(między)regionalnych umów handlowych. Przypadek Chile

Komentarze

Transkrypt

(między)regionalnych umów handlowych. Przypadek Chile
Bartosz Michalski
Uniwersytet Wrocławski
Geograficzna dywersyfikacja (między)regionalnych
umów handlowych. Przypadek Chile
STRESZCZENIE
Rozdział
stanowi
kompleksową
analizę
chilijskich
(między)regionalnych
umów
handlowych
charakterystycznych dla trzeciej fali regionalizmu w gospodarce światowej w pierwszej dekadzie XXI wieku.
Stosując podejście charakterystyczne dla międzynarodowej ekonomii politycznej, autor przeanalizował ewolucję
chilijskiej polityki handlowej oraz rozwój wymiany międzynarodowej, wskazał na główne motywy chilijskich
(między)regionalnych umów handlowych jako instrumentu strategii integracji z międzynarodowym systemem
handlowym oraz sprawdził, czy porozumienia z największymi partnerami handlowymi – Chinami, Stanami
Zjednoczonymi i Japonią – przyczyniły się do korzystnych zmian w strukturze wymiany.
Słowa kluczowe: międzyregionalne umowy handlowe, strategiczna polityka handlowa, integracja gospodarcza,
liberalizacja handlu, Chile
ENGLISH SUMMARY
Geographical diversification of cross-regional trade agreements. The case of Chile
The chapter provides a comprehensive analysis of the Chilean network of cross-regional trade agreements
characteristic for the third wave of regionalism in the world economy in the 21st century. Applying the approach
of the international political economy the author examined the evolution of the Chilean trade policy and the
development of its international trade. He also identified a set of main reasons for Chilean cross-RTAs as a
means of integration with and within the international trading system and assessed whether the agreements with
the most important trading partners – China, the United States and Japan – brought about any positive changes in
the structure of the trade itself.
Key words: cross-regional trade agreements, strategic trade policy, economic integration, trade liberalisation,
Chile
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
1/18/BM
Wprowadzenie
Cechą charakterystyczną współczesnego systemu handlowego jest współistnienie
rozwiązań instytucjonalno-prawnych, których gwarantem formalnie pozostaje Światowa
Organizacja Handlu (WTO) oraz tych, które są powoływane przez państwa w ramach tzw.
preferencyjnych/regionalnych
umów
handlowych
(ang.
preferential/regional
trade
agreements, PTA/RTA). Obserwowana od końca lat 90. XX wieku ich intensyfikacja
(określana także mianem proliferacji oraz trzeciej fali regionalizmu1) oznacza, że konstrukcja
wielostronnego ładu handlowego doświadcza nowego rodzaju napięć wynikających z
fenomenu zachodzącego na siebie członkostwa 2 i generowanej przezeń niespójności zasad
kluczowych dla swobody handlu 3 . Sprzeczności wynikają z koegzystencji formalnych
filarów funkcjonowania GATT/WTO – klauzul najwyższego uprzywilejowania (KNU),
niedyskryminacji i transparentności (a przez to przewidywalności) – oraz coraz bardziej
złożonego systemu (między)regionalnych preferencji handlowych,
sankcjonowanych
zastosowaniem zapisów art. XXIV GATT, art. V GATS lub klauzuli ułatwień/przyzwalającej
(ang. Enabling Clause). Wiąże się to z możliwością wystąpienia nieefektywnego z punktu
widzenia dobrobytu gospodarki światowej przesunięcia kierunków strumieni handlu i
inwestycji.
Sytuacja taka rodzi szereg pytań zarówno o sens, jak i dalszą determinację w
utrzymywaniu tempa kompleksowej liberalizacji stosunków handlowych oraz zagadnień z tą
sferą powiązanych (tzw. agenda WTO-plus). Mimo iż WTO podejmuje szereg działań na
rzecz zachowania przejrzystości coraz bardziej heterogenicznych (w sensie zarówno
geograficznego zasięgu, jak i form prawnych) procesów regionalizacji, coraz bardziej liczna
grupa krajów, niezależnie od ich poziomu rozwoju, intensywnie rozwija nowe formy
współpracy z wybranymi partnerami.
Potwierdzeniem istniejących sprzeczności jest także negocjacyjny impas w ramach
Milenijnej Rundy Rozwoju (Rundy z Doha) zapoczątkowanej w listopadzie 2001 roku. Miała
1
Zob. szerzej K. Śledziewska, Regionalizm handlowy w XXI wieku. Przesłanki teoretyczne i analiza empiryczna,
Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012.
2
Nakładanie się jurysdykcji w rozwiązywaniu sporów jest definiowane jako sytuacja, w której sam przedmiot
sporu i powiązane z nim aspekty mogą być wniesione do dwóch różnych instancji lub dwóch różnych systemów
rozstrzygania sporów. Zob. K. Kwak, G. Marceau, Overlaps and Conflicts of Jurisdiction between the World
Trade Organizations and Regional Trade Agreements, w: Regional Trade Agreements and the WTO Legal
System. L. Bartels, F. Ortino (red.), Oxford University Press, New York 2006, s. 467.
3
Najczęstszym problemem jest kwestia reguł pochodzenia, których wielość generuje nowe i zbędne zarazem
koszty transakcyjne.
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
2/18/BM
ona wychodzić naprzeciw oczekiwaniom krajów najsłabiej rozwiniętych i rozwijających się
poprzez ich efektywnie włączanie w system wolnego handlu i uzyskanie wymiernych
korzyści ze ściślejszej integracji w ramach gospodarki światowej. Lista zagadnień i w
konsekwencji ujawniane napięcia doprowadziły jednak do weryfikacji ambitnych planów po
niepowodzeniu Konferencji Ministerialnej WTO w Cancún (14-19 września 2003 roku)4, co
osłabiło wolę polityczną dla kontynuowania prac, przenosząc tym samym aktywność ku
nowym formom współpracy w ramach PTA/RTA.
