Andrzej Gil Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej

Komentarze

Transkrypt

Andrzej Gil Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej
Andrzej Gil
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii
che³mskiej do koñca XVI wieku1
Odtworzenie pocz¹tków monastycyzmu na terenie objêtym granicami prawos³awnej
eparchii che³mskiej (w granicach z koñca XVI wieku)2 napotyka na ogromne trudnoœci, przede wszystkim z uwagi na ubóstwo Ÿróde³ — tak pisanych, jak i archeologicznych — oraz specyficzn¹ jego strukturê. Brak by³o bowiem jakiejkolwiek formalnej
wiêzi miêdzy poszczególnymi monasterami. Ka¿dy z nich cieszy³ siê pe³n¹ niezale¿noœci¹ od innych oœrodków, mnisi zaœ nie byli zorganizowani w oparciu o jedn¹
wspóln¹ wszystkim regu³ê na wzór chocia¿by zachodnioeuropejskich zakonów. Nie
mo¿na zatem tego rodzaju monastycznego ¿ycia i organizacji okreœlaæ jak¹kolwiek
zbiorcz¹ nazw¹ formaln¹, chocia¿ nie wykluczone by³y pewne formy zale¿noœci jednych monasterów od drugich. Wynika³o to z ró¿nych przyczyn — z wyra¿onej woli
fundatora lub szczególnego autorytetu jakiejœ wspólnoty, wynikaj¹cego z przymiotów
ducha, osoby za³o¿yciela lub posiadanych relikwii.
Przypuszczaæ mo¿na, ¿e pierwsze monastery istnia³y na terenie tworz¹cym póŸniej
eparchiê uhrowsk¹ i jej nastêpczyniê — che³msk¹ — jeszcze przed ich erygowaniem
(uhrowska — koniec lat 20. XIII w., che³mska — oko³o roku 1236). S¹d taki ma jednak
charakter badawczej hipotezy.
Odnosi siê to przede wszystkim do monasteru œw. Daniela (S³upnika) w latopisowym Uhrowsku (Uhrusku), po³o¿onym wówczas na prawym (wschodnim) brzegu
Bugu, najprawdopodobniej na terenie obecnej wsi NowouhruŸke w rejonie lubomelskim województwa wo³yñskiego na Ukrainie, naprzeciw ujœcia rzeki Uherki3. Mo¿liwe
jest, ¿e monaster ten za³o¿y³ na prze³omie XII–XIII wieku ówczesny w³adca Uhruska
1 Artyku³ ten jest wydatnym rozwiniêciem i uzupe³nieniem wczeœniejszej mojej pracy: A. Gil,
Monastery prawos³awnej eparchii che³mskiej od XIII do koñca XVI wieku, ¯ycie monastyczne w
Rzeczypospolitej, red. A. Mironowicz, P. Chomik, U. Pawluczuk, Bia³ystok 2001, s. 57–73.
2 W ci¹gu swego wielowiekowego istnienia eparchia che³mska kilkakrotnie zmienia³a swój kszta³t
terytorialny. W miarê stabilny uk³ad przestrzenny uzyska³a ostatecznie w 2. po³owie XVI wieku,
obejmuj¹c wówczas nastêpuj¹ce tereny (wed³ug XVI-wiecznego podzia³u administracyjnego): w
ziemi che³mskiej powiaty — che³mski oraz wschodni¹ czêœæ powiatu krasnostawskiego, w
województwie be³skim powiaty — buski, horodelski, grabowiecki i czêœciowo be³ski (bez okolic
Lubaczowa, nale¿¹cych do eparchii przemyskiej) i w województwie lubelskim wschodnie czêœci
powiatów — ³ukowskiego, lubelskiego i urzêdowskiego. Por. A. Gil, Prawos³awna eparchia
che³mska do 1596 roku, Lublin; Che³m 1999, s. 99–131.
3 J. Mazuryk, S. Panyszko, O. Ostapiuk, Badania archeologiczne latopisowego Uhrowieska, Archeologia Polski Œrodkowowschodniej, 3 (1998), s. 175–182.
ã Andrzej Gil, 2005
86
Andrzej Gil
ksi¹¿ê Aleksander Wsewo³odowicz4. Oko³o 1217 r. wszed³ Uhrusk w posiadanie Daniela Romanowicza5, który przeznaczy³ mu pocz¹tkowo odegranie istotnej roli religijnej i politycznej (ñîçäà ãðàäú Îóãðîâåñêü è ïîñòàâè âî íåìü ïèñêîóïà6). Stan ten
zmienia siê w po³owie lat 30., kiedy aktywnoœæ Daniela kieruje siê w stronê Che³ma,
obejmuj¹cego stopniowo rolê centrum zachodniej czêœci pañstwa Romanowiczów.
Nale¿y jednak przypuszczaæ, ¿e monaster uhrowski pozostaje znacz¹cym oœrodkiem
religijnym regionu. Potwierdza to bezpoœrednia wzmianka Ÿród³owa, pochodz¹ca z
koñca lat 60. XIII wieku (latopisowy 1268 r.), wed³ug której ksi¹¿ê litewski Wojsie³k:
èäå äî Îóãðîâüñêà â ìàíàñòûðü êî ñâÿòîìîó Äàíèëüþ è âçÿ íà ñÿ ÷åðíå÷üêèè ïîðòû è ïî÷à æèòèè â ìàíàñòûðå7.
Wspó³czesne badania archeologiczne zdaj¹ siê w pe³ni potwierdzaæ istnienie w staroruskim Uhrowsku (Uhrusku) monasterskiej cerkwi wraz z bogat¹ warstw¹ kulturow¹ pochodz¹c¹ z drugiej po³owy XII–XIII wieku. Na podstawie analizy pozyskanego
materia³u wnioskuje siê przy tym o zachodz¹cych tu bezpoœrednich analogiach z badan¹ ju¿ wczeœniej archeologicznie monastersk¹ cerkwi¹ œw. Jana Chrzciciela z Halicza, wspominan¹ w latopisie pod dat¹ 1189 r.8 Rysuje siê wiêc pewne potwierdzenie
tezy o budowaniu pozycji Uhrowska jako stolicy niewielkiego ksiêstwa jeszcze w
koñcu XII wieku, tak¿e poprzez stosown¹ fundacjê religijn¹, jak¹ by³ monaster wraz
z cerkwi¹. Obejmuj¹c Uhrusk Daniel Romanowicz przej¹³by tylko i dope³ni³ wczeœniejszej myœli Aleksandra Wsewo³odowicza o swoistym wype³nieniu dotychczasowej
pustki miêdzy Brzeœciem i W³odzimierzem Wo³yñskim poprzez utworzenie nowego,
niewielkiego centrum politycznego, religijnego i gospodarczego w dogodnym miejscu
na terasie na prawym brzegu Bugu, maj¹c ujœcie Uherki po przeciwnej stronie rzeki.
Upadek Uhrowska (Uhruska), a zarazem i monasteru, nast¹pi³ zapewne pod koniec
XIII wieku. Byæ mo¿e pewn¹ rolê w tym procesie odegra³ tak¿e wzrost znaczenia nieodleg³ego i silnie rozbudowywanego w tym czasie Lubomla. Sama miejscowoœæ zosta³a translokowana na lewy brzeg Bugu, trac¹c swój ponadlokalny charakter. W póŸniejszym okresie nie odgrywa Uhrusk ¿adnej szerszej roli. Wiejska parafia prawos³awna wzmiankowana jest Ÿród³owo od 1429 r.9 Cerkiew tamtejsza nosi³a przy
tym nowe wezwanie — œw. Paraskewii-Piatnicy. Notowana by³a odt¹d nieprzerwanie,
nie zachowa³a siê tam jednak ¿adna uchwytna tradycja monastyczna.
4 Ñ. Ïàíèøêî, Äî ïðîáëåìè ëîêàë³çàö³¿ äàâíüîðóñüêîãî Óãðîâñüêà. Êè¿âñüêà còàðîâèíà.
5 (1997). Ñ. 169–171.
