Ne tikai Kurmene – pa Komorovsku pēdām Latvijā Nie

Komentarze

Transkrypt

Ne tikai Kurmene – pa Komorovsku pēdām Latvijā Nie
Ne tikai Kurmene –
pa Komorovsku pēdām Latvijā
Nie tylko Kurmen
– śladami Komorowskich na Łotwie
1
fot. 1
2
Ievadvārdi
Słowo wstępne
Pirmoreiz par Kurmeni dzirdēju 90. gadu
beigās. Zināju toreiz tikai tik daudz, ka no
turienes cēlusies manas nākamās sievas mātes
ģimene un ka šī Kurmene atrodas kaut kur pie
Latvijas – Lietuvas robežas skaistās Mēmeles
krastos (latviskā sieviešu dzimtes forma laikam
tomēr labāk atspoguļo šīs upes noslēpumaino
skaistumu un burvību nekā poļu Niemenek).
Po raz pierwszy o Kurmenie usłyszałem pod
koniec lat 90-tych. Wiedziałem wtedy tylko
tyle, że stamtąd pochodzi rodzina matki mojej
przyszłej żony i że ów Kurmen leży gdzieś na
pograniczu łotewsko-litewskim nad piękną
Mēmele (łotewska żeńska forma chyba lepiej
niż polska nazwa Niemenek oddaje tajemniczy
urok i czar tej rzeki).
Turpmāko gadu laikā manu iztēli par šo vietu
bagātināja vēl citas sižeta līnijas. Ar interesi
klausījos nu jau mūžībā
aizgājušā sievastēva stāstus
par „poļu grāfu” kapiem
pie Kurmenes baznīcas un
sievasmātes atmiņas par
grūtajiem pēckara gadiem
Kurmenē – atmiņas, pilnas
sāpju: kad viņai bija septiņi
gadi, viņas tēvu kā „politiski
neuzticamu elementu” kādā
1946. gada dienā NKVD
saņēma ciet, viņš tika
aizvests uz Austrumiem;
Kurmenē sievas vecaistēvs
atgriezās pēc 10 gadiem.
Z upływem kolejnych lat moje wyobrażenia
i moja wiedza o tym miejscu uzupełniały
się o kolejne wątki. Z zain­
teresowaniem
słuchałem
opo­­wieści śp. już teścia
o grobach ‘polskich grafów’
przy kurmeńskim kościele
oraz wspomnień teściowej
o ciężkich latach powojennych
w Kurmenie – wspomnień
naznaczonych bólem: kiedy
miała 7 lat jej ojciec jako
‘element politycznie niepewny’
pewnego dnia w 1946 roku
został zabrany przez NKWD
i wywieziony na Wschód;
wrócił do Kurmenu po 10
latach.
Jau tad zināju, ka pa šo
mītisko Mēmeli, tās tālākajā
tecējumā sauktu par Lielupi
(Kurzemes Aa), iespējams
nokļūt līdz pat jūrai. Reizēm
arī dzirdēju ģimenes nostāstus
par sievas vecvecmāmiņu,
kura bijusi „siera meistare”
Kurmenes muižā (vēlāk kaut
kur lasīju, ka Kurmene tolaik
bijusi slavena ar izcilu sieru
ražošanu, kā arī labu šķirnes
zirgu audzēšanu).
2009. gadā tiku nosūtīts
darbā uz Polijas vēstniecību
Rīgā. 2010. gada rudenī
pirmoreiz kopā ar ģimeni
apmeklēju Kurmeni. Sievai, kura bija uzaugusi
Liepājā, tas bija ceļojums viņas ģimenes
pagātnē un savās bērnības atmiņās. Vēlāk vēl
vairākreiz apmeklējām šo vietu, iepazināmies
ar tās iedzīvotājiem. Katra šāda tikšanās bija
fot. 2
fot. 3
fot. 4
3
Wiedziałem już wtedy, że ową
mityczną Mēmele, w dalszym
swoim biegu zwaną kurlandzką
Aa można dopłynąć aż do
morza. Kiedyś też przemknęła
rodzinna opowieść o prababci
mojej żony, która miała być
kimś w rodzaju ‘mistrzyni
serowni’ kurmeńskiego dworu
(później gdzieś przeczytałem,
że Kurmen był znany z pro­
dukcji wyśmienitych serów
i hodowli dobrych koni).
W
2009
r.
zostałem
skierowany
do
pracy
w
polskiej
ambasadzie
w Rydze. Jesienią 2010 r. po raz pierwszy
odwiedziłem z rodziną Kurmen. Dla żony,
wychowanej w Lipawie był to wyjazd do krainy
rodzinnych wspomnień z dzieciństwa. Później
jeszcze kilkakrotnie odwiedzaliśmy to miejsce,
poznawaliśmy jego mieszkańców. Każde takie
iespēja atklāt trūkstošos posmus vēsturiskajā
gadsimtu, cilvēku un notikumu mozaīkā.
spotkanie było okazją do odkrywania kolejnych
elementów tej historycznej mozaiki wieków, ludzi
i wydarzeń.
4 gadu dzīves laikā Latvijā pakāpeniski
iepazinos ar Kurmenes pagātnes notikumiem.
Sekojošā vēstures skice ir mēģinājums apkopot
visus savāktos faktus vienuviet. Kurmenes
vēsture šeit aprakstīta no Komorovsku
ģimenes vēstures viedokļa. Tas ir saprotams –
Komorovsku ģimenes likteņi pusotra gadsimta
un piecu paaudžu dzīves laikā nesaraujamām
saitēm bijuši saistīti ar Kurmeni.
W ciągu 4 lat pobytu na Łotwie stopniowo
poznawałem kolejne wątki z przeszłości
Kurmenu. Niniejszy szkic jest próbą zebrania
ich w jednym tekście. Historia Kurmenu jest
tutaj widziana przez pryzmat historii rodu
Komorowskich. Jest to zrozumiałe – losy rodziny
Komorowskich przez półtora stulecia i 5 pokoleń
były nierozerwalnie związane z tą okolicą.
Nepārvērtējamu palīdzību šī teksta tapšanā un
manā nokļūšanā pie arhīva materiāliem esmu
pateicību parādā: dr. Imantam Lancmanim,
prof. Dainai Bleierei, Knutam Skujeniekam, kā
arī Īrai Zaneribas kundzei no Latvijas Valsts
Vēstures Arhīva Rīgā, par ko sirsnīgi saku
paldies. Citu pateicību esmu parādā – par
pacietīgi panesto autora aizraušanos ar vēsturi,
kā arī par šī teksta tulkojumu uz latviešu
valodu – savai dzīvesbiedrei Lienei Gūtmanei.
Nieocenioną pomoc w powstaniu tego tekstu oraz
dotarciu do archiwalnych źródeł wyświadczyli: dr
Imants Lancmanis, prof. Daina Bleiere, Knuts
Skujenieks oraz pani Ira Zaneriba z Łotewskiego
Państwowego Archiwum Historycznego w
Rydze, za co składam serdeczne podziękowania.
Odrębne wyrazy wdzięczności – za cierpliwe
znoszenie historycznych pasji autora oraz za
przekład tekstu na język łotewski – kieruję do
żony, Liene Gūtmane.
I. Kurmene
I. Kurmen
1. Par Kurmenes vēsturi un
Komorovsku majorātu
1. Z historii Kurmenu
i ordynacji Komorowskich
Pašreizējā Latvijas - Lietuvas pierobeža
gleznainās Mēmeles1 krastos salīdzinoši
vēlu minēta vēstures lappusēs. Pirmajās
desmitgadēs pēc tam, kad šodienas
Latvijas teritoriju bija iekarojis Zobenbrāļu
Ordenis (vēlākais Inflantijas Ordenis kā
Krustnešu Ordeņa daļa), kā arī tā tikusi
sadalīta starp Ordeni un Katoļu Baznīcu,
apvidu pie Mēmeles, kurš jau tolaik veidoja
dabisku robežu starp dažādām baltu ciltīm
(lietuviešiem, zemgaļiem) sedza necaurejami
meži. Tikai XV gadsimtā kā zemes īpašums
tiek minēta Kurmene (Curmen)2, kuru Ordeņa
mestrs kā lēņu īpašumu atdevis Henrikam
Zellenam (Heinrich Sellen). 1582. gadā viena no
Dzisiejsze pogranicze łotewsko-litewskie nad
malowniczym w tej okolicy Niemenkiem (łot.
Mēmele)1 stosunkowo późno wkracza na karty
historii. W pierwszych dziesięcioleciach po
opanowaniu dzisiejszych ziem łotewskich przez
Zakon Kawalerów Mieczowych (później Zakon
Inflancki jako część Zakonu Krzyżackiego) oraz
ich podziale pomiędzy Zakonem a Kościołem
Katolickim obszar nad Niemenkiem, stanowiącym
już wówczas naturalną granicę pomiędzy różnymi
plemionami bałtyckimi (Litwini, Zemgalowie)
porastały nieprzebyte puszcze. Dopiero w
XV w. pojawia się wśród dóbr ziemskich Kurmen
(Curmen)2, nadany przez Mistrza Zakonnego
1 Na odcinku w pobliżu Kurmenu rzeka jest jednak równie
malownicza, co niebezpieczna. Wśród miejscowej ludności
zachowała się opowieść o niezwykle niebezpiecznych wirach
rzecznych, które ponoć kiedyś pochłonęły młodą baronównę
wraz z jej koniem.
1 Posmā pie Kurmenes upe tomēr ir tikpat gleznaina, cik
bīstama. Vietējo iedzīvotāju vidū saglabājies nostāsts par
neparasti straujiem ūdens virpuļiem, kuri reiz esot ierāvuši sevī
jaunu baronesi un viņas zirgu.
2 W języku łotewskim oprócz nazwy „Kurmene” równolegle
funkcjonowała dla Kurmenu aż po XX wiek nazwa „Vilku
muiža”, czyli „Wilczy dwór”.
2 Latviešu valodā līdzās nosaukumam „Kurmene” šai vietai
funkcionēja arī nosaukums „Vilku muiža”.
4
Zellenu meitām tiek izdota par sievu Johanam
fon Līdinghauzenam-Volfam (Johann von
Lüdinghausen-Wolff). Tādā veidā Kurmenes
īpašums kā līgavas pūrs pāriet
Līdinghauzenu-Volfu dzimtas,
kura cēlusies no Vestfālenes
un kuras viens atzars XV gs.
parcēlies uz Inflantiju, Kurzemi
un Lietuvu, rokās. Šī ģimene,
Polijas vēsturē zināma arī kā
Volfi no Līdinghauzas, samērā
ātri, viena gadsimta laikā tiek
pie lieliem zemes īpašumiem
Kurzemē un Inflantijā. Pietiek
atcerēties, ka ilgi pirms
Plāteriem un Ziberkiem viņiem
piederēja Krāslava, Līksna,
Nīcgale, Kirupe, Kombuļi un
citas Latgales muižas pie Daugavas3. No šīs
dzimtas cēlušies, piemēram, divi Inflantijas
bīskapi un slavenais jezuītu sludinātājs tēvs
Frideriks, Vroclavas jezuītu kolēģijas rektors un
Vroclavas akadēmijas dibināšanas iniciators.
fot. 5
jako lenno Henrykowi Sellen. W 1582r. jedna
z córek z domu Sellen wydana zostaje za mąż
za Johanna von Lüdinghausen-Wolff. Tą drogą
jako wiano małżeńskie dobra
Kurmen przechodzą do rodziny
Lüdinghausen-Wolff, wywodzącej
się z Westfalii, której jedna gałąź
w XV w. przeniosła się do Inflant,
Kurlandii oraz na Litwę. Rodzina
ta, występująca w polskiej historio­
grafii również jako Wolffowie
z Ludynghauzu, dość szybko, bo
w przeciągu jednego stulecia
doszła do olbrzymich majątków
ziemskich w Kurlandii i Inflantach.
Wystarczy wspomnieć, że na
długo przed Platerami i Zyberkami
należały do nich m.in. Krasław,
Liksna, Nidzgal, Kirup, Kombul i inne łatgalskie
majątki nad Dźwiną3. Z tej rodziny pochodziło
m.in. dwóch biskupów inflanckich oraz słynny
kaznodzieja jezuicki ojciec Fryderyk, rektor
kolegium jezuickiego we Wrocławiu i inicjator
fot. 6
Kurmenes un tai līdzās esošā Mūrmuižas
(Murmen) muižas piederēja Līdinghauzeniem Volfiem līdz XVIII gs. otrajai pusei. Baronese
Franciska Lukrēcija Līdinghauzena - Volfa
(Franciska Lukrecia Lüdinghausen - Wolff),
apprecoties ar Francisku Antoniju Komorovski
(Korčaka ģerbonis, Franciszek Antoni
Komorowski h. Korczak), Vilkomirskas
powołania Akademii Wrocławskiej.
Dobra Kurmen i łączące się z nimi Murmen
należały do Lüdinghausen - Wolffów do drugiej
połowy XVIII w. Baronówna Franciszka Lukrecja
Lüdinghausen - Wolffówna, poślubiwszy
Franciszka Antoniego Komorowskiego h.
3 Kad 1772. gadā notika pirmā Polijas sadalīšana, Līdinghauzeni
- ”Volfi, nevēloties atrasties Krievijas pārvaldītā zemē,
steidzīgi pārdeva Ziberkiem visus savus Poļu Inflantijas
īpašumus: Līksnu, Kirupu, Nīcgali un citus, bet paši pārcēlās
uz saviem Kurzemes īpašumiem Bauskas apvidū” – pēc: G.
Manteuffel, O starodawnej szlachcie krzyżacko-rycerskiej na
kresach inflanckich (Par seno krustnešu – bruņinieku šļahtu
Inflantijā)
3 „Gdy w roku 1772 nastąpił pierwszy rozbiór Polski,
Ludyngshauzenowie-Wolffowie, niechcąc przebywać pod
berłem rosyjskim, sprzedali spiesznie Zyberkom wszystkie
swe dobra polsko-inflanckie: Liksnę, Kirup, Nidzgal i inne,
a sami przenieśli się do swych dóbr kurlandzkich w powiecie
bowskim” – za: Manteuffel G., O starodawnej szlachcie
krzyżacko-rycerskiej na kresach inflanckich
5
stražņiku4, saņēma Kurmeni un Mūrmuižu
pūrā, pievienojot tos vīra īpašumiem.
Kā interesantu faktu šajā vietā vērts minēt
to, ka Komorovski nemaz nebija pirmie poļu
tautības valdnieki Kurmenē.
Jau VII gs. viena no Georga
Līdinghauzena
Volfa
meitām Elizabete Benigna
(Elisabeth Benigna) tika
izdota par sievu Valeriānam
Nikodēmam
Kačiņskim
(Pomjana ģerbonis, Walerian
Nikodem
Kaczyński
h.
Pomjan) no Sušas (Susza),
Upitas zemstes rakstvedim.
Ir
saglabājies
īpašuma
pārrakstīšanas akts no sievas
minētajam Kačiņskim 1664.
gada 18. decembrī.5 Kādā
veidā
Kačiņski
zaudēja
Kurmeni, (autoram) nav
zināms. Toties ir zināms,
ka Kurmene XVII gs. bieži
minēta kā ķīla par parādiem.
Var pieļaut, ka pēc Kačiņska
nāves īpašums atgriezies
piesardzīgās Līdinghauzenu Volfu dzimtas rokās. Šai
piesardzībai par pierādījumu
kalpo arī strīds par Kurmeni
pēc Franciska Antonija sievas nāves. Pēteris
Komorovskis (Piotr Komorowski) poļu armijas
pulkvedis, Franciska Antonija un Franciskas
Lukrēcijas Līdinghauzenas-Volfas dēls nemaz
tik viegli nemantoja automātiski (kā tas
minēts dažos avotos, tai skaitā Aftanāzi
„Rezidences vēsturē…”) vecāku īpašumu, jo
savas pretenzijas uz Kurmeni pieteica Pētera
mātes brāļi Līdinghauzeni - Volfi. Pēteris
Komorovskis izrādījās izveicīgāks nekā minētā
V.N. Kačiņska pēcteči pusotru gadsimtu agrāk,
un pēc dažiem gadiem strīdu 1807. gadā tika
panākta vienošanās ar mātes brāļiem, kuras
rezultātā Pēteris saņēma apstiprinājumu savām
tiesībām uz mātes mantojumu.6 Visu droši vien
vieglāku padarīja arī galvenā iebildumu cēlāja
Georga Kristofa Līdinghauzena-Volfa (Georg
Korczak, strażnika Wiłkomirskiego otrzymała
Kurmen i Murmen w wianie, wnosząc te dobra
w dom mężowski.
fot. 7
Jako ciekawostkę warto w tym miejscu dodać,
że Komorowscy bynajmniej
nie byli pierwszymi polskimi
włodarzami Kurmenu. Otóż
w połowie XVII w. jedna z
córek Georga Lüdinghausen
- Wolffa Elisabeth Benigna
wydana została za mąż
za Waleriana Nikodema
z Suszy Kaczyńskiego h.
Pomian, pisarza ziemskiego
upickiego.
Zachował
się akt zapisu majątków
Kurmen i Murmen owemu
Kaczyńskiemu przez żonę z 18
grudnia 1664 r.4 W jaki sposób
Kaczyńscy utracili Kurmen,
(autorowi) nie wiadomo.
Wiadomo natomiast, że
Kurmen w XVII w. często
występował jako zastaw
za
długi.
Przypuszczać
należy, że po śmierci
Kaczyńskiego
majątek
wrócił do zapobiegliwej
rodziny Lüdinghausen-Wolff.
Tej zapobiegliwości dowodzi również spór
o Kurmen po śmierci żony Franciszka
Antoniego. Otóż Piotr Komorowski, pułkownik
wojsk polskich, syn Franciszka Antoniego
i Franciszki Lukrecji Lüdinghausen - Wolff
bynajmniej nie odziedziczył automatycznie
(jak podaje kilka źródeł, w tym „Dzieje
rezydencji …” R. Aftanazego) majątku po
rodzicach, gdyż swoje pretensje do Kurmenu
zgłosili bracia matki Piotra – LüdinghausenWolffowie. Piotr Komorowski okazał się
zręczniejszy niż potomkowie owego W. N.
Kaczyńskiego półtora wieku wcześniej i po
kilku latach sporów w 1807 r. doszło do ugody
z braćmi L-W, w wyniku której Piotr uzyskał
potwierdzenie praw do spadku po matce.5
4 Strażnik – vēsturisks militārais amats Pirmās Žečpospoļitas
laikā (tulk. piez.)
5 Sk. Baukdahl, Kurmen, Murmuische oder Memelhoff und
Ballenhoff, 1849. g.; Latvijas Valsts Vēstures Arhīvs (LVVA),
640. f., 3. apr., 729. l., 217. lpp.
4 Zob. Baukdahl, Kurmen, Murmuische oder Memelhoff und
Ballenhoff, 1849 r.; [w:] Łotewskie Państwowe Archiwum
Historyczne (LVVA), 640-3/729, str. 217
6 Agrāk, 1797. g. Pēteris nopirka no savas mātes ģimenes
Kovališku īpašumu Lietuvā
5 Wcześniej, w 1797 r. Piotr drogą kupna nabył od rodziny
swojej matki majątek Kowaliszki na Litwie
6
Ułatwiła to zapewne przedwczesna śmierć
głównego adwersarza – Georga Christopha
Lüdinghausen-Wolffa6.
Christoph Lüdinghausen - Wolff) pāragrā
nāve.7
Ar Pētera Komorovska8 personu saistīts
majorāta (fiduciāru valdījumu) sākums
Kurmenē un Mūrmuižā. Tas minēts viņa 1824.
gada 16. septembrī sastādītajā testamentā
(Pēteris nomira, neatstādams mantiniekus,
Z osobą Piotra Komorowskiego7 związane są
początki ordynacji na Kurmenie i Murmenie.
fot. 9
1825. gada 29. aprīlī), un par pirmo majorāta
īpašnieku tiek nozīmēts viņa brāļadēls
un vienlaicīgi krustdēls Pēteris II9, Jana
Bonifācija Komorovska10 (Jan Bonifacy
Komorowski) dēls. Mantinieks bija poļu
armijas leitnants, precējies ar grāfieni Sofiju
Izenšmitu fon Milbitcu (Sofia Isenschmit v.
Milbitz).11 Zemes īpašuma vērtība testamenta
Ustanowił ją testamentem sporządzonym
16 września 1824 r. (Piotr umarł bezpotomnie
29 kwietnia 1825 r.), a na pierwszego ordynata
wyznaczył swojego bratanka i chrześniaka
zarazem Piotra II8, syna Jana Bonifacego
Komorowskiego9. Następca był porucznikiem
wojsk polskich, żonaty z Zofią hr. Isenschmit
v. Milbitz.10 Wartość majątku ziemskiego
w chwili sporządzania testamentu została
7 Viņš bija cita starpā Kurzemes maršals (1793/94), kanclers
(no 1974.g.) Kurzemes evaņģēliski-luteriskā konsistorija
priekšsēdētājs(1801-1807). Viņa augsto sabiedrisko stāvokli
Kurzemē nodrošināja arī sūtņa amats karaļa galmā Varšavā.
1797. gadā viņš kā delegāts piedalījās cara Pētera I kronēšanas
ceremonijā kā Kurzemes un Piltenes bruņniecības delegāts.
6 Był on m.in. marszałkiem kurlandzkim (1793/94), kanclerzem
(od 1794), przewodniczącym ewangelicko-luterańskiego
konsystorza Kurlandii (1801-1807). Jego wysoka pozycja
społeczna w Kurlandii została ugruntowana również przez
posłowanie na dwór królewski w Warszawie. W 1797 r. brał
udział jako delegat rycerstwa kurlandzkiego i piltyńskiego
w uroczystościach koronacyjnych cara Pawła I.
8 Par Pētera Komorovska kapliču ar skaisto epitāfiju nodaļā
nr. 2.2.
7 O kaplicy grobowej Piotra Komorowskiego z pięknym
epitafium w pkt. 2.2.
9 Baukhdāls (Baukdahl) norāda, ka brāļadēls bijis Pētera
„krust- un audžudēls”, kas varētu likt nojaust, ka Pēteris bijis
brāļadēla tiesiskais aizbildnis. Sk. Kurmen, Murmuische oder
Memelhoff und Ballenhoff, 1849. g.; Latvijas Valsts Vēstures
Arhīvs (LVVA), 640. f., 3. apr., 729. l., 217. lpp. No otras puses,
Pēteris II Komorovskis (1800 – 1869) testamenta sastādīšanas
brīdī bija jau 24 gadus vecs, tāpēc par tiesisku aizbildnību tiešā
nozīmē šeit nevarētu būt runas.
