Arka dzejô grëpa wësziwôrków znónô z piãknëch wësziwków
ka­szëbsczich prezentowónëch na roz­
majitëch krajewëch i zagrańcowëch
wëstôwkach.
Jaczé planë na przińdnotã mô szcze­
cyńsczi part Zrzeszeniô?
Bãdzemë cygnąc dali te dzejania, jaczima zajimómë sã dzysdnia. Òd
przińdnégò rokù naji Kaszëbsczi Dzéń
w Szczecënie przesztôłcymë w Kaszëbsczé Dnie na Zôpadnym Pòmòrzim
i chcemë miec starã ò òr­ganizacjã rok
w rok imprezë w Szczecënie, Stargardze,
Kòszalënie… a mòże i w jinëch miastach. Jak ju chùdzy jem rzekł, bãdzemë
dzejac wkół pòwstaniô w najim gardze
Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Dodomù. Mô
to bëc plac, gdze z jesz wiãkszą mòcą
mdzemë rozkòscérzac wiédzã ò historie i kùlturze dôwnëch mieszkańców
ti zemi. Mùszimë téż wrócëc do pierszich najich célów i w òpiarcym ò ju
dobëté doswiôdczenia doprowadzëc
do pòwstaniô didakticznëch materiałów dlô szkòłów ò historie regionu
i kùlturze jegò mieszkańców. Wcyg je
wiãcy do zrobieniô, niżle ùdało sã zrobic…
Gôdôł Dark Majkòwsczi
Òdj. ze zbiérów partu KPZ w Szczecënie
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
WËDARZENIA
Tu mieszkelë (mieszkają)
Kaszëbi!
Z leżnoscë 20-lecô szczecyńsczégò partu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô tameczny zrzeszeńcë
przërëchtowelë widzałé ùroczëznë. Nôwôżniészim jich célã bëło pòkôzanié mieszkańcóm Szcze­
cëna i gòscóm, jaczi przëjachelë na jëbleùsz, kaszëbsczi historii tegò miasta. Materialnym tegò
dokazã je pamiątkòwi kam, jaczi òstôł òdkrëti i pòswiãcony przed katédrą sw. Jakùba Apòsztoła.
Nôdpis na nim przëbôcziwô, że „Na ti zemi òd kòl VI w. przez czileset lat mieszkelë Kaszëbi”.
Taczé pòdczorchiwanié słowiańsczi
ùszłotë tëch zemiów je baro wôżné,
bò jak gôdôł òb czas jëbleùszowégò
zéńdzeniô partu jegò nôleżnik i równoczasno zôpadnopòmòrsczi wòjewòda
Mark Tałasiewicz, Szczecëno dopiérze
szukô swòji juwernotë, a wiele lëdzy
barżi pamiãtô kresowé czë ùkrajińsczé
dzeje swòji familie, jak historiã miasta,
w jaczim żëją.
Jednym z nôwôżniészich pónktów latoségò swiãta KPZ (i Rokù Grifa, jaczi òstôł ògłoszony przez sejmik
zôpadnopòmòrsczégò wòjewództwa)
bëła nôùkòwô kònferencjô „Znak Gryfa, Gryfici i ich pomorskie dziedzictwo”,
jakô òdbëła sã 29 séwnika w plenarny
zalë Sejmikù Zôpadnopòmòrsczégò
Wòjewództwa. Profesorowie Radosłôw Gaziński, Zygmùnt Szultka, Éd­
wôrd Rymar i Cezari Òbracht Prondzyńsczi kôrbilë m.jin. ò pòchòdzenim
grifa, domôcym lëdztwie na Zôpadnym Pòmòrzim, historie grifa kòl Grifitów i dzysdniowi spôdkòwiznie ti
pòmòrsczi dinastie.
Jesz rëchli, w Przédny Bibliotece
Szczecyńsczégò Ùniwersytetu, òstôł
òtemkłi wëstôwk na wdôr Gerarda
Labùdë, bëlnégò historika z Kaszub,
jaczi za swòje zasłëdżi dlô Szczecëna
òstôł jegò hònorowim mieszkańcã.
Wspòminelë profesora m.jin. jegò
ùczniowie, chtërny dzysô sami są ju
znónyma ùczałima, ale wcyg pamiãtają,
jak wiele zawdzãcziwają swòjémù
méstrowi.
POMERANIA RUJAN 2014
Profesorowie: (òd lewi) É. Rymar, Z. Szultka i R. Gaziński
dzelëlë sã swòją wiédzą z ùczãstnikama kònferencji „Znak Gryfa, Gryfici i ich pomorskie dziedzictwo”
Pò òtemkniãcym wëstôwkù „Pod skrzydłami gryfa” béł czas na òdjimczi z ricerzama.
W westrzódkù przédnik partu w Szczecënie R. Stoltmann
7
WËDARZENIA
Tegò samégò dnia w Zómkù Pò­
mòrsczich Ksążãtów w Szczecënie òstôł
òtemkłi wëstôwk „Pòd skrzidłama grifa”. Westrzód ekspònatów mòżna nalezc m.jin. zabëtczi pòkazywającé grifa
w dokazach eùropejsczégò kùńsztu òd
strzédnëch wieków jaż do terôczasnoscë. Nôbògatszi je równak dzél pòd titlã
„Gryf w służbie książąt pomorskich”. Są
tuwò sztãple, mònetë, rãkòpisë i kartë
z wizerënkã herbù szczecyńsczich panowników.
Zaòstałé ekspònatë prezentëją grifa w heraldice pózniészich rządców ti
zemi i wëzwëskanié tegò miticznégò
zwierza w herbach dzysdniowëch
pòmòrsczich gardów i gminów.
Wëstôwk mdze na Zómkù do 30 lëstopadnika. Rôczimë do òbzéraniô nié le
mieszkańców Szczecëna!
Òstatnym dzélã ùroczëznë z leżnoscë 20-lecô nôbarżi zôpadnégò partu KPZ bëła mszô swiãtô w katédrze
sw. Jakùba. Òdprawił jã ks. bp Błażéj
Kruszyłowicz, a kôzanié w dzélu pò
kaszëbskù wëgłosył ks. prof. Jón Perszón.
Wôrt jesz dodac, że dzéń rëchli, 28
séwnika, òdbëło sã ùroczësté zéńdzenié partu w Szczecënie. Jegò przédnik Riszôrd Stoltmann pòdzãkòwôł
i wrãcził pamiątkòwé medale nôleżnikóm i gòscóm, jaczi przez slédné 20
lat pòmôgelë w dzejanim tamecznémù
zrzeszeniu.
W jëbleùszu wzãlë téż ùdzél przedstôwcowie Wschòdnégò Pòmòrzô.
KPZ reprezentowôł przédnik Łukôsz
Grzãdzëcczi, bëłë téż stanice – Òglo­
wégò Zarządu i kartësczégò partu.
Przëjachelë przedstôwcowie pò­mòr­
sczégò sejmikù z pòmòrską radną Danutą Rek i młodzëzna z kòscersczégò
Liceùm m. Józefa Wëbicczégò. Wespół
ze swòją szkólną kaszëbsczégò jãzëka
Wandą Czedrowską brelë rëszny ùdzél
w wëdarzeniach 20-lecô, a pò jich
zakùńczenim pòjachelë na drëgą stroną Òdrë, żebë tam szukac kaszëbsczich
szlachów.
Zrzeszeniowé stanice pòd szczecyńską katédrą
Ten kam bãdze przëbôcziwôł, że Kaszëbi są na Zôpadny Pòmòrsce òd wiele stalatów
DM (tekst i òdjimczi)
Òb czas mszë swiãti w mòdlëtwie wiérnëch ji ùczãstnicë mòdlëlë sã téż za nôleżników dinastie Grifitów.Wezwania
czitelë Paweł Jutrzenka Trzebiatowsczi i Maria Mach
8
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
WYDARZENIA
Kaszubszczyzna nowoczesna
i perspektywiczna
Referaty, happeningi, warsztaty teatralne, muzyczne i pisarskie. We wrześniu na Wydziale Nauk
Społecznych Uniwersytetu Gdańskiego odbyła się kilkudniowa konferencja pt. „Kształcenie
i doskonalenie nauczycieli języków obcych oraz języka kaszubskiego”.
LUCYNA RADZIMIŃSKA
Zorganizowały ją: Polskie Towarzystwo
Neofilologiczne, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie oraz Wydział Filologiczny
Uniwersytetu Gdańskiego. Podczas
konferencji omawiano zagadnienia dotyczące przygotowania, dokształcania
i doskonalenia zawodowego nauczycieli różnych etapów edukacyjnych, od
nauczyciela kształcenia wczesnoszkolnego do nauczyciela akademickiego. Ze
względu na szczególne znaczenie języka kaszubskiego w naszym regionie
wyróżnione zostały kwestie związane
z nauczaniem tego języka oraz kształceniem nauczycieli kaszubistów. Warto
podkreślić, że była to pierwsza ogólnopolska konferencja naukowo-dydaktyczna, w której obok bloków poświęconych nauczaniu języka angielskiego,
niemieckiego, rosyjskiego, chińskiego
czy francuskiego pojawiły się referaty
i warsztaty dotyczące kaszubszczyzny.
Dydaktycy i naukowcy uczestniczący
w konferencji (m.in. z Polski, Niemiec
i Anglii) mieli możliwość, niektórzy zapewne po raz pierwszy, zapoznać się
z problematyką nauczania języka kaszubskiego.
Podczas trzydniowej konferencji
wygłoszono 10 referatów na temat
edukacji kaszubskiej. Omówiono m.in.
następujące zagadnienia: „Główne
kompetencje nauczyciela kaszubisty”
(dr Justyna Pomierska), „Neurodydaktyka w nauczaniu języka kaszubskiego
POMERANIA RUJAN 2014
z uwzględnieniem potrzeb dzieci ze
specjalnymi potrzebami edukacyjnymi” (Małgorzata Koczyk), „Rozwój
zawodowy nauczycieli języka kaszubskiego – diagnoza potrzeb dotyczących
szkoleń” (prof. Danuta Stanulewicz
i Lucyna Radzimińska) oraz „Materiały dydaktyczne jako narzędzie pracy
nauczyciela języka kaszubskiego – rozwój, stan obecny i potrzeby” (Danuta
Pioch). Wykład plenarny zatytułowany
„Nôùczanié kaszëbsczégò jãzëka – historiczny céchùnk” wygłosił prof. Jerzy
Treder.
Jak podkreśla dr Ewa Andrzejewska – sekretarz generalny PTN, wykładowca Instytutu Filologii Germańskiej
UG – Szczególne znaczenie miały wykłady plenarne. Z jednej strony ze względu na
ich wysoki poziom merytoryczny, który
gwarantowała pozycja naukowa głoszących wykłady. Z drugiej strony poprzez
interdyscyplinarne spojrzenie na zawód
nauczyciela języków obcych oraz języka
kaszubskiego. Wynikało to z różnorodności dziedzin nauki reprezentowanych
przez mówców: prof. Dorota Klus-Stańska
– dydaktyka ogólna, prof. Jerzy Limon – dy­
rektor Teatru Szekspirowskiego, a także
skupienia uwagi na poszczególnych językach: prof. Jerzy Treder – język kaszubski,
czy prof. Wu Lan – język chiński. Różnorodność i interdyscyplinarność podejść do
tematyki konferencji, która doszła do głosu w wykładach plenarnych, poszerzyła
zakres oglądu zawodu nauczyciela języków i pobudziła twórczą dyskusję.
Trzeci dzień konferencji skierowany był głównie do nauczycieli języka
kaszubskiego. W ramach bloku „Język
kaszubski w XXI wieku – nowoczesny, przyjazny, perspektywiczny” nauczyciele języka regionalnego mogli
wziąć udział w przeróżnych warsztatach – od zajęć pisarskich, teatralnych,
muzycznych po happeningi. Zajęcia
przygotowała wykwalifikowana kadra
dydaktyczna Uniwersytetu Gdańskiego:
Maria Bogucka z Instytutu Skandynawistyki (wspierana przez zastępczynię
redaktora naczelnego „Pomeranii” Bogumiłę Cirocką) mówiła o sztuce pisania, Magdalena Wawrzyniak-Śliwska
z Instytutu Anglistyki i Amerykanistyki zapoznała nauczycieli z nowymi
metodami aktywizującymi pracy na
lekcjach, a Martin Blaszk z Instytutu
Anglistyki i Amerykanistyki z Elżbietą Pryczkowską, nauczycielką języka
kaszubskiego, przygotowując happening po kaszubsku, wspólnie z nauczycielami biorącymi udział w tych
warsztatach mówili, pisali, pracowali
z dźwiękami i obrazami, poruszali się,
ale przede wszystkim pracowali razem,
aby stworzyć różne idee, które staną się
happeningiem. Ponadto zajęcia teatralne prowadziła aktorka Teatru Wybrzeże
Marzena Nieczuja-Urbańska, a nauczycielka języka kaszubskiego Ludmiła Gołąbek pokazała możliwość wykorzystania różnych form dramy w nauczaniu
języka kaszubskiego. O podstawowych
zagadnieniach związanych z pracą nad
9
WYDARZENIA / ZACHË ZE STÔRI SZAFË
Danuta Pioch uczy prof. Hannę Komorowską czytać po kaszubsku
głosem dziecka opowiadał Sławomir
Bronk, wykładowca Akademii Muzycznej w Gdańsku. A Małgorzata Koczyk
z Centrum Wspomagania Rozwoju na
warsztatach „Jak uczy się mózg” zaprezentowała różne sposoby na to, aby
nauka stała się łatwiejsza i przynosiła
efekty. Wszystkie warsztaty przygotowane zostały z myślą o wykorzystaniu
nabytych umiejętności podczas prowadzenia lekcji kaszubskiego.
Konferencja była źródłem przydatnej wiedzy o uczeniu języków, ale przede
wszystkim można było podczas niej zyskać inspiracje i nowe pomysły do zastosowania na lekcjach języka kaszubskiego od
zaraz. Od wielu lat konferencje dla nauczycieli kaszubistów są również okazją do
tego, aby spotkać się z innymi nauczycielami języka kaszubskiego oraz wymienić się
spostrzeżeniami i doświadczeniami z pracy w tym zawodzie – podkreśla Malwina
Kora, nauczycielka języka kaszubskiego
i francuskiego w Chrześcijańskiej Szkole
Montessori w Gdańsku.
Młodzi ludzie uczą się języka kaszubskiego w szkole dobrowolnie, zatem atrakcyjność nauczania go jest
bardzo ważna, nauczyciel kaszubista
musi bowiem sprostać konkurencji
– wielu różnym oferowanym przez system oświaty możliwościom. Właśnie
dlatego, jak podkreślali nauczyciele
uczestniczący w części warsztatowej
wrześniowej konferencji, powinno się
organizować jak najwięcej takich przedsięwzięć, podczas których mogliby doskonalić swoje kompetencje zawodowe.
Uczestnicy warsztatu muzycznego
Fot. A. Wegner
Lëdowi kùńszt z Kòcewiégò
Do zbiorów wejrowsczégò mùzeùm
nen wërzink Christusa złożonégò
w grobie przekôzała w 60. latach (XX
wiekù) Òtiliô Szczukòwskô. Na dosta gò
w spòsobie òd swòjégò òjca Frãcëszka
Schornaka (1857–1940), chtëren béł
czerownikã szkòłë w Skórczu. Schornaka zajimała historiô, etnografiô a lëdowi kùńszt Kaszëb a Kòcewiégò. Aùtorã
negò wërzinkù je kòcewsczi kùńsztôrz
Paweł Gemza rodzony w 1907 rokù
w Skórczu, pòległi na wòjnie w 1939.
rd
10
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
LUDZIE
Kronika dni umierania…
Przyznam się, że długo myślałem: jak zacząć? co powiedzieć? w jaki sposób dzielić się refleksja­
mi po lekturze książki, która jest – no właśnie, czym?
Oswajałem się z książką Brunona Synaka Bezsens i sens choroby nieodwracalnej (Gdańsk 2014) dość
długo. Najpierw, już jakiś czas temu, wiedziałem, że Profesor pisze. Potem dostałem maszynopis.
A teraz – wydrukowany egzemplarz. Czytałem, pisałem na marginesach, okładkach, kartkach…
I wiem, że mamy do czynienia z rzeczą unikatową. Wyjątkową. I trudną. Z wielu względów. Bo
jest to – dziś już wiemy – zapis odchodzenia. I niezgody na to. Jest to też refleksja osoby, którą
wszyscy znaliśmy i której obecność ciągle żywo odczuwamy. A brzmi ona jak dalekie echo wyda­
rzeń dramatycznych, z których wielu, wielu z nas nie zdawało sobie sprawy. Dla wielu też będzie
ona zaskoczeniem, może i szokiem.
CEZARY
OBRACHT-PRONDZYŃSKI
To również książka, na której łamach
wielu z nas jest obecnych, co przecież
nie bywa tak częste. Sam, czytając ją,
myślałem także o sobie. Przypominałem
sobie różne wydarzenia i fakty. I zastanawiałem się, jak czasami różnie rzeczy
pamiętamy, odczuwamy, rejestrujemy,
oceniamy… Tak być musiało. Bo książka
Profesora – jak sam napisał we wstępie
z grudnia 2009 roku, kiedy to zaczął nad
nią pracować – nie jest naukową refleksją nad starością i chorobą. Nie miała być
analizą czy też syntezą, miejscem, gdzie
waży się racje i argumenty. Miała być
jego subiektywnym zapisem życia. Jak
zaznaczał:
Chcę, aby treść tej książki była wyłącznie odbiciem mojego wewnętrznego świata
– świata osoby starzejącej się i chorej (która
przypadkiem jest gerontologiem). Chcę, by
była pochodną wyłącznie moich własnych,
subiektywnych doświadczeń i przeżyć,
nie skażonych utartymi naukowymi schematami poznawczymi; chcę, by była jak
najbardziej autentyczna. Mam przy tym
POMERANIA RUJAN 2014
świadomość, że moje doświadczenia mają
charakter jednostkowy i nie mogą podlegać uogólnieniu. Każdy człowiek jest inny.
Podobieństwa widać jedynie z dalszej odległości. Im bliżej przyglądamy się konkretnemu człowiekowi i im głębiej wnikamy
w jego duszę, tym więcej dostrzegamy cech
szczególnych, specyficznych. (…) Dlatego
w żadnym wypadku moją intencją nie jest
udzielanie rad czy wskazówek, a książka
nie ma być poradnikiem dla innych, których
spotkało podobne doświadczenie. Ale… to się Profesorowi nie udało!
Na szczęście. Bo książka ta jest czymś
o wiele więcej niż prosty zapis subiektywnych przeżyć. Właściwie to cały czas
się zastanawiałem i zastanawiam nadal,
z czym mamy do czynienia.
Pamiętnik, dziennik, esej, traktat
Gdybyśmy patrzeli konstrukcyjnie, to
jest to książka przesycona wspomnieniami, choć Profesor we wstępie pisze,
porównując ją ze swoją wcześniejszą
Stegną, że ta obecna:
w zdecydowanie mniejszym stopniu
odwołuje się do retrospekcji. Jest ona przede
wszystkim rejestracją aktualnych doświadczeń i przeżyć.
Jednak czytając tę pozycję, zauważamy, jak silna jest tu retrospektywa, jak
ważny czynnik pamięci i wspomnień.
Już choćby z tego względu, że Profesor
zaczął ją pisać w grudniu 2009 roku,
kiedy to choroba była już w stadium
zaawansowanym, a swoimi wspomnieniami wracał do jej początków (o kilka
lat wcześniej), analizując, jak się ona
rozwijała, jakie pojawiały się symptomy
i jakie wywoływało to w nim zmiany.
Wspomnienia jednak nie są obecne tylko w tych partiach, w których docieka,
kiedy się to wszystko zaczęło. Jak ważne
są choćby te momenty, w których porusza swoje niewielkie, ale dość traumatyczne doświadczenia chorobowe. One
tłumaczą późniejsze emocje. I strach. Do
których jeszcze trzeba będzie wrócić. Ale
książkę tworzy też dziennik Ku stacji końcowej. Diariusz wybranych dni.
Ku stacji końcowej… Dlatego odważyłem się zatytułować to moje wystąpienie „Kronika dni umierania…” To
niezwykle intymny i szczery pamiętnik.
Profesor chciał, aby był autentyczny.
I jest. Do bólu. Choć ból ten często skrywa się za różnymi strategiami narracyjnymi, w których są elementy perswazji,
11
LUDZIE
analizy, polemiki, dyskusji… W którym z jednej strony jest sporo metafor,
a z drugiej niemal naturalistyczne opisy
problemów fizjologicznych.
To dokument autobiograficzny wyjątkowego rodzaju. Dokument będący
nieustannym obrachunkiem ze sobą.
Rozliczeniem ze sobą i światem. To opowieść kogoś, kto do głębi jest świadom
swojej sytuacji. Świadom nieuchronności… Śmierci.
Często mówimy „Od momentu, kiedy stajemy się osobami dojrzałymi, myśl
o KONIECZNYM, o odejściu, o końcu,
a więc o śmierci stale nam towarzyszy”.
Ale przecież – życie toczy się dalej. Codzienna gonitwa, życiowe problemy
(zwróćmy uwagę – „życiowe”!), nieustanne zabiegi o lepsze życie, troski
życia codziennego, zamartwianie się
przyszłym losem, życiem własnych dzieci i wnuków… wszystko to powoduje, że
to, co nieuchronne, odchodzi na dalszy
plan. Staramy się o tym nie myśleć, a jeśli
przyjdzie nam iść na pogrzeb, to staramy
się otrząsnąć i jak najszybciej „wrócić pośród żywych”.
Tu zaś jest zapis doświadczenia
wewnętrznego osoby, która dogłębnie
uświadamia sobie nieuchronność spraw
ostatecznych. I której trudno się z tym
pogodzić. Która – choć na tych kartach
stara się nie krzyczeć z rozpaczy, zachować niemal analityczny dystans do
samej siebie – to jednak nie pozostawia
nas obojętnych na DOMYSŁY: jak ON to
mógł znieść? Jak mógł (nie-mógł) z tym
żyć? A raczej: jak mógł z tą świadomością umierać? Trafiając raz za razem na
dno rozpaczy. Ale też do końca żywiąc
się nadzieją. I chęcią życia, która w tak
szczególny sposób dała znać o sobie…
w ostatnich dniach.
Ten tekst jest nie tylko emocjonalną wiwisekcją, szczególnie widoczną
w dzienniku. Jest też esejem filozoficzno-egzystencjalnym, a miejscami też traktatem teologicznym. Wtedy, kiedy Profesor zwraca się ku swojej wierze i zadaje
odwieczne pytanie: unde malum? – skąd
zło? A zwłaszcza wtedy gdy Profesor
pyta: DLACZEGO JA? Nigdy przecież nie opuszcza cię pytanie: „dlaczego ja?” Nieśmiało nawiązujesz
rozmowę z Panem Bogiem, żeby się czegoś
więcej dowiedzieć. Nieśmiało i delikatnie,
12
bo nie chcesz się MU narazić. No dobrze,
wiem, że – jak przypomina Ewangelista
– każdy co dnia powinien brać krzyż swój,
ale czy aż taki? Wybrałeś mnie sobie, zsyłając na mnie tę ciężką, nieuleczalną chorobę, ale chciałbym wiedzieć, co chcesz mi
przez to powiedzieć. Wierzę, że cierpienie
musi mieć sens, ale jak tę tajemnicę odkryć? Czy ma mnie uszlachetnić? A może
dać nadzieję na zbawienie? Chcesz moją
wiarę wystawić na próbę? Żeby mi uświadomić, jak w życiu miałem dobrze, tylko
o tym nie wiedziałem? Żebym odpokutował za popełnione grzechy? Żebym lepiej
zrozumiał głębię sensu życia? Może chcesz
mnie w ten sposób nauczyć pokory? Czy
może wybrałeś mnie, bo mnie kochasz?
A może chodzi o to wszystko naraz? W zasadzie żadnej odpowiedzi nie otrzymuję.
Ale to też jest odpowiedź. Może właśnie
na tym polega prawdziwa wartość, istota
i tajemnica cierpienia? Poszukując odpowiedzi na wszystkie te pytania i starając
się rozwiać rodzące je wątpliwości, staram
się pamiętać o słowach Simone Weil mówiących, że „Miłość Boga jest wtedy czysta,
gdy jednakową wdzięczność budzi w nas
radość i cierpienie”. Miłość taka nie jest
jednak łatwa…
Odwieczność pytań o doświadczenie
ludzkiego losu: o cierpienie. Nauczyliśmy
się pytać. I wątpić. Nie zapomnieliśmy
jednak mieć NADZIEJĘ.
Przewodnik po
cierpieniu i raport z jej dna
Niezwykłe w tej książce jest to, że możemy zajrzeć w głąb serca, umysłu i duszy
osoby wszystkim nam bliskiej. Ale kto
jeszcze nie czytał, niech nie sądzi, że będzie tu tylko rejestr chorobowych przypadków. Nie – to nie jest praca medycznego profesjonalisty czy też amatora. To
nie jest też wspomnienie hipochondryka.
Tak czy inaczej, niezależnie od zastrzeżeń Profesora poczynionych we wstępie,
to niezwykle ważna książka analityczna.
Brunon – że się tak wyrażę – w żadnym
miejscu, a już szczególnie w pierwszej
części swojej książki z roli profesora, socjologa, gerontologa nie wyszedł.
To jest specyficzny, ale niezwykle
ważny raport badawczy z miejsca, w które badaczowi wyposażonemu w empiryczne narzędzia w zasadzie nie dane
byłoby trafić. Taki raport z dna cierpienia
może napisać wyłącznie ktoś, kto tego
doświadcza sam. Ale ma też na tyle dystansu, że potrafi zachować swój zmysł
analityczny. I nie zapomina o wszystkim
tym, czego się jako socjolog nauczył.
W tym sensie jest to unikatowy dokument autoetnograficzny, który winien
stać się obowiązkową lekturą socjologów, gerontologów, lekarzy, etyków…
Choć chciał być może Profesor znaleźć
się w tej książce jak najdalej od nauki, to
jednak – paradoksalnie – stanął dzięki
niej w samym sercu najważniejszych
pytań nauk humanistycznych i społecznych. Pytań o ludzkie doświadczenie,
o zaangażowanie nauki, jej podmiotowy
wymiar, etyczne uwikłania, poznawcze
możliwości.
Co więcej – ta książka JEST poradnikiem. Jest swego rodzaju przewodnikiem po cierpieniu. Efekt ten, być
może niezamierzony, został osiągnięty
w pierwszej części dzięki specyficznemu zabiegowi stylistycznemu, kiedy to
w obszernych partiach Profesor toczy
dialog ze sobą, zwracając się do siebie
per TY. Drwiąc czasami z siebie, kpiąc
ze swoich dawnych wyobrażeń i przekonań, polemizując ze sobą dawnym,
objaśniając sobie samemu przypadki,
które go dotykały. Jest to więc niejako
„stawanie obok samego siebie”. Czasami jednak przeradza się to w tekst,
w którym zwraca się do jakiegoś innego TY, jakiegoś uogólnionego „chorującego TY”, któremu objaśnia, co też go
spotkało. I co w tej sytuacji może (lub
czego nie może) zrobić. Choćby wtedy,
gdy pisze o sobie, ale jednocześnie uniwersalizuje to doświadczenie:
Przewlekła, poważna choroba, zwłaszcza w starszym wieku, zmienia w twoim
życiu niemal wszystko. Wszystkiego na
nowo musisz się uczyć, bo nie jesteś do
tej sytuacji przygotowany. Przecież nigdy
poważnie nie brałeś jej pod uwagę, nie zastanawiałeś się nad czymś takim. Jeśli nawet takie myśli cię nawiedzały, to robiłeś
wszystko, żeby je odsunąć od siebie, żeby
ich się pozbyć. Po co zawracać sobie głowę
takimi sprawami. Sądziłeś, że zawsze będziesz młody i zdrowy.
Nagle sytuacja się zmieniła. Twarzą
w twarz stanąłeś przed tym problemem
i musisz się do niego ustosunkować. I to
we wszystkich dziedzinach twojego życia:
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
LUDZIE
w pracy zawodowej, w działalności publicznej, w życiu rodzinnym, towarzyskim, rekreacyjnym. No i oczywiście w sferze najważniejszej – duchowej. Jedne role
musisz ograniczyć, inne przedefiniować,
a jeszcze z innych się wycofać. Na początku nie wiesz, jak szybko i jak daleko ta
zmiana zajdzie. Z każdym niemal dniem
dokonujesz na nowo analizy twojej sytuacji. Stoisz przed bardzo trudnymi wyborami.
POMERANIA RUJAN 2014
To tekst jak z poradnika: co się dzieje z nieodwracalnie chorą osobą! Ale
tekst nietrywialny, bo wypływający
z własnego doświadczenia. A nieco dalej dopowiada:
Najtrudniejsza jest jednak zmiana widzenia ciebie przez innych. Robisz wszystko, aby jak najdłużej postrzegali cię w roli
„zdrowego”. Dlatego tak bardzo, zwłaszcza w początkowej fazie choroby, irytują
ciebie pytania typu: „Co ci się stało?”, „A co
z tobą?” etc. Najchętniej byś odpowiedział,
że to nic groźnego, że to jakaś chwilowa
niedyspozycja czy przejściowe kłopoty
z kręgosłupem. Wiesz jednak, że jest inaczej. Z czasem, gdy inni widzą postęp twojej choroby, nie masz wyboru, musisz odpowiadać szczerze. Chcesz czy nie – stopniowo
wchodzisz w rolę chorego. Coraz łatwiej się
z nią identyfikujesz, gdy wiesz, że znają
twoją sytuację. Najgorzej jednak, gdy jest
to rola główna i przypisana tobie do końca
życia. Co innego być chorym, ale z nadzieją
na wyleczenie czy choćby na zatrzymanie
choroby. Wchodzisz w zupełnie inny świat,
gdy okazuje się, że twój przypadek jest nieuleczalny lub gdy szanse na jakiekolwiek
pozytywne zmiany są bliskie zera. W odbiorze społecznym zostajesz zakwalifikowany,
choć bronisz się przed tym, do kategorii
osób z wyrokiem ostatecznym. Z tym też
trzeba się nauczyć żyć.
Język socjologa. Ale też wyznanie osoby doświadczonej, która może
udzielać porady. Bo wie, o czym pisze.
Podobnie jak wtedy, gdy pisze o swoich
emocjach. Być może też właśnie dlatego, że ta książka tak mocno jest przesycona emocjami, emocjami osoby, którą
dobrze znaliśmy i której obraz mamy
przed oczyma, wydaje się tak trudna
w odbiorze. Jest tu wszystko – strach,
poczucie zagrożenia, narastająca bezradność, zażenowanie, niechęć przed
sprawianiem kłopotu, przed byciem obciążeniem, przed byciem kimś bezużytecznym… Ale też bezsilność, rozpacz,
wściekłość, poczucie krzywdy, płacz…
Jest tu pokazanie, jak przemożne uczucie społeczne stanowi WSTYD. Widzimy
też, jak trudno mężczyźnie pogodzić się
z utratą samodzielności, uzależnieniem
od innych, słabością. Jak dramatyczne
jest doświadczanie własnej ułomności
fizycznej: potknięcia, upadki, dźwiganie się, czołganie, utrata wzroku, uwiąd
sprawności manualnej, słabość serca,
przypadłości gastryczne… Jak trudno
też zaakceptować postępującą izolację, odsuwanie się od ważnych spraw
życiowych, publicznych, naukowych.
I jak okrutnym doświadczeniem może
być zmiana własnej tożsamości – wtedy, gdy patrzysz na zdjęcia lub w lustro
i się nie poznajesz. Gdy spoglądasz na
swoje zachowanie i nie rozpoznajesz
dawnego siebie w nich…
13
LUDZIE
Przesłanie i zobowiązanie
Jednocześnie widać w tej książce, jak
ważna jest pamięć, uznanie, podtrzymywanie kontaktów, nawet jeśli bywają one męczące… Jak ważne są te
drobne choćby ślady zainteresowania,
włączania w toczące się sprawy, nawet
jeśli z czasem przestają być one aż takie
istotne. I jak ważna jest możliwość bycia
aktywnym, choć z czasem staje się ona
coraz bardziej problematyczna. Brunon
walczył o to do samego końca. Nigdy
nie wyszedł z roli PROFESORA, do końca
starając się być przydatnym, choć miał
świadomość, że siły go opuszczają i może
coraz mniej.
Czytając te wszystkie fragmenty
dotyczące zajęć, seminariów, recenzji,
stale myślałem, jak silny jest tu zawodowy, a może kulturowy, etniczny imperatyw: PRACA stanowi sens życia.
PRACA, w tym przypadku naukowa,
jest wartością etyczną. Zobowiązaniem.
I fundamentem etosu profesorskiego.
Chciałbym, abyśmy wszyscy o tym
w kręgu naukowym pamiętali – że takie
przesłanie pozostawił nam Profesor Brunon Synak. Bo cała jego ostatnia książka
jest przesłaniem: trzeba podejmować
refleksję nad sobą i swoim miejscem
w świecie, nawet – a może szczególnie
– w momentach dramatycznych. Podejmując refleksję, należy ją przekazać,
czyli pisać. A gdy sił zabraknie, choćby
mówić. Bo tylko w ten sposób dajemy
świadectwo. Widzę w tym realizację bliskiego mi kaszubsko-pomorskiego etosu
pracy, wytrwałości i rzetelności. Profesor
po raz kolejny wystawił nam Kaszubom
POMNIK. I dał zobowiązanie.
Podziękowanie
Na koniec chciałbym podkreślić, że jest
w tej książce jeszcze jeden cichy bohater. Na drugim planie. Który się ani razu
w niej nie wypowiedział. Ale który jest
symbolem miłości i oddania. Na zawsze.
Do końca. W każdej sytuacji. Tym bohaterem jest żona Jadwiga.
Nie ulega dla mnie wątpliwości, że ta
książka to nie tylko rozstanie ze światem.
Nie tylko raport z autobiografii. Nie tylko
poradnik. Nie tylko dziennik dni cierpienia. Ta książka jest PODZIĘKOWANIEM.
Żonie i całej rodzinie. Podziękowaniem
osoby, która była absolutnie w pełni
świadoma, że nie jest łatwo żyć z kimś
14
Prezes ZKP Łukasz Grzędzicki wręcza kwiaty żonie śp. prof. Synaka Jadwidze podczas promocji książki
„Bezsens i sens choroby nieodwracalnej” w Domu Kaszubskm w Gdańsku. Fot. DM
nieodwracalnie chorym. Nie jest łatwo
być dzień za dniem w pobliżu i całkowicie
się poświęcić. Profesor pisał:
Do roli chorego i niepełnosprawnego
wymagającego opieki trzeba dorosnąć także w zakresie relacji z bliskimi. Trudność
polega między innymi na tym, że w przypadku choroby nagłej i szybko postępującej,
to dorastanie musi być przyśpieszone. Wzajemna relacja między chorym i rodzinnym
opiekunem wymaga jasnego zdefiniowania. Relacja ta wymaga od obojga szczególnej empatii. Nie możesz być egoistą i nic nie
widzieć oprócz własnych potrzeb. Nie jesteś
przecież pępkiem świata. Musisz umieć
spojrzeć na siebie z perspektywy opiekującej
się tobą osoby, jej świata, problemów i potrzeb, by dobrze ją zrozumieć. Jeżeli podobną postawę spotykasz z drugiej strony, to
łatwiej znieść zarówno ciężar opiekuńczych
obowiązków, jak i zaakceptować tobie nieszczęście choroby.
Ale dwie strony wcześniej otwarcie wyznawał: Gdy trudno pogodzić się
z chorobą i bezsilnością, gdy jej ciężar ciebie przytłacza i przerasta – najprościej
wyładować się na innych, tak jakby oni
byli odpowiedzialni za twój los. Zamiast
należną wdzięcznością, odpłacasz się im
nieuzasadnionymi pretensjami o byle co lub
nie wiadomo o co. Nosisz w sobie jakiś stały
uogólniony poziom niezadowolenia.
Na kartach dziennika wygląda to
o wiele bardziej dramatycznie, kiedy
Profesor sam siebie pytał: co się ze mną
dzieje? Ileż razy obiecywał sobie: postaram się być lepszy, sprawiedliwszy. A potem… W pokazaniu siebie od tej gorszej
strony, gdy negatywne emocje okazywały się silniejsze niż wdzięczność wobec
bliskich, był też szczery.
Kiedy więc będziemy czytać te dramatyczne miejsca, zwykle raczej delikatną
kreską zarysowane, pamiętajmy: winniśmy dziękować Żonie i Rodzinie za bohaterstwo każdej minuty, godziny, dnia,
miesiąca i lat. Za bohaterstwo zmagania
się z trudem, strachem i – szczególnie –
„nie-warto”. Za serdeczną, wytrwałą i bolesną obecność do końca. Do dnia, kiedy
Profesor wyznał w ostatnim nagraniu:
Mam nadzieję, że noc będzie szczęśliwa.
I kiedy ta noc ostatecznie nadeszła
Mowa, którą autor wygłosił 11 września
w gdańskim Domu Kaszubskim podczas
promocji ostatniej książki Profesora.
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
KOMUNIKATY
Do 1 grudnia 2014 roku włącznie będą przyjmowane wnioski o przyznanie Stypendium im. Izabelli Trojanowskiej na rok 2015 dla młodych osób
podejmujących pracę w zawodzie dziennikarskim, w szczególności w dziennikarstwie telewizyjnym, pochodzących z Kaszub i szczerze zaangażowanych w pracę na rzecz rozwoju swojej małej ojczyzny.
Wnioski można składać osobiście w redakcji miesięcznika „Pomerania” lub w biurze Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Gdańsku przy ul. Straganiarskiej 20–23, przesyłać pocztą (na adres: Redakcja „Pomeranii”, ul. Straganiarska 20–23, 80-837 Gdańsk) lub e-mailem (na adres: [email protected]).
Prosimy o dołączenie do wniosku materiałów dokumentujących dotychczasową pracę dziennikarską.
O stypendium mogą się ubiegać osoby zajmujące się tematyką regionalną i mające pewien dorobek dziennikarski.
Fundusz Stypendialny
im. Izabelli Trojanowskiej
Fundusz został powołany uchwałą Zarządu Głównego Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego z 9 września 1999 r. Pod
koniec tego samego roku zostało utworzone subkonto, na które zgodnie z wolą
patronki funduszu zostały wpłacone
sumy pochodzące ze spieniężenia przeznaczonych na ten cel jej nieruchomości
i dóbr ruchomych: chaty i działki rekreacyjnej w Garczu, samochodu, zbioru
sztuki ludowej i książek dotyczących
Kaszub i Pomorza.
Niestety, nie powiodły się wcześniejsze długotrwałe starania o powołanie
fundacji, która mogłaby przejąć dobra
pozostawione przez I. Trojanowską na
cele stypendialne. Fundacja w zamierzeniu inicjatorów (Wojciech Kiedrowski
– spiritus movens tej inicjatywy, Izabella
Greczanik-Filipp, Tadeusz Bolduan, Ewa
Górska) miałaby podejmować działania
mające na celu powiększenie kwoty
bazowej, od której odsetki – zgodnie
z wolą wyrażoną w testamencie – miały być przeznaczone na stypendia „dla
młodych ludzi podejmujących pracę
w zawodzie dziennikarskim, w szczególności w dziennikarstwie telewizyjnym,
pochodzących z Kaszub i szczerze zaangażowanych w specyfikę swojej małej
kaszubskiej ojczyzny – Kaszubszczyznę”.
W tej sytuacji jedynym wyjściem było
przeprowadzenie postępowania spadkowego, które umożliwiło spieniężenie
wymienionych dóbr zgodnie z wyceną
Urzędu Skarbowego. Wszystko to przedłużyło czas powstania Funduszu, tak
że dopiero na początku 2001 roku Rada
Funduszu w składzie: Izabella Greczanik-Filipp, Ewa Górska, Tadeusz Bolduan, Artur Jabłoński i Wojciech Kiedrowski przyznała pierwsze stypendium.
Otrzymała je Iwona Joć, dziennikarka
„Pomeranii”, późniejsza jej redaktor naczelna. W sumie gratyfikacje pieniężne
z Funduszu do 2014 roku otrzymało 20
dziennikarzy. W ostatnich latach Rada
Funduszu zdecydowała się przyznawać dwa stypendia, gdyż jednomyślnie
uznała, że osoby składające wnioski na
nie zasługują. Stypendium było wypłacane jednorazowo w wysokości 5 tysięcy
złotych (w wypadku dwóch stypendiów
3 tysiące 600 złotych).
W ciągu 13 lat funkcjonowania Funduszu zmieniał się skład Rady. I tak po
śmierci Tadeusza Bolduana w 2005 roku
dokooptowano Andrzeja Buslera, po
śmierci Izabelli Greczanik-Filipp w 2007
roku – Edmunda Szczesiaka, a po śmierci
Wojciecha Kiedrowskiego w 2011 roku
o współpracę poproszony został Mariusz
Szmidka. Rada w swoich ocenach kierowała się dziennikarskimi osiągnięciami
osób składających wnioski i ich zaangażowaniem „w specyfikę swojej małej
kaszubskiej ojczyzny”, niezależnie od ich
organizacyjnych preferencji i opinii.
Ewa Górska
Dotychczasowi stypendyści
Funduszu im. I. Trojanowskiej
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Iwona Joć
Lucyna Reiter
Grzegorz Jarosław Schramke
Paweł Szczypta
Anna Cupa, Marek Wantoch Rekowski
Dariusz Majkowski, Roman Drzeżdżon
Anna Frankowska, Marek Adamkowicz
Tatiana Kuśmierska, Piotr Lessnau
Magdalena Kropidłowska
Karolina Serkowska, Mateusz Bullmann
Marlena Nadolska
Magdalena Świerczyńska-Dolot, Adam Hebel
Maciej Bandur, Jan Jabłoński
Uchwała nr 9/2014 Zarządu Głównego Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego z dnia 12 lipca 2014 roku w sprawie Stypendium
im. Izabelli Trojanowskiej.
Na podstawie § 34 pkt. 3 Statutu Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego uchwala się, co następuje:
§ 1. Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego powierza wybór laureatów Stypendium im. Izabelli Trojanowskiej Kolegium
Redakcyjnemu miesięcznika społeczno-kulturalnego „Pomerania”.
§ 2. Stypendium im. Izabelli Trojanowskiej wypłacane będzie ze środków Zarządu Głównego Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego.
§ 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2015 roku.
Łukasz Grzędzicki, Prezes Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego
POMERANIA RUJAN 2014
15
GOSPODARKA I ŚRODOWISKO
Przekopać mierzeję!
Temat przekopu Mierzei Wiślanej wraca jak bumerang mniej więcej co cztery lata, kiedy zbliża­
ją się wybory parlamentarne. Dla jednych to znakomity temat kampanii wyborczej, dla innych
nadzieja na ożywienie gospodarcze. Są też tacy, którzy uważają, że budowa kanału łączącego
Zatokę Gdańską z Zalewem Wiślanym to inwestycja bez racjonalnego podłoża ekonomicznego.
