Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu

Komentarze

Transkrypt

Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu
Piotr Uziębło
Uniwersytet Gdański
Gdynia 2007
Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu
(wybrane zagadnienia)
1. Singapur i Tajwan stanowią dwa państwa, które łączy wiele czynników społeczno-ekonomicznych,
w szczególności ludność chińska stanowi zdecydowaną większość ich mieszkańców, jaki i tempo
rozwoju gospodarczego obu z nich spowodowało ogromny wzrost potencjału ekonomicznego.
JednakŜe w sferze politycznej istnieje między nimi kilka bardzo powaŜnych róŜnic. Po pierwsze tylko
Singapur stanowi odrębne państwo, zaś Tajwan cały czas traktowany jest jako część Chin, z tym Ŝe
posiadająca odmienne od Chińskiej Republiki Ludowej załoŜenia ustrojowe. Po drugie, oba państwa
posiadają znaczne róŜnice w systemie rządów. Pomimo, iŜ system rządów w obu państwach moŜna
określić jako system semiprezydencki, to stosunki pomiędzy organami nie są modelowymi. Co więcej
system organów państwowych ukształtowany został odmiennie. I wreszcie trzecia róŜnica dotyczy
samego systemu politycznego, który na Tajwanie ma wyraźne oznaki rywalizacji politycznej,
przynajmniej od zapoczątkowania reform na początku lat 90-tych o tyle w Singapurze mamy wyraźną
dominację jednego nurtu politycznego, przy jednoczesnej marginalizacji pozostałych opcji, zresztą
dominacji wynikającej z załoŜeń konfucjonistycznego państwa, jaki ma być Singapur Wszystkie te
elementy nie przeszkadzają jednak w stwierdzeniu, Ŝe kaŜdy z tych systemów cechują pewne
oryginalne elementy, które wyróŜniają je spośród innych systemów ustrojowych, w szczególności
dominujących na kontynencie europejskim. I właśnie na ogólnej analizie obu tych systemów rządów
zamierzam skupić się w dalszej części niniejszego referatu.
2. Ustrój Singapuru najczęściej określany jest w literaturze jako mutacja systemu westminsterskiego,
choć nie wydaje się to w pełni uzasadnione, głównie z uwagi na daleko idące wzmocnienie pozycji
ustrojowej prezydenta w stosunku do innych organów, szczególnie widoczne w sferze finansów
publicznych. Wydaje się, Ŝe, jak juŜ podniosłem wcześniej, Ŝe moŜna system ten nazwać systemem
semiprezydenckim
(prezydencko-parlamentarnym),
zbliŜonym
w
duŜej
mierze
do
modelu
francuskiego, czy rosyjskiego. Świadczy o tym chociaŜby istnienie dualistycznej egzekutywy, a takŜe
powszechne wybory prezydenckie oraz wyposaŜenie tego ostatniego organu w liczne uprawnienia o
charakterze dyskrecjonalnym. Jest to głównie wynikiem zmian, które zostały wprowadzone do
konstytucji reformą z 1991 roku. Miała ona zmodyfikować pozycję Prezydenta o czysto
reprezentacyjnym charakterze, zaczerpnięto właśnie z wzorcowego systemu westminsterskiego,
stawiając go niejako na równi z pozostałymi organami państwa, choć moŜna powiedzieć, Ŝe w
niektórych aspektach władzy politycznej to właśnie jego osoba staje się centralnym punktem w
strukturze organów państwa.
Obecnie Prezydent pochodzi z wyborów powszechnych, w których wybierany jest na
sześcioletnią kadencję. Specyficzne wymogi stawiane są kandydatom na ten urząd. Oprócz
elementów klasycznych we współczesnych państwach demokratycznych, takich jak konieczność
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
posiadania obywatelstwa Singapuru, ukończenia 45 lat, ujęcia w rejestrze wyborców oraz
zamieszkiwania na terytorium Singapuru w chwili zgłoszenia nominacji oraz przez okres co najmniej
dziesięciu lat ją poprzedzających, musi on równieŜ zostać uznany przez Prezydencki Komitet
Wyborczy uznany za osobę prawą, o właściwym charakterze i reputacji oraz nie moŜe być członkiem
partii politycznej, winien przez okres co najmniej 3 lat poprzedzających nominację pełnić urząd
ministra, sekretarza generalnego, prezesa Komisji SłuŜby Publicznej, audytora generalnego,
rachmistrza generalnego lub stałego sekretarza albo być szefem rady dyrektorów lub prezesem
zarządu spółki działającej na podstawie ustawy o spółkach, której kapitał wynosi co najmniej 100
tysięcy dolarów lub teŜ zajmować podobne lub porównywalne stanowisko w innym podmiocie
podobnych rozmiarów, naleŜącym do sektora publicznego lub prywatnego, jeśli, w opinii PKW, dało
mu ono stosowne doświadczenie i umiejętności do administrowania i zarządzania sprawami
finansowymi i umoŜliwia mu efektywne wykonywania funkcji i obowiązków urzędu Prezydenta. Widać
więc wyraźnie znaczne uprawnienia PKW odnośnie oceny zdolności kandydatów do pełnienia funkcji
Prezydenta. Skutkowało to chociaŜby tym, Ŝe przed ostatnimi wyborami, do kandydowania
dopuszczono tylko jednego kandydata, co spowodowało, iŜ wybory te nie odbyły się, a zarejestrowany
kandydat automatycznie został uznany za Prezydenta. Z jednej strony, rzeczywiście istotna wydaje się
wiedza przyszłego Prezydenta z zakresu ekonomii, głównie z uwagi na posiadane przez niego liczne
uprawnienia finansowe. Z drugiej jednak, uprawnienia PKW stwarzają ogromne moŜliwości
wykorzystywania ich w celu eliminacji z wyborów kandydatów, których elekcja byłaby niewygodna dla
sił rządzących.
Wybrany juŜ Prezydent równieŜ został objęty stosunkowo szerokim incompatibilitas, zarówno
formalnym, jak i materialnym. Taka regulacja wydaje się naturalną, szczególnie z uwagi na istotną
pozycję prawnoustrojową, jaką posiada obecnie głowa państwa w Singapurze, przy czym, akurat w
tym zakresie, przyjęty kształt konstytucyjny niepołączalności w zasadzie moŜna uznać za typowy dla
współczesnych państw. Zgodnie z art. 19 ust. 3 konstytucji nie moŜe on sprawować Ŝadnego innego
urzędu stworzonego bądź uznawanego przez konstytucję Singapuru, w tym, takŜe być członkiem
parlamentu, a takŜe aktywnie angaŜować się w przedsięwzięcia komercyjne, być członkiem partii
politycznych.
Istotnym przywilejem Prezydenta jest teŜ objęcie go immunitetem, który jednakŜe nie ma
bezwzględnego charakteru. JednakŜe nie moŜe on być pociągnięty do odpowiedzialności za wszelkie
działania bądź teŜ bezczynność związaną z jego urzędem. Immunitet ten nie dotyczy jednak kontroli
zasadności weta prezydenta przez Sąd NajwyŜszy. Co zostało wskazane powyŜej, a takŜe
odpowiedzialności
konstytucyjnej
Prezydenta
oraz
postępowania
przed
sądem
wyborczym
dotyczącego waŜności elekcji. Podobnie nie moŜna prowadzić postępowania dotyczącego działań
Prezydenta w sferze prywatnej, aczkolwiek wyłączenie to dotyczy wyłącznie czasu sprawowania przez
niego urzędu. Po wygaśnięciu mandatu postępowanie moŜe być podjęte i, co istotne, w okresie
wykonywania tego mandatu nie biegną terminy przedawnienia i to zarówno w postępowaniu karnym,
jak i postępowaniu cywilnym czy administracyjnym. Trzeba teŜ dodać, Ŝe podobny immunitet obejmuje
równieŜ osoby zastępujące prezydenta w przypadku opróŜnienia urzędu głowy państwa.
-2-
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
Jak juŜ wspomniałem kadencja Prezydenta trwa sześć lat i moŜe on ponownie ubiegać się o
reelekcję. Nowo wybrany prezydent obejmuje swój urząd z chwilą, z którą upływa kadencja jego
poprzednika. Odmienna sytuacja występuje, gdy mieliśmy doszło do powstania wakatu na stanowisku
Prezydenta. W takim przypadku objęcie urzędu następuje w dniu następnym po jego wyborze, co tak
naprawdę oznacza w rzeczywistości dzień ogłoszenia wyników elekcji. Naturalnie warunkiem objęcia
urzędu jest złoŜenie przysięgi na wierność konstytucji, w której zobowiązuje się on do bezstronnego
wykonywania urzędu Prezydenta. Ślubowanie takie odbywa się w obecności Prezesa Sadu
NajwyŜszego i pozostałych sędziów tego sądu.
MoŜliwe jest opróŜnienie urzędu przed upływem kadencji, a następuje to w przypadku śmierci
Prezydenta oraz jego pisemnej rezygnacji złoŜonej na ręce premiera, uniewaŜnienia wyborów lub
złoŜenia Prezydenta z urzędu orzeczeniem Sądu NajwyŜszego. Podjęcie tej ostatniej procedury jest
dopuszczalne, gdy Prezydent nie moŜe sprawować swojej funkcji z powodu choroby fizycznej lub
psychicznej oraz gdy jest on winny celowego naruszenia konstytucji, zbrodni, niestosownego
wykonywania swoich obowiązków, korupcji, jak i oszustwa, niegodziwości lub moralnej deprawacji.
