Poradnik społecznej ochrony przeciwpowodziowej

Transkrypt

Poradnik społecznej ochrony przeciwpowodziowej
Poradnik
społecznej ochrony
przeciwpowodziowej
Poradnik
społecznej ochrony
przeciwpowodziowej
1
Poradnik społecznej ochrony przeciwpowodziowej
wydano staraniem Stowarzyszenia Żuławy w ramach biblioteki dziedzictwa kulturowego delty Wisły
redakcja: Marek Opitz
korekta redakcyjna: Grzegorz Gola, Karolina Ressel
korekta językowa i w szpaltach: Karolina Ressel
projekt graficzny: Wiesław Tyszka
rysunki: Jerzy Domino
skład komputerowy i przygotowanie do druku: Wiesław Tyszka
Stowarzyszenie Żuławy – gmin i powiatów żuławskich – jest samorządowym lobby żuławskim,
starającym się wpłynąć na podejmowane przez rząd i inne instytucje decyzje dotyczące Żuław.
Jest to forum współpracy i promocji delty Wisły.
Publikacja powstała w ramach projektu Społeczna ochrona przeciwpowodziowa – związki wałowe wracają
realizowanego przez Stowarzyszenie Żuławy i współfinansowanego z Programu Operacyjnego
Fundusz Inicjatyw Obywatelskich.
Partnerzy: Gmina Cedry Wielkie, Gmina Nowy Dwór Gdański, Gmina Elbląg.
Współpraca: Stowarzyszenie Miłośników Nowego Dworu Gdańskiego – Klub Nowodworski,
Żuławski Park Historyczny, Lokalna Grupa Działania Żuławy i Mierzeja.
© 2013 Stowarzyszenie Żuławy
ISBN 978-83-929795-6-2
2
3
Spis treści
Społeczna ochrona przeciwpowodziowa – związki wałowe wracają
Historia
Zarys historii ochrony przeciwpowodziowej na Żuławach Wiślanych Historyczny statut związku wałowego
Współczesność
O zagrożeniach powodziowych
Przygotowanie do wdrożenia dyrektywy powodziowej na Żuławach
5
9
17
25
28
Ekologiczne metody ochrony przeciwpowodziowej
34
Doświadczenia z bezpośredniej walki z powodzią
42
System ostrzegania – przykład żuławski
Społeczna ochrona przeciwpowodziowa – dobre praktyki
Standard społecznej ochrony przeciwpowodziowej
Informacje praktyczne
40
44
45
Kto pomaga podczas powodzi? 55
Podczas powodzi
60
Psychologiczne skutki powodzi?
66
Zachowanie ciągłości działania przedsiębiorstwa
68
Elementy ratownictwa
71
Zanim przyjdzie powódź Po powodzi
Gospodarstwo rolne po powodzi Ubezpieczenia
Mały leksykon obiektów hydrotechnicznych
4
57
62
67
70
73
Społeczna ochrona przeciwpowodziowa
– związki wałowe wracają
Na Żuławach można najlepiej nauczyć się radzić sobie
z powodziami i ich skutkami, nauczyć się obywatelskiej
profilaktyki powodziowej. W niektórych krajach europejskich wciąż istnieją samorządne związki wałowe – czwarta władza (np. w Niderlandach). Tymczasem, w naszym
kraju (inaczej niż w innych krajach europejskich) nie
istnieje żaden system społecznej edukacji przeciwpowodziowej, mimo wielkich tradycji sięgających XIV wieku.
W delcie Wisły związki wałowe mają wspaniałą i ogromną tradycję, potwierdzoną przez kolejnych władców tych
ziem. Żyjąc, mieszkając i działając w regionie u ujścia największej z Polskich rzek, łatwo dostrzec ewidentne wady
obecnego stanu i współczesnego zarządzania ochroną
przeciwpowodziową.
Projekt Społeczna ochrona przeciwpowodziowa – związki
wałowe wracają wspiera zmiany zbieżne z ewolucją zachodzącą w europejskich systemach technicznych i administracyjnych zapobiegania powodziom. Związki wałowe
są tradycyjną formą odpowiedzialności ludzi zamieszkujących tereny zagrożone, znakomicie wpisującą się
w nowoczesne zasady organizowania się społeczeństwa,
dobrze dopełniającymi współczesne trendy cywilizacyjne
rozwoju hydrotechniki i dyrektywy europejskie.
Celem głównym projektu to poprawa dostępu do edukacji
regionalnej w dziedzinie społecznej ochrony przeciwpowodziowej. Był realizowany za pomocą dwóch celów
szczegółowych:
1. Zwiększenie ilości świadomych liderów społecznej
ochrony przeciwpowodziowej oraz
2. Inauguracji krajowego ośrodka edukacyjnego wspierania społecznej ochrony przeciwpowodziowej.
Cele były realizowane od maja do grudnia 2013 roku za
pomocą różnorodnych działań: konferencji, szkoleń, wizyty studyjnej i wydawnictwa. Powstał wortal o tematyce
społecznej ochrony przeciwpowodziowej. Wypracowane
zostały obywatelskie rekomendacje społecznej ochrony
powodziowej, wykorzystujące również już istniejące,
wydane wcześniej publikacje i multimedia. Zaproponowane zostały konkretne rozwiązania – stworzony został
standard społecznej ochrony przeciwpowodziowej. Zorganizowane szkolenia wykorzystały posiadane naturalne żuławskie warunki i bazę, powstającego w oparciu
o Żuławski Park Historyczny, Krajowego Centrum Edukacji Społecznej Ochrony Przeciwpowodziowej.
Projekt Społeczna ochrona powodziowa – związki wałowe
wracają jest realizowany przez Stowarzyszenie Żuławy
i współfinansowany przez Program Operacyjny Fundusz
Inicjatyw Obywatelskich
Partnerzy:
• Gmina Cedry Wielkie
• Gmina Nowy Dwór Gdański
• Gmina Elbląg
Współpraca:
• Stowarzyszenie Miłośników Nowego Dworu Gdańskiego – Klub Nowodworski
• Żuławski Park Historyczny
• Lokalna Grupa Działania Żuławy i Mierzeja
Stowarzyszenie Żuławy – gmin i powiatów żuławskich
jest samorządowym lobby żuławskim, starającym się
wpłynąć na podejmowane przez rząd i inne władze decyzje dotyczące naszego regionu. Stało się także forum
współpracy gmin i powiatów żuławskich.
5
6
7
Historia
8
Zarys historii ochrony przeciwpowodziowej
na Żuławach Wiślanych
Ze względu na specyfikę geograficzną (tereny nisko położone i depresyjne) na większości obszaru delty Wisły
istnienie stałego osadnictwa możliwe jest tylko dzięki
sprawnemu funkcjonowaniu skomplikowanego systemu
ochrony przeciwpowodziowej, na który składają się wały,
kanały i rowy odwadniające oraz liczne przepompownie,
dawniej poruszane siłą wiatru i końskich mięśni, od XIX
w. także parowe, a dziś elektryczne. System ten wymaga odpowiedniego nakładu środków, umiejętności technicznych i organizacji pracy, dlatego do XIII w. jedynie
najwyżej położone, południowe obszary Żuław znalazły
się w orbicie osadnictwa słowiańskiego i pruskiego. Po
słowiańskich Pomorzanach i bałtyjskich Prusach pozostały
do dzisiaj liczne nazwy miejscowości, które w późniejszym
czasie zostały skolonizowane przez ludność niemiecką, ale
zachowały swoje pierwotne brzmienie. W połowie XIII
w. wschodnia cześć delty została opanowana przez Zakon
Krzyżacki, który w 1308 r. zajął również Gdańsk i zachodnią część Żuław. W ten sposób cały obszar delty znalazł się
pod kontrolą jednego silnego ośrodka politycznego, co pozwoliło znacznie zintensyfikować jego zagospodarowanie.
Krzyżakom zależało na jak najefektywniejszym wykorzystaniu opanowanych terenów, dlatego zaczęli tutaj
sprowadzać kolonistów z ówczesnych Niemiec. Specyfika życia na Żuławach sprawiła, że już w początkowym
okresie planowej kolonizacji tej krainy w XIII i XIV w.
rozumiano potrzebę stworzenia jakiejś formy samorządu
jej mieszkańców. Z zachowanych źródeł wynika, iż samorząd żuławski tworzyli wszyscy właściciele gruntów
leżących w obrębie wałów przeciwpowodziowych (w tym
również instytucji kościelnych i samych krzyżaków), któ-
rzy na walnym zgromadzeniu, jednogłośnie, podejmowali
decyzje dotyczące całej wspólnoty. Od początku podstawowym obowiązkiem wszystkich mieszkańców Żuław
było uczestnictwo w pracach przy budowie i naprawie
wałów przeciwpowodziowych oraz melioracji polderów,
przy czym wymiar prac dla poszczególnych gospodarzy
był proporcjonalny do wielkości posiadanego przez nich
areału. Jako podstawę ustalania zakresu tego obowiązku
przyjęto jedną włókę chełmińską (ok. 16,8 ha), której
posiadacz był zobowiązany do utrzymania odcinka wału
o długości 1 sznura, czyli ok. 43,2 m.
Początkowo koordynację działań zapewniali prawdopodobnie lokalni urzędnicy krzyżaccy, rezydujący w obronnych dworach na terenie poszczególnych części Żuław:
w Grabinach (dla Żuław Steblewskich, czyli Gdańskich),
Szkarpawie (dla okręgu Szkarpawy), Laskach (dla Wielkich Żuław Malborskich) i Fiszewie (dla Małych Żuław
Malborskich). Około połowy XIV w. w dokumentach
pojawiają się urzędnicy samorządu żuławskiego, którzy
stali się pośrednikami pomiędzy władzą państwową, re-
Odcisk pieczęci
dygrafa Wielkich
Żuław Malborskich
9
prezentowaną przez krzyżackich wójtów i prokuratorów,
a wspólnotami mieszkańców, czyli tzw. związkami wałowymi funkcjonującymi w poszczególnych częściach
Żuław. Nazywano ich przysiężnymi wałowymi (niem.
Deichgeschworene), ponieważ przy wprowadzeniu na
urząd byli zobowiązani do złożenia uroczystej przysięgi. W większości przypadków przysiężni rekrutowali się
spośród sołtysów wsi żuławskich. Funkcje przysiężnych
pełniono dożywotnio.
wsiom i gospodarstwom stałych odcinków wałów, jednak niektóre roboty, jak na przykład usuwanie skutków
powodzi, były wykonywane wspólnym wysiłkiem całego
związku. Kolejnego objazdu dokonywano w celu sprawdzenia wykonanych prac i ustalenia koniecznych poprawek. Niedociągnięcia wykryte podczas trzeciego objazdu
były zazwyczaj surowo karane grzywnami, a w skrajnych
przypadkach nawet pozbawieniem własności gruntów,
gdyż zaniedbania mogły drogo kosztować całą wspólno-
Wiatraki odwadniające na Żuławach Steblewskich (Gdańskich)
Początkowo przysiężni byli wybierania przez wszystkich
członków związku wałowego na walnym zebraniu, jednak
na przełomie XIV i XV w. te demokratyczną procedurę zastąpiono kooptacją. Kilku przysiężnych, z których
każdy reprezentował z czasem po kilka wsi żuławskich,
wybierało spośród siebie na roczną kadencję tzw. dygrawę
(niem. Deichgraf, dosłownie: graf lub hrabia wałowy),
czyli zarządcę wałów, pełniącego w tym gronie honorowe
przewodnictwo. Głównym zadaniem przysiężnych był
wspólny objazd wałów, podczas którego ustalano zakres
potrzebnych prac, a następnie sprawiedliwie rozdzielenie
ich pomiędzy członków związku wałowego. Z czasem
pojawiła się tendencja do przydzielania poszczególnym
10
tę. Od 1387 r. od wspólnej pracy przy naprawie wałów
i oczyszczaniu kanałów zostali zwolnieni księża z parafii
żuławskich, ale w zamian za to musieli odprowadzać specjalny podatek do kasy związku wałowego.
Przysiężni pełnili również rolę rzeczoznawców we
wszelkich pracach hydrotechnicznych, jakie przeprowadzano na terenie państwa krzyżackiego. Z racji wielu
obowiązków cieszyli się licznymi przywilejami ekonomicznymi tudzież powszechnym szacunkiem. Wybór na
przysiężnego wałowego był więc dla Żuławiaka ukoronowaniem jego życiowej kariery. Świadczą o tym choćby dumne napisy na zachowanych nagrobkach z XVII
i XVIII w., gdzie obok katalogu stereotypowych cnót
Czerwona Karczma – wiślana strażnica wałowa
tudzież liczby spłodzonego potomstwa pojawiają się
skrupulatne wyliczenia okresu sprawowania kolejnych
urzędów w związkach wałowych.
Z racji autorytetu, jakim cieszyli się na Żuławach przysiężni wałowi, ich kompetencje były stale poszerzane
o różne doraźne zadania. Stopniowo wyrastali oni na
nieformalnych przywódców całej społeczności żuławskiej. Żuławskie związki wałowe można więc z pewną emfazą nazwać swoistymi chłopskimi republikami,
które wytworzyły na tym terenie nie spotykane gdzie
indziej poczucie wspólnoty oraz związanej z nim dumy,
ale i odpowiedzialności za wspólne dobro. Na początku
XV w. obok przysiężnych wałowych pojawiają się przysiężni kanałów (niem. Schlickgeschworene), których
zadaniem jest nadzór nad systemem melioracyjnym.
Piastowanie tego urzędu poprzedzało zazwyczaj wybór
na przysiężnego wałowego. Ważnym ogniwem stałej
ochrony przeciwpowodziowej byli tzw. strażnicy wałowi, których zadaniem było bieżące dozorowanie wałów
i sprawdzanie ich stanu. Już w średniowieczu mieli oni
stałe siedziby w postaci strażnic wałowych, które często
pełniły jednocześnie funkcje karczm.
Strona tytułowa publikacji z okazji 500-lecia ogłoszenia Karty
Terenowej
11
Zasady funkcjonowania związków wałowych zostały ostatecznie ukonstytuowane przez Krzyżaków poprzez wydanie odpowiednich ustaw zbierających w jednym dokumencie dotychczasowe doświadczenia i zwyczaje. Statut
dla Żuław Malborskich wydał wielki mistrz Winrych von
Kniprode w 1373 r., natomiast w 1407 r. wielki mistrz Konrad von Jungingen zatwierdził tzw. Kartę Terenową, obowiązującą zarówno na Żuławach Wielkich, jak i Steblewskich (Gdańskich). W 1423 r. zakres jej obowiązywania
poszerzono na całe Żuławy (tzw. Ogólna Karta Terenowa,
niem. Gemeine Landtafel). Związki wałowe funkcjonowały z niewielkim modyfikacjami także w okresie panowania
polskiego (1466-1772), a następnie w czasach zaboru pruskiego. W 1889 r. trzy główne związki żuławskie (gdański,
malborski i elbląski) zostały połączone w „Związek Wałowy Wisły i Nogatu”, który funkcjonował aż do 1945 r.
Po II wojnie światowej próbowano go odtworzyć, ale
rychło na przeszkodzie temu stanęły centralistyczne zapędy władz komunistycznych. Odrodzenie samorządności w Polsce po 1989 r. zaktywizowało również lokalne
społeczności żuławskie, jednak współpraca pomiędzy
poszczególnymi gminami i powiatami ciągle ma dosyć
ograniczony charakter.
Dawny widok wsi Tropy Elbląskie w okolicach jeziora Druzno
12
Mimo szeroko zakrojonych prac melioracyjnych i przeciwpowodziowych podjętych w okresie panowania
krzyżackiego, nie wszystkie grunty żuławskie zostały
w równym stopniu zagospodarowane. W północnej części Żuław i w okolicy jeziora Druzno pozostało jeszcze
wiele wolnej ziemi, której uprawa wymagała jednak dużych nakładów pracy i odpowiednich umiejętności. Na
przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych Żuławy
były również widownią kilku wojen polsko-krzyżackich (wielka, trzynastoletnia, pruska), w wyniku których
doszło do trwałych ubytków w dawnym osadnictwie.
Na dodatek w XVI w. miało miejsce kilka wyjątkowo
niszczących powodzi, po których wiele gospodarstw
świeciło pustkami, a porzucona ziemia leżała odłogiem.
W tej sytuacji nowa administracja polska, tj. starostowie
malborscy z ramienia króla polskiego oraz dzierżawcy
gruntów należących do Gdańska i Elbląga, zaczęli sprowadzać na Żuławy Holendrów należących do odłamu
protestantyzmu zwanego mennonityzmem. Mennonici,
dla których stworzono nawet specjalne prawo gruntowe
(emfiteutyczne), stanowili pod koniec XVIII ok. 10%
ludności Żuław. Przyczynili się oni w znaczący sposób
do zagospodarowania najtrudniejszych depresyjnych
części delty i ogólnego podniesienia kultury agrarnej
na tym terenie.
Dla współczesnych Żuławiaków powódź to rzecz dosyć
abstrakcyjna. Prawdziwej powodzi doświadczają mimo
wszystko nieliczni, a niewielkie i krótkotrwałe podtopienia trudno porównać do tego, co działo się przed
wiekami. Tymczasem dawne kroniki pełne są wstrząsających opowieści o zalaniu całych wiosek, zniszczonym
dobytku, ofiarach śmiertelnych. Po lewej stronie Wisły
najstarsza odnotowana w źródłach powódź miała miejsce
w 1328 r. W 1427 r. powódź objęła niemal całe Żuławy,
tak że, jak wówczas pisano, „trzy królestwa nie byłyby
w stanie zapłacić tego gotówką”. W ciągu XV w. woda
jeszcze kilkakrotnie wdzierała się na Żuławy Gdańskie
i zalewała niżej położone tereny miasta, podmywała spichlerze na Wyspie Spichrzów, docierała nawet do ratusza
na ul. Długiej. Najbardziej katastrofalne były powodzie
z 1540 i 1543 r., które spowodowały zniszczenie 17 wsi na
Żuławach Gdańskich, większości budynków i zatopienie
inwentarza, a w konsekwencji emigrację wielu ocalałych
z tego kataklizmu Żuławiaków. 27 lutego 1657 r., na polecenie króla szwedzkiego Karola X Gustawa dokonano
w sześciu miejscach przerwania wałów przeciwpowodzio-
wych i zalania Żuław Gdańskich, które miało na celu
pozbawienie Gdańska zaplecza żywnościowego podczas
toczonej właśnie wojny polsko-szwedzkiej (tzw. potopu),
w której miasto dochowało wierności Polsce. W 1775
r. miała z kolei miejsce największa powódź sztormowa, w wyniku której zalaniu uległo ¾ terenu Gdańska,
a woda w centrum miasta osiągnęła poziom ok. 2,5 m
ponad poziomem gruntu! Najbardziej tragiczna i długotrwała powódź spowodowana spiętrzeniem lodów na
Wiśle rozpoczęła się 9 kwietnia 1829 r. o 4 nad ranem.
Pękły wówczas wały wiślane, które powstrzymywały
napór wody i lodu od ponad 3 miesięcy, w dwóch miejscach poniżej Tczewa, na długości ok. 375 m. Po 4 godzinach fala powodziowa dotarła do Trutnów osiągając
stan ok. półtora metra ponad poziomem gruntu, o czym
do dzisiaj przypomina kamienna tablica umieszczona na
miejscowym kościele. Tego samego dnia woda, mimo
obwałowań, wdarła się do Gdańska i utrzymała się tam
przez ponad dwa tygodnie. Podobne kataklizmy, choć
już nie tak rozległe i niszczące, powtarzały się jeszcze
kilkakrotnie. Dlaczego?
Obwałowanie koryt rzek płynących przez Żuławy
w okresie średniowiecza umożliwiło rozwój stałego osad-
Znak wielkiej wody na kościele w Myszewie
13
nictwa, jednak miało również pewne skutki uboczne.
Cieki wodne ściśnięte wałami nie zaprzestały bowiem
odkładania osadów rzecznych, tylko robiły to na znacznie
mniejszym obszarze niż dotychczas, czyli w obrębie tzw.
międzywala. Prowadziło to do tzw. agradacji, tj. stopniowego podnoszenia się poziomu dna rzek i kanałów
w stosunku do okolicznych terenów. Konsekwencją tego
była konieczność stałego wzmacniania i podwyższania
O Przekopie Wisły w starej gazecie
Budowa śluzy Gdańska Głowa
14
otaczających je obwałowań. Po kilkuset latach zjawisko
to stało się coraz groźniejsze, powodując – paradoksalnie
– wzrost zagrożenia przeciwpowodziowego w XIX w.
Świadectwem tego są zachowane do dzisiaj tzw. znaki
wysokiej wody, umieszczane zazwyczaj na kościołach (np.
Trutnowy, Myszewo) i innych budynkach publicznych
(np. bramy miejskie w Gdańsku), które przypominają
o niszczących powodziach z tamtego okresu.
Pod koniec XIX w. zmusiło to władze pruskie do przeprowadzenia szeroko zakrojonej rekonstrukcji całego
systemu zabezpieczenia przeciwpowodziowego Żuław.
Jej najważniejszymi elementami była przebudowa głównych wałów wiślanych i budowa tzw. Przekopu Wisły
oraz śluz odcinających dotychczasowe ramiona ujściowe
tej rzeki. Stare wały były po licznych powodziach zbyt
kręte i znajdowały się zbyt blisko głównego koryta rzeki,
dlatego zostały one na niektórych odcinkach całkowicie
rozebrane i przesunięte nawet o kilkaset metrów w głąb
lądu. Przekop Wisły, czyli całkowicie nowe ujście rzeki,
wykonano w latach 1890-95.
Dzięki niemu wody Wisły są kierowane najkrótszą możliwą drogą bezpośrednio do Zatoki Gdańskiej, omijając
GOTTFRIED KLATT
WOHL VERORDNETER TEICHGESCHWORNER DES STUBLAUSCHEN WERDERS WOHL VERDIENTER
AELTESTER KIRCHEN VORSTEHER UND NACHBAR ALLHIE.
IST GEBOREN AN[N]O 1716 DEN 31 JANUARIS IN DEN EHESTAND
GETRETEN AN[N]O 1756 D[EN] 15 IUL[II] MIT IUNGFER CATHARINA
HANMAN[N]IN UND GESTORBEN DEN 11 OCTOBER AN[N]O
1762 HAT DEN KIRCHEN VORSTEHE[R]S AMT 9 IAHR 8 MONAT
UND 3 WOCHEN DEN SCHLUCKGESCHWORNEN AMT 7 IAHR
UND 3 WOCHEN DEN TEICHGESCHWORNEN AMT 2 IAHR
UND 6 MONAT RÜHMLICH VORGESTANDEN UND IST 6 KINDER VATER WORDEN
Płyta nagrobna z lapidarium przy kościele w Koszwałach
Napis na płycie nagrobnej przy kościele w Koszwałach
W tłumaczeniu dr. Dariusza Kaczora: Gotfryd Klatt obrany
przysiężny wałowy Żuławy Steblewskiej zasłużony starszy kościoła i tutejszy gospodarz urodził się 31 stycznia 1716 roku wstąpił 15 lipca 1756 roku w związek małżeński z panną Katarzyną
Hanmann zmarł 11 października 1762 roku urząd starszego kościoła pełnił chwalebnie 9 lat 8 miesięcy i 3 tygodnie urząd przysiężnego kanałów 7 lat i 3 tygodnie urząd przysiężnego wałowego
2 lata i 6 miesięcy był ojcem 6 dzieciom
Redaktorzy niniejszej publikacji proponują używanie miana tutejszy sąsiad zamiast tutejszy gospodarz jako lepiej oddającego specyfikę Żuław
15
tym samym niebezpieczne, bo wąskie koryta dawnych
ramion ujściowych. Te ostatnie zostały z kolei odcięte od
Wisły trzema śluzami: w Przegalinie na Martwej Wiśle,
w Gdańskiej Głowie na Szkarpawie i w Białej Górze na
Nogacie.