8 Baukdahl podaje, że bratanek był dla Piotra „Tauf- und
Pflegesohn”, co mogłoby sugerować, że Piotr sprawował opiekę
prawną nad bratankiem. Zob. Kurmen, Murmuische oder
Memelhoff und Ballenhoff, 1849 r.; [w:] Łotewskie Państwowe
Archiwum Historyczne (LVVA), 640-3/729, str. 217. Z drugiej
strony, Piotr II Komorowski (1800-1869) w chwili sporządzania
testamentu przez wuja miał już 24 lata, więc o opiece prawnej
sensu stricto nie może być tutaj mowy.
10 No Pētera testamenta izriet, ka majorāts ticis radīts tam
(katoļu) Komorovsku dzimtas atzaram, kurš cēlies no viņa
īstā brāļa Jana Bonifācija. Jana Bonifācija līnijas pēcteču
izmiršanas gadījumā titulu mantot vajadzēja Pētera pusbrāļa
Staņislava (Stanisław) pēctečiem.
9 Wg testamentu Piotra majorat został ustanowiony dla tej
(katolickiej) linii Komorowskich, która wywodziła się od jego
rodzonego brata – szambelana Jana Bonifacego. W przypadku
wymarcia linii Jana Bonifacego dziedziczyć mieli potomkowie
przyrodniego brata Piotra – Stanisława.
11 Citas sastopamās uzvārda rakstības formas: Izenszmid,
Izenszmit, Isenschmidt. Kopš paaudzēm pārpoļojusies
zviedru izcelsmes muižnieku ģimene. Viszināmākais šīs
ģimenes pārstāvis bija Sofijas brālis – Aleksandrs Izenšmits
de Milbitcs (1800 – 1883, Aleksander Isenschmit de Milbitz),
poļu armijas pulkvedis Novembra Sacelšanās laikā, divreiz
apbalvots ar Virtuti Militari Ordeņa Zelta Krustu, pēdējais
Ādama Mickeviča (Adam Mickiewicz) Itālijā izveidotā Poļu
Leģiona virspavēlnieks, Itālijas nacionālās atbrīvošanas kauju
dalībnieks līdzās Garibaldi, kā arī Itālijas armijas ģenerālis.
10 Inne spotykane formy nazwiska: Izenszmid, Izenszmit,
Isenschmidt.
Spolonizowana
od
pokoleń
rodzina
ziemiańska szwedzkiego pochodzenia. Najbardziej znanym
przedstawicielem tej rodziny był brat Zofii – Aleksander
Isenschmit de Milbitz (1800-1883), pułkownik wojsk polskich
w Powstaniu Listopadowym, dwukrotnie odznaczony
Złotym Krzyżem Orderu Virtuti Militari, ostatni dowódca
utworzonego przez Adama Mickiewicza we Włoszech
Legionu Polskiego, uczestnik walk narodowowyzwoleńczych
Włochów u boku Garibaldiego.
fot. 8
7
sastādīšanas brīdī bija 700 dukātu, kā arī
25 000 sudraba rubļu. Testamentā ir arī ieraksts
par 1500 rubļu un nomas tiesību uz vienu no
krogiem piešķiršanu ilggadīgajam
Kurmenes un Mūrmuižas pār­vald­
niekam Ferdinandam Ekhardtam
(Ferdinand Eckhardt). 1825. gada 21.
augustā testamentu apstiprināja
visi ieinteresētie, un Pēteris II
varēja pārņemt majorātu. Laikā
no 1830. līdz 1840. gadam īpašuma
pārvaldnieks
bija
kolēģijas
asesors Kārlis Šimanovskis (Carl
Szymanowsky).
Šimanovska
desmitgade pārvaldnieka amatā
beidzās ar nopietnu konfliktu viņa
un muižas īpašnieka starpā. Tikai
pēc trim gadiem, 1843. gada martā
konfliktējošajām pusēm izdevās
panākt vienošanos, kura majorāta
īpašniekam izmaksāja 5 tūkstošus
rubļu. Šajā vietā vērts veltīt brīdi uzmanības
Šimanovska personai. Viņa priekštecis
bija polis, kurš tika nosūtīts uz Kurzemi
diplomātiskā misijā. Turpmākajās paaudzēs
tikušas slēgtas laulības
ar vācietēm, un ģimene
pieņēmusi protestantismu12.
Pirms stāšanās amatā
pie Komorovskiem Kārlis
bija policijas priekšnieks
Latgales
priekšpilsētā
Rīgā. Kurmenes īpašumā
uzauga viņa dēls Jūliuss
Šimanovskis
(Julius
Szymanowski),
vēlākais
dzejnieks, bet galvenokārt
izcils ķirurgs, kura vārdam ir pastāvīga vieta
plastiskās ķirurģijas vēsturē.13
fot. 10
fot. 11
Pētera II laikos Kurmenes īpašumā dažus
gadus kā mūzikas skolotāja pavadīja Elīze
Harfa (Elise Harff), vēlāk slavenā pianiste
un pedagoģe, kura, koncertējot citu starpā ar
brāļiem Antonu un Nikolaju Rubinšteiniem,
guva atzinību visā Eiropā.14 Pētera II un
oszacowana na 700 dukatów oraz 25 000 R.S.
W testamencie znalazł się również zapis dla
długoletniego zarządcy dóbr Kurmen i Murmen
Ferdynanda Eckhardta – 1500 rubli
oraz prawo dzierżawy do jednej
z karczm. W dniu 21 sierpnia
1825 r. testament został przez
wszystkich
zainteresowanych
uznany, i Piotr II mógł objąć
ordynację. W latach 1830-1840
majątkiem zarządzał asesor
kolegialny Carl Szymanowsky.
Dziesięcioletni
okres
zarządzania ordynacją przez
Szymanowskiego
zakończył
się
poważnym
konfliktem
z właścicielem majątku. Dopiero
po trzech latach, w marcu
1843 r. udało się zwaśnionym
stronom zawrzeć ugodę, która
kosztowała ordynata 5 tys.
rubli. W tym miejscu warto poświęcić chwilę
uwagi postaci Szymanowskiego. Jego przodek
był Polakiem, został wysłany do Kurlandii z
misją dyplomatyczną. W dalszych pokoleniach
zawierano
małżeństwa
z Niemkami i rodzi­na
przeszła na protes­tantyzm11.
Przed objęciem posady u
Komorowskich Carl był
naczelnikiem policji na
Przedmieściu Łatgalskim
w Rydze. W majątku
kurmeńskim wychowywał
się
jego
syn
Julius
Szymanowski, późniejszy
poeta, ale nade wszystko
znakomity chirurg, którego nazwisko ma trwałe
miejsce w historii chirurgii plastycznej.12
W czasach ordynata Piotra II w majątku
kurmeńskim kilka lat spędziła jako nauczycielka
muzyki Elise Harff, późniejsza znakomita
pianistka i pedagog, która koncertując m.in.
z braćmi Antonem i Nikołajem Rubinstein
zyskała uznanie w całej Europie.13 Córki Piotra II
12 Sk. Julius von Szymanowski, biogramma no: Wikipedia
13 Rigasche Stadtblätter, nr. 12 (27.3.1869)
11 Zob. Julius von Szymanowski, biogram w: Wikipedia
14 Elīze Harfa, Kuldīgas mācītāja Georga Harfa (Georg
Harff) meita, dzīvojusi no 1836. – 1894. g. Laikā no 1852. līdz
1860. g. strādājusi par mūzikas skolotāju, vispirms Ēdolē
(Edwahlen) pie baronu Bēru (Behr) ģimenes, vēlāk Kurmenē
pie Komorovskiem. 1860. g. viņa atstāja Kurmeni un uzsāka
mūzikas studijas Drēzdenē. Sk. arī Düna – Zeitung, nr. 228
(8.10.1894)
12 Rigasche Stadtblätter, nr 12 (27.3.1869)
13 Elise Harff, córka pastora Georga Harffa z Kuldygi,
żyła w latach 1836-1894. W latach 1852-1860 pracowała jako
nauczycielka muzyki, najpierw w Edwahlen u rodziny baronów
v. Behr, następnie w Kurmenie u Komorowskich. W 1860 r.
opuściła Kurmen i rozpoczęła studia muzyczne w Dreźnie.
Zob. t. Düna-Zeitung, nr 228 (8.10.1894)
8
fot. 12
9
Sofijas Izenšmitas meitas tādējādi saņēma
labu muzikālo izglītību, bet vecākā no viņām –
Stefānija (dz. 1892. g.) izrādījusi pat neparastu
muzikālo talantu, jo vienā
no „Rigasche Zeitung”
numuriem minēta kā
„brīnišķīgi
skaistas
mūzikas” autore Alfonsa
de Lamartina (Alphonse
de Lamartine) dziesmai
„L’espoir au Dieu”.15
i Zofii Isenschmit otrzymały zatem staranne
muzyczne wykształcenie, a najstarsza z nich
– Stefania (ur. 1829 r.) musiała przejawiać
nieprzeciętny
talent
muzyczny, skoro w jednym
z
numerów
„Rigasche
Zeitung” wspominana jest
jako autorka „cudownie
pięknej muzyki” do pieśni
Alphonse’a de Lamartine
„L’espoir au Dieu”.14
Pēteris II nomira 1869.
gada septembrī, bet viņa
sieva Sofija pusotru gadu
vēlāk, 1971. gada maijā.
Abi laulātie tika apbedīti
kapličā Mūrmuižas jeb
Cielavas kapos. Vēlākajos gados iznāca cara
ukazs, kurš aizliedza apbedīšanu baznīcās
un kapličās, un majorāta
īpašnieka, kā arī viņa sievas
zārki tika pārapbedīti kapos
tieši līdzās kapličai.16
Piotr II umarł we wrześniu
1869 r., a jego żona Zofia
półtora roku później, w maju
1871 r. Oboje małżonkowie
pochowani zostali w kaplicy
na cmentarzu w Murmen
(łot. Murmuižas lub Cielavas kapi). W latach
późniejszych wyszedł ukaz carski zabraniający
pochówku
w
kościołach
i kaplicach i trumny ordynata
oraz małżonki pochowano na
cmentarzu, tuż przy kaplicy.15
fot. 13
Pēterim un Sofijai bija 4
meitas, taču nebija dēla,
tāpēc par nākamo Kurmenes
majorāta īpašnieku kļuva
Pētera brālēns – Antonijs
(Antoni)17, Fridrihštates no­
vada šļahtas maršals, kurš
bija precējies ar Elvīru no
Siruču dzimtas (Elwira z
Syruciów).18
Piotr i Zofia mieli 4 córki,
nie mieli jednak syna, zatem
ordynacja kurmeńska przeszła
na bratanka Piotra - Antoniego16,
marszałka szlachty powiatu
frydrychsztackiego, żonatego
z Elwirą z Syruciów.17
Najmłodsza z czterech córek
Piotra II i Zofii Isenschmit,
Felicja (1843-1910) wydana
została za mąż za swego
kuzyna, Piotra Jana (18381905). Ojcowie młodej pary
Piotr II i Antoni Jakub byli
Visjaunākā
no
četrām
Pētera un Sofijas Izenšmitas
meitām, Felicija (Felicja)
(1843 – 1910) tika izdota
par sievu viņas brālēnam,
15 Rigasche Zeitung, nr. 185 (16.8.1888). Šī himna, kuru
Stefānija Komorovska komponējusi 1861. gadā, bija veltīta
carienei Marijai Aleksandrovnai. Stefānija ir arī 1856. gadā
sacerētā un caram Aleksandram II veltītā „Triumfa marša”
(„Marsz triumfalny”) autore. Ienākumus no šī darba viņa
ziedoja palīdzībai Krimas Kara laikā kritušo Sevastopoles
aizstāvju ģimenēm - Rigasche Zeitung, nr. 198 (25.8.1856)
fot. 14
14 Rigasche Zeitung, nr 185 (16.8.1888). Hymn ten,
skomponowany przez Stefanię Komorowską w 1861 r.
dedykowany był cesarzowej Marii Aleksandrownej. Stefania
była także autorką „Marsza triumfalnego”, dedykowanego w
1856 r. cesarzowi Aleksandrowi II. Dochód ze sprzedaży dzieła
przeznaczony był na pomoc rodzinom poległych w Wojnie
Krymskiej obrońców Sewastopola – Rigasche Zeitung, nr 198
(25.8.1856)
16 Vaivods. J. Katoļu baznīcas vēsture Latvijā. Baznīcas
vēsture Kurzemē XIX. un XX. gadsimtos. Rīga, 1994
15 Vaivods J., Katoļu baznīcas vēsture Latvijā. Baznīcas
vēsture Kurzemē XIX un XX gadsimtos. Ryga, 1994
17 Antonijs Ježijs Augustīns Komorovskis (Antoni Jerzy
Augustyn Komorowski, dz. 16.8.1833. g. Radkūnos, miris
11.5.1881. g. Kurmenē)
16 Antoni Jerzy Augustyn Komorowski (ur. 16.8.1833
w Radkunach – zm. 11.5.1881 w Kurmen)
18 Elvīras tēvs – Šimons Siručs (Szymon Syruć) bija Nobela
prēmijas literatūrā laureāta – dzejnieka Česlava Miloša
(Czesław Miłosz) vecvectēvs
17 Ojciec Elwiry - Szymon Syruć był pradziadkiem laureata
literackiej nagrody Nobla – poety Czesława Miłosza
10
rodzonymi braćmi. Ślub Felicji
i Piotra Jana18 odbył się
w parafialnym kościele panny
młodej w Schönbergu19 (łot.
Skaistkalne) w styczniu 1863 r.20
Pēterim Jānim (1838 – 1905).
Jaunā pāra tēvi Pēteris un
Antonijs Jēkabs (Antoni
Jakub) bija īstie brāļi. Felicijas
un Pētera Jāņa kāzas19 notika
Skaistkalnē (Šēnbergā)20, jau­
nās sievas draudzes baznīcā
1863. gada janvārī.21
Antonija Ježija Augustīna
laikā tika pabeigta mūra
baznīcas būve Kurmenē22,
agrākās koka kapelas, kura
fot. 15
bija
celta
par
Pētera
Komorovska līdzekļiem 1820. gadā23, vietā.
Antonijs Komorovskis tāpat atvēlēja līdzekļus
jaunai pagasta skolas
ēkai24. Iepriekšējās skolas
būvi bija ar līdzekļiem
atbalstījis Pēteris II 1840.
gadā.25 Antonijs nomira
48 gadu vecumā 1881.
gadā, viņa sieva Elvīra
nomira nepilnus 33 gadus
vēlāk, 1913. gadā. No
viņu sešiem bērniem par
majorāta īpašnieku kļuva
vecākais dēls Pēteris
IV
Antonijs26,
kurš
bija precējies ar Mariju
Matildi27 no Pabiržu
fot. 16
(liet. Pabiržai) atzara
Komorovskiem.
Za
ordynata
Antoniego
Jerzego Augustyna ukończona
została budowa murowanego
kościoła w Kurmen21, w miejsce
drewnianej kaplicy, fundowanej
przez Piotra Komorowskiego
w 1820 r.22 Antoni Komorowski
przeznaczył także środki na
budowę nowego budynku szkoły gminnej23.
Poprzednią szkołę fundował Piotr II w 1840 r.24
Antoni zmarł w 48
roku życia w 1881
r., jego żona Elwira
zmarła prawie 33
lat później, w 1913
r. Z szóstki ich
dzieci
ordynację
odziedziczył
najstarszy
syn
Piotr IV Antoni25,
ożeniony z Marią
Matyldą26
z
podbirżańskiej linii
Komorowskich.
19 Felicija un Pēteris Jānis tiešā līnijā ir prezidenta Broņislava
Komorovska (Bronisław Komorowski) senči (vecvecvecvecāki)
18 Felicja i Piotr Jan to w linii prostej przodkowie prezydenta
Bronisława Komorowskiego (prapradziadkowie)
20 Skaistkalnes baznīca ar Dievmātes – Ģimenes Aizgādnes
gleznu no XVII. gs. līdz pat šodienai ir viena no svarīgākajām
reliģiskā kulta vietām Latvijā. Baznīcas celtniecību sponsorēja
poļu armijas pulkvedis Jans Bergs (Jan Berg) no Karmelas kā
pateicību par brīnumainu izveseļošanos.
19 Kościół w Szenbergu z cudownym obrazem Matki Boskiej
Opiekunki Rodzin jest od końca XVII w. po dzień dzisiejszy
jednym z najważniejszych miejsc kultu religijnego na ziemi
łotewskiej. Kościół został ufundowany przez pułkownika
wojsk polskich Jana Berga z Karmelu jako wotum za cudowne
uzdrowienie.
21 Pētera Jāņa un Felicijas laulības ir reģistrētas baznīcas
grāmatā 1863. gada 13. janvārī. Sk. LVVA, 7085. f., 1. apr., 28. l.
20 Ślub Piotra i Felicji zapisany został w księdze metrykalnej
pod datą 13 stycznia 1863 r. Zob. LVVA, 7085-1/28
22 Baznīcas būve tika iesākta droši vien vēl Pētera Komorovska
dzīves laikā (viņš nomira 1869. g. rudenī)
21 Budowa kościoła zapoczątkowana została zapewne jeszcze
za życia Piotra Komorowskiego (zmarł jesienią 1869 r.)
23 Svilāns J. Romas katoļu baznīcas, Rīgas Metropolijas
kūrija, 1995
22 Svilāns J., Romas katoļu baznīcas, Rīgas Metropolijas
kūrija, 1995, str. 286
24 Latviešu Avīzes, nr. 11 (12.3.1880)
25 Tas Latviešu Draugs, nr. 20 (16.5.1840)
23 Latviešu Avīzes, nr 11 (12.3.1880)
26 Pēteris Antonijs Komorovskis (Piotr Antoni Komorowski)
(dz. 31.12.1862. – miris 26.6.1920. Rīgā). Tēva nāves brīdī
Antonijam bija nepilni 18 gadi, kā izriet no dažiem avotiem,
majorātu viņš pārņēma divus gadus vēlāk, 1883. g.
24 Tas Latviešu Draugs, nr 20 (16.5.1840)
25 Piotr Antoni Komorowski (ur. 31.12.1862 – zm. 26.6.1920 w
Rydze). W chwili śmierci ojca Piotr Antoni miał ledwie 18 lat,
wg niektórych źródeł ordynację objął dwa lata później, w 1883 r.
27 Marija Matilde Komorovska (Maria Matylda Komorowska)
(dz. 17.3.1862. Pabiržos – mirusi 27.9.1935. Pabiržos)
26 Maria Matylda Komorowska (ur. 17.3.1862 r. w Podbirżach –
zm. 27.9.1935 r. w Podbirżach)
11
Z czasów ordynata Piotra Antoniego
zachowało się kilka interesujących wzmianek
prasowych o Kurmenie, z których wyłania się
obraz dobrze zarządzanego i nowoczesnego
majątku ziemskiego.27 Kurmen znany jest
już wtedy z hodowli koni rasy arabskiej
i angielskiej28, ale prawdziwym prekursorem
jest Komorowski w dziedzinie hodowli ryb.
Majątek kurmeński był jednym z pierwszych
w Kurlandii, w których zainicjowano hodowlę
karpia.29 Z notatki prasowej dowiadujemy się,
że początki hodowli sięgają roku 1891, a na
terenie majątku znajdują się 4 stawy rybne o
powierzchni 5 dziesięcin, w
których znajdowało się 3500
karpi oraz linów.30
No Pētera Antonija majorāta laika
saglabājušās dažas interesantas atsauksmes
presē par Kurmeni kā par labi pārvaldītu un
modernu zemes īpašumu.28 Kurmene jau tad
ir pazīstama ar arābu un angļu šķirņu zirgu
audzētavu29, bet patiess pionieris Komorovskis
ir zivju audzēšanas jomā. Kurmene bija viena
no pirmajām vietām Kurzemē, kur tika aizsākta
karpu audzēšana.30 No preses uzzinām, ka
karpu audzēšanas pirmsākumi šeit sniedzas
līdz 1891. gadam, un īpašumā atrodas 4 zivju
dīķi ar kopējo platību 5 desetīnas, kuros ir 3500
karpu un līņu.31
1900. gadā Kurmenes
īpašumā ietilpst 5396
desetīnas muižas zemes.
Bez tam pagastā ir vēl
3004 desetīnas zemnieku
zemes. Īpašuma teritorijā
atrodas
pienotava,
ūdensdzirnavas, ķieģeļu
ceplis, zirgu staļļi, zivju
dīķi, kā arī alus brūzis.
Tiek audzēti Angleras
šķirnes liellopi, kā arī
Jorkšīras šķirnes cūkas.32
Majorāta mežzinis ir
kāds Krajevskis.33
1912. gada Kurzemes
adrešu grāmatā34 atroda­
ma sekojoša informācija
par Kurmenes īpašumu:
5475 desetīnas muižas
zemes (827 desetīnas
aram­zemes, 684 – pļavas,
433 – ganības, 3298 – meži,
233 – neizmantotā zeme),
kā arī 3200 desetīnu zem­
nieku zemes (bijusī muižas zeme, kas tikusi
pārdota zemniekiem). Īpašuma teritorijā bez
W 1900 r. ordynacja liczy
5396
dziesięcin
ziemi
dworskiej. Ponadto w gmi­
nie jest 3004 dziesięcin
ziemi włościańskiej. Na
terenie majątku jest mle­
czarnia, młyn wodny, ce­
gielnia, stadnina koni,
sta­­­­wy rybne oraz browar.
Hodowla obejmuje bydło
rasy Angler oraz trzodę
chlewną rasy Yorkshire.31
Zarządcą lasów ordyna­c­
kich jest niejaki Krajewski.32
fot. 17
W książce adresowej dla
Kurlandii na rok 191233
znajdujemy
następujące
informacje
o
majątku
kurmeńskim: 5475 dziesięcin
ziemi dworskiej (827 d.
grunty orne, 684 d. łąki,
433 d. pastwiska, 3298 d.
lasy, 233 d. nieużytki) oraz 3200 dziesięcin ziemi
chłopskiej (dawnych gruntów ordynackich,
sprzedanych włościanom). Na terenie majątku
28 Libausche Zeitung, nr. 43 (20.2.1902)
27 Libausche Zeitung, nr 43 (20.2.1902)
29 Lauksaimniecības izstādē Šauļos 1879. g. skatītāju vidū
sajūsmu izpelnījās zirgi no Komorovsku audzētavas: pusasiņu
arābu, kā arī lietuviešu (žemaišu) šķirnes. Sk. Libausche
Zeitung, nr. 151 (22.9.1879)
28 Na wystawie rolniczej w Szawlach w 1879 r. podziw wśród
widowni wzbudziły konie z hodowli Komorowskich: półkrwi
arabskiej oraz rasy litewskiej (żmudzkiej). Zob. Libausche
Zeitung, nr 151 (22.9.1879)
30 Düna – Zeitung, nr. 56 (12.3.1894)
29 Düna-Zeitung, nr 56 (12.3.1894)
31 Libausche Zeitung, nr. 60 (15.3.1894)
30 Libausche Zeitung, nr 60 (15.3.1894)
32 A. Richter, Baltische Adressbücher, Kurland. 1900. g.
31 A. Richter, Baltische Adressbücher, Kurland. 1900 r.
33 Ģimene dzīvojusi Kurmenē vismaz kopš XIX. gs. 40.-iem
gadiem. Sk. Latviešu Avīzes, nr. 26 (15.6.1847)
32 Rodzina osiadła w Kurmenie przynajmniej od lat 40-tych
XIX w. Zob. Latviešu Avīzes, nr 26 (15.6.1847)
34 A. Richter, Baltische Adressbücher, Band 2, Kurland. 1912. g.
33 A. Richter, Baltische Adressbücher, Band 2, Kurland. 1912 r.
12
oprócz wymienionych w 1900 r. gospodarstw
znajdował się jeszcze tartak drzewny. Hodowlę
poszerzono o owce rasy Southdown, pojawia
się także 10 uli pszczelich. Zarządcą lasów
ordynackich jest po Krajewskim od 1909 r.