Wniosek w tej sprawie moŜe zostać zgłoszony przez premiera lub co najmniej jedną czwartą członków
parlamentu, pochodzących z wyborów. Następnie, o ile zostanie on zaakceptowany przez co najmniej
połowę deputowanych pochodzących z wyborów, wniosek przekazywany jest prezesowi Sądu
NajwyŜszego, który zarządza jego rozpatrzenie przez ten Sąd
w składzie co najmniej
pięcioosobowym, przy czym Prezydent ma udziału w takim postępowaniu. Orzeczenie Sądu,
stwierdzające istnienie przesłanki do złoŜenia z urzędu, rozpoczyna ostatnią juŜ fazę pozbawienia
Prezydenta jego urzędu, polegającą na przekazaniu tego orzeczenia spikerowi parlamentu, a
następnie przegłosowania wygaśnięcia mandatu Prezydenta większością trzech czwartych ogółu
wybieralnych członków legislatywy.
ZłoŜenie Prezydenta z urzędu otwiera problem jego zastępstwa. W pierwszej kolejności
zastępstwo takie sprawuje przewodniczący Prezydenckiej Rady Doradczej, a jeśli jest to niemoŜliwe,
funkcje Prezydenta wykonuje spiker izby. W przypadku, gdy Ŝadna z powyŜszych osób nie jest zdolna
do zastępstwa Prezydenta, wybór jego zastępcy dokonywany jest przez parlament, z tym Ŝe osoba
pretendująca do tego stanowiska musi posiadać kwalifikacje do objęcia urzędu Prezydenta. Tak
wyłoniony zastępca zobowiązany jest do złoŜenia przysięgi o analogicznej treści jak przysięga
nowowybranego Prezydenta. Zastępstwo takie trwa, aŜ do czasu objęcia urzędu przez Prezydenta
elekta. Pewne róŜnice dotyczące zastępstwa wstępują w przypadku zaistnienia przeszkody
tymczasowej. Nietypowe wydaje się, iŜ konstytucja wymienia przykładowe przesłanki zaistnienia takiej
przeszkody, jak chociaŜby powody zdrowotne czy przebywanie poza terytorium Singapuru. Tutaj
kolejność w zastępowaniu Prezydenta jest toŜsama, z tym Ŝe Prezydent musi wyrazić zgodę na wybór
zastępcy przez parlament, chyba Ŝe wyraŜenie takiej zgody z róŜnych przyczyn nie jest moŜliwe.
Kompetencje Prezydenta muszą być uznane za stosunkowo szerokie, tym bardziej, Ŝe
znaczna ich część ma osobisty charakter, a tym samym nie wymaga kontrasygnaty. Trzeba wszakŜe
przyznać, Ŝe konstytucja zakłada domniemanie kontrasygnaty, co oznacza, Ŝe jeśli nie określa
uprawnienia jako dyskrecjonalnego, to jest ona wymagana. Do wspomnianych prerogatyw naleŜą
zarówno kompetencje typowe dla systemów parlamentarnych, takie jak mianowanie premiera, jak i w
-3-
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
istotny sposób wzmacniające jego pozycję np. odmowa zgody na rozwiązanie parlamentu, odmowa
podpisania ustawy, odmowa zgody na udzielenie gwarancji czy zaciągnięcia lub udzielenia poŜyczki
przez rząd, odmowa zgody na powołanie organów statutowych spółek rządowych i zatwierdzenia ich
budŜetów, zablokowanie transakcji naruszających rezerwy powyŜszych spółek, odmowa zgody na
zatrzymanie lub przedłuŜenie zatrzymania osoby fizycznej oraz wykonywanie funkcji wynikających z
ustawy o utrzymaniu harmonii religijnej. Większość z powyŜszych kompetencji Prezydent moŜe
wykonywać jednak po uprzednim zasięgnięciu opinii Rady Doradców Prezydenckich.
Oprócz powyŜszych uprawnień Prezydent został wyposaŜony w liczne uprawnienia kreacyjne,
które równieŜ w pewnej mierze równieŜ wykonywane są przez niego samodzielnie. W wielu
przypadkach wymagany jest jednak stosowny wniosek premiera. Dotyczy to powołania takich organów
jak np.: prezesa i sędziów Sądu NajwyŜszego, prokuratora generalnego, przewodniczącego członków
Prezydenckiej Rady Praw Mniejszości, przewodniczącego i członków Prezydenckiej Rady Harmonii
Religijnej, przewodniczącego i członków organu doradczego w czasie stanu nadzwyczajnego,
przewodniczącego i członków Komisji SłuŜby Publicznej, przewodniczących Komisji Edukacji oraz
Komisji Policji i Obrony Narodowej, audytora generalnego, kontrolera generalnego, szefa sił
obronnych, szefów poszczególnych rodzajów wojsk, członka Rady Sił Zbrojnych, komendanta policji i
dyrektora Biura Śledczego Praktyk Korupcyjnych. Ponadto głowa państwa ma moŜliwość
zablokowania kandydatur na innych przewodniczących i członków ustawowych organów.
Wreszcie specyficzna regulacja konstytucyjna umocowała Prezydenta do wyraŜania zgody na
powoływanie i odwoływanie dyrektorów spółek rządowych, na okres nie dłuŜszy niŜ 3 lata. Brak zgody
będzie powodował bezskuteczność takiego powołania. Dodatkowo jeszcze spółki powyŜsze są
zobowiązane do przedkładania Prezydentowi zatwierdzonego budŜetu na kaŜdy rok finansowy wraz z
deklaracją prezesa zarządu, w sytuacji, w której przyjęty budŜet osiąga poziom rezerw, które nie
zostały zgromadzone przez obecne organy, zaś w ciągu 6 miesięcy od zakończenia roku
budŜetowego takŜe przedkładają one wynik finansowy potwierdzony audytem. Jeśli Prezydent nie
zatwierdzi budŜetu, musi on zostać stosownie zmodyfikowany przez organy spółki. Innym
uprawnieniem finansowym Prezydenta jest wstrzymanie zatwierdzenia ustawy, która wprowadza,
pośrednio lub bezpośrednio, zmiany kompetencji zarządu Centralnego Funduszu Zabezpieczeń
związane z inwestowaniem pieniędzy do niego naleŜących. Zresztą podobne prawo weta moŜe być
wykonane w stosunku do innych ustaw, które ograniczają jego konstytucyjną władzę. JednakŜe w tym
ostatnim przypadku premier moŜe skierować ustawę do Sądu NajwyŜszego, który stwierdza, czy
rzeczywiście doszło do pośredniej lub bezpośredniej próby ograniczenia kompetencji Prezydenta.
3. Drugim, obok Prezydenta, a w zasadzie podstawowym organem wykonawczym jest gabinet,
tworzony przez premiera i ministrów. Zgodnie z logiką systemu westminsterskiego członkowie
gabinetu powoływani są spośród członków parlamentu. Premier powoływany jest przez Prezydenta
spośród tych deputowanych, którzy mają szanse na uzyskanie wotum zaufania w izbie, natomiast
pozostałych ministrów równieŜ nominuje Prezydent, z tym, Ŝe pełni tutaj rolę notariusza konstytucji,
poniewaŜ wnioski o ich powołanie pochodzą od premiera. W praktyce Prezydent nie ma moŜliwości
odmowy akceptacji takiego wniosku. Co do zasady premier pełni on swoją funkcję, aŜ do czasu
pierwszego posadzenia nowej kadencji izby, aczkolwiek, jeśli zostanie ponownie wybrany ma
-4-
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
moŜliwość kontynuowania swojej misji. Naturalnym jest jednak, Ŝe moŜe on zrezygnować ze swojego
stanowiska, co musi uczynić w formie pisemnej. Prezydent ma jednak w takiej sytuacji dwa wyjścia.
MoŜe przyjąć dymisję albo, jeśli rezygnacja wynika z utraty większości parlamentarnej, moŜe
zdecydować się na rozwiązanie parlamentu, aczkolwiek dokonać tego moŜe wyłącznie na wniosek
samego premiera. Utrata zaufania parlamentu moŜe być wyrazem zarówno braku uzyskania wotum
zaufania, jak udzielenia premierowi wotum nieufności. W sytuacja wakatu na stanowisku premiera, jak
i czasowej niemoŜności pełnienia przez niego swojej funkcji zastępstwo sprawowane jest przez
ministra, posiadającego umocowanie Prezydenta.
Zakres działania poszczególnych ministrów – członków gabinetu ustalany jest przez premiera.
MoŜe on równieŜ kaŜdorazowo zmieniać powyŜszy zakres, za pomocą aktu pisemnego. W skład
rządu, który jest szerszym pojęciem niŜ gabinet wchodzą równieŜ sekretarze parlamentarni,
powoływani przez Prezydenta na wniosek premiera. Stanowią oni swoisty łącznik pomiędzy
parlamentem a rządem., pomagając ministrom w sprawowaniu swoich funkcji, w szczególności
informując parlament o pracach poszczególnych ministrów. Odpowiedzialność ministrów i sekretarzy
parlamentarnych ponoszona jest przed szefem gabinetu, który moŜe występować do Prezydenta o
dokonywanie zmian w składzie rządu. Poza tym gabinet jako całość ponosi odpowiedzialność
solidarną przez parlamentem z tytułu realizacji generalnego kierunku polityki i kontroli nad
działalnością administracji rządowej. Oprócz powyŜszych kategorii członków rządu w kaŜdym
ministerstwie funkcjonują równieŜ stali sekretarze, w liczbie co najmniej jednego. Są oni powoływani
podobnie jak inni członkowie rządu, aczkolwiek ich nazwiska muszą być ujęte w spisie urzędników
cywilnych, prowadzonym przez Komisje SłuŜby Publicznej. Istotne jest, Ŝe podlegają oni bezpośrednio
ministrom, wskazanym przez premiera jako nadzorujących ich departament bądź departamenty.