5 D. Stañczyk, Pogranicze polsko-ruskie odcinka nadbu¿añskiego w œwietle Ÿróde³ ruskich XII–XIV
wieku i w historiografii, Pocz¹tki s¹siedztwa. Pogranicze polsko-rusko-s³owackie w œredniowieczu.
Materia³y z konferencji — Rzeszów 9–11 V 1995, red. M. Parczewski, Rzeszów 1996, s. 210.
6 ÏÑÐË 2: 842.
7 ÏÑÐË 2: 867.
8 Þ. Ìàçóðèê. Ôðàãìåíò êàì’ÿíî¿ îáëèöþâàëüíî¿ ïëèòêè ç óðî÷èùà „Öåðêîâêà” ë³òîïèñíîãî
Óãðîâñüêà. Âîëèíñüêà ³êîíà: äîñë³äæåííÿ òà ðåñòàâðàö³ÿ, âèïóñê 11, Ìàòåð³àëè ÕI ì³æíàðîäíî¿ íàóêîâî¿ êîíôåðåíö³¿, ì. Ëóöüê, 3–4 ëèñòîïàäà 2004 ðîêó. Ëóöüê, 2004. Ñ. 150–151;
ÏÑÐË 2: 665.
9 Â. Ïëîùàíñêèé. Ïðîøëîå Õîëìñêîé Ðóñè ïî àðõèâíûì äîêóìåíòàì XV–XVIII â. è äðóãèì èñòî÷íèêàì. Ò. 1. Âèëüíà, 1889. Ñ. 83.
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej
87
Szczególnie intryguj¹cy jest problem monastycznej przesz³oœci dwóch s¹siaduj¹cych ze sob¹ miejscowoœci w pobli¿u Che³ma — Sto³pia i Spasa (obecnie Podgórze) oraz samych relacji zachodz¹cych miêdzy nimi. Miejscowoœæ Sto³pie, wspomniana
jest po raz pierwszy w latopisie pod rokiem 120410, Spas pojawia siê w Ÿród³ach dopiero w 1440 r.11
Ostatnio na ten temat wypowiedzia³ siê Dariusz D¹browski w niepublikowanej jeszcze pracy poœwiêconej Sto³piu (•ród³a pisane do dziejów wie¿y w Sto³piu)12. Wyra¿a
on szereg bardzo wa¿nych uwag, spostrze¿eñ i wniosków na temat monastycznej strony funkcjonowania Sto³pia i Spasa, które u³o¿yæ mo¿na w nastêpuj¹cy katalog:
— wie¿a w Sto³piu, zbudowana zosta³a z inicjatywy Daniela Romanowicza w latach
1220–1246/7, i by³a g³ównym elementem monasteru, przeznaczonego dla wdowy po
Romanie Mœcis³awowiczu, matki Daniela i Wasylka, z pochodzenia Bizantynki;
— w XVII wieku nie istnia³a ju¿ ¿adna tradycja miejscowa o wczeœniejszym sakralnym przeznaczeniu ostatniej, oktogonalnej kondygnacji wie¿y;
— funkcje pomocnicze wobec monasteru w Sto³piu pe³ni³a po³o¿ona oko³o kilometra od wie¿y cerkiewka w Spasie, nosz¹ca takie¿ wezwanie;
— dokument z 1440 r., wystawiony przez metropolitê Izydora, a uznawany dotychczas
za potwierdzenie istnienia w Spasie monasteru, w rzeczywistoœci nic takiego nie poœwiadcza. Pierwsza Ÿród³owa wzmianka o monasterze w Spasie pochodzi z 1521 r.;
— dopuszczona jest hipotetyczna mo¿liwoœæ istnienia monasteru w Spasie przed
1440 r., lub po tej dacie, ale zaznaczono j¹ jako bardzo ma³o prawdopodobn¹.
Sakralna funkcja ostatniej kondygnacji wie¿y nie ulega chyba ¿adnej w¹tpliwoœci,
na tomiast przy pis ywa nie ca³ej wie¿y sto³pieñ ski ej roli mo nas teru (lub ra czej
wiêkszego za³o¿enia monastycznego) uwa¿am za sprawê otwart¹. Nie wdaj¹c siê w
szczegó³owe rozwa¿ania13 zasygnalizujê tylko, ¿e analiza dokumentu metropolity
Izydora z 1440 r. mo¿e daæ nieco inne spojrzenie na ówczesna rolê Spasa w stosunku do Sto³pia.
10 ÏÑÐË 2: 721.
11 M. Harasiewicz, Annales Ecclesiae Ruthenae gratiam et communionem cum S. Sede Romana
habentis, ritumque Graeco-Slavicum observantis, cum singulari respectu ad dioeceses ruthenas
Leopoliensem, Premisliensem et Chelmensem, Leopolis 1862, s. 75–76 (tekst ruski); C. ¯ochowski,
Colloquium Lubelskie, Miêdzy zgodn¹ y niezgodn¹ Braci¹ Narodu Ruskiego, vigore Constitucyey
Warszawskiey, na Dzieñ 24. Stycznia, Anno, 1680 z³o¿one, Leopolis 1680, s. 24 (tekst polski).
12 Serdecznie w tym miejscu dziêkujê Panu Dr. Dariuszowi D¹browskiemu za mo¿liwoœæ zapoznania
siê z jego prac¹.
13 W pracy tej zawarto bardzo bogat¹ argumentacjê na rzecz postawionej tezy o wie¿y sto³pieñskiej
jako dziele Daniela Romanowicza z przeznaczeniem na monaster — siedzibê swej matki. Jej analiza
przerasta ramy tego artyku³u i zas³uguje ze wszech miar na odrêbne potraktowanie. Chcê tylko m. in.
zauwa¿yæ, ¿e znane fakty z ¿ycia wdowy po Romanie Mœcis³awowiczu niekoniecznie musz¹
œwiadczyæ na rzecz takiej tezy. Pewnym jest, ¿e wdowa po Romanie sta³a siê mniszk¹ (1217 r. lub
wkrótce po), wspiera³a zamys³ przyjêcia przez Daniela korony królewskiej (1253 r. — mia³a wtedy
oko³o 70 lat) oraz, ¿e jej wnuk Mœcis³aw Danielowicz wystawi³ kaplicê (ãðîáíèöþ êàìåíîó) nad jej
grobem w monasterze, który na pewno nie mo¿e byæ identyfikowany ze Sto³piem. Z ¿adnej z tych
wzmianek nie wynika jakakolwiek relacja matki ksi¹¿êcej ze Sto³piem. Natomiast bardzo obiecuj¹cy
wydaje siê trop wiod¹cy w kierunku W³odzimierza Wo³yñskiego. Wynika to z roli, jak¹ oœrodek ten
odgrywa³ w pocz¹tkowej fazie dzia³añ na rzecz ³¹czenia ojcowizny przez obu Romanowiczów, co
88
Andrzej Gil
Dokument ten zachowa³ siê w dwóch wariantach: ruskim, wydanym przez Micha³a
Harasiewicza i polskim t³umaczeniu z orygina³u, dokonanym najprawdopodobniej
przez unickiego metropolitê kijowskiego Cypriana ¯ochowskiego w koñcu lat 70.
XVII wieku. Obydwie wersje praktycznie siê nie ró¿ni¹ treœci¹.
Przedmiotem dokumentu jest skarga, jak¹ przedstawi³ metropolicie Izydorowi: ïîïú
Âàâèëà êú ñâåòîãî Ñïàñà îòú Ñòîëïà (w wersji polskiej: Pop Wawi³a od S. Spasa
odsto³pia), któremu: ñàäú äåé öåðêîâíûé îòáèðàþòú à ÷èìú òî îíú îó òîå Öåðêâå
æûâåòú è Áîãà ìîëèòú (Sad Cerkiewny obrywai¹ z ktorego on przy tey Cerkwi ¿yie
y Bogu siê modli). Metropolita prosi zatem o opiekê nad cerkwi¹: çàíåæå äåé èçú
ñòàðèíû òîå Áîæîå Öåðêâè è ïîïîìú åå íè îòú êîãî îáèäû íå ÷èíèëîñå (poniewa¿ z Staro¿ytnoœci to by³o tey Cerkwie y Popom iey od ¿adnego krzywda nie czyni³a siê).