Dokonując określonej stylizacji i interpretacji faktów, uznaje się, że wydarzenia te
pchnęły zarówno istniejące ugrupowania, kraje wysoko rozwinięte, jak i koalicję państw
rozwijających się tzw. Globalnego Południa ku konsekwentnemu, samodzielnemu,
aczkolwiek nie zawsze skoordynowanemu poszukiwaniu alternatywnych dróg zapewnienia
sobie relatywnych (w sensie porównania z innymi krajami będącymi na podobnym poziomie
rozwoju) korzyści z liberalizacji handlu. Tym sposobem w pierwszej dekadzie XXI wieku
nastąpił swoisty wysyp – nawiązując do teorii domina
5
– PTA/RTA, najczęściej
dwustronnych, dotyczących liberalizacji stosunków handlowych6. Jednocześnie, z uwagi na
formalne zobowiązania, te, których stroną są kraje członkowskie WTO, została notyfikowana
i oceniona w kontekście ich zgodności z głównymi zasadami międzynarodowego reżimu
handlowego.
Na tak zarysowanym tle szczególnie mocno wyróżnia się przypadek Chile – kraju,
który od wielu lat równoważy swoje zaangażowanie w latynoamerykańską integrację
gospodarczą
7
oraz konsekwentnie realizuje podejście ukierunkowane na osiągnięcie
geograficznej dywersyfikacji (między)regionalnych umów handlowych, obejmujących
zarówno geograficznie bliskich partnerów z tzw. Zachodniej Hemisfery, jak i tych, których
4
http://www.wto.org/english/thewto_e/minist_e/min03_e/min03_e.htm (dostęp: 17.12.2012).
Zob. R. Baldwin, A Domino Theory of Regionalism, Working Paper No. 4465, National Bureau of Economic
Research, Cambridge MA, September 1993.
6
De facto zawierają one coraz częściej zapisy wykraczające poza liberalizację handlu (znoszenie barier
taryfowych i pozataryfowych), zorientowane na harmonizowanie dziedzin powiązanych z handlem (najczęściej
są to konkurencja, prawo własności intelektualnej, BIZ, przepływy kapitału, ochrona środowiska, czy standardy
pracy). Zob. szerzej WTO, World Trade Report 2011. The WTO and preferential trade agreements: From coexistence to coherence, Geneva 2011, s. 128–133.
7
Chile jest członkiem organizacji parasolowej – Latynoamerykańskiego Stowarzyszenia Integracyjnego (ang.
Latin American Integration Association, LAIA) – promującej ściślejszą integrację gospodarek państw Ameryki
Łacińskiej oraz Unii Narodów Południowoamerykańskich (ang. Union of South American Nations, UNASUR) –
zorientowanej na utworzenie latynoamerykańskiej strefy wolnego handlu integrującej obecne ugrupowania –
Wspólnotę Andyjską oraz Mercosur (Chile ma w nich status kraju stowarzyszonego). Ponadto należy
wspomnieć o forach politycznego dialogu – Organizacji Państw Amerykańskich (ang. Organization of American
States, OAS) czy Wspólnocie Państw Latynoamerykańskich i Karaibskich (ang. Community of Latin American
and Caribbean States, CELAC).
5
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
3/18/BM
znaczenie w gospodarce światowej rośnie/jest największe (kraje wysoko rozwinięte,
wschodzące potęgi handlowe, ugrupowania regionalne)8.
Cele, założenia metodologiczne oraz charakterystyka źródeł
Głównym celem artykułu jest zidentyfikowanie głównych motywów politycznoekonomicznych uzasadniających politykę ukierunkowaną na osiągnięcie przez Chile pozycji
regionalnego centrum (ang. regional hub) handlowego w pierwszej dekadzie XXI wieku9, co
przekłada się na większe możliwości wpływu na kierunki integracji w regionie. Na potrzeby
prowadzonych rozważań autor przyjął podejście charakterystyczne dla międzynarodowej
ekonomii politycznej, w ramach której proliferacja PTA/RTA interpretowana jest jako
strategiczna rywalizacja (konkurencyjna liberalizacja 10 ), oparta na relatywizacji rachunku
korzyści wynikającej ze świadomości posiadanych przewag komparatywnych i chęci ich
jeszcze silniejszego kształtowania poprzez zawieranie kolejnych porozumień handlowych.
Mogą one wywoływać efekt przesunięcia handlu (a także inwestycji) kosztem innych, w
założeniu bardziej efektywnych producentów/krajów. (tzw. polityka zubażania sąsiada, ang.
beggar thy neighbour policy).
Z kolei w ujęciu politologicznym takie instytucjonalne koalicje odczytywane są jako
instrumenty ukierunkowane na blokowanie, osłabianie i/lub opóźnianie polityki hegemonów
poprzez podnoszenie kosztów jej prowadzenia11. Z tego powodu porozumieniom handlowym
przypisywana jest funkcja suwerennego środka naprawczego (ang. sovereign remedy) jako
jednego z istotnych instrumentów polityki zagranicznej 12 . Stanowią one także mechanizm
obronny (równoważący, tzw. soft-balancing) przed rozwiązaniami proponowanymi przez
organizacje międzynarodowe w oparciu o zasadę one size fits all, wobec czego regiony
(rozumiane jako konstrukcje społeczno-polityczne, niekoniecznie związane z konkretnym
8
Wyraża się to w silnym reorientowaniu współpracy na kraje azjatyckie, o czym może świadczyć
zaangażowanie w projekty Sojuszu Pacyficznego (ang. Pacific Alliance, od 6 czerwca 2012 roku, razem z
Kolumbią, Meksykiem i Peru) oraz Transpacyficznego Strategicznego Partnerstwa Ekonomicznego (ang. TransPacific Strategic Economic Partnership Agreement, TPSEP, określane także jako P4) będącego porozumieniem
o wolnym handlu między Chile, Brunei, Nową Zelandią i Singapurem.
9
Zgodnie z teoretycznym modelem piastra-szprycha (ang. hub and spoke).
10
Zob. szerzej S. Andriamananjara, Competitive Liberalization: Preferential Trade Agreements and the
Multilateral Trading System, US International Trade Commission Office of Economics Working Paper,
May 2003, http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=405080 (dostęp: 17.12.2012).
11
J. Rüland, Balancers, Multilateral Utilities or Regional Identity Builders? International Relations and the
Study of Interregionalism, „Journal of European Public Policy”, Vol. 17/2010, Issue 8, s. 1274.
12
Zob. szerzej A. Estevadeordal, K. Suominen, The Sovereign Remedy? Trade Agreements in a Globalizing
World, Oxford University Press, New York 2009.
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
4/18/BM
miejscem
geograficznym/kontynentem)
stanowią
koalicje
oferujące
bufor
wobec
niechcianych ograniczeń i platformę do wykorzystywania nowych możliwości13.