SŁAWOMIR LEWANDOWSKI
Kanał ma być wybudowany w miejscu
zwanym Nowy Świat, w pobliżu miejscowości Skowronki. Pogłębiony tor
wodny miałby umożliwić swobodną
żeglugę wodną z Zatoki Gdańskiej do
Elbląga. Prace miałyby potrwać mniej
więcej trzy lata, choć jak wskazują eksperci, nie będzie to koniec wszystkich
robót. Po wybudowaniu konieczne
będzie bowiem systematyczne pogłębianie toru wodnego biegnącego przez
zalew, gdyż wszystko na to wskazuje,
że będzie on zamulany. Do tego dochodzi zabezpieczenie brzegu, ponieważ
wybudowanie falochronów portu,
który będzie musiał powstać u wylotu
kanału do zatoki, spowoduje, że morze
będzie niszczyło brzeg. W tej kwestii
zgadzają się prawie wszyscy eksperci.
Jedni są „za”
Bez wątpienia ewentualny przekop Mierzei Wiślanej będzie nie tyle decyzją ekonomiczną, co polityczną. Tym, co przekonuje do budowy kanału łączącego wody
Zatoki Gdańskiej i Zalewu Wiślanego,
jest przede wszystkim fakt, że Rosja nie
gwarantuje nam swobodnej żeglugi
w Cieśninie Piławskiej, czego mogliśmy
już doświadczyć w przeszłości. Obecny
tor wodny do portu w Elblągu biegnie
bowiem przez jej wody. Jednak „rosyjski
argument” dla wielu nie jest dostatecznie przekonywający. Rodzą się pytania
przede wszystkim o sens ekonomiczny
i ekologiczny inwestycji, której koszt
może wynieść nawet miliard złotych.
16
Najbardziej zainteresowany przekopem jest oczywiście Elbląg. Jak przekonuje Jerzy Wilk, prezydent Elbląga,
korzyści z planowanego kanału żeglugowego przez Mierzeję Wiślaną byłoby wiele. Przede wszystkim inwestycja ożywiłaby gospodarczo i turystycznie ten akwen,
gdyż obecnie potencjał turystyczny zalewu – mimo znacznych środków, jakie
zostały wydane na poprawę infrastruktury żeglarskiej – jest wykorzystywany
w znikomym procencie. Według prezydenta Wilka gospodarcze wykorzystanie
Zalewu Wiślanego – poza wymianą handlową z Rosją – także nie istnieje i tylko
budowa kanału może zwiększyć obroty
elbląskiego portu. Władze Elbląga od
dawna lobbują za tą inwestycją, gdyż leży
ona w interesie miasta i, jak podkreśla
jego włodarz, może się przyczynić do rozwoju całego regionu. Elblążanie liczą przy
okazji na uruchomienie żeglugi kabotażowej pomiędzy ich miastem a portami trójmiejskimi oraz Skandynawią i Niemcami.
Docelowo port w Elblągu miałby odciążyć
m.in. ruch kołowy na krajowej siódemce
oraz transport kolejowy do trójmiejskich
terminali portowych.
Prof. Witold Andruszkiewicz, specjalista w dziedzinie ekonomiki portów
morskich i żeglugi, szansę rozwoju Elbląga widzi także w budowie do elbląskiego
portu szerokiego połączenia kolejowego
(tak jak w Rosji), co pozwoliłoby na przejęcie większości ładunków transportowanych przez naszych wschodnich
sąsiadów do portów w obwodzie kaliningradzkim. Z Elbląga płynęłyby one
nowym kanałem na Bałtyk. Drudzy „przeciw”
Odmienne stanowisko w kwestii przekopu prezentuje z kolei Adam Ostrowski,
burmistrz Krynicy Morskiej położonej na
Mierzei Wiślanej. Według niego ewentualna budowa kanału nie leży w interesie
jego miasta. Nie ma się co dziwić tej postawie, inwestycja bowiem najpierw, na
czas budowy, niemal całkowicie odetnie
miasto od reszty lądu, a potem zamykany co jakiś czas most może zniechęcić turystów do przyjazdu do Krynicy
Morskiej, która jak wiadomo, z turystów
żyje.
Burmistrza popierają pomorscy politycy, z marszałkiem województwa
Mieczysławem Strukiem na czele. Pod
koniec sierpnia na łamach „Dziennika Bałtyckiego” marszałek mówił, że
w obecnej sytuacji, dysponując takimi
informacjami, jakie mamy, biorąc pod
uwagę również możliwe protesty ekologów, należy stwierdzić, że więcej racji
przemawia przeciwko przekopowi niż za
nim. Według pomorskiego marszałka do
tej pory nikt nie przekonał opinii publicznej, że ta inwestycja ma jakikolwiek sens
ekonomiczny.
Słowa marszałka Struka mają potwierdzenie w rzeczywistej sytuacji.
Elbląg bowiem nie ma w tej chwili odpowiedniego zaplecza portowego, może
się więc okazać, że przekop mierzei, który pochłonie miliony złotych, będzie inwestycją niepotrzebną. Jednak jak przekonują władze Elbląga, budowa kanału
będzie impulsem dla miasta, które ma
morskie tradycje i może się stać czwartym portem Rzeczpospolitej. POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
GOSPODARKA I ŚRODOWISKO
Oprócz argumentów ekonomicznych
pozostają jeszcze sprawy ekologii. Nikt
tak naprawdę nie jest w stanie przewidzieć, jaki wpływ na przyrodę będzie
miał przekop mierzei. Obszar objęty inwestycją to teren Parku Krajobrazowego
„Mierzeja Wiślana” oraz „obszar chroniony Natura 2000”. Na tym obszarze
zamieszkuje wiele gatunków chronionych ptaków i roślin, jest to teren lęgowy wielu zwierząt. Według ekologów
ewentualny przekop wpłynie negatywnie na ten ekosystem. Systematyczne
odmulanie dna Zalewu Wiślanego spowoduje, z kolei, zanieczyszczenie wód
tego płytkiego akwenu mułem, który
oderwany od podłoża będzie się roznosił w wodzie i przykrywał pożywienie,
z jakiego obecnie korzystają organizmy
żyjące w zalewie. Taka ingerencja w środowisko naturalne, zdaniem ekologów,
przyniesie nieodwracalne straty, które
będzie trudno zrekompensować innymi
proekologicznymi działaniami. Zwrócić
należy uwagę na to, że część brzegu morskiego zostanie zabrana i tak naprawdę
nikt nie jest w stanie odpowiedzieć na
pytanie, jak przekop wpłynie na linię
brzegową Mierzei Wiślanej.
A inni mają nadzieję
Podczas konferencji pt. „Kanał żeglugowy przez Mierzeję Wiślaną czynnikiem
rozwoju regionu Południowo-wschodniego Wybrzeża Bałtyku”, która odbyła
się 10 czerwca br. w Elblągu, rozmawiano m.in. o oddziaływaniu na środowisko
kanału przez Mierzeję Wiślaną, wskazując na proekologiczne rozwiązania
zastosowane w Polsce oraz na świecie
przy podobnych inwestycjach. Prelegenci podawali przykład Holandii, która jest
niekwestionowanym przodownikiem
w tego rodzaju inwestycjach i gdzie
obowiązują te same wymogi środowiskowe, co w Polsce. Podczas tejże konferencji naukowcy zgodnie podkreślili, że
budowa kanału nie wpłynie na wzrost
zasolenia wód Zalewu Wiślanego. Planowany kanał miałby mieć kilkadziesiąt
metrów szerokości, a Cieśnina Piławska
jest o wiele szersza i nie wpływa na
wzrost zasolenia. Jednak te argumenty
nie są w stanie przekonać przeciwników
przekopu.
Z ewentualnego kanału łączącego
Zatokę Gdańską z Zalewem Wiślanym
POMERANIA RUJAN 2014
Barka w Elblągu. Fot. S. Lewandowski
Port jachtowy w Tolkmicku. Fot. S. Lewandowski
cieszyć się będą z pewnością żeglarze.
Jeden z nich w rozmowie ze mną powiedział, że otwarcie Zalewu Wiślanego to
byłaby gratka dla miłośników żeglarstwa. Połączenie wód zatoki i zalewu po
polskiej stronie zlikwiduje bowiem geopolityczne bariery, na które napotykają
żeglarze płynący przez Cieśninę Piławską. Jego zdaniem owo otwarcie mogłoby mieć pozytywny wpływ na rozwój
nie tylko Elbląga, ale i innych miejscowości leżących nad zalewem: Tolkmicka,
gdzie niedawno wybudowano w ramach
Pętli Żuławskiej nowoczesną przystań
jachtową, a także Fromborka czy Krynicy Morskiej.
Decyzja natomiast
zostanie podjęta „wyżej”
Kanał przez mierzeję uniezależniłby Elbląg od sytuacji geopolitycznej, wpłynąłby na rozwój portu, miasta, a być może
na rozwój całego regionu. Z pewnością
inwestycja dałaby impuls do dalszego
rozwoju tego hanzeatyckiego miasta,
oderwanego w wyniku ostatniego podziału administracyjnego Polski od naturalnego partnera, jakim dotąd była
aglomeracja gdańska. Dla entuzjastów
przekopu jest to wystarczający argument. Przeciwnicy budowy kanału przez
mierzeję wskazują przede wszystkim
sens ekonomiczny i ekologiczny tej inwestycji, przy czym wydane pieniądze można byłoby jakoś odżałować. Gorzej gdyby inwestycja wpłynęła negatywnie na
środowisko naturalne, w tym przypadku
szkody mogłyby być nieodwracalne.
Jakakolwiek będzie ostateczna decyzja w tej sprawie, zapadnie ona na szczeblu rządowym. Ważne, żeby podłoże tej
decyzji miało solidne podstawy ekonomiczne i ekologiczne, a nie wynikało tylko i wyłącznie z pobudek politycznych.
Śródtytuły pochodzą od redakcji
17
KASZËBSCZÉ SPRAWË WSZELEJACZÉ
Drogama Sëchtë
„Może mi kiedyś policzą Kaszuby,
żem je tak kochał, tak się dla nich trudził”.
Mòże pòliczą, ksãże Bernardze. Jesz achtną, chòcô wcyg achtiwają. Béł Twój Rok w gminie
Serakòjce i w lëzyńsczim gimnazjum. Grają Twòje dokazë na binã. Są szkòłë Twégò miona
w Pùzdrowie, Swiecu, Kòscérznie. Biblioteka w Gduńsczim Starogardze. Pamiãc ò ksãdzu dokto­
rze Bernardze Sëchce żëje w pùblicznym rëmie.
TÓMK FÓPKA
Jak ùtcëc wiôldżégò człowieka?
Pò smiercë mòże achtnąc zasłużonégò
rozmajice. Kònferencjã przeprowadzëc.
Ksążkã napisac. Film zrobic. Wspò­
minkòwi repòrtaż w radio pùscëc. Dobré słowò ò niebòszczëkù rzeknąc. Mòże
nadac jegò miono szkòle. Na akademiach
pòwiedzą, zaspiéwią. Gazétkã na scanã
zrobią. Cos w głowie ùcznia òstónie.
Abò i nié… Mòże pòmnik pòstawic.
Złożą kwiatë. Jaczi znit zapôlą. Przińdą delegacje a stanice zachwarszczą.
Ksądz w kòscele kôzanié rzeknie a wójt
na lecé smiercë abò ùrodzeniô do lëdzy
przemówi. Turiscë zazdrzą. Òdczëtają
z tôblëcë. Òdjimczi pstrikną. Nipòcy
ptôch zbómbardëje. Deszcz zmëje, słuńce
òbswiécy a sniég zôs przëkrëje…
Mòże kùreszce mionã pòzwac drogã.
Wniosk z ùzasadnienim do ùrzãdu
trzeba złożëc, a rada gminë ùchwałã
pòdjimnie. Drodżi są różné. Nié wiedno miono do drodżi pasëje. Wiôldżémù
człowiekòwi drodżi w las sã nie dôwô.
Takô droga dzurawô bëc ni mòże. Wôżné téż, chto przë ti drodze mieszkô, co
sã robi, produkùje, sprzedôwô. Kùreszce
czë ti, co tam robią, mieszkają – wiedzą, chto dôł pòzwã… Ksądz Sëchta,
jaczégò miono pòzérô na mie co dzéń
z mòjégò ùlubionégò słowarza, mô swòje
ùlëce w pôranôsce miastach a wsach,
kaszëbsczich i nié leno.
W Jastarnie
Swòjã wanogã „jegò drogama” zaczął
jem òd Jastarnie, dze ùl. Ks. B. Sëchtë je
18
nôwiãkszą szaséją w miesce. Òd „Dunë”
jaż do „Dënëdżi” NICHT z zapitónëch
nie wiedzôł, czim sã ten Sëchta zasłużił.
Wiedzelë za to, że to je ksądz. To krëjamné „B” przed nôzwëskã interpretowelë
na trzë ôrtë: Bernard, biskùp i… Benedikt. Pitôł jem letników. Pitôł tëch, co
w Jastarni ùrodzony. Pitôł tëch, co tam
co dzéń na chléb zarôbiają. Òdsélelë mie
do ksãdza i do internetu.
W internece jem ju béł, temù jem
zaturził do kòscoła. Nie bëło mie dóné
sã wëdowiedzec tegò òd ksãdza, bò
prawie miôł mszą. Z głosników czëc
bëło: Jezu zostań w nas, stań pośrodku
nas… Òbeszedł jem swiątinią wkół.
Na kòscelnym mùrze nalôzł jem jaż
trzë tôblëce ksãżoma pòswiãconé. Ale
nié temù. Je tôfla dlô ks. Heronima
Gòłãbiewsczégò – krzewiciela polskości na
ziemi kaszubskiej; ks. Pawła Stefańsczégò,
co zbùdowôł kòscół w Jastarni, a ks.
Wòjcecha Kòssak-Główczewsczégò. Jidã
dali. Pitóm ò B. Sëchtã.
– Biedna była tutaj osada i on pomógł ludziom się jakoś tak… rozwinąć
– pòwiedza mie krómòwô, co za ji plecoma na tôblëczce stoja napisóné „Polska
wódka najlepsza na świecie!”. Krótkò
krómù je diskùsjowi klub, dze ùstny
chłopi sedzą przë specjalnym napitkù.
– Ksiądz. Był księdzem. Hugo! – wòłô
zapitóny jednégò zeza stolika – kiedy
ksiądz Sychta był tutaj w Jastarni?
– Kto?
– Ksiądz Sychta, bo ten pan się pyta,
dlaczego ulica księdza Sychty…
– To jest tylko ulica – on dawno nie
żyje. Było Żymierskiego…
– Nie chodzi o to, ale co ksiądz Sychta
zrobił, że nadali mu ulicę właśnie... że
jest jego imienia.
– A tego to ja nie wiem.
– To musiał był wcześniejszy, bo
Szczepańskiego księdza to my znamy,
pamiętamy, ale Sychta to był chyba…
w siedemnastym wieku… W szkole nas
tego nie uczyli.
We Gduńskù
Gduńsczi Ùniwersytet w 1982 rokù nadôł
ks. Sëchce titel doctor honoris causa. Niedalek, na Strzëżë, je ùl. Sëchtë, chùtczi
Zygmùnta Mòdzelewsczégò, a jesz chùtczi
– Smiałô. To tam mieszkô Teresa Iżewskô
– pòlskô aktorka, łączniczka z „Kanału”
Andrzeja Wajdë. Jak prawią internetowé
zdrzódła, w swòji chëczi fùlny zdrzadłów dokòna swégò żëwòta w młodim
jesz wiekù. Co jesz je czëc na Sëchtë
w kaszëbsczi stolëcë? Je mieszkanié do
sprzedaniô. Spòrtowô kòlektura. Internetowi króm z zabôwkama. Są weterinôrz
i zãberwaja. Je pòczta, co to lëdze mają
do ni żôl, bò za małô czë za pòmału…
Je frizjérskò-kòsmeticzny salón. Króm
z żôbką w szildze a aptéka. Ùrzãdëje Rada
Òsedlô Strzëżô a stowôra „Klub Drëchów
Strzëżë” mô tuwò swòjã sedzbã. Je biblioteka. Filiô nr 8, co miała bëc przeniosłô do
Hańdlowégò Centrum Manhattan, ale
lëdze nie delë. Rëchtëje terô kòmpùtrowi
kùrs dlô seniorów. Zwòniã i pitóm, czë
mają mòże tam – na Sëchtë – co Sëchtë.
– Nie, niestety – mówi białka
zmãczonym głosã i òdkłôdô słëchùlkã,
nigle jem zdążił nabrac lëftu do
pòsobnégò zapitaniô.
Je za to na Sëchtë banketowô sala do
wënajãcô – w Stãżëcë.
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
KASZËBSCZÉ SPRAWË WSZELEJACZÉ
W jinëch kaszëbsczich
i kòcewsczich môlach
W Lëzënie je téż Sëchtë i… nie mieszkô
tam nicht z lëzyńsczégò chóru Lutnia.
W Starogardze Gduńsczim w tim rokù
w drodze Sëchtë bãdą kłedlë sanitarną kanalizacjã, prawie je ògłoszony
przetôrg. W drëdżi kòcewsczi stolëcë,
w Tczewie, je na Sëchtë bùdowlanô
firma. Z bùdowanim je zrzeszonô téż
jedna z nôbarżi znónëch familijnëch,
kaszëbsczich pòdjimiznów – BAT, chtërna prawie na Sëchtë w Serakòjcach
zaczãła swòje dzejanié w 1991 rokù.
W Serakòjcach prze ti drodze jidze nalezc m.jin. méblowi króm a latos, w maju,
stojôł tam mammòbùs – przë bùdinkù
Ògniowi Strażë.
Na Sëchtë w Bëtowie je całodobòwô
aptéka. Léczi mògą sã przëdac, bò jak
pòdôwôł w stëcznikù tegò rokù internetowi serwis GP24: Na ulicy Sychty
POMERANIA RUJAN 2014
w Bytowie 28-letnia mieszkanka powiatu
słupskiego kierująca samochodem marki
Seat na łuku straciła panowanie nad pojazdem, zjechała na przeciwny pas ruchu
i zderzyła się z samochodem marki Mazda.
Nikt nie odniósł obrażeń. Sprawczyni kolizji
dostała mandat w wysokości 250 zł. Jeden
z brëkòwników Facebooka ni mô ti drodżi za bezpieczną: (…) pewnie ten sam
typek projektował ul. Sychty, gdzie miejsca
jest ledwo na jeden większy samochód, a po
obu stronach ulicy są chodniki szerokości
autostrady spod Monachium, tym bardziej,
że jest to jedna z bardziej ruchliwych ulic
w mieście, bo łączy Gdańską z Mierosławskiego…
Ks. Sëchta w Chwaszczënie mô za
to do towarzëstwa z jedny stronë Maj­
kòwsczégò, téż doktora, a z drëdżi
– Der­dowsczégò. Sóm wëstrzódk jed­
négò ze starszich chwaszczińsczich òsed­
lów. Jidze tuwò kùpic méble do kùchnie,
ùprawic òpónã w aùce a napómpòwac
ògardowi basen. Je tu téż… belweder.
W strażacczi kronice na internetowi
starnie chwaszczyno.pl czëtómë: W andrzejkowy, sobotni wieczór nasi ochotnicy
zostali zadysponowani do pożaru pustostanu przy ulicy Sychty. Po przybyciu na
miejsce okazało się, że pożar zlokalizowany
został na piętrze budynku. Strażacy natychmiast przystąpili do działań gaśniczych. Po
ugaszeniu pożaru okazało się, że płonęły
śmieci znajdujące się wewnątrz. Na to
zareagòwôł internaùta Sztefan, chtëren
2013-12-01 ò 13.47 napisôł: To przecież
hotel Belweder – miejsce gromadzenia się
chwaszczyńskich żuli i meneli. Widocznie
pijaczkowie Andrzejki sobie wyprawili.
Ptôszczi spiéwią, że nicht z belwedersczich „ùrzãdowników” przë Sëchtë nie
mieszkô.
A w Nowim Jorkù pòzywô sã drodżi
numrama. Ale to je w Americe…
Belweder
Na Sëchtë w Jastarni
W Chwaszczënie
W Jastarni
19
GAWĘDY O LUDZIACH I KSIĄŻKACH
Pani zabiła pana?
STANISŁAW SALMONOWICZ
Jeżeli zapytamy kolegę wybierającego się
na urlop, jaką książkę zabiera na deszczowe dni, odpowiada, o ile w ogóle myśl
o czytaniu jeszcze w nim drzemie, że
jest bardzo zmęczony, że żadnych książek polityków, reporterów, awangardowej literatury, niczego kłopotliwego nie
weźmie. Po namyśle najwyżej nam zdradzi, że zabiera ze sobą kryminały skandynawskie czy amerykańskie. Osobiście
takiej wypowiedzi bym nie krytykował,
co wyniknie z dalszych wywodów. Pytanie przecież ogólniejsze brzmi „Dlaczego
chętnie dawniej i dziś wielu ludzi rozczytuje się w utworach o konstrukcji opartej
na fakcie zasadniczym: Kogoś zabili. Kto
go zabił?”
W okresie jeszcze II Rzeczypospolitej
pisywanie lub czytywanie kryminałów
uchodziło w kręgach żywego życia kulturalnego za zjawisko niższego rzędu,
coś w rodzaju „literatury jarmarcznej”,
bądź za „powieścidła”, dobre tylko jako
literatura wagonowa. Tu wyjaśnienie
dziś niezbędne, że w dobie przed masowym ruchem lotniczym pociągi woziły
w Europie na dalekie trasy może i komfortowo, ale trwało to wiele godzin.
20
Czytywano więc chętnie tygodniki ilustrowane, modne, ale i literaturę lekką,
łatwą do nabycia na wielkich dworcach,
w poręcznych nieraz małych formatach.
Dziś wobec pewnego kryzysu literatury najwyższego lotu formalnego (?)
kryminały są waloryzowane, piszą je autorzy często wybitni, w rzemiośle literackim wprawieni. Większość ludzi, nawet
jeśli się do tego nie przyznają, reaguje
zazwyczaj identycznie na „katastrofę”,
jakąkolwiek by ona była: dźwięki wozów
straży pożarnej czy policji, zbrodnia czy
nieszczęście przyciągają tłumy gapiów,
których w każdym realistycznym kryminale z trudem odganiają zaaferowani akcją policjanci, odgradzają symbolicznymi
kordonami. Fascynacja opisami „zła”,
opisami rzeczy niezwykłych jest ogromna. Każda publiczna, krwawa egzekucja
gromadziła przez wieki tłumy widzów
z napięciem ją śledzących. I dziś nie brakowałoby w żadnym kraju amatorów takich wrażeń. Uważa się dlatego czasem,
że zarówno czytywanie kryminałów, jak
i oglądanie wystawionych na scenie tragedii greckich czy dramatów Szekspira,
wywołując grozę, fascynując czytelnika
czy widza, powoduje zjawisko psychologiczne nazwane z grecka katharsis, co
oznacza swego rodzaju „psychologiczne
oczyszczenie” z nadmiaru, nieraz podświadomych, niekoniecznie chwalebnych, uczuć czy marzeń. Stąd klasyczny
kryminał zawsze kończył się triumfem
sprawiedliwości, klęską mordercy. Kronikarze starożytnego Rzymu czy średniowiecza z „detalami”, nieraz nie bez zapału, opisywali sceny straszliwe, zbrodnie
niezwykłe. Z biegiem czasu wynalazek
druku i upowszechnienie się sztuki
czytania zrodziły tak zwaną literaturę
jarmarczną, która oczywiście opisywała
rzeczy niezwykłe, wstrząsające. Psychologowie wiele rozważań poświęcili kwestii, dlaczego człowiek spokojny, nikomu
niewadzący, z wypiekami na policzkach
będzie czytywać opowieści o czarownicach i wampirach, zbrodniach niesłychanych, torturach wymyślnych, nieraz
podtekstem seksualnym wzbogacanych.
Zbrodnia i kara zainteresuje także nieraz
autorów najwyższego lotu, od Greków
poczynając, jednakże dla nich nie kryminalna zagadka, lecz wielki metafizyczny
problem, dlaczego ludzie popełniają złe
czyny, dlaczego zabijają, będzie najważniejszy.
Na przełomie XVIII/XIX w. rodzi się
tak zwana literatura gotycka, promująca
elementy grozy, sensacji, tajemnic niezwykłych, a wszystko było umieszczane
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
GAWĘDY O LUDZIACH I KSIĄŻKACH
w scenerii średniowiecza, zamków
z przepastnymi podziemiami i lochami,
gdzie torturowano. Te opowieści grozy
nie opierały się na faktach, były z reguły
literaturą fikcji, stanowiąc w jakiejś mierze krok w kierunku powieści współczesnej kryminalnej z opowieści o duchach,
wampirach i zbójcach średniowiecza.
Prawdziwa powieść detektywistyczno-policyjna rodzi się dość późno. Jej
początki, około połowy XIX w., to wielkie miasta, pierwsze popularne gazety
„dla wszystkich”, które będą przyciągać
czytelnika kroniką kryminalną, a także
drukowaniem w odcinkach powieści
kryminalnych. Londyn, Paryż i miasta
Stanów Zjednoczonych tworzą tę literaturę. W USA prekursorem był wielki
pisarz, głównie poeta, Edgar Allan Poe,
który w swoich pełnych grozy opowiadaniach zaprezentował pierwsze wzory
powieści kryminalnej. Pod koniec XIX w.
Maurice Leblanc wymyśla postać głośną
„dżentelmena-włamywacza” (Arsène Lupin), co nawiązywało do bliskiej ludziom
bez majątku legendy szlachetnego zbójcy Robin Hooda, odbierającego bogatym,
życzliwego biednym. Pierwszym klasykiem tego gatunku został moim zdaniem
Arthur Conan Doyle, twórca postaci detektywa amatora (Sherlock Holmes).
Równocześnie obok fikcyjnej powieści kryminalnej od dawna pasjonowano
się opisami słynnych zbrodni. W XVIII w.
adwokat francuski Pitaval ogłosił książkę zawierającą opisy wielu głośnych
procesów kryminalnych. Książka stała
się znaną w Europie i po jakimś czasie
takie zbiory relacji o procesach zaczęto
nazywać pitavalami (dziś: pitawalami
– przyp. red.). W Polsce po II wojnie
pierwszy zrobił to adwokat i znawca starej Warszawy Stanisław Szenic, ogłaszając Pitaval warszawski. W młodym wieku,
nie bez nadziei na honorarium, napisałem z dwoma kolegami Pitaval krakowski,
który niedawno miał już piąte wydanie.
W pewnym sensie pisywanie pitawali,
jeżeli są liczne dokumenty i gazetowe
relacje, jest łatwiejsze niż napisanie dobrego kryminału.
Nasze księgarnie są dziś zarzucane
dziesiątkami tytułów literatury sensacyjnej, fantastycznej, kryminalnej. Co do
kryminałów trzymam się twardo kilku
zasad, które polecam. Odrzucam kryminały związane z polityką, najczęściej
POMERANIA RUJAN 2014
fikcyjnie, także kryminały dotyczące
działania takich czy innych służb specjalnych, generalnie utwory, które nie
są dla epoki realistyczne w drobnych
szczegółach. Także te, dziś modne, „uzupełniające” wątek kryminalny licznymi
scenami łóżkowymi, które akcji raczej
nie posuwają, a coraz częściej bliskie
są pornografii. Odrzucam relacje nierealistyczne, wszelkie teksty o „nadludziach”, którzy mocą swych bicepsów
bądź pistoletami pobiją bądź zastrzelą
dziesięciu, dwudziestu, jeżeli nie stu
złoczyńców. Dla mnie dobry kryminał
musi zawierać zagadkę kryminalną
wprowadzoną we wstępie. Zbrodnia
jest opisana, nieznani sprawcy. Zagadkę
rozwiązuje, mozolnie czy nie, znakomity policjant czy prokurator, najczęściej
prywatny detektyw (często też nie ma
czasu na jedzenie, żywiąc się byle czym
z lodówki w pogoni za sprawcą!), nieraz jest to osoba postronna (jak słynna
pani Marple z utworów Agaty Christie), czy nawet ofiara zbrodni. Dobra
powieść kryminalna musi więc być
skonstruowana z nienaganną logiką
na wzór dawnych sztuk teatralnych,
w których przestrzegano zasady, że
jeżeli w akcie I widać strzelbę, to winna być użyta w akcie III! Z tym wśród
wielu autorów dążących do trudnej
oryginalności nie jest czasem najlepiej
w poszukiwaniu zaskakującego finału,
nieraz dla czytelnika niezrozumiałego,
w tekście bowiem nic takiego finału nie
anonsowało. Ta metoda obca była klasykom gatunku do niedawna, ponieważ
zaskakujące, ale niewynikające z podanych faktów rozwiązanie przypomina
raczej metodę znaną z klasycznej tragedii greckiej pod terminem „Deus ex
machina”, co oznaczało, że rozwiązanie niespodziewane akcji następowało
w ten sposób, że jeden z bogów greckiego Olimpu ukazywał się na scenie,
„schodząc z machiny”, czyli na trapezie
lądując na scenie i ogłaszając boską decyzję śmiertelnikom.
Wymóg dodatkowy, który lubię, to
wymóg realizmu życia codziennego
epoki opisywanej. Dziś w gruncie rzeczy to obok reportaży mistrzów jedynie
powieść kryminalna zazwyczaj precyzyjnie umieszczona jest w czasie i terytorium, łącznie z piosenkami słuchanymi
przez bohatera w samochodzie i łącznie
z modelem auta, którym jedzie. Realne
opisy amerykańskich ulic, sposobu bycia, policji (dziwacznie rozbitej na szereg
samodzielnych, niekoniecznie udanych
organizmów), a zwłaszcza sądów amerykańskich są interesującym obrazem
kraju, wolnym od taniej apologetyki ludzi, którzy w USA nie byli i wyobrażają
sobie ten kraj na podstawie pogodnych
komedii czy seriali z życia Hollywoodu.
Nie zawsze natrafiamy w takim kryminale na datę roczną wydarzeń. Łatwo ją
z grubsza ustalić, czytając pilnie opisy,
czy są to Stany Zjednoczone epoki prohibicji lat dwudziestych, epoki pierwszych
gangsterów, czy chodzi o czasy wielkiego kryzysu początku lat trzydziestych.
Zupełnie inaczej wyglądają opisy realiów
amerykańskich lat dziewięćdziesiątych
czy ostatnich lat XX wieku.
Nie da się zaprzeczyć, że nie brak
w naszych księgarniach wielu znakomitych kryminałów (także w sklepach
z książkami w obniżonej cenie!). Moje
typy to klasycy amerykańscy gatunku:
Dashiell Hammett, dziś nieco trudno
dostępny, Raymond Chandler i Harlan
Coben. Moi ulubieni detektywi z prawdziwego zdarzenia to oczywiście Philipp
Marlowe z powieści Chandlera, ale i paryski komisarz policji Maigret z kryminałów Simenona. Georges Simenon, Belg,
ale wielki pisarz Paryża, to artysta pióra.
Jego powieści może z punktu widzenia
zagadki kryminalnej nie są tak znakomite konstrukcją logiczną, jak jego amerykańskich konkurentów, ale pociągają
czarem opisów Paryża: poranki, wieczory czy noce, ulice, przedmieścia, bistro,
bary, spelunki. Klimat i obyczajowość
Paryża są wspaniale oddawane, najlepiej, niestety, czyta się go w oryginale.
W ostatnich latach narodził się fenomen
powieści skandynawskiej, pełnej nieraz
mrocznych scen dalekich od splendorów
szwedzkiego cudu gospodarki i społeczeństwa. Można sądzić, że autorzy
znudzeni spokojnym, wolnym od wojen
i dyktatur życiem tych krajów szukają
dreszczyków à la Alfred Hitchcock, by zyskać czytelnika w przytulnych domkach
skandynawskich, kiedy na dworze stale
pada śnieg. Tak czy owak dobra powieść
kryminalna to lepsza lektura niż wątpliwa fantastyka, opowieści o kosmitach
czy melodramaty, dziś nazbyt podszyte
erotyzmem zgoła dosłownym.
21
KASZËBI W PRL-U
Tacewnô
pòzwa „Grif ”.
Wòjcech Czedrowsczi
w papiorach bezpieczi
(dzél 1)
Pòczątk lat sétmëdzesątëch dwadzestégò stalata to cząd, czej pòliticznô pòlicjô kòmùnysticzny
Pòlsczi zaczãła pòstãpny ju rôz w swòjich dzejach barżi interesowac sã kaszëbską rësznotą
i lëdzama, co dzejalë na tim gónie. Wiémë ju, że krótkò pò zjinakach w Zarządze KPZ ze
strëmiannika 1971 r. gduńskô służba bezpiekù założëła òbiektową sprawã ò tacewny pòzwie
„Saga”, w chtërny rozprôcowiwóné bëło prawie Zrzeszenié ë jegò nôleżnicë. Nie bëła to równak je­
durnô òperacjowô sprawa prowôdzonô w tim czasu przez gduńską bezpiekã procëm kaszëbsczim
dzejarzóm. Òkróm „Sadżi”, w òbrëmienim chtërny dozéróné bëło KPZ jakno całô stowôra, esbecë
prowadzëlë téż apartné òperacjowé sprawë ùdbóné procëm kònkretnym lëdzóm. Personama, co
òsoblëwie w tim czasu interesowałë służbã bezpiekù, bëlë Lech Bądkòwsczi, Izabella Trojanowskô
ë Wòjcech Czedrowsczi. W nym dokazu chcã przedstawic Czëtińcóm „Pòmeranie” sprawã ò krip­
tonimie „Grif”, chtërny „figùrantã”, to je òsobą rozprôcowiwóną, béł prawie nen slédny dzejôrz.
S Ł Ô W K F Ò R M E L L A*
28 gòdnika 1970 r. fónkcjonariusz
III Wëdzélu Wòjewódzczi Kòmańdë
Òbëwatelsczi Milicje (WKÒM) we
Gduńskù Krësztof Kòtas zrëchtowôł
wniosk ò zaczãcé prowadzeniégò
òperacjowi sprawë zwóny w esbe­cczi
słowiznie ewidencjowim kwestio­
nariuszã (pol. kwestionariusz ewidencyjny). Tegò samégò dnia wniosk
nen òstôł zacwierdzony przez przédnika negò wëdzélu. Òznôczô to, że
prawie tej III Wëdzél WKÒM we
Gduńskù, chtërnégò òbrzészkã bëła
biôtka z procëmpaństwòwą dzejnotą,
zaczął prowadzëc ewidencjowi kwestionariusz ò tacewny pòzwie „Grif”
(pol. „Gryf”), w òbrëmienim jaczégò
rozprôcowiwóny béł Wòjcech Czedrowsczi.
22
Przëczënë zainteresowaniów
bezpieczi personą „figùranta”
Nigle równak przëzdrzimë sã, co ta­czégò
esbecë w swòjich papiorach zebrelë,
chcemë le zazdrzec na sztót do instrukcje ò òperacjowi robòce Służbë Bezpiekù
resortu bënowëch sprawów z gromicznika 1970 r. Mia òna mòc prawie w nym
czasu, chtëren nas tuwò interesëje.
Wedle ni ewidencjowi kwestionariusz
je zortã òperacjowi dokùmentacje
krëjamno dozérónëch òsób, chtërne
w ùszłoce: bëłë sztrôfòwóné za wrogą
dzejnotã; bëłë pòsądzywóné ò rëchtowanié wrodżich wëstãpieniów abò
ò pòdskacywanié niezadowòlnieniégò
westrzód lëdzy. Òkróm tegò personë
te swòjim zachòwanim ë nastawienim
sprôwiają, że mògą bëc pòsądzony ò to,
że zarô, czejbë pòjawiła sã bëlnô leżnosc, zaczãłëbë prowadzëc wrodżé dzejanié. Krëjamné dozéranié „figùranta”
ewidencjowégò kwestionariusza mògło
bëc prowôdzoné całi czas abò leno tej
sej. Zanôlégało to przede wszëtczim òd
tegò, jak zachòwiwôł sã i jak òdnôszôł
sã do państwa rozprôcowiwóny człowiek. Przédnym célã taczi sprawë bëło
prawie to, żebë krëjamno dozérónô
persona nie pòdjimnãła niżódnégò
wrodżégò, procëmpaństwòwégò dzejaniô. Wëchôdô z tegò wszëtczégò, że
skòrno w gòdnikù 1970 r. esbecë ùdbelë
so krëjamno dozerac W. Czedrowsczégò
w òbrëmim ewidencjowégò kwestionariusza, to mùszôł òn ju przed tim
czasã robic cos, co mògło nie widzec sã
wëszëznóm państwa i rządzący partie.
W nadczidniãtim wëżi wnios­
kù ò zaczãcé prowadzeniégò ewiden­
cjowégò kwestionariusza ò kriptonimie
„Grif” pòdóné òstałë przédné przëczënë
zainteresowaniów bezpieczi personą W. Czedrowsczégò. W dokùmence
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
KASZËBI W PRL-U
tim przeczëtac mòżemë midzë jinszima, że w ùszłoce pòsądzywóny béł òn
ò rëchtowanié nielegalnëch zéńdzeniów
a w 1965 r. ùtrzimiwôł łączbã z Kònstantim
Bączkòwsczim z Torunia. Nen slédny
béł pùblicystą, co w swòjich dokazach
czãsto zajimôł sã kaszëbsczima sprawama, a ùwôgã SB zwrócëło to, że słôł òn W.
Czedrowsczémù tekstë, w jaczich lëchò
pisôł ò ùstawie Pòlsczi Lëdowi Repùbliczi.
Òkróm tegò miôł Czedrowsczi wrodżé
òdniesenié do dzysdniowi jawernotë, to je
do kòmùnysticznëch rządów w Pòlsce
i wespółdzejôł z przédnym procëmnikã
„kòmùnë” w KPZ, jaczim béł tej Lech
Bądkòwsczi. Ò wespółrobòce nëch
dwùch dzejarzów na zrzeszeniowim gónie pisôł jem ju w slédnym, séwnikòwim
numrze najégò cządnika. Òstatną
kùreszce sprawą, ò chtërny wspòminôł
w swòjim dokùmence Krësztof Kòtas,
bëło to, że W. Czedrowsczi pòsądzywóny
béł téż ò to, że zajimôł sã redagòwanim
jaczégòs nielegalnégò biuletinu. Prôwdac fónkcjonariuszowie służbë bezpiekù
dëcht nick nie wiedzelë, cëż to mòże
bëc za pismiono, dejade wszëtkò to, co
wëpisóné òstało we wnioskù, ju sygnãło,
żebë blëżi zainteresowac sã òsobą W.
Czedrowsczégò. Żebë równak bëlno
zrozmiôc wszëtkò to, co zamkłé je w aktach Institutu Nôrodny Pamiãcë na témã
negò dzejarza, nôlepi copnąc sã jaż do
jegò drãdżich dzecnëch lat.
Drãdżé wòjnowé
kawle Czedrowsczich
Wòjcech Czedrowsczi ùrodzył sã 22 lëstopadnika 1937 r. w Gdini. Òjc jegò Władisłôw béł sãdzą ë przédnikã Handlowégò
Wëdzélu Òkrãgòwégò Sądu w nym
gardze. Mëmka, Léna z dodomù ÒstojaLniskô (w aktach wëstãpiwô colemało
jakno Lniskô, blós we wnioskù ò zaczãcé
prowadzeniégò ewidencjowégò kwestionariusza ò kriptonimie „Grif” nôzwëskò
ji òstało milno wpisóné jakò Lipińskô),
ni mia niżódnégò warkù. Baro wczas
ùmarła, bò ju w maju 1939 r. Niewiele pózni, bò w lëstopadnikù tegò samégò rokù
hitlerowcë zabilë w Piôsznicë jegò òjca.
Tak tej stało sã, że môłi Wòjk, jegò 3 lata
starszi bracyna Jerzi (pózniészi przédnik
KPZ w latach 1971–1976) ë 2 lata młodszô sostra Mariô òstelë serotama. Niemcë wënëkelë dzecë z jich domôcëznë i òd
tegò czasu nie bëło wòlno jima mieszkac
POMERANIA RUJAN 2014
w Gdinie. Sóm Czedrowsczi w jednym
dokùmence wspòminô téż ò jinëch krziwdach, chtërne wërządzëlë jemù i jegò familie hitlerowcë. Napisôł ò zabicym przez
nich w 1939 r. jegò strija, wójta gminë
Brzézno Szlachecczé (dzys Brzézno, w gm.
Lëpińce) Aùgùstina Lew-Czedrowsczégò.
Nadczidnął téż ò zamòrdowanim przez
Niemców dwùch wùjów, to je Maksymiliana Litewsczégò i drëdżégò, co zwôł
sã Łowicczi. Òb czas drëdżi swiatowi
wòjnë mieszkôł kòl krewnëch a môle
jegò zamieszkaniégò czãsto sã zmieniwałë. Juwerno bëło z òpiekùnama.
Wôrt pòdsztrëchnąc w tim môlu, że
òbczas pózniészégò rozprôcowiwaniô
W. Czedrowsczégò bezpieka wiedzała
ò drãdżich wòjnowëch kawlach jegò ë
jegò familie.
„Smãtk”, co dozérôł „Òrmùzda”
Pò wòjnie Wòjcech Czedrowsczi mieszkôł jaczis czas w Wejrowie, zôs w 1955 r.
skùńcził Òglowòsztôłcącé Liceùm w Kartuzach, pò czim zaczął sztudérowac sanitarną inżinieriã na Wëdzélu Wòdny
Bùdowiznë Gduńsczi Pòlitechniczi. Òb
czas swòji ùczbë tam włącził sã w dzejanié w kaszëbsczi rësznoce i w 1958 r.
òstôł nôleżnikã Kaszëbsczégò Zrzeszeniô
i krótkò pò tim czasu pierszi rôz zaczãła
sã nim interesowac służba bezpiekù
„lëdowi òjczëznë”.
Stało sã tak za sprawą tegò, że béł
W. Czedrowsczi załóżcą ë przédnikã
Klubù Sztudérów Kaszëbów „Òrmùzd”,
chtëren dzejôł przë Zarządze gduńsczégò
partu Kaszëbsczégò Zrzeszeniégò. Karno to bëło jednym z czile dzejającëch
w nym czasu klubów, co zrzeszałë
kaszëbską młodzëznã. W 1959 r. zainteresowôł sã nim III Wëdzél WKÒM we
Gduńskù, gdze 14 lëpińca tegò rokù
zrëchtowóny òstôł rapòrt ò zaczãcé
sprawë agenturowégò sprôwdzeniégò
ò tacewny pòzwie „Smãtk” (pòl. „Smętek”), w chtërny òbrëmim krëjamno dozéróny mielë bëc prawie dzejarze klubù
„Òrmùzd”. Òkróm Czedrowsczégò SB
zaczãła rozprôcowiwac tej téż Damrokã
Majkòwską ë Izabellã Trojanowską.
Tim zôs, co bezpòstrzédno sczerowało ùwôgã bezpieczi na nëch lëdzy, bëłë
wiadła, jaczé WKÒM we Gduńskù dostała òd kòmańdë w Bëdgòszczë, chtërna
w tim czasu prowadza sprawã, jaczi
„figùrantã” béł Jón Rómpsczi. Wëchôdało
z nich, że nen slédny mô łączbã z nôleżnikama ë dzejarzama „Òrmùzda” i mòże
miec na nich lëchi cësk.