Ostatnim jak na razie sprawdzianem dla żuławskiego
systemu przeciwpowodziowego była końcówka drugiej wojny światowej, podczas której przez deltę Wisły
przetoczyły się wojska frontu niemiecko-rosyjskiego.
Wycofujące się na Mierzeje Wiślaną oddziały niemieckie, zniszczyły wiele przepompowni i uszkodziły główne wały wiślane, powodując zalanie niemal 2 /3 terenu
delty.
Biorąc pod uwagę trudną powojenną sytuację Polski (gospodarcze i demograficzne wyniszczenie kraju, migracje
ludności, walki wewnętrzne), należy stwierdzić, że naprawa zniszczonej infrastruktury przeciwpowodziowej i
osuszenie zalanych terenów w ciągu trzech lat po wojnie
było dużym osiągnięciem. Trzeba jednak dodać, że na
zalanych terenach doszło w międzyczasie do znacznej
destrukcji osadnictwa, tak że wiele wsi zupełnie zniknęło
z powierzchni ziemi.
Ochrona przeciwpowodziowa Żuław Wiślanych jest procesem ciągłym, który wymaga stałego, dużego nakładu
Żuławy w 1945 roku
16
sił i środków. Krajobraz żuławski ma charakter antropogeniczny i nie jest w stanie funkcjonować bez ustawicznej
ingerencji ze strony człowieka. Zaniechanie lub nawet zaniedbanie działań przeciwpowodziowych może bowiem
łatwo doprowadzić do katastrofy i powrotu tych terenów
do stanu pierwotnego. Jednym z istotnych elementów
wspomnianego procesu jest rozbudzanie świadomości
społecznej i aktywizacja lokalnych wspólnot, które w razie potrzeby powinny być zdolne do podjęcia doraźnych
działań przeciwpowodziowych.
opracował dr Dariusz Piasek
Literatura:
Bertram Hugo, Die Entwickelung des Deich– und Entwässerungswesens im Gebiet des heutigen Danziger Deichverbandes seit dem 14-ten Jahrhundert, Danzig 1907.
Długokęcki Wiesław, Związek wałowy i przysiężni wałowi na Żuławach Wielkich w XIV – pierwszej połowie
XV wieku, [w:] Społeczeństwo Polski średniowiecznej, nr 7,
1996, s. 211-234.
Szafran Przemysław, Żuławy Gdańskie w XVII wieku.
Studium z dziejów społecznych i gospodarczych, Gdańsk
1981.
Historyczny statut związku wałowego
Statut
Związku Wałowego Żuław Kwidzyńskich
z dnia 12. grudnia 1866 r.
(Zbiór Ustaw z roku 1867 str. 175)
My
…………………………………………………
Jak zostało za potrzebne uznane gospodarzy Nadwiślańskich Żuław od wzniesień przy Wielkim Wełczu aż do Wielkiego Nogatu przy wsi Biała Góra celem wspólnego utrzymania i wybudowania wałów dla ochrony przed powodziami
i wylewami Wisły oraz istniejące już związki do jednego Związku Wałowego włączyć jak przedtem już ustawowe
wysłuchanie stron nastąpiło, przeto zezwalamy niniejszym na zniesienie konstytucji z dnia 15. grudnia 1713 roku
i rozporządzenia wałowego dla Kwidzyńskich Nizin z dnia 30. marca 1755 r. na podstawie ustawy o sprawach wałowych z dnia 28. stycznia 1848 r. §§ 11 i 15 (zbiór ustaw z 1848 r. str. 547) na utworzenie Związku Wałowego pod
nazwą: Związek Wałowy Żuław Kwidzyńskich, któremu następującego statutu udzielamy.
§ 1.
Po prawym brzegu Wisły od wzniesień przy Wielkim Wełczu aż do Wielkiego Nogatu przy wsi Biała Góra rozciągające się Żuławy jak i właścicieli tych gospodarstw, które bez ochrony przy stanie wód ponad 21 stóp i 5 cali nad
bolcem w Korzeniewie powodzi ulegają do jednego Związku Wałowego włącza się.
Związek tworzy korporacje i dla wszelkich spraw sądowych właściwym jest dlań Sąd Grodzki w Kwidzyniu.
§ 2.
Rozwiązuje się Związek Nizin Wełcza, Kwidzyńskich Rządowych i Miejskich Nizin, nizin położonych na
wschód od Gniewu i Rudnickich Nizin. Długi, które powstały z powodu prac ziemnych przy wzmacnianiu
wałów obciążają nadal kontraktowo zobowiązane miejscowości i gospodarzy, zostające pod nadzorem władzy
zarządzającej wałami.
Nadal właściwy ogólno zarządzający Zarząd Wałowy ma z tytułu zadłużenia składki według pierwotnego rozkładu
od poszczególnych gospodarzy pobierać, jeżeli zachodzi konieczność w drodze egzekucji administracyjnej ściągnąć
i starać się o zaspokojenie wierzycieli.
17
Strona tytułowa polskiego powojennego tłumaczenia zaktualizowanego po wojnie Statutu Związku Wałowego Żuław Kwidzyńskich
Związek Wałowy obejmuje wały dotychczasowych instytucji wałowych, także dotychczasowe fiskalne wały w dół od
wału nr 28 kompleksu Rudnickiego Wału, wał tak zwany Kępa Leśna, pierwszy śluzowania wał Nogatu i komunikacyjna groble Montawskiego przyczółku (Spitze) aż do połączenia przy dolnym wale skrzydłowym (zamykającym)
przy Białej Górze, wyłączając tenże wał skrzydłowy pozostający w obecnym stanie i kształcie na własnym utrzymaniu
państwa.
Jeżeli miałoby nastąpić przerwanie wału w nizinie to wał skrzydłowy przy Białej Górze nie może być otwierany tylko
wdzierająca się woda powodziowa musi być odprowadzona do nowo utworzonego przekopu wału wiślanego poniżej
Rudnik i tam woda winna być do Wisły odprowadzona.
Oznaczenie miejsca zastrzega sobie Ministerstwo Handlu i Przemysłu, Robót Publicznych i Urządzeń Rolnych za
uprzednim wysłuchaniem Urzędu Wałowego i Województwa.
§ 3.
Potrzebne do zabezpieczenia wałów budowle nadbrzeżne ma Związek Wałowy wznieść i utrzymać nie naruszając
praw innych zobowiązanych Państwu przynależne budynki urzędowe i do nich należące grunta służbowe, przede
wszystkiem budynki zarządców w Korzeniewie i Montawie, dom mieszkalny mistrza wałowego w Grabowie i domy
mieszkalne zarządców (strażników) wałowych w Rusinowie, Kaniczkach, Grabowie, Korzeniewie, Jarzębinach i na
Wielkiej Kępie Leśnej pozostają własnością Państwa.
Wszelka własność i wszystkie prawa zniesionych Związków tak samo wszystkie zobowiązania osób trzecich zostaną
w dotychczasowych rozmiarach na Związek Wałowy przeniesione.
18
Na dobro ogólnego Związku Wałowego przejdzie to wszystko, co Państwo z powodu zapewnienia w § 1 rozdział II
i w § 1 rozdział IV. zarządzenia wałowego dla Kwidzyńskich Żuław z dnia 30. marca 1755 roku bądź tymczasowo
lub na trwale udzielać będzie.
§ 4.
Związek Wałowy ma wały według instrukcji Urzędu Wojewódzkiego na kilka stóp ponad wiadomy najwyższy stan
wody podwyższyć, dostosować na czternaście stóp (przy przekopie na osiem stóp) szerokości korony od strony wody
na trzy stopowe, od strony lądu na jeden i na jeden i pól aż do dwustronnego (nachylenia) skarpy przebudować i jeżeli
koniecznem od strony lądu bankietami wzmocnić. Urząd Wałowy o wysokości położenia korony wału może być
wysłuchany.
§ 5.
Utrzymywanie wału ochronnego rzeki Renawy, począwszy od mostu przy Kwidzyniu aż do granicy Rozpędzin,
znajduje się pod nadzorem nowo utworzonej władzy zarządzającej wałami i składa się z tych gospodarzy pod których
ochroną ich łąki się znajdują między rzeką Renawą a Starym Nogatem.
Składki dzielą się w stosunku do pożytku gleby. Ze względu na to przystoii zainteresowanym gospodarzom jeden
przez Województwo raz na zawsze zatwierdzony rozkład co do ogólnych składek wałowych. W ten sam sposób przystoii taki rozkład także innym gospodarzom lub Związkom, jeżeli według uznania Urzędu Wałowego utrzymanie
osobnych wałów ochronnych za konieczne uznane zostanie, i tem samym poważne ciężary spowoduje.
Wreszcie pozostaje utrzymanie pod nadzorem zarządzającej władzy wałowej, tej która dotychczas do wykonywania
swej działalności była zobowiązana i tylko za zezwoleniem Urzędu Wałowego można wały ochronne znosić i przesuwać.
Gdzie się konieczność do założenia wspólnych wałów ochronnych okaże zainteresowani właściciele gruntów po
zaopinjowaniu przez Urząd Wałowy mogą przez Województwo do osobnych Związków Wałowych być włączone
i tak samo istniejące związki mogą być rozszerzone, względnie połączone.
Założenie nowych względnie usunięcie już istniejących śluz wymaga zezwolenia Urzędu Wałowego.
Utrzymywanie ujętych źródeł wodnych jest rzeczą Związku, który według swobodnego uznania takowe graniczącym
gospodarzom za odpowiednim wynagrodzeniem odstąpi. Tak samo pozostają Związkowi łączące wały z podwalem
drogi, które do transportu ziemi urządzone są albo jeszcze urządzone zostaną do utrzymania względnie wznoszenia
(wałów).
§ 6.
Ma nastąpić regulacja systemu odwodnienia Niziny według planu uchwalonego przez Urząd Wałowy i zatwierdzonego
przez Ministerstwo Rolnictwa na koszt Nizin. Koszty zostaną według katastru wałowego § 10 pokryte.
Usuwanie chwastów i oczyszczanie rzeki Renawy od granicy Rozpędzin w dół, kanału Palemona i Starego Nogatu od
połączenia z powyższym aż do końca wału w jego obcym biegu, włączając kanał Renawa (Nogat) a wyłączając stary
bieg Nogatu od Zamku Mazera przez Czerwony Dwór, Wysokie, Bystrzyec, Czachowo, Guzz, Pastwa, Gucz majątek
do Kramrowa przechodzi na Związek Wałowy. Reszta dopływów wodnych pozostaje w utrzymaniu tych miejscowości
i właścicieli którzy dotychczas ogólnym przepisom krajowym i kontraktom i dalszym tytułem prawnym podlegają.
Gdzie takowe dotychczas z osobnych teraz nie istniejących kas całkiem lub częściowo regulowane były podział ciężarów czyszczenia na specjalnie zainteresowanych w porozumieniu się z zainteresowanymi odwodnieniem i Urzędem
Wałowym przez urzędników Zarządu uskutecznione być mają. Usuwanie chwastów i czyszczenie tych rowów, których
zapłata uskuteczniona została z osobnej kasy ma na przyszłość przez Związek Wałowy być regulowana.
Urząd Wojewódzki sporządzi dla rowów na nizinach regulamin o usuwaniu chwastów z rowów i piętrzeniu wody.
Nadzór nad wykonaniem takowego powierza się Zarządowi Wałowemu, który opierzałych wszelkiemi środkami
egzekucyjnymi do wypełnienia ich obowiązków przymusić może.
19
§ 7.
Roboty ziemne przy groblach i urządzeniach brzegowych zostaną z reguły przez funkcjonariuszy wałowych za zapłatą wykonane także mogą przez uchwałę Urzędu Wałowego w wyjątkowych wypadkach członkowie wałowi sami
do robót prostych być zobowiązani z tem że należy mieć wzgląd na odległość od miejsca pracy. Pozatem dostarczyć
powód do zwożenia drzewa, faszyn i innych podwód dla celów wałowych bezpłatnie jednak Urząd Wałowy sam za
tekowe odpowiednie wynagrodzenie w miarę możności może uiścić.
Dalsze budowle i prace wykonuje Zarząd Wałowy.
Członkom związkowym pozostawia się wolne działanie w tem, że do wysokości składek związkowych mogą być
prace przez nich przy wałach wykonane, jeżeli to odpowiada interesom Związku.
§ 8.
Zarząd Wodny zezwoli Związkowi Wałowemu, jak dotychczas, na wykop ziemi z fiskalnych kęp i obszarów.
Prócz tego przekaże się Związkowi te obszary, które zostały do wykopu ziemi przeznaczone celem zwmocnienia
wałów.
§ 9.
Jako regularne składki wałowe wyznacza się na obecny czas dwanaście srebrnych groszy od pierwszej klasy składkowej gruntu z pruskiej morgi. Z nadwyżek stwarza się fundusz rezerwowy w wysokości dziesięć tysięcy talarów.
Wszelkie podatki i świadczenia w naturze członków wałowych będą uskuteczniane według katastru wałowego
sporządzonego przez Urząd Wojewódzki. Dla celów stwierdzenia obszaru służy Urzędowi Wałowemu kataster
całkowity, poszczególnym sołtysom, także i gospodarzom, których obszary do żadnych sołectw nie należą, a obszar dworski stanowią tenże częściowo może być przesłany, a zarazem w Orędowniku Urzędowym ogłoszonym
z tem, że na przeciąg czterech tygodni kataster u sołtysów i Komisarza Rządowego do wglądu będzie wyłożony
u których można wnosić sprzeciwy.
Po upływie cztery tygodniowego terminu zostaną wniesione sprzeciwy które i przeciw tym w § 10 wyszczególnionym
zasadom wniesione być mogą przez Komisarza Rządowego, petenta i Delegata Urzędu Wałowego oraz odpowiednich
rzeczoznawców do badania.
W skład rzeczoznawców wchodzą co do granic obszarów i prac pomiarowych zaprzysiężony mierniczy, jeżeli konieczność zachodzi i Rewident miernictwa do klasyfikacji dwaj ekonomiści, a co do sporu przy zapiaszczeniu gleby
może być dodany rzeczoznawca wodny. Członków mianuje Urząd Wojewódzki.
O wynikach badaniu zostaną zainteresowani jak petent z jednej strony, a z drugiej strony delegat Urzędu Wałowego
poinformowani. O ile są obie strony z rezultatu zadowolone, zostanie kataster wałowy sprostowany. W przeciwnym
wypadku zostaną akta oddane do załatwienia sprzeciwu do Urzędu Wojewódzkiego. O ile sprzeciw zostanie odrzucony to ponosi koszta badania sprzeciwu petent.
W czasie czterech tygodni po ogłoszeniu wyniku można rekurs wnieść do Ministerstwa Rolnictwa.
Po dokonanym uprawomocnieniu się katastru wałowego zostanie kataster przez Urząd Wojewódzki sporządzony
i Urzędowi Wałowemu dostarczony. Koszty sporządzenia katastru co do pomiarów ponoszą zainteresowani pozostałe w ogólności Związek Wałowy. Ten sam bieg postępowania stosuje się przy ustaleniu stosunku dla składek dla
Związków (§ 5) za piętrzenie wody.
§ 10.
W katastrze wałowym wykarze się wszystkie chronione na ochronnym obszarze znajdujące się posiadłości, które bez
ochrony przy wodostanie 21. stóp 5 cali przy bolcu w Korzeniewie powodzi podlegają i przez te poniosłyby szkodę
i są według wartości wydajności do czterech klas zakwalifikowane a te:
do I klasy wlicza się: ogrody, rola uprawna, pod pszenicę jęczmień i żyto, tak samo i łąki, które w wydajności równają się poprzednim z pełną powierzchnią; natomiast podwórza i miejsca budowlane jako klasa Ia z dwukrotną
powierzchnią.
20
do II i III klasy: te obszary, które w dobroci i wydajności stosunkowo po tych pierwszych następują, i te oblicza się
w wymiarze do trzech czwartych względnie do połowy powierzchni rzeczywistej.
do IV klasy: obszary leśne i te grunty, które przy zaklasyfikowaniu do trzeciej klasy byłyby za wysoko ujęte i te w wymiarze czwartej części powierzchni. Aż do ostatecznego ukonstytuowania się katastru wałowego zostaną podatki
i świadczenia członków na tych podstawach uiszczone jak sporządzony zarys (projekt szkic) to ustala.1
§ 11.
Roboty ziemne przy groblach muszą być do 1. sierpnia, budowle przy brzegach do 15. października zupełnie wykonane jeżeli Województwo dłuższego terminu nie udzieliło.
Roczny plan budowy podlega zatwierdzeniu przez Województwo.
§ 12.
Podział robotników, furmanek i koni które członkowie do pilnowania i zabezpieczenia wałów, jak i dostarczeniu
materiałów i sprzętów dostarczyć mają następuje w przybliżonym stosunku składek wałowych, jednakże nie mogą za
zezwoleniem Województwa te pojedyncze ciężary przez zastrzeżone wyrównania w stosunku do wymagań inaczej
być podzielone. (pale)
Deski i słupy tak samo członkowie dostarczają, w razie uszkodzenia, spotrzebowania lub zaginięcia zostaną w miejsce
tych inne dostarczone.
Dostarczenie pomieszczeń celem ulokowania ludzi, furmanek sprzętów itd. należy do Związku Wałowego.
§ 13.
Urząd Wałowy składa się z osiemnastu członków:
1) z Kapitana – Starosty – Prezesa Związku Wałowego względnie jego zastępcy jako przewodniczącego.
2) Inspektora wałowego.
3) z szesnastu przedstawicieli spośród członków.
Na Prezesa Związku Wałowego w miarę możności wybiera się gospodarza z Żuław, albo w wypadku § 29 ustęp 2
normalnego statutu wałowego z dnia 14. listopada 1853 (Zbiór Ustaw strona 935) – Prezes może być przez Województwo mianowany. Mianowicie w powyższym wypadku następuje najwyżej na jeden rok. Zaprzysiężeni wałowi
mają, o ile oni nie są reprezentantami u Urzędzie Wałowym głos doradczy.
1Sporządzony w roku 1868 i następnie przez rozporządzenia Rejencji w Kwidzyniu i Ministerstwa Rolnictwa ostatecznie zatwierdzony kataster wałow y polega na następujących zasadach szacunkowych;
Oszacowano:
• do klasy Ia z dwukrotną powierzchnią: podwórza i miejsca (place) budowlane;
• do klasy Ib z pełną pojedynczą powierzchnią: rola uprawna i łąki, które przy oszacowaniu do podatku gruntowego do 1 i 2
klasy wliczono i ogrody, które według ich wydajności należą do klas 1, 2, 3.
• do klas II z 8/10 powierzchni: role, i łąki 3 i 4 i ogrody 4 klasy podatku gruntowego;
• do klasy IV z 4/10 powierzchni: role, łąki i ogrody 6 i pastwiska 1 klasy podatku gruntowego w powiecie grudziądzkim, 1 i 2
• do klasy III z 6/10 powierzchni: role, łąki i ogrody 5 klasy podatku gruntowego;
w powiecie kwidzyńskim i sztumskim;
• do klasy V z 2/10 powierzchni: role i łąki 7 klasy podatku gruntowego i pastwiska 2 i 3 w powiecie grudziądzkim i 3, 4 i 5
• do klasy VI powierzchni: role i łąki 8 klasy podatku gruntowego, pastwiska 4 i 5 w powiecie grudziądzkim, a 6, 7 i 8 w po-
w powiecie kwidzyńskim, a 3 i 4 w powiecie sztumskim;
wiecie kwidzyńskim i 5 i 6 w powiecie sztumskim oraz wszystkie lasy.
21
§ 14.
Celem wyboru reprezentantów dzieli się Żuławy na szesnaście obwodów wyborczych. Wybiera się jednego reprezentanta i jednego zastępcę:
w I obwodzie: miejscowości: Wielki Wełcz, Mały Wełcz, Rusinowo i wieś Krążkowo;
w II obwodzie: gromady: Krążkowo i Jagielony, Sadlinki, Dzikowo i (Hohensee) – .....;
w III obwodzie: miejscowości: Glinki i Brzegi Małe (Nebrowo, Nieborowo);
w IV obwodzie: Duże Brzegi i Wiślinek;
w V obwodzie: Kaniczki i Grabówek;
w VI obwodzie: Grabowo, Jabłonowo, Nowy Dwór;
w VII obwodzie: Bronisławów, Karpiny, Polany, Mały Raj, Raj, Rozpędziny i Bogusz;
w VIII obwodzie: Olszynki i Wielki Raj;
w IX obwodzie: Obory, Korzeniewo, Lipianki (Ziegellack) ……, (Rahtsweide) …... i (Gut Sechsseelen) ……;
w X obwodzie: Mareza Zamek, Mareza, Józefów, Biedrony, Czachowo, Rozgarty i Kwidzyn;
w XI obwodzie: Czerwony Dwór, Bystrzec, Majątek Bystrzec, Wysokie, Jałowiec, Helenowo i Pastwa;
w XII obwodzie: Gucz, Kramrowo, Gucz Majątek, Szkaradowo, Niziny, Budzyn i Cegłówek;
w XIII obwodzie: Gniwskie Pole, Lisówka i Pastwa;
w XIV obwodzie: Janowo, Bursztych, Nowe Lignowy, Małe Polko i Chrzanów;
w XV obwodzie: Jarzębina Rudniki, Szkaradowo Małe i Szkaradowo Szlacheckie;
w XVI obwodzie: Montki, Barcice, Ryjewo, Jelonki, Zofjówka, Sołtysówka, Tralewo, Benowo i Zacisze;
razem szesnastu reprezentantów i ta sama ilość zastępców na cztery lata. Co dwa lata występuje połowa, wystąpienia zostaną po raz pierwszy przez los, a następnie przez długość urzędowania wyznaczone. Wybór reprezentantów
i zastępców następuje przez absolutną większość od oddanych głosów wyborczych. Przy równości głosów rozstrzyga
los. Wybierany może być każdy pełnoletni członek który w posiadaniu praw obywatelskich jest i przez jakikolwiek
prawomocny wyrok nie utracił prawa i nie jest pracownikiem Związku. Czasokresu wyborczego nie wolno przedłużać
poza ustalony termin.
Ojciec i syn albo brat nie mogą być razem członkami Urzędu Wałowego. O ile podobni krewni zostaną razem wybrani, to starszy będzie dopuszczony.
§ 15.
Uprawniony do głosowania w wyborach jest każdy kto posiada gospodarstwa, od którego płaci składki do trzydziestu
(w obwodzie X od dziesięciu) morg normalnych w obwodzie wyborczym, jeżeli ze swojemi składkami do kasy nie
zalega i swoich praw obywatelskich przez jakikolwiek prawomocny wyrok nie utracił. Gospodarze od 31 do 60 morg
normalnych (w X obwodzie od 11 do 20 morg normalnych (w obwodzie X od 11 do 20 morg normalnych) posiadają
dwa głosy. Gospodarze od 61 do 90 morg normalnych (w obwodzie X od 21 do 30 morg normalnych) posiadają 3 głosy
i tak dalej. Jednakże nie może pojedynczy gospodarz w tym samym obwodzie wyborczym nie więcej jak dziesięć
(w dziesiątym obwodzie jak trzydzieści) głosów oddać. Tym małym gospodarzom, których posiadłość razem wzięta
trzydzieści (w X obwodzie dziesięć) morgów normalnych lub więcej wynosi, pozostaje im prawo zastrzeżone przez
jednego względnie więcej upoważnionych członków zastąpić się przy wyborach.