Analiza ukierunkowana na rozpoznanie uwarunkowań charakterystycznych dla
polityki Chile została oparta głównie na źródłach pierwotnych: zapisach umów handlowych
tego kraju notyfikowanych w WTO wraz z całą dostępną w ramach tej procedury
dokumentacją, 14 a także raportach i protokołach w ramach procedury Przeglądu Polityki
Handlowej (ang. Trade Review Policy Mechanism, TPRM)15, który w przypadku Chile miał
miejsce w dn. 7–9 października 2009 roku16.
Nie mniej istotną częścią jest również ocena efektów prowadzonej polityki, wobec
czego w badaniu sprawdzono, czy i w jakim stopniu porozumienia handlowe przyczyniły się
do rozwoju chilijskiej wymiany z najważniejszymi krajami partnerskimi. W tym celu
wykorzystano dane Międzynarodowego Centrum Handlu (ang. International Trade Centre,
ITC)17 obejmujące okres 2001–2011.
Charakterystyka chilijskiej polityki handlowej
Gospodarka chilijska jest systemem o relatywnie wysokiej otwartości (zob. rys. 1),
silnie zorientowanym na współpracę gospodarczą z zagranicą. Wynika z tego, iż liberalizacja
wymiany międzynarodowej pozostaje od lat zasadniczym priorytetem chilijskiej polityki
handlowej18. W literaturze przedmiotu wyróżnia się jej trzy fazy19:
13
P. J. Katzenstein, A World of Regions. Asia and Europe in the American Imperium, Cornell University Press,
New York 2005, s. 22.
14
Jest ona dostępna w Systemie Informacyjnym dot. Regionalnych Umów Handlowych (ang. Regional Trade
Agreements Information System, RTA-IS) prowadzonym przez WTO, http://rtais.wto.org (dostęp: 17.12.2012).
15
http://www.wto.org/english/tratop_e/tpr_e/tpr_e.htm (dostęp: 17.12.2012).
16
http://www.wto.org/english/tratop_e/tpr_e/tp320_e.htm (dostęp: 17.12.2012).
17
http://www.intracen.org/exporters/trade-statistics (dostęp: 17.12.2012).
18
Ten silny zwrot w polityce chilijskiej ku liberalizacji (a także deregulacji i prywatyzacji inspirowanych myślą
ekonomiczną tzw. Chicago Boys – absolwentów Uniwersytetu Katolickiego w Santiago de Chile, którzy podjęli
dalsze studia na Uniwersytecie w Chicago) związany jest z przewrotem wojskowym oraz osobą gen.
A. Pinocheta. W roku 1979 Chile posiadało jednolitą 10%-ową stawkę celną na wszystkie importowane towary
(z wyj. samochodów), nie nakładało żadnych ograniczeń ilościowych, ceł antydumpingowych lub
wyrównawczych ani nie stosowało subsydiów eksportowych. Zob. S. Herreros, Chile, w: Governments, NonState Actors and Trade Policy-Making. Negotiating Preferentially or Multilaterally? A. Capling, P. Low (red.),
Cambridge University Press, Cambridge 2010, s. 30 i nast.
19
Zob. szerzej B. Stallings, Chile: A Pioneer in Trade Policy, w: Competitive Regionalism. FTA Diffusion in the
Pacific Rim, M. Solis, B. Stallings, S. N. Katada (red.), Palgrave Macmiillan, Basingstoke 2009, s. 119–132.
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
5/18/BM
•
lata 1973–1989 – szybkie otwarcie po obaleniu S. Allende, wyraźny pragmatyzm
ekonomiczny wyrażający się w liberalizacji ceł wobec dominującego wcześniej
paradygmatu industrializacji poprzez substytucję importu20,
•
lata 90. XX wieku – utrzymanie kursu i pogłębianie liberalizacji, podejmowanie
wysiłków ku osiągnięciu modelu eksportowego i uczynieniu z handlu czynnika
wzrostu gospodarczego, równoległe dążenie do reintegracji z regionem oraz systemem
międzynarodowym (zarówno w ramach GATT/WTO, jak i poprzez negocjacje
bilateralne), dążenie do dywersyfikacji struktury handlu poprzez otwarcie rynku,
•
od roku 2000 – pragmatyczna orientacja na zawarcie umów z największymi
partnerami handlowymi jako próba naśladowania polityki meksykańskiej w tym
zakresie, dążenie do uzyskania członkostwa w NAFTA, promocja eksportu w Azji
(Japonia, Korea Płd., Singapur, Chiny, Indie), dążenie do osiągnięcia pozycji
regionalnego centrum oraz uzyskania międzynarodowego prestiżu i wiarygodności.
Rysunek 1.
90,00
90,00%
60,00
60,00%
30,00
30,00%
otwartość [%]
wartość EXP/IMP [mld USD]
Chilijski eksport i import towarowy oraz wskaźnik otwartości w latach 2001–2011
0,00
0,00%
2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
eksport
import
otw artość
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych ITC, http://www.intracen.org/exporters/trade-statistics
(dostęp: 17.12.2012) oraz World Economic Outlook Database, http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/
2012/02/weodata/index.aspx (dostęp; 18.12.2012).
20
Kompleksowe omówienie polityki Chile w tym okresie zob. P. Meller, The Chilean Trade Liberalization and
Export Expansion Process 1974–90, w: Trade Policy and Industrialization in Turbulent Times, G. K. Helleiner
(red.), Routledge, London 1994, s. 96–131.
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
6/18/BM
W raporcie złożonym w ramach Przeglądu Polityki Handlowej w październiku 200921
wskazano, iż Chile dąży do pogłębiania otwartości przy wykorzystaniu trzech równoległych
sposobów: zaangażowaniu w działania na poziomie międzynarodowym, poprzez negocjacje
wielostronne, a także bilateralne. Wskazano także, iż Chile jako mała gospodarka nie ma
możliwości kształtowania swoich terms of trade. Ponadto prowadzona na poziomie WTO
liberalizacja handlu nie poprawia warunków dostępu do innych rynków, dlatego inicjatywy
dwustronne, jako efektywna alternatywa, są szczególnie przydatne w osiąganiu pożądanych
rezultatów szybciej niż byłoby to możliwe na szczeblu multilateralnym.