Struniewicz, zarządcą majątku (od 1886 r.)
Bortkiewicz, a plenipotentem i najbliższym
współpracownikiem Komorowskiego – Tadeusz
Olszowski, który przybył do Kurmenu wkrótce
po objęciu ordynacji przez Piotra Antoniego
(w 1884 r.).
1900. gadā minētajām saimniecībām atradās
arī kokzāģētava. Lopkopība vēl tika papildināta
ar Sautdaunas šķirnes aitām, parādījās arī
10 bišu stropi. Par majorāta mežzini pēc
Krajevska no 1909. gada strādā Strunevičs
(Struniewicz), īpašuma pārvaldnieks (no 1886.
g.) ir Bortkevičs (Bortkiewicz), bet pilnvarotais
un vistuvākais Komorovska līdzstrādnieks –
Tadeušs Olšovskis (Prusa ģerbonis, Tadeusz
Olszowski h. Prus), kurš ieradās Kurmenē
neilgi pēc Pētera Antonija kļūšanas par
majorāta īpašnieku (1884. g.).
Potomkowie Frycza
Modrzewskiego
Friča Modževska (Frycz
Modrzewski) pēcteči
Warto w tym miejscu zatrzymać się przy tej
postaci; nie tylko dlatego, że niewątpliwie
miał on swój udział w gospodarczym
rozkwicie ordynacji, ale również z powodu jego
pochodzenia: Tadeusz Olszowski był w linii
prostej (w 11 pokoleniu) potomkiem wybitnej
postaci polskiego renesansu, Andrzeja Frycza
Modrzewskiego !34
Šeit vērts uzmanību veltīt Tadeuša Olšovska
personai; ne tikai viņa neapšaubāmā
ieguldījuma dēļ Kurmenes ekonomiskajā
uzplaukumā, bet arī viņa izcelsmes dēļ:
Tadeušs Olšovskis bija tiešā līnijā (11. paaudzē)
poļu renesanses izcilā pārstāvja Andžeja Friča
Modževska pēctecis!35
Tadeušs Olšovskis (1862 – 1937) no Olšovas
(Olszowa) bija Pētera Antonija vienaudzis
(varbūt viņi iepazinās studiju laika Tērbatā?),
kļuva par Komorovska pilnvaroto 22 gadu
vecumā, 1884. gadā. Olšovsku ģimene
cēlusies no toreizējās Pjotrkovskas guberņas
(no Olšovas, Bžezinu (Brzeziny) novada).
Vēl administrējot Komorovsku īpašumā,
Tadeušs nopirka Kemblinus (Kembliny) pie
Lodzas. Pēc Polijas neatkarības atgūšanas
Olšovski pārcēlās no Kurzemes uz Gdiņu,
kur Tadeušs kļuva par pilsētas domes deputātu
un vadīja itāļu apdrošināšanas sabiedrības
filiāli. Ģimenes locekļi uzturējās gan Gdiņā,
gan Kemblinos.36 Tadeuša sieva bija Marija
Hšanovska (Maria Chrzanowska, 1867 - 1940),
ģenerāļa Stefana Grot - Rovecka (Stefan Grot
- Rowecki) tuva radiniece (ģenerāļa māte bija
dzimusi Hšanovska).
Tadeusz Olszowski z Olszowy h. Prus (18621937) był rówieśnikiem Piotra Antoniego
(może poznali się na studiach w Dorpacie ?),
plenipotentem Komorowskiego został w wie­
ku 22 lat, w 1884 r. Rodzina Olszowskich
wywodziła się z ówczesnej guberni Piotrkowskiej
(Olszowy, pow. Brzeziny). Jeszcze w okresie
administrowania ordynacją Komorowskich
Tadeusz zakupił majątek Kembliny koło Łodzi.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości
Olszowscy przenieśli się z Kurlandii do
Gdyni, gdzie Tadeusz został radnym miejskim
i prowadził przedstawicielstwo włoskiego
towarzystwa ubezpieczeniowego. Czas dzielili
między między Gdynię a Kembliny.35 Żoną
Tadeusza była Maria z Chrzanowskich (18671940), blisko spokrewniona z gen. Stefanem
Grot-Roweckim (matka generała była z domu
Chrzanowska).
35 Friča Modževska meita Elizabete (Elżbieta) tika izdota par
sievu Valeriānam Olšovskim (Walerian Olszowski).
34 Córka Frycza Modrzewskiego – Elżbieta wydana została za
mąż za podkomorzego wendeńskiego Waleriana Olszowskiego.
36 Informācija par Olšovsku ģimenes locekļu likteņiem no
Pjotra Krauzes (Piotr Krauze) vēstules autoram 10.12.2013. g.
35 Informacje dot. losów rodziny Olszowskich – p. Piotr Krauze
w liście do autora z dnia 10.12.2013 r.
Z szóstki dzieci Olszowskich urodzonych
w Kurmenie, trójka zmarła w wyniku
13
epidemii
de­­zynterii
w
lecie
1906
r.
i zo­­­­s­­­tała pochowana na placu przykościelnym. Z
potomków Tadeusza i Marii Olszowskich żyje
dzisiaj jeszcze jeden wnuk w Łowiczu.
No sešiem Olšovsku Kurmenē dzimušajiem
bērniem trīs nomira dizentērijas epidēmijas
laikā 1906. gadā un tika apglabāti laukumā pie
Kurmenes baznīcas. No Tadeuša un Marijas
pēctečiem dzīvs pašlaik ir vēl viens mazdēls
Lovičā (Łowicz).
Wielkość ordynacji podawana
przez A. Richtera w księdze
adresowej Kurlandii pokrywa
się z informacjami prasowymi.
W jednym z numerów „Baltijas
Vēstnesis”36 znajdujemy wy­
kaz majątków ziemskich w
Kurlandii. Z ogólnej liczby 1 mln
100 tys. dziesięcin ziemi prawie
10 % należało do baronów v.
Behr (103,5 tys. dziesięcin).
Komorowscy posiadali w 1899 r.
5500 dziesięcin ziemi. Z polskich
rodzin
największy
majątek
ziemski w Kurlandii posiadali
wtedy hr. Tyszkiewicz.
Rihtera
Kurzemes
adrešu
grāmatā norādītais Kurmenes
īpašuma lielums ir līdzīgs
presē minētajam. Vienā no
„Baltijas Vēstneša”37 numuriem
atrodams Kurzemes zemes
īpašumu uzskaitījums. No
kopējās platības - 1 miljona un
100 tūkstošiem desetīnu zemes –
gandrīz 10% piederēja baroniem
Bēriem (Behr) (103,5 tūkstoši
desetīnu). Komorovskiem 1899.
gadā piederēja 5500 desetīnu
zemes. No poļu ģimenēm
vislielākais zemes īpašums
tolaik piederēja
grāfiem
Tiškevičiem (Tyszkiewicz).
Pēteris Antonijs Komorovskis
iesaistījās pagasta sabiedris­
kajā dzīvē. Finansiāli atbalstīja Pagasta Nama,
kā arī, sekojot savu senču piemēram, pagasta
skolas būvi. Šim mērķim viņš nodrošināja
būvmateriālus 2510 rubļu vērtībā, kurus
pagastam vajadzēja atmaksāt pa daļām, 500
rubļus gadā.38 Pagasta Namam viņš dāvināja
60 krēslus, bet jaunajai skolai burvju lukturi
ar acetelīna apgaismošanu.39 Jaunā Pagasta
Nama iesvētīšanas ceremonija, muižniekam
piedaloties, notika svētku svētdienā, 1903.
gada 2. februārī.40 1911. gadā Pēteris Antonijs
Komorovskis atvēlēja ēku otrai pagasta skolai
- Mūru muižas skolu Mūrmuižā.41
fot. 18
Piotr
Antoni
Komorowski
angażował
się
w życie społeczne gminy. Wsparł
finansowo budowę Domu Gminy
oraz, wzorem swoich przodków,
szkoły gminnej. Na te cele
przekazał materiał budowlany wartości 2510
rubli, które gmina miała spłacić w ratach, po 500
rubli rocznie.37 Dla Domu Gminy przekazał 60
krzeseł, a dla nowej szkoły żyrandol (oświetlenie
acetylenowe).38 Uroczystość poświęcenia nowego
Domu Gminy z udziałem ordynata odbyła się
w świąteczną niedzielę, 2 lutego 1903 r.39 W 1911 r.
Piotr Antoni Komorowski przeznaczył budynek
na drugą szkołę w gminie – w Murmen (Muru
muižas skola).40
Ordynatowi bliskie były także sprawy rozwoju
gospodarczego całego regionu. Jego nazwisko
znajdujemy wśród inicjatorów budowy kolei
Bauska-Ryga41, a w 1912 r. przekazał nieodpłatnie
grunty pod budowę linii kolejowej łączącej
litewskie Birże z węzłem kolejowym
Majorāta īpašniekam tuvs bija arī visa reģiona
ekonomiskās attīstības jautājums. Viņa
uzvārds atrodams Bauskas – Rīgas dzelzceļa
būves iniciatoru vidū42, bet 1912. gadā viņš bez
atlīdzības atdevis gruntsgabalus dzelzceļa
37 Baltijas vēstnesis, nr. 280 (14.12.1899)
36 Baltijas Vēstnesis, nr 280 (14.12.1899)
38 Balss, nr. 8 (19.2.1903)
37 Balss, nr 8 (19.2.1903)
39 Turpat
38 Tamże, str. 4
40 Turpat
39 Tamże, str. 4
41 Dzimtenes Vēstnesis, nr. 182 (19.8.1911)
40 Dzimtenes Vēstnesis, nr 182 (19.8.1911)
42 Balss, nr. 6 (5.2.1897), 2. lpp.
41 Balss, nr 6 (5.2.1897), str. 2
14
w Taurkalne.42 Głównym orędownikiem
budowy tej linii był hr. Tyszkiewicz z Birż,
który oprócz gruntów przeznaczył także
nieodpłatnie drewno na budowę tej linii.
Jesienią 1912 r. inżynierowie wytyczyli linię
kolejową od Birż przez Kurmen do Taurkalne.
Przystanki wyznaczono w Birżach i Kurmen.
Budowa ostatecznie nie doszła do skutku –
wybuch wojny zniweczył te plany.
līnijas Birži – Taurkalne būvei.43 Galvenais
šīs līnijas izveidošanas atbalstītājs bija grāfs
Tiškevičs no Biržiem, kurš bez gruntsgabaliem
bez atlīdzības ziedoja arī kokmateriālus
dzelzceļa būvēšanai. 1912. gada rudenī inženieri
nosprauda atrašanās vietu dzelzceļa līnijai no
Biržiem caur Kurmeni līdz Taurkalnei. Pieturas
tika nozīmētas Biržos un Kurmenē. Projekts
tomēr netika realizēts – kara sākums visus
plānus izjauca.
Piotr
Antoni
angażował
się
również w życie polityczne guberni.
W 1907 r. został wybra­ny przez zgromadzenie
właścicieli ziemskich w Kurlandii posłem
do Dumy. Wyboru jednak nie przyjął,
deputowanym
został
kandydat z drugim
wynikiem
–
baron
Hamilkar Völkersahm.43
Pēteris Antonijs iesaistījās arī guberņas
politiskajā dzīvē. 1907. gadā zemes īpašnieku
sapulces laikā viņš tika ievēlēts par Kurzemes
pārstāvi Valsts Domē. Amatu viņš tomēr
nepieņēma, par deputātu
kļuva kandidāts ar otro
rezultātu vēlēšanās – barons
Hamilkārs
Folkersāms
(Hamilkar Völkersahm).44
Pirmā pasaules kara laikā
Komorovski no Kurmenes
pārcēlās uz Rīgu. Pēc
Jūliuša Komorovska no
Kovališkiem
teiktā45
pirms došanās projām no
Kurmenes Komorovski no
turienes
izveda
visas
vērtīgās gleznas, galveno­
kārt ģimenes portretus, atdodot tos glabāšanā
Krustpils (Krietzburg) mācītājmājā.46 Šīs
gleznas tomēr tika vācu nolaupītas un to
pēdas pazuda. Kurmenes muiža esot tikusi
nodedzināta pirmā pasaules kara laikā.47
fot. 19
Pēteris Antonijs Komorovskis nomira 1920.
gada jūnijā Rīgā – jaunās Latvijas valsts
galvaspilsētā. Vēl dažus gadus Rīgā, Skolas
W czasie I wojny
światowej Komorowscy
opuścili
Kurmen
i
zamieszkali w Rydze.
Wg relacji Juliusza
Komorowskiego
z Kowaliszek44 - przed
opuszczeniem Kurmenu
właściciele
wywieźli
stamtąd
wszystkie
cenne obrazy, głównie portrety rodzinne,
oddając je na przechowanie do plebani przy
zamku Krietzburg.45 Obrazy te zostały jednak
zabrane przez Niemców i ślad po nich zaginął.
Dwór kurmeński miał zostać spalony w okresie
I wojny światowej.46
Piotr Antoni Komorowski zmarł w czerwcu
1920 r. w Rydze – stolicy nowopowstałego
państwa łotewskiego. Jeszcze przez kilka lat
42 Tēvija, nr 115 (4.10.1912)
43 Tēvija, nr. 115 (4.10.1912)
43 Komorowski uzyskał 31 głosów, drugi Völkersahm 29
głosów; Zob. Rigasche Rundschau, nr 240 (15.10.1907)
44 Komorovskis ieguva 31 balsi, Folkersāms 29 balsis; Sk.
Rigasche Rundschau,nr. 240 (15.10.1907)
44 Aftanazy R., Dzieje rezydencji na dawnych kresach
Rzeczypospolitej, tom III
45 Aftanazy R. Dzieje rezydencji na dawnych kresach
Rzeczypospolitej, III sējums
45 Prawdopodobnie chodzi tu o plebanię kościoła
ewangelickiego naprzeciw zamku w Kryżborku (łot. Krustpils)
46 Visticamāk tā bija ev. – lut. baznīcas mācītājmāja iepretī
Krustpils pilij
46 Interesująca w tym kontekście jest notatka prasowa
zamieszczona w Rigasche Zeitung, nr 90 (22.4.1914): wg niej
w dniu 15 kwietnia 1914 r. (s)płonął 200-letni dwór hrabiów
Komorowskich w Kurmen. Oznaczałoby to, że dwór kurmeński
spłonął, a przynajmniej poważnie ucierpiał kilka miesięcy
przed wybuchem wojny. (Raczej nie chodzi tutaj o dwór
w Murmen, gdyż ten został spalony jeszcze przez Szwedów
w 1709 r.) Z drugiej strony zachowane zdjęcia sugerują, że na
początku wojny dwór znajdował się w dobrym stanie.
47 Interesanta piezīme presē šajā sakarā ievietota „Rigasche
Zeitung”, nr. 90 (22.4.1914): 1914. gada 15. aprīlī esot degusi
200-gadīgā grāfu Komorovsku muiža Kurmenē. Tas nozīmētu,
ka Kurmenes muiža nodega vai vismaz ievērojami cieta dažus
mēnešus pirms kara sākuma. (Droši vien te nav runa par
Mūrmuižas (Murmen) muižu, jo tā nodega vēl Zviedru kara
laikā 1709. gadā.) No otras puses, saglabājušās fotogrāfijas
liecina, ka vēl kara sākumā muiža bijusi labā stāvoklī.
15
w Rydze mieszkała na ul. Szkolnej jego żona,
Maria Matylda,47 dzieląc czas pomiędzy Rygę,
Kurmen i Podbirże. Łotewska reforma rolna
z jesieni 1920 r. pozostawiła Komorowskim
łącznie 53,9 ha ziemi, z ruinami spalonego dworu,
zabudowaniami gospodarczymi i parkiem.
W posiadaniu wdowy Komorowskiej pozostał
także młyn wodny, który sprzedała rodzinie
Skujenieks.48 W gospodarstwie dziadków
dzieciństwo spędził Knuts Skujenieks,
późniejszy poeta, jedna z najznakomitszych
postaci łotewskiej literatury XX wieku. Z księgi
wieczystej majątku wdowy Komorowskiej
wynika, że jeszcze w 1930 r. Maria Matylda
jako adres zamieszkiwania podawała Kurmen49,
legitymując się przy tym łotewskim paszportem
wystawionym w Rydze w maju 1930 r.
ielā dzīvoja viņa sieva Marija Matilde,48
dalot savu laiku starp Rīgu, Kurmeni
un Pabiržiem. Latvijas 1920. gada zemes
reforma atstāja Komorovskiem 53, 9 ha
zemes, kopā ar nodegušās muižas drupām,
saimniecības ēkām un parku. Komorovska
atraitnes īpašumā palika arī ūdensdzirnavas,
kuras viņa pārdeva Skujenieku ģimenei.49
Vecvecāku saimniecībā bērnību pavadīja
Knuts Skujenieks, vēlākais dzejnieks, viena
no ievērojamākajām personībām latviešu XX
gadsimta literatūrā. No Komorovska atraitnes
īpašuma zemesgrāmatas izriet, ka vēl 1930.
gadā Marija Matilde par savu dzīvesvietas
adresi norādījusi Kurmeni50, bet kā personu
apliecinošu dokumentu uzrādījusi Rīgā, 1930.
gada maijā izdotu Latvijas pasi.
W marcu 1934 r. Maria Matylda sprzedaje
resztówkę dawnej ordynacji kurmeńskiej Velcie
Ādams50 za kwotę 12 tys. łatów.51 Mieszka już
wtedy w Podbirżach. Jesienią 1934 r. wdowa
Komorowska zostaje pozbawiona obywatelstwa
łotewskiego w związku z przyjęciem przez nią
obywatelstwa litewskiego.52 Rodzina Ādams
po 4 latach, w marcu 1938 r. sprzedaje Kurmen
K. Kārklinowi z Lipawy za kwotę 25 tys. łatów
(w tym 8 tys. Ls stanowiły obciążenia majątku
długiem). Kriš Kārkliņš w kwietniu 1939 r.
zamienia Kurmen (transakcja z P. Caune) na
nieruchomość w Rydze przy Vienības gatve
78a. Wartość transakcji oszacowana została
na 22 tys. łatów (w tym 18,5 tys. Ls obciążenia
hipoteczne, długi), natomiast wg rejestru
kadastralnego Kurmen (resztówka majątku)
miał w 1939 r. wartość 11.840 Ls.53
1934. gada martā Marija Matilde pārdod senā
īpašuma paliekas Veltai Ādamai no Kurmenes51
par 12 000 latu.52 Viņa pati tad jau dzīvo
Pabiržos. 1934. gada rudenī, sakarā ar to, ka viņa
pieņēmusi Lietuvas pilsonību, Komorovska
atraitnei tiek atņemta Latvijas pilsonība.53
Ādamu ģimene pēc 4 gadiem, 1938. gada martā
pārdod Kurmenes īpašumu K. Kārkliņam no
Liepājas par 25 000 latu (no tiem 8 000 Ls ir
īpašuma parādu summa). Krišs Kārkliņš 1939.
gada aprīlī (transakcijas veidā ar P. Cauni)
iemaina Kurmeni pret nekustamo īpašumu
Rīgā, Vienības gatvē 78a. Transakcijas vērtība
tiek lēsta ap 22 000 latu (no tiem 18 500 Ls veido
hipotekārās saistības un parādi), taču kadastra
reģistrā Kurmenes muižas paliekas 1939. gada
novērtētas 11 840 Ls vērtībā.54
W 1934 r. kończy się zatem ponad 150-letni
okres związków Komorowskich z Kurmenem.
W tym czasie gmina kurmeńska liczy 1503
1934. gadā beidzas Komorovsku vairāk nekā
150 gadu ilgās attiecības ar Kurmeni. Tajā laikā
Kurmenes pagastā ir 1503 iedzīvotāji, darbojas
47 Das Rigasche Adressbuch für 1925
48 Młyn wodny oraz 3,7 ha ziemi zostały sprzedane w 1925 r.
za 1566 łatów.
48 Das Rigasche Adressbuch, 1925
49 LVVA, 7392-11/207, str. 7, [za:] Daina Bleiere, Kurmene un
Komorovski. Maszynopis (niepublikowany)
49 Dzirnavas un 3,7 ha zemes tika pārdoti 1925. gadā par
1566 Ls.
50 Córka p. Ādams, Ināra Neilande przekazuje w 2012 r.
prezydentowi B. Komorowskiemu rodzinne pamiątki Marii
Matyldy – szafkę z herbem Korczak oraz haftowane obrusy.
50 LVVA, 7392. f., 11. apr., 207. l., 7. lpp.
51 Veltas Ādamas meita Ināra Neilande 2012. gadā atdod
prezidentam B. Komorovskim Marijas Matildes ģimenes
piemiņas lietas – skapi ar Korčaka ģerboni un galdautus ar
izšuvumiem.
51 Dla porównania: budżet gminy Kurmen 1934/35 wynosił
16.500 łatów. Resztówka majątku nie była wtedy jeszcze
zadłużona.
52 Salīdzinājumam: Kurmenes pagasta budžets 1934./35. g. bija
16 500 latu. Īpašuma paliekas tad vēl nespieda parādu nasta.
52 LVVA, 3234-24/18471, str. 62, [za:] Daina Bleiere, Kurmene
un Komorovski. Maszynopis (niepublikowany)
53 LVVA, 3234. f., 24. apr., 18471. l., 62. lpp.
53 LVVA, 7392-11/207, str. 71, [za:] Daina Bleiere, Kurmene un
Komorovski. Maszynopis (niepublikowany)
54 LVVA, 7392. f., 11. apr., 207. l., 71. lpp.
16
mieszkańców, ma 2 szkoły (6-klasową
w Kurmenie oraz 4-klasową w Murmen).