Gospodarze samodzielnych majątków lub posiadłości mogą ich prawo wyborcze sami wykonać albo przez swoich
dzierżawców majątkowych, zarządców majątkowych, lub innego członka do tego upoważnić.
Probostwa, kościoły, szkoły i inne według moralności żyjące osoby, tak samo niewiasty i nieletni mogą według miarodajności ich gospodarstw przysługujące im prawo wyborcze przez ich prawnych zastępców lub innego upoważnionego
członka wykonać.
Jeżeli gospodarstwo do więcej gospodarzy wspólnie należy to może tylko jeden głosować.
22
§ 16.
Komisarzy wyborczych mianuje ten pierwszy raz Województwo, później Prezes Związku Wałowego;
Przy toku postępowania wyborczego, tak samo przy zobowiązaniu do objęcia nie płatnych stanowisk, do których
w tym względzie i Urząd zaprzysiężonych (Komisje Wodne) się liczy stosuje się przepisy analogiczne do wyborów
gminnych.
§ 17.
Zastępca zajmuje stanowisko reprezentanta w czasie choroby lub innych wypadkach nie stawienia się i wchodzi w jego
prawa, jeżeli reprezentant w czasie wyborów zmarł, posiadłość w Żuławach opuścił albo swoje miejsce zamieszkania
w innej miejscowości wybrał.
§ 18.
Dlatego Związku Wałowego obowiązują ogólne przepisy w przyszłości mające być wydane, tyczące groblowych statutów z dnia 14. listopada 1853 r. (Zbiór Ustaw strona 735) o ile powyższe nie zostały zmienione lub nieuzupełnione.
§ 19.
Zmiana powyższego statutu może tylko nastąpić za zezwoleniem rządzącego kraju.
Udokumentowano za moim własnoręcznym podpisem i królewską pieczęcią.
Wydano Berlin, dnia 12. Grudnia 1866 r.
Podpis.
Pieczęć – Wykonano tłumaczenie w Urzędzie Wodno – Melioracyjnym w Kwidzyniu dnia 1 listopada 1946 r.
Kierownik Urzędu Wodno-Melioracyjnego w Kwidzyniu.
23
Współczesność
24
O zagrożeniach powodziowych
Prawdopodobieństwo wystąpienia powodzi
Warto przy tej okazji wspomnieć o pewnym rozpowszechnionym micie dotyczącym częstotliwości występowania tzw. powodzi stuletniej. Mówi się często, że
jest to powódź, która statystycznie rzecz biorąc pojawia
się raz na sto lat. Czyli bardzo rzadko, myśli wiele osób
i traktuje to jako zjawisko, które nie zdarzy się za ich
życia. Ale kiedy powiemy, że szansa wystąpienia powodzi
stuletniej w okresie 10 lat wynosi 10%, w ciągu 20 lat
18%, a aż 26% w ciągu 30 lat, będziemy już mniej skłonni
tak uważać (większość ludzi mieszka w jednym miejscu
dłużej). Czyli ryzyko powodzi jest niemałe. Wystarczy
zresztą zajrzeć do starych kronik, w których sporo jest
opisów dużych historycznych powodzi. Na przykład, według kronik tylko w XIX wieku Kraków nawiedziło aż
13 powodzi.
Ze statystyk wynika również, że prawdopodobieństwo
wystąpienia powodzi na terenach zalewowych jest większe niż pożaru, znacznie większe niż przy pożarze mogą
być także straty powodziowe.
Jakie szkody powoduje powódź?
Powódź niszczy wszystko co znajduje na swojej drodze, wyposażenie, sprzęty, meble, ubrania, dokumenty,
książki, samochody, sprzęt rolniczy itd. Woda może
podmyć fundamenty niszcząc strukturę budynku
i w efekcie doprowadzić do jego zawalenia, powoduje
zawilgocenie ścian. Niszczy uprawy polowe, sady, powoduje straty w hodowli, inwentarzu oraz zanieczyszczenie gleby, wód powierzchniowych i podziemnych.
To są tzw. szkody powodziowe. Jeśli policzymy, ile
musimy zainwestować by doprowadzić wszystko do
25
stanu sprzed powodzi, to będziemy mówili o stratach
ekonomicznych.
W rzeczywistości zakres oddziaływania powodzi jest
dużo szerszy. Są jeszcze szkody pośrednie. Na przykład
utrata dokumentów i komputerów, w których zapisane
były listy klientów i dostawców, może prowadzić do
spadku konkurencyjności prowadzonej przez nas firmy i jej bankructwa, a zniszczenie przedsiębiorstwa,
w którym jesteśmy zatrudnieni pozbawi nas pracy itd.
W dodatku, nie wszystkie te szkody da się przeliczyć na
pieniądze, trudno, na przykład, wycenić utratę pamiątek
rodzinnych, albo zdrowia – depresja ludzi po utracie
dorobku całego życia utrudnia im powrót do normalnej
aktywności.
Warto pamiętać, że szkody bezpośrednie nie zawsze reprezentują najważniejszą część skutków powodzi – a tak
zwykle się zakłada. W rzeczywistości szkody pośrednie
i niematerialne mogą powodować gorsze, bo długotrwałe
skutki dla ludzi, społeczeństwa i gospodarki.
Mapy zagrożenia i ryzyka powodziowego
Informacja o zagrożeniu powodziowym na terenie gminy powinna być dostępna w urzędzie miasta lub gminy
i gminnych zespołach zarządzania kryzysowego.Do końca 2013 roku, państwa członkowskie sporządzą mapy
zagrożenia powodziowego i mapy ryzyka powodziowego,
26
dla obszarów, na których stwierdzi się istnienie dużego ryzyka powodziowego, wyznaczonych na podstawie
wstępnej oceny ryzyka powodziowego.
Na mapach tych mają być wskazane obszary, w których
prawdopodobieństwo powodzi jest:
• niskie (w tym obszary, na których powódź będzie miała charakter zdarzenia ekstremalnego);
• średnie (występowanie powodzi nie częściej niż co
100 lat);
• a także wysokie.
Na mapach zagrożenia powodziowego należy przedstawić
zasięg powodzi, zgodnie z ww. scenariuszami; głębokość
wody lub poziom zwierciadła wody, tam gdzie stosowne; oraz tam gdzie jest to właściwe, prędkość przepływu
wody lub odpowiednie natężenie przepływu wody.
Uzupełnieniem map zagrożenia powodziowego będą
szacunkowe mapy ryzyka powodziowego, określające
potencjalne szkody związane z powodzią. Muszą one
uwzględniać informacje na temat szacunkowej liczby
mieszkańców potencjalnie dotkniętych powodzią, rodzaju działalności gospodarczej i ważnych instalacjach
na danym obszarze, jak też inne, istotne dla konkretnego
obszaru informacje dodatkowe.
Zagrożenia powodziowe w delcie Wisły
Powodzi się ludziom na Żuławach
– czyli o zagrożeniach powodziowych
Dawniej Żuławiacy przychodzili na świat z wrodzonym
respektem przed wielką wodą. Znali z opowiadań, wspo-
mnień i legend, bohaterów broniących podczas powodzi
wały przed przerwaniem i zniszczeniem przez wodny
żywioł. Od najmłodszych lat uczyli się ciężkiej i odpowiedzialnej pracy przy melioracjach, kanałach i obwałowaniach. Wiedzieli co to jest i po co jest terp, jak ratować
dobytek, inwentarz żywy i siebie samych w sytuacjach
zagrożeń.
Od czasu wykonania Przekopu Wisły w 1895 roku Żuławy należą do jednych z najlepiej przeciwpowodziowo
zabezpieczonych terenów w Polsce. Oczywiście, jest to
bezpieczeństwo względne, adekwatne do skali tego typu
zagrożeń występujących w delcie Wisły.
Do dziś odczuwamy na Żuławach skutki wydarzeń
z marca 1945 roku, kiedy to wycofujące się wojska niemieckie świadomie zatopiły deltę Wisły. W 1983 roku
została zatopiona Wyspa Nowakowska. 14 października 2009 roku woda wtargnęła na ulice Nowego Dworu
Gdańskiego i Elbląga. Z pewnością, to nie ostatnie powodzie w naszym regionie.
Północny wiatr
Przy wietrze o sile powyżej 7 stopni w skali Beauforta,
wiejącym z kierunku północnego lub północno-wschodniego, zagraża nam tzw. powódź sztormowa, wywołana zjawiskiem tzw. „cofki”. Wezbrane wody Bałtyku
są wpychane do Zalewu Wiślanego i rzek żuławskich.
Wielkość zagrożenia jest zależna od siły wiatru i czasu
jego trwania. Szybkość podnoszenia się wody na Zalewie Wiślanym wzrosła od czasu, kiedy Niemcy pogłębili Cieśninę Pilawską, przygotowując się do ataku na
Rosję w 1941 roku. Mając świadomość, że zwiększy to
zagrożenie powodzią na Żuławach, zaczęli podnosić wały
jeszcze w latach wojny. Wykorzystali w tym celu jako siłę
roboczą więźniów KL Stutthof. Można przypuszczać,
że po wojnie Rosjanie jeszcze bardziej pogłębili kanał
żeglugowy – wejście na Zalew – zapewniając sobie możliwość wpłynięcia do portu wojennego w Kaliningradzie
łodzi podwodnych przy pełnym zanurzeniu. Tym samym,
wlew bałtyckiej wody do Zalewu i dalej do rzek, może
być jeszcze większy i gwałtowniejszy.
jące lody, woda może przelać się przez wały rozrywając je
napierającą krą. Aby tak się nie stało, czuwają przy ujściu
4 lodołamacze.
Długotrwałe opady
Stałym zagrożeniem są silne opady, zimą lub wiosną dodatkowo występujące równolegle z roztopami. Niedrożny
system melioracyjny, mimo pracy z pełną wydajnością
pomp odwadniających, może przyczynić się do zalania
olbrzymich połaci pól uprawnych. Na szczęście właściciele ziemi coraz częściej dbają o dobry stan rowów
i przepustów.
Ostatnie powodzie skłaniają do refleksji nad stanem naszego przygotowania do wystąpienia wielkiej wody. Czy
nie jesteśmy za bardzo rozleniwieni brakiem częstych, jak
dawniej, powodzi? Czy zmiany klimatyczne będą powodować jeszcze silniejsze sztormy? Czy w razie zagrożenia
odpowiednie służby na czas ostrzegą mieszkańców?
Na wszelki wypadek warto nauczyć się sztuki ochrony
przed powodzią choćby, na początek, poprzez nabycie
umiejętności prawidłowego układania wałów z worków
napełnionych piaskiem.
Wisła najgroźniejsza pod koniec zimy
Wody niesione przez Wisłę mogą zagrozić Żuławom
w okresie występowania tzw. zjawisk lodowych. Szczególnie niebezpieczna jest gwałtowna odwilż na południu
kraju, podczas gdy nad Bałtykiem panują jeszcze mrozy.
Jeśli Przekop Wisły zostanie zakorkowany przez spływa27
Przygotowanie do wdrożenia dyrektywy
powodziowej na Żuławach
Gospodarka wodna wymaga, tak jak i pozostałe dziedziny, dokumentów strategicznych, które nakreślałyby
jej kierunki oraz cele, wraz z uwarunkowaniami ich realizacji w dłuższym okresie czasu.
W listopadzie 2007 r. weszła w życie Dyrektywa
2007/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim, potocznie zwana Dyrektywą Powodziową (DP). Dyrektywa
ta jest ważnym uzupełnieniem wcześniejszego prawodawstwa wspólnotowego w zakresie gospodarowania wodami,
tj. Ramową Dyrektywą Wodną (RDW – Dyrektywa
2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 23
października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego
działania w dziedzinie polityki wodnej). DP jest równo-
28
rzędna i w pełni spójna z RDW, tym niemniej nie można
jej wdrożyć bez uwzględnienia ograniczeń wynikających
z wdrożenia RDW. Celem Dyrektywy Powodziowej jest
ustanowienie ram dla oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim, w celu ograniczania negatywnych konsekwencji dla zdrowia ludzkiego, środowiska, dziedzictwa
kulturowego oraz działalności gospodarczej, związanych
z powodziami na terytorium Wspólnoty.
Dokumentami strategicznymi w gospodarce wodnej są
Plany Gospodarowania Wodami (PGW) oraz Plany Zarządzania Ryzykiem Powodziowym (PZRP), jako realizacja zapisów odpowiednio Ramowej Dyrektywy Wodnej
i Dyrektywy Powodziowej. Oba te ważne dokumenty
opracowywane są w układzie zlewniowym.
Dyrektywa Powodziowa nałożyła obowiązek opracowania dokumentów planistycznych, które mają stanowić podstawę prowadzenia skutecznego zarządzania
ryzykiem powodziowym. Zarządzanie ryzykiem powodziowym, aby było właściwe realizowane, wymaga
długoterminowego procesu planowania i odbywa się
w trzech, rozłożonych w czasie etapach zwieńczonych
opracowaniem następujących dokumentów planistycznych:
1.Wstępna ocena ryzyka powodziowego (WORP) –
22.12.2011 r.;
w jej wyniku zostały określone obszary, na których
istnieje znaczące ryzyko powodzi lub wystąpienie
znaczącego ryzyka powodzi jest prawdopodobne –
„obszary narażone na niebezpieczeństwo powodzi”.
Obszary narażone na niebezpieczeństwo powodzi
stanowią 10% Regionu Wodnego Dolnej Wisły –
w tym 60% to Żuławy.
2.Mapy zagrożenia powodziowego i ryzyka powodziowego – 22.12.2013 r.;
mapy opracowane dla rzek wskazanych we wstępnej
ocenie ryzyka powodziowego. Po przygotowaniu tych
map będą one musiały one zostać wprowadzone do
planów zagospodarowania przestrzennego.
3.Plany zarządzania ryzykiem powodziowym dla
obszarów dorzeczy i regionów wodnych – do dnia
22.12.2015 r.
Dla Żuław istnieje także jeszcze jeden dokument strategiczny dotyczący ochrony przeciwpowodziowej, a mianowicie Program „Kompleksowe zabezpieczenie przeciwpowodziowe Żuław do roku 2030 (z uwzględnieniem
etapu 2015)”, przyjęty w maju 2011 r. przez Ministra
Środowiska.
Wstępna Ocena Ryzyka Powodziowego – Polska
Wstępna Ocena Ryzyka Powodziowego – na tle Regionu Wodnego
Dolnej Wisły
Dokumenty strategiczne dla Żuław
– schemat uproszczony.
W związku z zastrzeżeniami Unii Europejskiej do Planów Gospodarowania przygotowywany jest aktualnie
Masterplan, jako działanie „naprawcze”.
Zawartość poszczególnych etapów wdrażania DP określona jest zarówno w samej Dyrektywie jako i ustawie
Prawo Wodne.
Wstępna ocena ryzyka powodziowego zawiera w szczególności:
1)mapy obszarów dorzeczy (granice: dorzeczy, zlewni,
pasa nadbrzeżnego; topografię terenu oraz jego zagospodarowanie);
2)opis powodzi historycznych;
3)ocenę potencjalnych negatywnych skutków powodzi
mogących wystąpić w przyszłości dla życia i zdrowia ludzi, środowiska, dziedzictwa kulturowego oraz
działalności gospodarczej, z uwzględnieniem: topografii terenu; położenia cieków wodnych i ich ogólnych cech hydrologicznych oraz geomorfologicznych,
w tym obszarów zalewowych jako naturalnych obszarów retencyjnych; skuteczności istniejących budowli przeciwpowodziowych i regulacyjnych; położenia
obszarów zamieszkanych; położenia obszarów, na
których jest wykonywana działalność gospodarcza;
4)w miarę możliwości – prognozę długofalowego rozwoju wydarzeń, w szczególności wpływu zmian klimatu na występowanie powodzi;
5)określenie obszarów narażonych na niebezpieczeństwo powodzi.
29
Dla obszarów narażonych na niebezpieczeństwo powodzi
wskazanych we wstępnej ocenie ryzyka powodziowego,
sporządza się mapy zagrożenia powodziowego i mapy
ryzyka powodziowego.
Na mapach zagrożenia powodziowego przedstawia się
w szczególności:
1)obszary, na których prawdopodobieństwo wystąpienia powodzi jest niskie i wynosi raz na 500 lat lub
na których istnieje prawdopodobieństwo wystąpienia
zdarzenia ekstremalnego;
2)obszary szczególnego zagrożenia powodzią;
3)obszary obejmujące tereny narażone na zalanie
w przypadku:
a)przelania się wód przez koronę wału przeciwpowodziowego,
b)zniszczenia lub uszkodzenia wału przeciwpowodziowego,
c)zniszczenia lub uszkodzenia budowli piętrzących,
mapy ryzyka powodziowego,
d)zniszczenia lub uszkodzenia budowli ochronnych
pasa technicznego.
Na mapach zagrożenia powodziowego przedstawia się
następujące elementy:
1) zasięg powodzi;
2) głębokość wody lub poziom zwierciadła wody;
3)w uzasadnionych przypadkach – prędkość przepływu
wody lub natężenie przepływu wody.
Na mapach ryzyka powodziowego przedstawia się:
1)szacunkową liczbę mieszkańców, którzy mogą być
dotknięci powodzią;
2)rodzaje działalności gospodarczej wykonywanej na
obszarach, o których mowa w art. 88d ust. 2;
3)instalacje mogące, w razie wystąpienia powodzi, spowodować znaczne zanieczyszczenie poszczególnych
elementów przyrodniczych albo środowiska jako całości;
4)występowanie:
a)ujęć wody, stref ochronnych ujęć wody lub obszarów ochronnych zbiorników wód śródlądowych,
b)kąpielisk,
c)obszarów Natura 2000, parków narodowych oraz
rezerwatów przyrody;
5) w uzasadnionych przypadkach:
a)obszary, na których mogą wystąpić powodzie,
którym towarzyszy transport dużej ilości osadów
i rumowiska,
b) potencjalne ogniska zanieczyszczeń wody.
30
Dla obszarów dorzeczy oraz dla regionów wodnych przygotowuje się, na podstawie map zagrożenia powodziowego oraz map ryzyka powodziowego, plany zarządzania
ryzykiem powodziowym, które zawierają:
1)mapę obszaru dorzecza, na której są zaznaczone obszary narażone na niebezpieczeństwo powodzi;
2)mapy zagrożenia powodziowego oraz mapy ryzyka
powodziowego wraz z opisem wniosków z analizy
tych map;
3)opis celów zarządzania ryzykiem powodziowym;
4)katalog działań służących osiągnięciu celów zarządzania ryzykiem powodziowym, z uwzględnieniem
ich priorytetu.
Przy ustalaniu działań służących osiągnięciu celów zarządzania ryzykiem powodziowym uwzględnia się w szczególności:
1)koszty oraz korzyści działań podejmowanych dla
osiągnięcia celów zarządzania ryzykiem powodziowym;
2)zasięg powodzi, trasy przejścia wezbrania powodziowego oraz obszary o potencjalnej retencji wód powodziowych;
3) cele środowiskowe;
4) gospodarowanie wodami;
5) sposób uprawy i zagospodarowania gruntów;
6) stan planowania i zagospodarowania przestrzennego;
7) ochronę przyrody;
8)uprawianie żeglugi morskiej i śródlądowej oraz porty
morskie i porty lub przystanie zlokalizowane na wodach śródlądowych uznanych za żeglowne, wraz ze
związaną z nimi infrastrukturą;
9)prognozowanie powodzi i systemy wczesnego ostrzegania przed zagrożeniami;
10)infrastrukturę krytyczną.
Zobrazowanie realizacji wdrożenia DP na obszarze Żuław można zobaczyć na stronie internetowej
­GeoPortalu powodziowego prowadzonego przez RZGW
w Gdańsku. Poniżej w skrócie przedstawiono chyba najbardziej interesujący aspekt.
W ramach realizacji Projektu „Kompleksowe zabezpieczenie przeciwpowodziowe Żuław – etap I – Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej” realizowane jest
zadanie „System Monitoringu Ryzyka Powodziowego”
(SMoRP).
W ramach tego zadania, które nie jest zadaniem obejmującym roboty budowlane przygotowywane są elementy,
które ze względu na specyfikę Żuław będą użyteczne przy
opracowywaniu i wdrażaniu dokumentów strategicznych,
o których była mowa powyżej oraz przygotowaniu zadań
dla następnego etapu „Programu Żuławskiego – 2030”.
Interesującym efektem prac dotyczących DP na Żuławach jest porównanie dwóch map, a mianowicie z około roku 1300 oraz przedstawiającej wody na Żuławach
w przypadku braku pracy pomp, które je odwadniają.
Mapa przedstawiająca Żuławy około 1300 r. (wg Bertrama)
• ocena stopnia osiągnięcia właściwego poziomu ochrony przeciwpowodziowej na tym obszarze;
• wskazanie rekomendacji do planu działań „Programu
Żuławskiego – 2030” i Planu Zarządzania Ryzykiem
Powowdziowym;
• edukacja powodziowa.
Realizacja SMoRP obejmuje działania:
• Analityczno – informatyczne,
• Działania informacyjno – edukacyjne.
Działania analityczno – informatyczne:
• Pozyskano dane dotyczące ukształtowania terenu
(źródło danych do tworzenia map zagrożenia i ryzyka
powodziowego – ISOK, IMGW CMP Gdynia)
– NMT (numeryczny model terenu),
– NMPT (numeryczny model pokrycia terenu),
– sklasyfikowana chmura punktów (prezentująca klasy punktów),
– ortofotomapa (fotografia lotnicza zlokalizowana
geograficznie prezentująca aktualny obraz terenu),
– pozyskanie „przekrojów mokrych” (ukształtowanie
koryta cieku) potrzebnych do modelowania hydraulicznego.
• Zbudowanie bazy GIS o zagrożeniu oraz ryzyku powodziowym;
• Pozyskanie i wprowadzenie do bazy GIS informacji
o zagrożeniu i ryzyku powodziowym;
• Publikacja tych danych za pomocą serwera danych
geoprzestrzennych (budowa geoportalu GeoSMoRP).
GeoPortal Powodziowy – SMoRP.pl
Woda na Żuławach przy wyłączonej infrastrukturze przeciwpowodziowej
Cel – wspomaganie planu zarządzania ryzykiem powodziowym:
• analiza,
• diagnoza.
Działanie systemu opierać się będzie na analizie danych
geoprzestrzennych zgromadzonych w bazie danych GIS.
Celem SMoRP-u jest w szczególności:
• analiza stanu ryzyka powodziowego na obszarze
Żuław i jego zmian w czasie, w tym identyfikacja słabych miejsc ochrony przeciwpowodziowej;
• szczegółowa analiza wpływu inwestycji infrastrukturalnych, przewidzianych do realizacji w ramach projektu
na poprawę stanu ryzyka powodziowego na Żuławach;
Powstały w ramach SMoRP-u Geoportal GeoSMoRP to
portal internetowy zapewniający dostęp do usług danych
przestrzennych, umożliwiający wyszukiwanie, przeglądanie oraz analizę danych przestrzennych. Portal został
podzielony na dwie części: część publiczną, dostępną dla
wszystkich, która pozwala na przeglądanie dostępnych
danych i prowadzenie analiz przestrzennych oraz część
31
wewnętrzną, przeznaczoną dla użytkowników autoryzowanych, która umożliwia edycję danych oraz zaawansowane analizy przestrzenne.