Aùtor nadczidniãtégò kąsk wëżi
rapòrtu z 14 lëpińca 1959 r., to je
pòrucznik Aleksander Kwasniewsczi,
przezdrzôł sã w swòjim dokùmence
òsobóm załóżców ë programòwi
klubù. W nym òstatnym òsoblëwą
ùwôgã zwrócył midzë jinszima na to,
że w òdniesenim do òglowòpòlsczi
kùlturë kaszëbskò-pòmòrskô kùltura ni
mia bëc pòdpòrządkòwónô i zanôleżnô. Wëczëtôł téż w nim, że jegò aùtorzë
nie piszą dëcht nick ò spòłeczno-ekònomicznëch zjinakach westrzód
kaszëbsczi spòlëznë i mają czësto namkłé na zmianë spòłeczny swiądë,
jaczé dzeją sã òb czas żëcégò w socjalisticznym państwie. Wedle pòr. A.
Kwasniewsczégò to, co wëpisóné òstało
wëżi, i łączba W. Czedrowsczégò, D.
Majkòwsczi ë I. Trojanowsczi ze znónym
dzejarzã kaszëbsczich separatistów, to je
Janã Rómpsczim, zdôwô sã wskazëwac,
że lëdze ti mògą stwòrzëc òrganizacjã,
co je prôwdac legalnô, ale jakô mòże
miec procëmrewòlucjowé pòzdrzatczi.
Wedle esbecczi dbë mòżlëwé bëło dzejanié negò karna lëdzy sczerowóné procëm socjalisticznémù pòkrokòwi, chtëren
chcała wprowadzëc na kaszëbską zemiã
kòmùnysticznô partiô.
* Aùtor je starszim archiwistą w archiwalnym
dzélu gduńsczégò partu Institutu Nôrodny
Pamiãcë.
23
Z POŁUDNIA
Rozterki wyborcy
KAZIMIERZ OSTROWSKI
W demokracji wyborca, mówiąc potocznie, nie ma lekko. sprawia wrażenie zdolnego do rozwiązywania problemów
Musi długo i mocno główkować, pragnąc np. spośród sześciu za dotknięciem różdżki. Trzeci, megaloman, tak żarliwie
przekonuje o swoich walorach
kandydatów na burmistrza
i sukcesach, że skołowany
Czerska (Brus, Kościerzyny
wyborca gotów właśnie jemu
lub innego miasta) wybrać
zawierzyć. A wszyscy po kolei
tego jednego, najlepszego,
(oprócz starającego się o poktóremu postawi krzyżyk na
nowny wybór) na wyprzódki
karcie do głosowania. Ale bez
krytykują
dotychczasowe rząwzględu na to, jak długo by się
(…) wybory prawdziwie
dy w mieście bądź gminie.
zastanawiał, w końcu i tak nie
wymagają namysłu.
Najlepszym sposobem
będzie miał pewności, że wyuniknięcia pomyłek przy
brał właściwie.
wyborze burmistrza (wójta,
Każdy z pretendentów do
prezydenta) byłby casting, na
burmistrzowskiego fotela ma
wzór konkursu miss piękności.
inne zalety (niestety, przywaWszyscy kandydaci stawiliby
ry też!). Jeden jest przystojny
– będzie się dobrze prezentował jako „ojciec” gminy. Drugi się w jednym miejscu (w gminnej Ergo Arenie), pokazaliby
dał się poznać jako niezły mówca; to nic, że demagog, ale swoje zalety z każdej strony, przeszli nieskomplikowany test
Jiwrë welownika
W demòkracje welownik, gôdającë prosto, ni mô letkò.
Mùszi długò i drãgò kómbinowac, jeżlë chce np. spòmidzë
szesc kandidatów na bùrméstra Czerska (Brusów, Kòscérznë
abò jinégò gardu) wëbrac tegò jednégò, nôlepszégò, jaczémù
pòstawi krziżëk na karce do welowaniô. I chòc nie wiém jak
długò bë sã namiszlôł, kùreszce i tak nie mdze gwësny, czë
dobrze wëbrôł.
Kòżdi z pretendentów do bùrméstersczégò zesla mô jiné
dobroctwa (le wej i fele téż!). Jeden je forsz – mdze sã dobrze
prezentowôł jakno „òjc” gminë. Drëdżi dôł sã pòznac jakno
dosc dobri prôwca; i nick to, że jarchòla, za to dôwô òdczëcé,
że rozrzeszi wszëtczé jiwrë za dotkniãcym czarzebny witczi. Trzecy, megalomana, tak płomno przekònywô ò swòjich
dobroctwach i dobiwkach, że òmaniony welownik je parôt
prawie jemù dac wiarã. A wszëtcë pòsobicą (króm mającégò
starã ò zôsny wëbiérk) na miónczi kritikùją donëchczasowé
rządë w gardze abò gminie.
Nôlepszim spòsobã ùchòwaniô sã òd zmiłków w wëbié­
rze bùrméstra (wójta, prezydenta) bë béł przezérk, na ôrt
kònkùrsu miss spòsobnotë. Wszëtcë kandidacë bë mielë sã
24
stawic w jednym môlu (w gminny Ergò Arenie), pòkazac
swòje dobroctwa z kòżdi stronë, bë przeszlë prosti test
òglowi wiédzë i na inteligencjã (np. Chto je prezydentã
RP? Co je cãżészé: kilo wãgla czë piórów?), pò nym pùblika
w krëjamnym welowanim bë wëbra swòjégò fawòrita. Leno
tak nie jidze, na nen czas welowny ùstôw nie dozwòliwô na
ùżëcé taczégò spòsobù dzejaniô.
Bùrméster to jedno, leno na nim jiwrë sã nie kùńczą.
W welownym òbrëmienim je nót przekartkòwac całą
knéżkã farwnëch kôrtków, żebë trafic na nôzwëska
wëbrónëch kandidatów na radzëcelów do gminë, do pòwiatu
i wòjewódzczégò sejmikù. Wëzdrzónëch? Ùmëszlonëch? To
są pòdsmiéwczi. Colemało wëbrónëch z listë w òstatnym cządze przed wrzucenim do ùrnë, wedle wskôzë znajemnotë
kògòs z te, co sã ò nim czëło, pòdpòwiescë sąsôdczi, żëczny
skarni na welowny ùlotce. I nick to, że nen pón z miłą
skarnią jakno donëchczasowi radzëcel pòkôzôł sã patentowónym gniélochã, a bédowóny przez sąsôdkã welowôł
procëm nôbarżi rozëmnym ùchwôlënkóm, bò ùdbë zabédowało procëmné karno. Gôdô sã òglowò, że pò skùńczenim
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
Z PÔŁNIA
z wiedzy ogólnej i na inteligencję (np.: Kto jest prezydentem
RP? Co jest cięższe: kilogram węgla czy pierza?), a następnie
publiczność w tajnym głosowaniu wytypowałaby swego faworyta. Ale tak się nie da, na razie ordynacja wyborcza nie
pozwala zastosować takiej metody.
Burmistrz to jedno, lecz na nim kłopoty się nie kończą.
W lokalu wyborczym trzeba będzie przewertować całą książeczkę kolorowych kartek, ażeby trafić na nazwiska swoich
upatrzonych kandydatów na radnych do gminy, do powiatu
i sejmiku wojewódzkiego. Upatrzonych? Przemyślanych?
Wolne żarty. Przeważnie wybranych z listy w ostatniej
chwili przed wrzuceniem do urny, na zasadzie znajomości
ze słyszenia, podpowiedzi sąsiadki, sympatycznej twarzy na
wyborczej ulotce. To nic, że ów pan o miłym obliczu jako
dotychczasowy radny okazał się patentowanym leniem,
a polecony przez sąsiadkę głosował przeciwko najbardziej
racjonalnym uchwałom, bo projekty zgłosiło konkurencyjne
ugrupowanie. Powszechnie się mówi, że po zakończeniu kadencji wyborcy zweryfikują owoce czteroletniej działalności
rady, aktywność i mądrość radnych i nagrodzą ich (lub nie)
przy następnych wyborach. Ale ten mechanizm nie działa,
przynajmniej w takim stopniu, jak powinien. Jak już nazwisko osłuchało się „na mieście”, jak przylgnęło do niego słowo
radny, to wejście do nowej rady (i dieta) prawie pewne. Bez
względu na zasługi, braki w wykształceniu i kulturze, a nieraz także niedostatek rozsądku.
Mam szczęście znać paru radnych, bez mała etatowych
lokalnych polityków (?), którzy zasiedzieli się w radzie już
od czterech, pięciu kadencji i dobrze się z tym czują. Żyją
w przeświadczeniu, że znają się na wszystkim, a głosują nieraz bez sensu. Wolałbym, żeby o ważnych sprawach, które
mnie i całego miasta dotyczą, decydowali ludzie bardziej
kompetentni, z większym potencjałem umysłowym i autorytetem. Cały problem w tym, jak ich odnaleźć i nakłonić do
działania w samorządzie. Jak uaktywnić obywateli, którzy
nie tylko we własnym mniemaniu, lecz naprawdę mają coś
do powiedzenia w kwestiach społecznych, ludzi kierujących
się wiedzą i rozwagą. Spolegliwych – czyli takich, na których
można polegać.
Kampania w całej pełni, listy komitetów wyborczych napęczniały od nazwisk kandydatów. Wśród nich są znów ci
sami, którzy z bycia radnymi uczynili sobie sposób na życie,
są tacy, którzy pragną dorobić dietą do chudych dochodów,
są także osoby ponad własną miarę ambitne. Musimy jednak
wierzyć, że z masy kandydatów uda się wyłonić najlepszych,
którzy zasługują, aby nas reprezentować i w naszym imieniu
demokratycznie rządzić. Aby tak się stało, nie powinniśmy
stawiać krzyżyków na chybił trafił, lecz wcześniej zastanowić
się, komu spokojnie możemy zaufać.
Jest takie żartobliwe powiedzenie: Tu nie uniwersytet
– tu trzeba myśleć. A wybory prawdziwie wymagają namysłu.
kadencji welownicë rozliczą brzôd sztërëlatnégò dzejaniô
radë, rësznotã i rozëmnotã radzëcelów i nôdgrodzą jich
(abò nié) przë pòstãpnëch welacjach. Leno to tak nie chòdzy,
przënômni nié w taczim stãpieniu, jakbë miało. Czej ju
nôzwëskò je znóné „na miesce”, czedë przëlnãło do niegò
słowò radzëcel, to wdostanié sã do nowi radë (i dieta) prawie gwësné. Bez zdrzeniô na zasłëdżi, fele w wësztôłcenim
i kùlturze, a i colemało téż felënk zdrów rozëmù.
Móm szczescé znac czile radzëcelów, wnetka etatowëch
môlowëch pòlitików (?), co zabawilë w radze ju sztërë, piãc
kadencjów i dobrze jim z tim je. Są dbë, że na wszëtczim sã
znają, a welëją nierôz bez szëkù. Jô bë chcôł, żebë ò wôżnëch
sprawach, chtërne tikają mie i całégò miasta, rozsądzywelë
lëdze barżi kómpetentny, z wikszima mòżnotama rozëmù
i ùwôżanim. Przesprawa je w tim, jak jich nalezc i namówic
do dzejaniô w samòrządzënie. Jak dostac do rësznotë lëdzy,
co nié le blós w swòjim widze, ale pò prôwdze mają co do
rzeczeniô w spòlëznowëch sprawach, lëdzy czerëjącëch sã
wiédzą i rozmësłã. Sprôwdzónëch – to je taczich, na jaczich
wiedno mòże rechòwac.
Welownô rësznota we fùl mòcë, spisënczi welownëch
kòmitetów nabrzmiałë òd nôzwësków kandidatów. Westrzód
nich są zôs ti sami, co z bëcô radzëcelama zrobilë so spòsób
na żëcé, są taczi, co chcą dietą pòdreperowac biédné zôróbczi,
są téż persónë bùszné nade swòjã miarã. Mùszimë równak
wierzëc, że z ùrmë kandidatów dô sã wëbrac nôlepszich, co
zasługiwają, żebë bëc naszima przedstôwcama i w nasze
miono demòkraticzno rządzëc. Żebë tak bëło, ni mòżemë stawiac krziżëków na sermater, ale rëchli sã namëslëc, na kògò
spòkójno mòżemë sã zdac.
Je taczé rzeczenié: Tu nie je ùniwersytet – tu je nót
mëslec. A welowanié pò prôwdze brëkùje namëszleniô. POMERANIA RUJAN 2014
Tłómaczëła Danuta Pioch
25
BIOGRAFIE – ROMAN WOYKE
Część 3
W Maleninie
W tym numerze publikujemy już ostatnią część opowieści o życiu i działalności urodzonego
w Maleninie oficera 66 Kaszubskiego Pułku Piechoty im. Marszałka Józefa Piłsudskiego.
KRZYSZTOF KOWALKOWSKI
Instruktor i wykładowca
w szkole wojskowej
Nie udało się ustalić, kiedy por. Roman
Woyke opuścił 66 pułk. Wiadomo, że
do 12 marca 1921 r. służył w Centralnej Szkole Podoficerów Piechoty nr 1
w Chełmnie, a dzień później zameldował się w Wielkopolskiej Szkole Podchorążych Piechoty w Bydgoszczy jako
instruktor broni specjalnej. Informacje
o służbie Woykego w tej szkole zawarte zostały w pracy Wielkopolska Szkoła
Podchorążych Piechoty (Szkic historyczny).
Gdy 23 marca rozpoczął się 5-miesięczny kurs piechoty, który otrzymał nazwę
klasy XIII (komp. 3/XIII), por. Roman
Woyke był, jak to zapisano w książce
o ww. szkole, wykładowcą przedmiotu
teoretycznego Broń spec. i K.M.M. Zajęcia tego kursu zaczęły się 10 kwietnia.
Woyke prowadził zajęcia z broni specjalnej także w utworzonej 14 kwietnia
klasie XIV (komp. 5/XIV), w której czas
nauki wynosił 3 miesiące.
Por. Roman Woyke ze szkoły odszedł
w kwietniu 1922 r. Trudno powiedzieć,
jakie były jego dalsze wojskowe losy.
W 1923 r. był wymieniany w Roczniku Oficerskim jako porucznik rezerwy
w 67 pułku piechoty. W tym samym
roczniku podano, że Roman Woyke
awans na stopień porucznika otrzymał
ze starszeństwem z dniem 1 czerwca
1919 r. Oznacza to, że choć rozpoczął
służbę w pułku w stopniu sierżanta,
a następnie cały szlak bojowy walczył
26
w stopniu podporucznika, to wstecznie
nadano mu stopień porucznika. Oznaczałoby to, że w wojsku służył na pewno 1 czerwca 1919 r.
Właściciel ziemski i społecznik
Roman Woyke po zakończeniu służby
wojskowej powrócił do Malenina na
gospodarstwo ojca, który w tym czasie
stale mieszkał w Łężycach. Zapewne
to z okresu wojny przywiózł pamiątki,
o których jego syn Witold pisze: Ojciec
miał duży zbiór szabli, zwłaszcza nas interesowały toporne duże szable rosyjskie.
Nie udało się ustalić dokładnej daty
powrotu Romana do Malenina, ale
wiadomo, że było to przed 1925 r. Gospodarstwo, na którym osiadł, w 1923 r.
miało obszar 82 ha. Jednak w dalszym
ciągu w obu publikowanych księgach
adresowych, tej z 1923 r. i tej wydanej
w 1929 r., jako właściciela podawano Jana Woykego (czyli ojca Romana).
Jak pisze Witold Woyke, jego dziadek
zmarł 1 marca 1930 r. Roman Woyke
w październiku 1925 r. zawarł związek
małżeński z Zofią Brzoskowską, córką
gospodarza z Miłobądza. Z małżeństwa Romana z Zofią przyszło na świat
trzech synów: Jerzy (ur. 9.09.1926), Stanisław (ur. 10.01.1928, zmarł 4.12.2009)
i Witold (ur. 15.04.1930).
Patriotyczna postawa Romana
Woykego, której przejawem była walka w obronie Polski przed bolszewicką
nawałą, nie przeminęła wraz z odejściem ze służby wojskowej. Był bardzo
zaangażowany w działalność społeczną
przez cały okres II Rzeczypospolitej, co
podkreśla także jego syn Witold. W Pomorskim Dzienniku Wojewódzkim z 1 listopada 1932 r. zapisano, że był m.in.
członkiem okręgowej komisji wyborczej
w wyborach do sejmiku powiatowego
w Tczewie przeprowadzonych 18 grudnia 1932 r. Roman Woyke z określeniem
„właściciel ziemski” jest wielokrotnie
wymieniany w kronice szkoły w Maleninie. M.in. w lutym 1933 r. został
wybrany w skład Rady Szkolnej i członkiem tej rady był do 1939 r. W 1933 r.
Woyke wszedł w skład powołanego
w Maleninie Towarzystwa Popierania
Budowy Publicznych Szkół Powszechnych. 28 kwietnia 1938 r. odbyły się
uroczystości związane ze 180. rocznicą osiedlenia się w Maleninie rodziny
Woyke. Według kroniki była to wówczas najstarsza rodzina zamieszkała
w Maleninie.
Komendant żandarmerii,
jeniec i tłumacz
Roman Woyke, jak wspomina jego
syn Witold, w latach międzywojennych był wielokrotnie powoływany na
szkolenia wojskowe. Być może dlatego
w maju 1939 r. został zmobilizowany,
pełnił funkcję komendanta żandarmerii w Tczewie i był świadkiem pierwszych wrześniowych walk o most. Jak
pisze w liście Witold: Według opowieści
Ojca były 3 punkty, z których można było
wysadzić most. Dwa zostały zniszczone.
Most został wysadzony z zapalnika, który był na dworcu pod bufetem. Chyba za
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
BIOGRAFIE – ROMAN WOYKE
ten zapalnik odpowiadał Ojciec jako „żandarm”. Trudno powiedzieć, czy rzeczywiście Woyke odpowiadał za ten zapalnik, ale fakt istnienia stanowiska do
wysadzenia mostu na terenie stacji kolejowej w Tczewie potwierdza w swojej
książce Druga wojna światowa wybuchła
w Tczewie Kazimierz Ickiewicz, przytaczając w niej relację dowódcy 2 Batalionu Strzelców w Tczewie.
Dalsze losy Romana Woykego opisuje jego syn Witold w liście z 22.01.2014
r. W 39 r. dotarł do Bydgoszczy, gdzie jako
żandarm otrzymał polecenie prowadzić
„folksdojczów” z Bydgoszczy w kierunku
Warszawy. Doprowadził ich do Kutna,
gdzie kolumna została rozbita. Dotarł
w 39 r. na Wołyń. Po napaści ZSRR po naradach oficerowie się podzielili (ojciec był
porucznikiem). Jedni byli skłonni poddać
się do niewoli Rosjanom, a drudzy przedrzeć się do Rumunii lub poddać się Niemcom. Ojciec bał się Rosjan, bo znał [ich]
z opowieści swego brata Leona, który był
w niewoli na Syberii. Do niewoli niemieckiej dostał się w pobliżu granicy rumuńskiej. W niewoli był w miejscowości Murnau. Ojciec ukończył szkoły (gimnazjum)
niemieckie tak, że znał język niemiecki bardzo dobrze. W obozie w Murnau jako policjant – były żandarm zgłosił się, że może
być tłumaczem. Został zwolniony z obozu
i wyznaczony jako tłumacz do Warszawy.
Pracował w różnych instytucjach w Warszawie. Po roku podjął pracę na wsi, gdzie
w różnych gospodarstwach pracował jako
rządca. Wspomniane tu Murnau to miasto w południowych Niemczech (w Bawarii), w którym zorganizowany został
obóz dla jeńców wojennych Oflag VII A.
Jak wspomniał Witold Woyke w rozmowie telefonicznej 5 lutego 2014 r., jego
ojciec sprowadził rodzinę do Warszawy. Udało im się, jak się później okazało na nieszczęście, zabrać do Warszawy
rodzinne pamiątki i zdjęcia. Niestety
wszystkie one spłonęły w czasie powstania warszawskiego.
Po wojnie
Woykowie całą rodziną, idąc za frontem, już w kwietniu 1945 r. powrócili
do Malenina, ale jedynym ich dobytkiem była zawartość plecaków. Jak
napisał 6 marca 2014 r. Witold Woyke:
Gospodarstwo było bez jakichkolwiek
zwierząt. Zaczęliśmy pędzić bimber
POMERANIA RUJAN 2014
z suszu buraczanego, którego pewne ilości były w magazynie u nas nazwanym
„spichrzem”. Za ten bimber u rosyjskich
żołnierzy kupowaliśmy konie i krowy. Już
z dwoma końmi ojciec zaczął uprawiać
pole. I tak gospodarzył, aż do czasu kiedy
w Maleninie powstała Spółdzielnia Produkcyjna, która przejęła gospodarstwo z całym inwentarzem, ale ojca nie przyjęli na
członka. W drodze łaski pozwolili zamieszkać w małym domku obok gospodarstwa.
Wspomniane odebranie gospodarstwa
Romanowi Woykemu przez Rolniczy
Zespół Spółdzielczy „Równość” w Maleninie miało miejsce 8 grudnia 1954 r.
Szczęśliwie, w związku ze zmianami
władzy w Polsce, Roman Woyke 16
stycznia 1957 r. odzyskał swoje gospodarstwo. Było ogromne, protokół, jaki
spisano w tym dniu, wymienia 4 domy
mieszkalne, spichlerz, stajnię, oborę,
stodołę, chlewiki oraz ponad 20 maszyn
rolniczych różnego typu. Witold Woyke
w innym liście napisał, że jego ojciec po
powrocie do Malenina stawił się w 1945
w RKU w Starogardzie, tam podlegał Malenin, został zdegradowany z porucznika
na szeregowca.
Wszyscy synowie Romana Woykego
zajęli się pracą naukową: Jerzy – profesor w Szkole Głównej Gospodarstwa
Wiejskiego, w latach 1952–1996 kierownik Zakładu Pszczelarstwa, ekspert
FAO, Stanisław – profesor anatomii
patologicznej w Akademii Medycznej
w Szczecinie, Witold – docent w Akademii Rolniczej w Poznaniu i m.in. dyrektor Instytutu Mechanizacji Rolnictwa
w tej akademii. Więcej informacji o synach Romana przedstawiłem w książce
Miłobądz. Historia miejscowości i parafii
1250–2000.
W 1968 r. zmarła Zofia Woyke, żona
Romana. Została pochowana na cmentarzu w Miłobądzu, w miejscu, w którym wcześniej spoczęli rodzice jej męża,
Barbara i Piotr. W 1973 r. Roman Woyke,
ze względu na wiek i zdrowie, sprzedał
gospodarstwo wraz z dużym domem rodzinnym Spółdzielni Produkcyjnej w Turzu, a sam zamieszkał w tym samym
domku, w którym mieszkał, gdy zabrano
im gospodarstwo w 1954 r. Pozostawił
sobie kawałek ziemi z sadem, w którym ustawił swoją pasiekę. Ulubionym
pszczołom poświęcał dużo czasu. W tym
budynku mieszkał do śmierci 14 marca
1981 r. Został pochowany w rodzinnym
grobie w Miłobądzu. Swój domek zapisał w testamencie Rozalii Strumińskiej,
która po śmierci jego żony opiekowała
się nim i prowadziła mu dom. Rozalia
zmarła w lutym 2014 r.
Źródła
Chronik der Schule Mahlin 1873–1920, rękopis.
Dzieje Kartuz, Tom I, Kartuzy 1998.
Hirsz Marian, mail do autora, Mosty
13.02.2014 r.
Ickiewicz Kazimierz, Druga wojna światowa wybuchła w Tczewie, wydanie
V, Pelplin 2012.
Jankiewicz Wacław, Zarys historii wojennej 66 Kaszubskiego Pułku Piechoty
im. Marszałka J. Piłsudskiego, Warszawa 1929.
Kataster kontrybucji Prus Królewskich
1772–1773, Archiwum Państwowe
w Toruniu, Abt. 180, 11024, No 28.
Königliches Gymnasium zu Culm Ostern
1909, Danzig 1909.
Kowalkowski Krzysztof, Miłobądz. Historia miejscowości i parafii 1250–
–2000, Miłobądz 2000.
Kronika szkoły w Maleninie 1920–1939.
Manthey Stanisław, Książka adresowa
gospodarstw rolnych ponad 50 hektarów wojew. pomorskiego, Toruń
1923.
Manthey Stanisław, Księga adresowa
gospodarstw rolnych ponad 50 hektarów województwa pomorskiego,
Toruń 1929.
Protokół zdawczo-odbiorczy, Malenin
16.01.1957 r., maszynopis, w zbiorach autora.
Raduński Edmund, Zarys dziejów miasta
Tczewa, Tczew 1927.
Rocznik Oficerski 1923, Ministerstwo
Spraw Wojskowych, Sztab Generalny – Oddział V, Warszawa 1923.
Schultz Franz, Geschichte des Kreis Dirschau, Dirschau 1907.
Wielkopolska Szkoła Podchorążych Piechoty (Szkic historyczny), Bydgoszcz
1924.
Woyke Witold, listy do autora, Poznań
22.01.2014 r. i 6.03.2014 r.
Woyke Witold, rozmowa telefoniczna
w dniu 5.02.2014 r.
27
POMORSKI SALON KULTURALNY
Nic, co ludzkie,
nie jest mi obce
Z księdzem profesorem Janem Walkuszem rozmawia Stanisław Janke.
Mówi się, że dobre dzieciństwo kształ­
tuje w człowieku pozytywne emocje,
uczy radości życia, motywuje do pra­
cy. W książce Jana Drzeżdżona Współczesna literatura kaszubska 1945–1980
tak oto ksiądz pisze: „Moje dzieciń­
stwo dane mi było przeżyć w środko­
wokaszubskim pejzażu, rysowanym
ciemną wstęgą Raduni i wystrzeloną
ponad najzuchwalsze pagórki Wie­
życą. Nic poza tym nie utkwiło mi
w pamięci, bo wszystko wtedy było
tak oczywiste i jasne, nawet banalne,
dlatego że było codzienne”. Ten tekst
powstał przed trzydziestu laty. Może
dziś dopełniłby go ksiądz profesor
garścią wspomnień z Klukowej Huty,
miejsca swojego urodzenia i domu ro­
dzinnego?
Owszem, przywołana tutaj moja
wypowiedź powstała z myślą o ukazaniu pewnego rodowodu literacko-poetyckiego, była konstruowana na
użytek badawczy śp. dr. Jana Drzeżdżona. A chodziło wówczas o podkreślenie
swoistego procesu dojrzewania do słowa, postępującego w czasie i z wyraźnym odwołaniem się do retrospekcji.
Natomiast prawdą jest, że dzieciństwo
wyciska niezatarte piętno na kolejnych
etapach życia i ma to do siebie – tak
przynajmniej postrzegam to teraz – że
człowiek im starszy, tym częściej wraca do tamtych chwil i jakby na nowo
odkrywa głębokie treści wciąż nie do
końca rozpoznane. Dziś, ilekroć wracam
na ojcowiznę (choć dzieje się to rzadko,
a ów zapamiętany z dzieciństwa obraz
został już mocno przeorientowany),
tylekroć jest to powrót do pewnego
stopnia sentymentalny, o silnym zabarwieniu uczuciowym. Jakby z mlecznego
welonu pamięci dobywają się zastygłe
28
obrazy, zawieszone w pół drogi słowa,
które kiedyś nie miały większego znaczenia, bo były zbyt oczywiste, a teraz
dorastają do roli wielowymiarowego
symbolu i swoistego sacrum. Bo tu,
jak się to mówi potocznie do dziś – na
Klëkòwsczich Pùstkach – wszystko
biegło w rytmie wiary i wielopokoleniowej tradycji, prawdy bez potrzeby
uzasadnienia, prostoty, wzajemnego
zaufania i sąsiedzkich relacji, a przede
wszystkim ściśle określonego porządku wyznaczonego pracą, modlitwą
i niewyszukaną rozrywką. Do dziś modlitwa „Anioł Pański” kojarzy mi się
z obieraniem kartofli, bo babcia wykonując tę prozaiczną z pozoru czynność,
zawsze śpiewała wtedy tę piękną modlitwę, wymownie łącząc profanum
i sacrum. Sakralny wymiar miała też
cykliczna aktywność rolnicza, w którą
od dzieciństwa wszyscy byliśmy włączeni. Żniwa i wykopki rozpoczynały
się zawsze w środy lub soboty, a więc
w dni poświęcone Matce Bożej. Przed
zwózką zżętego i wyschniętego zboża
tato zawsze kropił pusty sąsiek (zôpól),
a pierwsze snopki układał w kształcie
krzyża. Najciekawsze jednak zawsze
były zimowe wieczory, bo wtedy intensyfikowały się relacje i odwiedziny
międzysąsiedzkie, połączone z opowiadaniem bajek, baśni, niezwykłych historii o duchach i strôszkach, a wszystko
to niezwykle kształtowało wyobraźnię. Ów czas i wyjątkowo brzemienna
rzeczywistość, którą próbujemy dziś
rekonstruować i na nowo odkrywać
w okolicznościowych rozmowach z ojcem i braćmi, skończyły się dla mnie
właściwie już wraz z ukończeniem
szkoły podstawowej. Wtedy bowiem
opuściłem rodzinny dom i w odległym
ok. 60 km Lęborku rozpocząłem naukę w Liceum Ogólnokształcącym, by
w odstępach mniej więcej miesięcznych odwiedzać matecznik na niecałą
dobę (przyjazd w sobotę wieczorem
i powrót w niedzielne popołudnie).
A wcześniejsze doświadczenia, zatrzymane w kadrze pamięci obrazy, zaczęły teraz powoli nabierać wymiaru
mistycznego.
We wspomnianej książce Drzeżdżona
ksiądz profesor pisze, że podczas na­
uki w lęborskim liceum był jedynym
uczniem, który znał język kaszubski.
Czy w domu rodzinnym księdza mówi­
ło się po kaszubsku?
Tak! W domu, w najbliższym otoczeniu
mówiło się tylko po kaszubsku. Kontakt
z językiem polskim następował tu poprzez Kościół i szkołę. Na dobrą sprawę
wraz z rozpoczęciem nauki szkolnej
uczyliśmy się od początku (od podstaw)
nowego języka, języka polskiego, co
gwarantowało poprawne jego opanowanie, o ile nauczyciele byli dobrze
przygotowani. Lecz niestety zdarzały
się przypadki, że nauczyciele – jak to
postrzegam z dzisiejszej perspektywy
– którzy sami kiepsko mówili po polsku, zakazywali rozmowy kaszubskiej
podczas przerw międzylekcyjnych.
Bez wątpienia rodziło to w uczniach,
choć w dzieciństwie może nieuświadomione, poczucie mniejszej wartości sfery językowej stosowanej na co
dzień. A normą powszedniości była
tu tylko kaszubszczyzna. Co więcej,
z wyraźną dezaprobatą odnoszono
się do tych osób, które urodzone i wychowane w kaszubskim kręgu kulturowym, po zetknięciu się z miastem
usiłowały mówić „z wysoka”.
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
POMORSKI SALON KULTURALNY
Zapewne każdy z nas działających na
niwie kaszubskiej doznał w pewnym
momencie olśnienia ideą kaszubską.
Czy ksiądz profesor w młodości też
przeżył takie oświecenie?
Patrząc przez pryzmat minionego czasu, muszę powiedzieć, że owo, jak pan
redaktor to nazywa, olśnienie ideą kaszubską nastąpiło u mnie raczej późno
i był to proces, który trwał dość długo,
a u jego początku stały zjawiska negatywne. Po pierwsze, to wspomniane
cenzurowanie kaszubszczyzny w szkole
podstawowej, po drugie, ukrywanie się
z moim światem kaszubskim w latach
licealnych, i po trzecie, prawie żadna
wiedza na temat kulturowego dziedzictwa Kaszub. Gdy pewnego razu
nauczyciel historii w lęborskim ogólniaku zapytał mnie, wskazując na wąsatą postać w maciejówce z kalendarza
wydanego przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, kto to jest – oczywiście nie
wiedziałem. Ale był to chyba pierwszy
sygnał stymulujący konieczność rozpoznania przeszłości i dorobku, którego
synonimem stał się m.in. wskazany
Antoni Abraham. Kolejny, bodaj najważniejszy, etap swoistego przewartościowania i budzenia świadomości kaszubskiej nastąpił u mnie pod wpływem
systematycznego oddziaływania ks.
Władysława Szulista, proboszcza mojej rodzinnej parafii. Kiedy obejmował
w 1972 r. niewielki ośrodek duszpasterski w Mściszewicach, był już znany jako
liczący się na Pomorzu badacz przeszłości, popularyzator i miłośnik historii.
Podczas licznych spotkań na plebanii
wsłuchiwałem się w jego opowiadania
i prezentacje publikacji, w tym przede
wszystkim jego artykułów i opracowań,
a czyniłem to zrazu tylko z grzeczności. Ani się spostrzegłem, gdy wsłuchując się w jego opowieści, zacząłem
stawiać pytania i prosić o dodatkowe
wyjaśnienia. A później te spotkania
zaczęły się przeradzać w dyskusję na
temat przeszłości Pomorza, Kaszub,
kultury umysłowej, literatury i osób
ściśle związanych z ideą kaszubską,
które w przekonującej relacji ks. W.
Szulista budziły nie tylko podziw dla
ich dokonań, lecz jawiły się jako wspaniałe wzorce, którym kaszubszczyzna
zawdzięcza swą żywotność. Już wtedy
zatem, a były to pierwsze lata moich
POMERANIA RUJAN 2014
studiów seminaryjnych, wspomniana
grzeczność przerodziła się w zainteresowanie, szukanie nowych motywacji i nowych form urzeczywistniania.
A taką drogę i wielorakie możliwości
znalazłem w Klubie Studentów Kaszubów, w coraz bliższej współpracy
z klubem Pomorania, Zrzeszeniem
Kaszubsko-Pomorskim, środowiskiem
akademickim Uniwersytetu Gdańskiego i Uniwersytetu Mikołaja Kopernika
w Toruniu oraz z wieloma osobami będącymi filarami kaszubszczyzny, z ks.
dr. Bernardem Sychtą na czele.
Jako alumn Wyższego Seminarium Du­
chownego w Pelplinie był ksiądz kró­
lem Klubu Studentów Kaszubów przy
seminarium, a także zadebiutował
jako poeta kaszubski. Efektem po­
etyckich poszukiwań jako młodego
twórcy są dwa tomiki wierszy Kańta
nôdzejë i Jantarowi pôcerz. Jantarowy
pacierz. W pierwszym z nich podmiot
liryczny dość często zwraca się do nie­
określonej dziewczyny, kobiety. Czy to
jest uczucie zbudowane na potrzeby
tej poezji, tak jak u ks. Leona Heykego,
czy chodzi o coś innego?
Nic, co ludzkie, nie jest mi obce, a przecież miłość to najwspanialsza właściwość, która wyróżnia nas spośród
wszystkich innych istnień. Ponadto do
naszej codzienności wkradło się wiele
uproszczeń i zgoła błędnych konotacji.
Przecież miłość to nie tylko eros, a raczej
agape, tak jak czas to nie tyle chronos,
ile kairos. Zresztą zagłębiając się w sferę
29
POMORSKI SALON KULTURALNY
uczuć i ich poetyckich obrazów, nie
trzeba wcale praktykować owych doznań i uniesień, podobnie jak nie trzeba być złodziejem, aby odpowiedzialnie
i rzeczowo mówić i pisać o kradzieży.
Często jest wręcz odwrotnie, że stając
z boku, łatwiej i dosadniej wejść in medias res danej rzeczywistości. A ponadto, skoro przywołał tu pan redaktor ks.
dr. Leona Heykego, uważam – z czym
nie do końca zgadza się mój bëlny drëch
profesor Tadeusz Linkner – że jego poezja ma daleko idący wymiar aluzyjno-symboliczny. Wykorzystując bowiem
w kreacji słowa całą gamę ludzkiej miłości, z jej wzlotami, rozczarowaniami
oraz specyficzną frazeologią, traktował
ją jako swoiste tło dla stworzenia bytu
idealnego, odnoszącego się do duchowych możliwości człowieka oraz jego
świadomego uczestnictwa w kulturalnym dziedzictwie kaszubskich wartości. Myślę, że podobną miarę trzeba też
przyłożyć do mojej poezji przywołanej
tu przez pana.
Po otrzymaniu święceń kapłańskich
i pracy jako wikariusz w parafiach
w Osiu pod Świeciem, Działdowie
i Gdyni wkrótce został ksiądz skiero­
wany na studia w Katolickim Uniwer­
sytecie Lubelskim…
To, co zaszczepił we mnie ks. Władysław Szulist, a także jego delikatne
sugestie, że powinienem doskonalić
swoje kwalifikacje i profesjonalnie rozwijać zainteresowania, zaczęło mnie
z czasem przekonywać, tym bardziej
że pierwociny mojego drobnego pisarstwa spotykały się z przychylnością środowiska, a drukowane wiersze znalazły
uznanie gremiów literackich. Był też dodatkowy powód tego, że już od czasów
seminaryjnych przylgnąłem do historii
i prowadzenia badań. Finalizując bowiem w 1979 r. magisterium z historii
Kościoła u ks. prof. Zygmunta Zielińskiego na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, zostałem przez niego zaproszony
(a to ściśle łączyło się z tematyką mojej
pracy) do wygłoszenia w listopadzie
1979 r. referatu w ramach organizowanego przez niego sympozjum o życiu
religijnym w Polsce pod okupacją 1939–
–1945. Gdyby mi dziś zaproponował
taki temat (Kościół w diecezji chełmińskiej podczas II wojny światowej), długo
30
bym się zastanawiał, lecz wtedy uskrzydlony dumą i dowartościowaniem, ani
chwili się nie wahałem. W istocie okazała się w tym wielka mądrość Mojego
Mistrza, bo już wtedy poznałem niemal
cały kwiat polskich historyków Kościoła. Wszystko to razem wzięte, tudzież
objawienie moich planów i marzeń
w rozmowie z biskupem Marianem
Przykuckim, zdecydowało, że po czterech latach pracy duszpasterskiej skierował mnie ordynariusz na studia specjalistyczne z zakresu historii Kościoła,
jako że nie wyobrażałem sobie innych.
Decyzję przywiózł mi do Gdyni ks. dr
Zygmunt Labuda oraz ks. infułat Antoni Liedtke. Zaiste już od października
tegoż roku zgłębiałem tajniki historii
w ramach bardzo bogatego programu
studiów licencjacko-doktoranckich (ponad 30 godzin zajęć dydaktycznych tygodniowo przez trzy lata i czwarty rok
o nieco zmniejszonym wymiarze) pod
naukową opieką (seminarium) niezwykle solidnego, twórczego i krytycznego
profesora Z. Zielińskiego, reprezentującego typ tzw. historiografii integralno-genetycznej. A choć mogłem zakładać,
co było pewną normą, że po uzyskaniu
doktoratu w najlepszym wypadku wrócę do diecezji jako wykładowca w seminarium duchownym, jednak stało
się (zresztą ku mojej radości) zupełnie
inaczej. Władze bowiem Katolickiego
Uniwersytetu Lubelskiego wystąpiły
już w 1989 r. do biskupa chełmińskiego o jego zgodę na zatrudnienie mnie
na KUL. Odpowiedź była pozytywna i w ten oto sposób – przechodząc
wszystkie awanse, stopnie i tytuły naukowe – pracuję już w Lublinie 25 lat.
Jest ksiądz profesor autorem wspa­
niałej biografii ks. Bernarda Sychty,
twórcy monumentalnego Słownika
gwar kaszubskich na tle kultury ludowej.
Studiując w pelplińskim seminarium,
alumn Jan Walkusz niejednokrotnie
się spotykał z tym wybitnym uczo­
nym. Jak z dzisiejszej perspektywy
postrzega ksiądz te spotkania?
O ks. Bernardzie Sychcie dużo słyszałem od ks. W. Szulista, a potem co nieco o nim czytałem. A choć pierwsze
moje spotkanie z pelplińskim uczonym miało miejsce już w październiku 1974 r., w kilka dni po pogrzebie
nieodżałowanej pamięci jego siostry
Anny, intensywniejsze i dość regularne
spotkania nastąpiły od momentu, gdy
w lutym 1976 r. wybrano mnie prezesem (królem) kleryckiego Klubu Studentów Kaszubów. Ponieważ ks. B. Sychta
był nieformalnym duchowym opiekunem i dobrym duchem tego klubu, siłą
rzeczy spotkania były częstsze, z reguły
dwa razy w tygodniu. A ich program zasadniczo się nie zmieniał: kawa i ciasto
w jego kanonii, a potem półgodzinny
spacer w ogrodzie, z rozmowami na
temat języka kaszubskiego, literatury
kaszubskiej i zagadnień związanych
z szeroko rozumianą problematyką
kaszubsko-pomorską. Jak spostrzegam
te spotkania z „pelplińskim benedyktynem”? (bo tak często określano ks. B.
Sychtę z racji jego wyjątkowej pracowitości i akrybii językowo-leksykograficzno-etnograficznej). Zawsze byłem pod
wrażeniem jego pracowitości, oddania
nauce, maksymalnego wykorzystania
czasu, skromności, olbrzymiej wiedzy,
którą nie onieśmielał, lecz inspirował,
ideowości, perfekcjonizmu i niezwykłej
serdeczności. Potrafił się radować każdym osiągnięciem drugiego człowieka.
Ponadto z jednej strony był świadomy
wartości swego dzieła (myślę o Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. 1–7, i Słownictwie kociewskim na
tle kultury ludowej, t. 1–3) i cieszył się, że
tak życzliwie było przyjmowane przez
specjalistów i ziomków-Kaszubów. Ale
z drugiej strony – co w pełni uświadomiłem sobie dopiero po czasie – nie
rozumiał np. procesu eksplorowania
i interpretowania bogactwa materiału zawartego w jego słownikach. Mówił wtedy: A pò co òni to piszą; to doch
wszëtkò je w mòjim słowôrzu. Szkoda też,
że podobnie dziś spadkobierczyni jego
praw autorskich nie rozumie potrzeby popularyzowania bardzo bogatego
dorobku ks. B. Sychty i udostępniania
społeczności jego utworów, odznaczających się niezwykłym bogactwem
treściowo-dokumentalnym i ideowo-artystycznym.
Jest ksiądz profesor od lat kierowni­
kiem Katedry Historii Kościoła XIX
i XX wieku oraz dyrektorem Instytutu
Historii Kościoła Katolickiego Uniwer­
sytetu Lubelskiego im. Jana Pawła II,
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
POMORSKI SALON KULTURALNY / KLËKA
autorem około 500 publikacji, w tym
31 książek (co uważam za fenomenal­
ny wynik), odbywa liczne podróże ba­
dawcze do krajów europejskich i Ame­
ryki Północnej, ale co roku znajduje
czas, by być w Chmielnie i przewod­
niczyć jury Konkursu Recytatorskiego
Literatury Kaszubskiej „Rodnô Mòwa”.
W materii mojego dorobku odwołuje
się pan z pewnością do strony internetowej, a ona nie jest aktualizowana
co najmniej od 6 lat. W rzeczywistości
jestem autorem ponad 650 publikacji,
w tym – licząc także prace pod redakcją – 46 książek. Czy to jakiś fenomen?
Nie sądzę, jako że wiele osób, znanych
także panu, może się pochwalić znacznie
większą aktywnością. A w każdym wypadku tajemnicą powodzenia jest przede
wszystkim odpowiednia organizacja
czasu, systematyczność i umiejętność,
niekiedy wręcz konieczność, wybierania między tym, co ważne, a tym, co
najważniejsze. Pytał pan wcześniej o ks.