Na terenie gminy jest 271 gospodarstw,
posiadających 3072 ha ziemi ornej (1/3 ogólnej
powierzchni gruntów), 3470 ha zajmują lasy
(37 % powierzchni gruntów), 2200 ha łąki
i pastwiska (23 % gruntów).
2 skolas (6-klasīga Kurmenē un 4-klasīga
Mūrmuižā). Pagastā ir 271 saimniecība, kurām
kopā pieder 3072 ha aramzemes (1/3 no kopējās
pagasta platības), 3470 ha aizņem meži (37% no
kopējās platības), 2200 ha pļavas un ganības
(23% no kopējās platības).
No iedzīvotāju saraksta izriet, ka 1925. gadā
Kurmenes pagastā bijuši 1334 iedzīvotāji, tajā
skaitā 1237 latvieši (92,7%), 90 lietuvieši (6,7%),
2 vācieši, 2 krievi, 3 poļi. Romas katoļu ticības
pārstāvju iedzīvotāju vidū tad bijis 88%, 11,3%
evaņģēliski – luteriskajai baznīcai piederīgo un
0,7% pareizticībai piederīgo (10 cilvēki).
Z kolei wg spisu ludności z 1925 r. w gminie
Kurmen było 1334 mieszkańców, w tym 1237
Łotyszy (92,7 %), 90 Litwinów (6,7 %), 2
Niemców, 2 Rosjan, 3 Polaków. Wyznania
rzymsko-katolickiego było wtedy 88 %
mieszkańców, 11,3 % ewangelickiego, 0,7 %
prawosławnego (10 osób).
Salīdzinājumam: 1989. gadā pagastā bija
863 iedzīvotāji, no tiem 708 latvieši (82%), 95
lietuvieši (11%), 39 krievi (4,5%), 8 baltkrievi, 5
ukraiņi, 4 poļi.55
Dla porównania: w 1989 r. gmina liczyła
863 mieszkańców, w tym 708 Łotyszy (82
%), 95 Litwinów (11 %), 39 Rosjan (4,5 %), 8
Białorusinów, 5 Ukraińców, 4 Polaków.54
Liels notikums Kurmenes starpkaru perioda
vēsturē bija Latvijas prezidenta Kārļa Ulmaņa
vizīte 1936. gada 22. augustā.
Ważnym wydarzeniem w międzywojennej
historii Kurmenu była wizyta w dniu 22 sierpnia
1936 r. prezydenta Łotwy Kārlisa Ulmanisa.
1.1. Kurmene pēc 1940. gada,
iedzīvotāju deportācija (izvešana)
1.1. Kurmen po 1940 r., deportacje
ludności
Padomju karaspēks ienāca Kurmenē 1940. gada
jūnijā. Gadu ilgā I. okupācija nesa sev līdzi
nojausmu par to, kas Latvijas iedzīvotājus
sagaidīs pēc 1944. gada. Padomju vara vēl
pirms savas atkāpšanās, vācu karaspēkam
tuvojoties, paspēja izsūtīt uz Sibīriju apmēram
35 tūkstošus Latvijas iedzīvotāju (tas ir, 1,8%
no visiem iedzīvotājiem).56 1941. gada 14.
jūnija deportācija skāra arī Kurmeni – no 7
saimniecībām tika izvesti 28 cilvēki. Bija jau
sagatavoti saraksti turpmākajām izvešanām
un tajos iekļautas 16 ģimenes, taču šoreiz
padomju vara nepaspēja savu plānu realizēt.57
Wojska radzieckie pojawiły się w Kurmenie
w czerwcu 1940 r. Trwająca rok czasu I okupacja
przyniosła ze sobą przedsmak tego, co miało
spotkać mieszkańców Łotwy po 1944 r. Władza
radziecka zanim, wycofując się przed wojskami
niemieckimi, opuściła ziemię łotewską zdążyła
wywieźć na Syberię ok. 35 tys. mieszkańców
Łotwy (tj. 1,8 % ogółu mieszkańców).55
Deportacje z 14 czerwca 1941 r. dotknęły
także ludność Kurmenu – z 7 gospodarstw
wywieziono 28 osób. Przygotowane były spisy
kolejnych 16 rodzin do wywózki, ale tym razem
władza radziecka nie zdążyła zrealizować tego
planu.56
Pēc atkārtotas Latvijas ieņemšanas 1944. gadā
padomju vara turpināja 1940. gadā iesākto
Po ponownym zajęciu Łotwy w lecie 1944 r. władza
radziecka powróciła do zapoczątkowanej w 1940 r.
55 Baltijas Romas katoļu draudzes, Kūrijas arhīva materiālu
apkopojums, 1997
54 Baltijas Romas katoļu draudzes, Kūrijas arhīva materīalu
apkopojums, 1997 r.
56 Latvian National Foundation, „These names accuse”,
Stokholma, 1982
55 Latvian National Foundation, These names accuse,
Sztokholm 1982 r.
57 Viegliņa - Valliete G., Pa Votu un Sēļu pēdām Zemgalē no
15. līdz 20. gadsimtam, Rīga, 2014, 130. lpp.
56 Viegliņa-Valliete G., Pa Votu un Sēļu pēdām Zemgalē no 15.
Līdz 20. gadsimtam, Ryga, 2014 r., str. 130
17
polityki represji wobec społeczeństwa łotewskiego.
Największą w skali akcję deportacyjną z marca
1949 r. poprzedziły aresztowania, zabójstwa
lub deportacje pojedynczych osób uznanych
za wrogów władzy ludowej.57 W nocy 24/25
marca 1949 r. zabrano z Kurmenu 101 osób z 29
domów. Proboszcz H. Trops zapisał w dzienniku
o tamtych wydarzeniach: „W nocy z 24 na 25
marca rozpoczęły się deportacje na Syberię.
NKWD otaczało dom, po czym ogłaszano,
że jego mieszkańcy zostaną deportowani na
Syberię. Oficer odczytywał nawet odpowiednie
zarządzenie
ministerstwa
bezpieczeństwa.
Domownicy mieli 15-30 minut na przygotowanie
się do wyjazdu, przy czym przygotowania mogły
czynić tylko kobiety i dzieci, mężczyźni pilnowani
byli przez uzbrojonych funkcjonariuszy […]”58
represiju politiku pret Latvijas sabiedrību.
Aresti, slepkavības un atsevišķu, par padomju
iekārtas
ienaidniekiem
atzītu
personu
izsūtīšana58 ievadīja vislielāko deportācijas
akciju 1949. gada martā. 1949. gadā naktī no
24. uz 25. martu no Kurmenes tika aizvests
101 cilvēks no 29 mājām. Mācītājs H.Trops
dienasgrāmatā par šiem notikumiem raksta:
„Šajā naktī Kurmenē sākās iedzīvotāju daļas
izsūtīšana uz Sibīriju. Šis pasākums notika
šādā kārtībā – doto māju ielenca kareivji un
paziņoja, ka būs jāizbrauc. Ieradās virsnieks un
nolasīja KPSR Drošības ministrijas rīkojumu
par izsūtīšanu. Tad pavēlēja 15 – 30 minūtēs
sagatavoties. Vīriešus pie sagatavošanās
nelaida. Viņiem bija jāsēž uz vietas. […]”59
2. Sv. Pētera un Pāvila baznīca
Kurmenē
2. Kościół pw. Św. Piotra i Pawła
w Kurmen
Pirmais Komorovsku dzimtas muižas īpašnieks
Kurmenē, Pēteris Komorovskis 1820. gadā
atvēlēja līdzekļus koka kapelas celtniecībai.
Tā bija Skaistkalnes baznīcas, kura slavena
ar brīnišķīgu Dievmātes Marijas Ģimeņu
Aizstāves gleznu, filiāle. Tomēr tas nebija
pirmais dievnams Kurmenē. Ir saglabājusies
Jelgavas mācītāja kanoniķa Folkmaņa
atsauksme pāvesta nuncijam 1775. gadā, kurā
minēta barona Volfa pagājušajā gadā (tātad
1774. g.) celtā koka kapela.60 Savukārt dekanāta
dokumentos no 1853. gada tikusi minēta mūra
kapela Kurmenē.61 Pēc dažiem avotiem, pēc
mūra baznīcas uzcelšanas Kurmenē (1870.
gadā) koka kapela tikusi izjaukta un pārvesta
uzstādīta īpašuma nomalē esošajos Kankaļos.62
Pierwszy z rodu Komorowskich właściciel
majątku Kurmen, Piotr Komorowski ufundował
w 1820 r. drewnianą kaplicę. Była ona filią kościoła
w Szenbergu (łot. Skaistkalne), słynącego
cudownym obrazem Matki Boskiej Opiekunki
Rodzin. Nie był to jednak pierwszy dom boży
w Kurmenie. Zachowała się relacja proboszcza
Mitawy ks. Kanonika Folkmanisa dla nuncjusza
papieskiego z 1775 r., w której wspomniana została
drewniana kaplica, wybudowana przez barona
Wolffa w poprzednim roku (tj. 1774 r.)59 Z kolei
w dokumentach dekanatu z 1853 r. wymieniona
została murowana kaplica w Kurmen.60 Wg
niektórych źródeł, po wybudowaniu murowanego
kościoła w Kurmen (w 1870 r.) drewniana kaplica
została rozebrana i przeniesiona do położonej na
skraju ordynacji osady Kankaļi.61
1870. gadā Antonijs Ježijs Augusts
Komorovskis koka kapelas vietā uzbūvē
mūra baznīcu no ķieģeļiem un dolomīta, kura
W 1870 r. Antoni Jerzy Augustyn Komorowski
na miejscu drewnianej kaplicy stawia
58 No Kurmenes 1946. gadā uz Sibīriju tika izsūtīts Jāzeps
Dzenis, autora dzīvesbiedres un vienlaicīgi šī teksta tulkotājas
vectēvs. Kurmenē viņš atgriezās pēc 10 gadiem, 1956. gadā.
57 Z Kurmenu został wywieziony na Syberię w 1946 r. m.in.
Jāzeps Dzenis, dziadek żony autora i zarazem tłumaczki tego
tekstu. Do Kurmenu powrócił po 10 latach, w 1956 r.
59 Viegliņa – Valliete G., Pa Votu un Sēļu pēdām Zemgalē no
15. līdz 20. gadsimtam, Rīga, 2014, 139. lpp.
58 Viegliņa-Valliete G., Pa Votu un Sēļu pēdām Zemgalē no 15.
Līdz 20. gadsimtam, Ryga, 2014 r., str. 139
60 Archiv. Vatic. Nunz. Polon. – Curlandia – Pilten. Nr. 39.,
fol. 331. Oriģināls; šeit no: Juliāns Kardināls Vaivods, Baznīcas
vēsture Kurzemē XIX. un XX. gadsimtos, no sērijas: Katoļu
baznīcas vēsture Latvijā, Rīga, 1994
59 Archiv. Vatic. Nunz. Polon. – Curlandia-Pilten. Nr 39,
fol. 331. Originale; tu za: Julians Kardināls Vaivods, Baznīcas
vēsture Kurzemē XIX un XX gadsimtos, z serii: Katoļu
baznīcas vēsture Latvijā, Ryga, 1994
61 Tomēr droši vien šeit ir runa par Mūrmuižas kapu kapliču.
Sk. 2.2.
60 Zapewne chodzi tutaj jednak o kaplicę cmentarną na terenie
folwarku Murmen (Murmuižas kapi). Zob. 2.2.
62 Svilāns J., Romas katoļu baznīcas, Rīgas Metropolijas
kūrija, 1995
61 Svilāns J., Romas katoļu baznīcas, Rīgas Metropolijas
kūrija, 1995, str. 287
18
murowany kościół z cegły i dolomitu, który
w prawie niezmienionej postaci przetrwał do
dnia dzisiejszego.
gandrīz neizmainītā veidā saglabājusies līdz
mūsdienām.
Baznīca būvēta klasicisma stilā, tā ir trīsjomu
(triju navu), ar diviem torņiem un sv. Pētera
figūru virs frontona. Pirmās divas figūras (otrā
no 1930. gada) bija gatavotas no ozolkoka.
Pašreizējā, trešā tika izgatavota no akmens
Polijā 2008. gadā. Jumts klāts ar dakstiņiem,
izņemot abus torņus, ko sedz skārda plāksnes.
Koka griesti, vidējā navā tie veidoti velvē,
griestus balsta divi četrstūraini mūra pīlāri.
Virs altāra Pestītāja tēls.
Budowla w stylu klasycznym, trzynawowa,
z dwoma wieżami i figurą św. Piotra nad
frontonem. Pierwsze dwie figury (druga od
1930 r.) wykonane były z drewna dębowego.
Obecna, trzecia wykonana została z kamienia
w Polsce w 2008 r. Dach kryty dachówką,
z wyjątkiem obu wież, przykrytych blachą.
Sklepienie drewniane, w środkowej nawie
łukowe, oparte na dwóch czworobocznych
filarach. Na sklepieniu nad częścią ołtarzową
postać Zbawiciela.
Galvenais altāris veidots mākslinieciski, tā
katrā pusē divi bagātīgi kokgriezumiem rotāti
pīlāri, starp tiem figūra ar Kristu pie krusta
(krucifikss). Altāra abās pusēs sakristejas, bet
virs tām ļoti oriģināls un Latvijā reti sastopams
risinājums – baznīcas fundatora ģimenes ložas
(pašlaik aizstiklotas). Kreisajā pusē, zem
kanceles iemūrēta plāksne: „Pamięci Tekli z hr.
Komorowskich Ursyn Niemcewiczowej zm. 21
lipca 1902” („Teklas Ursinas Ņemcevičovas,
dzimušas Komorovskas, mirušas 1902. gada
21. jūlijā, piemiņai”; Tekla bija Antonija un
Elvīras Siručas vecākais bērns, kura, līdzīgi kā
visjaunākā māsa Stefānija, mirusi vēl mātes
dzīves laikā).
Ołtarz główny wykonany artystycznie, po
obu jego stronach po dwie bogato rzeźbione
kolumny, po między nimi figura Chrystusa
na krzyżu. Po obu stronach ołtarza zakrystie,
a nad nimi bardzo oryginalne i stosunkowo
rzadko na Łotwie spotykane rozwiązanie
– loże dla rodziny fundatora kościoła (obecnie
przeszklone). Z lewej strony, pod amboną
wmurowana tablica: „Pamięci Tekli z Hr.
Komorowskich Ursyn Niemcewiczowej zm.
21 lipca 1902” (najstarsze dziecko Antoniego
i Elwiry Syruć, zmarłe podobnie jak najmłodsza
siostra Stefania jeszcze za życia matki).
Obraz w lewym bocznym ołtarzu przedstawia
scenę uwolnienia św. Piotra z więzienia.
W prawym ołtarzu św. Antoni z Dzieciątkiem
Jezus na rękach.62 W czasie wojny obrazy
zostały zrulowane i ukryte, na czym ucierpiała
ich kolorystyka.
Gleznā uz kreisās puses sānu altāra attēlota
sv. Pētera atbrīvošanas no cietuma aina. Uz
labās puses sānu altāra attēlots sv. Antonijs ar
Jēzus bērniņu rokās.63 Kara laikā gleznas tika
sarullētas un noslēptas, tāpēc cieta to krāsas.
Kora telpā ērģeles ar astoņām balsīm.
Baznīcas dārzs norobežots ar metru biezu
un pusotra metra augstu dolomīta mūri, ko
sedz dakstiņi. Baznīcas dārzā divu pēdējo
Komorovsku dzimtas majorāta īpašnieku
un viņu dzīvesbiedru: Marijas Matildes
Komorovskas (dzimušas Komorovskas) un
Elvīras Komorovskas (dzimušas Siručas) kapi.
Turpat arī piemineklis 12 gadu vecumā mirušajai
Stefānijai
Komorovskai64,
visjaunākajam
Antonija Ježija Augusta un Elvīras no Siručiem
meitai, kā arī divi citi kapa pieminekļi bērniem
Na chórze ośmiogłosowe organy. Teren
przykościelny ogrodzony metrowej grubości
i półtorametrowej wysokości murem z dolo­
mitu, krytym dachówką. Na przykościelnym
placu (cmentarzu) groby dwóch ostatnich
ordynatów z rodziny Komorowskich oraz
ich żon: Marii Matyldy Komorowskiej
(z domu Komorowskiej) i Elwiry Komorowskiej
z domu Syruć. Ponadto pomnik zmarłej
w wieku zaledwie 12 lat Stefanii Komorowskiej63,
najmłodszego dziecka Antoniego Jerzego
Augustyna i Elwiry z Syruciów oraz dwa
inne pomniki nagrobne dzieci z rodzin
63 Acīmredzama norāde uz diviem Kurmenes baznīcu
fundatoriem: Pēteri (1820.g.) un Antoniju (1870.g.)
Komorovskiem.
62 Czytelne nawiązanie do postaci kolejnych fundatorów:
Piotra (w 1820 r.) i Antoniego (w 1870 r.)
64 „Stefania Komorowska, 12 lat, zm. 19.3.1893” (Stefānija
Komorovska, 12 gadi, mirusi 19.3.1893. g.)
63 Stefania Komorowska, 12 lat, zm. 19.3.1893 r.
19
no Komorovsku65 un Olšovsku66 ģimenēm, kuri
nomira dizentērijas epidēmijas67 laikā 1906. gadā:
Komorowskich64 i Olszowskich65, które zmarły
w wyniku epidemii66 dezynterii w lecie 1906 r.:
„Pamięci Antka i Ninki Komorowskich 1906”
(„Anteka un Ninkas Komorovsku piemiņai
1906”),
„Pamięci Antka i Ninki Komorowskich †1906”
„Zosi, Marylce i Tadziowi Olszowskim
zmarłym 28-30 lipca 1906 r. Stroskani Rodzice”
„Zosi, Marylce i Tadziowi Olszowskim zmarłym
28-30 lipca 1906 r. Stroskani Rodzice” („Zosjai,
Marilkai un Tadzjam Olšovskiem, mirušiem
1906. gada 28. – 30. jūlijā. Sērojošie vecāki).
Na podstawie dokumentów znajdujących się
w archiwum dekanatu wiemy, że np. w 1889 r.
msza św. była odprawiana w kurmeńskim
kościele w każdą trzecią niedzielę miesiąca,
a w kaplicy w Kankaļi tylko 3 razy w roku.67
Pamatojoties uz dekanāta arhīva dokumentiem,
zinām, ka, piemēram, 1889. gada svētā mise
Kurmenes baznīcā tika noturēta katrā trešajā
mēneša svētdienā, bet kapelā Kankaļos tikai 3
reizes gadā.68
Przez pierwsze pół wieku był to kościół w dzi­
siejszym rozumieniu w zasadzie prywatny,
przeznaczony dla rodziny fundatora i pra­
cowników folwarku. Ostatni ordynat, Piotr
Antoni Komorowski (syn fundatora kościoła)
w 1918 r. przekazał kościół tworzącej się parafii
w Kurmenie.68 Z dokumentu sporządzonego
przez Piotra Komorowskiego w Rydze
w październiku 1918 r. dowiadujemy się, że dla
potrzeb księdza, mającego na stałe zamieszkać
w Kurmen przeznacza się w użytkowanie (nie
na własność) dom oraz 6,6 dziesięcin ziemi,
łąkę dla dwóch koni i jednej krowy, ogród (1/3
dziesięciny), 4 kubiki drewna na opał oraz w
lecie pastwisko dla trzech krów. W liście Piotr
Komorowski prosi proboszcza w Skaistkalne
o możliwie szybkie nadanie biegu sprawie.69
Kardynał Vaivods określił tę darowiznę
jako piękny gest, ale trochę spóźniony. Wg
kardynała ordynat musiał zdawać sobie pod
koniec 1918 r. sprawę, że czas dworów i wielkiej
własności ziemskiej na Łotwie dobiega końca,
Pirmā pusgadsimta laikā tā bija mūsdienu izpratnē
privāta baznīca, paredzēta muižnieka ģimenei
un muižas ļaudīm. Pēdējais majorāta īpašnieks
Pēteris Antonijs Komorovskis (baznīcas fundatora
dēls) 1918. gadā baznīcu novēlēja topošajai
Kurmenes draudzei.69 No Pētera Komorovska
Rīgā 1918. gada oktobrī sastādītā dokumenta
uzzinām, ka mācītāja, kuram pastāvīgi jādzīvo
Kurmenē, vajadzībām tiek atdota lietošanā (ne
īpašumā) māja, kā arī 6,6 desetīnas zemes, siena
pļava diviem zirgiem un vienai govij, dārzs(1/3
desetīnas), 4 kubikmetri malkas apkurei un
vasarā ganības trim govīm. Vēstulē Skaistkalnes
mācītājam Pēteris Komorovskis lūdz pasteidzināt
65 Anteks un Ninka – Jaroslava Jana Narcisa Komorovska
(Jarosław Jan Narcyz Komorowski) un Izabellas Antoņinas
Kotvičas (Izabella Antonina Kotwicz) bērni. Sk. LVVA, 7085.
f., 5. apr., 15. l.: Janīna Komorovska (Janina Komorowska),
mirusi 8 gadu vecumā 29.7.1906. g. un Antonijs Komorovskis
(Antoni Komorowski), miris 11 gadu vecumā 8.8.1906. g.
64 Antek i Ninka – dzieci Jarosława Jana Narcyza
Komorowskiego oraz Izabelli Antoniny Kotwicz. Zob. LVVA,
7085-5/15: Janina Komorowska, 8 lat, zm. 29.7.1906 r. oraz
Antoni Komorowski, 11 lat, zm. 8.8.1906 r.
66 Tadeušs Olšovskis (Tadeusz Olszowski), miris 1,5 gada
vecumā 26.7.1906. g., Sofija Olšovska (Zofia Olszowska),
mirusi 10 gadu vecumā 29.7.1906. g., Maria Olszowska (Maria
Olszowska), mirusi 3 gadu vecumā 29.7.1906. g.; Sk. LVVA,
7085. f., 5. apr., 15. l.
65 Tadeusz Olszowski, 1,5 roku, zm. 26.7.1906 r.; Zofia
Olszowska, 10 lat, zm. 29.7.1906 r.; Maria Olszowska, 3 lata,
zm. 29.7.1906 r.; Zob. LVVA, 7085-5/15
66 Epidemie okresowo nawiedzały Kurmen. W wyniku
epidemii czarnej ospy w 1889 r. zmarło 18 dzieci, w 1894 r.
miejscowość nawiedziła epidemia ospy, tyfusu i szkarlatyny.
Z kolei epidemia sepsy w lipcu 1910 r. kosztowała życie 30 osób.
67 Epidēmijas laiku pa laikam apmeklēja Kurmeni. Vēja
(melno) baku epidēmijas laikā 1889. gadā nomira 18 bērni,
1894. gadā Kurmenē plosījās bakas, tīfs un skarlatīna. Sepses
epidēmija 1910. gada jūlijā paņēma 30 cilvēku dzīvības.