W kontekście tak zdefiniowanych kierunków polityki handlowej zauważyć należy, że
konsekwentne dążenie do poprawy dostępu do innych rynków 22 i oparcia handlu na
preferencyjnych zasadach wynika zasadniczo z niskiego poziomu zaawansowania
technologicznego chilijskiego eksportu (zob. tab. 1 i rys. 2)
23
. Wiąże się to m.in. z
trudnościami w osiągnięciu określonych standardów jakościowych oferty eksportowej24, a w
takiej sytuacji głównym instrumentem konkurowania pozostaje cena.
21
WTO, Trade Policy Review Body, Trade Policy Review. Report by Chile, WT/TPR/G/220, 2 September 2009,
s. 7.
22
Najważniejszymi rynkami, na które w roku 2011 trafiały chilijskie towary, były: Chiny (22,8%), USA
(11,2%), Japonia (11,1%), Brazylia (5,5%), Korea Płd. (5,5%), Holandia (4,7%), Włochy (3,3%), Tajwan
(2,5%), Peru (2,5%), Indie (2,4%), Meksyk (2,2%), Hiszpania (2%), Boliwia (1,9%), Kanada (1,8%), Francja
(1,7%), Belgia (1,7%), Argentyna (1,5%) oraz Niemcy (1,4%). Wyliczono kraje, dla których eksport Chile
przekroczył 1 mld USD. Obliczenia własne na podstawie danych ITC, http://www.intracen.org/exporters/tradestatistics (dostęp: 17.12.2012). Jedynym krajem wśród wyżej wymienionych, z którym Chile nie podpisało RTA,
jest Tajwan (zob. tab. 2). Kolejnym krajem nieposiadającym RTA z Chile jest Federacja Rosyjska zajmująca
dopiero 29. miejsce na liście najważniejszych rynków dla chilijskich eksporterów (udział w eksporcie Chile to
0,4%).
23
Analizując zmiany, jakie zaszły w latach 2001–2011 dla grup towarowych na 4-cyfrowym poziomie
dezagregacji, których udział w chilijskim eksporcie w roku 2011 wynosił więcej niż 0,5%, najsilniej wzrosła
wartość eksportu w przypadku odpadów miedzi i złomu (HS 7404) – 5267%, stopów żelaza (HS 7202) – 2375%,
rud oraz koncentratów żelaza (HS 2601) – 1096%, miedzi nierafinowanej (HS 7402) – 992%, samochodów
(HS 8703) – 715%, rud i koncentratów molibdenu (HS 2613) – 693% oraz drutu miedzianego (HS 7408) –
618%. Największe znaczenie dla chilijskiego eksportu mid-tech mają opony pneumatyczne (HS 4011; udział
0,46%), natomiast wśród towarów określanych mianem high-tech są to chemikalia nieorganiczne – fluor, chlor,
jod i brom (HS 2801; udział 0,81%).
24
Zob. T. Azzopardi, Diversyfying Chile’s Exports, „Business Chile Magazine”, 02.01.2012,
http://www.businesschile.cl/en/content/diversifying-chile%E2%80%99s-exports (dostęp: 04.01.2013).
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
7/18/BM
Tabela 1.
Towary o największym udziale w chilijskim eksporcie w roku 2011
KOD
WARTOŚĆ UDZIAŁ
NAZWA
HS
[mln USD]
PROC.
1
740311 Miedź rafinowana
25 390,4
31,2
2
260300 Rudy i koncentraty miedzi
14 304,5
17,6
3
740200 Miedź nierafinowana
3 199,8
3,9
4
080610 Winogrona świeże
1 506,2
1,9
5
220421 Wino ze świeżych winogron
1 421,7
1,7
6
710812 Złoto
1 421,6
1,7
7
470321 Masa celulozowa z drewna drzew iglastych
1 394,4
1,7
8
261310 Rudy i koncentraty molibdenu
1 243,5
1,5
9
470329 Masa celulozowa z drewna drzew liściastych
1 205,8
1,5
10
260111 Rudy i koncentraty żelaza
1 200,1
1,5
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych ITC, http://www.intracen.org/exporters/trade-statistics
(dostęp: 17.12.2012).
L.P.
Rysunek 2.
Czynnikochłonność chilijskiego eksportu w latach 2001–2011
100%
80%
60%
40%
20%
0%
2001
2002
2003
surow co- i pracochłonne
2004
2005
low -tech
2006
mid-tech
2007
2008
high-tech
2009
2010
2011
niesklasyfikowane
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych ITC, http://www.intracen.org/exporters/trade-statistics
(dostęp: 17.12.2012) oraz http://unctadstat.unctad.org/UnctadStatMetadata/Classifications/Methodology
&Classifications.html (dostęp: 26.10.2012).
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
8/18/BM
Raport Sekretariatu WTO na temat chilijskiej polityki handlowej 25 potwierdza
szczególnie silne zaangażowanie Chile w zawieranie umów o wolnym handlu26. W roku 2009
obejmowały one 57 partnerów w ramach 21 porozumień, co według danych udostępnionych
w ramach procedury ich notyfikacji pozwoliło oszacować, iż około 92% chilijskich obrotów
handlowych realizowanych jest w oparciu o preferencyjne zasady27. Oprócz tego prowadzone
były mniej lub bardziej zaawansowane negocjacje z Malezją, Tajlandią, Wietnamem, krajami
Bliskiego Wschodu, Izraelem, Rosją czy krajami Rady Współpracy Zatoki Perskiej. Warto
także dodać, iż handel chilijski był i nadal jest objęty Systemem Powszechnych Preferencji
Celnych (ang. Generalized System of Preferences, GSP).
Przegląd chilijskich umów handlowych i ich głównych motywów
Jak już zostało wspomniane wcześniej, siatka chilijskich RTA obejmuje wszystkich
najważniejszych z punktu widzenia eksportu partnerów. Wykaz funkcjonujących umów
handlowych wraz z danymi odnośnie ich typu, podstawy notyfikacji, dat podpisania i wejścia
w życie wraz z przewidywanym rokiem pełnego wdrożenia zawiera tab. 2 28 . Oprócz
wskazanych w niej porozumień Chile zawarło również umowy o komplementarności
gospodarczej (ang. Economic Complementarity Agreement, ECA) w ramach LAIA z krajami
członkowskimi Mercosur oraz Wspólnoty Andyjskiej, a także umowę sektorową z Kubą.