Wreszcie członkiem rządu jest równieŜ sekretarz generalny, stanowiący odpowiednik prokuratora
generalnego, powołany przez Prezydenta, na wniosek premiera, spośród osób posiadających
kwalifikacje do pełnienia funkcji sędziego Sądu NajwyŜszego. Przed powołaniem takiej osoby
prowadzi on konsultacje z prezesem Sądu NajwyŜszego oraz Komisją SłuŜby Publicznej. Oryginalny
jest czas trwania kadencji prokuratora generalnego. MoŜe być to ściśle określony czas, z tym Ŝe jego
kadencja kończy się zawsze z chwila osiągnięcia przez niego wieku 60 lat. Podstawowym jego
zadaniem jest prowadzenie postępowania w sprawach karnych, w ramach którego ma moŜliwość
przesłuchiwania , przed skierowaniem sprawy do sądu.
Analizując organizację administracji rządowej w Singapurze, nie sposób nie wspomnieć o
Biurze Śledczym Praktyk Korupcyjnych. Jego Dyrektor, powoływany przez Prezydenta na wniosek
premiera, jest organem bezpośrednio podległym temu ostatniemu. Biuro to posiada liczne uprawnienia
kontrolno-dochodzeniowe, związane z tropieniem wszelkich przejawów korupcji w administracji
publicznej oraz publicznych i prywatnych sektorach gospodarki.
4. Organami ustawodawczymi w Singapurze są Prezydent i Parlament, z tym Ŝe ten pierwszy posiada
prawie wyłącznie uprawnienia promulgacyjne. Parlament Singapuru ma charakter jednoizbowy, co w
Azji południowo-wschodniej staje się regułą ustrojową. Zwraca uwagę fakt, Ŝe nie posiada on Ŝadnej
szczególnej, wyróŜniającej go nazwy. Wybierany jest on na okres do pięciu lat. Jego wcześniejsze
rozwiązanie przez Prezydenta jest moŜliwe, o ile z wnioskiem w tej sprawie wystąpi premier. Ponadto
-5-
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
rozwiązanie parlamentu przez Prezydenta jest takŜe dopuszczalne w sytuacji wakatu na stanowisku
premiera, gdy głowa państwa uzna, Ŝe nie ma w parlamencie innej osoby zdolnej do objęcia funkcji
szefa rządu i uzyskania przez niego wotum zaufania. W tej ostatniej sytuacji uprawnienie Prezydenta
ma charakter dyskrecjonalny i nie wymaga kontrasygnaty. Ostatnią wreszcie moŜliwością rozwiązania
parlamentu przez Prezydenta jest złoŜenie takiego wniosku przez sam parlament, aczkolwiek w takiej
sytuacji Prezydent nie jest nim związany.
Większość jego członków pochodzi z wyborów powszechnych, równych, tajnych i
bezpośrednich, które odbywają się na podstawie sytemu większościowego, choć o specyficznym
charakterze. ZauwaŜalny jest stały wzrost liczby deputowanych, których jest obecnie osiemdziesięciu
czterech. Pierwotny system wyborczy oparty był na angielskim first past the post, ale od lat
osiemdziesiątych podlega on stałym, istotnym modyfikacjom. Obecnie ośmiu deputowanych pochodzi
z jednomandatowych okręgów wyborczych. Pozostałych siedemdziesięciu sześciu członków
wybieranych jest w grupowych okręgach wyborczych, w których zwycięskie ugrupowania uzyskuje
automatycznie wszystkie mandaty, co w istotny sposób osłabia opozycję. W takim grupowym okręgu
obsadzić moŜna maksymalnie do sześciu mandatów. Wprowadzono równieŜ wymóg, Ŝe co najmniej
jeden kandydat w ramach grupy musi reprezentować mniejszość etniczną (hinduską, malajską lub
europejską, w zaleŜności od okręgu), co ma zapobiegać absolutnej dominacji ludności chińskiego
pochodzenia. W sytuacji wygaśnięcia mandatu któregoś z parlamentarzystów, przeprowadza się
wybory uzupełniające. Poza członkami parlamentu pochodzącymi z wyborów w jego mogą wchodzić,
w drodze kooptacji, kolejni członkowie (maksymalnie sześciu), wywodzący się z ugrupowań
opozycyjnych, którzy osiągnęli najlepsze wyniki wyborcze spośród przegranych kandydatów. Obecnie
w parlamencie zasiada jeden taki deputowany. Ponadto od 1990 roku istnieje jeszcze trzecia kadencja
parlamentarzystów, nominowanych przez Prezydenta na wniosek komisji parlamentarnej. MoŜna
powołać, w skład izby, do dziewięciu deputowanych z tej grupy, nie będących członkami partii
politycznych. Ich kadencja maksymalnie wynosi jednak
tylko dwa i pół roku. Wszyscy
parlamentarzyści nie pochodzący z wyborów mają jednak ograniczone prawa i nie mogą głosować w
sprawie zmian konstytucyjnych, ustaw finansowych, wotum nieufności dla rządu, a takŜe usunięcia
Prezydenta z urzędu.
Czynne prawo wyborcze do parlamentu przysługuje obywatelom Singapuru, którzy ukończyli
lat 21 i posiadają pełnię praw cywilnych. MoŜliwości kandydowania zaleŜą od posiadania prawa
czynnego. Konieczne jest jeszcze spełnienie dodatkowych warunków, takich jak zamieszkiwanie,
łącznie przez 10 lat, na terenie kraju, bycie ujętym w rejestrze wyborców, znajomość języka
angielskiego, malajskiego, mandaryńskiego lub tamilskiego, a takŜe umiejętność czytania i pisania w
jednym z powyŜszych języków. Istnieją równieŜ przesłanki negatywne, wyłączające moŜliwość startu
w wyborach, takie jak bankructwo, choroba umysłowa, sprawowanie płatnej słuŜby publicznej,
skazane za przestępstwa na karę pozbawienia wolności lub grzywnę powyŜej dwóch tysięcy dolarów,
o ile wobec osoby skazanej nie zastosowano prawa łaski lub od jej wykonania nie minęło 5 lat, i
wreszcie posiadanie obcego obywatelstwa oraz popełnienie przestępstwa wyborczego.
Członkowie parlamentu posiadają pewne przywileje związane ze sprawowaniem mandatu,
choć trzeba przyznać, Ŝe nie są one na tyle szerokie co w państwach europejskich. Zgodnie z ustawą
-6-
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
o przywilejach, immunitetach kompetencjach z 1962 roku parlamentarzystom przysługuje immunitet
materialny, obejmujący jednak wyłącznie aktywność na forum izby i jej organów. Z tego tytułu
członkowie deputowani nie ponoszą odpowiedzialności ani karnej, ani cywilnej, a jedynie
dyscyplinarną przed parlamentem. Ponadto chronieni są oni prze aresztowaniem, ale wyłącznie w
czasie posiedzeń. Poza tym czasem aresztowanie parlamentarzysty wymaga zawiadomienia spikera
izby.
Organizacja wewnętrzna parlamentu nawiązuje do wzorów brytyjskich. Na jego czele stoi
spiker, wybierany na pierwszym posiedzeniu plenarnym. MoŜe nim zostać parlamentarzysta, nie
będący ministrem ani sekretarzem parlamentarnym, a takŜe, co wydaje się być ewenementem, osoba
nie będąca jego członkiem, posiadająca jednak uprawnienia do kandydowania do izby. Przed
przystąpieniem do wykonywania swoich obowiązków składa on przysięgę wierności. Jego mandat
kończy się z chwilą złoŜenia pisemnej rezygnacji, złoŜenia mandaty, a gdy jest wybrany spoza grona
deputowanych, utraty prawa wybieralności. Oczywistym jest, Ŝe jego kres następuje równieŜ z chwilą
zebrania się parlamentu kolejnej kadencji. Spiker przewodniczy obradom izby i wykonuje w niej
funkcje policji sesyjnej, dbając o prawidłowy przebieg obrad. Parlament wybiera równieŜ, za
analogicznych zasadach dwóch zastępców spikera, który zastępują spikera, gdy nie moŜe on
wykonywać swoich funkcji. Innymi organami parlamentu są komisje (komitety), w których koncentrują
się rzeczywiste prace parlamentarne.
Legislatywa singapurska działa w trybie sesyjnym. Sesja taka winna być zwoływana co
najmniej raz do roku. Przerwa pomiędzy sesjami nie powinna być dłuŜsza niŜ sześć miesięcy.