67 Vaivods J., Katoļu baznīcas vēsture Latvijā. Baznīcas
vēsture Kurzemē XIX un XX gadsimtos. Ryga, 1994
68 Vaivods J., Baznīcas vēsture Kurzemē XIX un XX
gadsimtos, no sērijas: Katoļu baznīcas vēsture Latvijā, Rīga,
1994
68 Pierwszym proboszczem był ks. Julians Linde (styczeń –
czerwiec 1919 r.). Ostatnim proboszczem z siedzibą w Kurmenie
był ks. Julians Butāns (do listopada 1982 r.). Od końca 1982 r. do
dnia dzisiejszego opiekę duszpasterską w Kurmenie sprawują
księża z kościoła parafialnego w Skaistkalne.
69 Pirmais priesteris bija Juliāns Linde (1919. gada janvāris –
jūnijs). Pēdējais mācītājs ar sēdekli Kurmenē bija priesteris
Juliāns Butāns (līdz 1982. gada novembrim). No 1982. gada
beigām līdz šodienai Kurmenes baznīcā kalpo mācītāji no
Skaistkalnes draudzes baznīcas.
69 Vaivods J., Katoļu baznīcas vēsture Latvijā. Baznīcas
vēsture Kurzemē XIX un XX gadsimtos. Ryga, 1994
20
stąd ten niewiele go kosztujący gest.70 Z drugiej
strony kardynał Vaivods jednak przyznaje, że
w istocie darowizna ta miała duże znaczenie
dla późniejszych decyzji podejmowanych
przez komitet reformy rolnej. Na podstawie
postanowień wspomnianego komitetu parafii
kurmeńskiej przyznano 13,6 ha ziemi wraz
z kilkoma budynkami gospodarczymi oraz 3 ha
parku dworskiego wokół kościoła, przy czym
drzewa jako własność państwa nie mogły być
wycinane. Parafia otrzymała dom mieszkalny
z cegły (6 pokoi, kuchnia i 2 przedpokoje)71,
wymagający remontu drewniany spichlerz,
dawny budynek dla psów myśliwskich, ruiny
byłej wędzarni. Z dawnego sadu dworskiego
parafii przyznano 5 jabłoni. Dalej kardynał
Vaivods pisze, że patrząc na tak solidny
i dobrze utrzymany kościół, aż trudno uwierzyć,
że był budowany tylko jako kościół filialny.
Takiej budowli nie powstydziłaby się żadna
parafia średniej wielkości. Wg kardynała kościół
zbudowany został wg dobrze stylizowanego
planu i wyraźnie odróżnia się tym (na korzyść)
od budowanych w Kurlandii kościołów w tzw.
stylu bałtyckim. Wg przekazywanej ustnie
tradycji, kurmeński kościół miałby być miniaturą
któregoś z kościołów wileńskich (św. Jana ?).72
lietas iznākumu.70 Kardināls Vaivods nosauc šo
dāvinājumu par skaistu, bet mazliet novēlotu
žestu. Pēc kardināla domām, majorāta īpašniekam
1918. gada beigās vajadzēja apjaust, ka muižu
un lielo zemes īpašumu laiks Latvijā tuvojas
beigām, līdz ar to ne vairs tik nozīmīga šķiet
muižnieka cēlā rīcība.71 No otras puses, kardināls
Vaivods tomēr atzīst, ka patiesībā šis dāvinājums
nozīmīgi ietekmēja vēlākos zemes reformas
komitejas lēmumus. Minētās komitejas lēmuma
rezultātā Kurmenes draudzei tika piešķirts 13,6
ha zemes kopā ar vairākām saimniecības ēkām
un 3 ha lielu muižas parku visapkārt baznīcai,
pie tam koki kā valsts īpašums nedrīkstēja tikt
izcirsti. Draudze saņēma ķieģeļu dzīvojamo
ēku (6 istabas, virtuve un 2 priekštelpas)72, koka
noliktavu, kam bija nepieciešams remonts, agrāko
muižas medību suņu māju, bijušās kūpinātavas
drupas. No agrākā muižas dārza draudzei tika
atvēlētas 5 ābeles. Tālāk kardināls Vaivods
raksta, ka, skatoties uz pieklājīgo un labi uzturēto
dievnamu, pat grūti noticēt, ka tas ticis celts
tikai kā filiāles baznīca. Par tādu dievnama ēku
nekautrētos neviena vidēja lieluma draudze. Pēc
kardināla domām, baznīca tikusi celta pēc labi
stilizēta plāna un izteikti (sev par labu) atšķiras
no tā sauktā Baltijas stilā būvētajām Kurzemes
baznīcām. Pēc mutvārdu nostāstiem, Kurmenes
baznīca esot tikusi plānota kā kādas Viļņas
baznīcas (sv. Jāņa?) miniatūra kopija.73
W Kurmenie na 1503 mieszkańców w 1935 r.
1263 było wyznania rzymsko-katolickiego, a 215
ewangelickiego.
No 1503 Kurmenes iedzīvotājiem 1935. gadā 1263
bija Romas – katoļticīgie, bet 215 – evaņģēliski –
luteriskajai baznīcai piederīgie.
Wprawdzie kościół w Kurmenie był tylko filialny,
to już od dawnych czasów (pierwsza połowa
XIX w.) istniała przy nim szkoła parafialna,
wspierana przez ordynata Komorowskiego.73
W 1856 r. np. uczyło się w niej 42 dzieci, a w 1875 r.
75 dzieci. Od 1881 r. szkoła miała murowany,
piętrowy budynek z czerwonej cegły, zbudowany
ze środków ordynata. Pracowało w niej dwóch
nauczycieli – Michał i Antonina Zarewiczowie,
wśród uczniów 35 chłopców i 24 dziewczynki.
Lai gan Kurmenes baznīca skaitījās tikai
filiāles baznīca, tomēr jau kopš seniem laikiem
(XIX gadsimta pirmās puses) pie tās atradās
draudzes skola, kuras darbību atbalstīja majorāta
īpašnieks.74 Piemēram, 1856. gadā tajā mācījās 42
bērni, bet 1875. gadā 75 bērni. 1881. gadā draudzes
skola ieguva par muižnieka līdzekļiem būvētu
divstāvu sarkano ķieģeļu ēku. Tajā strādāja
divi skolotāji – Mihals un Antoņina Zareviči
70 Vaivods J., Baznīcas vēsture Kurzemē XIX un XX
gadsimtos, no sērijas: Katoļu baznīcas vēsture Latvijā, Rīga,
1994, 280. lpp.
71 Turpat, 280. lpp.
70 Tamże, str. 280
72 Turpat, 281. lpp.
71 Tamże, str. 281
73 Turpat, 283. lpp.
72 Tamże, str. 283
74 Skolas celtniecībai Komorovskis atvēlēja 4 morgus (laukuma
mērvienība Polijā, apm. 0,56 ha) zemes (apm. 1,5 ha), kā arī deva
kokmateriālus tās būvei. Skola ieguva nosaukumu „Kurmenes
pagasta Romas katoļu skola”. Tās atvēršanas ideja pieder
Skaistkalnes mācītājam.
73 Na budowę szkoły Komorowski przeznaczył 4 morgi ziemi
(ok. 1,5 ha) oraz dał budulec (szkoła była drewniana). Szkołę
nazywano „Kurmenes pagasta Romas katoļu skola” (gminna
rzymsko-katolicka szkoła). Jej inicjatorem był proboszcz ze
Skaistkalne.
21
(Michał, Antonina Zarewicz), skolēnu vidū bija
35 zēni un 24 meitenes.
W 1890 r. szkoła ma już trzech nauczycieli
(w tym małżeństwo Zarewiczów) oraz ponad
100 uczniów (76 chłopców i 33 dziewczynki).
1890. gadā skolā bija jau trīs skolotāji (tajā
skaitā Zareviči) un vairāk nekā 100 skolēnu (76
zēni un 33 meitenes).
W tym miejscu warto także poczynić uwagę,
że kościół w Kurmen dwukrotnie w historii
był siedzibą dziekana dekanatu DolnoZemgalskiego: w 1931 r. kiedy dziekanem został
proboszcz z Kurmenu ks. Jāzeps Jassas (do
1940 r.) oraz jesienią 1945 r., kiedy dziekanem
został ks. proboszcz Henriks Trops.
Šajā vietā vērts pievērst uzmanību faktam,
ka Kurmenes baznīca divreiz tās vēsturē bija
Lejaszemgales dekanāta dekāna sēdeklis: 1931.
gadā, kad par dekānu kļuva Kurmenes mācītājs
Jāzeps Jassas (līdz 1940. gadam) un 1945. gada
rudenī, kad dekāns bija priesteris Henriks
Trops.
2.1. Parafia w Kurmenie po 1940 r.
W lecie 1941 r., kiedy wojska niemieckie
zajmowały Łotwę, działania wojenne ominęły
Kurmen, jednak 3 lata później, podczas ofensywy
Armii Czerwonej linia frontu przez kilka
tygodni przebiegała na Niemenku i mieszkańcy
gminy przeżywali ciężki okres, kryjąc się
przed skutkami ostrzału artyleryjskiego w po­
śpiesznie wykopanych schronach na terenie
parku dworskiego. W wyniku ostrzału poważnie
ucierpiał także kościół. Uszkodzona została
wieża, dach i południowa ściana świątyni.
Wszystkie okna zostały wybite, zniszczeniu
uległ znajdujący się w kościele inwentarz, m.in.
ornaty mszalne, świeczniki. Część inwentarza
mieszkańcom udało się uratować, wynosząc
go uprzednio z kościoła, np. obrazy z bocznych
ołtarzy.
2.1. Kurmenes draudze pēc 1940. gada
1941. gada vasarā, kad vācu armija ieņēma
Latviju, karadarbība neskāra Kurmeni, tomēr
3 gadus vēlāk, Sarkanās Armijas ofensīvas
laikā frontes līnija dažas nedēļas sakrita ar
Mēmeli, un pagasta iedzīvotāji pārdzīvoja
grūtus laikus, slēpjoties no artilērijas
apšaudēm steigā izraktās slēptuvēs muižas
parka teritorijā. Apšaudes rezultātā nopietni
cieta arī baznīca. Postījumi skāra torni, jumtu
un dievnama dienvidu sienu. Visi logi tika
izsisti, sabojāts tika baznīcas inventārs, starp
citu misēs lietojamās ornātas, svečturi. Daļu
inventāra iedzīvotājiem izdevās izglābt, pirms
karadarbības sākuma iznesot no baznīcas,
piemēram, sānu altāru gleznas.
W kwietniu 1945 r. do Kurmenu przybył nowy
proboszcz ks. H. Trops. W czerwcu tego roku
zorganizowano nawet tradycyjną uroczystość
odpustową w dzień św. Piotra („Pētera diena”).
Dochód z imprezy – 1659 rubli przekazano na
fundusz odnowy kościoła. Także w 1946 r. parafia
żyła swoim rytmem – wydawało się jeszcze, że
nowa władza nie tak straszna. Ponownie odbył się
bez przeszkód odpust w dniu 29 czerwca, podczas
którego zbierano środki na remont kościoła.
Przeprowadzona przez proboszcza wizytacja
parafii wykazała na jej terenie 1167 mieszkańców.
W 1947 r. komitet partii w Bausce nie wydał
już zgody na organizację „Dnia Piotrowego”
– odpustu w dzień św. Piotra i Pawła. Tradycję
uroczystego świętowania tego dnia odnowiono
w latach 90-tych XX wieku. Na początku kwietnia
1949 r. na parafię nałożono kontrybucję w formie
podatku – 6 tys. rubli. Uznawani za wrogów
władzy ludowej (a nie objęci wcześniejszymi
deportacjami na Syberię) zaczęli znikać bez śladu.
W takich okolicznościach zastraszeni mieszkańcy
1945. gada aprīlī Kurmenē ieradās jauns
priesteris H. Trops. Šā gada jūnijā pat
tika sarīkota tradicionālā sv. Pētera dienas
ceremonija („Pētera diena”). Pasākuma
ienākumi – 1659 rubļi tika ieskaitīti baznīcas
atjaunošanas fondā. Tāpat 1946. gadā draudze
dzīvoja savu parasto dzīvi – tad vēl likās, ka
jaunā vara nav tik briesmīga. Atkal notika sv.
Pētera dienas svinības 29. jūnijā, kuru laikā tika
savākti līdzekļi baznīcas remontam. Priesterim
dodoties vizitācijā pie draudzes locekļiem,
Kurmenē tika saskaitīti 1167 iedzīvotāji.
1947. gadā Bauskas partijas komiteja vairs
neizsniedza atļauju „Pētera dienas” rīkošanai –
svinībām sv. Pētera un Pāvila dienā. Šī tradīcija
tika atjaunota tikai XX gadsimta 90.-os
gados. 1949. gada aprīļa sākumā draudzei
lika samaksāt nodokli – 6 tūkstošus rubļu.
Atzītie par padomju varas ienaidniekiem (bet
22
neaizsūtītie uz Sibīriju agrāko deportāciju
laikā) sāka pazust bez pēdām. Tādos apstākļos
iebaidītie iedzīvotāji nespēja pretoties viņu
pierakstīšanai kolhozā, kurš ietvēra praktiski
visu pagasta teritoriju. Divas dienas pēc
25. marta deportācijas akcijas Kurmenē tika
nodibināti 2 kolhozi.
nie oponowali przeciw zapisom do kołchozu,
który objął praktycznie wszystkie gospodarstwa.
Dwa dni po akcji deportacyjnej (25 marca 1949 r.)
utworzono na terenie gminy kurmeńskiej 2
kołchozy.
agrākās
2.2. Groby Komorowskich na
cmentarzu
dawnego
folwarku
Murmen (Murmuiža)
Mūrmuiža bija Kurmenes majorāta īpašuma
daļa. Laikā, kad šī zeme vēl piederēja
Līdinghauzenu – Volfu dzimtai, muižnieka
galvenais sēdeklis atradās tieši Mūrmuižā
(Murmen). Komorovsku ģimenē pieņemts
uzskatīt, ka Mūrmuižas pils tikusi nodedzināta
Zviedru kara laikā un vairs nav tikusi
atjaunota.75 Kamēr vēl bija Mūrmuižas pils,
Kurmene bija tikai īpašuma daļa. Tagad grūti
atrast greznās Mūrmuižas muižas paliekas.
Robežupes Mēmeles krastā gan saglabājušies
kapi ar zvanu torni akmens kapliču, veltītu
Pēterim Komorovskim,76 1825. gadā mirušajam
Franciska Antonija Komorovska un Franciskas
Lukrēcijas, dzimušas Līdinghauzenas – Volfas,
dēlam. Kapliča celta par Pētera otrās sievas
Folwark Murmen był częścią ordynackiego
majątku ziemskiego w Kurmen. W czasach,
kiedy ziemie te należały jeszcze do rodziny
Lüdingshausen-Wolff
siedziba
majątku
znajdowała się właśnie w Murmen. Wg tradycji
rodzinnej Komorowskich, zamek w Murmen
spalony został w czasie wojen szwedzkich
i nie został już odbudowany.74 Póki istniał
zamek w Murmen, Kurmen był tylko jednym
z rolniczych folwarków. Dzisiaj trudno
doszukać się śladów dawnej świetności
murmeńskiej
siedziby.
Nad
brzegiem
granicznej Mēmele (pol. Niemenek) zachował
się jednak cmentarz z dzwonnicą oraz
wykonaną z kamienia kaplicą grobową ku czci
Piotra Komorowskiego,75 zmarłego w 1825 r.
syna Franciszka Antoniego i Franciszki
2.2. Komorovsku kapi
Mūrmuižas kapsētā
fot. 20
fot. 21
74 Informacja za: Aftanazy R., Dzieje rezydencji na dawnych
kresach Rzeczypospolitej. Niewykluczone jednak, że centrum
majątku znajdowało się w Murmen również w okresie
późniejszym, o czym mogłyby świadczyć groby pierwszych
dwóch właścicieli z rodu Komorowskich właśnie na cmentarzu
murmeńskim.
75 Informācija pēc: R. Aftanazy, Dzieje rezydencji. Tomēr nav
izslēgts, ka arī vēlākos laikos īpašuma centrs bijusi Mūrmuiža,
par ko varētu liecināt fakts, ka pirmie divi Komorovsku dzimtas
muižas īpašnieki apglabāti tieši Mūrmuižas kapos.
76 Interesants dokuments ir vācu valodā Rīgā izdotais
nekrologs, nodrukāts Rīgā 1825. gada augustā (trīs mēnešus
pēc Pētera nāves). Tā autors palicis nezināms. Sk. LVVA, 4011.
f., 1. apr., 3104. l.
75 Ciekawym dokumentem jest tren żałobny w j. niemieckim
wydany drukiem w Rydze w sierpniu 1825 r. (trzy miesiące po
śmierci Piotra). Autor trenu pozostał anonimowy. Zob. LVVA
4011-1/3104
23
Dorotejas, dzimušas Engelhardtes (Dorothea
Engelhardt), līdzekļiem. Kapličas sienā
iegrebta skaista, nelaiķim veltīta epitāfija, kuru
grezno Komorovsku un Engelhardtu ģimenes
ģerboņi77:
Lukrecji z domu Lüdingshausen-Wolff. Kaplicę
ufundowała druga żona Piotra Dorothea
z domu Engelhardt. Na ścianie kaplicy wyryte
piękne epitafium dla zmarłego, zdobione
herbami rodzin Komorowskich i Engelhardt76:
„Kapa piemineklis
Komorovskim
Nagrobek
Wielmożnemu
Komorowskiemu
Varenajam
Pēterim
Piotrowi
Poļu Armijas Pulkvedim, lai godātu Viņa
tikumus
Pułkownikowi Wojsk Polskich dla uczczenia
cnót Jego
No padevīgās un sērojošās Sievas un
Ģimenes
Od przychylnej i żalem przejętej Żony i Familij
Wyryty 1825 Roku
Izgatavots 1825. gadā
Tu spoczywa Mąż z Serca Szlachetnego znany
Šeit atdusas Vīrs ar Cēlu Sirdi
Karsti Sievas, Radu in Draugu Mīlēts
Czule od Żony, Krewnych i Przyjaciół
Kochany
Kaut mūžīga ēna sedz Viņa Kapu
Choć wieczna pomroka Grób Jego okrywa
Neizdzēsīs piemiņu nežēlīgā Nāve
Nie zagładzi pamiątki Śmierć nielitościwa
Jo viņš bija visu vērtību un Tikumu paraugs
Gdyż on wszystkich przymiotów i Cnót był
obrazem
Uzticīgie, kuri godā Radītāju, stājieties pie šī
akmens
Wierni czciciele Stwórcy stańcie nad tym
głazem
Pirms jūs atdodat savu elpu Tam
Tkliwie za nim do Tego westchnienie prześlijcie
(przeżyjcie?)
Kurš viņam dāvāja dzīvību un kurš pārtrauca
Dzīvi”
Co go obdarzył życiem i co przerwał Życie
No dažiem avotiem izriet, ka tieši Pēteris,
kuram veltīta kapliča Mūrmuižas kapos, šeit
bijis pirmais Komorovsku dzimtas muižnieks.
Uz mantojumu savas tiesības pieteica arī
Pētera mātes brāļi no Līdinghauzenu – Volfu
ģimenes. Visbeidzot 1807. gadā strīdīgās
puses noslēdza vienošanos, kuras rezultātā
Pēteris Komorovskis, kuram piederēja no
brāļiem Līdinghauzeniem – Volfiem 1797.
gadā nopirktais Kovališku īpašums, ieguva arī
Kurmeni un Mūrmuižu. Viņš nomira, bērnus
neatstājot, 1825. gada 29. aprīlī. Savā 1824.
gada 16. septembrī sastādītajā testamentā
viņš paziņo par majorāta dibināšanu
Kurmenes – Mūrmuižas īpašumā. Majorāta
īpašnieka tiesības vajadzēja mantot viņa brāļa
Jana Bonifācija pēctečiem, bet iespējamās
šīs dzimtas līnijas pārstāvju izmiršanas
gadījumā Pētera pusbrāļa Staņislava Andžeja
Wg kilku źródeł to właśnie Piotr, któremu
poświęcona została kaplica grobowa na
cmentarzu w Murmen był pierwszym
właścicielem majątku z rodziny Komorowskich.
Do majątku rościli sobie pretensje również
szwagrowie Piotra z rodu LüdingshausenWolff (bracia jego matki). Ostatecznie
w 1807 r. doszło do ugody między zwaśnionymi
stronami, w wyniku której Piotr Komorowski,
dziedzic majątku w Kowaliszkach (kupio­
nych nb. od szwagrów Lüdingshausen-Wolff
w 1797 r.) stał się właścicielem majątku KurmenMurmen. Umarł bezpotomnie 29 kwietnia
1825 r. Testamentem sporządzonym 16 września
1824 r. ustanowił on ordynację na majątku
kurmeńsko-murmeńskim. Dziedziczyć mieli
potomkowie z linii jego brata Jana Bonifacego,
a po ewentualnym ich wymarciu potomkowie
76 Za sprawą tego małżeństwa Komorowscy na krótki czas
stali się również właścicielami majątku rodziny Engelhardt
w Alt-Born (dzisiaj: Vecborne)
77 Sakarā ar šīm laulībām Komorovskiem neilgu laiku piederēja
arī Engelhardtu dzimtas īpašums Alt – Born (tagad Vecborne).
24
z linii przyrodniego brata Stanisława Andrzeja.
Na pierwszego ordynata Piotr wyznaczył
swego bratanka (i chrześniaka) Piotra
Antoniego (1800-1869). Obok wspomnianej
kaplicy grobowej stoi żeliwny krzyż z napisami
po obu stronach:
pēctečiem. Par pirmo majorāta īpašnieku
Pēteris nozīmēja savu brāļadēlu (un krustdēlu)
Pēteri Antoniju (1800 – 1869). Blakus minētajai
kapličai atrodas dzelzs krusts ar uzrakstiem
abās pusēs:
„Piotr hrabia Komorowski, ur. 1 listopada
1800 – zm. 2 września 1869 r.” („Grāfs Pēteris
Komorovskis, dz. 1800. g. 1. novembrī – miris
1869. gada 2. septembrī”),
Piotr hrabia Komorowski, ur. 1 listopada 1800 –
zm. 2 września 1869 r.
Zofia z Izenszmitów hrabina Komorowska, ur.
17 listopada 1799 – zm. 26 maja 1871
„Zofia z Izenszmitów hrabina Komorowska,
ur. 17 listopada 1799 – zm. 26 maja 1871”
(„Grāfiene Sofija Komorovska, dzimusi
Izenšmita, dz. 1799. gada 17. novembrī – mirusi
1871. gada 26. maijā”).