B. Sychtę, o to, co uderzyło mnie w jego
sposobie bycia. Dopowiadając tamte
treści, warto tu jeszcze raz podkreślić,
że był on – zresztą nie tylko dla mnie
– wspaniałym wzorem zagospodarowania czasu i talentów otrzymanych od
Stwórcy. Zresztą przy różnych okazjach
miał zwyczaj powtarzania rady-wskazania Sługi Bożego biskupa Konstantyna
Dominika: „Księża, nie marnujcie nigdy
czasu”. Choć z pewnością nieudolnie, ale
staram się trzymać tej zasady i w tym
tkwi pewnie ów fenomen pozwalający
reglamentować chwile na prowadzenie badań, twórczość naukową i literacką, prowadzenie prac magisterskich
i doktorskich, udział w sympozjach
i komisjach kwalifikacyjnych, pisanie
ekspertyz i recenzji, zarządzanie instytutem i katedrą, a od czasu do czasu na
okazjonalne duszpasterstwo. W tym
nurcie plasuje się także doroczne przewodnictwo jury konkursu „Rodny
Mòwë” w Chmielnie, które powierzono
mi po przedwczesnym odejściu nieodżałowanej pamięci Janka Drzeżdżona.
Przyjazd do grodu Damroki to przede
wszystkim wciąż nowe doświadczenie,
kontakt z żywym słowem kaszubskim,
niesłychaną ambicją i kunsztem recytatorów oraz olbrzymim poświęceniem
ich opiekunów, ale także możliwość
ożywienia kontaktów i nawiązania nowych. Czyż można na to żałować czasu
a nawet trudu podróży?
Fot. z archiwum ks. J. Walkusza
TËCHÓMIE. NOWÉ DOSWIÔDCZENIA – NOWÉ ÙDBË
W Centrum Midzënôrodnëch Pòtka­niów
w Tëchómiu 19 i 20 séwnika gòscëlë
robòtnicë institucji kùlturë, szkólny,
sztudérowie, przédnicë bùte­nrządowëch
òrganizacjów, artiscë, przedstôwcowie
mediów i lokalnëch samòrządzënów
z całégò Pòmòrzô. Przëjachelë tuwò
na II Bëtowsczé Fòrum Animatorów
Kùlturë. Ùdbòdôwôczã pòtkaniô béł
prof. Cezari Òbracht-Prondzyńsczi,
a òrganizatorama: fùndacjô „Partnerstwo Dorzecze Słupi”, Kaszëbsczi Institut,
Institut Miejsczi Kùlturë we Gduńskù
i bëtowsczi part Kaszëbskò-Pòmòrsczégò
Zrzeszeniô.
Fòrum zaczãło sã òd wprowa­
dzającégò referatu prof. C. ÒbrachtProndzyńsczégò „Budowanie społeczności lokalnej poprzez kulturę”.
Pózni òdbëłë sã warkòwnie „Niezbędnik animatora kultury w małych społecznościach” przërëchtowóné przez
robòtników Kaszëbsczégò Lëdowégò
Ùniwersytetu w Wieżëcë. W dzélu zwónym „Dobre praktyki” zaprezentowelë
sã m.jin. Éwelina Lew-Czedrowskô z Kòła Wiejsczich Gòspòdëniów
w Trzebiatkòwi, Klémãs Leman, chtëren
pòkazywôł swój tradicyjny żëtny chléb
z Górë Lemana, Marila Jakackô i Jaromir
Szroeder, jaczi kôrbilë ò projekce BytOFF­
sky Festiwal.
W sobòtã 20 séwnika béł czas na
rézã do wiele placów i institucji, co zjiscywają czekawé zadania. Ùczãstnicë
mielë m.jin. leżnosc pòznac Zofiã
Franc – direktorkã òstrzódka kùlturë
w Kòłczëgłowach, jakô realizëje „Festiwal czterech smaków wraz z budową
infrastruktury rekreacyjnej w miejscowości Kołczygłowy”. Òpòwiedza téż
ò centrum turisticzny infòrmacji i jinëch czekawëch dzejaniach.
Red.
Òdj. ze zbiérów Bëtowsczégò
Centrum Kùlturë
KÒSCÉRZNA. NOWI PÒKÔZK
W Mùzeùm Kòscersczi Zemi w Kòs­
cérznie 4 séwnika òtemkłi béł pòkôzk
„Zatrzymane w kadrze. Polacy – Niemcy – Sowieci. Wojsko w Kościerzynie
w okresie II wojny światowej”.
Zwiedzający òkróm lëcznëch òd­
jimniãców i dokùmentacji mògą
òbaczëc apartny ekspònat – ùnikatowi
procempancerny karabin Ur robiony
POMERANIA RUJAN 2014
serijno w latach 1938–1939. Je òn nazôd
w mùzeùm pò kònserwacji. Wëstôwk
bãdze dérowac do kùńca rujana.
Red., tłom. KS
31
KASZËBSCZI DLÔ WSZËTCZICH
ÙCZBA 36
Pùstczi
RÓMAN DRZÉŻDŻÓN, DANUTA PIOCH
Pùstczi to pò pòlskù wybudowanie, kolonia, gospodarstwo lub kilka gospodarstw poza wsią.
Cwiczënk 1
Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk.
Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi.
(Przeczytaj dialog i przetłumacz go na język
polski. Wykorzystaj do tego słownik kaszubsko-polski).
– Dze të mie môsz przëwiozłé?
– Na pùstczi…
– To doch je prôwdzëwi kùńc swiata! Jôchë jaczé!
– Niżóden kùńc swiata, leno pëszny nórcëk Kaszëbsczi,
jaczich wiele mómë na naju zemi.
– Ale na tim pùstkòwim nick ni ma!
– Jakùż ni ma? Nie widzysz nëch pësznëch pòlów, snôżich
łąków a zelonëch pażãców? Hewò zdrzij – słunuszkò sã
w błotkù sklëni, a tam dalek chëcz stoji. Òbrôzk jak ze snikù.
– To są prôwdzëwé përdëgónë! Tuwò ni ma asfaltowëch
drogów, niżódnëch wiôldżich krómów, ni ma banków, kina,
téatru…
– Za to të cyrk robisz! Wcygnij lëft a pòczëjesz, jak tu je
pëszno.
– E tam! Jakùż lëdze mògą żëc na taczich barabónach?
Wszãdze dalek…
– Dalek mają, le spòkójni żëją jak lëdze w miastach. Ni
mùszą nigdze nëkac. Wicy czasu dlô se mają.
– Nié, nié, jô bë na taczi pùrtkòwiznie nie strzimôł. Chcema
jachac do cywilizacje!
– Mackù të, mëslisz, że tuwò jaczi zacopóny, stôrodôwny
lëdze żëją.
– Jo, prawie tak mëszlã. Na tëch pùtawach, tu je… XIX
stalaté.
– Môsz të chłopie krótczi wid? Wezkôj cziker a zdrzë.
Widzysz të, cëż tam na ti chëczi wisy?
– Satelitarnô antena?!
– A cëż tam na pòdwòrzim stoji?
– Terenowé aùto?!
– A nen chłop, co w naju stronã prawie jidze, cëż terôzka
robi?
– Bez móbilkã gôdô?!
– Je to XIX stalaté?
– Mòże XIX stalaté nié, ale na tëch pùjawach pùstkòwiónã
jô bë nie chcôł bëc!
– Wejle, miastowi sã nalôzł! Z Wiôldżi Wsë. Przecã pò
latowim sezonie waju miasto prawie za pùstkama szlachùje!
32
Cwiczënk 2
Wëpiszë z gôdczi synonimë słowa pùstczi.
(Wypisz z dialogu synonimy słowa pùstczi).
Przeczëtôj òbjasnienia jich znaczeniów i pòdsztrëchnij te,
jaczé mają ùjimné nacéchòwanié.
(Przeczytaj objaśnienia ich znaczeń i podkreśl te, które mają
nacechowanie ujemne).
* jôchë – nieużytki rolne, przysłowiowa okolica zapadła,
rzadko zaludniona;
* pùstkòwié – znajdujące się w pewnym oddaleniu od
wsi (od jej zwartej zabudowy) gospodarstwo albo kilka
gospodarstw;
* përdëgónë – nieużytki rolne, okolica przysłowiowymi
deskami zabita;
* barabónë – okolica deskami zabita, kąt zapadły, rzadko
zaludniony;
* pùrtkòwizna – okolica, gdzie „diabeł mówi dobranoc”;
* pùtawë (pùjawë) – ziemia nieurodzajna i dlatego mało
zaludniona
Wëfùluj zdania synonimama słowa pùstczi (uzupełnij zdania synonimami słowa pùstczi):
Na ……………………………………………………………………………… nick nie chce ùrosc.
Na taczim …………………………………………………………… straszno je mieszkac.
Na naszim …………………………………………………………………... spòkójno sã żëje.
Më zbłądzëlë na tëch ……………………………………………………………………………… .
Cwiczënk 3
Przëzdrzë sã znaczenióm słów jôchë, përdëgónë,
barabónë, pùtawë i spróbùj wëwidnic jich
jãzëkòwé sparłãczenia z taczima słowama
(zastanów się nad znaczeniami słów jôchë,
përdëgónë, barabónë, pùtawë i spróbuj wyjaśnić
ich językowe powiązania z takimi słowami):
jôchim – czas poprzedzający żniwa, przednówek
përda – tylna część ciała, pośladki
barë – odłóg, ziemia nieurodzajna
pùta – srom
pùrtk – diabeł
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
KASZËBSCZI DLÔ WSZËTCZICH
Wëpiszë ze słowarza J. Trepczika (Słownik polsko-kaszubski) kaszëbsczé równoznaczënë słowa
nieużytek. Kùli z nich òstało ùżëtëch w gôdce?
(Wypisz ze słownika J. Trepczyka kaszubskie
odpowiedniki słowa nieużytek. Ile z nich użyto
w dialogu?).
(W dwu ostatnich wypowiedziach dialogu znalazły się
nazwy mieszkańców miejsc: człowieka zamieszkującego
wybudowania i mieszkającego w mieście. Zapisz te nazwy
i dopisz do nich ich polskie odpowiedniki. Czy da się je
wyrazić jednym słowem? Znajdź w słowniku kaszubski
odpowiednik słowa wieśniak).
Cwiczënk 4
Cwiczënk 8
W teksce gôdczi òstałë ùżëté frazeòlogizmë: „to
je prôwdzëwi kùńc swiata”, „robic cyrk”, „miec
krótczi wid”. Òdszukôj, w jaczim kònteksce òne
bëłë wërzekłé, pòdôj dosłowné znaczenia taczich
słownëch sparłãczeniów i przenosné jich znaczenia.
(W dialogu użyto frazeologizmów: … Odszukaj kontekst,
w którym ich użyto, podaj dosłowne i przenośne znaczenia
tych związków wyrazowych).
Pùstczi mògą téż miec przenosné znaczenié, jak
na przëmiôr w prozë Jana Drzéżdżona. Niżi je
wëjimk tekstu. Spróbùj òkreslëc na jegò spòdlim,
czim są tuwò pùstczi.
(Pùstczi [pustki] mogą też mieć przenośne znaczenie, jak
na przykład w prozie Jana Drzeżdżona. Poniżej fragment
tekstu. Spróbuj na jego podstawie określić, czym są tutaj
pùstczi).
Cwiczënk 5
Kòżdi na tim swiece nosy swòje Pùstczi. Jeden na ten ôrt
a drëdżi na jiny, ale to nikògò nie minie. Czë to je stôri, czë
mlodi, bògati abò biédny, kòżdi wlecze ze sobą nen miechùlc
z Pùstkamë. A cëż zrobic? To sã mùszi jakùsz tluc. Cëż tu chto
pòmòże? Prawie ny mlodi so mëszlą nierôz: – A cëż më? Kò
to doch jidze ten cali swiat przestawic. – Ale nie warô dlugò,
tej òni są òbdóny, a dëcht nic nie gôdają, sztël jak mùczk,
a zdrzą wkól, a so mëszlą: – Je to pò prôwdze wszëtkò to
samò? Kò to doch nama terô czësto jinaczi wskazëje.
Tak to je, że z czasã to czlowiekòwi czësto jinaczi wska­
zëje, a cëż so mô niebòrôk pòmòc? To, co sã naszãtoli
a natlëcze, a naùwijô, to je jegò.
Z ùszłëch ùczbów wiémë, że kaszëbsczé czasniczi
mòżemë pòdzelëc na 4 kòniugacje (pòspòdlé pò­
dzélu stanowią 1. i 2. persóna pòjedinczi lë­czbë
ternégò czasu):
I -ã, -esz; II -ã, -isz; III -óm, -ôsz; IV -ém, -ész.
Przëpiszë kòżdi z czasników ùżëtëch w gôdce do pasowny
kòniugacji.
(Z poprzednich lekcji wiemy, że kaszubskie czasowniki mo­
żemy podzielić na 4 koniugacje [podstawą podziału są 1. i 2.
osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego]: … Przypisz
każdy z czasowników użytych w dialogu do odpowiedniej
koniugacji).
Cwiczënk 6
Cwiczënk 9
Wëpiszë z kôrtë Kaszëb jak nôwicy pòzwów
pùstków.
(Z mapy Kaszub wypisz jak najwięcej nazw wy­
budowań).
pëszny – bùszny, wspaniałi, paradny
snôżi – piãkny, ùrodny, spòsobny
pażãc – mùrawa, òtłóg, ùgór
sklënic sã – szklëc sã, swiécëc sã, łiszczëc, mienic sã, gòrac,
jaskrzëc
chëcz – dodóm, bùdink, chałëpa
òbrôzk – widzënk, wëzdrzatk
snik – sen, snienié, snicé
błotkò – stôwk, błotuszkò, plëtnica, żabińc, rëbińc
SŁOWÔRZK
Pòdsztrëchniãti w teksce wëjimk, òpisënk pùstków,
przeredagùj tak, żebë ùżëc jak nôwicy z pòdónëch
niżi słów (podkreślony w tekście fragment, opis
pustkowia, przere­daguj tak, żeby użyć jak najwięcej podanych poniżej słów):
nórcëk – tu. zakątek; pażãc – nieużytek; sklënic sã – błyszczeć się;
snik – marzenie senne; nëkac – spieszyć się; nie strzimac – nie wytrzymać; zacopóny – zacofany; cziker – lornetka, szlachòwac – być
podobnym
UCZ SIĘ ONLINE
Cwiczënk 7
W dwùch slédnëch wëpòwiescach gôdczi nalazłë
sã pòzwë mieszkańców òbéńdów: człowieka
mieszkającégò na pùstkach i w miesce. Zapiszë
te pòzwë i dopiszë do nich jich pòlsczé znaczenia.
Czë dô sã je w pòlsczim jãzëkù wërazëc jednym
słowã? Nalézë w słowarzu kaszëbską wersjã
słowa wieśniak.
POMERANIA RUJAN 2014
www.skarbnicakaszubska.pl
33
GDAŃSK MNIEJ ZNANY
Kościół św. Jana
Kościół, w którym sacrum współgra z profanum. Ołtarz i scena zamknięte w jednej przestrzeni
nadają miejscu wyjątkowy charakter. Zapraszamy do Centrum św. Jana w Gdańsku.
M A RTA S Z A G Ż D O W I C Z
Budowlana katastrofa?
Centrum św. Jana mieści się w zabytkowym kościele pw. św. Jana, który należy
do Archidiecezji Gdańskiej, ale użytkowany jest przez Nadbałtyckie Centrum
Kultury. Można tu przyjść na mszę świętą, ale częściej trafimy na koncert czy
przedstawienie. Fotele są dostosowane
do dwóch funkcji obiektu, można usiąść
przodem do ołtarza lub do sceny. Nowoczesność zapakowana jest tu niejako
w piękną gotycką architekturę. Kościół
św. Jana powstał już w XIV wieku. To
trójnawowa świątynia halowa (wszystkie nawy mają tę samą wysokość) z transeptem, czyli nawą poprzeczną. Obiekt
zbudowano na podmokłym terenie, a że
nie zadbano o fundamenty, to w XVII
wieku trzeba było ratować prezbiterium
przed zawaleniem się. Do dziś podziwiać można jego krzywą ścianę (najlepiej widać to z zewnątrz). Świątynię
zdobi wieża z tarczami zegarowymi ze
złoconymi wizerunkami słońca. Zanim
powstała, trzeba było z miasta wygonić
Krzyżaków, którzy nie zgadzali się na jej
wzniesienie.
Strefa sacrum
Skarbem świątyni jest kamienny ołtarz
główny. Jego wysokość wynosi aż 12
metrów. Ołtarz wykonał mistrz Abraham van den Block, ten sam, któremu
zawdzięczamy fontannę Neptuna, Złotą Bramę czy fasadę Dworu Artusa.
Rzeźbiarz pracował nad dziełem kilkanaście lat, bo prace utrudniła szalejąca
w mieście epidemia. Zadanie zakończył
w 1612 roku. Sceny ukazane na ołtarzu nawiązują do patrona świątyni
– św. Jana Chrzciciela. Widzimy chrzest
Jezusa w Jordanie, Jana jako proroka
34
zapowiadającego przyjście Chrystusa
czy wreszcie ściętą głowę świętego
niesioną w misie. Ołtarz główny nie
został wyniesiony ze świątyni przed
1945 rokiem, a jedynie zabezpieczony.
Przetrwał w płonącym kościele, ale
uległ zniszczeniu. Swój obecny wygląd
zawdzięcza pracom przeprowadzonym
w latach dziewięćdziesiątych. Po prawej
stronie prezbiterium wzrok przykuwa
kolejne monumentalne dzieło. To dziewięciometrowy barokowy nagrobek
gdańszczanina Nathanela Schrödera
z 1668 roku. Składa się z sarkofagu z inskrypcjami, o które opiera się z lewej
strony kobieta symbolizująca Waleczność, a z prawej – Sprawiedliwość. Na
płycie leży lew ze skrzydłami, który
trzyma otwartą księgę – symbolizuje
on ewangelistę Marka. Nathanel wyobrażony został na tle wielkiej piramidy, która opiera się na muszlach. Całość
wieńczy postać Chronosa.
Pieniądze i rozpacz Zachariasza
Kościół św. Jana miał szczęście do fundatorów. Najsłynniejszym był Zachariasz Zappio – kupiec żyjący w Gdańsku
w XVII wieku. Prowadził przy kościele
fundację wspierającą najuboższych.
Sam zgadzał się aż siedemdziesiąt razy
zostać ojcem chrzestnym sierot i najbiedniejszych dzieci. Ten bogaty patrycjusz zapisał świątyni sumę, która wystarczyła kościołowi na… dwieście lat.
Po jego śmierci udało się dzięki tym pieniądzom otworzyć przykościelną bibliotekę. Przypomina o niej dziś kamienny
kartusz z inskrypcją „Bibliotheca A.
1690”. Można go zobaczyć w nawie północnej prezbiterium. Zachariasz i jego
żona Katarzyna przeżyli tragedię utraty
jedynego dziecka. Ich córka Adelgunda
zmarła w wieku 10 lat. Na epitafium namalowana została dziewczynka, której
blond loczki opadają na ręce złożone
w geście modlitwy. Dookoła obrazu
aniołki przypominające lalki, którymi
bawiła się Adelgunda. W scenie głównej ubiczowany Chrystus, a przed nim
aniołek, wydawałoby się beztrosko
wydmuchujący bańki mydlane – tutaj
jednak symbolizują one przemijanie.
Epitafium zdobią też figury symbolizujące Wiarę i Nadzieję oraz portrety
rodziców Adelgundy. Kościół św. Jana
może się dziś cieszyć posiadaniem
dwóch zaułków. Pierwszy nosi nazwę
właśnie Zachariasza Zappio – informuje
o nim tabliczka od strony ulicy Minogi.
Drugi to Zaułek Pocałunków. Oficjalnie
otrzymuje ten tytuł na czas Jarmarku
Dominikańskiego, poza sezonem zainteresowani znajdą go od strony ulicy
Świętojańskiej.
Fot. M.S.
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
NIEZNANI POMORZANIE / WAŻNE DATY
Jan Hermanni
– uczony z Kaszub
JERZY NACEL
Spośród wielu wybitnych członków zakonu św. Ignacego Loyoli w Polsce na
uwagę zasługuje urodzony na Kaszubach Jan Hermanni. Wiemy, że urodził
się 3 grudnia 1626 roku gdzieś na naszej
ziemi. Żadne ze źródeł nie podaje jednak
miejsca jego urodzenia.
Od 1644 roku związany z konwentem jezuickim w Krakowie, dał się poznać jako profesor matematyki, filozofii oraz teologii scholastycznej. Działał
głównie w Krakowie, Lwowie, Lublinie
i w Poznaniu. W latach 1676–1683 był
rektorem domu nowicjatu w Krakowie, a w latach 1683–1684 prepozytem
domu profesów. Jako polski prowincjał
Towarzystwa Jezusowego w latach
1684–1689 był delegatem na XII i XIII
Kongregację Generalną w Rzymie. Jan
Hermanni pełnił funkcję sekretarza do
spraw polskich przy Generale Zakonu
w Rzymie. Był również prokuratorem
kanonizacji błogosławionego Stanisława Kostki. To jemu zawdzięczamy
w głównej mierze wyniesienie w 1726
roku na ołtarze patrona młodzieży
polskiej.
Ksiądz Jan Hermanni zaliczany jest
do wybitnych postaci epoki jako polski
pisarz ascetyczny. W swoich Powinnościach Zakonnych wydanych w Krakowie w 1679 roku w drukarni Grzegorza
Mikołaja napisał m.in.: „O współpracy
człowieka z łaską Boga, aby przez pracę
dokonywać roztropnych dobrych wyborów”. Temat doskonałości zakonnej omawiał pięknym językiem polskim. W 1680
roku opublikował w Krakowie pracę pt.
Horographia expedita, w której opisuje
różne sposoby konstrukcji zegarów słonecznych. W tej monografii podał prosty
pomysł geometryczny na wykreślenie
zegara słonecznego.
POMERANIA RUJAN 2014
DZIAŁO SIĘ
w październiku
• 1 X 1954 – Puck stał się ponownie siedzibą
władz powiatowych. Rozwiązano powiat morski, dzieląc go na pucki i wejherowski.
• 7 X 1954 – Rumia uzyskała prawa miejskie.
• 7 X 1994 – w Gdyni zmarł Bronisław Zach,
założyciel i długoletni kierownik Zespołu Pieśni i Tańca „Arka”. Zespół zawiesił działalność
w 1989. Dwa lata później na jego bazie powstał
Zespół Pieśni i Tańca„Gdynia”.
• 12 X 1994 – w Żukowie zawiązał się Kaszubski
Młodzieżowy Zespół Pieśni i Tańca.
• 15 X 2004 – do Rzymu wyruszyło 156 Kaszubów. Pielgrzymkę zorganizowało ZKP. Główną
intencją, z jaką udali się kaszubscy pątnicy
do Ojca Świętego Jana Pawła II, była prośba
o rychłą beatyfikację Sługi Bożego biskupa
Konstantyna Dominika. Pielgrzymka trwała do
24 października 2004.
• 16 X 1924 – w Lubni urodziła się Klara Teresa
Miszewska, nauczycielka, bibliotekarka, działaczka kulturalna, współorganizatorka wielu
zespołów ludowych, m.in. w Czersku, Karsinie,
w 1978 objęła prowadzenie Zespołu Pieśni
i Tańca w Chojnicach. Dzięki niej narodził się
Przegląd Folkloru Kaszubskiego o nagrodę
Złotego Tura. Zmarła 12 czerwca 2001 w Chojnicach.
Jan Hermanni, jak byśmy to dziś powiedzieli, był również społecznikiem.
Założył w Krakowie fabrykę sukna i foluszu, dając zatrudnienie wielu jego mieszkańcom. W roku 1687 dobudował absydę
do kościoła św. Barbary w Krakowie.
Z osobą Jana Hermanniego związana
jest postać wybitnego uczonego jezuickiego Gabriela Rzączyńskiego, wykładowcy w słynnym Kolegium Jezuickim
(o nieformalnym statusie akademii) na
Starych Szkotach w Gdańsku, autora
dzieła, którego łaciński tytuł w przekładzie na język polski brzmi: „Ciekawa
historia naturalna Królestwa Polskiego”.
W okresie nowicjatu Gabriela Rzączyńskiego jego duchowym opiekunem był
ojciec Jan Hermanni, który niewątpliwie
pokierował jego zainteresowaniami naukowymi.
Jan Hermanni zmarł w Krakowie 20
sierpnia 1691 roku.
• 18 X 1964 – na III Walnym Zjeździe Zrzeszenia Kaszubskiego, po dołączeniu Zrzeszenia
Kociewskiego, powstało Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Prezesem ZG ZKP został wybrany
Bernard Szczęsny.
• 22 X 1994 – w Poznaniu odbył się I Założycielski Zjazd Ligi Regionów. Członkami sygnatariuszami Ligi zostały: Unia Wielkopolan, Zrzeszenie
Kaszubsko-Pomorskie, Związek Górnośląski,
Związek Podhalan, Związek Górnoślązaków,
Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne i Ruch
Autonomii Śląska.
• 25 X 1934 – w Chojnicach zmarł ks. Bolesław
Makowski, filomata pomorski, historyk sztuki
Pomorza, zasłużony proboszcz chojnicki, autor
m.in. publikacji Sztuka na Pomorzu. Jej dzieje
i zabytki (Toruń 1932). Ks. Bolesław Makowski
urodził się 30 grudnia 1880 w Pelplinie. Zmarł
w Poznaniu, a pochowany został w Chojnicach.
Źródło: Feliks Sikora,
Kalendarium kaszubsko-pomorskie
35
WSPOMNIENIA
Klub Inteligencji Kaszubskiej
w Wejherowie
(część 2)
Będzie to opowieść o kolegach, przyjaciołach z lat mojej młodości, z którymi przypadło nam żyć
i pracować w Wejherowie. Dane nam było realizować w tym mieście swe romantyczne marzenia
o zmianie szarej rzeczywistości. A były to czasy, kiedy wierzono jeszcze w sens pracy społecznej,
choć wszelkie działania były ograniczone przez panującą wtedy ideologiczną doktrynę. Starali­
śmy się znaleźć dla siebie neutralne pole działania, dalekie od bieżącej polityki, i wydawało nam
się, że kaszubszczyzna może być antidotum na społeczną stagnację.
ADAM PATOK
Lokalna prasa o klubie
Częstymi gośćmi naszych spotkań byli
pisarze – Lech Bądkowski, Jan Piepka,
Róża Ostrowska, Leon Roppel oraz Tadeusz Bolduan. Spieraliśmy się o przyszłość
kaszubszczyzny oraz poznawaliśmy jej
dzieje. Wadziliśmy się o miejsce języka
kaszubskiego w życiu regionu, o to, czy
dla przyszłości uczniów ważniejsze jest
perfekcyjne posługiwanie się mową kaszubską, czy może lepiej zwiększyć ilość
godzin języka polskiego w szkole, by ułatwić wychowankom start intelektualny
w przyszłości. Spór, który pewnie do
dzisiaj nie został jednoznacznie rozstrzygnięty i wart jest intelektualnej refleksji.
O pracy wejherowskiego Klubu Inteligencji Kaszubskiej wiele pisała lokalna prasa. Polonistka z miejscowego
Liceum Regina Gdaniec-Osowicka pisała
w „Dzienniku Bałtyckim”: „Mimo niezbyt wielkiej frekwencji w Sali odczytowej, nadal »twardo« trzyma się Klub
Młodych Kaszubów, skupiający małą,
ale wypróbowaną, wierną swym ideałom, garstkę młodych regionalnych
z Adasiem Patokiem na czele. Lapidarny rejestr ostatnio odbytych prelekcji
zorientuje czytelników w zainteresowaniach młodych Kaszubów. Stały bywalec Klubu profesor mgr Jerzy Szews
wygłosił interesującą prelekcję pt. »Grafika Daniela Chodowieckiego«, a ceniony
36
poeta i kompozytor Jan Trepczyk mówił
o Leonie Heykem. Zrzeszenie Kaszubskie wspólnie z Towarzystwem Rozwoju Ziem Zachodnich zorganizowało
spotkanie działaczy regionalnych z młodzieżą wejherowskiego Liceum Pedagogicznego, na którym Adam Patok omówił temat: »Geneza regionalizmu«. Tego
samego dnia odbył się wieczór autorski
Jana Trepczyka. Ta sama »spółka« – ZK
i TRZZ – zorganizowała wieczór kulturalny w świetlicy ZZK, na której kolejarze wysłuchali prelekcji o pięknie mowy
kaszubskiej. Członkowie Zrzeszenia Kaszubskiego uczestniczyli także w kominku harcerskim w szkole nr 2, urozmaicając miły wieczór gawędami. Ostatnio Jan
Trepczyk mówił na temat pieśni kaszubskich – źródła ich powstania, ścisłego
związku z tradycyjnymi obrzędami etc.”
[(Gd.-os.), W „Paradnicy” dużo dobrego,
„Dziennik Bałtycki” nr 62 z 12.III.1960].
W rocznicę powstania Klubu (bca),
korespondent „Dziennika Bałtyckiego”
(Rąbca!), pisał: „Klub ten, z okazji swej
pierwszej rocznicy istnienia, wystąpił ostatnio w Paradnicy z publicznym
spotkaniem towarzyskim. Jako zaproszeni goście w spotkaniu wzięli udział:
członkowie Zarządu Powiatowego i koła
miejskiego Zrzeszenia Kaszubskiego,
przedstawiciele wejherowskich harcerzy oraz delegaci Klubu Młodych Kaszubów z Gdańska. Zebrani wysłuchali dobrze opracowanego referatu aktywisty
klubu Jerzego Kiedrowskiego na temat
martyrologii kaszubskiej oraz udziału
ludności regionu w walkach sprzed lat
dwudziestu. Obszerna dyskusja uzupełniła referat szeregiem ciekawych,
nowych, względnie nie dość uwypuklonych momentów. Cenne uwagi i komentarze wnieśli: prof. Suchecki, przewodniczący koła miejskiego ZK oraz członek
»Gryfa Pomorskiego« Wł. Szutta, przewodniczący Zarządu Powiatowego ZK J.
Trepczyk oraz ob. ob. Patok, Kiedrowski,
Kamiński i inni. Wypowiedzi te sprowadziły się m.in. do stwierdzenia, że na
szlak kaszubski nie należy tylko patrzeć
przez pryzmat rozlanych jezior i pachnących żywicą lasów. Zwiedzając region
kaszubski, należy również pamiętać, że
toczyły się tu bohaterskie walki podziemne. W następnym punkcie ob. A. Patock zapoznał obecnych z dość szczegółową roczną działalnością Klubu Młodych
Kaszubów. Na podstawie tej analizy
stwierdzono, iż klub ma niemałe zasługi w krzewieniu kultury regionu. Praca,
która w początkowej fazie samokształcenia dała dostateczne wyniki, skoncentrowała się następnie między innymi i na
zajęciach w zespołach artystycznych
istniejących przy kole miejskim Zrzeszenia Kaszubskiego. Podczas tegorocznych
ferii letnich członkowie klubu, wspólnie
z członkami klubów z Gdańska i Kartuz
udali się na 14-dniowe »wanożenie« po
regionie kaszubskim, dając występy
artystyczne we wsiach na trasie rajdu.
Członkowie klubu żywo interesowali się
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
WSPOMNIENIA
folklorem kaszubskim w każdym jego
przejawie. W dyskusji nad projektami
dalszej pracy klubu wysunięto wiele
wniosków. Zostaną one przez Zarząd
klubu przeanalizowane i stopniowo zrealizowane. Niemniej dyskutanci wskazywali na konieczność i celowość ściślejszej
i kolektywnej współpracy z pozostałymi
klubami młodych Kaszubów, zrzeszeniami młodzieżowymi oraz harcerzami”
[(bca), Wejherowski Klub Młodych Kaszubów po roku pracy, „Dziennik Bałtycki”
nr 224 B, z 19.IX.1959].
Powiatowy Dom Kultury
Z inspiracji klubowych dyskusji powstało wiele ważnych dla miasta wydarzeń
kulturalnych, tu rodziły się programy
przyszłego powiatowego domu kultury. Wystawa wydawnictw kaszubskich
połączona z prelekcjami i spotkaniami
z młodzieżą szkolną [IX–X 1959 w „Paradnicy”, Wejherowo ul. Wałowa] dała początek staraniom o muzeum piśmiennictwa
pomorskiego. Wspólnie ze Związkiem
Nauczycielstwa Polskiego i Inspektoratem
Oświaty w Wejherowie zorganizowano
naradę nauczycieli, na której dyskutowano na temat „Program nauczania szkoły
podstawowej a regionalizm”.
Uchwałą Prezydium Powiatowej
Rady Narodowej w Wejherowie z 12
września 1961 roku utworzono Powiatowy Dom Kultury w Wejherowie. Siedzibą
PDK została „Paradnica” na ulicy Wałowej. Byłem pierwszym kierownikiem
tej placówki. Wejherowski Dom Kultury
wyróżniał się programem działania, nie
prowadzono wielkich zespołów amatorskich, lecz skupiano się na pomocy
merytorycznej dla placówek wiejskich,
organizacji spotkań literackich i prelekcjach na różne tematy medyczne i prawnicze. Na ulicy Wałowej organizowano
także spektakle Teatru Ziemi Gdańskiej
kierowanego przez Waleriana Lachnitta.
Powiat wejherowski uczestniczył
w unikalnym w skali kraju programie
„Szkoła placówką kulturalną”. Ze środków Ministerstwa Kultury i Sztuki zakupiono telewizory (najczęściej był to
pierwszy telewizor we wsi) i sprzęt klubowy dla szkół, w których wieczorami
odbywały się spotkania z ciekawymi
ludźmi, organizowano inne imprezy
kulturalne i mieszkańcy mogli oglądać
programy telewizyjne. Placówki takie
POMERANIA RUJAN 2014
Spotkanie z dr. Józefem Bruskim w Powiatowym Domu Kultury w Wejherowie. Na zdjęciu m.in. dr J. Bruski,
J. Trepczyk, B. Szczęsny, M.M. Łukowiczowie, A. Arendt, E. Kamiński. Fot. ze zbiorów J. Kiedrowskiego
istniały m.in. w szkołach w Bojanie,
Chwaszczynie (Chwaszczyno i Osowa
w owym czasie należały do powiatu
wejherowskiego), Cząstkowie, Donimierzu, Górze Pomorskiej, Gniewinie, Kielnie, Kniewie, Koleczkowie, Kostkowie,
Lini, Luzinie, Łebnie, Nowym Dworze,
Osowie, Rybnie, Smażynie, Strzepczu,
Szemudzie, Warznie, Wyszecinie. Organizatorami życia oświatowego i kulturalnego w tych placówkach byli miejscowi
kierownicy szkół. We wszystkich tych
szkołach zimowymi wieczorami odbywały się spotkania literackie – z Lechem
Bądkowskim, Janem Piepką, Leonem
Ropplem, Różą Ostrowską. Honoraria
opłacał Wydział Kultury PPRN w Wejherowie. Dla Lecha Bądkowskiego było
to ważne wsparcie finansowe, gdyż istniał nieformalny zakaz organizowania
spotkań z tym pisarzem wydany przez
władze partyjne. Literatów na wieczory
autorskie rozwoził swym autem Janek
Piepka – jedyny posiadacz samochodu.
W jeden wieczór odbywały się cztery
spotkania w różnych wiejskich szkołach.
Z czasem dzięki staraniom kierownika Wydziału Kultury siedzibę Domu
Kultury przeniesiono na ul. 12 Marca.
Wnętrze izby kaszubskiej w nowej siedzibie zaprojektowała Otylia Szczukowska, wielki przyjaciel wejherowskiej
placówki. W tym czasie zorganizowano
wspólnie z Muzeum Stutthof w Sztutowie wystawę pt. „Szlakiem marszu
śmierci więźniów niemieckiego obozu
koncentracyjnego w Stutthofie”. Tę ekspozycję prezentowano w szkołach znajdujących się w miejscowościach, przez
które wędrowali więźniowie. Podczas
trwania wystawy do szkół zapraszano
okolicznych mieszkańców i uczestników
marszu. Były to bardzo wzruszające spotkania ofiar nazizmu z Kaszubami udzielającymi pomocy nieszczęśnikom.
Pamiętajmy o źródłach
współczesnych dokonań
Klub im. ks. dr. Heykego stanowił „kuźnię” kadr Zrzeszenia Kaszubskiego. Często gościliśmy: Aleksandra Arendta, Bernarda Szczęsnego, Tadeusza Bolduana,
Izę Trojanowską i Stasia Pestkę. Z grona
klubowych przyjaciół prezesem Zarządu Głównego Zrzeszenia Kaszubskiego
w latach 1971–1976 wybrano Jerzego
Kiedrowskiego. W klubowych dyskusjach rodził się projekt Mieczysława
Barana dotyczący organizacji festiwalu
pieśni marynistycznej w Wejherowie.
Wiele inicjatyw klubowych zrealizowano, sporo pozostało w sferze projektów, przetrwała przyjaźń i wzajemny
szacunek drëchów klubowych z tamtych
lat. Spotykamy się na jubileuszach, pogrzebach przyjaciół i zastanawiamy się,
jak zachować w pamięci innych dokonania naszych młodzieńczych lat, kiedy kaszubszczyzna nie była popularna
wśród władz, nie dawała prestiżowych
i materialnych profitów. Przeszłość wcale nie była tak jednobarwna i straszna,
jak niektórzy chcieliby ją przedstawiać,
wiele współczesnych dokonań ma swe
źródła w minionych latach, o czym niektórzy może chcieliby zapomnieć…
Gdynia, w czerwcu 2014 roku
37
ZROZUMIEĆ MAZURY
Konfesja
WA L D E M A R M I E R Z WA*
Mieszkańcy Prus Książęcych zostali
ewangelikami decyzją swojego księcia
Albrechta, wcześniej ostatniego wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego. Szóstego lipca 1526 r. polecił on przybić na
drzwiach kościołów w księstwie mandat
o nakazie głoszenia „czystego Słowa Bożego”, czym dał początek pierwszemu
w Europie ewangelickiemu Kościołowi
państwowemu. Przez ponad 420 lat, aż
po rok 1945, luteranizm będzie głównym
nurtem życia religijnego Prus i, oczywiście, samych Mazurów.
Wielki mistrz Albrecht miał zbliżyć
się do nauk Marcina Lutra, słuchając kazań Andrzeja Osiandra w Norymberdze
w 1522 r. Wieści o tym dotarły do Lutra,
który chcąc przyspieszyć decyzje Albrechta, ogłosił wiosną 1523 r. pismo An
die Herren deutschen Ordens…, zalecające
sekularyzację Zakonu i porzucenie ślubów
zakonnych jako niezgodnych z przykazaniami boskimi. W latach 1523–1524
doszło dwukrotnie do bezpośrednich
spotkań Lutra i Albrechta w Wittenberdze. Na prośbę wielkiego mistrza
przybyli do Prus reformatorzy. Pod
dużym wpływem jednego z nich – Johanna Briessmana – znalazł się Georg
von Polentz, biskup sambijski. W kazaniu na Boże Narodzenie 1523 r. licznie
zgromadzeni w katedrze królewieckiej
wierni usłyszeli od swego biskupa,
że „przez długi czas, aż dotąd, Słowo
Boże i Ewangelię zamilczano i wygłaszano kazania o ludzkich błahostkach
i w ten sposób zaciemniano Ewangelię
i ludzi zwodzono…”. Wielkie wrażenie
musiały uczynić i te słowa: „Nie mogę
zamilczeć, że nikogo nie należy się bać,
choćby był papieżem, cesarzem czy
królem całego nawet świata, bowiem
Bóg jest znacznie większy niż świat,
38
stąd trzeba być posłusznym bardziej
Bogu niż światu”.
Natychmiast doniesiono na Polentza
do Rzymu. Papież zażądał od Albrechta
upomnienia biskupa, a gdyby to miało
nie pomóc – usunięcia go z urzędu. Wielki mistrz oficjalnie skarcił duchownego,
prywatnie zaś zalecił mu dalsze prowadzenie działań reformacyjnych. Jesienią
1524 r. Królewiec był już miastem luterskim. Z katedry i kościoła staromiejskiego usunięto obrazy świętych, a naczynia
i sprzęty liturgiczne przejęły cechy.
Nie jest prawdą, jakoby oficjalne opowiedzenie się księcia Albrechta za nową
religią nastąpiło w traktacie krakowskim z 8 kwietnia 1525 r., kończącym
formalnie wojnę polsko-krzyżacką lat
1519–1521. To błędne przekonanie jest
nadal udziałem zdecydowanej większości miłośników historii, a i wielu historyków. Deklaracja ta miała miejsce dopiero
w przywołanym tu już mandacie reformacyjnym. Traktat krakowski jedynie
sankcjonował sekularyzację państwa
zakonnego. Wydaje się pewne, że w toczonych potajemnie od kwietnia 1523 r.
rozmowach między przedstawicielami
króla Zygmunta Starego a Albrechtem
o złożeniu przez niego urzędu wielkiego
mistrza i przyjęcia od króla polskiego
Prus w lenno w ogóle nie podejmowano
spraw konfesyjnych. Nic nie wskazuje
też na to, aby w momencie rozpoczęcia
tych rozmów wiedziano w Krakowie
o proreformacyjnych zainteresowaniach
Albrechta. Stronie polskiej wydawało się
oczywiste, że zsekularyzowane Prusy
będą katolickie. Nawet gdy sympatie Albrechta stawały się coraz wyraźniejsze,
polscy dyplomaci nadal liczyli na zmianę jego stanowiska. Artykuł VII traktatu
krakowskiego mówił zresztą, że „jeśliby
panowie biskupi byli w stanie na pewno
wykazać, że przebywający na ziemiach
pana księcia duchowni zachowują się nie
po chrześcijańsku, wbrew porządkowi
i ustawom powszechnego świętego Kościoła chrześcijańskiego, książę pan wraz
z panami biskupami winien udzielać
pomocy, aby poprawiono należną karą
tego rodzaju wykroczenia”. Trudno sobie
w ogóle wyobrazić, aby ogłaszający antyluterańskie edykty Zygmunt Stary mógł
równocześnie je kwestionować. W wyniku decyzji Albrechta Kościół katolicki stracił
jednak ziemie dawnego państwa zakonnego. Polski król musiał się z tego tłumaczyć
przed papieżem Klemensem VII.
Wprowadzenie konfesji luterańskiej
na ziemie pruskie było oczywiście procesem rozłożonym w czasie. Ważnym,
jeśli nie najważniejszym, krokiem na tej
drodze stało się ogłoszenie na sejmie krajowym w Królewcu 10 grudnia 1525 r.
Ordynacji Kościelnej (Kirchenordnung),
zwanej też Porządkiem Kościelnym. Dokument ten regulował życie kościelne
w księstwie, precyzując sposób wyboru
i wynagradzania księży, uczestnictwo
wiernych w życiu religijnym oraz ceremoniał kościelny. Zmiany były poważne,
za najważniejsze uznać należy: wpływ
zboru na wybór księdza, ścisłe określenie
dochodów kleru i ograniczenie liczby nabożeństw. Ksiądz na wsi miał otrzymywać odtąd cztery łany ziemi i 50 grzywien pensji rocznie. Praktyki kościelne
(spowiedź, dzwonienie, chrzest) miały
być wolne od opłat. W nabożeństwach
należało uczestniczyć we wszystkie niedziele oraz następujące święta: Boże Narodzenie, Nowy Rok, Wielkanoc, Zielone
Światki, Niepokalane Poczęcie Najświętszej Marii Panny, Matki Boskiej Gromnicznej i w kilka innych. Wymienione
tu święta maryjne pozostały, bo były
także świętami Chrystusowymi. Trzeba
podkreślić, że Kościół ewangelicki, nie
zgadzając się na przenoszenie atrybutów Chrystusa na Marię, nie pielęgnuje
kultu Marii, jak to czyni Kościół katolicki.