Zwołanie sesji parlamenty powierzone zostało Prezydentowi. Rozstrzygnięcia podczas sesji zapadają,
co do zasady, zwykłą większością głosów. W przypadku równości głosów za i przeciw wniosek uznaje
się za nieprzyjęty. W odróŜnieniu od parlamentaryzmu brytyjskiego w takim przypadku nie rozstrzyga
głos spikera, który wykonuje swój głos na równi z innymi deputowanymi, chyba Ŝe nie jest on
członkiem izby. W tej ostatniej sytuacji nie posiada on prawa głosu. Warto dodać, Ŝe konstytucja
Singapuru ustanowiła niskie kworum dla moŜliwości prowadzenia obrad i podejmowania uchwał. Mogą
one podejmowane, jeśli w posiedzeniu uczestniczy co najmniej ¼ członków parlamentu.
Parlament sprawuje funkcje kontrolne i kreacyjne (wybór Prezydenta), o których była juŜ
mowa wcześniej. Podstawową jednak funkcją parlamentu jest funkcja ustawodawcza. Prawo
inicjatywy ustawodawczej posiada kaŜdy deputowany. Inicjatywy takiej nie posiada sam rząd, ale z
uwagi na to, iŜ jego członkowie są jednocześnie parlamentarzystami nie stanowi to istotnego
utrudnienia dla działalności egzekutywy. Zresztą projekty wnoszone przez parlamentarzystów,
będących członkami rządu, nazywane są projektami rządowymi. Podobnie kaŜdy deputowany ma
prawo zgłaszania poprawek do projektu ustawy. Prawo inicjatywy i zgłaszania poprawek ograniczone
jest w sytuacji, w której projekty takie lub poprawki mogą powodować zmianę wysokości podatków,
dotyczyć publicznych poŜyczek i gwarancji finansowych, Funduszu Konsolidacyjnego. W takiej
sytuacji, jeśli minister właściwy do spraw finansów nie stwierdzi, Ŝe skutek dla finansów nie jest
istotny, konieczne jest uzyskanie rekomendacji Prezydenta, kontrasygnowanej przez właściwego
ministra. Procedura legislacyjna składa się z trzech czytań. Pierwsze z nich obejmuje jedynie
przedstawienie projektu ustawy przez wnioskodawcę. W jego czasie nie odbywa się Ŝadna debata nad
-7-
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
załoŜeniami projektu. Po doręczeniu projektu deputowanym odbywa się drugie czytanie, podczas
którego przeprowadzana jest szczegółowa dyskusja na temat projektu. Po zakończeniu tego czytania
odbywa się faza prac we właściwych komisjach. Jeśli projekt nie budzi kontrowersji trafia do komisji
całej izby. W przeciwnym wypadku trafia do komisji właściwej ze względu na jej przedmiot. Nie
analizując szczegółowo prac komisyjnych trzeba zauwaŜyć, Ŝe to tam projekt nabywa swój ostateczny
kształt – co jednak nietypowe komisje mogą dyskutować i zmieniać jedynie szczegółowe rozwiązania
projektu, nie zmieniając jego zasad. Ostatnie, trzecie czytanie obejmuje juŜ tylko przedstawienie
poprawek i zmian oraz głosowania nad nimi i całym projektem. Tak uchwalona ustawa trafia do
Prezydenta, który ją promulguje. Wyjątkiem są ustawy dotyczące praw mniejszości, w stosunku do
których mogą zostać wniesione zastrzeŜenia przez Prezydencką Radę Praw Mniejszości.
ZastrzeŜenia takie mogą jednak zostać odrzucone przez parlament większością 2/3 głosów.
5. Władzę sądowniczą w państwie tworzy Sąd NajwyŜszy i podległe mu sądy niŜszych instancji. Sąd
NajwyŜszy tak naprawdę składa się z dwóch sądów: Sądu Apelacyjnego i Wysokiego Sądu,
orzekające na podstawie konstytucji i ustaw. Pierwszy z nich jest najwyŜszą instancją odwolawczą w
strukturze sądów, natomiast drugi moŜe rozpatrywać wszelkie sprawy z zakresu prawa i stosować
wszelkie moŜliwe kary. Prezes Sądu NajwyŜszego oraz jego członkowie, zarówno zasiadający w
Sądzie Apelacyjnym, jak i Wysokim Sądzie powoływani są przez Prezydenta, na wniosek premiera
spośród osób posiadających co najmniej dziesięcioletni staŜ w zawodzie prawniczym lub być
członkiem Singapurskiej SłuŜby Prawnej. Przed objęciem urzędu składają oni stosowne ślubowanie.
Nie sposób nie przypomnieć, Ŝe to właśnie sędziowie tego sądu, w składzie co niemniej
trzyosobowym, mogą utworzyć specjalny Trybunał, który moŜe stwierdzić niezgodność z konstytucją
projektu ustawy, skierowanego do niego przez Prezydenta, jeszcze przed jego promulgacją.
Do
pozostałych
organów,
które
wymagają
wspomnienia
naleŜy
Rada
Doradców
Prezydenckich oraz Prezydencka Rada Praw Mniejszości. Pierwsza z nich składa się z pięciu
członków powołanych przez Prezydenta, z tym Ŝe dwóch z nich Prezydent nominuje samodzielnie,
dwóch na wniosek premiera i jednego na wniosek przewodniczącego Komisji SłuŜby Publicznej.
Wybierani są oni na sześcioletnią kadencję z moŜliwością reelekcji, z tym Ŝe co trzy lata następuje
częściowa wymiana składu Rady. Podstawową funkcją Rady jest doradzanie i rekomendowanie
Prezydentowi w sprawach jego uprawnień finansowych, głównie w sprawach poŜyczek i wydatków z
Funduszu Konsolidacyjnego i Azjatyckiego Funduszu Rozwoju. Prezydencka Rada Praw Mniejszości
składa się natomiast z prezesa, wybranego na lat 3 oraz nie więcej niŜ dziesięciu członków
doŜywotnich i nie więcej niŜ dziesięciu członków wybieranych na trzyletnią kadencję. Wszyscy oni
powoływani są przez Prezydenta, działającego na wniosek gabinetu. Zajmuje się ona głównie
badaniem, czy w państwie nie dochodzi do przejawów naruszania praw czy wręcz dyskryminacji
etnicznych, religijnych czy językowych.
6. Nie sposób zajmować się systemem ustrojowym Singapuru bez odniesienia się do sytuacji na
scenie politycznej tego kraju. Od przeszło półwiecza dominującą pozycję posiada tam Partia Akcji
Ludowej,
która
przeszłą
specyficzną
ewolucję,
od
modelu
leninowskiego,
poprzez
profil
socjaldemokratyczny, aŜ do obecnego kształtu stanowiącego mieszankę keynesizmu, liberalizmu
społecznego i konfucjonizmu. Partia ta regularnie uzyskuje w wyborach poparcie pomiędzy
-8-
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
sześćdziesięcioma a osiemdziesięcioma pięcioma procentami głosów (warto dodać, Ŝe jej lider Lee
Kuan Yew był premierem przez ponad 30 lat). Słabość opozycji powodowane jest jednak takŜe
pewnymi trudnościami w jej funkcjonowaniu, często związanymi z prawnym pozbawianiem moŜliwości
kandydowania jej liderów. Obecnie po jednym mandacie parlamentarnym mają dwa ugrupowania:
lewicowa Partia Robotnicza i koalicja Singapurski Sojusz Demokratyczny, którego liderem jest
weteran opozycji Chiam See Tong. Ponadto stosunkowo duŜym poparciem cieszy się teŜ najstarsza
partia opozycyjna Singapurska Partia Demokratyczna. Trzeba dodać, Ŝe w okręgach, w których
wystawiani są kandydaci opozycji poparcie dla nich z reguły wynosi od trzydziestu do czterdziestu
kilku procent, co jednak, wskutek postanowień ordynacji wyborczej, z reguły nie wystarcza do
zdobycia więcej niŜ jednostkowych mandatów.
8. Jak wspomniałem na początku reformy systemu rządów na Tajwanie zostały podjęte juŜ od
początku lat 90-tych. W tym czasie moŜna zaobserwować istotną ewolucję systemu w kierunku
rządów prezydencko-parlamentarnych. Wiązało się to zarówno z wprowadzeniem powszechnych
wyborów prezydenckich oraz wzmocnieniem jego kompetencji, jak i uproszczeniem systemu
zaleŜności pomiędzy poszczególnymi organami. Zwieńczeniem tego procesu była likwidacja
Zgromadzenia Narodowego, którego losy waŜyły się przez ostatnie kilkanaście lat, od czasu
pozbawienia go uprawnienia do wybierania prezydenta. Jeszcze pod koniec XX wieku moŜna było
zaobserwować dwie tendencje: jedna z nich zakładała przekształcenie Zgromadzenia w drugą izbę
legislatywy, druga dąŜyła do jego likwidacji. Ostatecznie po przyjęciu zmian do konstytucji w roku 2005
Zgromadzenie
Narodowe
przestało
istnieć,
a
jego
dotychczasowe
kompetencje,
głównie
ustrojodawcze zostały przejęte przez Legislatywę.