Tak więc zapomniany cmentarz murmeński nad
wysokim w tym miejscu brzegiem Niemenka
(łot. Mēmele) kryje w sobie groby dwóch
pierwszych właścicieli majątku KurmenMumen z rodziny Komorowskich.
Tā aizmirstā Mūrmuižas kapsēta augstajā
Mēmeles krastā glabā divu pirmo Komorovsku
dzimtas Kurmenes un Mūrmuižas muižnieku
kapus.
Z historii Kurmenu:
Kalendarium
No Kurmenes vēstures:
Kalendārs
XV w. wśród majątków ziemskich pojawia się
Kurmen, nadany przez Mistrza Zakonnego
Henrykowi Sellen
XV gs. zemes īpašumu vidū minēta Kurmene,
Ordeņa Mestra dāvināta Henrikam Sellenam
1852 Kurmene kā līgavas pūrs
Līdinghauzenu - Volfu ģimenes rokās
1582 Kurmen jako wiano małżeńskie przechodzi
do rodziny Lüdinghausen-Wolff
pāriet
1664 Walerian Nikodem z Suszy Kaczyński
poślubia Elżbietę Benignę LüdinghausenWolff, stając się właścicielem Kurmenu
1664 Valeriāns Nikodēms Kačiņskis no Sušas
apprecas ar Elzabeti Benignu Līdinghauzenu –
Volfu, tā kļūstot par Kurmenes īpašnieku
ok. 1760 Franciszka Lukrecja LüdinghausenWolff wychodzi za mąż za Franciszka
Antoniego Komorowskiego, wnosząc Kurmen
w dom mężowski
ap 1760 Franciska Lukrēcija Līdinghauzena
- Volfa apprecas ar Francisku Antoniju
Komorovski, kā pūru ienesot Kurmenes muižu
vīra īpašumā
1824 Piotr Komorowski ustanawia ordynację
na dobrach Kurmen i Murmen, wyznaczając
swego bratanka Piotra II na pierwszego
ordynata
1824 Pēteris Komorovskis nodibina Kurmenes
un Mūrmuižas īpašuma majorātu, nozīmējot
savu brāļadēlu Pēteri II par nākamo majorāta
īpašnieku
1825 ordynatem zostaje Piotr II, syn Jana
Bonifacego, żonaty z Zofią Iselschmit de
Milbitz
1825 par majorāta īpašnieku kļūst Pēteris
II, Jāņa Bonifācija dēls, precējies ar Sofiju
Izenšmitu de Milbitcu
1830-40 w majątku kurmeńskim wychowuje
się przyszły prekursor chirurgii plastycznej
– Julius Szymanowski. Jego ojciec Carl jest
zarządcą majątku Komorowskich
1830 - 40 Kurmenes muižā uzaug nākamais
plastiskās ķirurģijas pionieris
- Jūliuss
25
Šimanovskis. Viņa tēvs Kārlis ir Kurmenes
muižas pārvaldnieks
1840 Piotr II jest fundatorem pierwszej szkoły
w Kurmenie
1840 Pēteris II Komorovskis uzbūvē pirmo
skolu Kurmenē
1856-60 jako nauczycielka muzyki pracuje we
dworze Komorowskich Elise Harff, późniejsza
znakomita pianistka i pedagog
1856 – 60 par mūzikas skolotāju Komorovsku
muižā strādā Elīze Harfa, vēlāk zināma
pianiste un pedagoģe
1863 w kościele parafialnym w Schönbergu/
Skaistkalne ślub biorą Piotr Jan i Felicja
–
prapradziadkowie
prezydenta
B.
Komorowskiego
1863
Skaistkalnes
draudzes
baznīcā
salaulājas Pēteris Jānis un Felicija prezidenta B. Komorovska vecvecvecvecāki
1869 umiera Piotr II Komorowski. Ordynację
przejmuje jego bratanek – Antoni Jerzy
Komorowski, żonaty z Elwirą Syruć
1869 nomirst Pētris II Komorovskis. Par
majorāta īpašnieku kļūst viņa brāļadēls –
Antonijs Ježijs Komorovskis, precējies ar
Elvīru Siruču
1870 ukończona została budowa murowanego
kościoła w Kurmenie w miejscu drewnianej
kaplicy,
fundowanej
przez
Piotra
Komorowskiego w 1820 r.
1870 tiek pabeigta mūra baznīcas būve
Kurmenē agrākās Pētera Komorovska
uzceltās koka kapelas vietā
1880 Antoni Jerzy przeznacza środki na budowę
nowego budynku szkoły gminnej
1880 Antonijs Ježijs dod līdzekļus jaunai
pagasta skolas ēkai
1881 w 48 roku życia umiera Antoni Jerzy
Komorowski.
Ordynację
odziedziczył
najstarszy syn – Piotr Antoni, ożeniony
z Marią Matyldą z podbirżańskiej linii
Komorowskich
1881 48 gadu vecumā nomirst Antonijs Ježijs
Komorovskis. Majorātu manto viņa vecākais
dēls – Pēteris Antonijs, precējies ar Mariju
Matildi no Pabiržu atzara Komorovskiem
od 1884 ordynacją zarządza Tadeusz
Olszowski, w linii prostej potomek Andrzeja
Frycza Modrzewskiego
no 1884 muižas pārvaldnieks ir Tadeušs
Olšovskis, tiešā līnijā Andžeja Friča
Modževska pēctecis
1903 oddany zostaje do użytku nowy Dom
Gminy, finansowego wsparcia udzielił ordynat
1903 tiek nodots lietošanai jaunais Pagasta
nams, kura celšanai finansiālu atbalstu
sniedzis majorāta īpašnieks
1911 Piotr Antoni przeznacza budynek na drugą
szkołę w gminie – w Murmen
1911 Pēteris Antonijs atvēl ēku otrai pagasta
skolai – Mūrmuižā
1919 utworzona zostaje parafia katolicka
w Kurmenie
1919 tiek dibināta Kurmenes katoļu draudze
1920 umiera w Rydze Piotr Antoni Komorowski,
ostatni ordynat Kurmenu. Reforma rolna
pozostawia Komorowskim 53,9 ha z dawnej
ordynacji
1920 Rīgā nomirst Pēteris Antonijs
Komorovskis, pēdējais Kurmenes īpašnieks.
Zemes reforma atstāj Komorovskiem 53,9 ha
no agrākās muižas zemes
1934 Maria Matylda Komorowska, wdowa
po ostatnim ordynacie sprzedaje resztówkę
dawnej ordynacji kurmeńskiej Velcie Ādams
1934 Marija Matilde Komorovska, pēdējā
muižnieka atraitne, pārdod Kurmenes
muižas atliekas Veltai Ādamai
1936 gminę Kurmen odwiedza prezydent
Łotwy, Kārlis Ulmanis
1936 Kurmenes pagastu apciemo Latvijas
prezidents Kārlis Ulmanis
1940-41 pierwsza okupacja sowiecka Łotwy.
Z Kurmenu wywieziono na Syberię 28 osób
1940 – 41 pirmā padomju okupācija Latvijā.
No Kurmenes uz Sibīriju tiek izvesti 28
cilvēki
26
1946 pēdējās sv. Pētera dienas svinības
Kurmenes draudzē. Tradīcija atkal tiek
atjaunota XX gs.90. gados
1946 po raz ostatni zorganizowano uroczystość
parafialną w dzień św. Piotra. Tradycję
odnowiono w latach 90-tych XX wieku
1949 padomju vara no Kurmenes izved uz
Austrumiem 101 cilvēku
1949 władza radziecka deportuje z Kurmenu na
Wschód 101 osób
1949 – 90 padomju laikos Kurmenē pastāv
2 kolhozi ar dārzeņu – augļu konservu cehu,
pienotavu, ķieģeļu cepli un zirgu staļļiem
1949-90 w okresie radzieckim na terenie gminy
kurmeńskiej utworzono 2 kołchozy z wytwórnią
konserw warzywno-owocowych, mleczarnią,
cegielnią oraz stadniną koni.
1992 Kurmenē dzimušais Jānis
bobslejists, olimpisko spēļu zelta
ieguvējs Kalgari, kā pirmais
valstsvienības pārstāvis ienes
karogu olimpiskajā stadionā pēc
pārtraukuma
Ķipurs,
medaļas
Latvijas
Latvijas
56 gadu
1992 urodzony w Kurmen Jānis Ķipurs,
bobsleista,
złoty
medalista
olimpijski
z Calgary jako chorąży łotewskiej reprezen­
tacji po 56 latach przerwy wnosi flagę łotewską
na stadion olimpijski
II. Liepāja
II. Lipawa
XIX gadsimta otrajā pusē šajā Kurzemes ostas
pilsētā apmetās daudzas ievērojamas poļu –
lietuviešu ģimenes. Cara represiju rezultātā
pēc Janvāra Sacelšanās apspiešanas daudzi
šo dzimtu īpašumi Žemaitijā, Kauņas un
Viļņas apkārtnē tika konfiscēti vai piespiedu
kārtā pārdoti (bieži par
zemāku cenu nekā bija
to patiesā vērtība), bet
veselas ģimenes izsūtītas
uz Sibīriju. Pēc soda
izciešanas un atgriešanās
no Sibīrijas šīm ģimenēm
bija aizliegts atgriezties
dzimtajā pusē Lietuvas
guberņās, tāpēc tās bieži
izvelējās apmesties Lie­
pājā, Kurzemes guberņā,
lai varētu būt iespējami
tuvāk dzimtajām vietām.78
W drugiej połowie XIX wieku w tym
kurlandzkim portowym mieście osiedliło się
wiele znakomitych rodzin polsko-litewskich.
W wyniku carskich represji po upadku
Powstania Styczniowego rodzinne majątki
ziemskie na Żmudzi, Kowieńszczyźnie czy
Wileńszczyźnie zostały
skonfiskowane
lub
przymusowo sprzedane
(często znacznie poniżej
ich wartości), a całe
rodziny skazane na
syberyjską zsyłkę. Po
odbyciu kary i powrocie
z Syberii rodziny te
miały zakaz powrotu
do rodzinnych stron
w litewskich guberniach,
dlatego osiedlały się
często w Lipawie w gu­
berni kurlandzkiej, aby
być jak najbliżej rodzinnych stron.77
fot. 22
Otrs iemesls Liepājas popularitātei tajā
laikā bija izcilā vācu ģimnāzija, kura arvien
pieaugošās rusifikācijas apstākļos vilināja
poļus pat no vistālākajām senās Žečpospolitas
malām.
Drugim powodem popularności Lipawy w owym
czasie było znakomite gimnazjum niemieckie,
które w okresie postępującej rusyfikacji
przyciągało Polaków z najodleglejszych
krańców dawnej Rzeczypospolitej.
„Skolas atmosfēra (Liepājas ģimnāzijā),
atšķirībā no tālaika krievu skolām, bija
78 Īpaši tas skāra Žemaitijas poļu ģimenes
77 W szczególności dotyczyło to rodzin ze Żmudzi
27
labvēlīga skolēnu brīvai attīstībai. Attiecības
ar skolotājiem bija draudzīgas, īpaši ar
direktoru, kurš pat veicināja skolēnu
izglītošanos pēc stundām to dzimtajā valodā.
Valdīja pilnīga tolerance pret visām tautībām.
Tā kā šādos apstākļos varēja notikt arī zināma
skolēnu ģermanizācija, poļu bērni ar vietējo
poļu palīdzību, lai saglabātu dzimtās valodas
tīrību un iepazītu savas tautas literatūru, sāka
dibināt nelielu poļu bibliotēku, kura sākumā
ietilpa koferī, taču vēlāk tās apjomi pieauga līdz
pat vairākiem skapjiem. Līdzekļi bibliotēkas
veidošanai galvenokārt nāca no amatieru
teātra izrāžu ienākumiem79, kuros piedalījās
arī skolas jaunatne, lai gan tikai vīriešu kārtas.
Piekrišana izrādēm poļu vidū bija liela. Izrādes
notika ar skolas direktora ziņu, kurš šo kustību
atzina par labu.”80
„Atmosfera szkolna [w lipawskim gimnazjum],
w przeciwieństwie do ówczesnych szkół
rosyjskich, bardzo sprzyjała swobodnemu
rozwojowi uczniów. Stosunek do nauczycieli
był przyjacielski, zwłaszcza do dyrektora, który
sprzyjał nawet dokształcaniu uczniów poza
szkołą w języku ojczystym. Tolerancja narodowa
była zupełna. Ponieważ w tych warunkach
uczniowie mogli ulec pewnej germanizacji,
dzieci polskie z pomocą miejscowych polaków
w celu zachowania czystości języka i studjowania
literatury własnej zapoczątkowali drobną
bibljoteczkę polską, przechowywaną początkowo
w kuferku, która jednak szybko rozrosła się do
kilku szaf. Środki na zasilenie bibljoteki czerpano
głównie z przedstawień amatorskich78, w których
brała udział sama młodzież, na razie tylko męska.
Powodzenie wśród kolonji polskiej było duże.
Przedstawienia odbywały się z wiadomością
dyrektora, który nazwał ten ruch stanowczo
dobrym.”79
Staņislava Rodoviča atceras:81 „Tolaik Liepājā
dzīvoja Jagmini (Jagminowie), viņu divi
dēli82 mācījās ģimnāzijā un meita pansijā.
Skirmuntiem, kuri bija ieradušies no Minskas
apvidus, divi dēli mācījās ģimnāzijā […]. Bez
iepriekš minētajiem pastāvīgi Liepājā dzīvoja,
jo bija namīpašnieki, Rehņevski (Rechniewscy),
Stanisława
Rodowiczowa
wspomina:80
„Mieszkali wówczas w Libawie Jagminowie,
mieli dwóch synów w gimnazjum i córkę na pensji.
Skirmuntowie, obywatele z Mińszczyzny, mieli
dwóch synów81 w gimnazjum […] Oprócz wyżej
fot. 23
79 Izrādes visbiežāk notika Skirmuntu (Skirmunt) ģimenes
mājā. Sk. Staņislavas Rodovičas (Stanisława Rodowiczowa)
atmiņas ”Tryptyk rodzinny„
78 Przedstawienia odbywały się najczęściej w domu
Skirmuntów. Zob. wspomnienia Stanisławy Rodowiczowej,
w: Tryptyk rodzinny. Dzieje rodziny Rodowiczów, Warszawa
1999 r., str. 45
80 B. Szapiro, „Tadeusz Rechniewski (1862 – 1916). W katordze
– na wygnaniu – w kraju” (B. Šapiro „Tadeušs)
79 Szapiro B., „Tadeusz Rechniewski (1862-1916). W katordzena wygnaniu-w kraju”, Warszawa, 1927
81 Stanisława Rodowiczowa, Atmiņas: „”Tryptyk rodzinny”
80 Rodowiczowa St., Wspomnienia, w: Tryptyk rodzinny.
Dzieje rodziny Rodowiczów, str. 45
82 Konstantīns Skirmunts (Konstanty Skirmunt, 1866 – 1949) –
politiķis un diplomāts, Polijas Republikas Ārlietu ministrs (1921
– 1922), Polijas Republikas sūtnis Romā, vēstnieks Londonā;
Henriks Skirmunts (Henryk Skirmunt, 1868 – 1939) –
dzejnieks, komponists, rakstnieks un sabiedriskais darbinieks,
noslepkavots pēc Sarkanās Armijas ienākšanas Polijā 1939.
gadā.
81 Konstanty Skirmunt (1866-1949) – polityk i dyplo­
mata, minister spraw zagranicznych RP (1921-1922),
poseł RP w Rzymie, ambasador RP w Londynie;
Henryk Skirmunt (1868-1939) – poeta, kompozytor, pisarz
i działacz społeczny, zamordowany po wkroczeniu Armii
Czerwonej we wrześniu 1939 r.
28
wymienionych stałymi mieszkańcami Libawy, bo
właścicielami domów, byli państwo Rechniewscy,
Komorowscy, Szwojniccy, pani Strawińska i stryj
Feliks Rymkiewicz z żoną i synem Wacławem
[…] Komorowscy mieli córkę i czterech synów,
wszyscy byli w szkołach. Domy Strawińskich
i Szwojnickich też były przepełnione uczącą się
młodzieżą”.
Komorovski,
Švojņicki
(Szwojniccy),
Straviņskas (Strawińska) kundze un Felikss
Rimkevičs (Feliks Rymkiewicz) ar sievu un
dēlu Vaclavu (Wacław) […] Komorovskiem
bija meita un četri dēli, visi apmeklēja skolas.
Straviņsku un Švojņicku mājas arī bija pilnas
ar skolu jaunatni”.
Šajā vietā neliels labojums: Augustīnam
(Augustyn)
un
Emīlijai,
dzimušai
Holstinghauzenai – Holstenai (Emilia z
Holstinghausen – Holstenów) Komorovskiem83
(par viņiem ir runa Rodovičas atmiņās) bija
nevis četri, bet pieci dēli (Staņislavs (Stanisław),
Vaclavs (Wacław), Česlavs (Czesław), Stefans
(Stefan) un Viktors (Wiktor))84. Vecākā no
bērniem bija Marija Matilde (Maria Matylda)
(1862 - 1935), vēlāk pēdējā Kurmenes muižas
īpašniece no Komorovsku dzimtas.
W tym miejscu drobna korekta: Augustyn i Emilia
z Holstinghausen-Holstenów Komorowscy82 (to
o nich mowa we wspomnieniu Rodowiczowej)
mieli nie czterech, lecz pięciu synów (Stanisław,
Wacław, Czesław, Stefan i Wiktor)83. Najstarsza
z rodzeństwa była córka Maria Matylda (18621935), późniejsza ostatnia z rodu Komorowskich
właścicielka Kurmenu.
Komorowscy mieli dom przy ul. Wilhelmińskiej,
naprzeciw kościoła katolickiego. Drewniany
dom o ładnej klasycystycznej bryle zbudowany
został w 1870 r., a ponieważ mniej więcej w tym
okresie Komorowscy przenoszą się z litewskich
Podbirży do Lipawy,84 niewykluczone zatem,
że byli pierwszymi właścicielami tego domu.
Drewniany budynek przetrwał do 2011 r., kiedy
to, w atmosferze konfliktu między zarządem
miasta a Inspekcją Ochrony Zabytków, został
rozebrany.85
Komorovskiem piederēja nams Vilhelmīnes
ielā, iepretī katoļu baznīcai. Skaistā klasicisma
stilā veidotā koka māja tika uzcelta 1870. gadā,
bet, tā kā apmēram šajā laikā Komorovski
pārceļas no Pabiržiem Lietuvā uz Liepāju,85 nav
izslēgts, ka viņi bija pirmie šī nama īpašnieki.
Koka ēka nostāvēja līdz 2011. gadam, kad tā
tika nojaukta, valdot konflikta atmosfērai starp
pilsētas domi un Valsts kultūras pieminekļu
aizsardzības inspekciju.86
Trzech z pięciu synów Augustyna i Emilii
– Stanisław, Wacław i Wiktor po ukończeniu
lipawskiego gimnazjum rozpoczęło studia na
Politechnice Ryskiej.86 Najmłodszy z nich,
Wiktor edukację w szkole średniej ukończył
Trīs no pieciem Augustīna un Emīlijas dēliem
– Staņislavs, Vaclavs un Viktors pēc Liepājas
ģimnāzijas beigšanas uzsāka studijas Rīgas
82 Augustyn Piotr Komorowski (1817-1905), emerytowany
pułkownik-inżynier wojsk rosyjskich; Emilia Dominika
Konstancja Holstinghausen-Holsten (1838-1871).
83 Augustīns Pēteris Komorovskis (Augustyn Piotr
Komorowski, 1817 – 1905), atvaļināts Krievijas armijas
pulkvedis, inženieris; Emīlija Dominika Konstance
Holstinghauzena – Holstena (Emilia Dominika Konstancja
Holstinghausen – Holsten, 1838 – 1871).
83 Stanisław (1863- ), Wacław (1864- ), Czesław (1867-1916),
Stefan (1866-1919), Wiktor (1870- ).
84 Do Lipawy przeprowadził się Augustyn z szóstką dzieci.
Emilia Komorowska zmarła w lutym 1871 r., kilka tygodni po
narodzeniu najmłodszego syna Wiktora. W chwili śmierci
matki najstarsza z rodzeństwa Maria Matylda miała 8 lat.
84 Staņislavs (1863 - ), Vaclavs (1864 - ), Česlavs (1867 – 1916),
Stefans (1866 – 1919), Viktors (1870 - ).
85 Znajdujący się w złym stanie budynek rozebrano w związku
z poszerzaniem jezdni. Ostatecznie przyjęto kompromisowe
rozwiązanie: Inspekcja Ochrony Zabytków wydała
pozwolenie na rozbiórkę domu, ale pod warunkiem, że zostanie
on w innym miejscu odbudowany. W maju 2014 r. elementy
budynku ciągle znajdowały się jeszcze w miejskim magazynie.
Ma zostać odbudowany na terenie dawnego majątku Telsen
(łot.Tāši), ok. 20 km na wschód od Lipawy
85 Uz Liepāju pārcēlās Augustīns ar sešiem bērniem. Emīlija
Komorovska nomira 1871. gada februārī, dažas nedēļas pēc
jaunākā dēla Viktora dzimšanas. Mātes nāves brīdī vecākajai
meitai Marijai Matildei bija 8 gadi.
86 Sliktā stāvoklī esošā māja tika izjaukta sakarā ar ielas
braucamās daļas paplašināšanu. Beigās tika pieņemts
kompromisa lēmums: Valsts kultūras pieminekļu aizsardzības
inspekcija deva atļauju māju nojaukt, bet ar noteikumu, ka
tā tiks uzcelta citā vietā. 2014. gada maijā ēka izjauktā veidā
joprojām atradās pilsētas noliktavā.
86 Janicki A., Studenci polscy na Politechnice Ryskiej, Spis
studentów
29
ok. 1889 r., zatem w latach 90-tych XIX w.
prawdopodobnie rodzina nie mieszkała
już na stałe w Lipawie. Fakt ten zdają się
potwierdzać liczne ogłoszenia prasowe o wy­
najmie mieszkań w domu Komorowskich.87
Na podstawie księgi wieczystej nieruchomości
wiemy, że pełnomocnikiem Augustyna
Komorowskiego w sprawach związanych
z zarządem nieruchomością był od 1891 r.
wspomniany wyżej Wacław Rymkiewicz.88
Dom
przy
Wilhelmińskiej
pozostaje
własnością rodziny do 1901 r., kiedy to syn
Augustyna, Czesław podpisuje w imieniu
ojca akt sprzedaży nieruchomości rodzinie
Blumbergów.89
Politehnikā.87 Visjaunākais no viņiem, Viktors
skolu pabeidza apm. 1889. gadā, tāpēc XIX. gada
90.-os gados ģimene visticamāk vairs pastāvīgi
nedzīvoja Liepājā. Šo faktu netieši apstiprina
sludinājumi presē par dzīvokļu izīrēšanu
Komorovsku namā.88 No īpašuma zemesgrāmatas
uzzinām, ka Augustīna Komorovska pilnvarotais
nekustamā īpašuma pārvaldīšanas lietās no 1891.
gada bijis iepriekš minētais Vaclavs Rimkevičs
(Wacław Rimkiewicz).89 Nams Vilhelmīnes ielā
paliek Komorovsku ģimenes īpašumā līdz 1901.
gadam, kad Augustīna dēls Česlavs tēva vārdā
paraksta aktu par īpašuma pārdošanu Blumbergu
ģimenei.90
Komorovskiem Liepājā neilgu laiku pieder vēl
viens nekustamais īpašums. Nams Rožu un
Pētera ielu krustojumā, iepretī apriņķa tiesai
un sinagogai piederēja Mihalīnai91, Onufrija
Komorovska (Onufry Komorowski) no Gikonys
(Lietuvā) meitai un viņas vīram Ignācijam
Jasinkovičam
(Ignacy
Jasinkowicz).