Niew¹tpliwe jest wiec, w œwietle tego¿ dokumentu, orientowanie po³o¿enia Spasa
wzglêdem Sto³pia, co sugeruje jak¹œ wzajemn¹ relacjê, niekoniecznie jednak podrzêdn¹. Podstaw¹ egzystencji spaskiego popa Wawi³y jest sad cerkiewny, st¹d tak rozpaczliwa jego obrona przed, jak rozumiem, skutkami zachodz¹cych kradzie¿y. Zwraca
przy tym uwagê brak czynników ekonomicznych, obecnych przy ewentualnym funkcjonowaniu cerkwi jako œwi¹tyni parafialnej. Nie ma ¿adnych zobowi¹zañ sta³ych (np.
dziesiêcina) od parafian ani ¿adnych innych op³at za pos³ugi kap³añskie. Nie ma wreszcie argumentu, który by³by zrozumia³y i zasadniczy, a mianowicie obowi¹zku cura
animarum, spoczywaj¹cego na barkach Wawi³y. Natomiast jest te¿ wyraŸny œlad kontemplacyjnych praktyk spaskiego popa, owo „modlenie siê Bogu”.
Przes³anki te sk³aniaj¹ mnie do podtrzymania stanowiska o okreœleniu cerkwi spaskiej w œwietle dokumentu z 1440 r., zarówno w tym okresie, jak i wczeœniej, jako monasterskiej. Interesuj¹co rysuje siê szlak wzajemnej zale¿noœci obu miejscowoœci.
zbiega siê w czasie z przyjêciem mniszego stanu przez ich matkê. Logiczne wydaje siê zatem
przypuszczenie o jej dalszym pobycie w którymœ z monasterów W³odzimierza. Zasadne wydaje mi
siê ewentualne wi¹zanie powstania wie¿y w Sto³piu z jednoczesn¹ dzia³alnoœci¹ budowlan¹ Daniela
w Che³mie, rozpoczêt¹ oko³o 1236 r. i kontynuowan¹ nieprzerwanie do jego œmierci. W takim
przypadku miêdzy oboma wydarzeniami — zostaniem mniszk¹ przez wdowê po Romanie i budow¹
wie¿y w Sto³piu, minê³oby co najmniej dwadzieœcia lat. Nie przekonuje mnie przy tym okreœlenie
wie¿y jako elementu monasteru i w³¹czenie w jego kompleks cerkwi w Spasie, odleg³ej od niej w
prostej linii o ponad pó³torej kilometra. Nie ma w tym przypadku ¿adnej analogii do innego
monasterskiego za³o¿enia na Rusi w tym okresie. Ponadto wa¿nym argumentem jest pochówek
ksiê¿nej w monasterze, który na pewno nie mo¿e byæ wi¹zany ze Sto³piem. Nie znamy daty jej
zgonu, ale logicznym by³oby przypuszczenie, ¿e przebywaj¹c w Sto³piu, w monasterze specjalnie
wzniesionym dla niej przez Daniela, po swej œmierci zostanie tam pochowana, ewentualnie, jak wielu
innych przedstawicieli rodziny ksi¹¿êcej, w podziemiach che³mskiej katedry Bogurodzicy. Zasadnym wydaje siê wiec ³¹czenie osoby mniszki-ksiê¿nej z którymœ z monasterów W³odzimierza i
takie¿ okreœlenie miejsca jej dalszego pobytu. Interesuj¹ca wydaje siê propozycja po³¹czenia osoby
ksiê¿nej z ewentualnym monasterem przy tamtejszej cerkwi œw. Bazylego Wielkiego, wyra¿onej w
pracy: Êó÷èíêî Ì., Îõð³ìåíêî Ã., Ïåòðîâè÷ Â. ²ñòîð³ÿ ì³ñòà Âîëîäèìèðà-Âîëèíñüêîãî â³ä íàéäàâí³øèõ ÷àñ³â äî ñåðåäèíè XX ñò. (ó ñâ³òë³ ñîö³îòîïîãðàô³¿). Ëóöüê, 2004. Ñ. 91–92. W takim
przypadku Mœcis³aw zbudowa³by kaplicê nad grobem swojej babki: â ìîíàñòûðå âü ñâÿòîãî Âàñèëèÿ è ñâÿùà þ âî èìÿ ïðàâåäíèêîó Àêèìà è Àíüíû.
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej
89
W roku 1462 wspomniany by³ nieznany z imienia: pop de Stolp, zaœ pod rokiem 1464
wzmiankowany jest pop Waku³a ze Sto³pa14. W póŸniejszych dokumentach w pe³ni
uto¿samiano ju¿ Spas ze Sto³piem, np. w 1578 r. wystêpuje: Honestus Zacharias, filius
poponis sancti Spaski monaster Sto³pienszki15. Wyj¹tkowa pozycja monasteru spaskiego zosta³a potwierdzona przywilejem króla Zygmunta Augusta z 7 VII 1570 r. dla:
uczciwego Iwana Hawri³owicza popa ruskiego Spaskiego w Sto³piu, wsi naszej16. Podobny przywilej wyda³ król Zygmunt III w 1595 r.17 Kap³ani monasteru spaskiego
wchodzili w sk³ad kry³osu (zwanego od XVII w. tak¿e kapitu³¹) jako jedyni poza duchownymi ze stolicy eparchii — Che³ma. Np. w 1585 r. wymieniani s¹ w jego gronie:
Iwan Piatnicki, Iwan Spaski [czyli w³aœnie wspomniany wczeœniej Iwan Hawry³owicz
z monasteru spaskiego], Teodor Mikuliñski, Iwan Uspianowski, Iwan Rozeszni, Stepan
sacerdotis et canonicus ritus graeci18.
Jakub Susza, XVII-wieczny unicki biskup che³mski, przypisywa³ za³o¿enie monasteru w Spasie ksiêciu W³odzimierzowi Wielkiemu, który ponadto mia³ wyposa¿yæ j¹ w
ikonê ze scen¹ Przemienienia Pañskiego19. •ród³owa wartoœæ dzie³a Suszy w odniesieniu do dziejów Che³ma i ziemi che³mskiej do koñca XVI wieku zawarta w jego Phoenixie zosta³a ostatnio oceniona bardzo krytycznie, z konkluzj¹ o jej znikomej przydatnoœci do rekonstrukcji przesz³oœci miasta i regionu przed XVII wiekiem20. Dlatego te¿
przekaz Suszy traktowaæ nale¿y jako zabieg maj¹cy uœwietniæ osob¹ rzekomego fundatora monaster spaski. Nie ulega jednak¿e w¹tpliwoœci, ¿e pocz¹tki tego monasteru
mog¹ siêgaæ pierwocin istnienia chrzeœcijañstwa na tych ziemiach. Œwiadczyæ mo¿e o
tym archaiczne wezwanie monasterskiej œwi¹tyni, nale¿¹ce do najdawniej wystêpuj¹cych w Cerkwi ruskiej21, a przede wszystkim zachowane wczesnoœredniowieczne
relikty wewn¹trz istniej¹cej monasterskiej cerkwi, przebudowanej w XVII wieku, a
pe³ni¹cej obecnie funkcjê koœcio³a rzymskokatolickiego. Dzisiejsze prezbiterium
œwi¹tyni stanowi³o pierwotnie jednonawow¹ kamienn¹ budowlê, za³o¿on¹ na planie
kwadratu z ma³ym prostok¹tnym zamkniêciem22.
Istnia³a tak¿e historyczna pamiêæ o szczególnej pozycji monasteru spaskiego wzglêdem w³adyków che³mskich, wed³ug której by³ on wy³¹czony spod ich jurysdykcji a
Â. Ïëîùàíñêèé. Ïðåäèñëîâèå. ÀÂÀÊ. Ò. 23. Âèëüíà, 1896. Ñ. 156.