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
ZROZUMIEĆ MAZURY
Dogmaty maryjne były przyczyną wielu
niesnasek między ewangelikami i katolikami w Prusach, nawet jeszcze w pierwszych latach po II wojnie.
W marcu 1526 r. ukazała się drukiem
Agenda, czyli Artykuły o ceremoniach, będąca uzupełnieniem Ordynacji Kościelnej.
Wprowadzono język narodowy w miejsce
łaciny w czasie nabożeństw, pozostawiając jedynie pieśni i psalmy łacińskie, aby
„nie zmniejszać zainteresowania młodzieży nauką tego języka”. Zalecano, podobnie
zresztą jak i przed reformacją, nauczanie
„Ojcze nasz”, „Wyznania wiary” i „Dziesięciu przykazań”. Najważniejsze zmiany
dotyczyły porządku nabożeństw. Nakazywano systematyczne czytanie kolejnych
ustępów Biblii. Komunii miano udzielać
pod dwiema postaciami. Chrzest miał
odbywać się w kościele, zwykłą wodą
i w języku narodowym. Kościelny charakter pogrzebów ograniczono do minimum,
uznając, że jeśli chrześcijanin w chwili
śmierci staje przed Sądem Bożym, to modlitwy w intencji zmarłego są nieporozumieniem.
Trzeba podkreślić, że konfesjonalizacja sprowadzała się w istocie do tolerowania w państwie jednej konfesji.
Prusy Książęce stały się miejscem azylu
dla wszystkich innowierców, nie znajdowały natomiast miejsca dla katolików.
Od razu zaczęto usuwać z parafii księży
niechętnych luterańskim zasadom. Katolikom zamknięto dostęp do urzędów,
dworu i królewieckiego uniwersytetu.
Pierwsi studenci katoliccy i Żydzi pojawią się w nim pod koniec XVII w. Sytuację zmieni dopiero edykt króla pruskiego Fryderyka Wielkiego z 1774 r.,
gwarantujący poddanym wolność uprawiania kultu religijnego.
Wprowadzanie luteranizmu w Prusach odbywało się właściwie bez przeszkód i w najprostszy z możliwych sposobów: dotychczasowi księża katoliccy
przyjmowali zasady nauki Lutra i pozostawali na swoich placówkach. Przypadków oporu było niewiele, te nieliczne
miały miejsce na Mazurach. W początkach XVI w. Kościół katolicki posiadał
w całych Prusach krzyżackich 218 parafii i 638 księży. W 1528 r. książę Albrecht
ustalił granice nowych luterańskich już
diecezji: sambijskiej i pomezańskiej. Kościół katolicki utracił wówczas także niektóre terytoria należące dotychczas do
POMERANIA RUJAN 2014
Mazurzy w drodze do świątyni. Obraz Ernsta Rimmka (1890–1963), malarza mazurskiej codzienności
biskupstwa warmińskiego. Do biskupstwa pomezańskiego włączono z Mazur
m.in. Kętrzyn, Szestno, Ryn, Węgorzewo,
Giżycko, Ełk, Straduny i Pisz. W sumie
katolicy utracili tu 91 parafii.
Historycy niemieccy są zgodni w ocenie stanu Kościoła w schyłkowej fazie
istnienia państwa zakonnego, uważając
go za żałosny. Paul Tschackert twierdził nawet, iż poziom życia religijnego
był wówczas tak niski, że lud tej krainy wymagał ponownej ewangelizacji.
W warunkach słabej orientacji wiernych
w podstawach wiary, a i przy ostrożnych
początkowo modyfikacjach w liturgii
zmiana kultu religijnego przebiegła
w sposób wyjątkowo spokojny.
Na Mazurach proces ten był chyba
najbardziej skomplikowany. Przyzwyczajenie do dawnej liturgii i obyczajowości
katolickiej było tu na pewno największe.
Władze przyjęły jednak zasadę powolnego tempa wprowadzania koniecznych zmian, stąd długo przetrwały tu
katolickie relikty, m.in. spowiedź uszna,
żegnanie znakiem krzyża, składanie
ofiar na ołtarzu przed komunią, a także
pielgrzymki do maryjnego sanktuarium
w Świętej Lipce. Wprowadzenie reformacji na Mazurach było też trudniejsze
z powodu braku kaznodziei znających
język polski. Począwszy od lat czterdziestych XVI w., wielu z nich przybędzie
z Polski, m.in. wielce zasłużone dla luteranizmu w Prusach, czy też może nawet
dla Mazur w ogóle, rodziny Myślentów,
Wanowskich, Boreckich, Drygalskich,
Wilanowskich i Grzegorzewskich.
Luteranizm zaowocował nową koncepcją religijności. Jak zauważył Janusz
Małłek w artykule „Życie religijne na
Mazurach w czasach nowożytnych” (w:
Ewangelicy na Warmii i Mazurach. Dzieje
i współczesność, Olsztyn 2001), teraz aby
być dobrym ewangelickim chrześcijaninem, nie wystarczało być ochrzczonym
i za chrześcijanina się po prostu uważać.
Wierny winien był pilnie wysłuchiwać
kazań, regularnie przystępować do Wieczerzy Pańskiej, czytać Mały Katechizm
Lutra, Postyllę Domową i inne krzepiące
książki religijne, modlić się także w kręgu rodzinnym i domowym, śpiewać religijne pieśni, do tego chronić swą wiarę
i życie od wszelkich pokus. Obraz dobrego luteranina uzupełniało punktualne
płacenie dziesięciny, pomoc przy budowie i remontach świątyni oraz wspomaganie biednych.
Mazurzy, którym jedną decyzją odebrano katolicyzm, ale – co ważne – pozostawiono na wieki polską mowę, poszli
po 1525 r. protestancką drogą pobożności, pracowitości i skromności. Nie da się
jednak ukryć, że odtąd katolicy będą dla
nich wrogami, Matka Boska grzechem,
a Polacy – czyhającymi na ich wyznaniową wolność sąsiadami.
W latach II wojny Mazurzy i Polacy
spotkają się najpierw na polskiej, później
na mazurskiej ziemi. Bez zrozumienia
i wybaczania.
*Historyk-regionalista, mazurski wydawca
i autor, twórca i redaktor serii książek „Moja
Biblioteka Mazurska”.
39
Wdą z Remusowego Lipna
Trasa tegorocznego, dwudziestego dziewiątego już z kolei, Kaszubskiego Spływu Kajakowego
Śladami Remusa wiodła niezwykle malowniczym szlakiem wodnym – Wdą, zwaną także Czarną
Wodą. Jest to rzeka o charakterze nizinnym, meandrująca wśród łąk i lasów. Stąd nazwa, gdyż
prasłowiańskie słowo Wda oznaczało nurt mocno wijący. Czarna Woda wzięła się z kolei stąd,
że dawniej nad jej brzegami pracowali smolarze, trudniący się wypalaniem węgla drzewnego
i wyrobem smoły; zanieczyszczenia powodowały zabarwienie rzeki na ciemny kolor. Obecnie
jednak wody Wdy, poza wyjątkami, są czyste, a przyroda wokół niej piękna i urzekająca. W two­
rzonej dla kajakarzy międzynarodowej klasyfikacji trudności zalicza się ją do łatwych szlaków
wodnych, a tylko miejscami uznaje się za umiarkowanie trudną do przebycia
EDMUND SZCZESIAK
W gościnnym Lipuszu-Lipnie
Spływ Wdą można rozpocząć z Jeziora
Wieckiego, już na trzecim kilometrze
od jej początku. My na naszą przygodę
wodniacką wyruszyliśmy z Lipusza,
w odległości 20 km od źródła.
Mamy szczęście do tej rzeki. Nie
dość, że łagodna, nieobfitująca w przeszkody, to jeszcze podczas spływu Wdą
sprzyja nam pogoda. Tak było zarówno cztery lata temu (powracamy na te
same trasy w cyklu olimpijskim), jak
i w tym roku. A przewaga gorących słonecznych dni i ciepłe noce to podstawa
udanego spływu.
Zanim wsiedliśmy do kajaków,
pierwszy dzień – sobota 5 lipca – upłynął nam w Lipuszu (zakamuflowanym
w powieści Aleksandra Majkowskiego Żëcé i przigòdë Remùsa jako Lipno).
Namioty rozstawiliśmy w pobliżu
kompleksu nowych budynków i boisk
Zespołu Szkół, na rozległym terenie
przygotowywanym w zakolu Wdy jako
stanica dla kajakarzy. Warunki znakomite: duży obszar, sanitariaty, wiata na
spore imprezy.
Chętni zwiedzili po południu
Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego,
40
utworzone dwanaście lat temu w odbudowanym kościele poewangelickim.
A oprowadzał ich kustosz Franciszek Lipiński. Spragnieni kąpieli udali się nad
jezioro Karpno.
Otwarcie spływu przesunęliśmy na
godz. 20. Było to podyktowane udziałem niektórych uczestników w XVI
Zjeździe Kaszubów w Pruszczu Gdańskim. Naszą uroczystość rozpoczęło
tradycyjne odczytanie – po kaszubsku
i po polsku – fragmentu powieści Majkowskiego (odtąd stało się to codziennym rytuałem). Na otwarcie przybył
niezwykle życzliwy naszemu spływowi gospodarz gminy wójt Mirosław
Ebertowski, obecni byli też wiceprzewodniczący Rady Gminy Stanisław Lipiński, prezeska Oddziału Zrzeszenia
Kaszubsko-Pomorskiego w Lipuszu Barbara Lemańczyk i dyrektorka Gminnego
Ośrodka Kultury, Rekreacji i Sportu Kamila Żywicka (wielkie dzięki wszystkim
wymienionym za okazaną nam pomoc
podczas pobytu w Lipuszu). Tego wieczoru odwiedził nas również prezes
Klubu Turystycznego ZKP Wanożnik,
będącego głównym organizatorem
spływu, Bernard Hinz. Wprost z Pruszcza przyjechała na swoich wspaniałych
maszynach prawie cała sekcja motocyklowa Klubu Wanożnik pod wodzą
Włodzimierza Dawidowskiego. Kaszubska flaga powędrowała na maszt w asyście pocztu złożonego z wieloletniego
kapelana spływu ks. kanonika Romana
Skwiercza, najstarszej kajakarki (lat
94), ale bardzo młodej duchem Barbary
Wójcickiej i uczestniczki wszystkich dotychczasowych spływów Henryki Mułkowskiej. Oficjalnego otwarcia dokonał
komandor Wojciech Kuc.
Liczny pierwszy etap
i strawa duchowa
Kajaki czekały na nas nazajutrz (w niedzielę) za młynem, dzięki temu uniknęliśmy uciążliwej 500-metrowej przenoski, w zamian odbyliśmy orzeźwiający
poranny spacer. Na pierwszy etap wyruszyło… 130 osób, gdyż na kajaki przesiadło się tego dnia także 20 członków
sekcji motocyklowej Wanożnika, poza
tym dołączyło do nas 39 harcerzy z Gorzowa Wielkopolskiego przebywających
na obozie w okolicach Lipusza.
Celem pierwszego etapu był Loryniec. Czekał tam na nas smaczny
gulasz przyrządzony przez miejscowe
Koło Gospodyń Wiejskich, zawiadywane przez energiczną sołtyskę Bernadetę
Pellowską. W szopie na boisku wiejskim
pozwolono nam pozostawić kajaki.
Odjechaliśmy autokarem na biwak do
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
Lipusza, aby stamtąd udać się do miejscowego kościoła na popołudniową
mszę św. z liturgią w języku kaszubskim, mszę, którą w intencji uczestników spływu odprawił ks. Roman
Skwiercz (po kaszubsku wygłosił też kazanie), w koncelebrze z proboszczem ks.
kanonikiem Janem Ostrowskim. Dziękując od ołtarza za możliwość uczestnictwa w mszy świętej w rodny mòwie,
przypomniałem, że drugą w historii
Kaszub mszę w języku kaszubskim
odprawił właśnie tutaj, w 1986 roku,
ks. Marian Miotk, a było to na naszym
I Kaszubskim Spływie Kajakowym Śladami Remusa (pierwszą mszę kaszubską odprawiono w Wygodzie dwa lata
wcześniej).
Zielony koncert
Na godziny popołudniowo-wieczorne
zaplanowaliśmy „Niedzielę z Remusem”, a w jej ramach – oprócz czytania
fragmentu powieści o Lipnie-Lipuszu
(lektorami byli ks. Skwiercz i burmistrz
Kościerzyny Zdzisław Czucha) – występ
Pawła Ruszkowskiego z Kościerzyny,
laureata I nagrody ogólnopolskiego festiwalu „Pamiętajmy o Osieckiej” (zaśpiewał na nim „Zielono mi”, a ujął jury
nie tylko wspaniałym głosem, ale także
tym, że jedną ze zwrotek zaprezentował w języku kaszubskim). Dla nas wykonywał głównie znane światowe przeboje z tekstami kaszubskimi Tomasza
Urbańskiego, w tym o Remusie. Koncert
absolwenta kościerskiego liceum (klasa z lektoratem języka kaszubskiego),
obecnie studenta Akademii Muzycznej
w Gdańsku, został odebrany wręcz entuzjastycznie (niektórzy mówili, że było
to na spływie Remusowym największe
wydarzenie ostatnich lat).
Na tym bynajmniej nie skończyły
się atrakcje tego wieczoru. Pod wiatą
wystąpiła jeszcze Orkiestra Dęta OSP
z Lipusza, a między nami przez cały czas
krążyła miejscowa maskotka – Re­musek.
Następnie udaliśmy się do ośrodka kultury, gdzie oczekiwali na nas członkowie Oddziału ZKP w Lipuszu. Był
młodzowi kùch (ciasto drożdżowe) i bónkawa, a szefowa lipuskich zrzeszeńców
opowiedziała, czym się ostatnio zajmowali i jakie mają plany. Wystąpił miejscowy zespół młodzieżowy, a potem
ruszyliśmy w tany.
POMERANIA RUJAN 2014
Po mszy św. „kaszubskiej” pora na pamiątkowe zdjęcie.
Fot. archiwum parafii Lipusz
Paweł Ruszkowski zachwycił wszystkich.
Fot. archiwum GOKSiR w Lipuszu
Długie nocne rozmowy…
Nazajutrz mieliśmy do pokonania odcinek rzeczno-jeziorny, w tym płynięcie
ramieniem Jezior Wdzydzkich – Radolnym – do Czarliny, na dwudniowy biwak do ośrodka Gdańskiej Stoczni „Remontowa”. Pole namiotowe rozpościera
się na rozległym terenie pośród wysokich sosen, co sprawia, że w upalne dni
dużo tu cienia. Są sanitariaty z prysznicami, więc standard zadowalający jak
na pole namiotowe po niewygórowanej
cenie.
Na wieczór zaplanowaliśmy spotkanie z władzami Gminy Kościerzyna,
a także z Oddziałem ZKP w Kościerzynie.
Był obecny wicewójt Grzegorz Świtała
i sekretarz Katarzyna Knopik, a z oddziału ponadto duża grupa z prezeską
Beatą Jankowską na czele.
Jak przebiegało to spotkanie, napisała już nazajutrz na swoim blogu Kasia
Knopik, której należą się zarazem słowa
podziękowania za pomoc w organizacji
tego wieczoru.
Ja nie pływam, niestety, ale co roku
staram się odwiedzać przyjaciół na Kaszubskim Spływie Kajakowym Śladami
Remusa. Kolejne fantastyczne spotkanie
odbyło się wczoraj w Czarlinie. Było bardzo
sympatycznie. Serdecznie powitał nas Edmund Szczesiak, przewodniczący Komitetu
41
Organizacyjnego i wicekomandor spływu.
Otrzymaliśmy pamiątkowe plakietki, na
których w tym roku widnieje herb Gminy
Kościerzyna. Było czytanie „Życia i przygód
Remusa”, tradycyjnie w językach polskim
i kaszubskim. Wspólne śpiewy z akompaniamentem akordeonu naszej niezrównanej
Kingi Lideke. Obejrzeliśmy film zrealizowany przez kościerski oddział Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego pt. „Remus – człowiek
stąd”. A potem były długie nocne rozmowy
o kaszubskich sprawach…
Cieszę się, że znowu miałam okazję
wziąć udział w spotkaniu podczas Kaszubskiego Spływu Kajakowego Śladami
Remusa! Jak zawsze można tam było spotkać wielu znajomych, dla których nasza
kaszubska ojczyzna jest ważna.
Na wyspie jak marzenie
Nazajutrz mieliśmy popłynąć kajakami
do Wdzydz Kiszewskich, aby zwiedzić
Muzeum – Kaszubski Park Etnograficzny, ale już w nocy zaczęło padać.
Deszcz, bardzo potrzebny, z czasem
ustał, wokół krążyła jednak burza i komandor Kuc nie zdecydował się puścić
nas na wodę. Gdy jednak nadeszła godzina 16, pora wyruszenia z Czarliny na
Ostrów Wielki, pojaśniało i burza ustąpiła. Popłynęliśmy stateczkiem Stolem,
prowadzonym przez jego właściciela
Grzegorza Turzyńskiego. Na wyspie
oczekiwali na nas z poczęstunkiem,
w tym z wyśmienitą grochówką, ale
i pienistym napojem, obecny właściciel znacznej części Ostrowa Wielkiego,
przedsiębiorca kościerski Jan Navus-Wysocki i jego brat Józek. Jako autor książki Wyspa jak marzenie opowiedziałem
o dziejach gospodarstwa, które wbrew
niesprzyjającym warunkom, oddzieleniu wodą od lądu, przetrwało tutaj
około 200 lat i należało do najlepszych
w okolicy. Obecny gospodarz zapewnił
nas, że zachowa wyspę w naturalnym
stanie. A były w przeszłości zakusy,
żeby zbudować tu hotel z dyskoteką.
Z kanału na rzekę
Następnego dnia popłynęliśmy znowu
ramieniem Radolne, ale już kajakami, aby wkrótce potem znaleźć się na
Wielkiej Wodzie, jak jest nazywany największy z akwenów Jezior Wdzydzkich.
Minęliśmy gościnny Ostrów Wielki
i posuwając się wzdłuż kolejnych wysp:
42
Glonka i Ostrowa Małego, dotarliśmy do
Borska.
Tam, po posiłku, przenieśliśmy się
z kanału na rzekę, która stawała się
coraz szersza, a jeśli zdarzały się powalone drzewa, to tak przycięte, aby
można było przepłynąć obok. W Bąku
oddaliśmy kajaki pożyczone w Lipuszu, a sami zostaliśmy odwiezieni autokarem do Czarnej Wody, do ośrodka
„Pod Świerkami”, prowadzonego przez przyjaciela kajakarzy Tadeusza Zarembę. Mieliśmy tu pozostać aż do zakończenia spływu. Staraliśmy się bowiem
w tym roku tak planować biwaki, aby
nie trzeba było codziennie zwijać namiotów, a następnie – po przepłynięciu etapu – ich rozstawiać. W tym roku
udało się zmniejszyć liczbę biwaków
do trzech: dwa dni spędziliśmy w Lipuszu, dwa w Czarlinie i cztery w Czarnej
Wodzie. Nazajutrz powróciliśmy autokarem
do Bąka, aby stamtąd spłynąć do Czarnej Wody – kajakami dostarczonymi
z ośrodka „Pod Świerkami”. Za Miedznem część załóg zatrzy­­ma­­ła
się na prawym brzegu, aby zwiedzić magiczny i energetyczny rezerwat archeologiczny „Kamienne Kręgi w Odrach”.
„Pomerania” na Kociewiu
Wieczorem tego dnia na biwaku
w Czarnej Wodzie odbyło się tradycyjne
spotkanie z redakcją „Pomeranii”, która
przez kilka początkowych lat była jedynym organizatorem Kaszubskiego
Spływu Kajakowego Śladami Remusa,
a obecnie sprawuje główny patronat
prasowy. Przybył redaktor naczelny
Dariusz Majkowski, przywożąc świeży numer wakacyjnej „Pomeranii”,
a kolegium redakcyjne reprezentowali
Andrzej Busler i ja. Poświęciliśmy to
spotkanie Kociewiu, regionowi, na którego obszar wkroczyliśmy już poprzedniego dnia. Była m.in. mowa o udziale
tematyki kociewskiej w miesięczniku
„Pomerania”. Mieliśmy ponadto okazję
zapoznać się z nowościami wydawniczymi, a prezentowała je prowadząca
Księgarnię Kaszubsko-Pomorską Czec
Małgorzata Bądkowska. Można było
nabyć nie tylko książki o Kaszubach
i Kociewiu, ale także artystyczne, kaszubskie w charakterze, wyroby Małgorzaty. Wspaniała przygoda
Za miejscowością Czarna Woda na
Wdzie zrobiło się jeszcze szerzej (kajakarze mówią o takich rzekach, że to…
autostrady). Ale nam to odpowiada, bo
spływ Remusowy ma charakter rekreacyjny i rodzinny (w tym roku zmieniliśmy regulamin tak, żeby w spływie
mogły brać udział rodziny z małymi
dziećmi; najmłodszy uczestnik Mosi
Augustyn miał… niespełna cztery miesiące).
Podczas ostatnich wieczorów staraliśmy się oddać inicjatywę uczestnikom.
A ponieważ w tym roku na spływ zgłosili się licznie bardowie i wokaliści, było
kogo i czego posłuchać.
„A wieczorem przy ognisku, to śpiewamy po kaszubsku” – głoszą słowa naszej piosenki spływowej. „A najpiękniej
Ala śpiewa/ Konkurentką dla niej Ewa/
Czasem córki swe podmienia/ Najwierniejsza spływom Henia”. Była w tym
roku – po rocznej przerwie – niespożyta Ala Werczyńska i jej siostra Ewa
Kafarska, która mieszka obecnie we
Wrocławiu. I – oczywiście – najwierniejsza spływom Henryka Mułkowska.
Niemal co wieczór pojawiał się u nas
niestrudzony bard z Płocic Andrzej Jocher. Pięknym głosem czarowała Dagmara Sławska, a własnymi tekstami
poetyckimi Zbyszek Korpalski „Korpal”
z Wrocławia. Z nowych u nas bardów
olśniewała nas Krystyna Lisiecka z Bydgoszczy, laureatka wielu konkursów. Od
Czarnej Wody uczestniczyła w spływie
(i nie oszczędzała głosu) niewątpliwa
gwiazda, wokalistka z ciekawym repertuarem kaszubskim i dużym już dorobkiem płytowym Damroka Kwidzińska.
Mieliśmy zakończyć kajakowanie
w Osowie Leśnym, ale ostatni odcinek
okazał się zbyt krótki, jak na naszą, narastającą z etapu na etap chęć pływania
i ostatecznie wylądowaliśmy – nieoficjalnie, ale ku zadowoleniu wszystkich
– aż w Młynkach. Stamtąd autokarem
wróciliśmy do Czarnej Wody, aby nazajutrz – w niedzielne przedpołudnie
– oficjalnie zakończyć spływ.
Czy był udany?
W odpowiedzi posłużę się fragmentem artykułu „Jedni odpoczywali za
granicą, inni w domu”, opublikowanego
29 sierpnia br. w „Gryfie Kościerskim”
(piątkowym dodatku do „Dziennika
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
Niektóre załogi pływały śpiewająco. W środkowych kajakach nasze gwiazdy: Alicja Werczyńska, Damroka Kwidzińska i Dagmara Sławska.
Fot. Krzysztof Kwiatkowski
Bałtyckiego”). Pytano miejscowych
VIP-ów, jak i gdzie odpoczywali latem.
Między innymi można było w tym artykule przeczytać:
Aktywny urlop preferuje Zdzisław Czucha, burmistrz Kościerzyny.
– P rzez 9 dni uczest nicz yłem
w spływie kajakowym „Śladami Remusa” – mówi burmistrz. – Wypoczynek
w spartańskich warunkach, spanie pod
namiotem, przygotowywanie posiłków, to
była wspaniała przygoda.
Za rok wyruszymy Brdą, a będzie
to już trzydziesty spływ! Jubileuszowy!
A że Wanożnik będzie w tymże 2015
roku obchodzić z kolei dwudziestopięciolecie swego istnienia, powinno się
dziać! Oj, powinno!
ORGANIZATOR
Klub Turystyczny
Zrzeszenia KaszubskoPomorskiego Wanożnik
POMAGAJĄCY W ORGANIZACJI
Gminny Ośrodek Kultury, Sportu
i Turystyki w Lipuszu, Oddziały
Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego
w Lipuszu i Kościerzynie
WSPOMAGAJĄCY FINANSOWO
Urząd Gminy w Kościerzynie
– dofinansowanie
POMERANIA RUJAN 2014
Wda niby łagodna, a i na niej zdarzały się wywrotki.
Fot. Krzysztof Kwiatkowski
pamiątkowej plakietki
KOMITET ORGANIZACYJNY
Przewodniczący Edmund Szczesiak,
honorowy wiceprzewodniczący
Janusz Kowalski, sekretariat
i finanse Anna Zakrzewska,
członkowie Eugeniusz Gutfrański,
Wojciech Kuc i Zbigniew Wójcicki
KIEROWNICTWO SPŁYWU
komandor Wojciech Kuc,
wicekomandor Edmund Szczesiak,
pilot Eugeniusz Gutfrański,
sekretariat i finanse Anna
Zakrzewska, imprezy kulturalne
Edmund Szczesiak i Zbigniew
Wójcicki, kwatermistrzostwo
Wojciech Kuc, opieka medyczna
Barbara Łosińska,
ratownicy Hadrian Lutogniewski
i Adrian Kontrowicz, kajaki
i transport Wojciech Kuc,
Eugeniusz Gutfrański
43
LËDZE
Szkólny z Chwaszczëna
Wiôldżé ùwôżanié dlô lëdzy ë wiele òd sebie dac – hewò przédné wskôzë żëcowi drodżi Alojzégò
Trellë z Chwaszczëna. Mòtto szkólnégò, strażaka a spòleznowégò dzejarza.
RÓMAN DRZÉŻDŻÓN,
ANDRZÉJ KRAÙZE
Ùrodzył sã w gromicznikù 1932 rokù
w Pùckù, dze nôprzód mieszka jegò familiô, tej przecygnãlë do Żelëstrzewa.
Doma bëło jejich 4 sztëk dzecy. Alojzy
nôstarszi. Rok młodszi béł Zygmùnt, jaczi wëbrôł kapłańską drogã a bez wiele
lat béł probòszczã w Mechòwie. Znóny
béł na całëch Kaszëbach z òrganizacjów
K aszëbsczic h P ielg rzi m ków do
Czãstochòwë. Doma bëła jesz młodszô
sostra Mariô, co pózni òsta szkólną,
a téż brat Jan, rodzony w 1943 rokù.
Szkòła z mionã pòlsczégò wieszcza
Wasta Alojzy nôprzód krótkò robił jakno szkólny w Kòleczkòwie. Tej òstôł
przeniosłi do Chwaszczëna, dze do
dzys dnia mieszkô. Òd 1954 do 1991
rokù robił za czerownika w môlowi
spòdleczny szkòle. To za jegò przëczëną
w 1959 rokù dosta òna miono pòlsczégò
wieszcza Adama Mickewicza. Latos,
9 maja, z ti leżnoscë òdbéł sã Zjôzd
Absolwentów. Òbczas ùroczëznë ni
mògło zafelac wspòminków wastë
Alojzégò, chtëren przëbôcził zeszłim,
jakùż z tim nadanim miona bëło. W tim
czasu më bëlë pierszą spòdleczną szkòłą
w pòwiece, jakô mia swòjégò patrona
– z bùchą pòdsztrëchiwô. Béł to ju dzesąti zjôzd. Pierszi më zrëchtowelë w 1982
rokù – wspòminô. Cëż z tim béł za jiwer!
Wòjnowi stón, wòjskowi kòmisarzowie,
milicyjnô gòdzëna, ale më delë radã ë
wszëtkò fejn sã ùdało… Dzysô ju nie
żëje òsmëdzesąt jeden ùczniów, trzech
szkólnëch i jeden ksądz. Wiedno pò mszë
swiãti skłôdómë kwiatë na jejich grobach
– òpòwiôdô.
Dzysdnia gwësno je ju mało taczich
lëdzy – gôdô 81 lat stôrô Léna Piernickô – wiedno dobrze wspòminóm wastã
44
Trellã i jegò białkã Małgòrzatã, téż szkólną, jakno ùtcëwëch ë ùżëcznëch lëdzy,
na chtërnëch wiedno mòże liczëc. Mój
nieżëjący ju chłop, Józef, béł mùlarzã, òn
razã z bracczim wastny Małgòrzatë, Léónã
Hallmanã z Czelna bùdowôł szkòłã, w jaczi ùczëłë sã nasze dzecë. A jô z mòją sąsôdką Czoskòwą ùczëlë sã jesmë wësziwac
w szkòłowi swietlicë pòd bôcznym òkã
wastnë Małgòrzatë Trellë.
Wëchòwiwanié lëdzy dlô
môlowi spòlëznë
W 1957 rokù wëbùdowónô bëła nowô
szkòła. Ùdało sã tedë wëgòspòdarzëc
môl na swietlëcã, dze dzecë mògłë
òdrabiac lekcje a starszi òbzérac tele­
wizjã. Dzejałë téż w ni dwa mùzyczné
karna. Knôpi spiéwelë w chłopsczim
sekstece wòkalnym, co zwało sã… Ciupurne koguty, a dzéwczãta w karnie
Szade lale. Pierszé dzejało kòle trzech
lat, zôs drëdżé sétmë. Béł téż zakłôdcą
a czerownikã kaszëbsczégò, wòkalnoinstrumentalnégò karna Stolem, jaczé
mô swòjã sedzbã w Chwaszczënie. Do
te dochôdô m.jin. dzejanié w Ògniowi
Strażë, za jaczé w 2012 rokù, z leżnoscë
80-lecégò OSP (Ochotnicza Straż Pożarna) w Chwaszczënie a 50-latny w ni
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
LËDZE / LISTY
drëcha Alojzégò prôcë, òstôł nôdgrodzony Złotim Znakã Karna OSP RP.
Nie jem gwësny – gôdô wasta Alojzy – czë mòże rzec, że jem sã wpar­
łãcził, czë mie wparłãczëlë w to, co dzejało sã w Chwaszczënie. Codniowòsc
spòlëznowégò żëcégò rzesziła sã z co­
dniowòscą robòtë w szkòle, w spòlëznie
i w swòji rodzënie. Jakno czerownik i jakno òjc rodzënë jô ni mógł stojec na stronie
tëch wszëtczich sprawów. Jakno czerownik
szkòłë ë szkólny wëróżniwóm wëchòwanié
dzecy, młodzëznë i dozdrzeniałëch dlô
môlowi lokalny spòlëznë.
Òd 1958 rokù wasta Trella je aktiwnym nôleżnikã Kaszëbskô-Pòmòrsczégò
Zrzeszeniô. W 2003 rokù wëbróny òstôł
na przédnika reaktiwòwónégò partu
w Chwaszczënie. Kaszëbi wëzwëskiwają
swòje mòżlëwòtë baro szerok. Je to
téż widzec dzysô w szkòle, dze ùczi sã
kaszëbsczégò jãzëka. Je òn przedmiotã
jich starë ò jegò żëwòsc ë przekôzëwanié
przińdnym pòkòlenióm jakno
spôdkòwiznë, co mô wiôlgą wôrtnotã.
Rozmieje sã, że to je ùdba, chtërna nie
wëchôdô z dołu, ale òd lëdzy, co są zarzekłi kaszëbizną, równak to je wôżné, że ta
inicjatiwa mô szeroczé karno òdbiérców
Pro memoria JAN PIEPKA
– kąsk mëslów zwëkłégò czëtińca
Mòże to nie pasëje, żebë taczi zwëkłi
człowiek, jaczim jem jô, pòzwôlôł sobie
na swòje spòstrzeżenia na temat tegò,
co je w (wëmieniony w titlu) ksążce
prof. Józwë Bòrzëszkòwsczégò. Ale pò
przeczëtónim ji, jakże przed òczoma
wiele razy stôwôł òbrôz z mòjégò dzecyństwa i bëńlowëch lat – chòc jem
wiele młodszi òd J. Piepczi.
Jaż nie wiém, jak to ùjąc, żebë na papiór przelôc to wszëtkò, co tam głãbòkò
POMERANIA RUJAN 2014
– gôdô ò kaszëbiznie wasta Alojzy. – Jem
rôd, że mòżemë przeżëwac taczé sztótë,
chtërne pòdczorchiwają parłãcz mieszkańców Chwaszczëna z kaszëbizną.
Òdj. A. Kraùze
na dnie serca sã tłëcze i domôgô, żebë
napisac, pòwiedzec czë pôdsztrichnąc.
Na sóm przódk pchô sã ta codzynnô
proza żëcégò na Kaszëbach, òd pilowóniô gąsątków, paseniô krowów
z òwcoma na smùgach abò w lese, gdze
trzeba bëło òpasowac na lesnégò. Póz­
niészi czas to robòta w pòlu, òd zymkù
do pózny jeseni, a w zëmie draszowónié
i czëszczenié zbòża harfą abò klaprą.
Jakże to żëcé w ti naszi małi
Òjczëznie (Tatczëznie) piãkno, dokładnie i z taką naszą kaszëbską
akùratnoscą, tradicją i achtniãcym tëch
i tegò, co wëmôgô szacënkù i ùznaniô,
je pòkôzóné i żëje w dokazach Staszków Jana, tak pisónëch prozą, jak i nade
wszëtkò wierszem biôłim – to pòezjô
w pòezji. Jak sã czëtô, to òd razu człowiek je w jinszim swiece – to, co bëło
piérwi, òdżiwô i stôwô przed òczoma,
jakbë to bëło wczora czë chwilkã temù
– to je wiôldżi kùnszt, żebë człowiek
pòtrafił w taczi prosti, zrozmiałi spòsób
pisac i òpisëwac to, co serce i dësza
Tekst je brzadã zéńdzeniô dlô piszącëch
pò kaszëbskù w Wôrzenkù, jaczé òstało
ùdëtkòwioné przez Minysterstwò Administracji i Cyfrizacji.
mówi i spiéwô – Pón Bóg òbdarził
Gò wiôldżim talentem, a Òn gò nie
zakòpôł, leno pòmnożiwôł. A trzeba téż
mòcno docenic lekcje i edukacjã nôrodu,
jaczé dôwôł i jaką robił w całim kraju,
na spòtkaniach w szkòłach czë w jinëch
môlach. To Òn niejednémù Pòlôchòwi
rozjasniôł, że Kaszëbi to nie są Miemcë.
Dlô mie pò przeczëtónim ksążczi Pro
memoria JAN PIEPKA ten człowiek stôł sã
WIÔLDŻIM KASZËBĄ, i kòżdi Kaszëba
pòwinien jã przeczëtac, a jeżlë je z tim
jaczis kłopòt, to przënômni dopitëwac
sã, chto to béł Jan Piepka i co Òn dlô nas
Kaszëbów dokònôł, napisôł.
A aùtorowi, p. prof. J. Bòrze­sz­
kòw­­sczémù, nôleżą sã wiôldżé słowa ùznaniégò i wdzãcznoscë za tak
skrupùlatné zebraniô wszëtczégò, co
sã ticzi żëcégò, pisarstwa i także ti codzynny prozë, jakô bëła trescą całégò
doróbkù Jana Piepczi.
Bóg zapłac.
Franciszek Hirsz
Kaszëba z głãbòczégò lasa
45
Z KOCIEWIA
Myśli
z wrześniowej niedzieli
M A R I A PA J Ą KO W S K A -KENSIK
Oprócz błękitnego nieba, nic mi dzisiaj nie
potrzeba… – płynęła z radia optymistyczna piosenka. Bywają takie dni, że
wystarczy błękit nieba, by poczuć, jak
rosną skrzydła. Żeby jednak życiowy lot
nad dolą i niedolą mógł trwać i nie zamienił się w lot Ikara, trzeba… jeść.
Najpierw śniadanie. Pamiętam
z dzieciństwa nad dolną Wisłą, gdzie
łagodnie rozciąga się Kociewie, że w naszym domu mówiło się frisztik. Jeszcze
jedno słowo, naprawdę ładne i swojskie
pcha się przy okazji „pod pióro” – dziesióntka. Przepytałam studentów, prawie nikt nie miał skojarzenia, że chodzi o drugie śniadanie, które należało
spożyć około dziesiątej. Na wsi drugie
śniadanie należało się chorym (według
zasady – choć ździebko musisz zjeść, bo
nie wyzdrowiejesz), no i ciężko pracującym od świtu na polu. Pamiętam dziecięcą „misję”, gdy mama kazała zanieść
ojcu dziesióntka, którą były skibki chleba
i zbożowa kawa z mlykam we flaszce patentowy albo zatkany propkam. Gdy ojciec
orał daleko od domu (nie wszystkie pola
są wokół domu), zdarzało się zaniesienie
mu obiadu. Też nie było to trudne, jeżeli
do zaniesienia był ańtop (tak określaliśmy każdą jednogarnkową gęstą zupę).
Wystarczył nieduży trygelek obwiązany
chustkó. Natomiast bardzo prosty i często
zwłaszcza latem obiad „dwuczęściowy”,
czyli składający się ze szturanych kartofli
okraszónych szpyrkami i do tego ganste
mlyko abo maślónka, wymagał więcej
zachodu. Zatrzymała mnie kiedyś metafora życiowej drogi z tobołkiem przejść,
wrażeń, wspomnień związanych czterema rogami kolorowej chusty… Warto się
starać, by ta chusta była jasna i czysta.
Przedstawione wyżej myśli pojawiły się i wracały namolnie, gdy we
46
wrześniową niedzielę wybrałam się
do Sopotu, by choć troszkę nacieszyć
się i pomodlić morzem… Niedzielna odświętność sprzyja poetyckim nastrojom.
Piękny, ciepły wrzesień (z przeczuciem
babiego lata), dla mnie jeszcze wakacje,
no i wspomniany błękit. Nieoczekiwanie
przed wejściem na sopockie molo zatrzymał mnie Targ Śniadaniowy. Kiedyś bywał w parku przy Urzędzie Miasta, teraz
kusił bliżej morza. Dużo przysmaków,
też spoza Polski, m.in. litewskich, węgierskich. Sopot nazywany letnią stolicą
Polski – wizytówka światowego szyku,
rozrywkowy, nowoczesny, rozgadany
wieloma językami – ma Chatę Smakosza,
gdzie jest miejsce na „kuchnię polską
i regionalną”. To, co swojskie, domowe,
po latach zajadania się hamburgerami
i innymi „fast foodami”, wróciło do łask,
stało się znakiem jakości. Swojskie równa się dobre! Swojskie jadło jako element
tradycji jest częścią dziedzictwa kulturowego.
Do walorów potrawy należy też
nazwa, co cieszy oczywiście językoznawców. Już sama nazwa potrawy
przywołuje jej smak, zapach. Swojskie jedzenie było kiedyś raczej proste, natomiast w nazwach ukryło się
bogactwo słowotwórczych formantów. Muszę tu wspomnieć o zwykłym
smarowidle, jakim jest smalec. Kiedyś
skromny, prawie „z biedy”, a już na
pewno nie niedzielny, teraz świętuje
na festynach chyba w całej Polsce. Na
Pomorzu od Kaszub przez Kociewie,
Bory Tucholskie, Krajnę. Często nawet
ci, którzy czuwają ustawicznie nad poziomem cholesterolu (lub swoją wagą),
mówią: „Raz zgrzeszyć można…” Smalec nie zasługuje pewnie na duży poemat, ale o zdrobnieniu nazwy wspomnieć muszę. Właściwie jest to forma
spieszczona (hipokorystyczna) – smaluszek u nas na Kociewiu. Jak ktoś powie
smalczyk, to widać, że je nie stónd…
Osobiście mnie wszelkie „powroty
do korzeni ” cieszą. Radość byłaby większa, gdyby nie te chmury nad światem
zgromadzone przez ludzi złej woli, którzy naturalne różnice kulturowe, językowe, religijne wykorzystują jako punkt
odbicia do szalonego skoku w przepaść.
Jak się odnaleźć w zamglonej przestrzeni między pokusą separatyzmu a poczuciem wspólnoty ludzkiego losu? Przecież ustawiono nam drogowskazy… Jak
patrzy (patrzyłby) teraz na świat nasz
ukochany święty Jan Paweł II? Nim nie
będę mogła żałować róż, chcę pochwalić
ludzi dobrej woli, wszystkich naśladowców Syzyfa, który nie pozwala przez
wieki o sobie zapomnieć. Właśnie – ku
pokrzepieniu serc warto przywołać obrazy udanego działania, właściwie dużego
dzieła z naszego podwórka, tj. południowego Kociewia. Już IX Festiwal Smaku
w Grucznie. W gazetach napisano, że to
„pierwszy i największy w Polsce festiwal dobrego jedzenia”. Głównym celem
jest promocja twórców i producentów
produktów tradycyjnych i regionalnych. Impreza z dużym rozmachem
i wzorcowa dla innych. Gruczno jest
południową bramą regionu, więc tym
bardziej liczy się bogata i różnorodna
oprawa imprezy. Muszę jeszcze dodać,
że wyróżniona została (w turnieju nalewek) bulimączka, czyli bursztynowa
nalewka z kwiatów głogu.
Za rok będzie jubileusz – 10. festiwal,
a zaczęło się od Święta Miodu… W tym
roku, w sześciu kategoriach, wybierano
„smak roku”. Na listę wpisano m.in. kiełbasę kociewską jak z weka, co wywołało
dyskusję – jak daleko w Bory Tucholskie
wchodzi Kociewie…, bo przygotowują ją na pograniczu regionów, które na
Pomorzu wyznaczone kiedyś przez Kazimierza Nitscha, są umowne, niejednoznaczne… Ważniejsze jest to, że wiele
nas łączy, a tożsamość regionalna stanowi ciekawe pole do badań kulturowych.
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
LËTERATURA
Pierszi môl
dlô dokazu „W raju”
Tak prawie rozsądzëło jury, to je: pisôrz, pòéta i gazétnik Stanisłôw Janke
– przédnik kònkùrsowi kòmisji, Bò­
gù­miła Cërockô – zastąpiôrka przéd­
négò re­daktora cządnika „Pomerania”,
i prof. Jerzi Tréder – jãzëkòznajôrz. Tim
razã do sedzbë òrganizatora, jaczim
bëło Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi
Pismieniznë i Mùzyczi we Wejrowie, òstało przësłónëch 13 dokazów.
Wszëtczé bëłë zgódné z regùlaminã.
Òbsądzëcelóm nôbarżi widzało sã
òpòwiôdanié „W raju” Grégòra Schramczi i to prawie òn je dobiwcą XV
Kònkùrsu m. Jana Drzéżdżona. Drëdżi
plac zajimnął Artur Jabłońsczi, a trzecy
– Kristina Lewna. Jurorzë wëprzédnilë
téż dwùch aùtorów: Rómana Drzéżdżona i Jarosława Kroplewsczégò.
Dobiwcóm i wszëtczim ùczãstnikóm
winszëjemë.
A hewò dzélëk z nôlepszégò latoségò
tekstu „W raju”:
Wòda zaczã bùlgòtac. Marta pò­ło­ża
rãka na rączkã òd czajnika, a czej wëłącznik
pstriknął, zalała kawã w przërëchtowóny
tasce. Miłô pôcha pògilgòta jã w nozdra.