Wspomnieć należy także, że Chile jest stroną Umowy o Globalnym Systemie Preferencji
Handlowych między Krajami Rozwijającymi się (ang. Global System of Trade Preferences
among Developing Countries, GSTP)29.
Ważną cechą (między)regionalnych umów handlowych zawieranych w ramach tzw.
trzeciej fali regionalizmu, także w przypadku Chile, jest fakt, iż nie odnoszą się one do wąsko
25
WTO, Trade Policy Review Body, Trade Policy Review. Report by the Secretariat, WT/TPR/S/220,
2 September 2009.
26
Uznaje się to za konsekwencję silnej pozycji władzy wykonawczej, która była i pozostaje inicjatorem tych
działań przy wsparciu ze strony środowiska biznesowego, np. w ramach instytucji ProChile (Dirección de
Promoción de Exportaciones) działającej w strukturze chilijskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Zob.
http://rc.prochile.gob.cl (dostęp: 22.12.2012). Duże znaczenie mają także tzw. aspekty ideacyjne, m.in.
przekonanie, że otwarta gospodarka rynkowa jest głównym czynnikiem poprawy dobrobytu. Zob. L. Wehner,
Power, Governance, and Ideas in Chile’s Free Trade Agreement Policy, GIGA Working Papers No. 102,
May 2009, s. 18–23.
27
WTO, Trade Policy Review Body, Trade Policy Review. Report by the Secretariat, WT/TPR/S/220, op. cit.,
s. 22 oraz s. 150–155.
28
Lista umów handlowych Chile dostępna jest także pod adresem http://www.sice.oas.org/ctyindex/CHL/
CHLAgreements_e.asp (dostęp: 27.12.2012).
29
Umowa ta została zawarta 13.04.1988 (weszła w życie 19.04.1989). Zob. szerzej http://www.unctadxi.org/
Secured/GSTP/LegalInstruments/gstp_en.pdf (dostęp: 19.12.2012).
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
9/18/BM
rozumianej liberalizacji wymiany (w sensie taryfowych oraz pozataryfowych instrumentów
polityki handlowej). Zawierają one również rozwiązania regulujące dziedziny pokrewne,
m.in. prawo i politykę konkurencji, prawo własności intelektualnej, inwestycje zagraniczne,
dostęp do rynku zamówień publicznych, ochronę środowiska, standardy pracy czy handel
usługami.
Dokonując przeglądu strategicznych motywów, które racjonalizowały zawarcie umów
handlowych, warto skupić uwagę zwłaszcza na tych krajach/ugrupowaniach, które są
głównymi rynkami dla chilijskich eksporterów. W związku z powyższym analizę motywów
ograniczono do Chin, Stanów Zjednoczonych, Japonii, Korei Płd., Unii Europejskiej, Peru,
Indii, Meksyku, Kanady, Kolumbii, Australii oraz krajów EFTA (zob. tab. 3).
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
10/18/BM
Tabela 2.
Lista umów handlowych Chile notyfikowanych na forum WTO
podpisana
wejście w
życie
pełne
wdrożenie
Australia
30.07.2008
06.03.2009
2015
Kanada
05.12.1996
05.07.1997
2014
Chiny
18.11.2005
(towary)
13.04.2008
(usługi)
01.10.2006
(towary)
01.08.2010
(usługi)
2015
Kolumbia
27.11.2006
08.05.2009
2012
Kostaryka
18.10.1999
15.02.2002
2014
Salwador
18.10.1999
01.06.2002
2017
Gwatemala
18.10.1999
23.03.2010
2029
19.10.1999
19.07.2008
2017
27.03.2007
03.09.2007
2022
17.04.1998
01.08.1999
2006
26.06.2003
01.12.2004
2010
Unia Europejska
18.11.2002
01.02.2003
(towary)
01.03.2005
(usługi)
2013
Korea Płd.
01.02.2003
01.04.2004
2020
Panama
27.06.2006
07.03.2008
2022
Peru
22.08.2006
01.03.2009
2016
Stany Zjednoczone
06.06.2003
01.01.2004
2016
Trans-Pacyficzne Strategiczne
Partnerstwo Gospodarcze (P4:
Brunei, Singapur, Nowa, Zelandia)
18.07.2005
28.05.2006
2017
partner
typ
umowy
podstawa
notyfikacji
Honduras
Japonia
FTA &
EIA
Meksyk
EFTA
art. XXIV
GATT
oraz
art. V GATS
art. XXIV
14.07.2009 01.03.2011
2017
GATT
klauzula
Indie
PSA
08.03.2006 17.08.2007
ułatwień
FTA – strefa wolnego handlu (dotyczy handlu towarowego), EIA – umowa o integracji gospodarczej (dotyczy
handlu usługami), PSA – umowa sektorowa.
Źródło: opracowanie własne na podstawie WTO RTA-IS, http://rtais.wto.org (dostęp: 17.12.2012).
Turcja
FTA
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
11/18/BM
Tabela 3.
Główne polityczno-ekonomiczne motywy chilijskich RTA
Partner
Motywy
Promocja eksportu w Azji, rozwój stosunków z regionem Azji i Pacyfiku, ustanowienie
Chiny
korzystnych relacji po przystąpieniu Chin do WTO, dywersyfikacja eksportu, ograniczenie
asymetrycznej zależności, napływ i ochrona BIZ
Alternatywa dla członkostwa w NAFTA, zabezpieczenie dostępu do dużego rynku, ograniczenie
asymetrycznej zależności, konsekwencja dobrych relacji ekonomicznych, zastąpienie preferencji
Stany
przyznanych w ramach GSP kompleksową umową handlową, dywersyfikacja eksportu,
Zjednoczone współpraca w nowych dziedzinach (własność intelektualna, telekomunikacja, sektor finansowy,
usługi), napływ i ochrona BIZ, stabilność systemu kursowego, wzmocnienie prestiżu
międzynarodowego
Promocja eksportu w Azji, napływ i ochrona BIZ, dywersyfikacja eksportu, ograniczenie
Japonia
asymetrycznej zależności, stabilność systemu kursowego
Promocja eksportu w Azji, silny rozwój stosunków gospodarczych, Chile jako brama do
latynoamerykańskich rynków, strategiczny sojusz wykraczający poza kwestie handlowe,
Korea Płd.