Portal prezentuje szereg różnorodnych danych przestrzennych będących w zasobie RZGW. Użytkownik może uzupełnić treść mapy o dane dostarczane przez usługi WMS
dostępne w internecie. Funkcjonalność portalu pozwala
na lokalizowanie obiektów i wyświetlanie ich właściwości,
selekcję obiektów, wykonywanie pomiarów, wyświetlanie
linku do widoku mapy, udostępnianie widoku mapy. Poza
tym portal udostępnia zaawansowane narzędzia pozwalające na: wyliczanie rzędnej wody 10, 100 –letniej w danym
miejscu cieku, generowanie profili wysokościowych terenu
oraz narzędzie pozwalające na generowanie widoku zwierciadła wody o określonej wysokości nad modelem terenu.
Wyszukiwanie po działkach ewidencyjnych
Co umożliwia SMoRP.pl:
• Przeglądanie danych.
• Analizy przestrzenne:
– Profil terenu.
– Widok zwierciadła wody o określonej rzędnej.
– Wyliczanie wody 10 i 100 letniej.
• M
ożliwość podłączania własnych map lub z innych
geoportali.
Podłączanie zdjęć obrazujących np. obiekty hydrotechniczne
Profile terenu z naniesionymi rzędnymi wody
Narzędzie pozwala uzyskać szybką i wiarygodną informację o ukształtowaniu terenu wzdłuż wybranej linii.
Profil wysokościowy generowany jest na podstawie Numerycznego Modelu Terenu lub Numerycznego Modelu
Pokrycia Terenu.
32
Widok poziomu zwierciadła wody
Narzędzie generowania widoku zwierciadła wody pozwala na symulację zasięgu zalania terenu wodą dla podanego
przez użytkownika stanu wody. Analiza wykonywana jest
we wskazanej przez użytkownika lokalizacji na podstawie Numerycznego Modelu Terenu lub Numerycznego
Modelu Pokrycia Terenu.
Zagrożenie powodziowe na tle mapy topograficznej
opracował dr inż. Piotr Kowalski
Pełnomocnik ds. Realizacji Projektu
„Kompleksowe zabezpieczenie przeciwpowodziowe
Żuław – Etap I – Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej
w Gdańsku”
33
Ekologiczne metody ochrony przeciwpowodziowej
Najwyższe walory przyrodnicze posiadają nieuregulowane rzeki z niezagospodarowanymi dolinami. To rzeki
z piaszczystymi łachami i wyspami, które meandrują pomiędzy skarpami o różnym nachyleniu i rozlewają się po
dolinie przy wysokich stanach wody. Dolina zaś wypełniona jest mozaiką różnych ekosystemów, ze starorzeczami, torfowiskami, wilgotnymi i suchymi łąkami, lasami
łęgowymi, olsami a także grądami. Istnieje szereg metod
ochrony przeciwpowodziowej, pozwalających zachować
całkowicie lub chociaż częściowo te wysokie walory przyrodnicze rzek i ich dolin.
Podstawą utrzymania w dolinach rzecznych zbliżonych
do naturalnych – zespołów oraz zbiorowisk roślinnych
i związanych z nimi zwierząt, czy wysokiej bioróżnorodności jest: zachowanie wysokiego zróżnicowania środowiska fizycznego koryt i dolin rzecznych oraz utrzymanie
naturalnego reżimu hydrologicznego. Należy pamiętać,
że woda to nie tylko źródło wytwarzania energii elektrycznej, środek transportu wodnego, surowiec dla przemysłu czy problemy ochrony przeciwpowodziowej a także
woda pitna dla człowieka. Woda to przede wszystkim
środowisko życia dla organizmów wodnych oraz niezbędne źródło życia dla wszystkich organizmów żywych.
Doliny rzeczne i same rzeki, o ile nie zostały silnie
zmienione przez człowieka, posiadają bardzo wysokie
walory przyrodnicze. Niestety wiele z tych walorów
uległo zniszczeniu na skutek działalności człowieka.
Najbardziej typowe dla okresowo zalewanych fragmentów dolin rzecznych lasy łęgowe poniosły wysokie straty. Ocenia się (Tomiałojć, Dyrcz. 1993), że zostało ich
w naszym kraju nie więcej niż 5% stanu pierwotnego.
34
Jednocześnie wiemy, że lasy te odznaczają się najwyższą
różnorodnością biologiczną – występują tu największe
liczby gatunków ptaków i ssaków. Położone na wyższych terasach doliny, rzadziej i na krócej zalewane lasy
grądowe, odznaczają się również wysoką bioróżnorodnością. W dolinach rzecznych występują też olsy – lasy
związane z terenami podtapianymi przez dłuższy okres
czasu, torfowiska, łąki i pastwiska o różnym stopniu
uwilgocenia oraz o bogatym składzie gatunkowym.
Niezwykle cennym składnikiem dolin rzecznych są
starorzecza.
Lasy w dolinach rzecznych w dużej części są zaliczane do
kategorii lasów wodochronnych i podlegają z tego powodu mniej intensywnej gospodarce leśnej. W samej dolinie
Odry znajduje się 18 500 ha lasów (Jankowski 1995).
Na Dolnym Śląsku w dolinie Odry, a także Bystrzycy
dominują lasy o wysokim średnim wieku 80 lat. Wiele
jest oddziałów z drzewostanami starszymi niż 100 lat,
a nawet 120 lat.
Liniowy charakter dolin, ich połączenia z innymi dolinami i kontakt na trasie ich przebiegu z różnymi, zbliżonymi do naturalnych środowiskami powoduje, że są one
najlepszymi korytarzami ekologicznymi. Umożliwiają
one przemieszczanie się roślinom i zwierzętom. Zachowanie mozaiki różnych typów lasów, łąk, pastwisk, terenów zakrzaczonych, torfowisk i starorzeczy, pozwala na
zachowanie wysokiej bioróżnorodności dolin rzecznych
i funkcjonowanie korytarzy ekologicznych.
Nawet doliny rzeczne częściowo przekształcone przez
człowieka, posiadają w swoim przebiegu szereg mało
zmienionych fragmentów o wysokich walorach przyrodniczych. Dzięki temu cenne ich fragmenty obejmuje się
ochroną w formie parków narodowych, parków krajobrazowych, obszarów chronionego krajobrazu, rezerwatów
przyrody, itp.
Należy też dodać, że w Unii Europejskiej do chronienia mało zmienionych fragmentów dolin większych rzek
zobowiązuje tzw. „Dyrektywa Habitatowa”. Do ochrony
wysokiej różnorodności gatunkowej zobowiązuje podpisana przez Polskę Konwencja o Ochronie Bioróżnorodności. Konieczności ochrony dolin rzecznych były
poświęcone liczne publikacje oraz konferencje naukowe
jak np. organizowane przez Komitet Ochrony Przyrody
PAN „Ochrona przyrody i środowiska w dolinach nizinnych rzek Polski” w 1991 i 1992 roku oraz „Ekologiczne
aspekty melioracji wodnych” w 1994 roku.
Człowiek przekształcał rzeki i ich doliny w celu uzyskania energii wodnej, osuszenia i zagospodarowania dolin
rzecznych, zwiększenia możliwości żeglugi oraz zapewnienia skuteczniejszej ochrony przeciwpowodziowej, itp.
Aby uzyskać założone cele spiętrzano wody, prostowano
i pogłębiano rzeki, koncentrowano nurt wody, odcinano
meandry, budowano obwałowania i zbiorniki zaporowe,
itp. Wpłynęło to negatywnie na ekosystemy rzek i ich
dolin, upośledziło funkcję dolin jako korytarzy ekologicznych, a ponadto zwiększyło rozmiar strat powodziowych.
Dzisiaj, bogatsi o wiedzę jakiej brakowało poprzednim
pokoleniom, mamy szansę zmieniać i unowocześniać
metody i techniki walki z powodziami. Z jednej strony możemy uczynić je bardziej skutecznymi, a z drugiej
mniej szkodliwymi, lub nawet w niektórych przypadkach,
korzystnymi dla ekosystemów rzek i ich dolin. Przykładem takiego podejścia jest praca Żbikowskiego i Żelazo
(1993).
W celu uzyskania tak pojętej optymalizacji działań związanych z ochroną przeciwpowodziową, należy wskazać,
jakie są zagrożenia oraz podstawowe wymogi zachowania
w dobrym stanie ekosystemów dolin rzecznych i zachowania lub przywrócenia ich wysokiej bioróżnorodności
oraz funkcji korytarzy ekologicznych.
Podstawowym wymogiem utrzymania wysokiego zróżnicowania organizmów żywych w dolinach rzek, jest
wysokie zróżnicowanie środowiska fizycznego, a więc
zarówno samych koryt rzek, jak i ich dolin. Innym, niezwykle ważnym warunkiem zachowania naturalnych
ekosystemów rzek i ich dolin, jest utrzymanie zbliżonego do naturalnego reżimu wodnego, a więc zmieniających się poziomów wód w rzece (z okresowymi
niżówkami, stanami średnimi i wylewami wód na teren doliny oraz związanych w dużym stopniu z tym
procesów korytotwórczych, czy wahań poziomu wód
gruntowych w dolinie).
Co więc możemy zrobić, aby chronić ludzi i ich
dobytek przed powodzią nie niszcząc jednocześnie
pozostałych jeszcze, zbliżonych do naturalnych
ekosystemów dolin rzecznych?
Podstawowym zagadnieniem jest tu zmiana filozofii podejścia do problematyki zagospodarowania dolin rzecznych
35
i całych zlewni. Należy przyjąć założenie, że koszty ochrony przeciwpowodziowej nie powinny przekraczać wartości
chronionego obiektu. Powinny być uwzględniane koszty
bezpośrednie (np. budowy obwałowań) i te, związane z
wyższymi nakładami poniesionymi na ochronę przeciwpowodziową lub stratami powstałymi w dole zlewni, na
skutek obwałowań wykonanych w górze zlewni.
Ochrona przeciwpowodziowa powinna być uwzględniana
przede wszystkim w planowaniu przestrzennym. Jak najszybciej należy opracować dokładne mapy cyfrowe dolin
rzecznych, wyznaczyć strefy zalewowe o zróżnicowanym
ryzyku z uwzględnieniem głębokości zalewu i prędkości
przepływu wód powodziowych. Ponadto w strefie wysokiego ryzyka nie należy dopuszczać do lokalizacji nowych budowli, natomiast na obrzeżach dolin preferować
budownictwo bardziej odporne na zalanie. Powinno być
ono wykonane z materiałów nie zamakających, z infrastrukturą techniczną (prąd, systemy grzewcze, itp.) na
wyższych piętrach.
Z dwóch możliwych strategii, a mianowicie zwiększenia
przepustowości dolin rzecznych lub zwiększenia retencji w całej zlewni – ze względów przyrodniczych należy
opowiedzieć się za drugą.
Z różnych metod zwiększania retencji najbardziej korzystne z przyrodniczego punktu widzenia są następujące:
Wzrost retencji na terenach leśnych można osiągnąć
przez dolesienia, szczególnie w terenach górskich i podgórskich; przebudowę lasów w kierunku zgodności
z siedliskiem (bardziej odporne na wpływ czynników
zewnętrznych); odchodzenie od monokultur leśnych
(mniejsze zdolności retencyjne); wprowadzanie i wzbogacanie warstwy runa, podszytu; prowadzenie zwózki
ściętych drzew w sposób nie zwiększający erozji, nie niszczący runa i podszytu oraz zapobiegający tworzeniu się
rynien w dół stoku; dowożenie ściętych drzew w poprzek
stoku do drogi biegnącej bardzo łagodnie w górę stoku;
stosowanie w górach kolejek linowych do transportu ściętych drzew; maksymalne ograniczenie wielkości zrębów;
ograniczenie zrębów w dolinach cieków; odtworzenie
biologicznej zabudowy potoków; pozostawianie części
pni leżących w poprzek potoków (przegradzających nurt
wody); rezygnację z budowy dróg bezpośrednio przy potokach wraz z zabezpieczającymi je murami.
Wzrost retencji na gruntach uprzednio
zmeliorowanych lub planowanych do zmeliorowania.
Pierwszoplanowe zadanie, to odbudowa zastawek na
rowach melioracyjnych. Według Mioduszewskiego
(1994), w całym kraju pojemność rowów i cieków melioracyjnych podstawowych oraz szczegółowych przekracza 500 mln m3. Nawet częściowe ich wykorzystanie
może w istotny sposób przyczynić się do wzrostu zasobów
wodnych. Według autora (1994) zainstalowanie na systemach drenarskich urządzeń regulujących odpływ wody,
umożliwia zwiększenie retencji gruntowej w skali kraju
o 1mld m3. Niezwykle ważna jest rezygnacja z melioracji
torfowisk, podmokłych łąk i pastwisk ze względu na walory przyrodnicze oraz wysoką zdolność retencjonowania
wody. Inne możliwe działania to: budowa zbiorników
małej retencji na końcu systemów melioracyjnych – przed
ujściem do rzeki, tworzenie minimum 10 m szerokości
pasów drzew i krzewów na styku pole orne – brzeg rzeki,
maksymalne ograniczanie wycinania pasów zadrzewień
przy rowach melioracyjnych i w razie konieczności ich
konserwacji – wycinanie drzew tylko z jednego brzegu.
Ostatnie dwa zadania przyczynią się równocześnie do
znacznego zmniejszenia zanieczyszczeń obszarowych.
Renaturyzacja nadmiernie przesuszonych łąk to bardzo ważne i cenne działanie przyrodnicze. Działania te
(wzrost retencji) mają wpływ na zachowanie coraz rzadszych ekosystemów podmokłych. Jest sprawą bezdyskusyjną, że do przeszłości powinny należeć melioracje
torfowisk, wilgotnych łąk i pastwisk.
Wzrost retencji glebowej na terenach zajętych
przez rolnictwo.
Najważniejsze działania w tym zakresie według wielu specjalistów (Łoś 1994, Mioduszewski 1994, Miatkowski, Cieśliński 1996, Ryszkowski, Kędziora 1996)
36
to nieużywanie sprzętu ubijającego warstwę gleby pod
warstwą orną i rozluźnienie tej warstwy, zwiększenie
udziału próchnicy w glebie, orka w poprzek stoku, tworzenie tarasów, stosowanie poplonów, nie wypalanie traw
i ściernisk, odtwarzanie mikrorzeźby terenu, utrzymywanie i odtwarzanie śródpolnych oczek wodnych.
Utrzymanie i wzrost retencji w dolinach rzecznych.
Zapewnieniu wyższego zabezpieczenia przed powodzią
sprzyja utrzymanie wysokiej retencji dolinowej wokół
cieków w całej zlewni. Podstawową sprawą jest tu umiejscowienie wałów przeciwpowodziowych. Podejmowane
w przeszłości próby ochrony gruntów ornych, łąk i pastwisk przed okresowymi wezbranianiami, przyczyniło się do znacznego wzrostu zagrożenia powodziami
w niższych fragmentach zlewni. Zbyt późno zdano sobie
sprawę, że nie można skutecznie chronić wszystkiego co
znajduje się w dolinach rzecznych. Przykłady ostatnich
powodzi na Mississipi i Renie są tego wyraźnymi dowodami. Wydanie gigantycznych sum pieniędzy na ochronę
przeciwpowodziową w tych rejonach, zapewniło ochronę
tylko przed małymi i średnimi wezbraniami. Iluzoryczne bezpieczeństwo stwarzane przez wały powodowało
zasiedlanie terenów dolinowych na zawalu i ich zalanie
po przerwaniu obwałowań. Podobny scenariusz nastąpił
w Polsce w 1997 roku.
Z doświadczeń tych wynika kilka wniosków. Niezbędna
jest oczywiście ochrona miast i zakładów przemysłowych leżących w dolinach rzecznych. Ochrona pozostałych terenów musi być planowana z wielką rozwagą,
ponieważ każde ograniczenie retencji dolinowej między
miastami zwiększa ryzyko powodziowe. Doceniono to
we Francji, gdzie obecnie funkcjonuje zakaz budowy
nowych wałów przeciwpowodziowych wzdłuż pól
uprawnych, łąk i pastwisk. W Polsce nie można budować i podwyższać klasy wałów w obrębie użytkowanych
pól, łąk i pastwisk.
Ze względów przyrodniczych, najlepszym rozwiązaniem zwiększającym retencję dolinową i umożliwiającym utrzymanie lub odbudowę cennych ekosystemów jest
rezygnacja z budowy nowych wałów lub ich wykonanie
blisko krawędzi doliny. Zalecana jest przy tym budowa
wałów równolegle do osi doliny, a nie równolegle do biegu
rzeki (wzdłuż jej meandrów). W przypadku istniejących
obwałowań, poza terenami miast, proponuje się odsuwanie ich od koryta rzeki. Innym możliwym rozwiązaniem
jest ich całkowita likwidacja lub wykonanie lokalnych
obniżeń oraz śluz wałowych. Te ostatnie sposoby szczególnie poleca się w przypadku, gdy w dolinie znajdują
się łąki, pastwiska, lasy odporne na okresowe zalewanie.
W przypadku ich realizacji niezbędna będzie budowa
wałów poprzecznych do osi doliny, ograniczających przemieszczanie się wylewów w kierunku biegu rzeki. Wyznaczenie miejsc na zawalu, które będzie można zalać
pozwala na częściowe sterowanie wielkimi powodziami
i ograniczanie strat.
Często funkcje wałów przejęły wargi brzegowe sypane
w sposób ciągły tuż przy korycie w trakcie pogłębiania
mniejszych cieków. One także odcinają doliny od okresowych zalewów, znacznie ograniczają ich ilość, upośledzając tereny przyrodniczo cenne, pozbawiając łąki
i pastwiska potrzebnej wody oraz żyznych namułów,
a także zwiększają zagrożenie powodziowe na niższych
odcinkach rzeki.
Obecność lasów w dolinach rzecznych, tak pożądana
z punktu widzenia ochrony przyrody, wywołuje wiele
kontrowersji. Lasy w dolinie rzecznej retencjonują duże
ilości wody oraz zmniejszają prędkość jej przepływu. Jest
to w wielu przypadkach korzystne – np. zmniejsza napór
wód na wały (nawet czyni to pas z kilku szeregów drzew).
Las rosnący w dolinie rzeki podpiętrza płynącą wodę jeśli
szerokość doliny lub międzywala pozostaje niezmieniona w stosunku do bezleśnego odcinka rzeki. Gdy są one
dostatecznie szerokie, nie wystąpi efekt podwyższenia
poziomu wód. W przypadku, gdy następuje podpiętrzenie
wód przez lasy, istnieje kilka technicznych możliwości
rozwiązania tego problemu (Jankowski 1997):
• w ycięcie lasu lub jego części – jest to najczęściej proponowane rozwiązanie zdecydowanie niekorzystne dla
ekosystemów dolin rzecznych;
37
• poszerzenie trasy spływu wielkich wód – odsunięcie
wałów dalej od rzeki;
• w ykonanie kanału ulgi w dolinie rzecznej dla przeprowadzenia nadmiaru podpiętrzonych przez las wód;
•w
ykonanie drugiej linii wałów, wyższej od pierwszej;
• podwyższenie wałów na odcinku zalesionym i powyżej
niego w górę doliny (tak daleko jak sięga efekt podpiętrzenia wody);
• w ykorzystanie faktu podpiętrzenia wody przez las i zlokalizowania w dolinie na jego wysokości polderu napełnianego podpiętrzoną wodą.
Obecne projekty naprawy lub podwyższenia wałów odrzańskich, często zakładają wycięcie drzew od strony
międzywala w pasie szerokości 10 –14 m. Powoduje to, że
woda na tym odcinku w trakcie powodzi popłynie szybciej, powodując erozję wału i grożąc jego przerwaniem.
Rozwiązaniem mogącym pogodzić interesy ochrony przeciwpowodziowej z ochroną przyrody są poldery. Z punktu
widzenia ochrony przyrody lepsze są poldery przepływowe
(ponieważ ich teren jest zalewany przy każdym wezbraniu),
natomiast z punktu widzenia ochrony przeciwpowodziowej – poldery sterowane. Jak pogodzić te sprzeczne oczekiwania? Poza okresami wysokich wezbrań poldery sterowane powinny pozostawać otwarte. Rozwiązanie takie
stosuje się np. w Niemczech – w dolinie Renu w pobliżu
stopnia wodnego w Iffezheim (Nieznański 1999).
Spośród zbiorników zaporowych, najmniejsze straty
w ekosystemach dolin rzecznych wywołują suche zbiorniki, ponieważ minimalnie zmieniają reżim hydrologiczny. Ze zbiorników mokrych, najmniej szkodliwe są
małe zbiorniki retencyjne. Spośród zbiorników mokrych
najmniejsze straty w środowisku powodują te położone
w dolinie obok rzeki i połączone z nią kanałem dopływowym oraz odpływowym (Lewis, Williams 1984).
W celu zachowania ekosystemów poniżej dużego zbiornika należy w okresie wiosny i lata wywołać sztuczne,
kilkudniowe powodzie, zrzucając większe ilości wody.
Zalewanie powinno odbywać się w sposób zapewniający przekroczenie wody brzegowej, ale nie zagrażający
nadrzecznym miejscowościom. Rozwiązanie takie proponuje się obecnie w Polsce dla zbiorników Mietków na Bystrzycy (Fauna 1995) i Jeziorsko na Warcie. Przyrodnicze
i hydrotechniczne skutki wywołanej sztucznej powodzi
w 1996 na rzece Kolorado w USA, są obecnie przedmiotem szerokich badań (Collier, Webb, Andews. 1997).
Generalnie zbiorniki zaporowe silnie zmieniają krajobraz
doliny, mogą jednak stanowić dogodne miejsce dla rozro38
du i żerowania ptaków. Warunkiem tego jest utworzenie
wysp, a na obrzeżach zbiorników rozległych płycizn. Takie działanie przynajmniej w części zrekompensuje straty
powstałe w przyrodzie w wyniku budowy zapór.
Rozwiązaniem mającym niewielkie plusy i minusy
przyrodnicze, jest wykorzystanie dróg przegradzających
dolinę do zwiększenia retencji i spowolnienia odpływu
(Paluch 1998). Według autora, szczególnie w górach i na
pogórzu istnieje możliwość wykorzystania dróg położonych na nasypach, przecinających doliny. Proponuje on
modyfikację istniejących przepustów pod drogami tak, by
hamowały częściowo spływ wód w trakcie intensywnych
opadów oraz wykonanie przelewów – syfonów w górnej
części nasypów, pod powierzchnią drogi w celu odprowadzenia nadmiaru zgromadzonej wody.
Negatywne skutki dla ekosystemów ma zwiększanie retencji korytowej, polegające na poszerzaniu i pogłębianiu
koryta, ponieważ prowadzi do obniżenia poziomu wód
gruntowych. Rozwiązaniem kompromisowym jest tu
budowa koryt wielodzielnych poprzez wykonanie ławek
(Lewis, Williams 1984). Ławki tworzy się przez wycięcie
części brzegu. Na ławkach tworzą się dogodne warunki
do rozwoju m.in. roślinności brzegów rzek jak np. pałka,
trzcina, rdest ziemnowodny, tatarak. Wśród nich powstają dogodne warunki do gniazdowania takich ptaków jak
trzciniak, trzcinniczek, bączek i inne.