Sztót pózni, òstróżno, białka wëszła bez
kùchniowé dwiérze na niewiôldżi ògród,
z trzech strón ògrańczony wësoczim na
dwa métrë płotã, a z czwiarti dodomã.
Wiedza, że równo pò prawi jak i lewi
stronie, a téż przed nią cygną sã, òtoczoné
taczim samim płotã, pòsobné plachce
zelonoscë.
Broadway Street bëła zwëczajnô
dlô tegò, „fabricznégò” partu Burton.
Òd krziżówczi do krziżówczi cygnãłë
sã tu jednopiãtrowé pòprzëlepióné do
se w jednã régã dodomë, zbùdowóné
z cegłë, le ju w wiele placach wëtinkòwóné
a pòmalowóné, co përznã zakriwało cegłowi, robòtniczi wëzdrzatk partu. Bùtnowé
dwiérze dodomów zarô wëchòdzëłë na
dosc wąsczi chòdnik, przë jaczim jeden
za drëdżim bëłë casno pòùstawióné aùta.
POMERANIA RUJAN 2014
Szasô do te bëła blós na tëli szerok, że czej
sã jesz dorechòwało ne stojącé pò ji drëdżi
stronie, we westrzódkù òstôwało le tëlé
placu, że z biédą mògła sã tam przecësnąc
smiecôrka.
Z tëłu dodomów bëłë ògrodë, kòl sto
piãcdzesąt métrów kwadratowëch wiôldżé. Le niechtërne sztrasë, jak na przëmiôr
Oak Street bëłë szerszé, a dodomë zdebkò
copniãté, tak że przed nima bëło kąsk
wòlnégò placu, tam sam zamienionégò
na taczé mikroògrodë. Marce równak
barżi jak Oak Street sã widza ji szasô,
spòkòjniészô a cëchszô, a do te nie bëło
tu tëli mùzelmanów jak tam, chtërny
bezwstëdno wëtrzészczalë slépia na
młodé Eùropejczi, zdrzącë bez niżódny
sromòtë na malëjącé sã pòd jich ruchnama piersë, biodra a klinë. Jo, tu òni sã czëlë
jak wej wnet ù se. Na Oak Street mielë nawetka swój tôrg ze swiéżą ògardowizną
a brzadã. Zajimalë tam téż wiãkszosc
bùdinków, pòreszce tak samò, jak na sąsôdny Uxbridge Street, gdze sã wznosył
jich meczet. Jo, w tim òkòlim bëło wiele
mùzelmanów, do te nierzôdkò òblokłëch
w te swòje szarawarë, galabije, kefije czë
turbanë.
Marta sadła na skraju czejbë minitarasu wëłożonégò kachlama a bòsé nodżi
pòstawiła na trôwie. Latowé słuńce ju sã
wdrapało wëżi bùdinków i swòjima parminiama mùjkało ji skórã. Białka baro lubiła tu pic kawã, òsoblëwie tak z rena, czej
dzéń dopiérze co sã zaczął.
Bëła szczestlëwô. Miło bëło tak tu so
sedzec i rozmëszlac a wspòminac.
(…)
Za piãc trzecô zaczã sã ùstawiac réga
do zégra. Béł to swòjégò ôrtu codniowi
spòrt abò òbrządk, bë czej jegò wskôzanié przeskòczi na fùl gòdzënã, na miónczi òdbic na nim kôrtã, chùtkò przeńc do
ùlëczczi, tam wëcygnąc wszëtkò z czeszeniów, przeńc bez niã, tej pònëkac do
ruchnicë, bë sztót pózni, czasã nawetka
z piszczenim òpònów, wëjachac za bramã
składowiszcza a pònëkac dodóm. Rituał
nen kąsk sã zmieniwôł w piątk wieczór, pò
drëdżi szifce1, jakô sã kùńczëła ò jedenôsti
wieczór. Tedë pò drodze bëło jesz nót wjachac do superkrómù pò anielsczi, niedobri
kòrnus.
Nié wszëtcë równak bralë ùdzél
w òbrzãdze. Niechtërny do te jesz mielë
chãc òstac na nadgòdzënach. Rëgnãlë tedë
w drëgą stroną, na „gódzyny”2, z nôdzeją, że bãdą tam òwerczi3. Part nen béł tak
zwóną „rakòwnią”, bez to nôprãdzy tam
bëło mòżna dostac ne dodôwkòwé sztërë
gòdzënë. Mùszało sã tam rozladowëwac
tirë i to jak nôchùtczi. Jak chtos miôł pecha,
trafiôł na taczégò, co béł wëladowóny na
przëmiôr hantlama. Lëchò sã téż robiło na
pòpôłniowi szëchce, w dnie taczé, jak prawie tegò lata, czej blaszanô przëczepa tira
bëła tak nagrzónô, że pò szesc minutach
kòszla na człowiekù bëła mòkrô, czejbë jã
wëcygnął prosto z pralczi.
Karól nimò wszëtkò lubił robic òwerczi
na tim parce Tagòsu. Pòchôdôł ze wsë, gdze
w ùwôżanim bëła cãżkô, chłopskô robòta.
Béł niewësoczi, za to mòcnégò gnôta. Pò
sztudiach dostôł zajãcé w rechùnkòwim
biórze w jednym z krézowëch gardów na
Kaszëbach. Nie bëła to lëchô robòta, równak widzôł, jak miãkł, jak bez sedzenié
w papiórkach tracył wiele ze swòjégò kraftu, a do te zaczął sã robic sëti.
Terô znôw czuł, że żëje. Jeżdżenié na
kòle, robòta na returnach4, a òsoblëwie
nadgòdzënë na gódzynach sprawiłë nié le,
że przëszedł nazôd do swòjégò dôwnégò
stónu, le jesz sã zmòcnił. I baro mù sã to
widzało.
(…)
1
zmiana, szëchta [òd aniel. shift]
part składowiszcza [òd aniel. goods-in]
3
nadgòdzënë [òd aniel. overtime]
4
zwrotë [òd aniel. returns] – jeden z partów
składowiszcza
2
47
GENIUS LOCI
Goście na Jedwabce
Świecie. Widok z południowej strony.
Fot. Jolanta Szmechel
J A C E K B O R KO W I C Z
Wjazd do Świecia od południa, od strony
wiślanych błoń, odkrywa nam osobliwy
widok: pola i łąki, jak w średniowieczu,
podchodzą tu pod samą linię murów
obronnych. Za murami, zachowanymi
jedynie na tym odcinku, piętrzy się smukła sylwetka gotyckiej fary. To wszystko,
co zostało z dawnego miasta. Zalewane
wodami Wisły, jeszcze w XIX wieku
przeniosło się na wysoki brzeg za Wdą,
która w tym miejscu uchodzi do królowej polskich rzek.
Patrząc na Świecie z tej strony, nie
przeoczmy drogowskazu kierującego
nas ku nieodległej Żurawiej Kępie. To
bardzo stara nazwa; nawet Niemcy, łamiąc języki, próbowali ją wymawiać po
polsku: Surawakämpe. Nazwa przeżyła
zresztą samą kępę – dawna wiślana
wysepka zrosła się z głównym lądem
mniej więcej wtedy, gdy obywatele miasta przeprowadzali się na wysoki brzeg.
Dziś do Żurawiej Kępy (kilka domów)
można dojechać samochodem lub dojść,
nie mocząc nóg. Prawdopodobnie jeszcze dawniejszą
metrykę ma kępa zwana Jedwabką, leżąca na wysokości Starego Miasta, na tyłach obecnych ogródków działkowych.
Nazwa wyszła już z użycia, ale zachowała się na XIX-wiecznych mapach niemieckich. Podobnie jak Żurawia, jedynie
w polskiej wersji: Jedwabkakämpe. Dziś
to bezludna spłacheć lądu przylegająca
do głównego nurtu Wisły.
Dlaczego Jedwabka? Może od jedwabnej miękkości łąkowych traw?
A może od kupców jedwabiu, którzy tutaj mogli przeprawiać się przez Wisłę?
48
Fałszywy trop. Nazwa kępy nie ma nic
wspólnego z jedwabiem. Kryje w sobie
ciekawszą niespodziankę.
Przypomnijmy sobie inne „jedwabne” nazwy na terenie Polski. To Jedwabne na północnym Mazowszu (znane
z nieszczęsnej rozprawy z Żydami) i Jedwabno na Mazurach. Obie miejscowości dzieli dawna granica niemiecka, ale
i jedna, i druga leży w pasie dawnych
puszcz, przez wieki oddzielających ziemie polskie od pogańskich, potem zaś
krzyżackich Prus.
Mazurskie Jedwabno w 1938 r. hitlerowcy, w ramach akcji usuwania polskich nazw miejscowości, przechrzcili
na Gedwangen. Tak bowiem nazywała się owa miejscowość, zanim w XVI
wieku przybyli z Mazowsza osadnicy
nie zmienili po swojemu jej brzmienia.
W dialekcie wschodniopruskim języka
niemieckiego „g” często wymawiało
się jak „j” (podobnie zresztą jak u nas:
przypomnijmy sobie jenerała Dąbrowskiego z XII księgi Pana Tadeusza). Za
czasów krzyżackich miejscowość ową
nazywano zatem Jedwangen. Czy czegoś
to państwu nie przypomina? Ciepło, ciepło… Bingo! Chodzi o Jadźwingów. Dziś
posługujemy się nazwą spolszczoną, ale
wtedy prawdopodobnie tak właśnie nazywano ten lud. Być może sami Jadźwingowie też tak o sobie mówili. W 1283 r.,
pod ciosem żelaznej krzyżackiej pięści
waleczni, lecz słabsi Jadźwingowie
opuścili swoją ojczyznę – pogranicze
dzisiejszych Mazur i Suwalszczyzny
– i rozproszyli się po sąsiednich krainach. Na nowe miejsca osiedlenia wybierali przeważnie najdziksze knieje,
gdzie nie mogli ich wytropić najeźdźcy.
Z pewnością część z nich wybrała wtedy
Puszczę Galindzką, bezludny obszar na
pograniczu Prus i Mazowsza. Z czasem
ich dwie osady wtopiły się w otoczenie
Mazurów, żyjących po obu stronach polsko-niemieckiej granicy. Jedwangen stały
się Jedwabnymi.
Ale skąd wzięli się Jadźwingowie
na kępie wiślanej pod Świeciem? Otóż
bywali w tej okolicy niejeden raz. Przeważnie jako wojownicy pustoszący
krzyżacką Ziemię Chełmińską, która sąsiaduje ze Świeciem przez Wisłę. Znani
z bitności Jadźwingowie pomagali w ten
sposób swoim pruskim pobratymcom,
Pogezanom, Warmom i Natangom,
w kilku powstańczych zrywach, w których próbowano zrzucić jarzmo Zakonu. W 1263 r. jaćwiescy wojownicy pod
wodzą Skomanda „dokonywali wielkich
rzezi ludu Bożego” – jak żali się niemiecki kronikarz – na obszarze od Torunia
do Kwidzyna. Można sobie wyobrazić,
że jeden z ich oddziałów, z rozpędu czy
też strategicznej konieczności, wylądował na wiślanej kępie w pobliżu grodu
pomorskiego księcia. Był nim wtedy
Świętopełk, wielki nieprzyjaciel Krzyżaków, a jednocześnie taktyczny sojusznik
ich wrogów, Prusów. Zapewne z chęcią
ofiarował on jaćwieskiej drużynie – szukającej schronienia przed krzyżackim
pościgiem lub przeciwnie, pragnącej
niespodzianie uderzyć nieprzyjaciela
z pomorskiej flanki – miejsce na popas
na błoniach pod swoim zamkiem.
Jest jeszcze Jedwabno pod Toruniem, ale tamta nazwa na pewno Jadźwingów nie pamięta. Miejscowość
została tak nazwana dopiero w okresie
międzywojennym.
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
LEKTURY
widzałé radio na Kaszëbach
800 000 słëchińców na Pòmòrzim
dzéń w dzéń wôżné wiadła
twòja òblubionô mùzyka
pòzdrówczi ë kònkùrsë
Niech je takô,
jak na wieżë Babel
Radio Gdańsk, Na bôtach i w bòrach, 13.07.2014
[RG, Tatiana Slowi] Albin Białk, inteligent z môłi wsë, trôfiô do Gdinie, zmieniwô juwernotã i zaczinô nowé żëcé.
Czemù ùdôwô, że nie rozmieje gadac
pò kaszëbskù? Dlôcze wieczoroma czëtô
pamiãtnik młodégò dzéwczãca? Czë
przińdze nazôd do stôrégò nôzwëska?
Żebë to wiedzec, mùsz je przeczëtac
Żôłti kam – roman napisôł Stanisłôw
Janke. Sensacyjną sztótama ksążkã
czëtô sã jednym tchã. Nie je to nowi
roman, ale dopiérô terô mòże gò czëtac
pò kaszëbskù. Jak gôdô aùtor i tłómacz
w jednym, wszësczé wëdarzenia z ksążczi, chòc w całoscë historëjô je fikcją,
zdarzëłë sã. Pò prôwdze.
[Stanisłôw Janke] W całoscë to
wszëtkò je przez mòje doswiôdczenié,
przez to òczëtanié nawetka… bò tam
je, jedno jô mògã zdradzëc, tam je taczi
bòhater Gerard Pùstowsczi – to je Lech
Bądkòwsczi. I ù niegò jô sã (…) szkòlił
z ti wòlnotë kaszëbsczi. I ù niegò jô
chòdzył na taczé zetkania lëdzy młodëch, chtërny chcelë sã dowiedzec,
jakô bë mògła bëc Pòlskô, czejbë bëła
demòkracjô parlamentarnô. A to jesz
bëło przed 80 rokem. I òn nas tegò
wszëtczégò ùcził. I téż mòje rozmajité
doswiôdczenia, jeżlë jidze ò kaszëbiznã,
to spòtkanié pisôrzów kaszëbsczich. Ù
Józka Bòrzëszkòwsczégò më sã wiedno
spòtikelë i òmôwielë sprawë, òsoblëwie
gramatikã kaszëbską, pisënk kaszëbsczi. To wszëtkò je fikcjô w całoscë, ale
to je przez mie przëżëté (…).
[RG, Magdaléna Kropidłowskô] A czë
wse òpisóné w ksążce téż mają swòje
òdpòwiedniczi w rzeczëwistoscë?
[SJ] Në ten główny plac, czëli Główczik, to je mòja rodzynnô wies Lëpùsz.
I to mòje doswiôdczenia z bibloteką,
50
bò jô béł wiôldżim czëtincem (…)
i nawetkã so marził, że jakbë jô nie béł
gazétnikã, to béłbë mòże biblotekarzã.
I tak ta pòstac jô zbùdowôł z ti mòji rojitwë, i tak (…) to mògło sã zdarzëc. Ale
tam je jesz wiele jinëch lëdzy, chtërnëch
jô tam pòznôwôł, na wczasach bëlë (…)
pisôrzowie. To wszëtkò jô nagromadzył w sobie, żebë to piãkno, jak sã dô,
òpisac.
[RG] Pòjmë jesz rôz nazôd do głów­
négò bòhatera. Mie sã wëdôwô, że (…)
kąsk sã wstidzy tegò, skądka je, ùkriwô
to, bò zmieniwô swòje żëcé, je kims
jinym… ale gdzes tam wstid w nim
sedzy.
[SJ] To bëło tak pò prôwdze i përznã
mòje doswiôdczenié i përznã mòjich
drëchów, że tak to bëło. Przeznôwanié sã do kaszëbsczégò (…) dzysô to je
móda, to je wiôlgô chwalba, że sã chtos
przeznôwô do kaszëbiznë, ale przódë tak nie bëło, przódë nawetkã bëło
wstid, że chtos pòchòdzy ze wsë. Téż casus nôzwëska, że to nôzwëskò nie je tak
bëlné, jak jaczis Wiśniewski, Kowalski,
tëlkò Janke (tak twiardo sã wëgôdało).
(…) to wszëtkò w człowiekù narôstiwało (…).
[RG] Pewno nié wszëtczich Kaszëbów dô sã zadowòlëc, bò niejeden
pòwié, jak bãdze czëtôł ksążkã: ù mie
sã nigdë „prôca”, „prôcowac” nie gôdô,
leno „robòta i „robic” (…), to nie je pò
mòjémù napisóné.
[SJ] Në tak pò prôwdze, tak to je
w lëteraturze pòlsczi. Takô lëteratura
klasycznô pòlskô – tam sã nawetk
przekleństwów nie ùżiwô, tam je
wszëtkò tak pòùkładóné. I ta leksyka téż nie je zgódnô z naszą leksy­
ką, jak më gôdómë pò pòlskù, w pò­
tocznym jãzëkù. Tak w całoscë jãzëk
lëteracczi bãdze përznã jinszi òd
jãzëka tegò, chtërnym sã gôdô na
Kaszëbach dzysôdnia. To je wszëtkò
pòmachtóné, ale mëszlã, że nôwôżniészi je ten zachãcënk, żebë sã lëdze
zainteresowelë kaszëbizną jakò taką.
Ale to wszëtkò przińdze. Niech òna je
takô, jak na wieżë Babel, rozmajitô, że
sã gôdô tak, pisze sã tak. Ale nôwôżnié­
szé je, żebë sã ti kaszëbiznë trzimelë,
gôdelë, sejmikòwelë, bò kùltura mùszi
miec wiedno jaczis zwadzënk w sobie, spór. Bez tegò kùltura nie dô sã
przetrzëmac.
W Mcëszejcach je jinaczi
Radio Gdańsk, Na bôtach i w bòrach, 16.08.2014
[Radio Gdańsk, Tatiana Slowi] (…)
chòcô dożinczi òdbiwają sã wnet wszã­
dze, to w Mcëszejcach wë­zdrzi to jinaczi. Jak rozegracjô na żniwa, to mùszi
ji towarzëc pò­kô­z k stôrëch maszinów, jak zagrac mô dãtô òrkestra, to
kòncert je na przëczepach cygnionëch
bez trëkrë, jak zapòwiedzony je
pòkôzk ùnikatowëch jednoszlachów,
to nié leno mòtorë, ale téż bicykl.
To hasło „W Mcëszejcach je jinaczi”
mieszkańcowie wsë ùdokazniwają,
mówi starostka kartësczégò krézu Janina Kwiecień.
[Janina Kwiecień] Podkreślam (…),
że w Mściszewicach jest inaczej. Stawiam zawsze Mściszewice za wzór
sołectwa, ponieważ jest tu taka integracja mieszkańców i taka wspólnota,
że pozazdrościć można. (…) Są bardzo
aktywni, są pomysłowi (…).
[RG] Jak pòdsztrichiwô szôłtëska
Mcëszejc Mariô Sztencel, wszëtkò, co
w piątk dzejało sã w Mcëszejcach, robioné bëło rãkama mieszkańców.
[Mariô Sztencel] Te dożynki są dzięki mieszkańcom, dzięki pomocy (…)
i gbùrów młodszich, i gbùrów starszich,
i emeritowónëch gbùrów, wszëscë (…)
sã tu przëczëniwelë, żebë to ùpiãkszëc.
Nôbarżi – nôwiãkszô zasługa tu je – Jacek Wòlsczich. Òn twierdzy wiedno, że
w Mcëszejcach je jinaczi. Naprôwdã, mô
ten chłop pòswiãcony wiele czasu, wiele pieniãdzy, wiele serca włożoné, żebë
to bëło jak nôlepi, żebë mòżna pòkazac,
jak to czedës bëło, òd dżada pradżada
do terô – do nowòczesnégò żniwieniégò
żniw na Kaszëbach.
[RG] Wasta Jack Wòlsczi na placu
dożinków pòkôzôł ùnikatową na skalã
Pòmòrzô, a mòże nawetka Pòlsczi
ekspòzycjã gbùrsczich maszinów.
[Jack Wòlsczi] To są różné taczé zebróné, draszmaszinë są trzë gatënczi
(…) dwie są z walcama, jedna je bez
walca, ta je nôstarszô (…), kònie to
bãdą cygnãłë, ale tim razem sztëczné,
bò normalné nama wëzdëchałë (…). Są
na przikłôd [maszinë] do seczeniô, (…)
je przerobionô na żniwiarkã pòkòsową
(…). I do te kómbajn je taczi nietipòwi,
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
Z DRUGIEJ RĘKI
Òżniwinë 2014 w Mcëszejcach, w westrzódkù Jack Wòlsczi. Òdj. Kristión Wòlsczi
stôrodôwny… Terô to bãdze wszëtkò
pòùruchòmioné. (…) Jo, to je magiel (…).
A tu są pralczi aùtomaticzné, taczé na
szaré mëdło: balika i riwa.
[RG] Czedë pierszi rôz bëłë tuwò
pòkôzóné te maszinë?
[JW] W 2010 rokù. Jak tu przëszedł
taczi ksądz i òn gôdôł, że robi dożinczi
z jednym wińcem. Czedë òn przëszedł
do nas na kòlãdã, òn mówi, że më
mùszimë w tim rokù taczé jiné dożinczi
zrobic (…). Òn gôdô „z festinem czë cos
taczégò”. Jô rzekł, że (…) jô bë wòlôł cos
pòkazac, z taczich stôrëch maszin, tak,
jak jô to piérwi robił z dżadkem, sóm
pózni. (…)
To są mòje maszinë, chtërne są terô
òdnowioné (…). Ale trzeba bëło z nima
cos zrobic i pòkazac to lëdzóm, a nié
żebë to dali stojało pòd płotem, zgniło, abò bëło na złom wëwiozłé. To je
za szkòda. A przede wszëtczim to sã
zaczãło òd tegò (…) jô mógł gdzes bëc
w drëdżi abò trzecy klase i më z dżadkem wëstôwielë rozwerk tam, gdze
òn czedës stojôł, bò béł kùpiony silnik
elektriczny, jak òne ju nastałë. I tedë jô
gôdôł dżadkòwi, żebë to dac na złom
(…) tã maszinã, bò to je stôré, niemódné, to dô wiele pieniãdzy, bò to je czażczé. A dżadek gôdôł: „Chłopkù, nigdë
w żëcym, bãdze wòjna, nie bãdze prądu, czim më so seczczi ùrzniemë. I tak
jô to przechòwôł. (…)
A dzys jô (…) jem samòwëstarczalny
bez prądu. Bez prądu jô so wëdraszëjã.
Ale lepi żebë wòjnë nie bëło…
POMERANIA RUJAN 2014
Të jes dobiwcą!
Telewizja TTM, Gôdómë pò kaszëbskù, 11.09.2012
[Adóm Hébel] Gôdómë pò kaszëbskù
i to je pòzytiwné. Òglowò mùszi sã
skùpiwac na tim, co dobré, co pòzytiwné.
Jeżlë chcemë zmieniwac swiat, to
pamiãtôjma, to sã nie zaczinô gdzes
bùten, gdzes dalek, lepszi swiat rodzy sã
tu [pòkôzywô swòjã głowã], a pózni sã
rozwijô. Tak nama gôdają kołczérowie. Në
prawie drãdżé słowò: „coaching”.
[Na ekranie tôblëca z kôrtką; to, co
je na ni napisóné, czëtô lektor] Fakt 1:
Coaching to są ùczbë zwënégòwiwaniô
i zwiksziwaniô efektów dzejaniô. Je
wëzwëskiwóny m.jin. w geszëftach
i w spòrce.
[AH] Coaching, pòzytiwné mëslenié,
prawò przëcyganiô – te słowa nama cos
gôdają? Mie gôdają baro wiele. Chcemë
sã përzinkã temù przezdrzec.
[głos lektora zeza zdrzadni, a na
ekranie je widzec Adama Hébla w par­
kù i niechtërne kaszëbsczé słowa z òb­
jasnienim w pòlaszëznie, np. „zjiwrowóny – zmartwiony”]
[AH] Jô ùdbôł wińc do parkù, cobë
pòkazëwac zjiwrowónym lëdzóm dobrą
stronã żëcégò.
[AH do człowieka, chtëren sedzy na
wiôldżim kamie] Cëż Të jes taczi zjakòsałi?
[na ekranie: „zjakòsałi – nieswój”]
[Człowiek sedzący na kamie] Yyy,
jô móm dzewùsa, jô mùszã chòdzëc
w parkù w jeséń na szpacérk miast so
w karczmie pòsedzec.
[AH] Co? Të chcesz w karczmie
sedzec? Wzérôj, ti chłopi, co tam są,
wiedno tam sedzą, kòżdi jich dzéń je
jistny [na ekranie: „jistny – taki sam”],
a të jes òriginalny, òni cë mògą ti brutczi pòzazdroscëc. Tak że kim të jes? Të
jes dobiwcą! Kim të jes? Të jes dobiwcą!
Pòj! [na ekranie: „pòj – chodź, dobiwcą
– zwycięzcą”; terô ti dwaji, w gromadze, jidą dali, gdzes w parkù].
[AH] Hallo! Cëż sã stało?
[Płaczący bëniel] Jô móm wiôldżi
tôkel! [na ekranie: „tôczel – problem”]
(…) Mie brutka rzucëla!!!
[AH] A to wëòbrażë so taką sytuacjã:
zemny wieczór, bùten chaja [na ekranie: „chaja – zamieć”], wiater dmùchô,
a të sedzysz w karczmie i pijesz piwkò
z kómplama.
[Ju niepłaczący bëniel] Jo! Jô tak
cali rok ni móg robiec. Mie brutka nie
pòzwòlëła!
[AH] Widzysz, terô të mòżesz.
[Ju niepłaczący bëniel] Dzãka. Jô nie
wiém, jak cë sã òdwdzãczã!
[AH] Za to, że jô cebie wëcygnął
z tegò rozwarkù? (na ekranie: „rozwark
– rozterka”] Prosto bãdzë szczestlëwi!
Bò kim të jes? Të jes dobiwcą! Kim të
jes? Të jes dobiwcą.
[głos lektora] Pò dobrim słowie
krãtë-wãtë stôwają sã prostima drogama. [Na ekranie: „krãtë-wãtë – bezdroża”] (…)
[AH] (…) Mëszlã, że samò w se
pòzytiwné mëszlenié je dobré.
[Na ekranie tôblëca z kôrtką; to, co
je na ni napisóné, czëtô lektor] Fakt 2.
Pòzytiwné mëszlenié to je dôwanié
bôczënkù na dobré znanczi strzodowiszcza i lëdzy.
[AH] (…) żebë to, co dobré, nie zasłoniwało nama tegò, co złé, żebë më mielë
tegò swiądã, ale sã skùpiwelë na robienim tegò, co dobré. (…) Mòtiwacjowô
gôdka je dobrô, chòc to je walenié
taczich truizmów, to je tak cos, jak
„w szczescym nôwôżniészé je, żebë të
béł szczestlëwi” (…) Ale z drëdżi stronë baro wiele reglów, chtërne nama
pòmôgają w żëcym, są baro prosté,
na przëmiôr Dekalog. (…) Mëszlã, że
ta mòtiwacjowô gôdka (…) jeżlë mô
kòmùs pòmòc (…), në to baro dobrze,
i jeżlë òn òd tegò w głowã nie zańdze,
niech tak robi, niech tegò słëchô i niech
pòzytiwno mëszli. (…)
51
Kaszëbizna w niebezpiekù
Regionalne języki kolateralne Europy
– porównawcze studia przypadku z polityki językowej – ksążkã pòd taczim titlã
òpùblikòwôł latos znóny pòlsczi socjolingwista, badéra miészëznowëch jãzëków
i pòliticzny jeleżnoscë miészëznów, Tomôsz Wicherkiewicz. Òmôwiô w ni problem kòlateralnëch regionalnëch jãzëków
z socjolingwistnégò i jurislingwistnégò
pòzdrzatkù, òbgôdiwô téż historicznojãzëkòwé téme a problemë jãzëkòwi
pòliticzi państwów, w jaczich grańcach
lëdztwò pòsługiwô sã kòlateralnyma
jãzëkama.
Co to je regionalny kòlateralny jãzëk?
W mònografii Regionalne języki kolateralne Europy... òstôł òn zdefiniowóny
jakno jãzëk, co je dërżéniową mòwą
aùtochtoniczny spòlëznë, chtërna ni
mô mòcny swiądë nôrodny apartnoscë, ale za to mô wiôldżé pòczëcé regionalny juwernotë; taczi jãzëk rozwijô
sã w òbrëmienim gwësnégò państwa
równobieżno z przédnym jãzëkã negò
państwa, nie je to równak dialekt
tegò jãzëka, a razã téż nie je to jãzëk
cëzëch nôrodnëch czë etnicznëch mié­
szëznów. Kòlateralny jãzëk colemało je
blëskò geneticzno krewny przédnémù
państwòwémù jãzëkòwi, temù téż
czãsto w historii jãzëczi te bëłë bróné za dialektalné òtmianë przédnégò
państwòwégò jãzëka. Drãgòsc rozapartnieniô dialektów i kòlateralnëch jãzëków
mòże bëc wëchôdënkã tegò, że tak jedna, jak i drëgô òtmiana colemało twòrzi
kòntinuùm z òglowim państwòwim
jãzëkã. Òkróm tegò dlô kòlateralnëch
jãzëków colemało przirodné je periferijné ùmôlowanié i z ti przëczënë
mają òne czãsto wielné archajiznowé
znanczi. Tipicznô je dlô nich sztandarizacjô, normalizacjô i czãsto bòkadnô
pismienizna. Kòlateralné jãzëczi mają
52
wiele znanków pòspólnëch z deją lëteracczich mikrojãzëków, dlô jaczich téż
przirodnô je periferijnosc, wikszô nigle
w przëtrôfkù dialektów fùnkcjonalnô
ekspansywnosc, bòkadniészô słowizna
i kòdifikacyjné tendencje.
Wicherkiewicz w swòji ksążce wjimno analizëje jeleżnosc czile wëbrónëch
eùropejsczich kòlateralnëch jãzëków.
Jakno egzemplif ikacyjné sztudia
przëtrôfkù òbgôdóné òstałë nôslédné
jãzëczi: dólnomiemiecczi w nordowëch
Miemcach i wschódnëch Niderlandach, scots w Szkòcji i ùlstersczi scots
w Nordowi Irlandii, kaszëbsczi na nordze Pòlsczi, łatgalsczi na wschódnëch
òbéńdach Repùbliczi Łotwë, asturijsczi
w nordowim parce Hiszpanii i mirandijsczi w nordowi Pòrtugalii. Òkróm
tegò w rozmajitëch rozdzélach ksążczi
przë òmôwianim apartnëch zagadnieniów jakno przëmiôrë òdnotérowóné
òstałë téż jiné kòlateralné jãzëczi: szląsczi, żmùdzczi, võro-seto, jãzëczi oïl,
oc, frankòprowansalsczi, limbùrsczi,
piemòncczi, lombardzczi i jiné.
Aùtor mònografii zmerkôł w swò­ji
pùblikacji, że wikszosc jã­zë­ków swia­
ta to jãzëczi nachôdającé sã w nie­
bez­piekù wëmiarcô. Taczé za­grożenié
tikô sã nié leno – jak bë sã to mòg­ło
pòzdrzatkòwò wëdawac – bù­t en­
eùro­p ejsczich jãzëków, kò wielëna
jãzëkòw w Eùropie, jaczé są czësto
bezpieczné, je skrajno niskô. Zagrożoné są w òsoblëwòscë ne jãzëczi, chtërne ni mają pisónégò sztandardu, co
ùcãżiwô rozkòscérzanié jãzëka. Zagrożenié tikô sã téż môlowëch jãzëków,
òsoblëwò kòlateralnëch regionalnëch jãzëków, jaczé brëkòwóné są
w państwie równobieżno z przédnym
jãzëkã i mają niższi òd niegò sztatus.
Kòlateralné jãzëczi dërżéniowò wszëtczé są w niebezpiekù, le w rozmajitim
stãpniu. Zgódno z rejestrã stãpniów
zagrożeniô UNESCO, chtëren òkresliwô
stãpiéń zagrożeniô mòwë (w skalë 1–4)
zanôléżno òd zasygù przekôzywaniô
jãzëka pòsobnym generacjóm: dólnomiemiecczi, scots, łatgalsczi są blós
wëstawioné na zagrożenié (4. stãpiéń
zagrożeniô), asturijsczi je przëmiérzno zagrożony (3. stãpiéń zagrożeniô),
a kaszëbsczi nalôzł sã midzë jãzëkama
pòwôżno zagrożonyma, tj. taczima,
jaczé brëkòwóné są w pierszi rédze
przez nôstarszą generacjã, strzédné
pòkòlenié rozmieje jãzëk, ale nie ùżiwô
gò ani w kòntaktach z dzecama, ani
midzë sobą (2. stãpiéń zagrożeniô).
Regres w brëkòwanim kòlateralnëch
jãzëków mòże bëc wëchôdënkã tegò, że
przedstôwcowie spòlëznów pòsłu­gi­
wającëch sã nyma jãzëkama colemało
sromią sã ùżëwac regionalnégò jãzëka
– taką jeleżnosc mòże òbserwòwac
nié blós kòl Kaszëbów, ale téż ù Asturijczików, Szkòtów i Łatgalów; czasã
spòlëzna pòsługiwającô sã kòlateralnym
jãzëkã czësto nie je zainteresowónô jegò
rozkòscérzanim, co w slédnym czasu
je widzec kòl Łatgalów; w niejednëch
negò ôrtu spòlëznach są tendencje
do òdbiéraniô chãcë jinym, òsoblëwò
młodszim brëkòwnikóm jãzëka, do
pùblëcznégò ùżiwaniô rodny mòwë.
Czasã brëkòwanié kòlateralnégò jãzëka
mô przirodã symbòliczną, co mòże
òstatno òbserwòwac w spòlëznie Kaszëbów i Asturijczików. Colemało
kòlateralné jãzëczi ùznôwóné są przez
karna, jaczé sã nima pòsługiwają, jakno zôwada ùcãżiwającô spòlëznową
pòdwëżbã, dlôte spichóné są na bòk,
eliminowóné z pùblëcznégò żëcô, załómiwô sã jich midzëpòkòleniowô transmisjô i na skùtk tegò dżiną. Regresowi
kòlateralnëch jãzëków żëcznô je téż
pòwszechnô ùczba dzôtków w jãzëkù
wikszoscë, rozwij ùrmòwëch strzódków
kòmùnikòwaniô, w jaczich òbòwiązëje
przédny jãzëk gwësnégò państwa.
Jak przënôléżno pisze Wicherkiewicz,
jedną ze spòdlowëch metodów rewitalizacji kòlateralnëch jãzëków je pasowno
ùczerënkòwónô jãzëkòwô pòlitika państwa abò regionu i jãzëkòwi òbmëslënk,
òbjimający planowanié kòrpùsu jãzëka
i jegò sztatusu. Chòdzy ò to, cobë dzejania państwa zgrôwałë do pòdwëższeniô
znaczënkù kòlateralnëch jãzëków. Wikszosc państwòwëch ùstôwów zagwësniwô òchronã dôżnym przédnym jãzëkóm,
a prawa miészëznowëch jãzëków to colemało skùtk ùgòdów i kòmpromisów.
Òglowòeùropejsczim dokùmentã, zagwësniwającym prawną òchronã regionalnym jãzëkóm je Eùropejskô kôrta
regionalnëch abò miészëznowëch jãzëków,
przërëchtowónô w 1992 przez Kòmitet
Ministrów Radzëznë Eùropë. W Pòlsce
dokùmentã, jaczi dôwô zôrãkã òchronë
miészëznowim jãzëkóm i regionalnémù
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
LEKTURY
jãzëkòwi, je téż Ùstôw ò nôrodnëch i etnicznëch miészëznach a ò regionalnym jãzëkù.
W pòstãpnym dzélu hewòtny recenzji mònografii Wicherkiewicza
òmówionô òstónie jeleżnosc jãzëków
rozezdrzéwónëch przez aùtora przë
zwënégòwanim badérny metodë sztudium przëtrôfkù. W òmôwióny ksążce
òpisóné òstałë pòsobicą: dólnomiemiecczi jãzëk, scots, kaszëbsczi jãzëk, łatgalsczi, asturijsczi i mirandijsczi jãzëk.
Kaszëbizna òbgôdónô òstónie tuwò
na kùńcu i przeznaczoné dlô ni mdze
nôwicy placu, bò ji sytuacjô zdôwô sã
bëc dlô kaszëbsczégò czëtińca nôwôżniészô, ale terôczasné jiwrë jeleżnoscë
kaszëbsczégò jãzëka nôlepi je widzec
w kònteksce jinëch jãzëków, tak tej te
problemë pòòstałëch jãzëków nie mdą
tuwò pòminiãté.
Nôprzód aùtor przedstôwiô jeleżnosc dólnomiemiecczëznë. Dólnomiemiecczi jãzëk, ùżiwóny w nordowëch
Miemcach i wschódnëch Niderlandach,
je dzysdnia w dosc drãdżi socjolingwistny jeleżnoscë, co je wëchôdënkã tegò, że
mô òn nisczi znaczënk w swiądze jegò
brëkòwników. Spòlëzna pòsługiwającô
sã nym jãzëkã nie czëje pòtrzébë przekôzëwaniô gò pòsobnym generacjóm
i nie są dlô ni wôżné dzejania, jaczé
zgrôwają do rewitalizacji negò jãzëka. Je
to mòwa brëkòwónô przede wszëtczim
przez starszé pòkòlenié lëdzy mieszkającëch na wsë. Miemcë ratifikòwałë
Eùropejską kôrtã regionalnëch abò mié­
szëznowëch jãzëków, dólnomiemczëz­na
je jãzëkã ùznónym i chrónionym przez
państwò, równak jegò bëcé w szkò­
łowiznie, w Kòscele, w pùblëczny i administracjowi sferze je përzinkòwé. Za
to systematno emitowóné są radiowé
aùdicje pò dólnomiemieckù, pòjôwiô
sã téż artisticzné ùtwórstwò, w pierszi
rédze fòlkloristiczné, ùsôdzóné w domôcëch dialektach dólnomiemczëznë
przë wëzwëskanim miemiecczi abò niderlandzczi òrtografii.
W dalszi pòsobicë òbgôdónô je
w mònografii sytuacjô scots. Hewò
na òbéńdze Szkòcji brëkòwóné są trzë
jãzëczi: anielsczi, szkòcczi gaelicczi
i jãzëk scots; ten slédny jãzëk ùżiwóny
je téż w Nordowi Irlandii. Scots tradicyjno ùznôwóny béł za dialekt anielszczëznë, temù że je to jãzëk blëskò z nią
krewny i wëstąpiwają w nim wielné
POMERANIA RUJAN 2014
cësczi z anielsczégò. Òd zôczątkù XVIII
stalatégò jãzëkòwô pòlitika Szkòcji bëła
nieżëcznô tak gaelicczémù jãzëkòwi,
jak téż scots, propagòwónô bëła anielszczëzacjô spòlëznë. Za brëkòwanié scots
abò gaelicczégò jãzëka – juwerno jak
w przëtrôfkù kaszëbiznë w 2. pòł. XX
stalatégò – stosowóné bëłë w szkòłach
celesné sztrôfë, bëłë to jãzëczi zakôzóné,
co prowôdzëło do dërchnégò òbniżaniô
prestiżu òbëdwùch nëch jãzëków,
a zmòcniwaniô sã môlu anielszczëznë.
Ta jeleżnosc zjinaczëła sã razã z kùńcã
XX stalatégò, cësk na pòdwëższenié
sztatusu scots miałë tej ùstôwë tikającé
sã samòstójnotë Szkòcji w òbrëmienim
Zjednónégò Królestwa. Jiwrã je równak wcyg to, że sami brëkòwnicë
scots mają gò za wiesczi jãzëk, jaczim
pòsługiwają sã niewësztôłconé personë
pòchôdającé z nisczich spòlëznowëch
wiôrztów. Problemã je téż fakt, że scots
ni mô òglowò przëjimniãtégò pisënkù
i skòdifikòwóny gramaticzi, a dialektë
negò jãzëka jinaczą sã do negò stãpnia,
że nierôz ni ma mòżlëwòtë wzôjnégò
rozmieniô midzë jich brëkòwnikama.
Pòsobno w ksążce Wicherkiewicza
òmówiónô je sprawa kaszëbiznë, jakô
òstónie w hewòtny recenzji òbgôdónô
na kùńcu, a dali w mònografii przedstawiony je przëtrôfk łatgalszczëznë.
Łatgalsczi jãzëk w Repùblice Łotwë je
ùżiwóny na wschódnëch òbéńdach negò
kraju w makroregionie zwónym Łatgalią. Mô òn nisczi prestiż, Łatgalczicë wëżi
wenerëją łotewsczi i rusczi jãzëk nigle
nã regionalną mòwã. W swòji historii
łatgalsczi béł stigmatizowóny i diskriminowóny tak przez łotewską, jak téż
ruską rządzënã, zakazywóné bëło jegò
brëkòwanié w òficjalnëch jeleżnoscach,
wprowôdzony béł zakôz pùblikòwaniô
pò łatgalskù, ògrańczony béł môl negò
jãzëka w szkòle, żëczny łatgalsczémù
jãzëkòwi béł leno katolëcczi Kòscół.
Przez lata łatgalskòsc bëła parłãczonô
z fòlklorizną i lëdowim garnkòwnictwã.
Jeleżnosc łatgalsczégò jãzëka zbëlniła
sã dopiérze w slédnëch latach, równak
pòłożenié negò jãzëka wcyg je słabé.
Łotwa nie chce przëjimnąc Eùropejsczi
kôrtë regionalnëch abò miészëznowëch
jãzëków, ùdokazniwającë to na nen ôrt,
że zôpisë tegò dokùmentu ni mògą tikac
sã jãzëków migrantów (rusczégò) ani
dialektów òficjalnégò jãzëka Łotewsczi
Repùbliczi, taczich jak łatgalszczëzna.
Bédënczi łatgalsczich elitów, cobë
przëznac łatgalsczémù jãzëkòwi sztatus
regionalnégò jãzëka, są kònsekwentno
ignorowóné. Łatgalszczëzna mô ùsta­
nowiony sztandard pisónégò jãzëka, nie
je òna ùczonô w szkòłach, a ùżiwónô
w edukacji leno òb czas wëdarzeniów
taczich, jak regionalné kònkùrsë, lëteracczé wieczorë itp., chòc są ùdbë
wprowôdzeniô fakùltatiwny ùczbë
łatgalsczégò do programów nôùczaniô,
òkróm tegò łatgalszczëzna pòkazywô sã
na internetowëch pòrtalach i w radiu.
Slédno w mònografii Wicherkie­
wi­c za òbgôdónô òstała jeleżnosc
asturijsczégò i mirandijsczégò jãzëka.
Asturijsczi brëkòwóny je w nordowim
parce Królestwa Hiszpanii w regionie
zwónym Asturią, a mirandijsczi – na
nordze Pòrtugalsczi Repùbliczi. Asturijsczi przez dłudżi czas ùznôwóny béł
za dialekt hiszpańsczégò jãzëka, a mirandijsczi – za dialekt pòrtugalsczégò.