Kā
namīpašnieki Komorovska un Jasinkovičs minēti
1891. gada iedzīvotāju sarakstos.92 Vēlāk viņi
pārceļas uz Jelgavu (Mihalīna nomirst Jelgavā
1929. gadā).
Do rodziny Komorowskich przez pewien okres
należy jeszcze inna nieruchomość w Lipawie.
Na rogu ulic Różanej i Piotrowskiej, naprzeciw
sądu okręgowego i synagogi dom posiadali
Michalina90, córka Onufrego Komorowskiego
z Gikań oraz jej mąż Ignacy Jasinkowicz.
Jako właściciele nieruchomości Komorowska
i Jasinkowicz figurują w spisach mieszkańców
do 1891 r.91 Później przenoszą się do Mitawy
(Michalina umiera w Mitawie w 1929 r.).
Vairākreiz interesantu informāciju par Liepājas
periodu Komorovsku ģimenes vēsturē sniedz
sludinājumi tālaika presē. No tiem uzzinām,
ka vasaras laikā Komorovski Liepāju labprāt
apmeklējuši jau vismaz kopš XIX gadsimta 50.
gadu beigām. No Kurmenes atpūsties uz Liepāju
Komorovski devušies, piemēram, 1858.93 un 1860.94
gadā. Dosim vēlreiz vārdu Staņislavai Rodovičai:
Kilka ciekawych informacji o lipawskim okresie
w historii rodziny Komorowskich dostarczają
nam ogłoszenia prasowe z tamtego czasu.
Dowiadujemy się z nich, że Lipawa była
chętnie odwiedzanym przez Komorowskich
miejscem letniego wypoczynku przynajmniej
od końca lat 50-tych XIX wieku. Z Kurmenu na
odpoczynek do Lipawy Komorowscy udawali
się np. w 1858 r.92 oraz 1860 r.93 Oddajmy jeszcze
raz głos Stanisławie Rodowiczowej:
87 A. Janicki, „Studenci polscy na politechnice Ryskiej”, Spis
studentów (A. Janickis „Poļu studenti Rīgas Politehnikā”,
Studentu saraksts)
„Do moich najdawniejszych
należy pobyt nasz latem
88 Libausche Zeitung, nr. 201 (31.8.1882. g.) un nr. 98 (30.4.1887.
g.)
wspomnień
1862 roku
87 Libausche Zeitung, nr 201 (31.8.1882) oraz nr 98 (30.4.1887)
89 Vaclavs Rimkevičs – inženieris, būvējis ostu Liepājā,
Karostā
88 Wacław Rymkiewicz (
) – inżynier lądowo-wodny,
budowniczy portu wojennego w Lipawie
90 Nekustamā īpašuma pirkšanas – pārdošanas līgums
no 20.02.1901. g. min summu 9 000 rubļu, pie kam pircējs
pārņem ari hipotekāro parādu 6600 rubļu vērtībā (Augustīns
Komorovskis 1891. gadā bija paņēmis kredītu 6100 rubļu vērtībā
Kurzemes Hipotēku sabiedrībā).
89 Umowa kupna-sprzedaży nieruchomości z 20.02.1901 r.
opiewała na kwotę 9 tys. rubli, przy czym kupujący przejął
również dług hipoteczny o wysokości 6600 rubli (Augustyn
Komorowski w 1891 r. zaciągnął kredyt w wysokości 6100 rubli
w Kurlandzkim Towarzystwie Hipotecznym)
91 Mihalīna Komorovska (Michalina Komorowska, 1843 –
1929), Onufrija Komorovska un Marijas, dzimušas Novickas
(Maria z Nowickich) meita. Kāzas ar Ignāciju Jasinkoviču
notika Kvetku (Kwetki) baznīcā 1870. g.
90 Michalina Komorowska (1843-1929), córka Onufrego
i Marii z Nowickich. Ślub z Ignacym Jasinkowiczem w kościele
w Kwetkach w 1870 r.
92 Sk. Libauscher Kalender für 1880 - 1891
91 Zob. Libauscher Kalender für 1880-1891
93 Libausche Zeitung, nr. 74 (3.7.1858)
92 Libausche Zeitung, nr 74 (3.7.1858)
94 Libausche Zeitung, nr. 78 (9.7.1860)
93 Libausche Zeitung, nr 78 (9.7.1860)
30
w Libawie na kąpielach morskich. Libawa
była wtedy niewielkim miastem kurlandzkim
z prześliczną plażą nad Morzem Bałtyckim.
W owych czasach bardzo była uczęszczana
przez obywatelstwo żmudzkie jako miejsce
kąpielowe, a tego roku zjazd ze Żmudzi był
bardzo liczny […]”94
„Viena no manām pirmajām atmiņām ir
peldes jūrā mūsu uzturēšanās laikā Liepājā
1862. gada vasarā. Liepāja toreiz bija neliela
Kurzemes pilsēta ar brīnumskaistu pludmali
Baltijas jūras krastā. Tajos laikos Žemaitijas
sabiedrībā tā bija ļoti iemīļots kūrorts, bet
togad vasarnieku no Žemaitijas bija ieradies
īpaši daudz […]”95
Nie tylko ze Żmudzi, ale nawet z naj­
odleglejszych guberni przybywali kuracjusze
na wypoczynek do Lipawy.
Ne tikai no Žemaitijas, bet pat no vistālākajām
guberņām vasarnieki devās atpūsties uz
Liepāju.
Wśród maturzystów gimnazjum w Lipawie
w czerwcu 1882 r. figurują m.in. Stanisław
Komorowski,
Stanisław
Narutowicz,
Stanisław Rechniewski.95 Z kolei w lipcu
1883 r. egzaminy maturalne złożył Wacław
Komorowski, a w grudniu 1883 r. Gabriel
Narutowicz.96
Liepājas ģimnāzijas 1882. gada absolventu vidū
minēts Staņislavs Komorovskis, Staņislavs
Narutovičs
(Stanisław
Narutowicz),
Staņislavs
Rehņevskis
(Stanisław
Rechniewski).96 1883. gada jūlijā gala
eksāmenus nokārtojis Vaclavs Komorovskis,
bet decembrī Gabriels Narutovičs (Gabriel
Narutowicz).97
Z innych ogłoszeń prasowych
dotyczących Komorowskich w
Lipawie dowiadujemy się np.
o sprzedaży fortepianu97 czy
o mieszkaniu do wynajęcia z
wszelkimi wygodami.98 Kilka
razy spotykamy ogłoszenie o
możliwości kupna świeżego mleka
w domu Komorowskich przy
Wilhelmińskiej.99
No citiem sludinājumiem presē,
kuri skar Komorovsku ģimeni
Liepājā, uzzinām, piemēram,
par flīģeļa pārdošanu98 vai par
dzīvokļa ar visām ērtībām
izīrēšanu.99 Vairākas reizes
sastopami sludinājumi par
iespēju iegādāties svaigu pienu
Komorovsku namā Vilhelmīnes
ielā.100
1888. gada septembrī slu­
dinājumi Liepājas presē vēsta,
ka Mihalīnas Komorovskas
un Ignācija Jasinkoviča mājā
(namā iepretī sinagogai) atradies Varšavas
šūšanas darbnīcas salons.101
fot. 24
Z ogłoszeń zamieszczonych prasie
lipawskiej we wrześniu 1888 r.
wynika, że w domu Michaliny
z Komorowskich i Ignacego
Jasinkowiczów (to ten dom
naprzeciw synagogi) znajdował się
salon warszawskiej pracowni krawieckiej.100
Toties 1902. gada maijā ievietots paziņojums par
iespēju iegādāties „Grāfienes E. Komorovskas
cepumus un piparkūkas” kādā no Liepājas
veikaliem.102 Līdz ar to arī Liepājā, tāpat kā
Z kolei w maju 1902 r. zamieszczono
anons o „delicjach i piernikach hrabiny
E. Komorowskiej” do kupienia w jednym
z lipawskich sklepów.101 Zatem w Lipawie,
podobnie jak w wielu innych miastach
95 Stanisława Rodowiczowa, Atmiņas: „Tryptyk rodzinny”
94 Rodowiczowa St., op. cit., str. 18
96 Libausche Zeitung, nr. 294 (15.12.1884)
95 Libausche Zeitung, nr 294 (15.12.1884)
97 Libausche Zeitung, nr. 294 (15.12.1884)
96 Libausche Zeitung, nr 294 (15.12.1884)
98 Liepājas Pastnieks, nr. 22 (28.5.1880)
97 Liepājas Pastnieks, nr 22 (28.5.1880)
99 Libausche Zeitung, nr. 201 (31.8.1882) un nr. 98 (30.4.1887)
98 Libausche Zeitung, nr 201 (31.8.1882) oraz nr 98 (30.4.1887)
100 Libausche Zeitung, nr. 61 (16.3.1881) un nr. 69 (25.3.1883)
99 Libausche Zeitung, nr 61 (16.3.1881) oraz nr 69 (25.3.1883)
101 Libausche Zeitung, nr. 203 (5.9.1888) un nr. 220 (24.9.1888)
100 Libausche Zeitung, nr 203 (5.9.1888) oraz nr 220 (24.9.1888)
102 Libausche Zeitung, nr. 109 (15.5.1902), 3. lpp.
101 Libausche Zeitung, nr 109 (15.5.1902)
31
carskiej Rosji można było nabyć produkty
ze znajdującej się w Kowaliszkach fabryczki
słodyczy Elizy z Romerów Komorowskiej
– prababci prezydenta B. Komorowskiego!
daudzās citās cariskās Krievijas pilsētās,
radās iespēja nopirkt produktus no prezidenta
Broņislava Komorovska vecvecmāmiņas Elīzas
Komorovskas, dzimušas Romeres (Eliza z
Romerów Komorowska) Kovališku saldumu
fabrikas!
III. Birkenruh k. Wenden (Bērzaine k.
Cēsis)
III. Bērzaine pie Cēsīm (Birkenruh p.
Wenden)
W tej malowniczej miejscowości (obecnie
dzielnica Cēsis) istniało od 1826 r. znakomite
prywatne gimnazjum (das livländische
Landesgymnasium
Birkenruh),
którego
założycielem był wychowanek Pestalozziego102
- Albert Hollander. Językiem wykładowym był
język niemiecki, szkoła cieszyła się renomą
jednego z najlepszych gimnazjów w guberniach
bałtyckich.
Gleznainajā vietā (pašlaik Bērzaine iekļauta
Cēsu administratīvajā robežā) kopš 1826. gada
darbojās ievērojama privāta ģimnāzija (das
livländische Landesgymnasium Birkenruh),
kuru dibinājis Pestalocija103 audzēknis – Alberts
Hollanders (Albert Hollander). Mācības
notika vācu valodā, skola bija zināma kā viena
no labākajām ģimnāzijām Baltijas guberņās.
1882. gadā ģimnāzija tika nodēvēta atentātā
nogalinātā cara Aleksandra II vārdā.
Pieaugošās rusifikācijas laikā arī Bērzaines
ģimnāzija 1889. gadā no cara valdības
vispārējās izglītības ministrijas
saņēma
norādi par krievu valodas kā mācību valodas
ieviešanu. Inflantijas guberņas vācu muižnieki
nepiekrita vācu valodas aizstāšanai ar krievu,
un iznākumā skola 1892. gadā tika slēgta.
W 1882 r. gimnazjum nadano imię zabitego
w zamachu cesarza Aleksandra II. W okresie
postępującej rusyfikacji również gimnazjum
w Birkenruh otrzymało w 1889 r. od carskiego
ministerstwa oświecenia publicznego polecenie
wprowadzenia języka rosyjskiego jako
wykładowego. Niemiecka szlachta guberni
inflanckiej nie zgodziła się na zastąpienie
niemieckiego językiem rosyjskim i w rezultacie
szkoła została w 1892 r. zlikwidowana.
Bērzaines ģimnāzijai ir nozīmīga loma
Komorovsku ģimenes vēsturē. Tās audzēkņi
bija brāļi Antonijs (Antoni) un Viktors
(Wiktor) Komorovski, Antonija Jēkaba
(Antoni Jakub) un Dorotas, dzimušas
Grotkovskas (Dorota Grotkowska), dēli. Abi
vēlāk turpināja izglītību Tērbatā, viņu uzvārdi
atrodami arī Janvāra Sacelšanās organizatoru
vidū Novoaleksandrovskas novadā Lietuvā.104
Antonijs kā vecākais dēls mantoja no
mātes brāļa Pētera II Kurmenes majorātu.
Bērzaines ģimnāziju beidza arī Antonija
Jēkaba un Dorotas jaunākais dēls Pēteris Jānis
Komorovskis (Piotr Jan Komorowski).105
Gimnazjum w Birkenruh zajmuje ważne
miejsce w historii rodziny Komorowskich. Jego
wychowankami byli bracia Antoni i Wiktor
Komorowscy, synowie Antoniego Jakuba
i Doroty z Grotkowskich. Obaj kontynuowali
później edukację na uniwersytecie w Dorpacie,
ich nazwiska znajdujemy także wśród
organizatorów
Powstania
Styczniowego
w powiecie nowoaleksandrowskim na Litwie.103
Antoni jako najstarszy syn przejął po śmierci
stryja Piotra II w 1869 r. ordynację kurmeńską.
Gimnazjum w Birkenruh ukończył również
najmłodszy syn Antoniego Jakuba i Doroty
z Grotkowskich – Piotr Jan Komorowski.104
103 Johans Heinrihs Pestalocijs (Johann Heinrich Pestalozzi,
1746 – 1827) – šveiciešu pedagogs un rakstnieks, saukts par
tautas skolas tēvu, sākumskolas teorijas pamatlicējs
102 Johann Heinrich Pestalozzi (1746-1827) – szwajcarski
pedagog i pisarz zwany ojcem szkoły ludowej, twórca
pierwszej teorii nauczania początkowego
104 Sk. „Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857 – 1865”
(„Jakuba Gieštora atmiņas no 1857. līdz 1865. g.”), Viļņa, 1913
103 Zob. „Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857 – 1865”,
Wilno, 1913 r.
105 Pēteris Jānis Komorovskis (dz. 1838. g. Viļņā – miris 1905.
g. Radkūnos) 1856. gada decembrī beidza Bērzaines ģimnāziju,
laikā no 1857. -1861. g. studēja Tērbatā, viņš ir prezidenta B.
Komorovska vecvecvectēvs
104 Piotr Jan Komorowski (ur. 1838 r. w Wilnie – zm. 1905
r. w Radkunach), w grudniu 1856 r. ukończył gimnazjum
w Birkenruh, w latach 1857-1861 studiował na uniwersytecie
w Dorpacie, prapradziadek prezydenta B. Komorowskiego
32
Nākošā Komorovsku paaudze izglītojas
Bērzainē kopš 1882. gada, kad skola jau
pārveidota par Aleksandra II vispārējo
ģimnāziju Tērbatas Skolu Apgabala pakļautībā.
1882. gadā I. klasē (jeb pēdējā klasē tālaika
izglītības sistēmā) mācības uzsāk Zigmunts106
un Jaroslavs107, bet IV. klasē par viņiem 4
gadus jaunākais Šimons Komorovskis.108 Viņu
uzturēšanās Bērzaines ģimnāzijas internātā
ilgst tikai vienu mācību gadu. Jaroslavs
vēlāk turpinās izglītību guberņas ģimnāzijā
Rīgā, līdz 1885. gadā uzsāks studijas Rīgas
Politehnikā. Viņa jaunākais brālis Šimons iet
viņa pēdās: turpina mācības ģimnāzijā Rīgā,
vēlāk studē Rīgas Politehnikā zemkopības
nodaļā (1890 – 92), kopš 1882. gada ir muižas
īpašnieks Sirutišķos Lietuvā – mātes Elvīras
no Siručiem dzimtajā īpašumā.
Kolejne pokolenie Komorowskich kształci się
w Birkenruh od 1882 r., kiedy szkoła została
przekształcona w gimnazjum publiczne im.
Aleksandra II, podlegające Dorpackiemu
Okręgowi Szkolnemu. W tymże 1882 r.
naukę w I klasie (czyli ostatniej w ówczesnej
fot. 25
Zigmunts (prezidenta B. Komorovska
vecvectēvs) turpina izglītību mācību iestādēs
Krakovā un Vīnē.
terminologii)
rozpoczynają
Zygmunt105
i Jarosław106, a w klasie IV młodszy od nich
o 4 lata – Szymon Komorowski.107 Ich pobyt
w internacie w Birkenruh trwa tylko jeden rok
szkolny. Jarosław będzie później kontynuował
naukę w gimnazjum gubernialnym w Rydze,
zanim w 1885 r. rozpocznie studia na
Politechnice Ryskiej. Jego młodszy brat
Szymon pójdzie podobną drogą: kontynuacja
nauki w gimnazjum w Rydze, następnie
studia na wydziale rolniczym Politechniki
Ryskiej (1890-92), od 1892 r. właściciel majątku
w Syrutyszkach na Litwie – rodzinnej włości
jego matki, Elwiry z Syruciów.
Z kolei Zygmunt (pradziadek prezydenta B.
Komorowskiego) kontynuował edukację na
uczelniach w Krakowie i Wiedniu.
105 Zygmunt Leopold Piotr Komorowski (ur. 1865 r.
w Radkunach - zm. 1920 r. w Kowaliszkach), syn Piotra Jana
i Felicji z Komorowskich
106 Zigmunts Leopolds Pēteris Komorovskis (Zygmunt
Leopold Piotr Komorowski, dz. 1865. g. Radkūnos – miris
1920. g. Kovališkos), Pētera Jāņa un Felicijas, dzimušas
Komorovskas, dēls
106 Jarosław Jan Narcyz Komorowski (ur. 1865 r.
w Skrobiszkach – zm. 1919 r. w Rydze), syn Antoniego Jerzego
i Elwiry z Syruciów
107 Jaroslavs Jans Narciss Komorovskis (Jarosław Jan Narcyz
Komorowski, dz. 1865. g. Skrobiškos – miris 1919.
107 Szymon Stanisław Cyryl Komorowski (ur. 1869 r.
w Skrobiszkach – zm. 1907 r. w Wilejce), syn Antoniego Jerzego
i Elwiry z Syruciów
108 Šimons Staņislavs Cirils Komorovskis (Szymon Stanisław
Cyryl Komorowski, dz. 1869.g. Skrobišķos – miris
33
W wydanej w 1892 r. pamiątkowej księdze,108
poświęconej historii gimnazjum w Birkenruh
zawarty został spis uczniów szkoły z ostatniej
dekady. Spis dostarcza wielu ciekawych
informacji, m.in. dowiadujemy się z niego, że
na 363 wychowanków z tego okresu tylko 8 było
wyznania rzymskokatolickiego (w tym trzej
Komorowscy, kilku prawosławnych, pozostali
byli wyznania ewangelickiego). Wg spisu
polskiego pochodzenia było 10 uczniów. Inną
ciekawostką jest adnotacja przy nazwisku
Zygmunta
Komorowskiego:
„polnischer
Dichter” (poeta polski).109
1892. gadā izdotajā piemiņas grāmatā,109 veltītā
Bērzaines ģimnāzijas vēsturei, iekļauts skolas
pēdējās desmitgades audzēkņu saraksts.
Sarakstā var atrast daudz interesantas
informācijas, starp citu, no tā uzzinām, ka no
363 tālaika audzēkņiem tikai 8 bijuši Romas
katoļi (tajā skaitā trīs Komorovski), daži
pareizticīgie, pārējie piederējuši evaņģēliskiluteriskajai baznīcai. Sarakstā redzams, ka
poļu tautības skolēnu bijis 10. Interesanta ir
anotācija pie Zigmunta Komorovska uzvārda :
„polnischer Dichter” („poļu dzejnieks”).110
Pateicoties
minētajai
skolas
piemiņas
grāmatai, uzzinām arī to, ka arī Jaroslavam
bija zināmi mākslinieciski talanti. Skolā bija
tradīcija katru svētdienu organizēt literāri –
muzikālu uzstāšanās programmu ielūgtajiem
viesiem un skolas draugiem. Kā skolas pirmā
basa dziedātājs 1882.-83. gadā minēts jau
nosauktais Jaroslavs Komorovskis!111 Jaroslava
ģimenes līnijas pēctečos mākslinieciskās
tradīcijas vēlāk turpinās viņa mazmeita –
Maja Komorovska, ievērojama teātra un kino
aktrise, Varšavas Aleksandra Zelveroviča
vārdā nosauktās Teātra Akadēmijas profesore.
Dzięki wspomnianej księdze pamiątkowej
szkoły wiemy także, że również Jarosław
przejawiał pewne talenty artystyczne.
Tradycją szkoły było organizowanie w każdą
niedzielę programu literacko-muzycznego
dla zapraszanych gości i przyjaciół szkoły.
W kategorii śpiewu pierwszym basem szkoły
w roku szkolnym 1882/83 był wspomniany
Jarosław Komorowski!110 W linii Jarosława
rodzinne
tradycje
artystyczne
będzie
później kontynuować jego wnuczka – Maja
Komorowska, znakomita aktorka teatralna
i filmowa, profesor Akademii Teatralnej im.
Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie.