Chcąc zwiększyć retencję dolinową, powinniśmy jednocześnie zadbać o bezpieczeństwo okolicznych miejscowości. Możliwych jest tu kilka rozwiązań w zależności od
wielkości i położenia poszczególnych wiosek:
Przeniesienie wioski na wyżej położony teren. Rozwiązanie takie wskazane jest, gdy wioska zalewana była
przy każdej większej powodzi, gdy leży w widłach rzek
mających wspólną dolinę jak (np. Odra i Oława, Odra
i Smortawa, Odra i Jezierzyca, Odra i Barycz), oraz gdy
wioska liczy niewiele zabudowań. Po jej przeniesieniu
możliwe stanie się odsunięcie wałów dalej od rzeki lub
budowa polderu.
Wykonanie wału pierścieniowego wokół zagrożonej wioski. Wskazane jest, gdy wioska w niewielkim stopniu jest
zagrożona powodzią oraz posiada dużo zabudowań.
Wykonanie kanału ulgi. Rozwiązanie takie wskazane
jest, gdy wioska leży blisko koryta rzeki i liczy wiele zabudowań.
Budowa niskich wałów chroniących wioskę tylko przed
niedużymi wezbraniami i zorganizowanie systemu szybkiego ostrzegania oraz ewakuacji mieszkańców wraz z do-
bytkiem. Rozwiązanie takie wskazane jest, gdy budowa
wałów wysokich spowoduje znaczny wzrost zagrożenia
powodziowego na niżej położonych fragmentach doliny.
Rezygnacja z budowy wałów i zorganizowanie systemu
szybkiego ostrzegania oraz ewakuacji mieszkańców wraz
z dobytkiem. Rozwiązanie takie wskazane jest, gdy wykonanie obwałowań doprowadzi do nadmiernego zwężenia doliny (trasy wód powodziowych).
Ochrona wioski wysokimi ciągłymi wałami. Rozwiązanie takie wskazane jest, gdy nie spowoduje ono znacznego
zwężenia doliny i wieś składa się z wielu zabudowań.
Osobne zagadnienie stanowi opłacalność ochrony gruntów rolnych w dolinach rzek. Przy braku obwałowań,
te położone w górnej części zlewni są częściej zalewane, ale dzięki temu zasięg i wysokość zalewów gruntów
w niższych partiach (zlewni) są mniejsze. Straty są niższe, gdy w dolinie zamiast pól uprawnych znajdą się łąki
i pastwiska.
Z przyrodniczego punktu widzenia, cennym rozwiązaniem z zakresu ochrony przeciwpowodziowej jest poszerzenie światła mostów, czyli odsuwanie ich przyczółków
dalej od rzeki. W konsekwencji prowadzi to do poprawy funkcjonowania korytarza ekologicznego w dolinie
rzecznej.
Wszystkie działania związane z regulacją rzek i przekształcaniem dolin rzecznych, powinny podlegać ocenie
oddziaływania na środowisko. Niezbędnym elementem
tego procesu, oprócz określenia wpływu inwestycji na
ekosystemy rzek i ich dolin, powinno być przedstawienie
alternatywnych rozwiązań, łącznie z wariantem zerowym
(rozpatrującym skutki zaniechania ww. prac).
Podsumowanie
Tradycyjnie pojmowana ochrona przeciwpowodziowa
powoduje duże straty w ekosystemach dolin rzecznych
i upośledza ich funkcjonowanie jako korytarzy ekologicznych. Możliwe jest jednak pogodzenie wymagań ochrony
przeciwpowodziowej z potrzebami ochrony ekosystemów
dolin rzecznych. Do takich rozwiązań należy wyznaczanie i chronienie przed zabudową terenów zalewowych,
zwiększanie retencji gruntowej, dolinowej, budowa polderów, suchych zbiorników zaporowych oraz odsuwanie
przyczółków mostów.
Wojciech Jankowski
Instytut Ochrony Środowiska, Wrocław
39
System ostrzegania – przykład żuławski
W gminach: Pruszcz Gdański, Cedry Wielkie, Suchy
Dąb i Stegna zrealizowano projekt „Budowa zintegrowanego systemu powiadamiania i alarmowania ludności
oraz zintegrowanej łączności na potrzeby systemu ratownictwa”. W ramach projektu zakupiono łódź do ewakuacji, stacje pogodowe do monitorowania stanu wód, namiot dla centrum zarządzania kryzysowego oraz świetlne
tablice informacyjne. Stacja bazowa została zainstalowana
w budynku Urzędu Gminy w Cedrach Wielkich, natomiast 12 stacji obiektowych, usytuowano w miejscach
użyteczności publicznej w pozostałych dwunastu sołectwach. Ponadto do dyspozycji Ochotniczych Straży
Pożarnych i Centrum Zarządzania Kryzysowego został
przekazany terenowy pojazd nagłaśniający, quad, megafony, oraz agregat prądotwórczy. Wartość całego przedsięwzięcia w odniesieniu do gminy wynosi 1 066 932,14 zł.,
40
z czego 50% to dofinansowanie unijne z Regionalnego
Programu Operacyjnego dla Województwa Pomorskiego.
Dobrym rozwiązaniem powstałym w ramach projektu
jest zamontowanie kamer internetowych skierowanych
na Wisłę, tak aby podczas wezbrań wody można było obserwować jej poziom. W Kiezmarku kamera skierowana
jest na przyczółek mostu, na którym zaznaczono poziomy
wysokiej wody z 1884 i 2010 roku. Wody wiślane można
jeszcze podglądać przez kamerę w Leszkowach. Obraz
z kamer dostępny jest na stronie internetowej Gminy Cedry Wielkie www.cedry-wielkie.pl.
Gminne Centrum Zarządzania Kryzysowego w Cedrach Wielkich
41
Doświadczenia z bezpośredniej walki z powodzią
Firma TRRIO – polski lider w dziedzinie walki z powodzią, od 2007 roku monitoruje zjawiska powodziowe
na terenie Polski.
Podczas ostatniej wielkiej powodzi w 2010 roku wysyłaliśmy nasze patrole uzbrojone w najnowsze urządzenia
TRRIO do napełniania worków piaskiem. Braliśmy czynny udział w obronie Wrocławia, Krakowa, Piekar Śląskich,
Sandomierza i Warszawy. Napełniacze TRRIO znakomicie wspomagały pracę wolontariuszy, strażaków i żołnierzy.
Prócz wsparcia sprzętowego i pomocy organizacyjnej,
przyglądaliśmy się pracy sztabów antykryzysowych oraz
działaniom ratowników.
W zależności od regionów kraju oraz częstości występowania zagrożenia powodzią, wygląda to inaczej. Południe
kraju, gdzie powodzie występują częściej, jest przygotowane zdecydowanie lepiej. Wyraźnie odczuwa się głębszą
świadomość wśród mieszkańców. Jest to na pewno skutek
nie tylko wcześniejszych doświadczeń, ale także efekty
edukacji obywateli oraz osób odpowiedzialnych za bezpieczeństwo.
Są regiony jak np. Żuławy, gdzie nie tylko kultywuje
się wielowiekowe tradycje Straży Wałowej, ale również
prowadzi się bardzo szeroko zakrojoną działalność edukacyjną wśród mieszkańców i młodzieży, dbając przy
tym o doposażenie magazynów przeciwpowodziowych w
nowy sprzęt. Inaczej wyglądało to w regionie Warszawy,
gdzie najstarsi ludzie nie pamiętali tak wysokiego poziomu Wisły. Mieszkańcy nie zdawali sobie sprawy z wielkiego zagrożenia i traktowali to wydarzenie raczej jako
ciekawostkę. Broniąc Warszawy, braliśmy udział w budowie wałów na trzech odcinkach. Niestety działania te
42
pozostawiały wiele do życzenia. W niektórych miejscach
nie było żadnej koordynacji. Punkt napełniania worków
zorganizowano na bardzo ruchliwej ulicy w centrum miasta, co nie tylko paraliżowało ruch, ale także utrudniało
pracę zastępów żołnierzy i wolontariuszy. Uczestnicy akcji bezcelowo tracili więcej czasu na wiązanie worków niż
na ich napełnianie. Tego typu błędów było więcej. Akurat
czynności te można było w prosty i niekosztowny sposób
usprawnić i zwielokrotnić skuteczność działań ratowników. Powszechnie wiadomym jest, że worki z piaskiem są
podstawowym, a często jedynym skutecznym sposobem
na stawienie oporu powodzi. Zakładając, że powódź jest
naszym wrogiem, należy stworzyć zastępy przeszkolonych ludzi, kierowanych przez doświadczonych dowódców, dysponujących nowoczesnym sprzętem do błyskawicznej produkcji amunicji (worków z piaskiem).
W tym upatrujemy największą szansę na pomniejszenie
strat, jakie niesie ze sobą każda powódź. Dotychczasowe
działania oparte są na klasycznym schemacie: na miejsca
najbardziej zagrożone dostarcza się żwir, łopaty, worki
i wysyła ekipę najczęściej niedoświadczonych ludzi.
Osoba koordynująca akcję na danym terenie nie ma praktycznie kontroli nad skutecznością działania takiej ekipy
(której praca często jest obarczona wieloma błędami).
Praca w terenie jest bowiem bardzo uciążliwa, często pod
presją czasu i w fatalnych warunkach pogodowych, co
wpływa ujemnie na wydajność i skuteczność działań.
Nasze doświadczenia z krajowych poligonów oraz zebrane w USA i Niemczech podpowiadają, iż bez większych
nakładów finansowych można diametralnie poprawić
skuteczność walki z powodzią. Naszym zdaniem, godnym
naśladowania jest model stosowany w niektórych stanach
USA, gdzie w momencie ogłoszenia alarmu przeciwpowodziowego, prócz standardowych działań mających na
celu ochronę majątku, zdrowia i życia ludności, organizuje się centra napełniania worków najczęściej w wynajętych
wielkich halach sportowych i magazynach. Tam praca
służb i wolontariuszy odbywa się w warunkach w miarę
komfortowych – można skomasować sprzęt, ułatwiony
jest nadzór czy dowodzenie, można również zapewnić
wypoczynek oraz posiłki dla uczestników akcji.
W tych centrach odbywa się produkcja na masową skalę
worków (nawet do 20 000 sztuk na godzinę), które następnie przy pomocy ciężkiego sprzętu są ładowane na
wywrotki i dowódca akcji ekspediuje je w odpowiednie
miejsca.
W Niemczech sprawa wygląda podobnie – worki są napełniane centralnie, ale wszelkie działania są wykonywane przez organizację – THV utworzoną specjalnie do
walki z powodzią, która dysponuje ogromnym budżetem
oraz 80-tysięczną armią wyszkolonych ludzi. W czasach,
kiedy samorządy przekazują różne obowiązki (jak np.
odśnieżanie) firmom zewnętrznym, należałoby się zastanowić czy również nie powierzyć obowiązków związanych z dostarczaniem amunicji przeciwpowodziowej
zewnętrznej firmie.
TRRIO OCHRONA PRZECIWPOWODZIOWA
jest gotowa do współpracy z samorządami zainteresowanymi wprowadzeniem nowatorskich technik walki
z powodzią.
opracował Lech Michalczewski
43
Społeczna ochrona przeciwpowodziowa
– dobre praktyki
Stowarzyszenie Miłośników Nowego Dworu Gdańskiego – Klub Nowodworski, w ramach zarządzania
Żuławskim Parkiem Historycznym i prowadzenia Muzeum Żuławskiego, organizuje kursy przeciwpowodziowe i szkolenia z układania wałów przeciwpowodziowych. Zajęcia prowadzone są przy ekspozycji powstałej
z inspiracji holenderskim skansenem, w którym została
odtworzona strażnica przeciwpowodziowa. Nasza ekspozycja to wgląd w dawny magazyn, który do niedawna
niewiele odbiegał od współczesnego. Zgromadziliśmy
unikatowe wyposażenie, które stanowi tło do prezenta-
cji współczesnych metod ochrony przeciwpowodziowej
– napełniacze worków z piaskiem, wzór prawidłowo
ułożonego wału przeciwpowodziowego. To wszystko
stanowi współczesne narzędzie dla edukacji przeciwpowodziowej. Oprócz zajęć, realizowanych na życzenie szkół czy zwiedzających muzeum, stowarzyszenie
szkoli mieszkańców podczas różnego rodzaju imprez np.
Dzień rzeki, zawody bioróżnorodności – Tuga BioBlitz,
Europejska Noc Muzeów. Uczestnikom wręczane są
certyfikaty udziału w szkoleniu. W latach 2008-2013
w szkoleniach wzięło udział ponad 2000 osób.
Ekspozycja w Muzeum Żuławskim w Nowym Dworze Gdańskim - Magazynek Strażnika Wałowego
44
Standard społecznej ochrony przeciwpowodziowej
Społeczna ochrona przeciwpowodziowa to działania
mieszkańców na rzecz zwiększenia własnego bezpieczeństwa powodziowego.
Standard zawiera ustalenie warunków funkcjonowania
społecznej ochrony przeciwpowodziowej.
Stan obecny społecznej ochrony
przeciwpowodziowej
Społeczna ochrona przeciwpowodziowa nie jest zagadnieniem powszechnie znanym i rozumianym przez
przeciętnego mieszkańca terenów zagrożonych powodzią. Jest to związane, przed wszystkim, z przejęciem
spraw bezpieczeństwa powodziowego przez władzę, jej
struktury, służby i instytucje. Społeczeństwo, mimo,
że generalnie zdaje sobie sprawę z istoty zagrożenia,
uznaje taki stan rzeczy za naturalny. Dodatkowo odpowiedzialność i kompetencje władz są bardzo podzielone
– pomiędzy kilkanaście instytucji różnych szczebli i rodzajów. Uwagę zwraca wzrost ilości zadań samorządów
najniższych szczebli. W Polsce nie istnieje jakkolwiek
zdefiniowana społeczna ochrona przeciwpowodziowa.
Nie jest prowadzona lub istnieje minimalna edukacja
w tym zakresie. Brakuje kwalifikowanych kadr dla edukacji przeciwpowodziowej. Nie ma dobrych praktyk,
wzorów postępowania, pierwsze inicjatywy w tym zakresie pojawiły się całkiem niedawno i są inicjatywami
„oddolnymi” – społecznymi. Mało jest materiałów i pomocy edukacyjnych. Programy szkolne traktują temat
bardzo pobieżnie.
W wielu miejscach jedynymi organizacjami zajmującymi
się społeczną ochrona przeciwpowodziową są ochotnicze
straże pożarne. Zniknęły społeczne grupy obchodowe
strażników wałowych. Sołtysi nie mają świadomości potrzeby mobilizacji mieszkańców swoich miejscowości.
Niska jest świadomość konieczności współpracy przy
utrzymaniu i zachowania dobrego stanu melioracji szczegółowych. Brak jest lokalnych liderów przewodzących
działaniom na rzecz ochrony przeciwpowodziowej.
Ludzie potrafią się zmobilizować, samozorganizować
i zintegrować jedynie w przypadku bezpośredniego wystąpienia zagrożenia.
Istniejący potencjał społecznej
ochrony przeciwpowodziowej
Społeczna ochrona powodziowa posiada olbrzymi niewykorzystany potencjał.
Istnieją organizacje pozarządowe zainteresowane społeczną ochroną przeciwpowodziową, w tym ochotnicze
straże pożarne.
W szkołach jest możliwość wykorzystania godzin dydaktycznych w ramach istniejących przedmiotów nauczania
(w szkołach gimnazjalnych i ponad gimnazjalnych w ramach przedmiotu – edukacja dla bezpieczeństwa można
poszerzyć zakres tematyki powodziowej, w szkołach podstawowych można realizować tę tematykę np. na lekcjach
wychowawczych), można wykorzystać również imprezy
i wydarzenia szkolne.
Zakłady pracy są zobligowane do przeprowadzenia ćwiczeń i szkoleń z zakresu bezpieczeństwa.
Możliwe do wykorzystania są źródła finansowania dla
organizacji pozarządowych działających w sferze bezpieczeństwa obywatelskiego i narodowego.
45
Społeczna ochrona przeciwpowodziowa jest powszechnym zjawiskiem w wielu krajach europejskich, skąd można czerpać wiedzę, wzory i przykłady dobrych praktyk.
Współcześnie, bardzo przydatne dla działań społecznej
ochrony przeciwpowodziowej jest wykorzystanie nowoczesnych technologii i środków komunikacji społecznej
oraz możliwości Internetu.
Skutki zaniechania działań w sferze
społecznej ochrony przeciwpowodziowej
Opieranie się wyłącznie na środkach i narzędziach technicznej ochrony przeciwpowodziowej bez społecznej
profilaktyki prowadzi do zwiększenia strat materialnych
i ludzkich podczas powodzi.
Brak wiedzy w społeczeństwie, odpowiednich treningów
i ćwiczeń utrudnia działanie struktur zarządzania kryzysowego, współpracę z ludnością oraz przeprowadzenie
sprawnej ewakuacji.
Przejście powodzi naraża nie przygotowane osoby,
zwłaszcza dzieci i młodzież, na negatywne skutki psychologiczne, m.in. zjawisko apatii, obojętności i niereagowania w sytuacji zagrożenia.
46
Brak wiedzy w społeczeństwie jest pożywką dla tworzenia atmosfery sensacji lub paniki, co jeszcze dodatkowo
jest podsycane przez niedoinformowane mass media.
Korzyści działań w sferze społecznej ochrony
przeciwpowodziowej
Ochrona przeciwpowodziowa wymusza inny poziom
równowagi ekologicznej – działania w zakresie ochrony
środowiska muszą uwzględniać właściwy poziom wiedzy
w tym zakresie (w szczególności w zakresie stosowania
przyjaznych środowisku metod ograniczania skutków powodzi np. wykorzystania retencji naturalnej).
Społeczna ochrona przeciwpowodziowa utrwala istniejące i inicjuje nowe więzi społeczne, przyczynia się do budowania tożsamości lokalnej. Lepiej rozumie się potrzebę
niesienia bezinteresownej pomocy osobistej i materialnej
dla powodzian.
Przygotowanie społeczeństwa na nadejście zagrożenia
powodziowego zmniejsza lub nawet wyklucza niszczenie
i zaniedbania urządzeń technicznej ochrony przeciwpowodziowej. Łatwiej jest chronić mienie poszkodowanych.
Udział w ochronie przeciwpowodziowej zmniejsza dy-
stans pomiędzy władzą i obywatelami, buduje wzajemne
zaufanie, tworzy i pogłębia współpracę, pozwala podejmować prawidłowe decyzje.
Tereny zabezpieczone przed powodziami lub na których
występują zjawiska powodziowe, jeżeli nie jest upowszechniana odpowiednia wiedza, są postrzegane jako
znacznie mniej atrakcyjne dla inwestowania i zamieszkania, niż to jest w rzeczywistości.
Minimalne warunki spełnienia standardu:
Wszystkie obiekty użyteczności publicznej są wyposażone w tabliczki informacyjne: Alarmowy niezbędnik
przeciwpowodziowy. Wzór tabliczki jest załącznikiem
do niniejszego standardu.
Na stronie internetowej gminy znajduje się zakładka informacyjna o społecznej ochronie przeciwpowodziowej
(w tym o zagrożeniu gminy powodzią).
Misja społecznej ochrony przeciwpowodziowej
Rekomendowany standard zawiera warunki minimalne
oraz:
Jeden raz w roku podczas imprezy gminnej odbywa się
ogólnodostępny pokaz, prezentacja lub szkolenie lub
warsztat z zakresu społecznej ochrony przeciwpowodziowej.
Na terenie urzędów i szkół, w siedzibach ochotniczych
straży pożarnych oraz u sołtysów znajdują się ulotki
o społecznej ochronie przeciwpowodziowej.
Społeczna ochrona przeciwpowodziowa dzięki edukacji, propagowaniu dobrych praktyk i wzorów w atmosferze zaufania i współpracy, odpowiedzialnie, bezinteresownie i solidarnie przyczynia się do lepszej jakości
sprawowania władzy i zarządzania kryzysowego, daje
poczucie bezpieczeństwa, ochronę dóbr, stabilizację
życia i zamieszkania
obecnym i przyszłym mieszkańcom terenów zagrożonych powodzią.
Elementy składowe standardu
A. Edukacja na rzecz społecznej ochrony przeciwpowodziowej;
B. Rodzinny plan ochrony przeciwpowodziowej;
C. Integracja mieszkańców terenów zagrożonych powodzią;
D. Dodatkowe struktury społecznej ochrony przeciwpowodziowej;
E. Współpraca ze strukturami zarządzania kryzysowego.
A. Edukacja na rzecz społecznej ochrony
przeciwpowodziowej
Edukacja na rzecz społecznej edukacji przeciwpowodziowej odbywa się na obszarze gminy. Spełnienie standardu
wymaga istnienia programu edukacyjnego dla dorosłych
i młodzieży.
Program edukacyjny (nieformalny) zawiera:
– informacje nt. przyczyn powstawania zagrożeń powodziowych na terenie gminy (źródeł strat),
– zasady zachowania ludności przed powodzią (prewencja
powodziowa, w tym zabezpieczenie budowli), w trakcie powodzi (w tym zasady ewakuacji ludzi, zwierząt
i sprzętu (pojazdów mechanicznych, maszyn) i po powodzi;
– historia powodzi i ochrony przeciwpowodziowej;
– dobre praktyki ochrony przeciwpowodziowej;
W standardzie optymalnym (oprócz warunków rekomendowanych):
Jeden raz w roku władze gminy organizują (lub zlecają
organizację szkołom lub organizacjom pozarządowym)
ogólnodostępne otwarte szkolenie z zakresu społecznej
ochrony przeciwpowodziowej.
Raz na 5 lat organizowana jest wizyta studyjna dla osób
związanych ze społeczną ochroną przeciwpowodziową
w celu zapoznania się z dobrymi praktykami i wzorami.
Minimalne warunki spełnienia standardu w zakresie edukacji młodzieży i dzieci:
Edukacja przeciwpowodziowa odbywa się w szkołach
podstawowych lub gimnazjalnych (poszerzony zakres
tematyki powodziowej w ramach przedmiotu edukacja
dla bezpieczeństwa, ze szczególnym uwzględnieniem
prewencji);
W każdej szkole jest przynajmniej 1 nauczyciel posiadający wiedzę i umiejętności praktyczne z zakresu ochrony
przeciwpowodziowej (powinien posiadać przeszkolenie
w zakresie tematyki społecznej ochrony przeciwpowodziowej);
Przeszkolony nauczyciel przeprowadza przynajmniej
jedno szkolenie dla innych nauczycieli (kadry pedagogicznej);
Przynajmniej jedna godzina lekcyjna w roku szkolnym
jest przeznaczona na sprawy prewencji powodziowej;
47
Rekomendowany standard zawiera warunki minimalne
oraz:
Edukacja przeciwpowodziowa odbywa się w szkołach
podstawowych i gimnazjalnych.
Przynajmniej jeden raz w roku szkoła jest odwiedzana
przez przedstawiciela służb zarządzania kryzysowego;
Edukacja przeciwpowodziowa odbywa się w szkołach
ponadgimnazjalnych na terenie gminy.
Istnieją rodzinne plany ewakuacji zawierające następujące
informacje:
• ważniejsze numery telefonów (gminnego lub miejskiego centrum zarządzania kryzysowego, zakładu
energetycznego, gazowego, szpitala itd.);
• opis sposobu powiadamiania o nadchodzącym zagrożeniu
w gminie (syrena, dzwony kościelne, telefon, radio, przez
policję lub straż miejską, jednostki osp, sołtysów itd.);
Przykład tabliczki Alarmowy niezbędnik przeciwpowodziowy. Źródło: Klub Nowodworski
W standardzie optymalnym (oprócz warunków rekomendowanych):
Przeprowadzana jest przynajmniej jedna impreza w szkole o tematyce przeciwpowodziowej lub wykorzystane są
dowolne imprezy szkolne do przekazania podstawowej
wiedzy przeciwpowodziowej.