Zôczątczi normalizacji asturijsczégò
jãzëka bëłë ju òbserwòwóné òd XVIII
stalatégò, wnenczas ùsôdzóny béł słowôrz i gramatika negò jãzëka, rozwijało
sã téż lëteracczé ùtwórstwò. Òbniżenié
sztatusu asturijsczégò jãzëka miało plac
òd zôczątkù XX stalatégò, czej kastilijsczi
zaczął przesztaturzac sã w jãzëk wszechswiatowi i imperialny, a asturijsczi
trzimóny béł jakno jãzëk primitiwny,
wiesczi, ò nisczim pòłożenim. Rewitalizacjô asturijsczégò zaczãła sã w latach
53
LEKTURY
70. XX stalatégò, czedë znôwù dozérónô
bëła kùltura, lëteratura i mòwa Asturii;
pòwòłónô òstała Radzëzna Asturijsczégò
Jãzëka, jakô stwòrzëła sztrategiã rozwiju asturijsczégò jãzëka i lëteraturë.
W 1998 rokù przëjimniãti òstôł Ùstôw
ò brëkòwanim i promòcji asturijsczégò,
jaczi zagwësniwôł edukacjã, prawò
ùżiwaniô negò jãzëka i zakôz jegò diskriminacji, danié bôczënkù na nen
jãzëk w prawòdôwstwie, administracji
i jinëch òbrëmiach żëcô. Zaczãté òstało
wprowôdzanié asturijskòjãzëczny
topònimii i ùczba asturijsczégò w pù­
blë­cznëch szkòłach. Asturijskô spòlëzna
je żëcznô negò ôrtu dzejanióm,
zgrôwającym do pòdniesieniô sztatusu asturijsczégò jãzëka i nen jãzëk je
wôżnym wskôzywôczã ji regionalny
juwernotë. Dlô starszich Asturijczików
asturijsczi je pierszim jãzëkã i ùżiwają
gò w kòmùnikacji przede wszëtczim
temù, że nie są fùl kòmpetentny w kastilijsczim, dlô młodégò pòkòleniô regionalnô mòwa je wëùczonym jãzëkã,
jaczi colemało je brëkòwóny przez nëch
neòmówców w symbòliczny fùnkcji.
Jinak mô sã sprawa z mirandijsczim
jãzëkã w Pòrtugalii – òstôł òn òficjalno
ùznóny za jãzëk dzãka ùstôwòwi z 1999
rokù, na mòcë chtërnégò nen jãzëk je
chróniony i wspiéróny, wprowôdzóny
do szkòlny ùczbë, wspiarcé mają téż
nôùkòwé badérowania negò jãzëka,
lëteracczé ùtwórstwò, wëdôwiznowé
dzejania, emisje aùdicjów i programów
w nym jãzëkù. Pòwòłóny òstôł Institut
Mirandijsczégò Jãzëka, òdpòwiedzalny
za badérné i normalizacyjné dzejania.
Jakno sztudium przëtrôfkù wëbrónô òstała téż w òmôwióny mònografii
Wicherkiewicza kaszëbizna. Jak pisze
aùtor ksążczi, je to jãzëk ò kòlateralnym
sztatusu, brëkòwóny na nordowëch
òbéńdach Pòlsczi, jaczi òstôł w Pòlsczi
Repùblice ùznóny za regionalny jãzëk
na mòcë Ùstôwù ò nôrodnëch i etnicznëch miészëznach a ò regionalnym jãzëkù
z 2005 rokù. Eùropejską kôrtã regionalnëch abò miészëznowëch jãzëków
Pòlska mô ratifikòwóné w 2009 rokù,
równak na pòlsczi òbéńdze donądka
nen dokùment nie przëdôł niżódnëch
dodôwkòwëch wôrtnotów òkróm nëch,
jaczé zagwësniwôł ùstôw z 2005 rokù,
je to prosto midzënôrodné ùmòcowanié
krajowégò prawòdôwstwa. Dokùmentë
54
te równak miałë wiôldżi znaczënk temù,
że kaszëbsczi przez dłudżi czas trzimóny béł za dialekt pòlaszëznë. Kaszëbi,
gôdającë ò gwôsnym jãzëkù, nawlékają czasã do geneticzno-lingwistnégò
argùmentu, to je do kòncepcji jistnieniô
dôwnégò pòmòrsczégò jãzëka abò do
deji lechicczich jãzëków. Sztefón Ramùłt
sformùłowôł stanowiszcze, że mòwa
Kaszëbów i Słowińców nie je geneticzno
pòlskô, ale razã z wëmarłim pòłabsczim
jãzëkã bëłë to dialektë apartnégò
słowiańsczégò jãzëka – pòmòrsczégò
jãzëka – przënôlégającégò do zôpadnosłowiańsczi rodzëznë. Równak kaszëbizna – juwerno jak jiné kòlateralné
jãzëczi – wcyg mùszała sã definiowac
w ùprocëmnienim do jãzëka wikszoscë,
hewòtno do pòlaszëznë. Historiô kaszëbiznë to kawle przeczidaniô sã i wespółzgrôwaniô kaszëbsczi mòwë z miemiecczim i pòlsczim jãzëkã.
Jak pisze Wicherkiewicz, terôczasno kaszëbskô mòwa pòwszechno
zwënégòwónô je w kôrbiónkach personów, co są stôri 50 abò wicy lat,
pòkòlenie w latach 30–50 to generacjô przeczidniãti midzëpòkòleniowi
transmisji, a òsobë 15–30 lat stôri to
pòkòlenié, jaczé òdbùdowiwô swòjã
juwernotã, ùczącë sã kaszëbsczégò jakno drëdżégò jãzëka, zôs dzôtczi mają
ùczbë kaszëbiznë w szkòłach. Załómiwanié sã midzëpòkòleniowégò przekôzëwaniô kaszëbiznë je wëchôdënkã
w pierszi rédze jãzëkòwi pòliticzi PRL,
jakô pierwòszno bëła diskriminacyjnô w ùprocëmnienim do kaszëbsczi
mòwë i wszelejaczich miészëznowëch
jãzëków. Pò rokù 1989 pòlsczé państwò
pòdjimnãło rozsądzënczi ò òchronie
miészëznów i jich jãzëków, i téż zbëlniła sã tej jeleżnosc kaszëbiznë. Ale prawa, jaczé przënôlégają miészëznóm,
zwënégòwała kaszëbskô mòwa dopié­
rze na mòcë ùstôwù z 2005 rokù, dzãka
chtërnémù ùdëtkòwioné je nôùczanié
kaszëbsczégò jãzëka, pùblikacje pò
kaszëbskù, kaszëbskòjãzëczné programë
i radiowé aùdicje. Dzãka nemù ùstôwòwi
przeprowôdzony w 2002 r. pòwszechny
spisënk lëdztwa, w jaczim wicy jak
50 tësący personów zadeklarowało
ùżiwanié kaszëbsczégò jãzëka, miôł
prawno-administracjowé skùtczi, dôł
mòżlëwòtã wprowôdzeniô kaszëbiznë
jakno pòmòcnégò jãzëka w gminach,
w chtërnëch 20% mieszkańców miało wpisóné przënôleżnotã do kaszëbsczi miészëznë abò pòsługiwanié sã
regionalnym jãzëkã; ùstôw ten dôł
téż prawò stwòrzeniô dwajãzëkòwi
topònimii, a wszëtkò to miało cësk na
pòdwëższenié sztatusu kaszëbiznë.
Równak nót je scwierdzëc, że dzysdnia
kaszëbsczi jãzëk – juwerno jak asturijsczi w Hiszpanii – mô colemało leno
symbòliczną fùnkcjã w òficjalnëch
jeleżnoscach, w pòlitice, w edukacji, w religii. Nômłodszé pòkòlenié
rzôdkò ùżiwô negò jãzëka w priwatny
i rodzëznowi sferze, co rozsądzô ò wësoczim stãpniu zagrożeniô kaszëbsczi
mòwë. Ale razã brëkòwanié kaszëbiznë, nawetka symbòliczné, przëczëniwô sã bezpòstrzédno do bùdowaniô
jãzëkòwi swiądë w spòlëznie Kaszëbów
i doprowôdzô do pòdwëższeniô sztatusu negò języka w mëszlenim samëch jegò brëkòwników. Terôczasno
kaszëbsczi jãzëk je rozkòscérzóny
w lëteraturze, w strzódkach ùrmòwégò
kòmùnikòwaniô. Nômni pòkroków
zrobiła kaszëbizna w religijny sferze,
nôprzód bëła òna wprowôdzonô do liturgii, równak terôzka mómë do ùczinkù
ze stagnacją w nym òbrëmienim.
Òbmëslanim jãzëkòwégò kòrpùsu kaszëbiznë i ji normalizacją zajimô sã Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka.
Na kùńc nót je scwierdzëc, że Tomôsz Wicherkiewicz w swòji mònografii
Regionalne języki kolateralne Europy – porównawcze studia przypadku z polityki
językowej podjimnął témã aktualną
i niezbadérowóną donądka na gruńce
przistãpny w pòlsczim jãzëkù lingwistny lëteraturë. Je to dokôz pijonérsczi
i nowatorsczi, przedstôwiający jeleżnosc
kaszëbiznë jakno kòlateralnégò jãzëka
w kònteksce jinëch eùropejsczich
jãzëków ò szlachùjącym sztatusu.
Robòta ta mô przërównawczą przirodã
i w kòmparatisticznym ùjimniãcym prezentëje rozmajité mòdele brëkòwónëch
przez państwa jãzëkòwëch pòlitików
w ùprocëmnienim do regionalnëch
kòlateralnëch jãzëków, a téż przedstôwiô
rozmajité drodżi rewitalizacji zagrożonëch wëmiarcym jãzëków i spòsobë
pòdwëższeniô jich sztatusu. Jeleżnosc
wszëtczich zaprezentowónëch jãzëków
je dinamicznô, zmieniwô sã na skùtk
przëjimónëch przez państwa pasownëch
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
LEKTURY
sztrategiów w ùprocëmnienim do
kòlateralnëch jãzëków. Mònografiô
Wicherkiewicza mòże miec wôżny
znaczënk dlô dalszich pòliticznëch
dzejaniów wedle kaszëbiznë, tec wieleaspektno na diachrónny i synchrónny
rówiznie, a téż w szeroczim kònteksce
jinëch kòlateralnëch jãzëków pòkôzywô
dobré i lëché stronë pòlsczi jãzëkòwi
pòliticzi prowôdzony w ùprocëmnienim
do regionalnégò kaszëbsczégò jãzëka.
Hana Makùrôt
Tomasz Wicherkiewicz, Regionalne języki kolateralne Europy – porównawcze studia przypadku
z polityki językowej, Wydawnictwo Rys, Poznań
2014.
Z przeszłości Czerska
W 2010 r. ukazał się pierwszy numer lokalnego periodyku „Zeszyty Czerskie”.
Pomysłodawcą pisma był Witold Jankowski-Burczyk, przedwcześnie zmarły
wiceprezes Stowarzyszenia Miłośników
Ziemi Czerskiej. Jego dziełem jest też
projekt okładki „Zeszytów”. Najnowszy,
trzeci numer czasopisma, które wrasta
powoli w pejzaż wydawniczy powiatu
chojnickiego, zawiera 12 tekstów pięciu
autorów.
Bogumiła Milewska opracowała dzieje Ochotniczej Straży Pożarnej
w Czersku (działającej już w XIX w. jako
straż ogniowa) oraz ukazała sylwetki 4
mieszkańców, którym nadano w XX w.
tytuły Honorowych Obywateli Miasta
i Gminy Czersk: Bronisława Zielińskiego, Józefa Ostrowskiego, Jerzego Rogańskiego i Piotra Ferensa.
Autorem aż 4 publikacji pomieszczonych w trzeciej edycji „Zeszytów” jest
Henryk Sikorski. Ten zasłużony czerski
regionalista przedstawił historię szkoły w Mokrem oraz omówił zawartość
Pamiętnika Ósmego Zjazdu Towarzystw
Przemysłowych z Okręgów Zach. Pruskich w Czersku w roku 1910 i wydanej
w Grudziądzu broszury Adresy miasta
Chojnic i Czerska z 1924 r. Czytelników
zainteresować może również Słownik
czersko-polski. H. Sikorski uzupełnił
zbiór słów opracowany wcześniej przez
POMERANIA RUJAN 2014
Janusza Damrata. Opublikowany w periodyku słowniczek obejmuje 350 haseł
związanych z życiem codziennym, obyczajowością, rzemiosłem, rolnictwem
i innymi dziedzinami. Zdaniem autora
„warto to słownictwo ocalić od zapomnienia i podać jako ciekawostkę, gdyż
w niedalekiej przyszłości stanowić ono
będzie już tylko historię” (s. 84). W zasobie dawnej czerskiej mowy znajdziemy
zatem takie wyrazy jak czwarzyć – robić coś źle, psuć; flauma – kochanka, flyta – zupa, klapsztula – kanapka, kuńda
– chuligan, rozpacha – swawola, szwela
– belka, ufyfrany –zabrudzony czy laczkarze tudzież szlapiorze – pogardliwie
o mieszkańcach Czerska.
Tradycyjnie już łamy „Zeszytów”
swoimi tekstami ubogacił też Roman
Bystryk. Jego pióra jest otwierający
wydawnictwo artykuł „Dzieje Czerska
1990–1998” (1 stycznia 1999 r. miasto
i gmina w strukturach powiatu chojnickiego włączone zostały do województwa pomorskiego). Pozostałe teksty
R. Bystryka dotyczą krótkiej analizy
odpisu dokumentu lokacyjnego Czerska z 1382 r. (wraz z jego przytoczeniem
z książki P. Panskego i przekładem polskim R. Kabacińskiego) oraz przypomnienia postaci urodzonego w Czersku
w 1920 r. słynnego pisarza marynisty
Jerzego Pertka. Dokonania tego wybitnego znawcy dziejów polskiej marynarki wojennej i handlowej zapewne
dobrze znane są Czytelnikom „Pomeranii”, ciekawostką jest natomiast fakt, iż
ten poznański publicysta do drugiego
roku życia mieszkał w Czersku (s. 113).
Kolejne teksty biograficzne przybliżają losy bohaterskiego pocztowca
Ignacego Sikorskiego, zamordowanego
przez Niemców w Gdańsku w 1939 r.,
i cenionego, wieloletniego nauczyciela czerskiego liceum Józefa Piekarka.
Autorkami tych artykułów są Stefania
Krauze (siostrzenica obrońcy Poczty
Polskiej w Gdańsku) oraz Urszula Piskorzyńska (córka cenionego pedagoga
i społecznika).
Całość numeru wzbogacają wojenne wspomnienia mieszkańców Czerska
i okolic zgromadzone przez Bogumiłę
Milewską z okazji 70. rocznicy wybuchu
II wojny światowej.
Trzeci numer „Zeszytów Czerskich” przygotował zespół redakcyjny
w skła­dzie: Henryk Sikorski, Roman
Bystryk, Bogumiła Milewska i Andrzej
Sabiniarz.
Kazimierz Jaruszewski
„Zeszyty Czerskie”, nr 3/2014, wyd. Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Czerskiej.
Fotograficzny portret
powiatu gdańskiego
Nic tak bardzo nie kształtuje naszych
wyobrażeń o świecie, jak zdjęcia. Dotyczy to i teraźniejszości, i przeszłości. To
dzięki fotografiom możemy zobaczyć,
jak dane miejsce wyglądało dawniej.
Co się zmieniło, a co ocalało… Przytoczona refleksja to niewątpliwie truizm,
czasami jednak warto sięgnąć do prawd
oczywistych. Tak właśnie jest w przypadku drugiego już albumu Bogdana
Grotha – człowieka, którego pasja fotografowania pochłonęła bez reszty
– zatytułowanego Zwiedzaj i odkrywaj
powiat gdański.
Można powiedzieć, że to tylko kolejny zbiór zdjęć, podobnych mamy niemało. Pytanie, ile z nich zapada w pamięć
równie mocno, jak dzieło Bogdana Grotha. W jego pracach walory dokumentalne łączą się płynnie z dążeniem do
artyzmu. Stąd w widokach żuławskich
55
LEKTURY
pól, meandrów Raduni czy w portretach dworów i kościółków można dostrzec wspólny mianownik z dziełami
klasyków gdańskiej XIX-wiecznej fotografii – Eduarda Flottwella czy Rudolfa Theodora Kuhna. Przesada? Niekoniecznie. Wspomniani fotografowie
pokazywali to, co dla im współczesnych
było zwyczajne, pospolite, może nawet
nieciekawe. Dziś ich zdjęciami zachwycają się wszyscy.
Rosnące zainteresowanie pracami Bogdana Grotha (dowodzi tego ich
obecność w kolejnych książkach, folderach czy kalendarzach) to nie tylko
potwierdzenie talentu, ale też wynik
wielkiej pasji. Autor albumu przyznaje,
że fotografowanie jest dla niego tym,
czym dla innych numizmatyka lub
zbieranie znaczków. To hobby kolekcjonerskie, tyle tylko, że w tym przypadku chodzi o gromadzenie różnych ujęć
tych samych miejsc, architektury, pór
roku... Oczywiście, trafiają się też zdjęcia pojedyncze, które zapierają dech,
wzbudzają emocje, ale ich siła zawsze
wzrasta, kiedy znajdą się w zbiorze.
„Fotografia od dwunastu lat trzyma mnie w swym uścisku, a ja nadal
czuję niedosyt – mówi Bogdan Groth.
– W trakcie zdjęć tracę kontakt z rzeczywistością. Jak trafię na coś ciekawego, nie czuję upływu czasu, zimna czy zmęczenia. Od poprzedniego
autorskiego albumu minęło sześć lat
i był to okres różnych doświadczeń. Jak
w metronomie: od oklasków i nagród
do bojkotu i osamotnienia. Jest zresztą
56
powiedzenie, że sukces jest samotny. Ja
tego doświadczyłem”.
W nowym albumie, podobnie
zresztą, jak w poprzednim, Bogdan
Groth pokazał swoje okolice w sposób
najpiękniejszy, jak tylko potrafił. Chciał
się pochwalić tym, co w powiecie gdańskim jest najciekawsze, tajemnicze, po
prostu wyjątkowe. „Jeśli sami tego nie
zrobimy, to tym bardziej nikt za nas
tego nie zrobi – tłumaczy. – Tak szczęśliwie się składa, że nasz powiat łączy
trzy krainy: Kaszuby, Kociewie oraz Żuławy, poprzez to stajemy się ambasadorami tych wspaniałych terenów”.
Dwieście zdjęć, które złożyły się na
album, to zaledwie skromna cząstka bogatego dorobku Bogdana Grotha. Pewne
jest za to, że dobrze oddają one charakter siedmiu sportretowanych gmin (Cedry Wielkie, Kolbudy, Pruszcz Gdański,
Przywidz, Pszczółki, Suchy Dąb, Trąbki
Wielkie) oraz miasta Pruszcz Gdański.
Książkę poprzedza rys historyczny powiatu gdańskiego autorstwa Moniki
Ambros-Zezuli, który przetłumaczono
na języki angielski, niemiecki i rosyjski.
Marek Adamkowicz
Bogdan Groth, Zwiedzaj i odkrywaj powiat gdański, Oficyna Wydawnicza Agni, Pruszcz Gdański
2014.
Mòje rozmiszlania ò ksążce Smùgã
W lëpińcu tegò rokù ùkôzôł sã drëdżi
(pò Namerkônym) roman Artura Ja­błoń­
sczégò Smùgã. Je to drëdżi wëdôwk, ze
zmianama, dokazu, chtëren dobéł pierszą nôdgrodã w XIV Òglowòpòlsczim
Kònkùrsu Prozatorsczim miona Jana
Drzéżdżona w 2013 rokù w Wejrowie. Apartny je, tak jak i w pierszim
ùsôdzkù, jãzëk tegò romana. Je òn napisóny w bëlacczi kaszëbiznie splotłi
z bògatą leksyką z prôcë Słownik polsko-kaszubski Méstra Jana Trepczika. Co
wicy, je to w całoscë stilizacjô jãzëkòwô,
chtërna òdchôdô òd òbòwiązëjącégò
dzys pisënkù i mô téż apartny graficzny zôpis. Je takô lëdowô òpòwiedniô, że
Kaszëbi z pôłnia nie rozmieją Kaszëbów
z nordë. Jô pòchòdzã z pôłnia i jô przeczëtôł dokôz Jabłońsczégò w jeden dzéń
i ze zrozmienim wszëtczégò (chòc tuwò
mùszã dlô prôwdë pòdsztrichnąc, że
robiã warkòwò w kaszëbiznie od 35 lat).
Jô tã ksążkã przeczëtôł, jak to sã rzecze, jednym dechã, bò mie pò prôwdze
ten dokôz baro wcygnął. Je tamò seks,
pòlitika, sensacjô, kriminał, zwëk i jakbë wszëtczégò jaż skòpicą.
Żele jidze ò seks, to nie je to bënômni erotika, a zwëczajnô pòrnografiô.
Z zadzëwòwanim sã to czëtô, bò aùtor
ùżiwô kaszëbsczich nazwów rozrodnëch nôrządów, chtërne w wikszim
dzélu mają pejoratiwné znaczenié, jakò
neùtralnëch. Pamiãtóm, jak pòd kùńc
lat sétmëdzesątëch òbczas jednégò
z Zetkaniów Ùtwórców Kaszëbskò-Pòmòrsczi Lëteraturë we Wdzydzach
kònserwatiwny pisôrz Józef Cénowa
(Ceynowa) szkalowôł na nieòbëczajną
prozã jednégò z kaszëbsczich ùsôdzców.
Tej sedzący kòl mie Jan Piepka rzekł:
„To je na Janeka Drzéżdżona”. Rzec,
że Jabłońsczi pòszedł w tim dali niżle
Drzéżdżón, to je za mało pòwiedzóné.
Nawetka ni mògã sobie wëòbrazëc, co
bë dzys na to pòwiedzôł Józef Cénowa.
Czekawé je rozwiązanié fòrmalné
tegò dokazu. Smùgã mô trzech rów­
norzãdnëch przédnëch bòhaterów: Gerata Lajka, Wincęta Lasfóra i Trudã Biôłą
(vel Piotrowskô). Tëch bòhaterów parłączi baro wiele (m.jin. drëszstwò i seks).
Czôrną pòstacą je tuwò Gerat – jak sã
wëdôwô – człowiek bez mòralnëch zasadów, chtëren jakò òperacjowi òficéra
Ùrzãdu Òbarnë Państwa nié le nagriwô
swòjégò drëcha Wincęta, bùrméstra
Wiôldżi Wsë, ale i robi procëm niemù
pòliticzną prowòkacjã. Pierwòmódłã
ti intridżi je, jak mëszlã, sprawa agenta CBA Tomasza Kaczmarka, chtëren
zòrganizérowôł nielegalną prowòkacjã
przëjãcô łapówczi przez bùrméstra
Helu Mirosława Wądołowsczégò. Ale
zakùńczenié ti intridżi ù Jabłońsczégò
je czësto jiné, niżle bëło w jawernoce…
W tim romanie Artur Jabłońsczi
w jaczims dzélu rozrechòwuje sã ze
swòjim dzejanim jakò gazétnik i pùcczi
starosta, a móm téż pòdezdrzenié, ale
mògã sã milëc, jakò gwôscëcel CSB TV
(chtërną w ksążce zastąpiwô internetowi pòrtal Trzëgard.pl).
Akcjô ksążczi bë sã mògła dzejac
wszãdze, ale równak ùtwórca chce,
żebë dokôz miôł kaszëbską tożsamòsc,
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
LEKTURY
temù téż garscama òkrôszô gò rodnyma
òpòwiedniama, w tim w wikszim dzélu
z ôrtu niesamòwitëch – ò wieszczich
i òpich. Tuwò nawetka próbùje przedstawiac je tak, jakbë bëłë naturalno
splotłé z jawernotą.
W całoscë sã zgôdzóm z notą na
slédny stronie òbkłôdczi, chtërna zaczinô sã słowama: „Dokôz »Smùgã« Artura
Jablońsczégò je mòderną prozą. Wcygającą i wielorëmną”. Tej pò prôwdze wôrt
jã przeczëtac.
Stanisłôw Janke
Artur Jablonsczi, Smùgã, Region, Gdynia 2014.
Kamiéń òdszmërgniony
Czedë sã dzys wezmie w rãkã Żôłti
kam Sta­nisława Jankegò, mòże ò tim
ro­manie miec mëszlenié „kamiéń òd­
szmërgniony”... Kò prawie mijô séd­
mënôsce lat òd jegò pòwstaniô. Tëli sa­mò
czasu ùpłënãło, òdkąd ùdostôł nôdgrodã
w lëteracczim Kònkùrsu Miasta Gduńska.
Rok pózni, czedë wëda gò òficyna Marpress, zdôwało sã, że terô mdze òglowò
òmôwióny i interpretowóny przez kritików i zwëczajnëch czëtińców. Równak
cãżkò rzec, żebë ksążka wëwòła szerszi
pòmión, chòc prôwdã rzekłszë, òdezwałë
sã głosë recenzentów. Terô w 2014 rokù,
dzãka wëdôwiznie Region, roman
POMERANIA RUJAN 2014
ùkôzôł sã w pòstacji kaszëbskòjãzëkòwi.
Czësto taczi sóm notérënk tekstu, bez
pòzmianów fabùłë, rozwicô pòrtretu
pòstacjów, rozpisónëch òpisowëch czë
dialogòwëch wątków. Òdmienił sã leno
fòrmat, jakòsc papioru, graficzny wëzdrzatk òbkłôdczi (ò pôrã klasów wëższi
niżlë w pòlsczim wëdanim), kòszt... Czë
wôrt je wëdawac dôwną ksążkã w nowim jãzëkòwim medium?
Zdôwô sã, że jo... Kaszëbsczi lëtera­
turze, a òsoblëwie epice, felô rozmajitoscë i artisticznégò „òddichnieniô”,
to je taczi rëmi, w chtërny mògłabë
swòbódno òdéńc òd mimeticznégò
realizmù, prosto pòjmòwóny psychòlogii
i rozëmòwi logiczi. To nie òznôczô,
że te wôrtnotë lëteraturë są przestarzałé abò artisticzno ju wiele nie
znaczą. Barżi rozchòdzy sã ò fakt, że
kaszëbskòjãzëcznô pòwòjnowô proza do lat dzewiãcdzesątëch XX wiekù
nalôża sã pòd przemòżnym cës­kã pò­
éticzi historizmù, a do te jesz w pò­zy­
tiwisticzno-lëdowim ùjimniãcym. Òpiarł
sã temù leno Jan Drzéżdżón, tëli że òn
pòstawił na pisanié przédno pò pòlskù,
a jedinô jegò kaszëbskòjãzëkòwô ksążka prozatorskô Twarz Smętka nigdë
nie nalazła sã w òglowim krwiobiegù
pòmòrsczégò czëtelnictwa. Òd lat òsmë­
dzesątëch pò kaszëbskù zaczął pisac
Janke, ale òdbiércë nie nalôz... Na nim
kaszëbsczi czëtińcowie nie chcelë? ni
mòglë? nie rozmielë? wëstawic swiątnicë swòji lëteraturë...
Stanisłôw Janke òbjawił sã w 1988
rokù jakno aùtór prozë wëdanim ksążeczczi pòd titlã Łiskawica. Równak
bëła to dosc skrómnô zwënéga, barżi
strzodowiskòwô niżlë wëdôwiznowô
czë artisticznô. Z wiôlgą tak dlô pisarza, jak i całi kaszëbsczi epiczi szkòdą,
bò ni ma za wiele tak cekawëch i bël­
nëch romanów, jak prawie ten. I mòże
dëcht òstróżnosc w òbsądze ny prozë,
òsoblëwô wzglãdã ni niedowiérnota
i chwiądanié w òdniesenim do zawiartëch bënë lëteracczich wôrtnotów sprawiłë wnenczas, że pisôrz we wiãkszim
dzélu kaszëbskòjãzëkòwi zaczął rozwôżac, w jaczim to jãzëkù nót bë bëło pisac, cobë ùdostac przënôleżné znaczenié
i bëc wësłëchónym.
Żôłti kam napisôł nôprzód pò pòlskù.
Wëdanié gò w 1998 rokù dozwôlało
przëzdrzec sã z czasowim distansã
na wëzwëskóné wëdarzenia z lat sédmëdzesątëch XX wiekù, chòc wcyg
nie bëłë òne tedë jesz tak daleczné
òglowim przeżëcóm czëtińców. Jeleżnoscë są barżi pòmachtóné, zdrzącë
na dzysdniowé kùlturowé òdniesenia,
bò kaszëbskòjãzëkòwé wëdanié przenôszô nas w jawernotã sprzed bez mała
trzëdzescë piãc lat. Tak tej to, co Janke
pisôł jakno tejczasny òbëczajowi dokôz,
co miało przëcëgac nowòscą zawiartoscë i swiéżoscą pòrësziwónëch wątków, dzys dnia ju nie mdze przemawiac
tim samim òbrazowanim. Òsoblëwie
całé, wplotłé bez Jankegò pòliticzné
spòdlé romana, czas pòwstôwaniô
Samòstójny Samòsprôwny Warkòwi
Zrzeszë Solidarnosc (Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Solidarność) i bënowòspòłeczné òdniesenia na
Pòmòrzim i Kaszëbach ùtracëłë swòje
rozskôcającé òbrëmié, w jaczi wcygłëch
bëło wiele serców i rozëmów. Cëż tej
òstało? W tim dokazu nôwôżniészi są
lë­dze, a przédno Albin Białk. Przëtrôfczi
bòhatera pierszégò planu są swójnym
pòrtretã całégò pòkòlenia Kaszëbów-intelektualistów, chtërny mùszelë
biôtkòwac sã z procëmnotama żëcégò
w kraju zniewòlonym bez socjalisticzny państwòwi pòrządk. Wëapartniwającé sã jednostczi w nëch czasach
mùszałë stawac naprocëm lelekòwatëch
lëdzy, systemów partijnëch zanôleżnosców, służbë bezpieczeństwa i wielnëch ùdôwónëch i leno na pòzdrzatk
pòdjimónëch dzejaniów w sferze kùlturë
czë kùńsztu. Janke, òdmalowùjącë
biografiã Białka, ùchòwôł sã òd stwò­
rzeniô opòwiescë ò kómbatancczim
wëzwãkù, jaką terô mòże co rusz ùczëc
w òficjalnëch przemòwach rozmajitëch
kaszëbsczich dzejarzów. Jegò bòhater
ùrodzył sã w kaszëbsczi rodzënie, gdze
òjc je w pòłowie dzyrzczim, a w pòłowie
szôlałim wëchwôlcą miłotë do tatczëznë, a matka zamkłą w se, zrobiałą
i nie­szczestlëwą białką. Albin „wësôdzô
sã” na stanowiszcze wsowégò bibliotekarza i prawie tam pierszi rôz w żëcym
stikô sã z òpòzycyjnyma bezdebitowima wëdôwiznama. To mô swòje dalszé
kònsekwencje w cëskù na jegò pòliticzny
pòzdrzatk. Nawielony wiesczi jawernotë
dosc przëtrôfkòwò nalôżô sã w Gdini. Tu
57
LEKTURY
w baro niespòdzóny spòsób narôz je
miéwcą zacht sztapla dëtków. Terô mòże
zacząc nowé żëcé i robi to pòd falszëwim
nôzwëskã, stôwającë sã gazétnym
pùblicystą. Nie je brëkòwné przedstôwianié zestôwkù romana ani òpisywanié
zdarzeniôw, jaczé są ùdzélã naszégò
bòhatera, nôleżi le pòdczorchnąc, że
Białk-Wòlsczi òbrôcô sã w krãgù lëdzy
zajimającëch sã regionalną, w tim
òsoblëwò kaszëbską kùlturalną dzejnotą.
Mdącë gazétnikã, przédny protagònista
dokazu mòże òd bëna przëzerac sã
rozwijowi kaszëbsczi rësznotë. Widzy
tej przëmùsziwania pòliticzné rządzącëch, chcącëch ùpchnąc te sprawë
w nórt bezpiecznégò i kòntrolowónégò
fòlkloru i wsowi kùlturë. Dostôwô
sã téż do strukturów Kaszëbsczégò
Zjednoczeniégò, chtërno niepòpùstno
cygnie w swòjich pòdjimiznach do prôwdzëwi wòlnotë wëpòwiôdaniô swòjich
przekònaniów i mòżlëwòtë manifestowaniô swòji kaszëbskòscë. Slédny òbrôzk
je jakbë zôpòwiescą pòstãpnégò rozwiju
samòswiądnotë pierszégò bòhatera dokazu.
Równo z historią Albina Białka cygnie sã w ksążce wątk ò Antoninie Wid-Gwiôzdowsczi – przedstôwnicë stôrégò
pòmòrsczégò rodu. Ji dzeje przëblëżiwóné
są czëtińcowi za sprawą pamiãtnika,
z jaczim zapòznôwô sã Białk. Dorôstającé
w kòscersczich stronach dzéwczã przedstôwiô w nim m.jin. spòdlé kùlturowé
midzewòjnowégò cządu, w tim môleczną, bògatą szlachtã, jakô sromô sã
swòjich kaszëbsczich kòrzeni i nôbiédnié­
szą wsową spòlëznã, chtërna z mniészą
abò wiãkszą swiądą mô starã ò swòjã
kaszëbską juwernotã. Dopiérkù czej
w ne stronë przëbiwają nôùkòwcowierozskaceńcowie zeza Kaszëb, Antonina i jiny młodi lëdze òpisywóny
w ji pamiãtnikù (westrzód nich Frãck
Ògrzech, chtëren miôł wiôldżi cësk na
nastawienié dzéwczëca) ùswiądniwają
so, jak wôżné je ùzmësłowienié sobie
swégò kùlturowégò pòchòdzeniô, co
w najiwno rozpłomieniony młodzëznie
przekłôdô sã na próbë bùdowaniô
realnégò spòdlégò etniczny juwernotë.
Wszëstkò niszczi II swiatowô wòjna,
a socjalisticzné pòrządczi ùcynają rojenia ò kaszëbsczi apartnoscë. Na szczescé zaòstôł żôłti kam, jaczi Frank dôł
Antoninie, a Białk nalôz westrzód ji
rzeczów. Mòże dbac, że dzãka niemù
bùrsztin mdze przekôzóny pòstãpnym
pòkòlenióm... Nama czëtającym...
Roman Jankegò je dokazã, jaczi dô sã
rozmiec leno dzãka historicznémù kluczowi. Kò nawleczenia do ùtwórstwa
przedwòjnowëch kaszëbsczich regionalistów i pòwòjnowëch dzejarzów
Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô
nie są tak czësto fikcyjné. Historiczny
klucz tak pò prôwdze òtmikô nié leno
kaszëbską rëmią, ale téż pòmòrską,
skądka mòże sã przëzerac artisticznémù
przedstôwkòwi zawiązywaniô sã
òbiwatelsczi rësznotë òpòzycji, zdãpiony
stanã wòjennym. W pòznôwny perspektiwie ùsôdzkù Jankegò leżi téż òpisënk
spòsobù bëcégò i mëszleniô lëdzy,
chtërny żëją w swiece òbgrańczony
wòlnotë i le blós dzélowégò szczescégò.
Nie są to òsobë wëzbëté leno bez
bùtnowé przëczënë gódnoscë, mają
przed sobą mòżnotã dokònywaniô
wëbiérów, tëli że nié wiedno rozmieją to
wëzwëskac, bò felô jima dzyrzkòscë abò
zòbrazënë. To lëdze, chtërny i dzys wcyg
żëją jakbë z bòkù, a spòtikô sã jich tak
westrzód Kaszëbów jak i Pòmòrzôków.
Trzecy kùreszce wëmiar dokazu, jaczi òbjawił sã dopiérkù dzãka
kaszëbsczémù tłómaczeniémù romana, mô zdrzódło aùtotematiczné. Mòże
przëjąc, że wëdanié kaszëbsczi wersji
Żôłtégò kama je pòsobnym dzélã pisarstwa dlô włôsnégò strzodowiszcza
w jegò włôsnym jãzëkù. Równak terô
to bë sã chcało wząc w kùńcu do rãczi
czësto nową prozã Jankegò, taką òd
pòczątkù pisóną pò kaszëbskù. Widu
doch nie je nót trzëmac pòd kòrcã.
Daniel Kalinowsczi,
tłómaczëła Bòżena Ùgòwskô
Stanisław Janke, Żôłti kam, tłum. Stanisław Janke,
Wydawnictwo Region, Gdynia 2014.
58
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
WËDARZENIA
„Neokaszubia”
to je wicy jak nôdzeja
Czedë 11 séwnika 2014 rokù, krótkò przed 7 wieczór, lëdze zaczãnë sã schadac do kaszëbsczi fil­
harmónie w Wejrowie, nick jesz trzãseniô zemie nie zapòwiôdalo. Teater „Neokaszubia”, projekt,
ò chtërnym dalo sã czëc ju dzes òd rokù, wëstôwiôl szpetôczel „Sąd niéòstateczny” na spòdlim
mòralitetu Lecha Bądkòwsczégò, chtëren ju lata temù aktór Zbigórz Jankòwsczi a dolmacz
Eùgeniusz Gòląbk na binã przenioslë. Milota, zdrada, pieniądze, chòroba... Në kò prosto – żëcé.
ARTUR JABLONSCZI
Le to, co z tegò tekstu pòtrafia zrobic
piątka mlodëch aktorów z „Neokaszubie”, bëlo dlô wszëtczich, tak mëszlã,
nowim kwalitetã w kaszëbsczim teat­
rze. Ò tim zaswiôdczają chòcbële pierszé wpisë, jaczé zarôz pò pòkôzënkù më
mòglë przeczëtac na fejsbùkù (napisóné
abò pò pòlskù, abò pò kaszëbskù). Pisôrz
Stanisłôw Janke napisôl: Jô jem pòd doznanim tegò teatru, nôlepszégò widzawiszcza
pò kaszëbskù, jaczé jem donenczôs òbzérôl.
Fach aktorów, zdrzadowniô, wizualizacjô, to wszëtkò na kòlana mie rzucëlo. Zôs
dzëjôrz kùlturë Róman Drzéżdżón tak
to widzôl: Peszno zrëchtowóny dokôz. Szmakô za wicy, wiele wicy. Sławina Kòsmùlskô, córka Lecha Bądkòwsczégò, napisa
krótkò: Snôżi szpetôczel, terôczasny, zagróny z zadzéwkã.
Chto wiele do teatru chòdzy, móże
rzec, że dzysdniowô bina doch takô je.
Wëzwëskùje mùltimedia, nowòmódné
zdrzenié, a nade wszëtkò przemôwiô
przez wseczëcé aktorów ë jichné granié. Në kò ó to prawie jidze, ó nã terôczasnosc. Chto sã chòc përznã za teatrã
czerëje, ten wié, że pierszé wëstôwczi
pò kaszëbskù to są lata dwadzesté
ùszlégò stalata. Co donenczôs nen nasz
teater wëapartnialo, to bëla na predylekcja do ludycznego lub etnograficznego rozumienia teatru, przez co zatraca się jego
tożsamościowy oraz artystyczny wymiar,
POMERANIA RUJAN 2014
jak pisôl prof. Daniél Kalinowsczi w „Pomeranie” (w 12. numrze z 2013 rokù,
w artiklu „Kaszubska scena Tespisa”).
W przëpôdkù Teatru „Neokaszubia” to
sã nie sprôwdzô.
– Më przenioslë akcjã dokazu Bąd­
kòwsczégò z lasu do karczmë – gôdôl
zarôz pò szpetôczlu Adóm Hébel, aktor ë aùtor drëdżi ju adaptacje „Sądu
niéòstatecznégò”. – Nama mlodim las
parlączi sã z kòlową wanogą, a nié
z diôbelsczima mòcama. Znajemë jiné
place, dze diôbel móże dzysô dnia dzejac ë nacëskac na lëdzy – przekònywôl
pòzeszlëch w kònferencjowi zalë pò prapremierze „Sądu niéòstatecznégò”.
– Nama zanôlégô na tim, cobë gadac
ò lëdzczich sprawach pò kaszëbskù, le
bez tegò kòlonialnégò namerkaniégò
– wtórzil mù aktor Jan Jablonsczi. – Më
ni mómë negò wseczëcégò bëcégò kims
gòrszim.
Tomôsz Fópka pò wejrowszczi prapremierze napisôl na swòji internetowi
starnie: To, co mlodi pòkôzalë, nie bëlo letczé. W cãżczich czasach lëdze dulczą barżi
kòmedie. Le, że z tegò przërównaniô „Neokaszubia” wëszla „na szczice”.
– Përznã to waralo, bò më ten nasz
pòkôzënk przërëchtowiwalë òd rujana 2013 rokù – gôdala zarô pò prapremierze Patricjô Pionke, reżiserka
ë animatorka negò calégò projektu. – Mé
chcelë pòwiedzec ò lëdzczich sprawach
w taczim jãzëkù, w jaczim më gôdómë,
ë cobë to bëlo dobrze zrobioné.
Òdj. AJ
Nié ò kaszëbiznã, pòlaszëznã czë
ò anielszczëznã tu jidze, le nôbarżi ò pòd­
skôcenié, ò wseczëcé. A to sã jima ùdalo.
– Chto tegò pò kaszëbskù nie zrozmiôl – gôdôl aktor Róman Hinca – ten
w żódnym jinym jãzëkù téż tegò nie
mdze rozmiôl.
– Jãzëk teatru je òglowòbëti – przë­
wtórzala Paùlina Prëczkòwskô, chtërna
fachòwò òdegrala jedną z dwùch
bialkòwsczich ról. W jedny scenie „Sądu Niéòsta­
tecznégò” Smãtk gôdô do Pùrtka, co
Nôdzeja to je wicy jak gwësnota. A jô
wama pòwiém, co „Neokaszubia” to je
wicy jak nôdzeja. To je richtich zôczątk
warkòwégò nôrodnégò kaszëbsczégò teatru. Òd 11 séwnika 2014 rokù ju nicht
nie mdze móg zlezc z ti niwiznë, jaką
pòkôzôl nen teater. A wa móżeta w to
wierzec abò nié.
W teksce napisónym bëlacczim dialektã mómë
òstawioné niechtërne znanczi ti nordowi òdmianë
kaszëbiznë.
59
KLËKA
ŁUBIANA. LËDOWÒ-SWIĄTECZNY PLENER
Przez trzë dnie lëdowi artiscë Kaszëb
i Kòcewiô robilë to, co lubią nôbarżi
– zajimalë sã lëdowim kùńsztã, wë­
mieniwalë doswiôdczeniama i dobrze
sã razã bawilë. A wszëtkò to w Chëczë
Bòrzeszkòwò w Łubianie na Plenerze
gduńsczégò partu Stowôrë Lëdowëch
Ùtwórców, na jaczi zjachalë 14 zélnika.
Gòscëlë tu ù wespółòrganizatorczi pleneru Felicji Basczi-Bòrzëszkòwsczi i gôdelë
ò sprawach zrzeszonëch z lëdową
kùlturą i kùńsztã. Gôdka przédno tikała sã przekazéwaniô przez artistów
swòji wiédzë i ùmiejãtnosców dzecóm
i młodzëznie. Ùczãstnicë zmerkelë, że
czãsto ò lëdowim ùtwórstwie młodim
lëdzóm òpòwiôdają òsobë, chtërne nie są
do tegò przërëchtowóné, przez co robi sã
wiele felów. Ùtwórcë doszlë do swiądë,
że je mùsz miec starã, cobë szkólny delë
bôczënk na ten jiwer.
Pòstãpnégò dnia, w swiãto Matczi
Bòsczi Zelny, ùtwórcë zrobilë pòkôzk
wkół kaplëczczi sw. Antoniégò, chtërna je
kòl Chëczë Bòrzëszkòwò. Bëłë tam òbrazë
malowóné na płótnie i szkle Jolantë Steppun i Alicji Serkòwsczi, ptôchë w drewnie Janinë Glëszczińsczi, rzezbë Lészka
Baczkòwsczégò i Jerzégò Kamińsczégò,
plotłé kòsze i różańc Redżinë Białk, a téż
prôce zrobioné na spòsób decoupage przez
Katarzënã Toczek.