ÀÂÀÊ. Ò. 19. Âèëüíà, 1892. Nr 275, (7 IV 1578 r.). Ñ. 208.
ÀÂÀÊ. Ò. 19. Nr 220, (7 VII 1570 r.). Ñ. 156–157.
ÖIJÀÓË. Ô. 201, îï. 4á, ñïð. 175, k. 1v.
Archiwum Pañstwowe w Lublinie (dalej: APL), Ksiêgi Grodzkie Che³mskie, Zapisy, sygn. 7, k. 15.
J. Susza, Phenix tertiato redivivus albo obraz staro¿ytny che³mski Panny y matki Przenayswiêtszey
s³aw¹ cudownych swoich dzie³, po trzecie o¿y³y, Koronacya cudownego obrazu Nayswiêtszey Maryi
Panny w Che³mskiey Katedrze […] odprawiona roku 1765 dnia 15 miesi¹ca Wrzeœnia, Berdyczów,
1780, s. E 2.
20 A. Gil, „Phoenix redivivus” Jakuba Suszy jako Ÿród³o do dziejów Che³ma i ziemi che³mskiej, Studia
Archiwalne, 2 (2005), w druku.
21 I. Ìèöêo. Äî ïðîáëåìè ñòàíîâëåííÿ ïîïóëÿðíèõ õðèñòèÿíñüêèõ êóëüò³â â Óêðà¿í³. Mediaevalia
Ucrainica: ìåíòàëüí³ñòü òà ³ñòîð³ÿ ³äåé. Ò. 5. Êè¿â, 1998. Ñ. 28.
22 S. Rudnik, Wyniki badañ architektonicznych koœcio³a w Podgórzu, g. Che³m, Najwa¿niejsze
odkrycia archeologiczno-architektoniczne Che³ma i okolic. Materia³y z sesji naukowej, odbytej w
Che³mie 1 XII 1995 r., Che³m, 1997, s. 39–52.
14
15
16
17
18
19
90
Andrzej Gil
mnisi cieszyli siê niezale¿noœci¹ na kszta³t stauropigii23. Sytuacja taka by³aby do przyjêcia przy za³o¿eniu, ¿e monaster by³ wczeœniejszy ni¿ pocz¹tki eparchii lub te¿ towarzyszy³ jej powstaniu.
Zachodzi wiêc, moim zdaniem, wspó³zale¿noœæ trzech punktów — Che³ma, Spasa i
Sto³pia, odgrywaj¹cych okreœlon¹ rolê w procesie budowania nowej przestrzeni politycznej i religijnej tego regionu w XIII wieku. Niew¹tpliwie czynnikiem inicjuj¹cym i
sprawczym ca³ej przebudowy strefy miêdzy Wieprzem i Bugiem byli obaj Romanowicze, a póŸniej ich nastêpcy. Niemniej jednak istnia³ jeszcze jeden istotny podmiot
spo³eczny, jakim by³a wy¿sza hierarchia cerkiewna, w tym przypadku biskupi
poszczególnych katedr — w³odzimierskiej, halickiej, uhrowskiej czy che³mskiej. Z natury rzeczy doœæ niejasno rysuje siê udzia³ w tym dziele biskupa che³mskiego Iwana
(Joanna), ale jego aktywnoœæ jest na ³amach Kroniki halicko-wo³yñskiej wyraŸnie zaznaczona. St¹d mo¿na przypuszczaæ, i¿ dzia³alnoœæ tego hierarchy, w pe³ni wpisuj¹ca
siê przy tym w plany Daniela Romanowicza, mog³a zamanifestowaæ siê tak¿e przez
udzia³ w powstaniu istotnych oœrodków religijnych pod Che³mem — Spasa i Sto³pia.
Chcê zwróciæ uwagê na rysuj¹ce siê analogie do innych tego typu relacji: Przemyœla
i Wilcza, czy te¿ przede wszystkim (Starego) Sambora i podsamborskiego Spasa. Szczególnie intryguj¹cy jest przypadek tej drugiej relacji — Sambor i Spas. Wiadomo, ¿e toczy³a siê dyskusja na temat pocz¹tków monasteru spaskiego pod Samborem, w tym
szczególnie w kwestii nadañ Lwa Danielowicza na rzecz tego¿ monasteru24. Nie ulega
jednak¿e raczej w¹tpliwoœci udzia³ ksiêcia Lwa i w³adyki samborskiego w powstaniu
monasteru spaskiego oraz istotna rola tej placówki na prze³omie XIII i XIV wieku25.
Zwraca uwagê topograficzny uk³ad samego monasteru na prze³omie XIII i XIV wieku.
W jego sk³ad wchodzi³a m. in. murowana, trójnawowa cerkiew oraz po³o¿ona od niej
w niewielkiej odleg³oœci w kierunku po³udniowo-wschodnim murowana wie¿a.
Wed³ug Wo³odymyra Wujcyka, z monasterem tym powi¹zaæ nale¿y (jako ikonê naprestoln¹), znane przedstawienie Przemienienia Pañskiego z Busowisk26. Uchwytne
s¹ wiêc trzy istotne elementy ówczesnego monasteru: murowana cerkiew, murowana
wie¿a i ikona Przemienienia.
Uk³ad ten — murowana cerkiew — murowana wie¿a (w pewnym jednak¿e oddaleniu od cerkwi) — ikona Przemienienia (wspominana przez Suszê jako rzekomy dar
W³odzimierza Wielkiego) — powtarza siê w Spasie sto³pieñskim. Nie jest oczywiœcie
23 ÀÂÀÊ. 23, nr 339 (1662 r.). Ñ. 351–352: [Monaster w Spasie]: który osobnym zawsze przywileiem od
naiasnieyszych antecessorów naszych podany by³ y nigdy do w³adyctwa Che³mskiego incorporowany
nie by³, ale zdawna w rêkach tych pomienionych zakonników.
24 W tej kwestii m. in. starsze prace: ². Êðèï’ÿêåâè÷. Êíÿæèé Ñàìá³ð ³ ñàìá³ðñüêà âîëîñòü. ˳òîïèñü Áîéê³âùèíè. ¹ 10. Ñàìá³ð, 1938. Ñ. 26–33; Ò. Êîñòðóáà. Ñàìá³ðñüêå ºïèñêîïñòâî â ÷àñàõ
êíÿçÿ Ëüâà. ˳òåðàòóðíî-íàóêîâèé äîäàòîê «Íîâîãî ÷àñó». ¹ 15. Ëüâ³â, 1939. Ñ. 3. Istotne
jest, ¿e uwzglêdniaj¹c istotny stopieñ falsyfikacji owych nadañ, przyj¹æ mo¿na, ¿e osoby i podmiot
nadañ — monaster spaski, s¹ w tym kontekœcie autentyczne.
25 Ãðàìîòè XIV ñò., óïîð. Ì. Ì. Ïåùàê. ¹ 1. Êè¿â, 1974. Ñ. 9–11.
26 Â. Âóéöèê. Õðàì XIII ñò. Ñïàñüêîãî ìîíàñòèðà. Âîëîäèìèð Âóéöèê. Âèáðàí³ ïðàö³. Äî 70-ð³÷÷ÿ â³ä
äíÿ íàðîäæåííÿ [³ñíèê ³íñòèòóòó «Óêðçàõ³äïðîåêòðåñòàâðàö³ÿ», 14]. Ëüâ³â, 2004. Ñ. 245–250.
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej
91
pewnym zale¿noœæ wie¿y sto³pieñskiej od cerkwi spaskiej, ale ich wzajemna bliskoœæ
nie jest na pewno dzie³em przypadku27.
Powy¿sze rozwa¿ania mog¹, w mojej ocenie, sk³oniæ do postrzegania Spasa ad
Sto³pie jako istotnego elementu dzia³añ na rzecz umocnienia roli Cerkwi na tym terenie
poprzez funkcjonowanie monasteru, którego rola zosta³a jednak¿e wydatnie zredukowana po upadku pañstwa staroruskiego. St¹d tak mizerny stan monasteru zapisany w
dokumencie z 1440 r., i jednoczeœnie uchwytne w póŸniejszych Ÿród³ach refleksy jego
wczeœniejszej wielkoœci.