B. Rodzinny plan ochrony przeciwpowodziowej
Minimalnym warunkiem zachowania standardu społecznej ochrony przeciwpowodziowej jest dążenie do
opracowania rodzinnych planów ochrony przeciwpowodziowej (prewencji oraz ewakuacji) przez wszystkie
rodziny mieszkające na terenach zagrożonych powodzią.
48
• wskazanie rodzinnego punktu kontaktowego (adres
i numery telefonów) w uzupełnieniu oficjalnych planów ewakuacji;
• mapkę z oznaczonymi drogami i miejscami ewakuacji;
• określenie kto i co zabiera z sobą podczas ewakuacji;
• lokalizacja zaworów i wyłączników oraz sposób wyłączenia instalacji elektrycznej i gazowej oraz zabezpieczenia sieci kanalizacyjnej itd.;
• opis czynności do wykonania po otrzymaniu ostrzeżenia i ich przydział poszczególnym członkom rodzin;
• opis czynności do wykonania przed ewakuacją i ich
przydział poszczególnym członkom rodziny;
• sposoby wzywania pomocy.
Przykład arkusza do tworzenia rodzinnych planów powodziowych. Źródło: Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej
49
50
C. I ntegracja mieszkańców terenów zagrożonych
powodzią
Minimalne warunki spełnienia standardu w zakresie integracji mieszkańców terenów zagrożonych powodzią:
– tematyka przeciwpowodziowa znajduje się w rocznym
programie pracy Rady Gminy, a podczas sesji Rady
(dzięki zapisowi w programie sesji) można zgłaszać postulatyw zakresie ochrony przeciwpowodziowej,
– na terenie gminy istnieje przynajmniej jedna organizacja
z zapisaniem w statucie celu zwiększenia bezpieczeństwa przeciwpowodziowego (lub podobnego).
Rekomendowany standard zawiera warunki minimalne
oraz:
– przynajmniej jeden raz w roku odbywa się spotkanie
sołtysów i wójta (burmistrza) o tematyce przeciwpowodziowej,
– istnieje sposób wyróżnienia honorowego osób zaangażowanych w społeczną ochronę przeciwpowodziową,
– organizowane jest przynajmniej jedno otwarte dla
wszystkich spotkanie o tematyce przeciwpowodziowej.
W standardzie optymalnym (oprócz warunków rekomendowanych):
– istnieje pula środków finansowych na dotacje dla organizacji pozarządowych w konkursie gminy o tematyce
społecznej ochrony przeciwpowodziowej.
D. Dodatkowe struktury społecznej ochrony
przeciwpowodziowej
Rekomendowanym warunkiem spełnienia standardu jest
istnienie społecznej rady ochrony przeciwpowodziowej
o zasięgu gminnym jako ciała doradczego w zakresie
ochrony przeciwpowodziowej.
Społeczna rada jest elementem kontynuacji i kultywowania tradycji związków wałowych.
Służy wzajemnemu poznaniu się i integracji, ułatwianiu
kontaktów osób uczestniczących w ochronie przeciwpowodziowej.
51
Jest miejscem inicjowania działań edukacyjnych – szkoleń
i wydarzeń o tematyce przeciwpowodziowej.
Rada inicjuje działania profilaktyczne w zakresie ochrony
przeciwpowodziowej, w tym dotyczące stanu urządzeń
szczegółowych.
Rada inicjuje działania związane z pom ocą poszkodowanym (również poza granicami gminy).
W skład Rady wchodzą osoby aktywne i zainteresowane
tematyką społecznej ochrony przeciwpowodziowej.
Nabór członków Rady następuje w drodze otwartego spotkania zwołanego przez wójta (burmistrza).
Rada wybiera spośród siebie przewodniczącego.
Przedstawiciel Rady uczestniczy w pracy Gminnego Zespołu Zarządzania Kryzysowego.
Rada opiniuje pracę struktur zarządzania kryzysowego
i działania służb ratowniczych.
Rada przekazuje wnioski i opinie dla lepszej pracy struk52
tur zarządzania kryzysowego i służb ratowniczych.
Rada opiniuje, wysuwa propozycje i wnioski do budżetu
gminy w zakresie ochrony przeciwpowodziowej.
Rada opiniuje i wysuwa wnioski do planów i studiów
zagospodarowania i innych dokumentów o charakterze
planistycznym i strategicznym.
Członkowie Rady przyjmują zgłoszenia o nieprawidłowościach i zaniedbaniach w zakresie ochrony przeciwpowodziowej.
E. Współpraca ze strukturami zarządzania
kryzysowego
Minimalne warunki spełnienia standardu w zakresie
współpracy ze strukturami zarządzania kryzysowego:
– przekazywane są w sposób stały i powszechnie przyjęty informacje nt. szkoleń i ćwiczeń służb zarządzania
kryzysowego,
– istnieje przynajmniej 3-kanałowy system wzajemnej
komunikacji służb zarządzania kryzysowego i społeczeństwa, w tym kanał internetowy.
Rekomendowany standard zawiera warunki minimalne
oraz:
– istnieje społeczne uczestnictwo w procesie decyzyjnym
zespołu zarządzania kryzysowego (np. poprzez udział
przedstawiciela Społecznej Rady Przeciwpowodziowej
w pracach zespołu zarządzania kryzysowego),
– przedstawiciele społeczeństwa (np. Społecznej Rady
Przeciwpowodziowej) przynajmniej jeden raz w roku
mają możliwość przekazania sugestii i opinii mieszkańców nt.ochrony przeciwpowodziowej do zespołu
zarządzania kryzysowego
Monitorowanie wdrażania standardu
społecznej ochrony przeciwpowodziowej
Propozycje monitorowania wdrażania krajowego standardu społecznej ochrony przeciwpowodziowej:
• Spotkanie grupy standaryzacyjnej w październiku
2015 r. – biuro Stowarzyszenia Żuławy przygotuje
sprawozdanie ze stanu wdrażania standardu w Polsce;
• W planie pracy komisji rady (np. komisji bezpieczeństwa) jest sprawozdanie z monitorowania standardu
na obszarze gminy;
• W planie pracy zespołu zarządzania kryzysowego jest
sprawozdanie z monitorowania standardu na obszarze
gminy;
• Społeczna Rada Ochrony Przeciwpowodziowej (tam
gdzie została powołana) sprawdza działanie standardu
raz na rok i przedstawia rekomendacje;
• Optymalne byłoby powstanie ogólnokrajowej niezależnej instytucji weryfikującej wdrażanie standardu
(np. Krajowego Centrum Społecznej Edukacji Społecznej Ochrony Przeciwpowodziowej).
Informacje nt. tworzenia Standardu społecznej
ochrony przeciwpowodziowej
Standard społecznej ochrony przeciwpowodziowej został wypracowany w ramach projektu Społeczna ochrona
przeciwpowodziowa – związki wałowe wracają na spotkaniach grupy standaryzującej od 5 września do 3 października 2013 r. w Żuławskim Parku Historycznym
w Nowym Dworze Gdańskim i Żelichowie-Cyganku.
Standard ma charakter społeczno-ekspercki. Skład grupy standaryzacyjnej stanowiły następujące osoby: Kamil
Bielak (Nowy Dwór Gdański), Stanisław Chabel (Malbork), Kazimierz Głowacki (Nowy Dwór Gdański), Janusz Goliński (Koszwały), Justyna Jachimczyk-Miller
(Cisy), Bogusława Luterek (Sztum), Marek Opitz (Nowy
Dwór Gdański), Krzysztof Piekart (Krzyżanowo), Karolina Ressel (Nowy Dwór Gdański), Stanisław Sołowiej
(Elblag), Marta Wojarz (Elblag), Dariusz Zięba (Elblag).
Skorzystano z uwag i podpowiedzi ekspertów: Romana
Koniecznego (Kraków) i Małgorzaty Siudak (Kraków).
Moderatorem grupy był Grzegorz Gola (Nowy Dwór
Gdański). Wszystkie uwagi i propozycje zmian należy
składać do Stowarzyszenia Żuławy na adres: [email protected]
53
Informacje praktyczne
54
Kto pomaga podczas powodzi?
Jeśli zadzwonisz do Urzędu Gminy
to powinni Ci powiedzieć:
• czy Twoja posesja jest zagrożona zalaniem, podtopieniem i jaki jest stopień zagrożenia,
• co powinieneś zrobić, aby właściwie zachować się
w obliczu zagrożenia i jak ograniczyć straty powodziowe,
• jakie znaki i sygnały alarmujące będą używane o zagrożeniu powodzią (syreny, komunikaty radiowe,
ostrzeżenia przekazywane za pośrednictwem głośników radiowozów policyjnych, bezpośrednie wizyty
strażaków OSP, itp.),
• czy w przypadku zalania jesteśmy ujęci w planie ewakuacji,
• jeśli będziemy sami się ewakuować to dokąd mamy się
udać i jaką trasą,
• gdzie jest punkt informacyjny i punkt zbiórki w przypadku, gdy będziesz korzystał z ewakuacji zorganizowanej,
• k to udzieli Ci wsparcia materialnego po powodzi
(MOPS, PCK, Caritas).
Straż Pożarna (tel. alarmowy 998 lub 112 z telefonu komórkowego)
• przyjmie zgłoszenie o zagrożeniu,
• pomoże przy ewakuacji ludzi, zwierząt i mienia,
• dostarczy żywność i wodę pitną,
• pomoże w ratowaniu ludzi i udzielaniu pomocy przed
lekarskiej,
• p
omoże zabezpieczyć przed wtargnięciem wody,
• p
omoże w odwadnianiu obiektów (pompowanie wody
z budynków mieszkalnych, gospodarczych).
Policja
(tel. alarmowy 997 lub 112 z telefonu komórkowego)
• p
rzyjmie zgłoszenie o zagrożeniu,
rzekaże informację o zagrożeniu powodziowym po• p
przez użycie samochodów z nagłośnieniem,
• p
oinformuje i wskaże Ci objazdy dróg wyłączonych
z eksploatacji podczas twojej samoewakuacji,
• p
okieruje ruchem na drogach przemieszczania się
ewakuowanej ludności,
• z abezpieczy teren i mienie pozostawione po ewakuacji,
• u
dzieli pierwszej pomocy przed lekarskiej przed przybyciem pogotowia ratunkowego.
Pogotowie Ratunkowe (tel. alarmowy 999) lub Twój
lekarz rodzinny – udzieli Ci pomocy medycznej.
Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna
• p
rzeprowadzi dezynfekcję lub udostępni środki dezynfekcyjne do samodzielnego wykorzystania,
• u
dzieli Ci innych podstawowych informacji jak przetrwać
największe zagrożenie sanitarno-epidemiologiczne.
W Powiatowym Inspektoracie Weterynarii
• dowiesz się o punktach zabiegów weterynaryjnych
i organizacji grzebowisk zdechłych zwierząt.
55
W Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej
• wskażą Ci miejsce najbliższego punktu opieki psychologicznej dla poszkodowanych przez powódź. Może
się przydać Tobie lub najbliższym.
Jeśli w działaniach ratowniczych użyte będzie wojsko to
możesz liczyć na pomoc przy ewakuacji ludzi, zwierząt
i mienia.
56
Starostwo Powiatowe
pomoże Ci koordynując działania służb ratowniczych
i pomocy społecznej.
Zanim przyjdzie powódź
Rodzinne plany ewakuacji
Współpraca organizacji pozarządowych z instytucjami.
Metody i formy samoorganizacji w społecznościach zagrożonych powodzią (mieszkańców zagrożonej ulicy,
osiedla, pomoc innym).
Rodzinny plan powodziowy
Opracowując taki plan należy:
• Rozważyć, kto ze znajomych lub krewnych może nam
pomóc i komu my możemy pomóc. Należy sobie zadać pytania, np. kto mógłby przyjąć nasze zwierzęta
gospodarskie, u kogo moglibyśmy się ewentualnie
zatrzymać itd. Zastanowić się również trzeba, komu
z sąsiadów powinniśmy pomóc, ze względu na jego
wiek, niepełnosprawność, czy sytuację rodzinną.
• Sporządzić spis telefonów przydatnych przed, w trakcie i po powodzi. Należą do nich telefony: gminnego
zespołu zarządzania kryzysowego lub urzędu gminy,
straży pożarnej, policji, zakładu energetycznego, gazowego, wodno-kanalizacyjnego, służb sanitarnych.
• Przygotować listę i miejsca przechowywania przedmiotów do ochrony mienia np. osłony na okna do
piwnic, osłony na drzwi, urządzenia do zablokowania
muszli klozetowych, worki na piasek, pompę itd.
• Przygotować mapę ewakuacji obejmującą zarówno
drogi, jak i miejsca ewakuacji. Warto by na mapie
zaznaczone były pobliskie wyżej położone miejsca,
miejsca, które sami wybierzemy dla swojej rodziny i te,
które proponuje samorząd.
• Sporządzić listę rzeczy, które trzeba przenieść na wyższe piętro przed opuszczeniem domu obejmującą: war-
tościowe sprzęty i urządzenia, dokumenty lub archiwa,
materiały niebezpieczne (środki ochrony roślin, rozpuszczalniki, farby, różnego rodzaju trucizny, np. na
gryzonie) itd. Warto też zastanowić się nad skopiowaniem ważnych dokumentów rodzinnych, choćby zdjęć
i przechowywaniem ich u krewnych, czy znajomych.
• S
porządzić listę rzeczy, które należy zabrać z sobą
w czasie ewakuacji obejmującą: dokumenty (dowody tożsamości, akty urodzenia, dokumenty dotyczące
domu, dokumentację działalności gospodarczej i polisy ubezpieczeniowe), kosztowności, apteczkę wyposażoną w leki „pierwszej potrzeby” i leki potrzebne
domownikom ze względu na ich schorzenia, pamiątki
rodzinne i ulubione zabawki dzieci, rzeczy niezbędne
w czasie ewakuacji tj. odzież nieprzemakalną i buty,
latarki, radio na baterie, żywność i wodę.
porządzić listę obejmującą lokalizację w domu zawo• S
rów: gazu, wody i wyłącznika prądu.
Plan powodziowy dla gospodarstwa
rolno-hodowlanego
Skutki powodzi na obszarach wiejskich obejmują straty
w inwentarzu żywym, uprawach, infrastrukturze (ogro57
dzenia), budynkach, dobytku, sprzęcie i maszynach rolniczych. Szkód w uprawach zazwyczaj nie da się uniknąć, ale inne straty można zmniejszyć. W przypadku
gospodarstwa rolno-hodowlanego również powinno się
opracować plan działań na wypadek powodzi obejmujący,
poza działaniami dla zabezpieczenia rodziny i dobytku:
przygotowanie bezpiecznego miejsca ewakuacji zwierząt, może to być wyżej położone miejsce w pobliżu gospodarstwa, zaplanowanie sposobu zabezpieczenia lub
przeniesienia w bezpieczne miejsce ziaren zbóż i paszy
dla zwierząt, zaplanowanie tymczasowych miejsc przechowywania środków ochrony roślin i innych środków
chemicznych oraz zabezpieczenia zbiorników na obornik
i gnojowicę.
Plan dla małej firmy lub zakładu usługowego
Małe firmy czy zakłady usługowe powinny przygotować
podobny plan, jak plan dla domu, jednak ich specyfika
wymaga dodania do tego planu dodatkowych elementów.
W planie powinny się znaleźć m.in. następujące działania:
• p
rocedura sporządzania kopii i przechowywania
wszystkich ważnych dokumentów firmowych (biura
i pracowników). To samo dotyczy zbiorów gromadzonych w komputerach, szczególnie takich, jak listy
klientów i dostawców;
• p
rocedura przechowywania archiwów, filmów, zbiorów, fotografii w takich miejscach, by nie zostały
zniszczone w czasie powodzi ich oryginały (lokalizacja
na górnych półkach, specjalne pojemniki, ewentualnie
poza firmą w bezpiecznym od powodzi miejscu);
• s porządzenie z pracownikami procedury postępowania
przed, w czasie i po powodzi, uwzględniającej plan
ewakuacji, konieczne działania w czasie ewakuacji,
58
protokoły dostępu do informacji, alternatywne miejsce
działania firmy, gdyby obecny lokal został zalany;
• identyfikacja urządzeń, produktów i surowców wymagających ewakuacji oraz przygotowanie planu ewakuacji.
Przygotuj się do powodzi,
zanim ona Ciebie zaskoczy
Przed wystąpieniem powodzi
Powodzie, choć nie zawsze tragiczne, są jednak, nie tylko
w Polsce, zjawiskiem znanym i powszechnym. Zwiększająca się częstotliwość występowania tego zagrożenia
wymusza na nas przygotowanie siebie, rodziny i dobytku
na wypadek powodzi. Powódź jest jednak żywiołem i nie
wszystko uda się zabezpieczyć. Właściwe przygotowanie
zminimalizuje zagrożenie i ograniczy szkody.
Jeżeli mieszkasz na terenie zagrożonym powodzią lub
podtopieniem powinieneś zawsze być przygotowany na
jej wystąpienie. Warto poświęcić czas na przygotowanie
planu postępowania w razie powodzi – oszczędzi Ci to
pieniędzy i stresu, a może nawet uratować życie.
Kiedy woda spokojna
• Poznaj podstawowe pojęcia związane z zagrożeniem
powodziowym:
– pogotowie przeciwpowodziowe wprowadza się, gdy
poziom wody wzrasta do poziomu ostrzegawczego
i nadal się podnosi;
– alarm powodziowy ogłasza się, gdy poziom wody
zbliża się do stanu alarmowego – stan alarmowy
np. dla żuławskich rzek Tugi, Szkarpawy i Wisły
Królewieckiej wynosi 590 cm, dla Przekopu Wisły
jest to 820 cm (wg wskazań wodowskazów).
• Dowiedz się w swoim urzędzie miasta lub gminy:
– jakie zagrożenie może wystąpić w twoim miejscu
zamieszkania;
– jak zorganizowana jest ewakuacja, kto ją będzie
przeprowadzał, kiedy, kogo i co obejmie;
– jakie są drogi ewakuacji, gdzie są miejsca przyjęć
(ludzi, zwierząt);
– jakie sposoby (metody) alarmowania będą zastosowane podczas zagrożenia powodziowego (syreny, komunikaty radiowe, dzwony kościelne, inne sygnały).
• Ubezpiecz siebie i swój dobytek – w razie strat odszkodowanie pomoże Ci „stanąć na nogi”.
• N
ie buduj domu w miejscu zagrożonym zalaniem czy
zatopieniem. Na Żuławach warto budować domy na
sztucznie usypanych pagórkach – terpach – przekonali się o tym mieszkańcy terenów, na których woda
14 października 2009 roku pojawiła się najwcześniej,
np. przy ul. Rzecznej w Nowym Dworze Gdańskim –
mimo sugestii służb melioracyjnych nie podwyższono
w tym miejscu gruntów.
• Zapoznaj rodzinę, w jaki sposób odcina się dopływ
gazu, elektryczności oraz wody do domu lub mieszkania.
• Przygotuj materiały na korki lub czopy do zatkania
przecieków, cofającej się wody z kanalizacji. rur, zbiorników.
• Chroń wały i urządzenia hydrotechniczne – nie rozkopuj, nie pal ognisk i nie wypalaj trawy na wałach,
nie poruszaj się po wałach motorowymi jednośladami
i quadami.
• Obejrzyj z rodziną, swoja klasą szkolną, przyjaciółmi
wystawę o ochronie przeciwpowodziowej w Muzeum
Żuławskim – poznasz historię walki ludzi z powodziami i dowiesz się wiele pożytecznych i praktycznych
rzeczy, np. jak układać worki z piaskiem.
Kiedy zostaje ogłoszony alarm
• Przekaż rodzinie informacje, jak powinno się zachować na wypadek zagrożenia powodzią: zrób listę telefonów i adresów rodziny, znajomych, miejsc gdzie
można szukać pomocy – stwórz czytelną bazę „danych
kontaktowych”, pokaż, gdzie znajdują się główne wyłączniki instalacji elektrycznej, zawory instalacji gazowej i wodnej, wyjaśnij, jak zabezpieczyć mieszkanie,
dom, obejście przed powodzią i grabieżą; poinformuj,
gdzie i jak należy się ewakuować.
• Porozmawiaj ze swoimi sąsiadami o wzajemnej pomocy przy załadunku zwierząt gospodarskich do ewakuacji – wybierz, wytypuj najwartościowsze sztuki.
• U
porządkuj swoją posesją – przymocuj wszelkie
przedmioty, które może porwać woda (taczki, meble
ogrodowe, drabiny itp.), jeżeli to możliwe opróżnij
śmietnik i szambo.
kompletuj sprawny sprzęt przydatny w czasie zagro• S
żenia powodziowego: radioodbiornik bateryjny, latarki
elektryczne, zapasowe baterie do radia i latarek, inny
sprzęt oświetleniowy (lampy, świece), przygotuj flagi
w kolorach: białym, czerwonym i niebieskim.
• M
iej zawsze pod ręką leki, których potrzebujesz.
sprawdzić czy w samochodzie jest wystarczająca ilość
benzyny.
• S
prawdź zapasy wody i jedzenia. Przygotuj się, aby być
samowystarczalnym przez okres 3 dni (nie psująca się
żywność, woda pitna).
• P
rzenieś ważne dokumenty, przedmioty wartościowe
na wyższy poziom swojego domu lub mieszkania oraz
zabezpiecz parter wykorzystując do tego celu worki
z piaskiem, folię lub inne podręczne materiały. Z posesji wszystkie rzeczy schowaj w budynku lub je przywiąż do czegoś stabilnego, żeby nie popłynęły.
59
Podczas powodzi
Sytuacje skrajne, zagrożenie bezpieczeństwa wyzwalają
w ludziach prawdziwe oblicza.
Częste są wtedy sytuacje, że wzajemna solidarność ludzka, wspólne działanie, pomaganie innym, dzielenie się
swoją własnością staje się normalne.
Zagrożenie powodziowe jest taką sytuacją, gdzie
jednostka bez pomocy nie przetrwa. O wiele łatwiej
zagrożenie przeminie działając wspólnie czy to rodzinnie, z sąsiadami, czy współpracując ze służbami
ratowniczymi. Stosowanie się do zaleceń służb ratowniczych, sztabów kryzysowych przyniesie obopólne
korzyści.
iej włączone radio bateryjne na częstotliwości radia
• M
regionalnego (np. Radio Gdańsk – 103.7MHz, Radio
El – 94.1MHz). Postępuj zgodnie z treścią komunikatów – nie zwlekaj !!!
• W
czasie powodzi odłącz urządzenia elektryczne (jeśli
możesz przenieś je na wyższy poziom), nie dotykaj
ich, gdy są wilgotne lub stoją w wodzie. Wyłącz sieć
elektryczną, gazową i wodociągową.
• J eżeli władze lokalne ogłoszą ewakuację z terenów zagrożonych, bądź przygotowany na nią wraz z rodziną.
Ewakuuj się zgodnie z wytycznymi władz lub służb
przeciwpowodziowych gminy. W przypadku niebezpieczeństwa nie czekaj na wezwanie do ewakuacji,
w miarę możliwości ewakuuj się sam.
• P
o ostrzeżeniu, że spodziewana jest duża powódź, zapewnij swobodny wlew wód powodziowych do piwnicy Twego domu. Unikniesz w ten sposób zagrożenia
uszkodzenia fundamentów domu przez ciśnienie napierających wód powodziowych.