dywersyfikacja eksportu, ograniczenie asymetrycznej zależności, napływ i ochrona BIZ,
stabilność systemu kursowego
Zabezpieczenie dostępu do dużego rynku, modelowe porozumienie tzw. trzeciej generacji,
Unia
strategiczne partnerstwo z jednym z najważniejszych partnerów Chile, dywersyfikacja eksportu,
Europejska
ograniczenie asymetrycznej zależności, napływ i ochrona BIZ
Budowa sojuszu w ramach tzw. Łuku Pacyficznego (ang. Pacific Rim) jako alternatywy wobec
ALBA i Mercosur, silny wzrost obrotów handlowych, napływ i ochrona BIZ, wzmocnienie
Peru
integracji regionalnej, wspólne interesy na forum WTO, problem sporów granicznych z Peru i
Boliwią (zachowanie status quo)
Promocja eksportu w Azji, rozwój stosunków handlowych, krok w kierunku zawarcia
Indie
kompleksowej umowy o wolnym handlu
Alternatywa dla członkostwa w NAFTA, silny wzrost obrotów handlowych, budowa alternatywy
Meksyk
wobec Mercosur, stabilność systemu kursowego
Alternatywa dla członkostwa w NAFTA, dywersyfikacja eksportu,, napływ i ochrona BIZ,
kompleksowy przegląd systemu prawnego (pierwsza umowa z krajem wysoko rozwiniętym),
Kanada
stabilność systemu kursowego
Budowa sojuszu w ramach tzw. Łuku Pacyficznego (ang. Pacific Rim) jako alternatywy wobec
ALBA i Mercosur, wzmocnienie współpracy gospodarczej, pogłębianie integracji gospodarczej z
Kolumbia
krajami sąsiednimi, najbardziej zaawansowane porozumienia handlowe między krajami Ameryki
Łacińskiej
Rozwój stosunków z regionem Azji i Pacyfiku w uzupełnieniu do inicjatywy P4, silny wzrost
Australia
eksportu pomimo kryzysu finansowego, napływ technologii związanych z przetwórstwem
miedzi, napływ i ochrona BIZ
EFTA
Pogłębienie relacji handlowych z Europą, dywersyfikacja eksportu, napływ i ochrona BIZ
Źródło: opracowanie własne na podstawie: B. Stallings, Chile: A Pioneer in Trade Policy, w: Competitive
Regionalism. FTA Diffusion in the Pacific Rim, M. Solis, B. Stallings, S. N. Katada (red.), Palgrave
Macmillan, Basingstoke 2009, s. 118–138; L. Wehner, Power, Governance, and Ideas in Chile’s Free
Trade Agreement Policy, GIGA Working Papers No. 102, May 2009; WTO, Consideration of the Free
Trade Agreement between Chile and China. Goods, WT/REG230/M/1, 24.10.2008; WTO, Examination
of the Free Trade Agreement between the United States and Chile, WT/REG160/M/1, 14.03.2005; WTO,
Consideration of the Strategic Economic Partnership between Japan and Chile. Goods and Services,
WT/REG234/M/1, 19.12.2008; WTO, Examination of the Free Trade Agreement between the Republic
of Korea and Chile, WT/REG169/M/1, 24.11.2005; WTO, Examination of the Interim Agreement
between the EC and Chile, WT/REG164/M/1, 06.10.2005; WTO, Consideration of the Free Trade
Agreement between Peru and Chile. Goods and Services, WT/REG304/M/1, 20.12.2012; WTO,
Preferential Trade Agreement between Chile and India (Goods), WT/COMTD/RTA/4/2, 04.05.2010;
WTO, Examination of the Free Trade Agreement between Chile and Mexico, WT/REG125/M/1,
18.06.2003; WTO, Examination of the Free Trade Agreement between Canada and Chile,
WT/REG38/M/1, 11.06.1998; WTO, Consideration of the Free Trade Agreement between Colombia and
Chile. Goods and Services, WT/REG272/M/1, 21.12.2010; WTO, Consideration of the Free Trade
Agreement between Australia and Chile. Goods and Services, WT/REG263/M/1, 18.06.2010; WTO,
Consideration of the Free Trade Agreement between EFTA States and Chile. Goods and Services,
WT/REG179/M/1, 01.10.2007.
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
12/18/BM
Wpływ umów handlowych Chile na ewolucję wymiany z najważniejszymi partnerami
Wymiana
handlowa
Chile
z
największymi
partnerami
(Chinami,
Stanami
Zjednoczonymi oraz Japonią; zob. rys. 3 i 4) odznacza się utrzymywaniem dodatniego salda
bilansu handlowego w badanym okresie (na poziomie kilku miliardów USD), z wyjątkiem
lat 2008–2011, kiedy to Chile zaczęło notować rosnący deficyt w stosunkach z USA. Jest to
dość nietypowa cecha jak na kraj, którego eksport bazuje głównie na dobrach surowco- i
pracochłonnych oraz słabo zaawansowanych technologicznie (low-tech).
Rysunek 3.
Chilijski eksport do Chin, Stanów Zjednoczonych i Japonii
w latach 2001–2011 [mld USD]
20
15
10
5
0
2001
2002
2003
2004
Eksport do Chin
2005
2006
2007
Eksport do USA
2008
2009
2010
2011
Eksport do Japonii
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych ITC, http://www.intracen.org/exporters/trade-statistics
(dostęp: 17.12.2012)
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
13/18/BM
Rysunek 4.
Chilijski import z Chin, Stanów Zjednoczonych i Japonii
w latach 2001–2011 [mld USD]
20
15
10
5
0
2001
2002
2003
Import z Chin
2004
2005
2006
2007
Import z USA
2008
2009
2010
2011
Import z Japonii
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych ITC, http://www.intracen.org/exporters/trade-statistics
(dostęp: 17.12.2012)
W stosunkach handlowych z Chinami w roku 2007, następującym po wejściu w życie
umowy handlowej w zakresie obrotów towarowych (01.10.2006), zauważalny jest
szczególnie silny impuls wzrostowy po stronie eksportu (99,9% r/r; w roku 2006 było to tylko
7,3% r/r), natomiast tempo wzrostu chińskiego importu zaczęło być wyraźnie wyższe dopiero
w latach 2010 i 2011. Należy ponadto zauważyć, że w 2007 roku Chiny wyprzedziły USA,
stając się głównym rynkiem zbytu chilijskich towarów.