Dosyæ wiarygodna tradycja ³¹czy osobê metropolity kijowskiego Piotra z monasterem na uroczysku Rata28, uto¿samianym niekiedy b³êdnie z miejscowoœci¹ Werchrata29, gdzie rzeczywiœcie istnia³ ca³y zespó³ monastyczny, ale o XVII-wiecznej proweniencji. Jak siê wydaje, monaster rateñski, funkcjonuj¹cy oko³o 1300 r., po³o¿ony
by³ w pobli¿u wsi Dworce nad rzek¹ Rat¹ na tzw. Spaskiej Górze30. Byæ mo¿e jego tradycjê kontynuowa³a cerkiew dworecka, wspominana w Ÿród³ach od 1472 r. i gdzie ponadto funkcjonowa³y jeszcze w XIX w. lokalne przekazy o bytnoœci tam¿e metropolity
Piotra. Pami¹tk¹ po metropolicie mia³ byæ drewniany s³up z jego mniszej celi, przechowywany w dworeckiej cerkwi, a przekazany przez parafian na wystawê archeologiczn¹ do Lwowa w 1888 r.31
W literaturze dopuszcza siê mo¿liwoœæ istnienia kompleksu kilku monasterów
powi¹zanych z Be³zem, grodem, wspomnianym na kartach latopisu pod 1030 r., ale
istniej¹cym ju¿ najprawdopodobniej od prze³omu X/XI wieku32. Wyra¿ono przypuszczenie, ¿e pierwszy monaster powsta³ tam ju¿ przed po³ow¹ XI w., na po³udnie od
w³aœciwego grodu w miejscu zwanym Klemenszczyzna, i istnia³ przez ca³y okres sta27 Chcê zwróciæ uwagê na jeszcze jeden interesuj¹cy rys przesz³oœci Spasa. Otó¿ w przywileju Jana III
Sobieskiego z 1679 r., konfirmuj¹cym wczeœniejszy przywilej Jana Kazimierza (ÀÂAK. Ò. 27. Âèëüíà, 1900. ¹ 123. Ñ. 120–122), dokonany jest opis w³asnoœci monasterskiej z tego okresu. Wystêpuje
tam ciek wodny, nosz¹cy bardzo charakterystyczn¹ nazwê: Zmijewo. Nazwy tego typu nale¿¹ do
bardzo archaicznych, i nios¹ ze sob¹ ca³y kompleks problemów zwi¹zanych z ich interpretacj¹. Nie
wdaj¹c siê w jej analizê, chcê tylko zasygnalizowaæ istnienie takiego toponimu i wynikaj¹cych z tego
mo¿liwoœci badawczych. Por. w tej kwestii pracê: Cz. Deptu³a, Archanio³ i smok. Z zagadnieñ
legendy miejsca i mitu pocz¹tku w Polsce œredniowiecznej, Lublin, 2003, s. 92 i nn. Tam te¿ podana
stosowna literatura.
28 Tak „¯ywot” Piotra Ratneñskiego zamieszczony w Minei s³u¿ebnej napisanej w koñcu XIV w. ß. Çàïàñêî. Ïàì’ÿòêè êíèæêîâîãî ìèñòåöòâà. Óêðà¿íñüêà ðóêîïèñíà êíèãà. Ëüâ³â, 1995. Ñ. 280–283.
29 I. Êðèï’ÿêåâè÷. Ñåðåäíåâ³÷í³ ìîíàñòèð³ â Ãàëè÷èí³. Ñïðîáà êàòàëîãó. Çàïèñêè ×èíà ñâ. Âàñèë³ÿ
Âåëèêîãî. Ò. 2, âèï. 1–2. Æîâêâà, 1926. Ñ. 94.
30 M. Êîññàê. Êîðîòê³é ïîãëÿäú íà ìîíàñòèðè è íà ìîíàøåñòâî ðóñêå, îò çàâåäåí³ÿ íà Ðóñ³ âåðè
Õðèñòîâîè àæú ïî íèíåøíîå âðåìÿ. Øåìàòèçìú ïðîâèíö³è Ñâ. Ñïàñèòåëÿ ×èíà Ñâ. Âàñèë³ÿ
Âåëèêîãî âú Ãàëèöèè. Ëüâoâú, 1867. Ñ. 180–181.
31 I. Szaraniewicz, Katalog archeologiczno-bibliograficznej wystawy Instytutu Stauropigiañskiego we
Lwowie, otwartej dnia 10 paŸdziernika r. 1888, a maj¹cej siê zamkn¹æ dnia 12 stycznia 1889 r.,
Lwów, 1888, s. 90–91. Tradycja Piotrowa nie wyczerpuje innych w¹tków œwiadomoœci istnienia monasterów na terenie póŸniejszej eparchii che³mskiej. Np. na podstawie tradycji zakonnej M. Kossak
(Êîðîòê³é. Ñ. 137), sformu³owa³ pogl¹d, jakoby w Busku w XI–XII w. by³ monaster œw. Onufrego.
32 Ì. Áåâç. Ñòó䳿 àðõ³òåêòóðíî-ì³ñòîáóä³âíîãî ðîçâèòêó ì³ñòà Áåëçà XI–XX ñò. ³ñíèê ³íñòèòóòó «Óêðçàõ³äïðîåêòðåñòàâðàö³ÿ». 12. Ëüâ³â, 2002. Ñ. 33–38; Â. Ïåòåãèðè÷. Ïðî ÷àñ âèíèêíåííÿ Áåëçà. Áåëç ³ áåëçüêà çåìëÿ. Íàóêîâèé çá³ðíèê. Âèï. 1. Áåëç, 2004. Ñ. 18–23; ÏÑÐË 2: 137.
92
Andrzej Gil
roruski33. Przy przyjêciu takiej hipotezy powstanie monasteru w Be³zie (sytuuj¹cego
siê w tradycji bizantyñskiej), by³oby najwczeœniej mo¿liwe po 1030 roku, czyli po przejêciu grodu z r¹k polskich przez Jaros³awa M¹drego. Nie wiadomo, kiedy i w jaki sposób przesta³ ów monaster funkcjonowaæ, ale tradycja istnienia cerkwi tego wezwania
przetrwa³a a¿ do lat 30. XVII w., kiedy to wspomniany jest przy okazji podzia³u
œwi¹tyñ Be³za miêdzy unitów i prawos³awnych: plac, na którym cerkiew Œwiêtego Klimenta pogorza³a34. Wiarygodne jest tak¿e istnienie na terenie Be³za w XII–XIII w.
jeszcze dwóch monasterów — na uroczyskach po³o¿onych na pó³nocny-zachód od
grodu, zwanych Trójca i Monasterszczyzna35. Mo¿liwoœæ tak¹ potwierdza materia³,
pozyskany w trakcie wykopalisk z lat 30. XX wieku, dokonanych przez znanego ukraiñskiego archeologa Jaros³awa Pasternaka oraz póŸniejsza eksploracja36. Œlady istnienia monasteru i funkcjonuj¹cej przy nim cerkwi Œw. Trójcy czytelne s¹ jeszcze w
pocz¹tkach XVII wieku37. Wezwanie cerkwi kolejnego monasteru (z Monasterszczyzny) nie jest znane.
Problematyczna jest w kontekœcie podstawy Ÿród³owej próba powi¹zania z okresem
staroruskim pocz¹tków monasteru w Che³mie. Fakt jego fundacji przez Daniela Romanowicza przyjmowany jest w starszej literaturze jako pewnik38. Jednak¿e analiza
tekstu Kroniki halicko-wo³yñskiej nie upowa¿nia do takiego wniosku. Brak zatem podstaw do formowania hipotezy o jego istnieniu w XIII–XIV wieku.