60
• D
o stojącej w pomieszczeniach wody powodziowej
dodaj niewielką ilość chlorku w celu jak najszybszego
jej zdezynfekowania (wapno chlorkowe itp.).
• N
ie używaj w gospodarstwie domowym wód gruntowych, mogą być zatrute (skażone). Należy unikać
kontaktu z wodą powodziową – może być skażona
i spowodować zakażenie lub infekcję.
• N
ie chodź na obszarach zalanych wodą, jeżeli woda
przemieszcza się szybko. Fala o głębokości kilkunastu
centymetrów może przewrócić dorosłego człowieka.
Nie należy przechodzić lub przejeżdżać samochodem
przez płynącą wodę, gdyż płynąca woda o głębokości
30 cm może zmyć samochód osobowy, woda o głębokości 60 cm zmywa nawet samochody terenowe, czy
pickupy.
• S
prawdź czy nie trzeba pomóc sąsiadom. Jeśli zostaniesz wytypowany do pomocy przy pracach przeciwpowodziowych (np. do napełniania lub układania
worków z piaskiem) – pomagaj!!!
miarę możliwości zapobiegaj powstaniu paniki.
• W
• Z
ostałeś w gospodarstwie – potrzebujesz pomocy.
Użyj ustalonych zasad sygnalizacji:
• k olor biały – potrzeba ewakuacji,
• k olor czerwony – potrzeba żywności i wody,
• k olor niebieski – potrzeba pomocy medycznej.
• J eśli zdarzy się, że woda zastanie domowników w budynku nie powinno się wtedy próbować ewakuować,
bo silniejsza fala może zagrozić życiu ewakuujących się
ludzi. Należy rodzinę umieścić na górnej kondygnacji.
To samo trzeba zrobić z żywnością, wodą i pozostałymi rzeczami i przedmiotami opisanymi wcześniej. Jeśli
telefony jeszcze działają należy o pozostaniu w domu
powiadomić rodzinę, znajomych i służby kryzysowe.
Worki z piaskiem – podstawowe narzędzie do
ochrony przeciwpowodziowej
• Napełniając worek piaskiem użyj rękawic ochronnych,
ponieważ piasek ma właściwości ścierne.
• Usuń wszelki gruz i śmieci z obszaru, gdzie mają być
umieszczone worki.
• Nie wypełniaj worków bardziej niż do 1/3, bo będą
bardzo ciężkie.
• Nie ma potrzeby związywać końców worka, wystarczy
podwinąć otwarty koniec pod spód kiedy je układasz.
• Układaj worki warstwami, jak ścianę z cegieł, upewnij
się, że w każdej kolejnej warstwie worki są przesunięte w stosunku do worków wypełnionych z warstwy
poniżej.
• U bijaj worki solidnie, aby uniknąć powstania przerw
i stworzyć ciasny wał.
• Jeśli nie masz piasku użyj zastępczo ziemię ogrodową,
obornik.
• Gdy nie masz lub Ci zabraknie worków z piaskiem,
możesz użyć w zamian np. poszewek na poduszki lub
worków na śmieci.
61
Po powodzi
Obraz zniszczeń dokonanych w Twoim domu przez powódź może być trudny do zniesienia dla całej rodziny.
Upewnij się, że wszyscy otrzymują wsparcie, odpoczynek
i odpowiednie pożywienie. To okres bardzo wytężonej
pracy przy doprowadzeniu domu, mieszkania do stanu
poprzedniego. Należy wykonać wiele prac:
• Jak najdłużej pozostań poza zasięgiem wód powodziowych, gdyż mogą być skażone np. produktami
ropopochodnymi, nie oczyszczonymi ściekami, bakteriami chorobotwórczymi itp. Nie używaj ich do
picia! Mogą być one również pod napięciem z uszkodzonych linii energetycznych napowietrznych lub
podziemnych.
ądź ostrożny, gdy wjeżdżasz na tereny dotknięte po• B
wodzią. Drogi mogą być osłabione i nie wytrzymać
ciężaru twojego samochodu, ciągnika, czy innego
pojazdu.
62
• Z
wracaj uwagę na zdrowie i bezpieczeństwo Twoje
i Twojej rodziny. Często myj ręce mydłem w czystej
wodzie, jeśli miałeś kontakt z wodami powodziowymi.
bserwuj najbliższych, szczególnie dzieci – silne emo• O
cje związane zagrożeniem powodziowym mogą być
przyczyną depresji i stanów lękowych. Może okazać
się, że konieczna jest pomoc psychologa.
• W
yrzuć żywność, która miała kontakt z wodami powodziowymi.
• P
oinformuj odpowiednie służby o zerwanych liniach
energetycznych, nieszczelności rurociągu gazowego
lub o innych zagrożeniach występujących na twoim
terenie.
• U
suń wodę, muł, błoto i inne osady. Naniesiony muł
zawiera duże ilości grzybów i bakterii chorobotwórczych.
• O
dpompuj zalane piwnice stopniowo – około 1/3 pierwotnego poziomu wody dziennie – w celu uniknięcia zniszczenia struktury fundamentów. Pomoże Ci
w tym Straż Pożarna.
• Z
myj i zdezynfekuj dom, mieszkanie i wszystkie
sprzęty, które przydatne są do dalszego użytkowania.. Chemiczne środki odkażające zastosuj na czyste
powierzchnie podłóg, ścian, mebli.
• J eśli nie masz odpowiednich środków to możesz użyć
zastępczych sposobów odkażania: spalenie, spirytus,
wyparzanie/prasowanie, słońce.
prawdzaj, czy fundamenty Twego domu nie mają
• S
pęknięć, aby upewnić się, że budynek nie grozi zawaleniem. Uważaj na poluzowane tynki, sufity. Sprawdź
czy nie wystąpiły inne widoczne uszkodzenia lub od-
•
•
•
•
•
kształcenia elementów konstrukcyjnych. Zasięgnij
rady fachowca budowlanego.
Dopilnuj, aby instalacje domowe: elektryczne, gazowe i wodno-kanalizacyjne zastały sprawdzone przez
fachowców i ewentualnie naprawiane przed ich ponownym użytkowaniem.
Nie spiesz się z remontem – poczekaj, aż budynek
wyschnie. Czas oczekiwania wykorzystaj na zebranie
środków, materiałów do remontu.
Jeżeli byłeś ubezpieczony – skontaktuj się z firmą
ubezpieczeniową. Okaż zrobioną dokumentację zdjęciową zniszczeń.
Dowiedz się w Urzędzie Miasta/Gminy, gdzie możesz zwrócicie się o pomoc: MGOPS, GOPS, PCPR,
Caritas.
M iej zawsze włączone radio (najlepiej bateryjne)
w celu uzyskania informacji lokalnych, dotyczących
udzielanej pomocy tj. zaopatrzenia w żywność i wodę
zdatną do picia i użytku ogólnego.
Jak likwidować skutki powodzi?
Powódź powoduje szkody w infrastrukturze i mieniu, szkody i skażenie środowiska naturalnego, skażenie chemiczne
i bakteriologiczne, a także skutki psychologiczne. Właściwe
postępowanie może te skutki znacznie ograniczyć.
Jak likwidować skutki powodzi w zalanych
domach i obiektach?
Priorytetem po powodzi jest jak najszybsze doprowadzenie budynku do stanu umożliwiającego zamieszkanie
lub użytkowanie, należy jednak przy tym przestrzegać
podstawowych zasad bezpieczeństwa.
Po powrocie do zalanego budynku, będzie nam potrzebny
sprzęt do sprzątania i środki czystości: ubranie ochronne
(rękawiczki, maski, gumowe obuwie), przybory (wiadra,
miednice, szczotki, szmaty, worki na śmieci, sznury do
suszenia itp.), środki do czyszczenia nie zawierające amoniaku (połączone opary amoniaku i chloru zawartego
w środkach odkażających są szkodliwe) oraz środki odkażające. Potrzebny będzie też aparat fotograficzny dla
udokumentowania szkód.
Sprawdzenie stanu budynku
Zanim wejdziemy do budynku powinniśmy się upewnić, czy jest to bezpieczne. Czy nie grozi nam porażenie
prądem, czy nie ulatnia się gaz i czy budynek nie grozi
zawaleniem.
Sprawdzenie instalacji
Jeżeli nie udało się wyłączyć dopływu gazu i prądu przed
opuszczeniem domu, należy to zrobić zaraz po powrocie,
zachowując ostrożność i podstawowe zasady bezpieczeństwa: chodzić po domu w gumowych butach, nie dotykać niczego bez gumowych rękawic dopóki nie mamy
pewności, że prąd jest wyłączony. Nie wolno dotykać
instalacji elektrycznej, zwłaszcza jeśli w domu znajduje
się jeszcze woda lub przewody są wilgotne. Nie wolno
też palić papierosów ani korzystać ze źródeł otwartego
ognia, dopóki nie upewnimy się, że dopływ gazu został
zamknięty, a dom jest dobrze wywietrzony. Do napraw
i w razie jakichkolwiek wątpliwości powinno się wezwać
przedstawiciela zakładu energetycznego i gazowego. Bez
ich zgody nie należy samodzielnie włączać urządzeń i instalacji. Dotyczy to też instalacji wodociągowej i kanalizacyjnej.
Sprawdzenie stanu konstrukcji
Jeśli nie został dokonany przegląd obiektu przez inspektora nadzoru budowlanego należy przed wejściem
samemu dokonać zewnętrznych oględzin sprawdzając
czy grunt przy budynku nie został wypłukany, czy nie
pojawiły się rysy na ścianach (niebezpieczne są zwłaszcza
rysy pionowe), czy ściany nie są odchylone od pionu lub
wybrzuszone. Jeśli nie zauważymy takich uszkodzeń, to
należy sprawdzić budynek od wewnątrz zwracając uwagę
na to, czy ściany wewnętrzne nie są odspojone od ścian
zewnętrznych, czy nie ma widocznych rys na suficie i czy
nie jest on ugięty, czy okna i drzwi otwierają się łatwo
(jeśli jest z tym kłopot, to najprawdopodobniej nastąpiło
osiadanie obiektu), czy schody nie są przesunięte lub naruszone, czy więźba dachowa nie jest uszkodzona. Jeśli
zauważyliśmy jakieś nieprawidłowości należy powiadomić powiatowego inspektora nadzoru budowlanego, który dokona oceny stanu konstrukcji budynku i oceni, czy
obiekt nadaje się do zamieszkania lub użytkowania oraz
jaki jest zakres koniecznych robót budowlanych. Wytyczne dotyczące postępowania z obiektami uszkodzonymi
w czasie powodzi podaje Główny Inspektor Nadzoru Budowlanego (www.gunb.gov.pl). Jeśli nie zostaną stwierdzone uszkodzenia można przystąpić do porządkowania.
Przeprowadzenie inwentaryzacji szkód
Jeśli mieszkanie lub gospodarstwo jest ubezpieczone,
należy dokładnie spisać powstałe szkody, sporządzić ich
dokumentację fotograficzną oraz zgłosić ten fakt do to63
warzystwa ubezpieczeniowego. Dopiero wtedy można
przystąpić do prac porządkowych i likwidowania szkód.
Należy pamiętać o zbieraniu rachunków za zlecone usługi
porządkowe i remontowe. W przypadku szkód w uprawach rolnych do ich szacowania niezbędne jest pozostawienie pasa kontrolnego na polu, pozostała część pola
może być porządkowana. Więcej informacji na temat
postępowania w przypadku roszczeń za powstałe szkody
spowodowane powodzią podano w ostatnim rozdziale.
Przy dużych powodziach pomocy poszkodowanym
udziela państwo poprzez urzędy gmin i ośrodki pomocy
społecznej na mocy specjalnych ustaw.
Usuwanie wody z zalanych piwnic
Wodę z zalanych piwnic należy wypompowywać bardzo
ostrożnie. Jeśli poziom wód gruntowych wokół budynku jest znacznie wyższy, niż przed powodzią nie wolno
wody pompować w sposób ciągły. Za wczesne lub zbyt
szybkie jej wypompowanie może spowodować, że parcie
z zewnątrz naruszy konstrukcję budynku, ściany i fundamenty mogą się odkształcić, a podłogi wybrzuszyć.
Pompowanie przed opadnięciem wód gruntowych do
normalnego poziomu nie ma sensu z praktycznego punktu widzenia – woda po krótkim czasie znowu wypełni
piwnice lub suterynę.
Przygotowanie budynku do osuszania
Przed przystąpieniem do osuszania należy opróżnić pomieszczenia, usunąć wyposażenie i wszystkie przedmioty
oraz elementy wykończenia (meble, sprzęt, wykładziny,
panele drewniane, boazerię, płyty gipsowo-kartonowe,
zamoczone izolacje termiczne i inne nasiąkliwe materiały). Następnie trzeba oczyścić pomieszczenia z mułu
i szlamu, usunąć warstwy farby i wierzchnie warstwy
tynków mineralnych nasiąknięte wodą (skuć tynki 0,5 m
powyżej poziomu, do którego sięgała woda) oraz umyć
wszystkie powierzchnie (ściany, podłogi, sufity) wodą
z detergentem, spłukując następnie przegotowaną wodą.
Ponieważ wody powodziowe są skażone bakteriologicznie, dlatego wszystko, co się z nimi zetknęło, musi zostać
odkażone. Do dezynfekcji można stosować 3% chloraminę, 5% wapno chlorowane lub 5% podchloryn sodowy
– środki zawierające trujący chlor, należy więc zachować
ostrożność – pracować w rękawicach i masce, chronić
oczy, intensywnie wentylować pomieszczenia lub zlecić
prace specjalistycznej firmie. Po 24 godzinach dezynfekowane miejsca zmyć ciepłą, nieskażoną wodą.
64
Osuszanie budynku
Osuszenie budynków po powodzi wymaga porady i nadzoru fachowca – wbrew pozorom nie jest to prosta sprawa. Jeśli nie wysuszymy budynku dokładnie rozwiną się
w nim szkodliwe dla zdrowia grzyby.
Aby podjąć prawidłową decyzję dotyczącą zakresu oraz
kolejności prac remontowych i osuszania należy określić
stopień zawilgocenia ścian i stropów oraz określić wszystkie przyczyny tego zawilgocenia (Adamowski, 1998).
Jedną z częstych przyczyn jest brak skutecznych izolacji
przeciwwilgociowych. Jeśli takiej izolacji nie wykonamy,
efekt osuszenia będzie krótkotrwały. Jeżeli brakuje nam
pieniędzy na wykonanie zarówno izolacji, jak i osuszania,
ważniejsze jest wykonanie izolacji.
Pomieszczenia można osuszać w sposób naturalny –
poprzez wietrzenie, ale jest to metoda mało skuteczna,
a sam proces długotrwały i zależy od warunków panujących na zewnątrz. Tak powinno się suszyć tylko
lekko zawilgocone pomieszczenia. Przy dużej skali zawilgocenia powinno się zastosować specjalne metody
osuszania: metodę mikrofalową, termoiniekcji lub osuszanie za pomocą osuszaczy powietrza (absorpcyjnych
bądź kondensacyjnych). W praktyce najskuteczniejsze
okazało się łączenie kilku różnych metod: osuszanie
mikrofalowe, wspomagane termowentylatorami lub
osuszaczami sorpcyjnymi, bądź osuszanie za pomocą
osuszaczy sorpcyjnych, wspomaganych intensywnym
nawiewem i wywiewem powietrza.
Najczęściej popełniane błędy podczas osuszania i remontów budynków: wykonywanie tynków i powłok malarskich na niedostatecznie osuszonych murach, stosowanie szczelnej stolarki PCW, niewłaściwy dobór urządzeń
osuszających, brak wentylacji pomieszczeń, brak izolacji
przeciwwilgociowych.
Odgrzybianie
Wilgoć i pozostałości po osadach powodziowych stwarzają szczególnie korzystne warunki rozwoju grzybów
domowych i pleśni. Są one przyczyną poważnych chorób:
zatruć, alergii, astmy, raka. Niszczą też powierzchnie,
na których się rozwijają, szczególnie drewniane. Aby nie
dopuścić do ich rozwoju miejsca zagrzybione należy dokładnie oczyścić i posmarować środkiem grzybobójczym,
a elementy drewniane zaimpregnować specjalnymi preparatami, zachowując przy tym należyta ostrożność, gdyż są
to środki szkodliwe dla ludzi i zwierząt. Usunięte grzyby
najlepiej spalić lub zakopać. Przy dużej skali zagrzybienia
należy wezwać specjalistyczną firmę lub zasięgnąć porady
mykologa.
Jak zapobiegać chorobom?
Tereny dotknięte powodzią zagrożone są epidemiami
chorób przewodu pokarmowego (czerwonką, durem
brzusznym, salmonellozami, wirusowym zapaleniem
wątroby), szerzącymi się drogą pokarmową poprzez
zakażoną wodę i żywność. Aby uniknąć zakażenia
należy przestrzegać podstawowych zasad higieny, odkażać wodę przeznaczoną do celów spożywczych, nie
spożywać produktów, które zostały zalane i produktów
niewiadomego pochodzenia (żywność, nawet szczelnie zapakowaną, która miała kontakt z wodami powodziowymi należy bezwzględnie wyrzucić), poddać
się szczepieniom ochronnym, a w przypadku zaburzeń
jelitowych i stanów gorączkowych bezzwłocznie zgłosić
się do lekarza.
Dezynfekcja wyposażenia i sprzętów gospodarstwa
domowego
Większość przedmiotów, które zostały zalane w czasie
powodzi trzeba wyrzucić (niektóre rzeczy nie zawierające
elementów z tworzyw sztucznych można spalić, a żywność zakopać). Niektóre przedmioty można uratować, ale
wszystkie muszą zostać zdezynfekowane.
Dezynfekowanie przedmiotów gospodarstwa domowego. Naczynia i sztućce umyć i co najmniej 15 minut gotować pod przykryciem w wodzie z dodatkiem sody (1–2
łyżki/l). Większe naczynia kilkakrotnie wyparzyć wrzącą
wodą. Naczynia kuchenne można też przez 2 godziny
prażyć w piekarniku w temperaturze 160 oC. Bieliznę
pościelową i ubrania najlepiej wygotować lub wyprać,
co najmniej dwukrotnie, w temperaturze 60oC (jeśli nie
możemy tego zrobić od razu, należy je dobrze wysuszyć,
by uniknąć zniszczenia przez pleśń). Niektóre tkaniny
można wymoczyć w roztworze chloru. Po praniu wszystko należy przeprasować gorącym żelazkiem.
Woda do picia, celów spożywczych, higienicznych
i do sprzątania
Czysta woda potrzebna jest nie tylko do celów spożywczych, ale również do sprzątania po powodzi.
• Odkażanie wody pitnej. Do celów pitnych najlepiej
używać wody butelkowanej lub dowożonej beczkowozami. Wodę można też odkazić przez gotowanie lub
zastosowanie specjalnych preparatów, na przykład roztworu chloraminy lub innych dostępnych w aptekach.
Trzeba mieć jednak świadomość, że takie odkażanie
nie usuwa z wody zanieczyszczeń chemicznych. Niemowlęta i kobiety ciężarne powinny pić tylko wodę
przebadaną, gdyż azotany zawarte w wodzie mogą
wywoływać niebezpieczną dla życia niemowląt sinicę.
• Odkażanie studni. Odkażanie wody w studni należy
rozpocząć od jej całkowitego opróżnienia, wybrania
osadu z dna i odkażenia cembrowiny. Podstawowym
środkiem odkażającym jest wapno chlorowane lub
podchloryn sodu. Po ponownym napełnieniu studni wodą dodaje się do niej środek odkażający w odpowiedniej proporcji, a następnie po 24 godzinach
wybiera się wodę, aż do całkowitego zaniku zapachu
chloru. Studnie wiercone najczęściej oczyszcza się
przez długotrwałe pompowanie.
Pomocą w tym zakresie służą Powiatowe Stacje Sanitarno-Epidemiologiczne, które udostępniają materiały
informacyjne oraz odpowiednie środki do dezynfekcji.
65
Psychologiczne skutki powodzi
Przeżycia związane z powodzią są przyczyną silnego
stresu, napięć i depresji. Ich złagodzenie lub całkowite
wyeliminowanie może trwać znacznie dłużej, niż odbudowa czy remont domu. Dlatego temu zagadnieniu
poświęcamy osobny rozdział. Specjaliści szacują, że od 10
do 20% osób dotkniętych traumą katastrofy potrzebuje
fachowej pomocy psychologicznej, pozostała część radzi
sobie sama, co nie znaczy, że w ich psychice nie pozostaną na długie lata ślady przeżytego urazu (amerykańskie
badania dowodzą, że ok. 30% badanych jeszcze siedem lat
po powodzi miało objawy stresu pourazowego) (Pikunas,
2002). Reakcję pourazową przeżywają w większym lub
mniejszym stopniu wszyscy, szczególnie jednak ludzie
starzy, osoby niepełnosprawne i przewlekle chore oraz
dzieci. Po klęsce lub katastrofie pojawiają się „normalne
reakcje na nienormalną sytuację” – złość, smutek, samoobwinianie czy obwinianie innych, lęk, bezradność
i bezsilność, odrętwienie uczuciowe. Towarzyszą temu
zaburzenia snu, łaknienia, pamięci i koncentracji uwagi, często różnego rodzaju dolegliwości bólowe, spadek
energii lub hiperaktywność, uzależnienie od alkoholu lub
leków. Może wystąpić okresowa niezdolność do wykonywania codziennych powinności, a trzeba pamiętać, że
czas po powodzi to okres porządków i remontów. Do tej
pracy może poszkodowanym brakować sił. Dlatego warto
przestrzegać następujących zasad:
• r ozmawiać o samopoczuciu swoim i innych członków
rodziny; zwrócić uwagę, czy (szczególnie u dzieci) nie
występują objawy stresu pourazowego (koszmary nocne, depresja) – zawsze wtedy należy poprosić o kontakt
z psychologiem,
66
• s porządzić listę prac do wykonania (np. porządkowania domu) i trzymać się harmonogramu; nie wykonywać kilku prac równocześnie, nie przemęczać się
i dobrze się odżywiać.
Jeśli władze samorządowe nie zapewnią pomocy psychologicznej, to o taką pomoc należy zwracać się do Ośrodków Interwencji Kryzysowej, porad powinny udzielić
też Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie lub Ośrodki
Pomocy Społecznej.
Gospodarstwo rolne po powodzi
Postępowanie z uprawami polowymi i sadowniczymi
Zniszczenia powstałe na użytkach rolnych będą wymagały indywidualnego i zróżnicowanego podejścia w zależności od długości okresu zalania terenu. Jeśli rośliny nawet bardzo krótko były podtopione, to i tak będą
narażone na choroby oraz atakowane przez szkodniki.
Najczęściej plantacje należy zlikwidować, a glebie przywrócić żyzność i strukturę, co wymaga przemyślanego
i długookresowego działania.
Owoce z drzew, których korony zostały całkowicie lub
częściowo zalane, nie nadają się do spożycia. Owoce
z drzew, których korony nie zostały zalane, a pnie nie
były zbyt długo pod działaniem wód powodziowych
można przeznaczyć do spożycia, ale zalecane jest wcześniejsze wykonanie ich analiz w stacji sanitarno-epidemiologicznej.