W relacjach ze Stanami Zjednoczonymi również widać wyraźny impuls dla wzrostu
eksportu/importu Chile w roku wejścia w życie umowy handlowej (01.01.2004). Było to
odpowiednio o 32,1% oraz 29,1% r/r, podczas gdy stopy wzrostu w roku 2003 wyniosły
jedynie 9,1% oraz 8,5% r/r. Jednocześnie jednak skala wzrostu eksportu do USA w roku 2004
była niższa od tempa wzrostu chilijskiego eksportu ogółem (52,5% r/r).
Interpretacja danych odnośnie stosunków handlowych między Chile a Japonią nie jest
już tak jednoznaczna. Wejście umowy w życie nastąpiło 03.09.2007, podczas gdy w roku
kolejnym gospodarkę światową poważnie doświadczyły konsekwencje kryzysu. Stopa
wzrostu eksportu Chile do Japonii była w latach 2008–2009 ujemna, by zanotować silne
odwrócenie tego trendu w roku 2010, gdy wyniosła niemal 51% r/r. Po stronie importu w
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
14/18/BM
roku 2008 Chile zanotowało silny wzrost obrotów z Japonią (niemal 62% r/r30), lecz wskaźnik
ten podlegał silnym wahaniom w kolejnych latach (spadek o 50,4% w roku 2009 i ponowny
silny wzrost w roku 2010 o 113%31).
Analizując powyższe trendy należy z całą pewnością wziąć pod uwagę silnie surowcoi pracochłonną strukturę chilijskiego eksportu, głównie za sprawą miedzi (w różnych
postaciach), co w związku z wahaniami notowań tego surowca na giełdach światowych w
pierwszej dekadzie XXI wieku może w istotny sposób zakłócać prawidłowe określenie
efektów kreacji handlu. Na potwierdzenie tego można dodać, iż grupy towarowe związane z
miedzią 32 stanowiły w latach 2001–2011 średnio 77,2% wartości eksportu Chile do Chin,
27,5% wartości eksportu do USA oraz 53,6% wartości eksportu do Japonii.
W przypadku importu z Chin oferta jest silnie zdywersyfikowana i bazuje na
wyrobach średniej i wysokiej techniki 33 . Nieco inaczej wygląda struktura importu z USA
zdominowanego
głównie
wyrobami
ropopochodnymi,
maszynami
oraz
sprzętem
transportowym34. Dość podobnie wyglądała także struktura importu z Japonii35.
Powyższe obserwacje pozwalają stwierdzić, że struktura towarowej wymiany
handlowej między Chile a Chinami, Stanami Zjednoczonymi i Japonią ma charakter wybitnie
międzygałęziowy, co oznacza, że RTA nie przyczyniły się do dywersyfikacji i większego
zaawansowania technologicznego chilijskiego eksportu. Co więcej, indeks wymiany
wewnątrzgałęziowej (obliczony według formuły Grubera-Lloyda na 6-cyfrowym poziomie
dezagregacji danych) kształtował się w okresie objętym badaniem średnio na poziomie 0,18%
z Chinami, 5,09% z USA (z tendencją malejącą przy osiągnięciu wartości maksymalnej
8,11% w roku 2005) oraz 0,11% z Japonią (także z wyraźną tendencją malejącą).
30
Głównie za sprawą grupy HS 2710 ((Oleje ropy naftowej i oleje otrzymywane z minerałów bitumicznych) o
279% r/r. Szczególnie silny zanotowano w grupie HS 8702 (Pojazdy silnikowe do przewozu pow. 10 osób) –
1 434% r/r. Japonia mocno naciskała na liberalizację handlu w branży samochodowej. Import w grupi HS 8703
(Samochody osobowe) wzrósł o 33%.
31
Tym razem głównie za sprawą grupy HS 2710 (jw.) o 249,5% r/r oraz HS 8703 (jw.) o 130% r/r.
32
HS 2603 (Rudy i koncentraty miedzi), HS 7402 (Miedź nierafinowana), HS 7403 (Miedź rafinowana i stopy
miedzi) oraz HS 7404 (Odpady miedzi i złom).
33
Według danych z roku 2011 były to: HS 8517 (Aparaty telefoniczne, aparatura do transmisji lub odbioru
głosu, obrazu lub innych danych) – 9,7% oraz HS 8471 (Maszyny do automatycznego przetwarzania danych i
urządzenia do nich) – 6,3%. W latach 2001–2011 w grupie towarów przekraczających 1%-owy udział najsilniej
wzrósł jednak import z Chin w grupie HS 8703 (jw.) – 14 717%.
34
Według danych z roku 2011 były to: HS 2710 (jw.) – 32%; następne HS 8704 (Pojazdy silnikowe do
transportu towarów) – 5% oraz HS 8429 (Spycharki, równiarki, koparki itp.) – 3,9%. W latach 2001–2011 w
grupie towarów przekraczających 1%-owy udział najsilniej wzrósł import gazu zimnego (HS 2711) – 3 138%.
35
Według danych z roku 2011 były to: HS 8703 (jw.) – 34,3%, HS 2710 (jw.) – 19%, HS 8704 (jw.) – 9%,
HS 8429 (jw. ) – 6,7% oraz HS 4011 (Opony pneumatyczne) – 5,6%. W latach 2001–2011 w grupie towarów
przekraczających 1%-owy udział najsilniej wzrósł – co zaskakujące – import w ramach grupy
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
15/18/BM
Podsumowanie
Strategia geograficznej dywersyfikacji RTA w przypadku Chile może zostać uznana
za racjonalny wybór polityczny. Jej przyjęcie wynika z kilku czynników fundamentalnych dla
chilijskiej polityki zagranicznej, handlowej oraz rozwoju gospodarczego.
Po pierwsze, eksport jest silnie zdominowany przez dobra surowco- i pracochłonne
oraz typu low-tech, co wiąże się z ryzykiem szybkiej utraty posiadanych przewag
komparatywnych w sytuacji niespodziewanych wahań cen na rynku światowym. W
przypadku Chile ważne jest również podjęcie działań, które zapobiegałyby wystąpieniu
miedziowej klątwy surowcowej 36 (zwłaszcza w sytuacji silnego popytu chińskiego) i
niekorzystnemu wzmocnieniu krajowej waluty, osłabiającemu konkurencyjność innych
sektorów eksportowych (głównie branży rolno-spożywczej: wino, owoce, ryby).