Obecnie, zgodnie z logiką semiprezydenckiego systemu rządów, to właśnie Prezydent staje
się centralnym organem na Tajwanie. Na podstawie art. 35 Konstytucji jest on głową państwa i
reprezentantem Republiki w stosunkach międzynarodowych. Prezydent pochodzi z wyborów
powszechnych, o charakterze jednoturowym, co oznacza, Ŝe do wyboru wystarcza zwykła większość
głosów. Jednocześnie od 1996 roku Prezydent moŜe ubiegać się o reelekcję wyłącznie jeden raz
(miało to zapobiec kumulowaniu władzy przez głowę państwa przez dłuŜszy czas). Aby kandydować
na te urząd konieczne jest posiadanie praw wyborczych, a więc posiadanie obywatelstwa, Tajwanu
nabytego przez urodzenie (osoby, które nabyły obywatelstwo w sposób wtórny, jak i posiadające
obywatelstwo ChRL, Hongkongu i Macao są pozbawione biernego prawa wyborczego) oraz pełni
praw cywilnych, oraz ukończenie, najpóźniej w dniu wyborów, czterdziestego roku Ŝycia i
zamieszkiwanie na Terytorium Tajwanu przez sześć miesięcy poprzedzających rejestrację kandydata,
a takŜe posiadanie tam prawa do nieruchomości od lat piętnastu. Zgłoszenia kandydata dokonać
moŜe partia polityczna, legalnie działająca w kraju, jak i sami wyborcy. W tym drugim przypadku
konieczne jest zgromadzenie przez kandydata podpisów poparcia dla jego udziału w wyborach, w
liczbie co najmniej 1,5 % wszystkich wyborców uprawnionych do głosowania w poprzednich
wyborach. W sytuacji, gdy nie zbierze on połowy wymaganych podpisów traci wniesioną wcześniej
depozyt w kwocie 1 miliona dolarów tajwańskich. O samej rejestracji kandydatów decyduje Centralna
Komisja Wyborcza. Przed rejestracją wymagane jest teŜ wpłacenie kaucji wyborczej w wysokości 15
milionów dolarów. MoŜe ona być wniesiona albo w gotówce albo w formie papierów wartościowych lub
-9-
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
czeków z gwarancjami bankowymi. Kaucja taka podlega zwrotowi, jeśli kandydat uzyska co najmniej 5
% waŜnie oddanych głosów, w przeciwnym wypadku stanowi ona dochód państwa. Podobnie jak w
USA wybór prezydenta oznacza jednocześnie wybór wiceprezydenta startującego razem z nim.
Kandydaci tacy są bowiem wspólnie rejestrowani, tworząc wspólną parę podczas wyborów. Wymogi
stawiane kandydatowi na wiceprezydenta są toŜsame z wymogami dla kandydata na prezydenta.
Regulacja ta w duŜej mierze przyczyniła się do konsolidacji systemu partyjnego na Tajwanie,
o czym świadczy fakt, Ŝe w ostatnich wyborach doszło do konfrontacji wyłącznie dwóch kandydatów
popieranych bloki partii politycznych (moŜna wspomnieć, Ŝe cztery lata wcześniej w wyborach
rywalizowało aŜ pięciu kandydatów). Właśnie taki system wyborów prezydenta przy jednoczesnym
powierzeniu mu znacznego zakresu władzy wymusza niejako tworzenie takiego systemu blokowego.
Partie znajdujące się poza blokami spychane są na margines sceny politycznej. Dopełnieniem
dwubiegunowości jest takŜe wyłącznie jedna tura wyborów, która moŜe skutkować, jak to miało
miejsce w roku 2000, wygraną kandydata mniejszościowego, stojącego po innej stronie sceny
politycznej niŜ większość wyborców, w sytuacji rozproszenia głosów po stronie drugiej. W roku 1994
skrócono równieŜ kadencje prezydenta, która obecnie w miejsce 6 lat trwa tylko 4 lata, co zrównało
czas trwania kadencji prezydenta z czasem kadencji Legislatywy.
Tajwan stał się jednym, obok Wenezueli, państwem na świecie, w który występuje instytucja
recall w odniesieniu do głowy państwa, jak i jego zastępcy. Nie jest to jednak typowe prawo
odwołania, poniewaŜ jego inicjowanie nie zostało powierzone samym wyborcom, a legislaturze.
Ustawodawczy Yuan moŜe większością 2/3 swoich członków, działając na wniosek ¼ członków
zadecydować o poddaniu Prezydenta ocenie wyborców. Podtrzymanie takiego wniosku, w drodze
kontroli legalności, przez Sąd Konstytucyjny skutkuje zawieszeniem pełnienia obowiązków przez
osobę, w stosunku do której podjęto procedurę odwołania. Podjęcie powyŜszej uchwały i
podtrzymanie jej przez Sąd skutkuje koniecznością zarządzenia głosowania powszechnego, w którym
podejmowana jest decyzja o dalszych losach Prezydenta. Jeśli ponad połowa głosujących opowie się
za złoŜeniem głowy państwa z urzędu, a frekwencja przekroczy 50 % uprawnionych do głosowania
oznaczać to będzie opróŜnienie urzędu Prezydenta. W przeciwnym wypadku Prezydent utrzymuje
swój
urząd.
Jedynie
skuteczny
recall
stwarza
moŜliwość
pociągnięcia
Prezydenta
do
odpowiedzialności karnej za popełnione przestępstwo lub zdradę stanu. Godzi się dodać, Ŝe w
czerwcu 2006 roku podjęta została próba odwołania, pod zarzutem korupcji, prezydenta Chen Shouibiena, która jednak zakończyła się niepowodzeniem juŜ w fazie parlamentarnej.
Konstytucja Tajwanu precyzyjnie określa równieŜ zasady zastępstwa Prezydenta lub
wiceprezydenta, w sytuacji powstania wakatu na tym stanowisku. W tym pierwszym przypadku
naturalną sytuacją jest objęcie urzędu, na czas dokończenia kadencji przez wiceprezydenta. Gdy
sprawa dotyczy wiceprezydenta sam Prezydent wskazuje kandydata na jego następcę, który zostaje
wybrany przez legislatywę na okres dokończenia kadencji poprzednika. Inaczej wygląda sytuacja, gdy
opróŜnienie urzędu dotyczy obu organów. W takiej sytuacji zarządzane są nowe wybory prezydenckie,
zaś do czasu objęcia urzędu, które następuje z chwilą złoŜenia ślubowania, zastępstwo sprawowane
jest przez premiera. Nowowybrany Prezydent rozpoczyna juŜ jednak własną normalną czteroletnią
kadencję. Podobnie wygląda sytuacja w przypadku zaistnienia przeszkody tymczasowej. W takim
- 10 -
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
przypadku równieŜ zastępstwo prezydenta obejmuje jego zastępca, a gdy i on nie moŜe wypełniać
takich obowiązków, obowiązki prezydenta wykonywane są przez szefa rządu, który nie moŜe jednak
wykonywać zastępstwa przez dłuŜszy czas niŜ trzy miesiące.
Podstawą funkcjonowania Prezydenta jest sprawowanie władzy w stosunku do pozostałych
władz w państwie. Sprawuje on zwierzchnictwo nad władzami (Yuan’ami): ustawodawczymi,
wykonawczymi, kontrolnymi, sądowymi i rewizyjnymi. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na istotne
podobieństwo tego unormowania do regulacji polskiej konstytucji kwietniowej z 1935 roku, choć trzeba
przyznać, Ŝe w konstytucji tajwańskiej obecnie zwierzchnictwo to ma raczej wymiar symboliczny, niŜ
prawny. W zasadzie jedynym bezpośrednim uprawnieniem w tym zakresie jest koncyliacyjna funkcja
głowy państwa, która w przypadku sporu pomiędzy którąkolwiek z władz, zwołać spotkanie szefów
wszystkich, podległych Prezydentowi, władz w celu wypracowania rozwiązania, która pozwoli na
wyjście z konfliktowej sytuacji. Nie moŜna wszakŜe ukrywać, Ŝe w stosunku do Prezydenta Singapuru,
pozycja ustrojowa głowy państwa na Tajwanie jest znacznie silniejsza, stawiając go nie tyle obok
innych władz, a ponad nimi, choć w niektórych kwestiach przewaga ta została zniwelowana poprzez
szczegółowe kompetencje, szczególnie kompetencje rządu i legislatury.
Do dwóch najistotniejszych kompetencji głowy państwa moŜna zaliczyć jego uprawnienia
dotyczące rządu oraz obronności państwa. W tym pierwszym zakresie pozycja prezydenta została w
istotny sposób wzmocniona, nabierając klasycznego dla systemów półprezydenckich kształtu. To
właśnie Prezydent powołuje premiera, a następnie, wskazanych przez niego, pozostałych członków
gabinetu. Zmiany wprowadzone pod koniec lat dziewięćdziesiątych wyłączyły udział legislatywy w
procedurze powoływania rządu. W chwili obecnej rząd nie musi zostać zatwierdzony, czy nawet
otrzymać wotum zaufania ustawodawczego Yuan. MoŜe on jedynie wyrazić takiemu rządowi wotum
nieufności, które jednak nie ma bezwzględnego charakteru, gdyŜ ostateczna decyzja o przyjęciu
dymisji rządu naleŜy do Prezydenta. W przypadku, gdy nie zgodzi się on na taką dymisję, moŜe, po
konsultacji z przewodniczącym legislatywy, zdecydować o rozwiązaniu ustawodawczego Yuanu, a tym
samym zezwolić na dalsze funkcjonowanie rządu. W ciągu 60 dni muszą jednak odbyć się wybory
parlamentarne, a nowowybrany parlament zbiera się z mocy prawa w ciągu dziesięciu dni od
ogłoszenia wyników wyborów. Warto wspomnieć, Ŝe konstytucja Tajwanu nie wprowadziła tutaj
karencji wyborczej, w czasie której Prezydent nie moŜe rozwiązać parlamentu, co oznacza, Ŝe moŜe
to uczynić nawet bezpośrednio po jego ukonstytuowaniu. Jedynym wyjątkiem jest tu sytuacja stanu
wojny bądź stanu wyjątkowego, ale to wydaje się zupełnie naturalne.