Pierwsze pewne wzmianki potwierdzaj¹ce istnienie w Che³mie monasteru pochodz¹
dopiero z drugiej po³owy XV w. W 1478 r. przy okazji donacji stawu Kostkowstaw
przez Olechnê Skorutê z Mo³odiatycz adresata nadania okreœla siê jako: ecclesia
Sanctae Marie Virginis et monasterio alias manastyr wladicze Chelmensi39. Od tego
czasu nazwa ta jest u¿ywana stale, np. ecclesie sancte Marie dicte Manastyr in Chelm,
czy ecclesie Ruthenica seu monasterio Chelmensi40. W³adycy che³mscy s¹ okreœlani w
33 T. Êîñòðóáà. Áåëç ³ áåëçüêà çåìëÿ â³ä íàéäàâí³øèõ ÷àñ³â äî 1772 ðîêó. Íüþ-Éîðê; Òîðîíòî
1989. Ñ. 55; W. Petehyrycz, Be³z i Busk: próba rekonstrukcji struktury socjotopograficznej w
X–XIV wieku, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 43 (1995), nr 1, s. 68. Por. tak¿e Ë. ×à÷êîâñüêèé. Êíÿæèé Áåëç. Çàïèñêè ÍÒØ. Ò. 154, (1937). Ñ. 31.
34 Monumenta Ucrainae Historica, ç³áðàâ ìèòðîïîëèò À. Øåïòèöüêèé. ×. II (1624–1648). Ðèì,
1965. Nr 135 (27 II 1636 r.). Ñ. 212.
35 T. Êîñòðóáà. Áåëç. Ñ. 56.
36 Ñ. Òåðñüêèé. Àðõåîëîã³÷í³ ìàòåð³àëè ç Áåëçà ó ôîíäàõ Ëüâ³âñüêîãî ³ñòîðè÷íîãî ìóçåþ ç íàäõîäæåíü äî 1940-ãî ðîêó. Ñïðîáà êàòàëîãó. Áåëç ³ áåëçüêà çåìëÿ. Íàóêîâèé çá³ðíèê. Ñ. 24–27.
37 W 1624 r. wspominany jest w Be³zie: plac ruskiego monasterku cerkwi Œw. Trójcy. T. Êîñòðóáà.
Áåëç. Ñ. 131–132. M. Wawryk w swej pracy Íàðèñ ðîçâèòêó ³ ñòàíó Âàñèë³ÿíñüêîãî ×èíà
XVII–XX ñò. Òîïîãðàô³÷íî-ñòàòèñòè÷íà ðîçâ³äêà. Ðèì, 1979. Ñ. 189, odnosi powstanie
monasteru Sw. Trójcy na okres „przed 1600 r.”
38 Í. Êîòëèíñê³é. Ñïèñîêú öåðêâåé è ìîíàñòûðåé Õîëìñêîé Ðóñè (á. Ëþáëèíñêîé è Ñåäëåöêîé ãóáåðíèé), ñóùåñòâîâàâøèõú äî óí³è è âî âðåìÿ åÿ ïî ñîõðàíèâøèìñÿ èçâåñò³ÿìú è ïàìÿòíèêàìú ñòàðèíû. Õîëìú, 1913. Ñ. 58; Ã. Îëüõîâñêèé. Õîëìñêèé Êàôåäðàëüíèé Ðîæäåñòâî-Áîãîðîäèöêèé ñîáîðú îòú íà÷àëà åãî ñóùåñòâîâàí³ÿ äî ââåäåí³ÿ óí³è íà ñîáîðå âú Áðåñòå
(1001–1596). Õîëìú, 1892. Ñ. 33; Ì. Âàâðèê. Íàðèñ. Ñ. 191.
39 ÀÂÀÊ. 19, nr 18 (23 XI 1478 r.). Ñ. 8.
40 ÀÂÀÊ. 19, nr 54 (5 VII 1507 r.). Ñ. 20–21; nr 98 (1532 r.). Ñ. 59–60.
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej
93
swej oficjalnej tytulaturze tak¿e poprzez podkreœlenie faktu sprawowania funkcji
prze³o¿onych w che³mskim monasterze41. Cerkiew katedralna by³a uwa¿ana za
œwi¹tyniê monastersk¹. Sam monaster zarz¹dzany by³ przez ihumena w pe³ni zale¿nego od w³adyki.
W monasterze rezydowa³ biskup, czêsto wraz z rodzin¹. Np. w 1586 r. na³o¿ony zosta³
areszt s¹dowy na syna biskupa-nominata che³mskiego Dionizego Zbirujskiego, Micha³a,
przebywaj¹cego w monasterze che³mskim42. Monaster che³mski pod koniec XVI w. nie
odgrywa³ wiêkszej roli w eparchii. By³ w zasadzie traktowany jak prywatny dom w³adyków. Za czasów biskupa Zachariasza Iliaszewicza mia³ miejsce napad na monaster, w trakcie którego wy³amano jego drzwi w czasie, gdy w³adyka odprawia³ nabo¿eñstwo. Podobnie za biskupa Zbirujskiego napad³ na monaster szlachcic Krzysztof Gdeszyñski, w
wyniku czego wyrz¹dzono tam wiele szkód materialnych43. Ostatecznie, w wyniku sytuacji wynik³ej z postanowieñ soboru brzeskiego, kompleks monastersko-katedralny
wraz z przyjêciem unii przez w³adyków che³mskich tak¿e sta³ siê unicki.
Wiek XV przyniós³ zaledwie garœæ informacji o monasterach w eparchii che³mskiej.
Niew¹tpliwie korzeniami w czasy staroruskie siêga monaster w Horodyszczu (w pobli¿u Be³za) p. w. Zaœniêcia Matki Bo¿ej44. Na podstawie Ÿróde³ poœrednich s¹dziæ mo¿na, ¿e w koñcu XIV i XV w. monaster horodyski odgrywa³ stosunkowo du¿¹ rolê,
szczególnie w dziedzinie kultury. Przechowywane w nim by³y co najmniej dwa
ogromnej wagi zabytki staroruskiego piœmiennictwa — ewangeliarz zwany Buczacki,
pochodz¹cy z XII–XIII w. i aposto³ zwany Krystynopolski (lub Horodyski) z po³owy
XII w.45 W ewangeliarzu Buczackim zachowa³ siê XV-wieczny zapis donacyjny Andruszki Muszatycza dla monasteru w Horodyszczu. W apostole Krystynopolskim zaœ
jest niepe³ny wpis o nastêpuj¹cej treœci: Î ìîóäðîñòè òâîÿ âåëèêàÿ. À ïèñàëú ²åâõúìú
ä³ÿêú îó Ãîðîäèùè. îó ïåêàðíè. ñåäú íà âúñëîíå ïðè êíÿçè Ñåìàøêó. ïðè íàìåñòüíèöå ãîðîäèùüñêîìú Ôåîãíîñòå […]. Wpis ten ilustruje moim zdaniem sytuacjê monasteru z czasów mazowieckich rz¹dów w ziemi be³skiej z prze³omu XIV i XV wieku,
a pod sformu³owaniem „kniaŸ Siemaszko” kryje siê ksi¹¿ê Siemowit IV, w³adca tej
ziemi (zmar³ w 1426 r.). Zachowa³ siê pomiannyk z Horodyszcza, posiadaj¹cy wpisy
od 1484 r.46 Zbiorowym ktitorem monasteru byli ruscy mieszczanie be³scy, którym
prawo wyboru ihumena potwierdzi³ w 1590 r. król Zygmunt III47. Jeszcze w latach 20.
XVII w. monaster by³ w posiadaniu prawos³awnych, tocz¹cych o prawo mianowania
tamtejszego ihumena spór z metropolit¹ Józefem Welaminem Rutskim.
Kolejny monaster ³¹czony jest z miejscowoœci¹ Sulmice (w okolicach Krasnegostawu). Tradycja jego siêga koñca XV w. i ³¹czy siê z poblisk¹ wsi¹ Huszczka Serbinowa,
ÀÂÀÊ. 19, nr 108 (8 VII 1538). Ñ. 70–71; nr 151 (20 I 1550). Ñ. 105–107.
ÀÂÀÊ. 19, nr 396 (10 XI 1586 r.). Ñ. 307.