Po drugie, sytuacja taka wymaga zwrócenia uwagi na potencjalną konkurencję ze
strony innych krajów rozwijających się, które mogą dążyć do zaostrzenia konkurencji
cenowej w zakresie dóbr o niskim zaawansowaniu technologicznym, sprzedawanych na
rynkach strategicznych partnerów handlowych. Racjonalnym krokiem jest zatem przyjęcie
tzw. konkurencyjnej liberalizacji – nieutrzymywaniu preferencji handlowych w ramach GSP,
lecz ustalaniu kompleksowych reguł w oparciu o RTA.
Po trzecie, przypadek chilijski wyraźnie pokazuje, że umowy handlowe mają w
swoich założeniach pełnić rolę instrumentu wzmacniającego dywersyfikację struktury
chilijskiego eksportu, a więc także strukturalną konkurencyjność zaangażowanych w te
działania przedsiębiorstw, przy jednoczesnym otwarciu na napływ kapitału zagranicznego.
Nie można jednak powiedzieć, by cel ten był skutecznie realizowany.
Po czwarte, umowy handlowe z krajami rozwiniętymi stanowią impuls i element
racjonalizujący zasadność modernizacji krajowego porządku prawnego, wzmacniania
otwartości (wspomniana rola aspektów ideacyjnych racjonalizujących polityczno-społeczne
wybory) i rozwijania regulacji istotnych dla sektorów opartych na bardziej zaawansowanych
technologiach.
36
Zob. T. Azzopardi, op. cit.
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
16/18/BM
Bibliografia
Andriamananjara S., Competitive Liberalization: Preferential Trade Agreements and the Multilateral Trading
System, US International Trade Commission Office of Economics Working Paper, May 2003,
http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=405080.
Azzopardi T.,
Diversyfying
Chile’s
Exports,
„Business
Chile
Magazine”,
02.01.2012,
http://www.businesschile.cl/en/content/diversifying-chile%E2%80%99s-exports.
Baldwin R., A Domino Theory of Regionalism, Working Paper No. 4465, National Bureau of Economic
Research, Cambridge MA, September 1993.
Estevadeordal A., Suominen K., The Sovereign Remedy? Trade Agreements in a Globalizing World, Oxford
University Press, New York 2009.
Herreros S., Chile, w: Governments, Non-State Actors and Trade Policy-Making. Negotiating Preferentially or
Multilaterally? A. Capling, P. Low (red.), Cambridge University Press, Cambridge 2010.
http://rc.prochile.gob.cl.
http://rtais.wto.org.
http://unctadstat.unctad.org.
http://www.imf.org.
http://www.intracen.org.
http://www.sice.oas.org.
http://www.unctad.org.
http://www.wto.org.
Katzenstein P. J., A World of Regions. Asia and Europe in the American Imperium, Cornell University Press,
New York 2005.
Kwak K., Marceau G., Overlaps and Conflicts of Jurisdiction between the World Trade Organizations and
Regional Trade Agreements, w: Regional Trade Agreements and the WTO Legal System. L. Bartels, F. Ortino
(red.), Oxford University Press, New York 2006.
Meller P., The Chilean Trade Liberalization and Export Expansion Process 1974–90, w: Trade Policy and
Industrialization in Turbulent Times, G. K. Helleiner (red.), Routledge, London 1994.
Rüland J., Balancers, Multilateral Utilities or Regional Identity Builders? International Relations and the Study
of Interregionalism, „Journal of European Public Policy”, Vol. 17/2010, Issue 8.
Stallings B., Chile: A Pioneer in Trade Policy, w: Competitive Regionalism. FTA Diffusion in the Pacific Rim,
M. Solis, B. Stallings, S. N. Katada (red.), Palgrave Macmillan, Basingstoke 2009.
Śledziewska K., Regionalizm handlowy w XXI wieku. Przesłanki teoretyczne i analiza empiryczna,
Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012.
Wehner L., Power, Governance, and Ideas in Chile’s Free Trade Agreement Policy, GIGA Working Papers
No. 102, May 2009.
WTO, Consideration of the Free Trade Agreement between Australia and Chile. Goods and Services,
WT/REG263/M/1, 18.06.2010.
WTO, Consideration of the Free Trade Agreement between Chile and China. Goods, WT/REG230/M/1,
24.10.2008.
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
17/18/BM
WTO, Consideration of the Free Trade Agreement between Colombia and Chile. Goods and Services,
WT/REG272/M/1, 21.12.2010.
WTO, Consideration of the Free Trade Agreement between EFTA States and Chile. Goods and Services,
WT/REG179/M/1, 01.10.2007.
WTO, Examination of the Free Trade Agreement between Canada and Chile, WT/REG38/M/1, 11.06.1998.
WTO, Examination of the Free Trade Agreement between Chile and Mexico, WT/REG125/M/1, 18.06.2003.
WTO, Consideration of the Free Trade Agreement between Peru and Chile. Goods and Services,
WT/REG304/M/1, 20.12.2012.
WTO, Consideration of the Strategic Economic Partnership between Japan and Chile. Goods and Services,
WT/REG234/M/1, 19.12.2008.
WTO, Examination of the Interim Agreement between the EC and Chile, WT/REG164/M/1, 06.10.2005.
WTO, Examination of the Free Trade Agreement between the Republic of Korea and Chile, WT/REG169/M/1,
24.11.2005.
WTO, Examination of the Free Trade Agreement between the United States and Chile, WT/REG160/M/1,
14.03.2005.
WTO, Preferential Trade Agreement between Chile and India (Goods), WT/COMTD/RTA/4/2, 04.05.2010.
WTO, World Trade Report 2011. The WTO and preferential trade agreements: From co-existence to coherence,
Geneva 2011.
WTO, Trade Policy Review Body, Trade Policy Review. Report by Chile, WT/TPR/G/220, 2 September 2009.
WTO, Trade Policy Review Body, Trade Policy Review. Report by the Secretariat, WT/TPR/S/220,
2 September 2009.
MASZYNOPIS
Publikacja chroniona prawem autorskim. Cytowanie jedynie poprzez podanie pełnego adresu internetowego oraz/lub pełnego
przypisu bibliograficznego do źródła papierowego.
18/18/BM

Podobne dokumenty