Druga sfera władzy Prezydenta dotyczy właśnie obronności państwa. Zgodnie z art. 36
Konstytucji jest on najwyŜszym dowódcą sił zbrojnych lądowych, morskich i powietrznych. Ponadto to
on decyduje o wypowiedzeniu wojny i zawieraniu pokoju. Wreszcie moŜe on zarządzać ogłoszenie
stanu wojny i stanu wyjątkowego. Pierwszy z nich jest zarządzany w sytuacji zagroŜenia państwa
wyłącznie za zgodą legislatywy, która po ustaniu przyczyn jego wprowadzenia, moŜe zwrócić się do
Prezydenta z rezolucją o jego zniesienie. Bardziej precyzyjnie określono przesłanki stanu
wyjątkowego. Zarządzany jest on przez Prezydenta w sytuacji klęski Ŝywiołowej, epidemii lub kryzysu
finansowego lub ekonomicznego. Jeśli w tym czasie parlament nie moŜe się zebrać, głowa państwa
uzyskuje moŜliwość wydawania aktów normatywnych, niezbędnych dla opanowania sytuacji.
- 11 -
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
Wszystkie te akty mogą być jednak przyjmowana wyłącznie na wniosek Rady Ministrów. Nie moŜna
nie dodać, Ŝe muszą one być, w ciągu miesiąca, przedłoŜone do zatwierdzenia legislaturze, która
moŜe odmówić ich zatwierdzenia, co skutkuje natychmiastowym ich uchyleniem. MoŜe on powołać w
celu realizacji tych zadań Radę Bezpieczeństwa Narodowego oraz pomocniczo Biuro Bezpieczeństwa
Narodowego.
Inne kompetencje Prezydenta moŜna juŜ uznać za uprawnienia o charakterze klasycznym,
wykonywane przez zdecydowaną większość współczesnych głów państwa, bez względu na
obowiązujący system rządów. Do takich uprawnień naleŜą: promulgowanie ustaw z kontrasygnatą
premiera lub premiera i właściwego ministra, ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe,
decyduje o amnestii i stosowaniu prawa łaski, zwolnieniu z wyroku czy przywróceniu praw cywilnych,
powołuje i odwołuje urzędników słuŜby cywilnej i wojskowej, nadaje ordery i odznaczenia.
8. CięŜar realizacji funkcji wykonawczej został przesunięty na wykonawczy Yuan, czyli Radę
Ministrów, jak juŜ było zauwaŜone, powołaną przez Prezydenta. Zgodnie z Konstytucją organ ten jest
najwyŜszym organem państwa w zakresie egzekutywy. Rzeczony wykonawczy Yuan składa się z
premiera, jego zastępcy, ministrów – szefów resortów oraz ministrów bez teki. Specyficzna sytuacja
występuje w przypadku rezygnacji premiera. Nie pełni on swojej funkcji do czasu wyboru jego
następcy, poniewaŜ rezygnacja ma skutek natychmiastowy, a jego funkcje wykonuje wicepremier, aŜ
do czasu powołania przez Prezydenta kolejnego szefa rządu. Podobna jest, gdy z innych przyczyn
dojdzie do opróŜnienia urzędu premiera. Ponadto istnieje moŜliwość wyraŜenia premierowi wotum
nieufności przez legislatywę. Warto zwrócić uwagę, Ŝe wotum takie moŜe zostać uchwalone wyłącznie
w stosunku do premiera, a nie do członków rządu, co de facto oznacza istnienie wyłącznie
odpowiedzialności solidarnej, choć rozłoŜonej w czasie, poniewaŜ premier „odchodzi” wcześniej, a
jego ministrowie i zastępca funkcjonują do czasu wyłonienia nowego rządu. Skomplikowania jest
jednak procedura udzielenia wotum nieufności. Z wnioskiem w takiej sprawie moŜe wystąpić co
najmniej 1/3 konstytucyjnej liczby członków parlamentu. Po upływie 72 godzin od złoŜenia wniosku
rozpoczyna się 48 godzinny termin, w którym musi się odbyć jawne głosowanie dotyczące akceptacji
złoŜonego wniosku. Jeśli opowie się za nim większość ustawowej liczby członków legislatywy, premier
składa na ręce Prezydenta, w ciągu 10 dni, rezygnację z pełnionego stanowiska, przy czym głowa
państwa nie musi automatycznie jej zaakceptować. Jeśli nie zgodzi się bowiem z uchwałą parlamentu
w tej sprawie, a premier zgłosi taki wniosek, moŜe zadecydować o rozwiązaniu ustawodawczego
Yuanu. Inne są konsekwencje niepowodzenia wniosku o wotum nieufności w parlamencie. Oznacza
to, Ŝe nie moŜna złoŜyć kolejnego wniosku w tej sprawie w odniesieniu do tego samego premiera w
okresie jednego roku. Ma to zabezpieczyć działanie wykonawczego Yuanu przed powtarzającymi się
wnioskami w tej sprawie, a
tym samym stworzyć mu poczucie pewności w realizacji własnego
programu rządu.
Członkowie rządu związani są z parlamentem nie tylko poprzez kolegialną odpowiedzialność
polityczną. Są oni takŜe zobowiązani do przedkładania parlamentowi sprawozdań i raportów
dotyczących działalności administracyjnej, a takŜe w czasie sesji do odpowiadania na zadawane
interpelacje parlamentarzystów. Te ostatnie mogą być kierowane nie tylko do premiera i członków
rządu, ale takŜe innych organów podległych rządowi. Konstytucja Tajwanu w istotny sposób
- 12 -
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
wzmocniła jednak rząd w zakresie legislacji, przyznając mu prawo weta w odniesieniu do niektórych
kategorii ustaw. W przypadku, gdy ustawa budŜetowa, inna ustawa lub umowa międzynarodowa
byłaby w ocenie rządu trudna do realizacji, moŜe on, za zgodą Prezydenta, zgłosić, w ciągu 10 dni od
przedłoŜenia rządowi ustawy, wniosek do legislatywy o jej ponowne rozpatrzenie w ciągu 15 dni. Jeśli
w tym czasie będzie okres pozaseryjny, legislatywa musi zebrać się z mocy prawa w ciągu 7 dni od
dnia zwrotu ustawy przez rząd i w ciągu 15 dni od rozpoczęcia sesji rozpatrzyć wniosek rządowy.
Nieodniesienie się do tego wniosku w powyŜszych terminach uniewaŜnia przyjętą ustawę. Natomiast
jeśli ustawa taka zostanie uchwalona ponownie większością ustawowej liczby parlamentarzystów,
premier musi niezwłocznie taką ustawę podpisać. Naturalne jest jednak, Ŝe jeśli w dalszym ciągu
uznaje niemoŜność czy choćby niewłaściwość jej realizacji, moŜe podać się do dymisji.
Wewnętrznym organem wykonawczego Yuan jest rada wykonawcza składająca się z
członków rządu działających pod przewodnictwem premiera. MoŜna powiedzieć, Ŝe organ en w istotny
sposób przypomina instytucję brytyjskiego gabinetu, skupiającego najwaŜniejszych członków rządu.
Rada wykonawcza jest organem, który rozpatruje najwaŜniejsze przedłoŜenia rządowe i je zatwierdza
przed ich skierowaniem do Prezydenta oraz parlamentu. Zgodnie z art. 58 ust. 2 konstytucji rozpatruje
ona, działając na wniosek premiera bądź właściwych ministrów, projekty ustaw, budŜetu,
wprowadzenie stanu wojny i jej wypowiedzenie, zawarcie pokoju, amnestię, podpisane umowy
międzynarodowej, a takŜe inne istotne sprawy, które wymagają następczego przedłoŜenia do
parlamentu. Szczególna istotna jest tutaj procedura prac budŜetowych. Rząd zobowiązany jest
skierować projekt budŜetu do parlamentu, który nie ma moŜliwości zwiększenia kwoty wydatków
budŜetowych, w terminie 3 miesięcy przed rozpoczęciem roku budŜetowego, zaś w ciągu 4 miesięcy
od jego zakończenia przedstawia kontrolującemu Yuanowi sprawozdanie z realizacji budŜetu za
ubiegły rok.
9. Ustawodawczy Yuan, czyli parlament Tajwanu równieŜ w ostatnich latach przeszedł istotną
ewolucję, przejmując kompetencje Zgromadzenia Narodowego, jak i zmniejszając istotne swoją
liczebność. Od kadencji, która rozpocznie się w roku 2008 liczyć on będzie stu trzynastu członków
wybieranych na czteroletnią kadencję. Do tego czasu liczy on aŜ dwustu dwudziestu pięciu członków,
wybieranych na kadencję trzyletnią. Wybory do niniejszego Yuanu muszą się odbyć na trzy miesiące
przed upływem kadencji poprzedniego Yuanu, oczywiście z wyjątkiem sytuacji wcześniejszego
rozwiązania parlamentu, kiedy to parlament przestaje istnieć z chwilą publikacji aktu, którym
rozwiązanie to zostaje dokonane. Oryginalnym jest jednak moŜliwość podjęcia działania przez
rozwiązany parlament, w sytuacji konieczności zatwierdzenia wprowadzenia stanu wyjątkowego. W
takiej sytuacji zbiera się on w ciągu trzech musi się on zebrać, aby głosować nad zatwierdzeniem
dekretu prezydenta w tej sprawie. Jeśli dekret ten wydany był juŜ po wyborach, jego zatwierdzenie
naleŜy jednak do nowowybranej izby.