ÀÂÀÊ. 19, nr 404 (22 IV 1587). Ñ. 319.
Ostro¿nie do XIII w. odnosi jego pocz¹tki M. Wawryk (Íàðèñ. Ñ. 192).
ß. Çàïàñêî. Ïàì’ÿòêè. Ñ. 199–201, 208–210.
Opublikowa³ go w wydaniu fonostatycznym J. B. Rudnyækyj, Pomianyk of Horodyshche, part 1:
A. D. 1484 (Winnipeg, 1962) [Readings in Slavic literature, 2].
47 M. Koññàê. Êîðîòê³é. Ñ. 179–180.
41
42
43
44
45
46
94
Andrzej Gil
gdzie notowany jest w 1488 r. pop Ilia z ¿on¹ Ann¹48. Przypuszczaæ mo¿na, ¿e cerkiew
w Huszczce Serbinowej by³a monasterska, gdy¿ wokó³ niej powsta³a wkrótce wieœ
Manaster (z cerkwi¹ wzmiankowan¹ w latach 1531–1540). Z kolei miejscowoœæ ta objêta zosta³a granicami s¹siednich Sulmic, gdzie jednak nie zapomniano o monastycznej
tradycji œwi¹tyni49. W pocz¹tkach XIX w. monaster lokalizowano na miejscu
sulmickiej plebanii. Sam monaster, jak przypuszcza³ Miko³aj Stworzyñski, archiwista
Ordynacji Zamojskiej, autor doskona³ego Opisania historyczno-statystycznego dóbr
Ordynacji, by³ oœrodkiem malarstwa ikonowego50. W œwietle zachowanej bazy
Ÿród³owej nie jest to jednak¿e potwierdzone.
Z wieku XV pochodz¹ drobne wzmianki o kilku innych monasterach. Przy okazji
zatwierdzenia funduszu koœcio³a katolickiego w Ma³oni¿u w 1406 r. niejako na marginesie wspomniany jest monaster ruski w s¹siednim Domani¿u [excepto prato, quod
spectat ad monasterium ruthinicale sub possesione ipsus]51. By³ to jednak niew¹tpliwie obiekt du¿o starszej proweniencji. Jego po³o¿enie przy trakcie z Be³za do Szczebrzeszyna na rozleg³ej kêpie przy ujœciu Wo¿uczynki do Huczwy sugeruje byæ mo¿e
jeszcze staroruskie pochodzenie52.
W 1432 r. niejaki Mêcina z ¯elaznej otrzymuje od ksi¹¿¹t mazowieckich, synów-spadkobierców zmar³ego Siemowita IV wieœ Œwitaziów (ko³o Sokala) z le¿¹cym obok
monasterem [cum monaster iuxta Swithasewo]53. W innym rejonie eparchii, na gruntach wsi Wysokie przy granicy z Sitañcem nad rzek¹ £abuñk¹ (niedaleko dzisiejszego
Zamoœcia), znajdowa³ siê Ostrow dictum monastyr w póŸniejszej tradycji przetrwa³y
jako siedlisko dawne zakonników54.
Z drugiej p³owy XVIII w. pochodzi wzmianka o istnieniu w XV w. monasteru w miejscowoœci Jarewiszcze (zwanej tak¿e Rajewiszcze) miêdzy Prypeci¹ a jeziorem Tur. Monaster tamtejszy wraz z cerkwi¹ p. w. Œw. Trójcy ufundowaæ mia³ któryœ z ksi¹¿¹t Sanguszków dokumentem z 20 lutego 1444 r., uposa¿aj¹c nadaniem ziemskim oraz m. in. prawem ³owienia ryb i wyrêbu lasów w puszczy lubomelskiej i ratneñskiej55. Jednak¿e w
œwietle ujawnionych niedawno przekazów archiwalnych dane te musz¹ ulec weryfikacji.
Zachowa³ siê bowiem odpis tego¿ przywileju (bardzo zniszczony, z po³owy XVII w.) z
dat¹ o wiek póŸniejsz¹ (1544 r.). Zapewne dysponuj¹cy jakimœ odpisem nadania
48 Â. Ïëîùàíñêèé. Ïðîøëîå. Ò. 1. Ñ. 102.
49 A. Gil, Prawos³awna, s. 169–170; Í. Êîòëèíñêèé. Ñïèñîê. Ñ. 28, 40.
50 Uwiarygodniaj¹c swe przypuszczenie powo³ywa³ siê Stworzyñski na pozosta³oœci rzekomego
warsztatu malarskiego oraz tradycjê obecnoœci w Sulmicach cudownego obrazu Matki Boskiej,
przechowywanego w tamtejszej w cerkwi, a obwieszonego licznymi wotami. Biblioteka Narodowa w
Warszawie, Biblioteka Ordynacji Zamoyskich [dalej — BN, BOZ], sygn. 1815 (Opisanie historyczno-statystyczne dóbr Ordynacji Zamoyskiey przez Miko³aja Stworzyñskiego archiwistê 1834),
k. 123–123v.
51 ZDM, wyd. S. Kuraœ i i. Su³kowska-Kuraœ, cz. 5, Wroc³aw, 1970, nr 1187, s. 46–47.
52 A. Janeczek, Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego. Województwo be³skie od schy³ku XIV do
pocz¹tku XVII w., Wroc³aw, 1991, s. 254.
53 ZDM, cz. 5, nr 1396, s. 340–342.
54 W. Czarnecki, Rozwój sieci osadniczej ziemi che³mskiej w latach 1451–1510, Rocznik Che³mski,
5 (1999), s. 13; BN, BOZ, sygn. 1815, k. 81.
55 ChKGK, sygn. 803, k. 459v.
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej
95
XVIII-wieczny wizytator b³êdnie odczyta³ datê sporz¹dzenia dokumentu, przenosz¹c
zawarte w nim fakty z po³owy XVI na po³owê XV w. W³aœciwy akt nadania funduszu
monasteru jarewiskiego z 20 II 1544 r. zosta³ wpisany pierwotnie do ksi¹g Konsystorza Che³mskiego w 1566 r. przez ojca Pachomija ihumena monasteru Rajewiskiego,
a w okresie póŸniejszym przepisany do zachowanej obecnie ksiêgi56.
Byæ mo¿e z wiekiem XV nale¿y ³¹czyæ tak¿e i pocz¹tki monasteru œw. Piotra i Paw³a
w Kaniem, gdzie powstaæ mia³ na uroczysku zwanym Sirota lub Stare dworzysko57.
Pierwsze jednak wzmianki dotycz¹ce cerkwi w tej miejscowoœci pochodz¹ dopiero z
lat 30. XVI w.58, tak ¿e jest to ma³o wiarygodna tradycja. Monaster ten istnia³ do
1749 r., zamieniony w 1755 r. na cerkiew parafialn¹ przez w³aœcicieli wsi Wy¿yckich
po ust¹pieniu bazylianów59.
Nastêpne, XVI stulecie, nie zahamowa³o niewielkiego co prawda procesu rozwoju
sieci monasterów w eparchii che³mskiej. W 1549 r. Chodor, pop z Dobrotworu,
otrzymuje od króla Zygmunta Augusta przywilej na administrowanie monasterem Œw.
Trójcy w s¹siednim JaŸwinie [by³y to dobra: monasterium ruthenicum, JaŸwin nuncupatur, circa oppidum ipsius Dobrothwor in sylva jacentum]60. Monaster musia³
wiêc powstaæ przed 1549 r. W 1604 r. zosta³ unickim, chocia¿ zatargi z prawos³awnymi mieszczanami z Dobrotworu trwa³y jeszcze w latach 30. XVII w.
Raz tylko wzmiankowany by³ w ksiêgach grodzkich che³mskich monaster in Mlodzatycze61, który uto¿samiæ mo¿na z cerkwi¹ we wsi Mo³odiatycze, znan¹ od 1432 r. i
istniej¹c¹ nieprzerwanie przez wiek XV i XVI62. Byæ mo¿e jest to zwyk³a pomy³ka
kancelisty, a mo¿e te¿ podjêto nieudan¹ próbê nadania istniej¹cej cerkwi charakteru
monasterskiej.