W sobòtã artiscë robilë nowé dokazë
i kùńczëlë te, chtërne ju bëłë zaczãté.
Alicjô Serkòwskô, tłom. KS
Òdj. Alicjô Serkòwskô
GDINIÔ. Ò BÔŁTËCCZIM MÒRZU PÒ KASZËBSKÙ
Òd pòczątkù séwnika ùczniowie spòd­
lecznëch szkòłów i dzecë z przed­szkò­­l­ów,
chtërne ùczą sã kaszëb­sczégò jã­zëka,
mògą brac ùdzél w projekce „Kaszuby na
fali/Kaszëbë na walë” w Gdińsczim Akwarium. Zajãca pòlégają na pòznôwanim
mòrsczi nôtërë pò ka­szëbskù. Projekt
pòdzelony je na dwa dzéle, pasowno do
wiekù.
Dzél „Kapitón Kur Diôbeł i kaszëbsczé burczibasë” sczerowóny je do
dzecy òd 4 do 6 lat. Zajãca prowadzoné na zort nôùczi przez zabawã, przenoszą dzecë na òkrãt kapitana Kura
Diabła, gdze wëkònëją òne wiele zadaniów zrzeszonëch z pòznanim strzodowiszcza Bôłtëcczégò Mòrza. Drëdżi
dzél „Bôłt pòd kaszëbską banderą”
sczerowóny je do dzecy òd 8 do 11 lat.
Ùczbë z wëzwëskónim nowaczasnëch
mùltimedialnëch techników skłôdają
sã z krótczi prezentacji przedstôwiający apartné znanczi Bôłtëcczégò Mòrza
i laboratorijnégò dzélu, w jaczim bëtnicë mają bezpòstrzédny kòntakt
z przedstôwcama faùnë Bôłtëcczégò
Mòrza. Wszëtczé zajãca prowadzoné są przez dwùch lëdzy – szkólnégò
kaszëbsczégò jãzëka i znajôrza òd meritoriczny pòprawnoscë biologicznégò
dzéla. Partnerã projektu je Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié.
Red., tłom. KS
ZAKÒPÓNÉ. ZGÒRZAŁCZI PROMÙJĄ KASZËBË
Stowôra Białków Zgòrzałégò bëlno
reprezentowała Kaszëbë na V Eùro­
pejsczich Tôrgach Regionalnëch Produktów w Zakòpónym w dniach 10–15
zélnika. W wëdarzenim wzãlë ùdzél
przedstôwcowie rozmajitëch kùltur
POMERANIA RUJAN 2014
z wiele regionów. Wszëtczich gòscy zainteresowónëch kùchnią i kùlturą nordowi Pòlsczi przëcygałë smaczczi prezentowóné na kaszëbsczim stojiszczu.
Nôczãscy zwiedzający pitalë ò tobakã.
Bëtnosc Stowôrë Białków Zgòrzałégò
na tëch tôrgach sparłãczonô bëła téż
z promòcją gminë Stãżëca i kartësczégò
krézu.
Red., tłom. KS
61
KLËKA
WEJROWÒ. SIENKIEWICZ PÒ KASZËBSKÙ!
W Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pis­
mieniznë i Mùzyczi (MKPPiM) we Wejrowie 6 séwnika mòżna bëło wësłëchac
interpretacji dzélów Trzëksãdżi (Trylogia) Henryka Sien­k iewicza òb czas
nôrodny akcje pòd patronatã Prezydenta RP Bronisława Kòmòrowsczégò.
Inscenizacje wëbrónëch scen za­pre­
zentowelë nôleżnicë Teatru „Prawie Lucki”
i absolwencë I Òglow­ò­sztôłcącégò Liceùm
m. Króla Jana III Sobiesczégò w Wejrowie,
a dzys sztudérze krakòwsczi Państwòwi
Wëższi Teatralny Ùczebnie (PWST, Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna im.
Ludwika Solskiego). Òkróm òriginalnëch
tekstów – pò pòlskù – zaprezentowóné
bëłë téż dzéle ksążczi Ogniem i mieczem
pò kaszëbskù. Tłomaczenié przërëchtowôł robòtnik Mùzeùm – Róman Drzéżdżón. Tekstë w kaszëbsczim jãzëkù
przeczëtelë: Ana Kąkol (prôcownica MKPPiM) i Tomôsz Fópka (direktor Mùzeùm).
Gòsce wzãlë téż ùdzél w zaimprowizowónym kònkùrsu czëtaniô Sienkie­
wicza. Òceniwała jich kòmisjô pòd
przédnictwã direktorczi wej­rowsczégò
I Òglowòsztôłcącégò Liceùm – Bòżenë Conradi. Kò­òrdi­natorã wëdarzenia bëła kùs­
toszka MKPPiM Małgòrzata Wiszowata.
Red., tłom. KS
Òdj. ze zbiérów MKPPiM
KLUCZI. PRZËWITANIÉ JESENI
W Mùzeùm Słowińsczi Wsë w Klukach òb czas imprezë „Pożegnanie lata
w skansenie. Jesień się pyta, co lato zrobiło” (21 séwnika) białczi pòkazywałë, jak
bëlno nafùlowac kùchniowé kòmòrë, zamëkającë w wekach i beczkach rozmajité
szmaczczi lata. Tegò dnia dało w Klukach
pòszmakac Klitundplome, to je slëwkòwi
zupë warzony na wãdzonym gãsym
miãsu, zupë z wrëków i rëbny. Nie felowało téż wôrztów, rëbów, pùlków.
Wikszosc bëtników rôd téż próbòwa
słowińsczégò chleba ze szmôłtã i kiszoną
gùrką a téż plińców.
Pò taczi kùlinarny czesce czekała
na ùczãstników rozegracji mùzycznô
atrakcjô. Na terenie leżącym krótkò
dôwny szkòłë w Klukach pierszi rôz
òdbéł sã Festiwal Fòlkloru Pòmòrzô „Pomerania Cantat”. Wëstąpilë: Nadolanie
z Nadola, Marëszczi i Skrzatë z Céwiców,
Kaszëbskô Rodzëzna z Lëni, Mòdraczi
z Parchòwa, Karno Spiéwë i Tuńca
Gòleniowsczi Zemi „Ina”, Karno Spiéwë i Tuńca Gduńsczégò Ùniwersytetu
„Jantar”, Karno Spiéwë i Tuńca „Ziemia
Lęborska”, Dzecné Kaszëbsczé Karno
Spiéwë i Tuńca „Tuchlińskie Skrzaty”,
Dzecné Kaszëbsczé Karno Spiéwë i Tuńca
„Mali Tuchlinianie”.
Red.
Òdj. ze zbiérów Mùzeùm
Słowińsczi Wsë w Klukach
CHWASZCZËNO. V KASZËBSCZI FESTIN
Wiele gòscy przëszło 31 zélnika na
chwaszczëńską pòlanã, żebë wząc ùdzél
w V Kaszëbsczim Festinie. Impreza znónô je z bëlny zabawë i lëcznëch atrakcji.
Latos mòżna bëło òbaczëc m.jin. Dzecny Teater „Zaczarzony kùgel” z Lëzëna,
karno Kacper i Lénka z Niezabëszewa (w bëtowsczi zemi) i téż swójsczé,
62
chwaszczińsczé karna, jaczima są Kaszubki i Stolem.
Dlô dzecy bëłë zòrganizowóné rozmajité rozegracje i kònkùrsë z nôdgrodama. Bëłë téż wëstãpë sczerowóné do
starszi pùbliczi, np. swiatowé i pòlsczé
dobrze znóné spiéwë zaprezentowôł
pò kaszëbskù chùr Strzelenka z Tëchómia. Kòło Wiejsczich Gòspòdëniów
z Chwaszczëna przë akómpaniamence
wëstrzałów smiechù wëkònało dwa
skecze Kazmierza Jastrzãbsczégò i zatańcowało… brazylijską sambã. Swój
kùńszt pòkôzalë téż mediczny retownicë gdińsczégò Pòlsczégò Czerwònégò
Krziża i szkòła karate. Biesadną atmò­
sferã wprowadzëła kapela Zdzysława Plichtë, a młodi akòrdionista Michôł Brodalsczi z Wejrowa pòpisôł sã
kùńsztã solistë. Festinową nowòscą
bëłë zrãcznoscowé zawòdë. Swòjã
wiédzã ò Chwaszczënie i Kaszëbach
mógł sprôwdzëc w Wiôldżi Grze.
Òkróm tegò chãtny mòglë òd­wie­
dzëc stojiszcze kòła kaszëbsczégò
wësziwkù, stojiszcze z ksążkama i ka­
szëbsczima platkama, spróbòwac swój­
sczégò miodu czë zapòznac sã z dzejnotą Szôłtësczi Radzëznë.
Òrganizatorama festinu bëlë: Ka­
szëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié part
w Chwaszczënie, Szôłtëskô Radzëzna
Chwaszczëna i Gminny Òstrzódk Kùl­
turë i Spòrtu w Żukòwie.
T. Fopke, tłom. KS
Òdj. z archiwùm KPZ p. Chwaszczëno
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
KLËKA
TUCHÒLA. 30 LAT PROMÒCJI REGIONU
Ka r no Kaszëbsczégò Wësziwk ù
„Złotnica” z Tuchòlë òbchòdzy latos
jubileùsz 30-lecô brzadny dzejnotë. Z ti leżnoscë w Mùzeùm Bòrów
Tuchòlsczich w Tu­­chòlë zòrganizowóny
béł pòkôzk dokazów ùtwórców zrzeszonëch w kar­­­nie. Òdbéł sã òn 28 zélnika
i je pòd­rechòwanim trzëdzescëlatnégò
do­­­róbkù ùtwórców. Ùroczëstosc przë­
cygnãła wiele gòscy, przedstôwców
samòrządzënowëch wëszëznów, lëdowëch ùtwórców, nôleżników zdrëszonëch
karnów téż spòza Tuchòlë. Antonina
Òlszewskô, czerowniczka karna,
òdbiérała skłôdóné na ji rãce winszowania i pòdzãkòwania za dotëchczasową dzejnotã „Złotnicë”, promòwónié
regionu i kùltiwòwónié tradicyjnégò
rzemiãsła. Karno téż dało môłé darënczi lëdzóm, chtërny przez całi czas jemù
pòmôgają.
W „Złotnicë” je 15 dokôzców, w tim:
10 wësziwôczków, 3 rzezbiarzów i 2
lëdzy robiącëch plotłé kòsze. Wszëtcë
nôleżą do Kaszëbskò-Pòmòrsczégò
Zrzeszeniô. Dzél z nich do tegò je
w Stowôrze Lëdowëch Ùtwórców (Stowarzyszenie Twórców Ludowych, STL)
w Lublënie. Jich dokazë mòżna òbaczëc
w mùzeach m.jin.: w Chònicach, Toruniu, Bëtowie, Bëdgòszczë, w STL
w Lublënie. Òkróm wësziwków karno
òrganizëje plenerë i téż warkòwnie
w szkòłach, chtërnëch célã je szukanié
młodëch talentów – nastãpców westrzód dzecy i młodzëznë.
Red., tłom. KS
WEJROWÒ. WÒDA JAKNO ZDRZÓDŁO ŻËCÔ
„Dziedzictwo – źródło tożsamości”
– pòd taczim titlã òdbëłë sã 13 séwnika w Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi
Pismieniznë i Mùzyczi we Wejrowie
Eùropejsczé Dnie Spôdkòwiznë [Europejskie Dni Dziedzictwa]. Przédną témą wëdarzenia bëła wòda jakno zdrzódło żëcô. Gôdka szła m.jin.
ò òkrãtowim bùdownictwie, mòrsczich
latarniach na Pòmòrzim, mòstach,
wòdnëch młinach, òbrzãdach zrzeszonëch z żeglowanim, ò marinisticznym abò kùcharsczim kùńszce.
W programie bëła m.jin. terenowô
gra dlô dzecy i młodzëznë pt. „Od
młyna do chleba”, w chtërny wzãło
ùdzél kòl 40 dzecy z Samòrządzënowi
Spòdleczny Szkòłë w Bólszewie. Gra
pòlégała na nalézenim i zrobienim
òdjimkòwi dokùmentacji terôczasnégò
wëzdrzatkù wòdnëch młinów i gòs­
cënie w pie­kar­niach, jaczé są w òkòlim.
Baro wiôldżim zacekawienim ceszëła
sã pre­zentacjô „dżinącëch warków”,
np. Paweł Sela z Gòwidlëna pòkôzôł
grónkòwnictwò, a Jón Drzéżdżón ze
Starzëna gôdôł ò technice robieniô rogów do tobaczi i jinëch wërobiznów
z rogù. Stanisłôw Kònkiel z Kùsfeldu
pòkôzëwôł, jak dôwni bëłë robioné
rëbacczé sécë, chtërne terô czãsto je
mùsz ùprawiac i dlôte te ùmiejãtnoscë
są jesz pòżëteczné. Ùczniowie mòglë
lepic na kòle glëniane zbónczi, wë­
szlifòwac strojeniowé elementë
z rogù i zrobic dzél rëbacczi sécë.
Do­d ôwkòwą atrakcją béł wëstãp
Teatralnégò Zespòłu Mix Blue z Bólszewa pòd czerënkã Marka Czosczi ze skróconą wersją dokazu na binã Gabrieli
Zapòlsczi pt. „Moralność Pani Dulskiej”.
Zwiedzającym mùzeùm i szpacérëjącym
w parkù widzałë sã téż stojiszcza
z kaszëbsczima miodama i regionalnym
jestkù przërëchtowónym przez Stowôrã
Niezanôleżnëch Białków z Chmielna.
Kòòrdinatorã wëdarzenia bëła kùs­
toszka mùzeùm Jôana Cëchòckô.
Red., tłom. KS
Òdj. ze zbiorów MPiMKP
GDINIÔ. NA WDÔR WIÔLDŻÉGÒ KASZËBË
Na terenie Spòdleczny Szkòłë nr 40
òdbëło sã 20 séwnika „Pòsadzenié dãbù
m. Antóna Jasyńsczégò”. Òrganizatorzë
wëdarzeniô to: Prezydent Miasta Gdini
Wòjcech Szczurek, chtëren wzął ùdzél
w ùroczëznie, Spòdlecznô Szkòła nr 40
w Gdini i tameczny part Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Westrzód
gòscy bëła m.jin. pòsélcka Teréza
Hòppe, gdińsczi radzëcele, familiô
POMERANIA RUJAN 2014
Jasyńsczich, spòlëzna szkòłë nr 40
i môlowi Kaszëbi. Wôrt przëbôczëc, że
òd 6 czerwińca latoségò rokù drogòwi
wãzeł na krziżówce szas. Mòrsczi i Chilońsczi mô miono A. Jasyńsczégò.
Red.
63
KLËKA
NÔDOLÉ. SMACZNY CHLÉB I MIÓD
Òd piãc lat w nôdolsczim skansenie
swiãtowóny je Dzéń chleba i miodu. Latos festin béł 24 zélnika i pòłączono
gò z parafialnymi òżniwinama. Ùro­
czëstoscë zaczãté bëłë mszą sw. w kòs­
cele pw. sw. Agùstina w Nôdolim òd­
prôwioną w intencji gbùrów i jich
familiów. Nastãpno, w towarzëstwie
Dãti Òrkestrë Gminë Gniewino, z piã­
knyma òżniwinowima wińcama przë­
szëkòwónyma przez gniewińsczé szôł­
tëstwa, gòsce przemaszerowelë do
Gbùrsczi i Rëbacczi Zôgardë. Mòglë tam
spróbòwac swójsczégò chleba piekłégò
w stôrim chlebòwim piecu, miodu, masła wërôbianégò w tradicyjny czerzence, wãdzonëch worztów i rëbów. Kòżdi
mógł òbezdrzec stałi pòkôzk dôwnëch
gbùrsczich maszinów i dowiedzec sã,
jak czedës bëło draszowóné zbòżé. Trzecy rôz òb czas festinu rozegróny béł
kònkùrs òżniwinowëch wińców, w jaczim wzãło ùdzél 11 szôłtëstwów z gminë Gniewino.
Na binie wëstąpilë: Dãtô Òrkestra
Gminë Gniewino, karno Nasze Stronë
z Prësewa, karno Kartësczé Zwónczi
z Kartuz, duet Tropico z Kartuz i fòl­klo­
risticzné karno Nadolanie z Nôdola.
Red., tłom. KS
Òdj. AM
GDUŃSK. PROMÒCJÔ I WSPÒMINANIÉ
Bezsens i sens choroby nieodwracalnej to slédny dokôz profesora Bruna Synaka. Pòtkanié, na jaczim bëła
promòwónô ta pùblikacjô (wëdónô
przez Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié), òstało zòrganizowóné 11 séwnika
w Kaszëbsczim Dodomù we Gduńskù.
Pò laùdacji, wëgłoszony przez prof.
Cezarégò Òbrachta-Prondzyńsczégò
(ji tekst mòże przeczëtac na starnach
11–14), gôdelë m.jin. białka aùtora
ksążczi Jadwiga i abp senior Tadéùsz
Gòcłowsczi. Profesora, chtëren ùmarł
w gòdnikù zeszłégò rokù, wspòminelë
téż Jegò drëchòwie, wespółrobòtnicë
i wëchòwankòwie.
Swòjã òstatną ksążkã prof. B. Synak
pisôł òd 2009 r. Do pùblikacje dołączonô je platka DVD z filmã „Pro memoria Brunon Synak”, jaczi pòwstôwôł
w slédnëch tidzeniach żëcô aùtora
ksążczi, a zamikają gò scenë nagróné
na pògrzebie Profesora na gduńsczim
Srebrziskù 21 gòdnika 2013 r.
Red., tłom. KS
Òdj. D.M
LËNIÔ, LËZËNO, SZËMÔŁD. PROMÒCJÔ KASZËBSCZI KÙLTURË
Wëdóny òstôł albùm Poczuj kaszubskiego ducha. Je to prezentacjô kaszëbsczi
kùlturë gminów: Lëniô, Lëzëno i Szë­
môłd. Ksążka je wëdónô dzãka ùnijnym
dëtkóm przez Môlowé Karno Dzejaniô
[Lokalna Grupa Działania] „Kaszubska
Droga”. Dofùlowónim ti pùblikacje
z wiele òbrôzkama są dwie platczi
z nagraniama 28 dokazów. Ùczëc mòże
na nich Gminną Dãtą Òrkestrã i chùr
Pięciolinia z Lëni, Regionalny Zespół
Koleczkowianie z Kòleczkòwa i chùr
Lutnia z Lëzëna. Na jedny platce są
nagrania trzech kaszëbsczich bôjków
sprzed sta lat w interpretacji nôleżników trzech karnów: Koleczkowianie,
Pięciolinia i Lutnia. Do tëch dokazów
dołączoné są pasëjącé tematiczno spiéwë. Je to dalszi cyg „Bôjczi na głosë”,
cyklu, jaczi Radzëzna Kaszëbsczich
Chùrów zaczãła szëkòwac czile lat
przódë; pierszim dzélã bëła „Bôjka
ò zbójcë Czôrlińsczim” w wëkònanim
wejrowsczégò chłopsczégò chùru Harmonia.
Przédnikã projektu je gmina Lëniô,
a ji partnerama Gminny Dodóm Kùlturë
w Lëni, Gminné Centrum Kùlturë,
Spòrtu i Rekreacji w Szëmôłdze, Gminny
Òstrzódk Kùlturë w Lëzënie i Mùzeùm
Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë
i Mù­zyczi we Wejrowie. Ksążkã wëdała
gdińskô òficyna Region, a platka òstała
nagrónô w North Studio w Swôrzewie.
T. Fopke, tłom. KS
64
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
KLËKA
SËLËCZËNO. XXX-LECÉ PARTU
Sëlëczińsczi part KPZ swiãtowôł 14
séw­nika trzëdzestą roczëznã jistnieniô. Òbchòdë jubileùszu zaczãté bëłë
ùroczëstą mszą swiãtą w kòscele Swiãti
Trójcë w Sëlëczënie. Pòtemù delegacje
ze stanicama, rôczony gòsce, nôleżnicë
KPZ i mieszkańcowie Sëlëczëna przeszlë na plac przed Gminnym Òstrzódkã
Kùlturë. Na pòczątkù czëc bëło kaszëb­sczi
himn, pò jaczim przédnik KPZ part
w Sëlëczënie Ireneùsz Kòrda i wójt gminë Sëlëczëno Bernat Grucza òtemklë
ùroczëstosc. Głos zabrôł téż przédnik
KPZ Łukôsz Grzãdzëcczi i przédnik Radzëznë Gminë Sëlëczëno Kadzmiérz
Gawin. Nastãpno, w miono załóżców
sëlëczińsczégò partu, gôdôł prof. dr
hab. Józef Bòrzëszkòwsczi. Òb czas
ùroczëznë swòje wëstąpienia mielë téż dotëchczasowi przédnicë KPZ
Sëlëczëno: Stanisłôw Gòstkòwsczi, Riszard Leszkòwsczi, Riszard Paszilk, Gerat Gawin i Janina Krefta.
W artisticznym dzélu wëstąpiło
kaszëbsczé karno Motylki, zdrëszoné
z Sëlëczënã karno Lewino i łączonô kapela z Kòscérznë i Sëlëczëna. Pòdrechòwóny
béł téż VII etap Kaszëbsczi Grë w Baszkã
ò Pùchar Przéd­nika KPZ p. Sëlëczëno
Ireneùsza Kòrdë, w chtërnym nôdgrodë
dostelë: Stanisłôw Złoch (I plac), Ignacy
Błaszkòwsczi (II) i Tomôsz Leyk (III).
Mòżna bëło téż òbezdrzec pòkôzk
òdjimków pt. „Kaszuby w obiektywie”,
przërëchtowóny przez LGR (Lokalna
Grupa Rybacka) „Kaszuby”, i prezentacjã
ò dzejnoce partu w slédnëch latach.
Òkróm tegò Teatr Młodych Gotów
pòkôzôł plenerowi szpetôczel pt. „Mój
Remus”.
Przed mszą swiãtą na sëlëczëńsczim
smãtôrzu òstałë złożoné kwiatë na grobie starszich sp. prof. Bruna Synaka.
Na spòdlim gazétny nadczidczi GÒK
w Sëlëczënie
Tłom. KS
Òdj. z archiwùm GÒK Sëlëczëno
LINIA. GMINA, KTÓRA NAJSZYBCIEJ SIĘ ROZWIJA
Pismo samorządu terytorialnego
„Wspólnota” opublikowało ranking
„Najszybciej rozwijających się gmin
w latach 2010–2014”. Został on przygotowany przez zespół doradców finansowych Curulis sp. z o.o. na podstawie wartości poddanych interpretacji
wskaźników, które prezentują potencjał
finansowy, gospodarczy, infrastrukturalny i społeczny polskich gmin (wzięto
pod uwagę dane z ostatnich czterech
lat działania władz samorządowych).
Najwyższe pozycje w rankingu ogólnym (bez podziału na kategorie) zajęły
następujące gminy: Linia (pomorskie),
Wielka Wieś (małopolskie), Kobierzyce
(dolnośląskie), Niepołomice (małopolskie), Suwałki (podlaskie) i Cedry Wielkie (pomorskie).
Szczegółowe informacje można znaleźć na stronie: http://www.wspolnota.
org.pl/aktualnosci/aktualnosc/najlepsza-jest-linia-z-pomorza/
Red.
WEJROWÒ. 65 LAT DLÔ KASZËBIZNË
Édmùnd Kamińsczi, kaszëbsczi dzejôrz, fòtografik, wëdôwca swiãtowôł 24
séwnika swój jëbleùsz 65-lecô ùtwórczi
POMERANIA RUJAN 2014
i spòlëznowi robòtë a téż 80. roczëznã.
Z ti leżnoscë w wejrowsczim Mùzeùm
Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë
i Mùzyczi òdbëło sã ùroczësté zéńdzenié. Gòscy przëwitôł direktor môla Tomôsz Fópka. Laùdacjã wëgłosył prof.
Tadéùsz Linkner. Ò mùzyczną stronã
miało starã Spiéwné Towarzëstwò m.
Jana Trepczika, w jaczim wëstãpiwô téż
É. Kamińsczi. Bëtnicë wëdarzeniô mòglë
téż òbezdrzec wëstôwk òdjimków jubilata pòd titlã „Kaszuby sercu bliskie”. Òsta
téż przëszëkòwónô i wëdónô ksążeczka
Edmund Kamiński. Katalog dokonań, jaką
bòhatéra tegò wieczoru sóm wrãcziwôł
ùczãstnikóm zéńdzeniô.
Jubilat je aùtorã wiãcy jak 200
rozmajitëch pùblikacjów i 3 fò­
tografnëch albùmów, przëszëkòwôł
238 òdjimnëch wëstôwków, wëdôł
mònografie, biografie, antologiã pòézji.
Wôrt téż pòdczorchnąc jegò zasłëdżi
dlô Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi
Pismieniznë i Mùzyczi w Wejrowie,
w jaczégò pòwstanim, a pózni rozwiju,
miôł wiôldżi ùdzél.
Red.
É. Kamińsczi. Òdj. A. Kąkòl
65
KLËKA
KROJANTY. POŚWIĘCILI TABLICE BOHATERÓW SZARŻY
7 września br. miała miejsce trzynasta
już inscenizacja szarży dwóch szwadronów 18. Pułku Ułanów Pomorskich
pod Krojantami. Do tej podchojnickiej
miejscowości co roku przyjeżdżają miłośnicy historii z różnych zakątków Polski,
aby uczcić pamięć bohaterskich ułanów
i ofiar II wojny światowej. Członkowie
licznych grup rekonstrukcyjnych wraz
z mieszkańcami Krojant, Kłodawy, Chojnic i okolic uczestniczyli w przeddzień
tych wydarzeń w uroczystej mszy świętej. W kościele w Krojantach pojawiły się
poczty sztandarowe, delegacje organizacji wojskowych, reprezentanci samorządów, aby oddać cześć poległym w walce
z niemieckim najeźdźcą. Mszę koncelebrowali ks. proboszcz Piotr Kotewicz, ks.
prałat Zdzisław Wirwicki oraz kapelan
Żołnierzy Niepodległości paulin Eustachy
Rakoczy z sanktuarium jasnogórskiego.
Po mszy św. nastąpiło odsłonięcie
i poświęcenie dwóch pamiątkowych
tablic znajdujących się we wnętrzu
świątyni. Na jednej z nich znalazły się
nazwiska 60 osób z parafii Krojanty,
które zginęły podczas II wojny światowej. Po drugiej stronie kościoła umieszczono natomiast tablicę upamiętniającą
poległych ułanów oraz ich dowódcę.
Starannie wykonane tablice poświęcił
ojciec E. Rakoczy w obecności m.in.
Marka Mastalerza, bratanka pułkownika Kazimierza Mastalerza, który dowodził słynną szarżą. Zwłoki dowódcy
Niemcy po bitwie zakopali w nieznanym miejscu. K. Jaruszewski
Fot. Alina Jaruszewska
KÒSCÉRZNA. BÔJKÒWÔ ROZEGRACJÔ
21 séwnika kòscersczi rënk zmienił sã
w plac zôbawów dlô nômłodszich. Prawie
tuwò òstała zòrganizowónô promòcjô
nowi platczi z nôpiãkniészima kaszëbsczima bôjkama, nagróny w òbrëmienim
pòspólny spòlëznowi kampanie Ka­
szëb­skò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô i Radia Gduńsk – „Kaszubskie Bajania”. Na
czwiôrtim dzélu platczi, jaczi niedôwnô béł wëdóny, mómë 16 nagraniów
z pòwiôstkama dlô dzecy. Westrzód lektorów są m.jin. Abelard Giza, Julia Pietrucha,
Paweł Huelle i Bernard Szyc. Niejednëch
sztëczków z platczi mòżna bëło pòsłëchac
w Kòscérznie. Na żëwò czëtelë je m.jin. kaszëbskô pòétka Éwa Warmòwskô, gazétnik Pioter Lessnaù, szkólnô kaszëbsczégò
jãzëka Iwóna Makùrôt czë kòscersczi
bùrméster Zdzysłôw Czucha. Nôczãscy
równak na binie pòjôwiałë sã dzecë.
Tradicyjné kaszëbsczé spiéwë i tuńce
zaprezentowałë karna Młoda Kościerzyna i Mali Kaszubi z Wąglëkòjc. W swiat
dzysdniowégò tuńca wprowadzëło
òbzérôczów karno Rytm. Na dzôtczi
atrakcje żdałë równak nié le na binie. Dlô
nômłodszich òstôł przërëchtowóny plasticzny kònkùrs „Moja magiczna podróż
po Kaszubach”. Béł téż kònkùrs znajemnotë kaszëbiznë, jaczi przëszëkòwała i prowadzëła Tatiana Slowi. Na zakùńczenié
rozegracji na binie zagrała i zaspiéwała
gwiôzda wieczoru – karno Strzecha
z Kòscérznë, jaczé graje kaszëbską lëdową
mùzykã w dzysdniowëch aranżacjach.
Red., òdj. jb
CHOJNICE. SPISALI SWOJE WOJENNE WSPOMNIENIA
Staraniem Chojnickiego Towarzystwa
Przyjaciół Nauk oraz Miejskiej Biblioteki
66
Publicznej i Urzędu Miejskiego w Chojnicach zorganizowano konkurs historyczny „Druga wojna światowa
w pamięci chojniczan”. Na konkurs napłynęło 10 wspomnień ośmiu autorów.
Najważniejszym celem konkursu było
utrwalenie wydarzeń, które zachowały
się w pamięci obecnych bądź dawnych
mieszkańców Chojnic. Miasto w 1939 r.
było ośrodkiem przygranicznym i jako
jedno z pierwszych dostało się w ręce
Niemców. Rozstrzygnięcie konkursu nastąpiło w 75. rocznicę wybuchu wojny.
Jury pod przewodnictwem prof.
Włodzimierza Jastrzębskiego przyznało
trzy nagrody i pięć wyróżnień. Na największe uznanie komisji konkursowej
zasłużył Jan Malicki, zamieszkały w Kowalskich Błotach w Borach Tucholskich.
Jego wspomnienia, opatrzone komentarzem naukowym prof. Jastrzębskiego,
ukażą się w tegorocznym numerze „Zeszytów Chojnickich”.
K. Jaruszewski
Fot. KJ
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014
SËCHIM PÃKÃ ÙSZŁÉ
Czedë chłop mô sznëpã
TÓMK FÓPKA
Czedë chłop mô chòcle letką chòrosc, razã z medicyną z chãcą skòpicą zapisze, pilëje białka. Bò te całé receptë nie
wchôdô w jegò żëcé i żëcé jego nôblëższich – astronomiô. Na- są na chłopsczé mëszlenié. To trzë razë dzénno, to le rôz.
rôz całô zemskô kùgla jakbë sã zaczãła wkół niegò krãcëc… To na noc, a to na… nos. Tim sã smarowac, a to wdichac.
Wezmë taką sznëpã. Cecze z nosa. Białka wiedno mô przë A to? Tegò lepi do rãczi mù nie dawac, bo to je farwa do włose jaczi sznëpelnuk, zwëczajną papierzaną chùstkã do nosa. sów, co bez przëtrôfk białka nié w tã reklamówkã włożaWëcygnie, òbetrze i… załatwioné. A tak cëchò dmùsze, że ła… A jesz do kòżdi driakwie je lecónka doparłãczonô. Po ji
przeczëtanim taczémù wrażliwcowi colemało sã ju tegò lékù
nick czëc ni ma.
Chłop, chòcô mù stënka na pół métra wisy, jesz za czims nie chce na òczë òbzerac.
Za sznëpą cygnie rzëpa, to je kaszel. A czichanié. Tak
sã òbzérô. Mòże czekô na brawa, że takcos sóm zrobił,
i nawetk przë tim rãką nie rëszi? Abò mù sã w mùskù fazë pò prôwdze to pierszé je czichanié, co zapòwiôdô, że je cos
ùzemniłë bez taczi òdgromnik. Żelë je kąsk nerwés, to nigle z chłopùlkã nié tak. Żlë je alergikã – pewno jaczi kòt je doma
abò co bùten kwitnie. Abò chëcz dôwno nie bëła sprzątónô…
białka z chùsteczką dobiegnie, òn mô ju to:
Są téż taczi, co jich pò tobace w nosu gëldzy. Në i są ti przeznoa. Rãkôwã òbcarté
biony abò ti, co do nich chëra
b. Zgùbioné òb drogã
z lëftu przëszła. Czichanié je
c. Nazôt wcygnioné.
baro niebezpieczné w całoJak równak ta wspòmóżka
scë dlô òkùlôrników a tëch, co
na czas przińdze, chłopiszcze
Je wiedzec, że taczi jesz nie są nôłożny swòji nowi
dmùsze, jakbë òdżin w wiôl­
dżim piéckù chcôł pòd­skacëc.
chòri chłop brëkùje państwòwi szczãczi. Mòże téż
òstrégò strachù nanëkac tima,
A trzôskù przë tim je tëli, że
wiele wiãcy robòtë jak co krótkò czichôcza są. A je na
starszi sąsôdze wòjnã wspò­
minają…
troje sztëk dzecy. Kaszëbach ród głosnoczichającëch, co jich bòdôj pòznac mòże
Czej chłop dmùsze w chùs­
pò wiôldżich knérach…
teczkã, tej ju wiész, że òn je
Po głosnym czichniãcym je
chòri. Nôlepi zarô mù łóżkò
rizykò, że zabòli głowa, bò taprzërëchtowac a tidzéń wòl­
négò na jegò dozéranié wząc, tzw. chłopòrzińsczé. Je wie- czi czich zarô w głowã jidze. Pòdobno je z kaszlã. Tuwò jesz
dzec, że taczi chòri chłop brëkùje wiele wiãcy robòtë jak troje płëca bòlą a człowiek chrapieje. Kaszle są różné. Taczé, co
sztëk dzecy. Czedë chòrô na letką chërã białka bierze léczi rwią. Co zatikają a dëszą… Na rzëpienié dôwają syropë. Są
i jidze do robòtë, chłop we wërach stãkô a ùmiérającym głosã òne gòrzczé, słodczé a nijaczé. Te słodczé są dlô dzôtk.
Mòże téż swòjégò chòrëchnégò chłopka pòd klukã dac
prosy ò ksãdza. Nôlepi mù w tim łóżkù całé chëczë zmiescëc.
Zdrzélnik wstawic, pilotë na stoliczk pòłożëc. Hùpã ksążk (lampã do nagrzéwaniô) a kruk z gòrącą wòdą do nogów
przë łóżkù, ga chcôłbë co przeczëtac. Laptop z internetã mù pòłożëc. Pierzną zawinąc. Pòdëszkã pòprawic a szrëpë
– òbrzészkòwi. Òkna pòzamëkac, bò przecąg. (Przez pôrã na plecach pòstawic. Mùszi przë tim òpasowac, cobë do
tidzéniów w taczim apartamence nie ùchòwô sã żódnô jaczégò gnôta jich nie przësusac… Inhalacją mòże zrobic.
mùcha). Òdswiãtné szlorczi na stopczi wsënąc. W piżamã, Jaczi felietón za niegò napisac. Kùsznąc na bëlny spik i na
tã, co na czôrną gòdzënã je schòwónô, òblec. Môltëchë trzë pôluszkach z jizbë wińc. A reno òd nowa… jaż do cëdownégò
razë dzénno donaszac. Na cepło. Smùkac, mùjkac a przede òzdrowieniô… ze sznëpë.
Przë pòwôżny chòroscë białka sama jidze do doktora.
wszëtczim – żałowac. Jaczi të biédny… Jaczi chòrëchny…
Czedë spi, tej ni ma sprawë. Gòrzi, jak łazy pò jizbach Czedë chłop je mòcno chòri, gôdô, że nick mù nie je i leno
a gãstoli. Tedë trzeba òtemknąc òkno. Chùtkò wléze taczi żebë nié do doktora… Dze w tim szëk? Mòże temù białczi
dërda nazôd pòd gãsé górë. I bãdze cerpiôł. A przeżiwôł. są zdrowszé i dłëżi na tim swiece gòscą? A mòże to wszëtkò
Ale gòdzënów przëjimaniô jegò pëlów, co mù kòżdi doktór wina refòrmë służbë zdrowiô?
POMERANIA RUJAN 2014
67
Z BÙTNA
Brifkòwi òbsąd
„Nieòstatecznégò sądu”
RÓMK DRZÉŻDŻÓNK
– Cëż të pòwiôdôsz? Pëlckòwsczi téater? Nijak nié!
Akt 1
Na zôczątkù séwnika ma dwaji z brifką zôs sã do Miasta Wszëtkò wszëtczim, ale na gwës to nie béł pëlckòwsczi téater.
wëbrelë. Na téater! Mie sã jak wiedno nie chcało jachac, ale Wszëtczé znanczi najégò nôrodnégò téatru jô znajã. Nick tu
nie pasérowało! brifka baro a długò prosył:
– A cëż cë nie pasérowało?
– Në pòj sa, dwignij nen swój sëti slôdk z ti łôwczi a pòj sã
– Biôj a gôdôj głëpiémù. Żebë mógł bëc pëlckòwsczi, téater
ùkùlturalnic. Pòsmiejemë sã kąsk.
Tak jem wstôł, pają kąsk bùksë wëplatowôł, wsôdł na kòło mùszi bëc… pò pierszé – do smiéchù, a jô sã le rôz ùsmiôł
a më pòcësnãlë. Robia sã ju cemnawò, czej më wlôzlë do negò ë to tak lëbawò, pò drëdżé – to widzawiszcze nijak ni mia
bùdinkù, co w nim miôł nen téater bëc, pòdeszlë do kasë a za- pëlckòwsczégò dëcha.
– Mia dëcha – spróbòwôł jem sã z brifką nie zgòdzëc.
żëczëlë so dwa bilietë.
– Jo, mia dëcha, baro złégò dëcha – wësłowacził brifka,
– Wiele nen biliet na „Sąd” kòsztô? – brifka ùsmiéchnął sã
a w jegò òczach dało sã widzec taczé malińczé łiskawice.
do białczi, co sedza za tómbachã.
– Nawetka trzech dëchów złëch: pùrtka, smãtka a slédnika.
– Bilietë są darmôk, ale ju ni ma – na òdrzekła.
Bëło to mało? – cygnął jem dali, chòc jô wiedzôł, że to mòże dac
– Jakùż ni ma? – zadzëwòwôł sã brifka.
trzôsk, a pòtemù cëché dnie w najim drëszstwie òbez dwie­–
– Wszëtczé wëkùpioné.
–trzë niedzele.
– Jakùż mògą bëc wë­k ù­
– Jenë jo, cëż to béł za
pioné, czej bëłë darmôk – ną
pùrtk? Bòże zmiłuj sã nad tarazą jem sã zadzëwòwôł, a brifczim pùrtkã. Ani smiészny, ani
ka skrzëwił mùniã.
Téater, dobri téater… straszny. Ani razu nie pùrtnął,
Mést białka, zdrzącë na
brifkã, mùsza sã ùrzasnąc, kò
Rzekã wicy baro dobri nawetka rogów ni miôł! A të
zarô nama doradzëła.
téater! Bóg cë drëchù babë? W pëlckòwsczim téatrze
baba mùszi nad pùrtkã dobëc.
– Pòpitôjta lëdzy, mòże chto
zapłac, Ni razu nie bëło „kùsznij mie
mdze miôł nëch bilietów wicy.
Kò lëdze są dzywny. Nôprzód
że të mie nagôdôł. w rzëc”, mariczënë bùksë ze
slôdka nie spadłë. Prôwdac, cos
bierzą dzesãc bilietów, bò dartam ti achtorzë pilë, ale nie bëlë
môk, a tej nie przëchôdają, bò
ùżarti. Niżódnô Hanka sã nie żenia, niżódné spiącé wòjskò sã
są ti dbë, że wszëtkò, co je darmôk, je do nicz.
Mia białeczka prôwdã. W dómie stojôł jeden chłop, jaczi nie bùdzëło, biôtczi ò dzéwczã ë miedzã nie dało, gwiôzdka ze
trzimôł w rãkù lopk bilietów a dërch sã wkół rozzérôł. Brifka, Gduńska nie przëszła… Dôjta lëdze pòkù! Wejle, zdrzij na tegò
chłopa, co nama bilietë darmôk sprzedôł, nen téż mô pò tim
wiele nie żdającë, pòdeszedł do niegò a zagôdôł:
– Widzã, że wë môce za wiele nëch bilietów a drëszë nie widzawiszczu krzëwą mùniã.
Pòdeszlë më do niegò, brifka rãkã mù pòdôł a rzekł:
przëchôdają. Mòże sprzedôce nama dwa?
– Gratulëjã starczi. Mùszi bëc mądrô białka, że nie przëszła.
– A mòże starkã nazwac drëchã? – mrëknął rozgòrzony
chłop. – Nôprzód mie gniotła: „Dlô mie wez dwa, co jô so wëgód- Na gwës wiedza, co to za „Sąd” miôł bëc!
– Chłopie, kò jô wama ne bilietë dôł, wa wlazła, jô ju béł
no sadnã, a na drëdżim zeslu mańtel ùlożã”, a tej, wa sami widzyta, czas ju wchadac, a tu ani mańtla, ani starczi. A pùrtk z nią kòl dwiérzi na zalã, czej na diôblëca za mną zawrzeszcza „Dze
të łazysz, të mackù, bilietë mie dôj!”. Kò jô swój biliet mùszôł
– rzekł chłop a nama dwa bilietë darmôk sprzedôł.
ji òddac a jem tuwò, w dómie, òstôł, gòdzënã za nią żdającë.
Akt 2
Bëło ju pò wszëtczim. Wëlôzlë më z zalë. Zdrzã na brifkã, Rzeczëta, bëło to wôrt, bò ta pùrtnica…
– Mùsza bëc pewno fëst na waju rozgòrzonô, że wë jã na
a nen le smùkô sã pò szadëch klatach. Widzec bëło, że je czësto
òd se. Kùreszce, zdrzącë dzes w lëft łiszczącyma pòdskacenim tak co wzãlë – dokùńcził za chłopa brifka. – Rozgòrzonô? Ale dze! Kò rzekła, że bez no sétmëdzesąt
slépiama, spitôł:
trzë lata jak żëje, jesz tak dobrégò téatru ni mia widzóné. Ma– Cëż to, do pùrtka, mia bëc?!
– Téater, dobri téater… Rzekã wicy: baro dobri téater! Bóg riczënë panie jo, czemùż jô wama ne bilietë mùszôł sprzedac
cë drëchù zapłac, że të mie nagôdôł – òdrzekł jem, jesz wcyg – tej chłop sã wzął, nawetka sã z nama nie òddzëkòwôł, le szedł
sã do kasë pëtac, czedë zôs mdą „Nieòstateczny sąd” grelë.
rozmëszlającë ò nym bëlnym widzawiszczu.
68
POMERANIA PAŹDZIERNIK 2014

Podobne dokumenty

Listopad 2012

Listopad 2012 • zamówić w Biurze ZG ZKP, telefon: 58 301 27 31, e-mail: [email protected] „Pomeranię” można zaprenumerować na poczcie, a także na stronie internetowej: www.poczta.lublin.pl/gazety. Numery a...

Bardziej szczegółowo