Tajwan przyjął specyficzny system wyborczy, w zasadzie nieczęsto stosowany poza jego
terytorium. WaŜne jest to, Ŝe zasadniczo utrzymano zasady wyborcze obowiązujące przed
nowelizacją konstytucji, zmniejszając jedynie liczbę mandatów obsadzanych w okręgach. Wybory
mają charakter powszechny, równy i bezpośredni. Posiadanie czynnego prawa wyborczego zaleŜy
skończenia 20 roku Ŝycia, posiadania obywatelstwa tajwańskiego oraz zamieszkiwania przez ostatnie
- 13 -
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
trzy miesiące przed wyborami na jego terytorium. Warunkiem koniecznym jest jednak wpisanie do
rejestru wyborczego. W odniesieniu do biernego prawa wyborczego jedynie wiek podniesiony został
do lat 23.
Zgodnie z zasadami alokacji mandatów siedemdziesięciu trzech parlamentarzystów
wybieranych jest w okręgach obejmujących jednostki podziału administracyjnego Tajwanu, przy czym
w kaŜdej jednostce administracyjnej musi być wybierany co najmniej jeden deputowany. Podział
mandatów pomiędzy takie okręgi dokonywany jest proporcjonalnie do liczby populacji w nich
zamieszkującej. Wybory te odbywają się zgodnie z systemem jednoturowym, w okręgach
jednomandatowych, co oznacza, Ŝe do wyboru wystarczy zwykła większość głosów. Tym samym
zrezygnowano z systemu SNTV (pojedynczego głosu nieprzenoszonego), zgodnie z którym nawet w
okręgach wielomandatowych wyborca poprzeć mógł jednego kandydata. System ten w istocie wpływał
deformująco na wyniki w wyborów, co moŜna zaobserwować choćby na przykładzie Japonii. Trzeba
jednak przyznać, Ŝe na Tajwanie odchylenia od rezultatów głosowania były jednak mniejsze.
Dodatkowe znaczenie, korzystne dla mniejszych ugrupowań, ma podział kolejnych trzydziestu
czterech mandatów w jednym okręgu, obejmującym cały kraj. Ten podział mandatów, oparty o zasadę
proporcjonalności, ma stanowić kompensację dla ewentualnych aberracji w okręgach terytorialnych.
Do udziału w takim podziale uprawnione są listy partyjne, które w skali kraju osiągnęły poparcie co
najmniej 5 % waŜnie oddanych głosów. Tajwan stał się równieŜ pierwszym państwem azjatyckim,
które wprowadziło parytety płci. Zgodnie z nimi liczba kobiet wybranych z list partyjnych w okręgu
proporcjonalnym musi wnosić co najmniej połowę wszystkich parlamentarzystów w nim wybranych.
Wreszcie ostatnie sześć mandatów przysługuje ludności tubylczej, zamieszkującej regiony nizinne i
górskie wyspy, po 3 mandaty dla kaŜdego regionu.
Deputowany do ustawodawczego Yuanu chroniony jest immunitetem, choć immunitetem
stosunkowo wąskim. Immunitet materialny dotyczy wyłącznie jego działalności w izbie, nie obejmując
czynów poza nią, w tym takŜe związanych z działalnością parlamentarną. Jak stanowi art. 73
Konstytucji Ŝaden członek parlamentu nie moŜe odpowiadać poza Yuanem za opinie wyraŜone
podczas jego prac jak i za sposób głosowania. Deputowanym przysługuje równieŜ nietykalność
parlamentarna, ale została ona zawęŜona wyłącznie do czasu sesji legislatywy. Jest to istotna zmiana,
gdyŜ przed reformą konstytucji nietykalność obowiązywała podczas całego okresu sprawowania
mandatu. W tym czasie parlamentarzysta nie moŜe być aresztowany ani zatrzymany w inny sposób
baz zgody izby. Wyjątkiem staje się zatrzymanie na gorącym uczynku, kiedy to zgoda taka nie jest
wymagana. Jednocześnie zwraca uwagę fakt braku immunitetu formalnego członka parlamentu, co
oznacza Ŝe odpowiada on prawnie, w tym takŜe karnie, na równi z innymi obywatelami. Ponadto
parlamentarzystom, z tytułu sprawowania swoich funkcji, naleŜne jest ustawowo regulowane
wynagrodzenie.
Organizacja wewnętrzna legislatywy nie odbiega od wzorców światowych. Na czele
parlamentu stoi przewodniczący i jego zastępca, wybierani spośród wszystkich deputowanych. Innymi
organami są komitety (komisje), których powołanie zaleŜy od woli samej izby. Komisje takie mają
daleko idące uprawnienia kontrolne, jak chociaŜby moŜliwość zapraszania członków rządu na ich
posiedzenia, w celu przedstawienie ich racji. Podobne zresztą ujawnienia przysługują członkom rządu,
- 14 -
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
a takŜe innych władz w tym Prezydentowi na posiedzeniach plenarnych legislatywy. Parlament
Tajwanu działa w trybie sesyjnym. W ciągu roku zwoływane są dwie sesje zwyczajne. Pierwsza z nich
trwa od lutego do maja, druga od września do grudnia, przy czym, jeśli to konieczne, kaŜda z sesji
moŜe być przedłuŜona. Dodatkowo mogą być zwoływane sesje nadzwyczajne, gdy zajdzie taka
potrzeba. Inicjatywę w tym względzie ma zarówno Prezydent, jak i ¼ członków ustawodawczego
Yuanu.
Główną funkcją parlamentu Tajwanu jest funkcja ustawodawcza. Inicjatywę ustawodawczą
posiadają wszystkie pozostałe władzę, czyli rząd, władza sądownicza, kontrolna, rewizyjna oraz
frakcje parlamentarne. Następnie projekt trafia do komisji proceduralnej, która bada go pod względem
formalnym i zarządza jego drukowania. W niniejszym komitecie zasiadają przedstawiciele wszystkich
frakcji parlamentarnych proporcjonalnie do ich liczebności. Niezwłocznie po zakończeniu prac komisji
następuje procedura uchwalania ustawy, odbywająca się w trzech czytaniach. Nie wdając się w
szczegóły postępowania ustawodawczego trzeba podkreślić moŜliwość odbycia przesłuchania
publicznego w komisjach, w którym udział mogą brać przedstawiciele rządu i innych zainteresowanych
środowisk. Ostateczne uchwalenie ustawy następuje zwykłą większością głosów. JednakŜe kaŜdy z
deputowanych ma moŜliwość zgłoszenia wniosku o ponowne rozpatrzenie ustawy do czasu
rozpoczęcia kolejnego posiedzenia. Ponowne przyjęcie ustawy skutkuje przekazaniem jej głowie
państwa w celu dokonania jej promulgacji. Warto przypomnieć, co juŜ zostało wskazane wcześniej, Ŝe
Prezydent moŜe zgłosić weto zawieszające wobec przyjętej ustawy, które to weto moŜe zostać
przełamane przez legislatywę.
Z punktu widzenia sytuacji politycznej Tajwanu, szczególnie w kontekście programu
politycznego rządzącej Demokratycznej Partii Postępowej, jednym z fundamentalnych uprawnień
parlamentu jest równieŜ moŜliwość inicjowania procedury zmiany granic państwa. Inicjatywa w tej
sprawie naleŜy do grupy co najmniej ¼ członków parlamentu, zaś uchwalenie takich zmian wymaga
poparcie ¾ głosujących deputowanych, przy czym minimalne kworum takiego posiedzenia wynosi ¾
ustawowej liczby członków ustawodawczego Yuanu. Dla ostatecznej zgody konieczne staje się
jeszcze jej zatwierdzenie przez wyborców Tajwanu w referendum, które odbywa się w ciągu 6
miesięcy od publicznego ogłoszenia propozycji zmian terytorialnych. Akceptacja zmiany nastąpi, gdy
opowie się za nią ponad połowa wyborców uprawnionych do głosowania.
10. Pozostałe władze występujące na Tajwanie to władza sadownicza, kontrolna i rewizyjna. Sadowy
Yuan składa się z 15 sędziów, w tym przewodniczącego i jego zastępcy, wybranych spośród nich,
nominowanych przez Prezydenta za zgodą legislatywy. Kadencja kaŜdego z sędziów Yuanu trwa 8
lat, bez moŜliwości reelekcji, przy czym co cztery lata następuje zmiana części z nich (raz ośmiu, raz
siedmiu). Sędziowie muszą być apartyjni, niezawiśli, nieusuwalni, z wyjątkiem popełnienia
przestępstwa lub usunięcia dyscyplinarnego, i wolni od jakichkolwiek nacisków. Sądowy Yuan stanowi
najwyŜszą władzę sądowniczą państwa, nadzorując postępowania cywilne, karne, administracyjne, a
takŜe postępowania dyscyplinarne w stosunku do pracodawców publicznych. Orzeka on równieŜ o
zgodności prawa z konstytucją, mając takŜe moŜliwość dokonywania powszechnie wiąŜącej wykładni
tej ostatniej. Sądowy Yuan wyłania spośród siebie takŜe Sąd Konstytucyjny, biorący udział w
procedurze impeachmentu, a takŜe mogący rozwiązać partię polityczną, gdy jej działalność jest
- 15 -
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
niekonstytucyjna, czyli zagraŜa istnieniu Tajwanu lub prawom jednostki czy demokratycznemu
porządkowi konstytucyjnemu państwa.