W roku 1559 w dorohuskich dobrach podkomorzego Jana Orzechowskiego, w miejscu zwanym Manduthin, istnia³a cerkiew czyli monaster Zaœniêcia Matki Bo¿ej63. Co
istotniejsze, wzmianka ta dotyczy faktu rabunku przez Miko³aja Wo³czka wraz ze
s³ugami rzeczy z wyposa¿enia tej œwi¹tyni co sugeruje, ¿e by³a to dawniejsza fundacja.
Monaster ten jest raczej to¿samy ze znanym póŸniej monasterem w Kolemczycach,
wspominanym w Ÿród³ach od 1604 r.64
56 ÖIJÀÓË. Ô. 201, îï. 4á, ñïð. 205, k. 78v.
57 A. Mironowicz, Monastery prawos³awne na terenie diecezji che³msko-be³skiej, Zakony i klasztory w
Europie Œrodkowo-Wschodniej X–XX w. Materia³y z miêdzynarodowego seminarium pt. Atlas ruchu
zakonnego w Europie Œrodkowo-Wschodniej X–XX w. Lublin 25–27 listopada 1993, red. H. Gapski,
J. K³oczowski, Lublin, 1999, s. 352.
58 A. Gil, Prawos³awna, s. 165.
59 M. Koññaê. Êîðîòê³é. Ñ. 112; ÀÂÀÊ. 27, nr 368 (1755 r.). Ñ. 376–377; Í. Êîòëèíñêèé. Ñïèñîê. Ñ. 59.
60 ÀÂÀÊ. 23, nr 74 (1549 r.). Ñ. 60–61; Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej, z
Archiwum tak zwanego bernardyñskiego we Lwowie, t. 10, wyd. O. Pietruski i X. Liske, Lwów 1884,
nr 846 (11 XII 1549 r.), s. 56.
61 APL, Ksiêgi Grodzkie Che³mskie, Zapisy, sygn. 2 (1519–1534), k. 174.
62 A. Gil, Prawos³awna, s. 150, 165.
63 ÀÂÀÊ. 19, nr 168 (21 VIII 1559). Ñ. 114–115.
64 Â. Ïëîùàíñêèé. Ïðîøëîå. Ò. 1. Ñ. 54.
96
Andrzej Gil
Z XVI w. wi¹¿¹ siê jeszcze monastery w Sokalu, Busku i Lubomlu. Zagadnienie cerkwi sokalskich na tle bardzo skomplikowanych dziejów miasta, translokowanego w
1547 r., poruszone by³o w innym miejscu65. Tu przypomnieæ nale¿y, ¿e cerkiew p. w.
œw. Miko³aja notowana by³a w Sokalu od 1472 r.66 Przypuszczaæ mo¿na, ¿e wraz z budow¹ cerkwi œw. Miko³aja oko³o 1590 r. powsta³ tak¿e i monaster, nie jest to jednak do
koñca potwierdzone. Istnia³ on na zapewne w wieku XVII67.
W Busku najprawdopodobniej pod koniec XVI w. powsta³ monaster z cerkwi¹ p. w.
Podwy¿szenia Krzy¿a Œwiêtego. Wspominany jest w 1603 r. [dobra „za ruskim monasterem”] i 1609 r. [wzmiankowany sam monaster]68.
W Lubomlu w pocz¹tku XVII w. wzmiankowany by³ monaster œw. Eliasza, o którego uposa¿eniu wyra¿ono siê, ¿e: ad monasterium sancti Eliae prophetae ritus graeci
antiquitus pertinentia in ambitu oppidi Lubomliensis sita69. Monaster ten znajdowa³
siê w miejscu zwanym Manastersczizna. Cerkiew œw. Eliasza by³a wzmiankowana w
Lubomlu od lat 30. XVI w.
Tradycje monastyczne, bardzo jednak mgliste, ³¹czone by³y tak¿e z miejscowoœci¹
Otrocz na zachodnich krañcach eparchii70. Byæ mo¿e wp³yw na powstanie XIX-wiecznej tradycji istnienia w Otroczu monasteru mia³ fakt pobytu tam¿e jako wikarego w latach 80. XVIII w. bazylianina o. Barlaama Kalinowicza71. Jest to jednak problem nie
do rozstrzygniêcia w obecnej chwili, dlatego te¿ zosta³ on tylko zasygnalizowany.
Odnieœæ te¿ siê trzeba o rozpowszechnionym w historiografii pogl¹dzie, jakoby w
istnia³ monaster prawos³awny w Lublinie, i to od 1287 r. lub nawet wczeœniej72. Opiera
siê on na b³êdnej interpretacji Kroniki halicko-wo³yñskiej, wzmiankuj¹cej pod 1287 r.
nieudany pobyt ksiêcia mazowieckiego Konrada II w Lublinie. Otó¿ Konrad mia³ zatrzymaæ siê pod miastem (do którego nie zosta³ wpuszczony): íà ãîðå îó ìíèõîâú73.
Mnisi ci to dominikanie lubelscy, usadowieni na wysokiej skarpie na wschód od
w³aœciwego za³o¿enia miejskiego. Prawos³awny monaster przy cerkwi Przemienienia
Pañskiego w Lublinie powsta³ dopiero w 2. po³owie lat 30. XVII w. z inicjatywy metropolity Piotra Mohy³y.
Podstawa Ÿród³owa niniejszego katalogu jest momentami bardzo w¹t³a. Wiele w
nim œladów i refleksów dawnej tradycji funkcjonowania monasterów, zapisanych w
65 A. Gil, Prawos³awna, s. 181–182; ten¿e, Cerkwie Sokala w XVII–XVIII w. Z dziejów architektury
sakralnej diecezji che³mskich Koœcio³a wschodniego, Do piêkna nadprzyrodzonego. Sesja naukowa
na temat rozwoju sztuki sakralnej od X do XX wieku na terenie dawnych diecezji che³mskich Koœcio³a
rzymskokatolickiego, prawos³awnego, greckokatolickiego, t. 1, Referaty, red. K. Mart, Che³m, 2003,
s. 116–126.
66 Rejestr poboru ³anowego województwa be³skiego z 1472 r., wyd. A. Janeczek i A. Swie¿awski,
Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 39 (1991), nr 1, s. 52.
67 M. Âàâðèê. Íàðèñ. Ñ. 204; I. Êðèï’ÿêåâè÷. Ñåðåäíåâ³÷í³. Ñ. 97.
68 A. Gil, Prawos³awna, s. 185.
69 ÀÂÀÊ. 23, nr 12 (30 III 1607 r.). Ñ. 9.
70 APL, Che³mski Zarz¹d Duchowny, sygn. 977 (bez paginacji).
71 APL, ChKGK, sygn. 3, k. 312.
72 Pogl¹d ten, oparty o starsze prace autorów rosyjskich, znajduje sobie pos³uch i w nowszej literaturze. Por.
np. spis monasterów ruskich, zestawiony przez A. Samoj³owa, do wznowionej wspó³czeœnie klasycznej
ju¿ pracy: Ìàêàðèé (Áóëãàêîâ). Èñòîðèÿ Ðóññêîé Öåðêâè. Êí. 3, ÷. 1. Ìîñêâà, 1995. Ñ. 649.
73 ÏÑÐË 2: 909–910.
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej
97
póŸniejszym materiale i opracowaniach. Niemniej jednak wydaje siê zasadna próba
pewnego podsumowania stanu wiedzy o monasterach che³mskiej diecezji prawos³awnej do koñca XVI wieku, chocia¿ nie pretenduje ona w ¿aden sposób do miana ustaleñ
ostatecznych. Wrêcz przeciwnie, maj¹c œwiadomoœæ hipotetycznoœci wielu uwag i
propozycji, jest to g³os w dziele budowy wiedzy o monastycyzmie Koœcio³a wschodniego i zarazem zaproszenie do naukowej dyskusji na ten temat.
Instytut Europy Œrodkowo-Wschodniej, Lublin

Podobne dokumenty