IV. Rīga
Ar Rīgu, Baltijas guberņu sabiedriski –
politiskās dzīves galveno centru, dažādos
savas dzīves posmos bijuši saistīti daudzi
Komorovsku dzimtas pārstāvji. Šeit viņi
apmeklēja skolas, studēja Politehnikā,
IV. Ryga
Z Rygą, głównym ośrodkiem życia społecznopolitycznego
w
guberniach
bałtyckich
związanych było na różnych etapach
swego życia wielu przedstawicieli rodziny
Komorowskich. Tu uczęszczali do szkół,
studiowali na Politechnice, pracowali, dla
109 „In Memoriam. Rückblicke auf das livländische
Landesgymnasium Kaiser Aleksander II in Birkenruh”, Rīga,
1892
108
In Memoriam. Rückblicke auf das livländische
Landesgymnasium Kaiser Alexander II in Birkenruh, Ryga,
1892
110 Zigmunta mazdēls Zigmunts Leons (Zygmunt Leon,
prezidenta B. Komorovska tēvs) arī aizrāvies ar dzeju, viņa
dzejoļi publicēti, piem., antoloģijā „Antologia wspomnień
i poezji – Z dziejów 6. Brigady Partyzanckiej Okręgu
Wileńskiego” („Atmiņu un dzejas antoloģija – No Viļņas
Apgabala 6. Partizānu Brigādes darbiem”), Tarnova, (Tarnów),
2012
109 Wnuk Zygmunta – Zygmunt Leon (ojciec prezydenta
B.
Komorowskiego)
również
przejawiał
poetyckie
zainteresowania, jego wiersze były publikowane np.
w „Antologii wspomnień i poezji – Z dziejów 6. Brygady
Partyzanckiej Okręgu Wileńskiego”, Tarnów 2012 r.
111 Mūzikas un dziedāšanas skolotāja R. Starkes (R. Starke)
atmiņas, sk.: „In Memoriam. Rückblicke auf das livländische
Landesgymnasium Kaiser Aleksander II in Birkenruh”, Rīga,
1892
110 Wspomnienia nauczyciela muzyki i śpiewu R. Starke,
[w:] In Memoriam. Rückblicke auf das livländische
Landesgymnasium Kaiser Alexander II in Birkenruh, Ryga,
1892
34
strādāja, dažiem no viņiem Rīga izrādījās
pēdējā dzīvesvieta.112
kilkoro z nich Ryga była ostatnim etapem ich
życia.111
Rīgas skolas apmeklēja Jaroslavs, Šimons
un Zigmunts Komorovski (sk. nodaļu par
Cēsīm). Rīgas guberņas ģimnāzijas 1893.
gada absolventu sarakstā atrodam Antonija
Komorovska113 vārdu, savukārt viņa jaunākais
brālis Vitolds114 1896. gadā saņēma Rīgas
Reālskolas absolventa diplomu.
Do ryskich szkół uczęszczali Jarosław, Szymon
oraz Zygmunt Komorowski (zob. rozdział
o Birkenruh). Na liście maturzystów
gimnazjum gubernialnego w Rydze z 1893 r.
znajdujemy
nazwisko
Antoniego
Komorowskiego112, z kolei jego młodszy brat
113
Witold otrzymał w 1896 r. świadectwo
maturalne Szkoły Realnej w Rydze.
Komorovskiem – Rīgas skolu beidzējiem
dabīga izvēle bija studijas Rīgas Politehnikā.
Naturalnym wyborem dla Komorowskich
– absolwentów ryskich szkół były studia na
Politechnice Ryskiej.
Pirms 150 gadiem dibinātā Rīgas Politehnika
XIX gadsimtā bija viena
no
agrākās
Žečpospolitas
vīriešu kārtas jaunatnes vidū
vispopulārākajām mācību ie­
stādēm augstākās izglītības
iegūšanai. Lai gan pirmajos
gados pēc Politehnikas dibi­
nāšanas 1862. gadā tajā studēja
tikai nedaudz poļu, taču, sākot
ar XIX gadsimta 80. gadiem,
katru gadu to apmeklēja ap 300
poļu izcelsmes klausītāju, tas
ir, virs 30% no kopējā studentu
skaita. Kopā līdz XIX gadsimta
beigām Rīgas Politehniku jau
bija apmeklējuši apmēram 1750
studentu – poļu.115
112 Rīgā miruši: Ludvika Komorovska
(Ludwika
Komorowska),
Jēkaba
Komorovska
(Jakub
Komorowski)
un Dorotas Grotkovskas (Dorota
Grotkowska) meita, Antoņina Narkeviča
fot. 26
(Antonina
Narkiewicz),
Onufrija
Komorovska (Onufry Komorowski) un Marijas Novickas
(Maria Nowicka) meita, Emīlija Komorovska (Emilia
Komorowska), Pētera Komorovska II (Piotr Komorowski II)
un Sofijas Izenšmitas (Sofia Isenschmit), kā arī brāļi Pēteris
Antonijs Komorovskis (Piotr Antoni Komorowski), pēdējais
Kurmenes majorāta īpašnieks un Jaroslavs Jānis Komorowskis
(Jarosław Jan Komorowski), Antonija Ježija Komorovska un
Elvīras Siručas dēli
113 Antonijs Augusts Samuels Komorovskis (Antoni August
Samuel Komorowski, dz. 1873. g. Radkūnos – miris 1910. g.
Davosā)
Utworzona przed 150 laty
Politechnika Ryska była
w XIX wieku jednym
z chętniej wybieranych
przez mło­dzież męską
dawnej Rzeczypospolitej
zakła­dów naukowych. O
ile w pierwszych latach
po jej założeniu w 1862 r.
studiowało na niej jeszcze
stosunkowo
niewielu
Polaków, to począwszy
od lat 80-tych XIX wieku
studiuje na niej każdego
roku ok. 300 słuchaczy
polskiego
pochodzenia,
stanowiąc ponad 30%
ogółu studentów. Łącznie
do końca XIX wieku
przewinęło się przez ryską
uczelnię ok. 1750 studentów
- Polaków114.
111 W Rydze zmarli: Ludwika Komorowska (córka Jakuba
i Doroty Grotkowskiej), Antonina Narkiewicz (córka
Onufrego i Marii Nowickiej), Emilia Komorowska (córka
Piotra II i Zofii Isenschmit), a także bracia Piotr Antoni
(ostatni ordynat) i Jarosław Jan (synowie Antoniego Jerzego
i Elwiry Syruć)
112 Antoni August Samuel Komorowski (ur. 1873 r.
w Radkunach – zm. 1910 r. w Davos), syn Piotra Jana i Felicji
114 Vitolds Staņislavs Ādams Komorovskis (Witold Stanisław
Adam Komorowski, dz. 1875. g. Radkūnos)
113 Witold Stanisław Adam Komorowski (ur. 1875 r.
w Radkunach)
115 Par poļiem Rīgas Politehnikā rakstīts ievērojamajā A.
Janicka (A. Janicki) pētījumā „Studenci Polscy na Politechnice
Ryskiej w latach 1862 – 1918” („Poļu studenti Rīgas Politehnikā
laikā no 1862. līdz 1918. gadam”), Wydawnictwo Uniwersytetu
Gdańskiego, 2005
114 O Polakach na Politechnice Ryskiej traktuje znakomita
rozprawa A. Janickiego „Studenci polscy na Politechnice
Ryskiej w latach 1862-1918”, Wydawnictwo Uniwersytetu
Gdańskiego, 2005
35
Poļu tautības studenti turējās kopā, bieži
kopīgi īrēja dzīvokļus un pansijas. Viena no
šādām „poļu adresēm” bija Hillas kundzes116,
Antonija Komorovska mazmeitas, pansija
tagadējā Dzirnavu ielā 55 (Mühlenstrasse 55).
Ferdinands Hoesiks117 tā atceras šo mītnes
vietu:
Studenci polskiego pochodzenia trzymali się
razem, często wspólnie wynaj­mując kwatery
i pensjonaty. Jednym z takich ‘polskich adresów’
był pensjonat pani Hill115, wnuczki Antoniego
Komorowskiego, przy Mühlenstrasse 55
(obecnie Dzirnavu 55). Ferdynand Hoesick116
tak wspominał tą kwaterę:
„Dzīvojam ar Muni [Edmund Langner] vienā
istabā, Hillas kundzes, jaunas atraitnes,
polietes, labākās sabiedrības dāmas, pansijā,
viņa kā dzimusi Baronese fon Štempela
(Baronesse von Stempel) – kā bija drukāts
uz viņas vizītkartēm - galvenokārt ar mums
sarunājās franciski. Bez mums, kuriem bija liela
istaba ar diviem logiem un skatu uz pagalmu,
pie viņas dzīvoja, veselā rindā istabu gar
malējo sienu, padsmit Politehnikas studentu,
galvenokārt varšavieši: divi Šolci (Szolc),
Kazimirs Brunns (Kazimierz Brunn), Edvards
Leo (Edward Leo, „Poļu Avīzes” („Gazeta
Polska”) redaktora dēls), Liseckis (Lisiecki),
Starkmans (Starkman), Legrands (Legrand),
Butkevičs (Butkiewicz), „Velēcijas („Welecja”)
priekšsēdētājs.”
„Mieszkaliśmy z Muniem [Edmund Langner]
w jednym pokoju, w pensjonacie pani Hill,
młodej wdowy, Polki, osoby z lepszego
towarzystwa, która jako geborene Baronesse
von Stempel – jak to miała wydrukowane na
biletach wizytowych – przeważnie mówiła
z nami po francusku. Oprócz nas, którzyśmy
mieli duży pokój o dwóch oknach z widokiem na
podwórze, mieszkało u niej, w całym szeregu
pokoi w bocznej oficynie, kilkunastu studentów
politechniki,
przeważnie
warszawiaków:
dwóch Szolców, Kazimierz Brunn, Edward Leo
(syn redaktora „Gazety Polskiej”), Lisiecki,
Starkman, Legrand, Butkiewicz, prezes
„Welecji”.
Na liście studentów polskiego pochodzenia
w tej uczelni znajdujemy nazwiska 8
przedstawicieli Komorowskich.117
Šīs mācību iestādes poļu tautības studentu
sarakstā sastopam 8 Komorovsku dzimtas
pārstāvjus.118
Wnuczka
Antoniego
Komorowskiego
prowadziła pensjonat w zachowanej do
dnia dzisiejszego kamienicy, jednak jej
rodzina nie była właścicielem domu. Jedyną
nieruchomością należącą do rodziny był dom
na Lazarethstrasse 3 (obecnie ul. Jeruzalemes,
dom został rozebrany na początku XXI wieku).
Był to dom Antoniny118 i Teofila Narkiewiczów.
Teofil był urzędnikiem w urzędzie celnym,
Antonija Komorovska mazmeita vadīja
pansiju mūra namā, kurš vēl šodien saglabājies,
taču tas viņas ģimenei nepiederēja. Vienīgais
īpašums, kurš piederēja ģimenei, bija māja
Lazaretes ielā (Lazarethstrasse, pašlaik
Jeruzalemes iela) 3, māja tikusi nojaukta XXI
115 Córka Antoniego Komorowskiego (1790-1846) Karolina
(1828-1907) wydana została za mąż za barona Mikołaja von
Stempel. Córka Karoliny i Mikołaja - Cecylia nosiła po mężu
nazwisko Hill.
116 Antonija Komorovska (Antoni Komorowski, 1790 – 1846)
meita Karolīna (Karolina, 1828 – 1907) tika izdota par sievu
baronam Nikolajam fon Štempelam (Nikolai von Stempel).
Karolīnas un Nikolaja meita vīra uzvārdā saucās Hilla (Hill).
116 Ferdynand Hoesick (1867-1941) – pisarz i badacz historii
literatury polskiej, od 1924 r. do wybuchu wojny redaktor
naczelny „Kuriera Warszawskiego”. Pozostawił pamiętniki pt.
„Powieść mojego życia”, 1959 r.
117 Ferdinands Hoesiks (Ferdynand Hoesick, 1876 – 1941) –
rakstnieks un poļu literatūras pētnieks, no 1924. gada līdz
kara sākumam „Varšavas kurjera” („Kurier Warszawski”)
galvenais redaktors. Atstājis atmiņas „Manas dzīves romāns”
(„Powieść mojego życia”, 1959)
117 Janicki A. Studenci polscy na Politechnice Ryskiej
w latach 1862-1918, t. 2. Aneks – Album Academicum
Polonorum, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2005
118 A. Janickis (A. Janicki). „Studenci Polscy na Politechnice
Ryskiej w latach 1862 – 1918”, 2. sējums, Anekss – Album
Academicum Polonorum”, Wydawnictwo Uniwersytetu
Gdańskiego, 2005
118 Antonina Narkiewicz (ur. 1835 r. – zm. 1902 r. w Rydze),
córka Onufrego i Marii z Nowickich
36
gs. sākumā. Tas bija Antoņinas119 un Teofila
Narkeviču nams. Teofils bija muitas ierēdnis,
Narkeviči namu ieguva XIX gs. 70. gados.
nieruchomość Narkiewiczowie nabyli w latach
70-tych XIX wieku.
Z lektury ksiąg adresowych Rygi wynika,
że najdłużej z Rygą związani byli Jarosław
i Izabella z Kotwiczów Komorowscy. Przez
kilka lat Jarosław mieszkał w domu swojej
cioci – Antoniny Narkiewicz na wspomnianej
Lazarethstrasse. Ostatnim jego ryskim
adresem była kamienica przy ul. Alberta
11. Zmarł w wieku 53 lat w ryskim szpitalu
w czerwcu 1919 r. Z pięciorga dzieci Jarosława
i Izabelli Kotwicz trójka zmarła jeszcze za
życia rodziców (Antek i Ninka, pochowani
na przykościelnym cmentarzu w Kurmen oraz
Wacław, który zginął pod Bobrujskiem w 1915
r.).
No Rīgas adrešu grāmatas izriet, ka visilgāk
ar Rīgu bijuši saistīti Jaroslavs (Jarosław) un
Izabella (Izabella) dzimusi Kotviča (Kotwicz)
Komorovski. Vairākus gadus Jaroslavs dzīvoja
savas tantes - Antoņinas Narkevičas – mājā
minētajā Lazaretes ielā. Pēdējā viņa Rīgas
adrese bija mūra nams Albera ielā 11. Viņš
nomira Rīgas slimnīcā 1919. gada jūnijā.
No pieciem Jaroslava un Izabellas Kotvičas
bērniem trīs nomira vēl vecāku dzīves laikā
(Anteks un Ninka, kuri apglabāti Kurmenes
baznīcas dārzā, kā arī Vaclavs (Wacław), kurš
krita karā pie Bobrujskas (Bobrujsk) 1915. gadā).
Gadu vēlāk, 1920. gada jūnijā Rīgā nomirst
Jaroslava vecākais brālis, pēdējais Kurmenes
majorāta īpašnieks – Pēteris Antonijs.
Rok później, w czerwcu 1920 r. umiera
w Rydze starszy brat Jarosława, ostatni
ordynat Kurmenu – Piotr Antoni.
Diemžēl autoram nav izdevies atrast Rīgā
mirušo un droši vien katoļu kapsētā apglabāto
Komorovsku kapus. Pie galvenās alejas sv.
Miķeļa kapos Rīgā atrodas Juzefas Puzinas
– Šišlo (Józefa Puzyna – Szyszłło), Izabellas
Komorovskas vedeklas kaps.120
Niestety, nie udało się (autorowi) odnaleźć
grobów Komorowskich, zmarłych w Rydze
i pochowanych zapewne na ryskim cmentarzu
katolickim. Przy głównej alei cmentarza św.
Michała w Rydze znajduje się natomiast grób
Józefy Puzyny – Szyszłło, synowej Izabeli
Komorowskiej.119
No citām Latvijas vietām, kuras saistītas ar
Komorovsku dzimtu, varētu vēl minēt Jelgavu
(Mitau), kurā dzīvoja un arī nomira Onufrija
Komorovska un Marijas Novickas meitas Valērija Komorovska (Waleria Komorowska) un
Mihalīna Jasinkoviča (Michalina Jasinkowicz,
agrāk Jasinkoviči dzīvoja Liepājā – sk. II.
nodaļu), kā arī Matulišķus / Šnellenšteinu
(Schnellenstein),
Engelhardtu
īpašums121
(pašlaik pie pašas Latvijas – Baltkrievijas
robežas), kurā 1907. gadā nomira Antonija
Komorovska un Dorotas Grotkovskas
vecākā meita Karolīna Komorovska (Karolina
Komorowska), precējusies baronese fon
Štempela.
Z innych łotewskich miejscowości, związanych
z historią rodu Komorowskich można jeszcze
wymienić Mitawę, w której mieszkały i tam
też zmarły córki Onufrego i Marii Nowickiej –
Waleria Komorowska i Michalina Jasinkowicz
(wcześniej
Jasinkowiczowie
mieszkali
w Lipawie – zob. rozdział II) oraz Matuliszek/
Schnellenstein,
majątek
Engelhardtów120
(obecnie tuż przy samej granicy łotewskobiałoruskiej), w którym zmarła w 1907 r.
najstarsza córka Antoniego i Doroty
Grotkowskiej – Karolina Komorowska, po
mężu baronowa von Stempel.
119 Antoņina Narkeviča (dz. 1835.g. – mirusi 1902. g. Rīgā),
Onufrija Komorovska un Marijas Novickas meita
119 Izabela Komorowska, po mężu Szyszłło, była córką
Stanisława Andrzeja z podbirżańskiej linii Komorowskich
120 Izabella Komorovska, precējusies Šišlo, bija Staņislava
Andžeja (Stanisław Andrzej Komorowski) no Pabiržu
120 Matuliszek do 1861 należał do polskiej rodziny DermontSiwickich, następnie został odsprzedany rodzinie Engelhardt.
Babcia Karoliny, a matka Doroty Grotkowskiej była z domu
von Engelhardt.
121 Matulišķi līdz 1861. gadam piederēja Dermontu – Sivicku
(Dermont – Siwicki) ģimenei, vēlāk tika pārdoti
37
fot. 1
Drzewo genealogiczne Komorowskich. Zbiory
Łotewskiego Państwowego Archiwum Historycznego
(LVVA) (str. 2)
fot. 16 Mapa ordynacji kurmeńskiej z 1879 r. (str. 11)
fot. 17 Korespondencja z 1840 r. dot. wpisania Komorowskich
do matrykuły szlachty kurlandzkiej. Zbiory Łotewskiego
Państwowego Archiwum Historycznego (LVVA) (str. 12)
fot. 2 Dwór w Kurmenie, przed 1918 r. Zdjęcie z archiwum
Muzeum Zamku Rundāle (str. 3)
fot. 18 Tadeusz Olszowski, administrator dóbr kurmeńskich,
pełnomocnik Piotra Antoniego Komorowskiego. Zdjęcie
udostępnione przez p. Piotra Krauze (str. 14)
fot. 3 Spalony dwór w Kurmenie, po 1918 r. Zdjęcie z archiwum
Muzeum Zamku Rundāle (str. 3)
fot. 4 Dwór w Kurmenie, przed 1918 r. Zdjęcie z archiwum
Muzeum Zamku Rundāle (str. 3)
fot. 19 Młyn wodny w Kurmenie, sprzedany przez Marię
Matyldę Komorowską rodzinie Skujenieks. Rysunek
udostępniony przez p. Knuta Skujenieka (str. 15)
fot. 5 Plan majątku w Kurmenie. Zbiory Łotewskiego
Państwowego Archiwum Historycznego (LVVA) (str. 5)
fot. 20, 21 Nagrobek Piotra i Zofii z Isenschmitów
Komorowskich na cmentarzu w Murmenie (str. 23)
fot. 6 Wpis (fragment) w księdze metrykalnej dot. ślubu Piotra
i Felicji Komorowskich w dniu 13.01.1863 r. Zbiory Łotewskiego
Państwowego Archiwum Historycznego (LVVA) (str. 5)
fot. 22 Dom Komorowskich w Lipawie przy ul. Wilhelmińskiej
(obecnie Kr. Valdemāra). Zdjęcie wykonane w 2011 r. , krótko
przed rozbiórką domu (str. 27)
fot. 7 Nagrobek zmarłych w 1906 r. dzieci rodziny Olszowskich
– Marylki, Tadzia i Zosi (str. 6)
fot. 23 Budynek dawnego Gimnazjum Mikołajewskiego w
Lipawie (obecnie mieszczą się w nim wydziały Uniwersytetu
Lipawskiego) (str. 28)
fot. 8 Nekrolog Piotra II Komorowskiego z „Rigasche
Zeitung”, nr 205, 1869 r. (str. 7)
fot. 24 Ogłoszenie prasowe dot. sprzedaży wyrobów
cukierniczych (delicji, pierników) Elizy Komorowskiej.
Libausche Zeitung, nr 109, 1902 r. (str. 31)
fot. 9 Epitafium poświęcone zmarłemu w 1825 r. Piotrowi
Komorowskiemu. Kaplica na cmentarzu w Murmenie. (str. 7)
fot. 10, 11 Kościół pw. św. Piotra w Kurmenie (str. 8)
fot. 25 Budynek Gimnazjum
www.zudusilatvija.lv (str. 33)
fot. 12 Tren nieznanego autora na okoliczność śmierci Piotra
Komorowskiego. Wydany drukiem w Rydze w 1825 r. Zbiory
Łotewskiego Państwowego Archiwum Historycznego
(LVVA) (str. 9)
Birkenruh.
Zdjęcie
za:
fot. 26 W tym budynku przy ul. Dzirnavu 55 w Rydze mieścił
się pod koniec XIX w. pensjonat p. Cecylii Hill, wnuczki
Antoniego Komorowskiego (str. 35)
fot. 13 Kościół pw. św. Piotra w Kurmenie (widok wewnątrz).
Zdjęcie za: www.foto.eks.lv (str. 10)
fot. 27 Wpis w księdze metrykalnej dot. ślubu Piotra i Felicji
Komorowskich w dniu 13.01.1863 r. Zbiory Łotewskiego
Państwowego Archiwum Historycznego (LVVA)
(str. 39)
fot. 14 Kościół pw. św. Piotra w Kurmenie (widok wewnątrz).
Zbiory Państwowej Inspekcji Ochrony Zabytków w Rydze
(str. 10)
Ostatnia strona, okładka Fragment trenu (consolatio –
pocieszenie) na okoliczność śmierci Piotra Komorowskiego.
Zbiory Łotewskiego Państwowego Archiwum Historycznego
(LVVA)
fot. 15 Informacja o rodzinie (rodzice, żona, dzieci) sporządzona
przez Piotra II Komorowskiego w 1860 r. Zbiory Łotewskiego
Państwowego Archiwum Historycznego (LVVA) (str. 11)
Embassy
of The Republic of Poland
in Riga
Tekst: Marek Głuszko/Teksts: Mareks Gluško
Tłumaczenie na j. łotewski: Liene Gūtmane/Tulkojums latviešu valodā: Liene Gūtmane
Projekt graficzny: Inese Beržinska/Makets: Inese Beržinska
38
fot. 27
39
Embassy
of The Republic of Poland
in Riga
40

Podobne dokumenty

Wyrzykowski i inni

Wyrzykowski i inni netālu no Preiļiem). Nav zināms, kāpēc dižciltīgā ģimene no Lietuvas apmetās nelielā muižā Latgalē, bet tas varēja būt saistīts ar cara represijām pēc 1863. g. janvāra sacelšanās, kad vairāki desmi...

Bardziej szczegółowo