Władza rewizyjna składa się z przewodniczącego, jego zastępcy i kilku członków
mianowanych przez Prezydenta za zgodą ustawodawczego Yuanu. Wszyscy członkowie są niezaleŜni
od innych organów, podlegając wyłącznie prawu. W celu zachowania owej niezaleŜności nie mogą
łączyć swoich stanowisk z działalnością partyjną. Główne funkcje rewizyjnego Yuanu wiąŜą się z
uprawnieniami nadzorczymi w odniesieniu do urzędników publicznych. Podstawowe jej kompetencje
to przeprowadzanie egzaminów dla kandydatów do słuŜby cywilnej. Obowiązek zdania takiego
egzaminu dotyczy słuŜby cywilnej zarówno na szczeblu centralnym, jak i lokalnym. Ocena ma tutaj
dwojaki charakter: po pierwsze, sprawdza kwalifikacje niezbędne do przynaleŜności do takiej słuŜby,
po drugie, bada równieŜ moŜliwość wykonywania funkcji, które wymagają specjalnych kwalifikacji
zawodowych i technicznych. Ponadto władza ta zajmuje się sprawami z zakresu kwalifikowanej
ochrony, bezpieczeństwa, pomocy pienięŜnej na wypadek śmierci, a takŜe świadczeń emerytalnych
funkcjonariuszy słuŜby cywilnej oraz prawnych aspektów związanych z zatrudnieniem, odprawami
oceną realizacji obowiązków, skalą wynagrodzeń, promocji, przenoszenia pochwał i nagród dla takich
funkcjonariuszy.
I wreszcie ostatnią władzą jest kontrolny Yuan, posiadający moŜliwość realizacji prawa
impeachmentu, cenzury i audytu. Składa się on z 29 członków, w tym przewodniczącego i jego
zastępcy, powoływanych jak inne szczególne władze przez Prezydenta za zgodą legislatywy.
Członkowie tego organu pozbawieni są moŜliwości przynaleŜności do partii politycznych, a takŜe
niezaleŜni od innych władz przy wykonywaniu swoich obowiązków. Posiadają równieŜ ograniczony
immunitet oraz zakaz zajmowania innych stanowisk publicznych i prowadzenia działalności
zawodowej. Prowadząc takie działania kontrolny Yuan ma moŜliwość Ŝądania niezbędnych
dokumentów od członków rządu. Jednocześnie ma moŜliwość powołania wewnętrznych komitetów
monitorujących działalność poszczególnych resortów, szczególnie pod kątem naruszenie prawa
podczas takiej działalności lub naruszenia obowiązków. W przypadku stwierdzenia naruszeń moŜliwe
jest podjęcie procedury impeachmentu wobec urzędników rządu centralnego. Podobne procedura
dotyczy równieŜ urzędników lokalnych, a takŜe członków władzy sądowniczej i rewizyjnej oraz
personelu władzy kontrolnej. W sytuacji, w której działalność taka rodzi odpowiedzialność karną
sprawa przekazywana jest właściwemu sądowi. Podjęcie impeachmentu odbywa się na wniosek co
najmniej dwóch członków władzy kontrolnej, a prowadzony jest on przez jej komitet liczących najmniej
dziewięciu członków. Jeśli w wyniku dochodzenie zapadnie decyzja o uznaniu winy oznacza to
złoŜenie takiej osoby z urzędu.
11. Na zakończenie konieczne jest odniesienie się do systemu partyjnego Tajwanu. Od lat początku
istnienia struktur państwowych na wyspie, czyli od 1949 roku dominującą pozycje posiadał
Kuomintang, czyli Chińska Partia Narodowa (KMT). To je przywódca Chiang Kai-shek był przez lata,
aŜ do śmierci w 1975 roku prezydentem Tajwanu. Kolejni dwaj prezydenci, aŜ do 2000 roku równieŜ
wywodzili się z tej partii, aczkolwiek juŜ od przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych powoli
nastąpił proces zmian na scenie politycznej Tajwanu, czego kulminacją był wybór na Prezydenta Chen
Shui-biana, kandydata Demokratycznej Partii Postępowej (DPP), choć co trzeba podkreślić róŜnicą
- 16 -
Piotr Uziębło, Podstawy systemu politycznego Singapuru i Tajwanu (wybrane zagadnienia)
___________________________________________________________________________
tylko 23 tysięcy głosów (na ponad 13 milionów oddanych głosów). Obecnie moŜna mówić o
ukształtowaniu się klasycznego wielopartyjnego systemu dwublokowego. Po jednej stronie sceny
politycznej lokuje się rządząca koalicja zielona, w skład której wchodzi właśnie lewicowo-liberalna
DPP oraz sprzymierzona z nią, centrowa Tajwańska Unia Solidarności (TTL). Drugi blok, na czele z
Kuomintangiem tworzą równieŜ konserwatywna, prokontynentalna Partia Najpierw Lud (CMT) Jamesa
Soonga i nacjonalistyczna Nowa Partia (HT). Pozostałe partie łącznie nie osiągają poparcia
przekraczającego 5 % głosów w wyborach.
12. Podsumowując wydaje się konieczne stwierdzenie, iŜ systemy rządów obu krajów, choć oparte w
duŜej mierze na modelu semiprezydenckim róŜnią się w sposób istotny. RóŜnice te nie są wynikiem
tylko i wyłącznie elementów prawnych systemu, choć i tych nie moŜna pominąć, głównie dlatego, Ŝe
system singapurski wywodzi się z brytyjskiego systemu ustrojowego, a tym samym bliŜej mu jednak
do systemu parlamentarno-gabinetowego w zracjonalizowanej formie niŜ do klasycznego systemu
półprezydenckiego. System tajwański jest juŜ w pełni świadomym wyborem ustrojodawcy. RóŜnice te
potwierdza praktyka ustrojowa. O ile na wyspie Prezydent jest faktycznym szefem państwa, który
dominuje w jego polityce, o tyle w Singapurze stanowi on raczej organ reprezentacyjno-kontrolny, zaś
prowadzenie polityki skupia się w rękach premiera. Potwierdzeniem tej tezy moŜe być chociaŜby to, iŜ
w tym ostatnim państwie głowa państwa wywodzi się z drugiego szeregu partii rządzącej, zaś na
Tajwanie wybory prezydenckie stają się batalią liderów bloków politycznych., choć z drugiej strony taki
układ wynika teŜ istniejących tam układów na scenie politycznej. Jedno nie podlega wszakŜe kwestii.
W obu krajach formalne wzmocnienie pozycji głowy państwa w ostatnich latach stało się faktem, co
moŜna uznać za swoistą prawidłowość w regionie, tym bardziej w kontekście postępującej
demokratyzacji Azji Południowo-wschodniej.
Bibliografia
Bankowicz M., System polityczny Singapuru, Kraków 2005.
Copper, J. F., Taiwan: democracy’s gone away?, “Journal of Contemporary China” 2003, n. 12, s. 145-162.
Croissant A., Electoral Politics in Southeast and East Asia: A Comparative Perspective, [w:] Electoral politics in Southeast &
East Asia, Croissant A. (ed.), Singapore 2002, s. 321-368
Ho Khai-Leong, Prime Ministerial Leadership and Policy-making Style in Singapore: Lee Kuan Yew and Goh Chok Tong
Compared, “Asian Journal of Political Science” 2000, vol. 8 n. 1, s. 91-123.
Huang D.W.F., Did the 2004 “Peace Referendum” Contribute to the Consolidation of Taiwan’s Democracy?, “Taiwan Journal of
Democracy” 2006, vol. 2, n. 2, s. 143-176.
Jaw Yuan Hwang, Fort Fu-Te Liao, Wen-Chen Chang, Development of Constitutional Law and Human Rights in Taiwan. Facing
the New Century, Chiba 2003.
Lee T., Gesture Politics: Civil Society in “New” Singapore, “Journal of Social Issue in Southeast Asia” 2005, vol. 20, n. 2, s. 132154.
Loh C., Democracy in Greater China: A Comparative Study, “Brown Journal of World Affairs” 2004, vol. XI, n. 1, s. 69-80.
Lyons L., Gomez J., Moving Beyond the OB Makers: Rethinking the Space of Civil Society in Singapore, “Journal of Social
Issue in Southeast Asia” 2005, vol. 20, n. 2, s. 119-131.
Marsh I, Democratization and State Capacity in East and Southeast Asia, “Taiwan Journal of Democracy” 2006, vol. 2, n. 2, s.
69-92.
Rigger S., Taiwan Best-Case Democratization, Orbis 2004, vol. 48, n. 2, s. 285-292.
Rigger S., Taiwan Rides the Democratic Dragon, The Washington Quarterly 2000, vol. 23, n. 2, s. 107-118.
Thompson M. R., Pacific Asia After ‘Asian Values’: Authoritarianism, Democracy and ‘Good Governance’, “Third World
Quarterly” 2004, vol. 25, n. 6, s. 1079-1095.
You Shan-Wu, Appointing the Prime Minister under Incongruence: Taiwan in Comparison with France and Russia, “Taiwan
Journal of Democracy” 2006, vol. 1, n. 1, s. 103-132.
- 17 -

Podobne dokumenty