Ochrona zwierząt po powodzi
Wszelkie przypadki zachorowania lub padnięcia zwierząt
należy zgłaszać do powiatowego lekarza weterynarii lub
do władz samorządowych, a podejrzane o chorobę zwierzęta odizolować od pozostałych zwierząt. Nie wolno
dopuścić do spożycia przez zwierzęta zepsutej lub zapleśniałej karmy, gdyż może to nawet doprowadzić do ich
śmierci. Do pojenia należy używać tylko wody zdatnej
do picia. Pomieszczenia inwentarskie zalane w czasie
powodzi, przed wprowadzeniem do nich zwierząt należy oczyścić i zdezynfekować, a usunięty nawóz należy ułożyć w pryzmy w celu biotermicznego odkażenia.
Zwierzęta wygłodzone powinno się ostrożnie karmić,
stopniowo zwiększając dawkę pożywienia. Podstawowe
zasady postępowania ze zwierzętami w sytuacji powodziowej podaje Główny Lekarz Weterynarii.
Postępowanie ze skażonymi glebami
W przypadku podejrzenia chemicznego skażenia gleby (substancjami ropopochodnymi, środkami ochrony
roślin, metalami ciężkimi) i innymi związkami należy
zgłosić to do Urzędu Gminy, Okręgowej Stacji Chemiczno-Rolniczej (OSChR), Ośrodka Doradztwa Rolniczego, Państwowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej
lub Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska.
Instytucje te powinny udzielić porad w zakresie dalszego
postępowania w takiej sytuacji (np. sposobu pobrania próbek gleby do analiz chemicznych w OSChR lub WIOŚ
w celu określenia rodzaju i stopnia skażenia). Na terenie
o silnym lokalnym skażeniu może zaistnieć konieczność
usunięcia warstwy skażonej gleby.
Zasady postępowania z padłymi zwierzętami
Poważnym problemem na wsiach po powodzi jest zebranie i usunięcie padliny oraz jej utylizacja. W tej sprawie
należy się zgłosić do miejscowych służb weterynaryjnych
albo władz samorządowych. Udzielą one informacji na
temat najbliższego zakładu utylizacyjnego, gdyż padłe
zwierzęta mogą być zbierane, transportowane i przetwarzane jedynie przez uprawnione do tego zakłady. Może
się zdarzyć, że nie można ustalić właściciela padłego
zwierzęcia, w takich przypadkach obowiązek utylizacji
należy do zadań własnych gminy.
67
Zachowanie ciągłości działania przedsiębiorstwa
W Polsce nie ma dostępnych badań dotyczących tego, jak
małe firmy radzą sobie po powodzi. Z badań na świecie
wyłania się dość pesymistyczny obraz – wg danych amerykańskich około 25% firm (IBHS, 2006), które dotknęła
powódź nie wraca już na rynek. Niektóre badania brytyjskie są jeszcze bardziej pesymistyczne – mówią o 40%.
Przyczyna nie tkwi tylko w zniszczeniach bezpośrednich,
ale też w utracie ciągłości kontaktu ze stałymi klientami, dostawcami itd. Plan zachowania ciągłości działania
firmy po katastrofie potrafi w istotny sposób zwiększyć
szansę, że firma nie zbankrutuje. Jego celem jest zapewnienie możliwie szybkiego wznowienia działalności firmy
po powodzi, być może, w innym miejscu, ale natychmiast
po powodzi.
• oprogramowanie przygotowane specjalnie dla firmy powinno mieć kopie instalacyjne w bezpiecznym miejscu,
tak by można je było zainstalować na innym sprzęcie.
Należy pamiętać, by dane aktualizować, tak by w razie
zniszczenia biura pozwalały na rozpoczęcie działania firmy po powodzi w innym miejscu.
Zakres planu zachowania ciągłości działania firmy
Wg brytyjskiej firmy ubezpieczeniowej MORE TH<N
BUSINESS elementy planu powinny skupiać się na kilku
najważniejszych dla firmy elementach (MORE TH<N
BUSINESS, 2007) takich, jak: dokumenty, pracownicy,
wyposażenie i towary oraz klienci i dostawcy.
Pracownicy. W zespole każdej firmy są pracownicy, których umiejętności, wiedza lub kontakty są na tyle unikalne, że warto mieć plan, na wypadek, gdyby z powodu
powodzi (trudności z dojazdem, przestój itd.) byli niedostępni lub odeszli z firmy. Konieczne jest zadbanie o zarchiwizowanie w firmie ich kontaktów i zgromadzonej
wiedzy. Proponowane działania:
• z identyfikowanie pracowników, których obecność
w firmie może być kluczowa po reaktywowaniu firmy
po powodzi,
• s prawdzenie, na ile wiedza, kontakty i doświadczenia
tych pracowników są zarchiwizowane, by w przypadku ich odejścia z firmy można było przekazać pełny
zakres obowiązków innej osobie.
Dokumenty firmy. Dokumenty niezbędne dla działania
firmy to: dokumenty księgowe i płacowe, zamówienia,
umowy itp. Zniszczenie tych dokumentów może sprawić firmie wiele kłopotów – pomimo wszelkich ulg dla
powodzian są to dokumenty, których odtworzenie w formie wymaganej przez ZUS, czy urzędy skarbowe sprawi
ogromną ilość kłopotów. Proponowane działania:
• najważniejsze dokumenty należy regularnie kopiować
i trzymać poza biurem, podobnie zbiory komputerowe.
Wyposażenie i towary. Każda firma działa w oparciu
o sprzęt lub urządzenia, które stanowią podstawę jej działania. Ich strata może utrudnić powrót firmy na rynek po
powodzi. Podobnie rzecz ma się z unikalnymi materiałami
lub surowcami, których strata może spowodować kłopoty
z zaspokojeniem potrzeb klientów. Proponowane działania:
• sprawdzenie, czy są dostępne na rynku podobne lub
alternatywne urządzenia lub surowce, jeśli tak, to kto
je oferuje,
68
• sprawdzenie, na ile trudno będzie w czasie powodzi
ewakuować te urządzenia i opracować plan ich ewakuacji.
Klienci, dostawcy i media. Klienci, dostawcy i dostęp
firmy do prądu, gazu, wody powinny być najważniejszym elementem planu. Kłopoty firmy skutkujące przerwą w dostawach mogą spowodować, że klienci odejdą
od firmy do innych podmiotów na rynku. Podobnie rzecz
ma się z dostawcami surowców i dostępem do mediów.
Proponowane działania:
• z adbanie o zachowanie listy kluczowych klientów
i dostawców firmy,
• przeprowadzenie analizy, dotyczącej sposobu zaopatrywania przynajmniej stałych klientów firmy w potrzebne im produkty lub zagwarantowania ich powrotu do firmy po niezbędnej przerwie w działaniu,
• przeprowadzenie analizy dostawców i sposobu kontaktu z nimi na wypadek, gdyby zapasy firmy uległy zniszczeniu lub gdyby ich oferta po powodzi się
zmieniła,
• zastanowienie się nad tym, w jaki sposób uruchomić
(utrzymać) działanie firmy w przypadku braku wody,
prądu, gazu, czy chwilowych problemów w komunikacji.
Realizacja planu zachowania ciągłości pracy firmy z pewnością pomoże w szybkim powrocie firmy na rynek oraz
zmniejszy ryzyko bankructwa.
69
Ubezpieczenia
Teoretycznie prostym sposobem na uniknięcie strat materialnych w czasie powodzi jest ubezpieczenie budynku
i jego wyposażenia. W Polsce nie ma specjalnego ubezpieczenia przed stratami spowodowanymi przez powódź
– jest ono zwykle elementem ubezpieczenia od pożaru.
Obowiązkowo ubezpieczać się muszą rolnicy, czyli osoby
posiadające więcej niż hektar ziemi uprawnej, co zapewnia
im odszkodowanie, gdy powódź zniszczy część domu i wyposażenia. Natomiast inne osoby mieszkające lub pracujące na terenach zagrożonych, mogą wykupić dobrowolne
ubezpieczenie. Niestety coraz częściej się zdarza, że firmy
ubezpieczeniowe nie chcą ubezpieczać budynków, które
były kiedyś zalane przez powódź lub nawet znajdują się na
terenach zalewowych. Ubezpieczając budynek i wyposażenie koniecznie należy porozmawiać z agentem ubezpieczeniowym o tym, czy ubezpieczenie obejmuje powódź od
rzeki, czy również inne formy zalania. Koniecznie należy
dość dokładnie wszystko sfotografować.
Zdarza się, że dochodzi do nieporozumień między towarzystwem, a ubezpieczonym przy wypłacie odszkodowania. Zwłaszcza w kontekście art. 826 Kodeksu cywilnego,
który mówi, że w razie zajścia wypadku ubezpieczający
jest obowiązany użyć dostępnych środków w celu ratowania przedmiotu ubezpieczenia oraz zapobieżenia szkodzie
lub zmniejszenia jej rozmiarów. Przepisy te mają na celu
zmotywowanie ubezpieczonego do podjęcia wszelkich
możliwych działań zmierzających do zabezpieczenia dobytku zarówno przed powodzią, ratowania go w czasie
powodzi, jak i po powodzi. Z drugiej strony art. 826 §3
k.c. umożliwia ubezpieczycielowi zwolnienie się z odpowiedzialności za te szkody, jeśli na przykład ubezpieczony
70
nie przeniósł na wyższe piętra sprzętu elektronicznego po
otrzymaniu ostrzeżenia o nadchodzącej fali dla uchronienia go przed zalaniem.
W Polsce działa Biuro Rzecznika Ubezpieczonych
(http://www.rzu.gov.pl), które udziela porad w tej sprawie, opublikowało też w Internecie wskazówki dla ubezpieczonych.
Warto zapamiętać na przykład, że ubezpieczyciel nie
może wymagać, by ratowanie dobytku odbywało się
w warunkach zagrożenia życia oraz, że koszt działań zapobiegawczych obciąża ubezpieczyciela (art. 826 §4 k.c.)
– zobowiązany jest on do refundacji kosztów wynikłych
z działań zmierzających do minimalizowania szkody bądź
jej odwrócenia (np. kosztu zakupu worków z piaskiem).
Elementy ratownictwa
Podstawowe zabiegi resuscytacyjne
Podstawowe zabiegi resuscytacyjne mają kluczowe znaczenie w ratowaniu życia osobom poszkodowanym z nagłym zatrzymaniem krążenia. Udowodniono, że nawet
mimo braku doświadczenia ratującego, czynności te
znacznie zwiększają szanse na przeżycie.
Bezpieczeństwo
W pierwszej kolejności zadbaj o własne bezpieczeństwo.
Nie pozwól, aby przez Twoją nieuwagę lub złą ocenę sytuacji doszło do zagrożenia dla Ciebie lub innej osoby
będącej świadkiem zdarzenia. Niebezpieczeństwo może
stanowić np. pożar, źle zabezpieczone miejsce wypadku drogowego, powódź, zwierzęta (dzikie i domowe),
agresywni poszkodowani lub świadkowie. Jeśli nie jesteś
w stanie samemu wyeliminować zagrożenia zadzwoń po
odpowiednie służby. Nie zapominaj o środkach ochrony
osobistej (rękawiczki jednorazowe, maseczka do sztucznego oddychania, okulary ochronne). Uznaj, że każdy
materiał biologiczny (krew, ślina, wymioty) są zakaźne.
Wezwanie pomocy
Jeśli na miejscu zdarzenia jesteś sam, to w pierwszej kolejności głośno wołaj o pomoc. Poproś o pomoc przechodniów. Jeśli nie wiesz co robić, zadzwoń po służby
alarmowe – zmniejszy to czas oczekiwania na wykwalifikowaną pomoc, a dyspozytor poinstruuje Cię co robić.
Numery alarmowe:
997 – policja
998 – straż pożarna
999 – pogotowie ratunkowe
112 – europejski numer alarmowy
Mów spokojnie, składnie, odpowiadaj ściśle na pytania
dyspozytora. Powiedz przede wszystkim:
GDZIE? (opisz miejsce zdarzenia, podaj adres zaczynając od miejscowości, podaj punkty charakterystyczne).
CO? (opisz zdarzenie, ilość osób poszkodowanych, ich stan).
KTO? (kto zgłasza – podaj swoje dane, numer telefonu. Być może dyspozytor lub zespół będzie się z Tobą
kontaktował w celu np. dalszych wskazówek odnośnie
dojazdu do miejsca zdarzenia).
Nie odkładaj słuchawki jako pierwszy, poczekaj aż dyspozytor się rozłączy.
Ocena stanu poszkodowanego
pewnij się, że nic nie zagraża Twojemu bezpieczeń• U
stwu. Jeśli widzisz zagrożenie, które jesteś w stanie
sam wyeliminować – zrób to.
• S
prawdź przytomność poszkodowanego – potrząśnij
go delikatnie za barki i głośno spytaj: „co się stało?”,
„czy wszystko w porządku?”.
• Jeśli poszkodowany reaguje – zostaw go w pozycji
w jakiej go zastałeś (pod warunkiem, że nie zagraża
mu żadne dodatkowe niebezpieczeństwo). Wypytaj go
o szczegóły zdarzenia. Regularnie oceniaj jego stan.
• Jeśli poszkodowany nie reaguje – połóż poszkodowanego na plecach, udrożnij drogi oddechowe – połóż jedną
dłoń na czole poszkodowanego i dwa palce drugiej ręki
na jego żuchwę. Jednoczesnym ruchem odchyl głowę do
tyłu i unieś żuchwę poszkodowanego. Utrzymuj drożność dróg oddechowych. Zbliż ucho do ust poszko71
dowanego – wyszukaj oznak prawidłowego oddechu.
Powinieneś wyczuć wydychane powietrze na policzku,
usłyszeć je i zobaczyć unoszącą się klatkę piersiową.
U części poszkodowanych po zatrzymaniu krążenia
obecne są tzw. oddechy szczątkowe – pojedyncze sapnięcia i pojękiwania. Nie należy ich mylić z prawidłowym oddechem. Oddech badaj przez 10 sekund, w tym
czasie powinieneś usłyszeć co najmniej 2 prawidłowe
oddechy. Jeśli masz wątpliwości, czy oddech jest prawidłowy postępuj tak, jakby był nieprawidłowy.
• Jeśli jeszcze nie zostały powiadomione służby ratunkowe, to teraz jest na to czas. Jeśli masz możliwość skorzystaj z pomocy innego świadka zdarzenia lub gapia.
Jeśli jesteś sam – wykonaj telefon na numer alarmowy.
Jeśli masz możliwość wyślij kogoś np. na główną drogę
w widoczne miejsce, aby mógł dokładnie pokierować
karetkę na miejsce zdarzenia.
• Jeśli oddech był prawidłowy – ułóż poszkodowanego w pozycji bezpiecznej, stale monitoruj jego stan,
w miarę możliwości chroń przed wychłodzeniem,
zostań przy poszkodowanym do przyjazdu karetki.
Jeśli oddech był nieprawidłowy – rozpocznij
resuscytację krążeniowo-oddechową
• Uklęknij z boku poszkodowanego, zajmij stabilną pozycję (jedno kolano na wysokości barków poszkodowanego, drugie na wysokości jego bioder).
• Połóż nasadę jednej dłoni na środek klatki piersiowej
poszkodowanego. Swoją drugą dłoń połóż na pierwszą,
spleć palce. Pochyl się, by być nad poszkodowanym.
• Wyprostuj ręce w łokciach, upewnij się, że dłonie masz
na środku klatki piersiowej, nie na nadbrzuszu lub dolnej części mostka.
• Rozpocznij uciśnięcia klatki piersiowej – uciskaj na
głębokość ok. 5-6 cm. Po każdym uciśnięciu pozwól
klatce piersiowej się rozprężyć, jednak nie odrywaj rąk
od klatki piersiowej poszkodowanego.
• Twoje ruchy mają być płynne i jednostajne. Czas naciskania i zwalniania nacisku powinien być taki sam.
• Wykonaj 30 uciśnięć z częstotliwością ok. 100 uciśnięć
na minutę, tj. trochę mniej niż 2 uciśnięcia na sekundę.
Połącz uciśnięcia z oddechami ratunkowymi
• Udrożnij drogi oddechowe poszkodowanego (odchyl
głowę), palcami dłoni umieszczonej na czole poszkodowanego zaciśnij skrzydełka jego nosa, drugą ręką
podtrzymuj żuchwę.
72
• N
abierz wdech. Szczelnie obejmij swoimi ustami usta
poszkodowanego, upewnij się, że nie ma przecieków
powietrza. utrzymując drożność dróg oddechowych
wdmuchuj powietrze do płuc poszkodowanego przez
sekundę – ma to przypominać normalny wydech.
Odsuń usta od ust poszkodowanego i patrz czy przy
wydechu opada jego klatka piersiowa.
• Jeśli podczas wdmuchiwania powietrza klatka piersiowa nie unosi się jak przy normalnym oddychaniu
– sprawdź czy poszkodowany nie ma nic w ustach,
usuń widoczne ciała obce. Ponownie udrożnij drogi oddechowe i sprawdź, czy głowa jest prawidłowo
odchylona.
• W
ykonaj drugi oddech ratunkowy. Za każdym razem wykonaj nie więcej 2 próby wykonania oddechu
ratunkowego
Wróć do wykonywania uciśnięć klatki piersiowej
Kontynuuj resuscytację wykonując naprzemiennie 30 uciśnięć i 2 wdechy.
Jeśli nie jesteś w stanie lub nie chcesz wykonywać
oddechów ratunkowych
Ogranicz swe działania jedynie do uciskania klatki piersiowej. Uciskaj nieprzerwanie z częstotliwością ok. 100
uciśnięć na minutę. Jeśli na miejscu zdarzenia jest jeszcze
ktoś, kto umie udzielać pierwszej pomocy zmieniajcie
się co 2 minuty, zminimalizuje to zmęczenie, co pozwoli
utrzymać wysoką jakość resuscytacji. Ogranicz do minimum przerwy w uciśnięciach w czasie zmiany ratujących.
Resuscytację możesz przerwać jeśli poszkodowany zacznie samemu oddychać, na wyraźne polecenie służb
ratunkowych oraz jeśli wystąpi zagrożenie dla Twojego
bezpieczeństwa.
Nie bój się udzielać pomocy osobom w potrzebie
Jeśli masz wątpliwości co do oddechu poszkodowanego,
postępuj jakby nie oddychał. Nie panikuj jeśli zdarzy Ci
się złamać żebra poszkodowanego – czasem to się zdarza,
szczególnie u osób starszych. Jednak złamanie jednego
lub kilku żeber nie będzie miało prawie żadnego wpływu na dalsze rokowanie pacjenta, a korzyści wynikające z przeprowadzenia resuscytacji są nieporównywalnie
większe niż ryzyko zadania obrażeń oraz powikłań przy
niepodjęciu jej.
na podstawie wytycznych Polskiej Rady Resuscytacji
opracował Mateusz Czajkowski.
Mały leksykon obiektów hydrotechnicznych
Akwedukt – (łac. aquae ductus, ciąg wodny) – kanał
wodociągowy, rurociąg podziemny lub nadziemny, doprowadzający wodę z odległych źródeł na ogół do miast
przy wykorzystaniu siły ciążenia ziemskiego. Może być
umieszczony na arkadach przeprowadzonych nad rzekami lub nierównościami terenu. Akweduktem nazywany
jest również most kanału wodnego. Jeden z najstarszych
znanych akweduktów został zbudowany na polecenie
asyryjskiego króla Sennacheriba. Doprowadzał on wodę
do Niniwy z leżących 50 kilometrów od miasta gór.
Żuławskie akwedukty najczęściej wykonywane z drewna prowadziły wodę nad krzyżującymi się rowami, pełniąc głównie rolę nawadniającą określonego miejsca
polderu.
Ciekawy system nawadniania został wybudowany w latach 50. w okolicach Gozdawy. Woda z Tugi poprzez
zastawkę wpływała do przegrodzonego w poprzek wałem dawnego Kanału Młyńskiego (fragmentu dawnego wodnego połączenia Wisła-Zalew Wiślany) skąd
poprzez kolejne zastawki oraz akwedukt nad kanałem
melioracyjnym mogła zasilać wodą rowy na polderze
marzęcińskim stanowiąc doskonałe nawodnienie pól
uprawnych.
Kierat wodny – mechaniczne urządzenie odwadniające, działające na zasadzie kieratu, służące do wydobywania wody. Składał się z krzyża z wałem pionowym
i kunsztu, który stanowiły dwa koła kierujące. Na wale
poziomym umieszczone było koło czerpakowe przenoszące wodę na wyższy poziom (ok. 50–70 cm różnicy
lustra wody). Do napędzania kieratu używano bydła
lub koni.
73
Łata pomiaru poziomu wód (łata wodowskazowa) –
przyrząd w postaci dużej linijki umożliwiający odczyt
stanu wody, umieszczany przy mostach, śluzach, przepustach. Istotnym elementem wodowskazu jest poziom zera
podziałki wodowskazowej. Od lat wysokości geograficzne (i nie tylko) wyznaczane są względem średniego poziomu morza, który jest określany na podstawie średniej
odczytywanej na jednej lub kilku stacjach pomiarowych
(mareograficznych). Dla ustalenia europejskich krajowych wysokościowych układów odniesienia, stacje takie
zlokalizowane są nad Oceanem Atlantyckim, Morzem
Bałtyckim, Morzem Północnym, Morzem Śródziemnym
i Morzem Czarnym. Różnice poziomów powierzchni
tych akwenów sięgają kilkudziesięciu centymetrów.
Poziom odniesienia krajowych układów wysokościowych w Europie jest niejednolity. Inny jest we Francji i Szwajcarii (odniesienie do Marsylii), w Wielkiej
Brytanii (Newlyn), we Włoszech (Genua), Hiszpanii
(Alicante), Austrii i Słowenii (Triest), w Belgii (Ostenda). W Polsce i wielu krajach Europy Środkowej
i Wschodniej używany jest poziom odniesienia związany z Kronsztadem – przedmieściem Sankt Petersburga w Rosji nad Morzem Bałtyckim. W Niderlandach,
Niemczech i Szwecji poziom zerowy jest oparty na pomiarach z Amsterdamu.
Już w XVI wieku w Amsterdamie używano standardu
średniego poziomu morza. Punkt zerowy w Amsterdamie
został tam zdefinowany przez średni poziom morza występujący w lecie 1684 r. Z czasem standard ten zaczęto
używać w reszcie kraju i w Niemczech. W roku 1988, po
wybudowaniu nowej amsterdamskiej opery, w kompleksie
budynków zwanym Stopera, umieszczono tam pal, na
wierzchu którego na wysokości dokładnie 0 m n.p.m.
znajduje się ćwiek z brązu. Ten punkt odniesienia nazywany jest Normalnym Amsterdamskim Poziomem
(Normaal Amsterdams Peil, w skrócie NAP).
Na terenie Niderlandów znajduje się na różnych budowlach, mostach i wiaduktach 35 tysięcy punktów oznaczających NAP. Punkty NAP są raz na 10 lat kontrolowane
przez służby geodezyjne.
Najczęściej spotykanym typem wodowskazu, jest wodowskaz łatowy stosowany przez służby hydrologiczne.
Najważniejszymi jego częściami są łata wodowskazowa
oraz podziałka. Na łacie prostej podziałka jest określona co
2 cm (dokładność odczytu 1 cm) i opisana poprzez 3 cyfry.
Istotnym elementem wodowskazu jest poziom zera podziałki wodowskazowej. Poziom ten, ustalany niwela74
cyjnie jest w zasadzie dowolny. Na Żuławach poziom
morza, czyli 0 m n.p.m. na podziałce wodowskazów jest
oznakowany jako 500. Unika się w ten sposób odczytów
ujemnych, ale w istotny sposób przekłamuje się istniejący
stan rzeczy. Inaczej jest w Niderlandach. Tam poziom
NAP jest pokazany w sposób rzeczywisty, na wodowskazach często spotyka się wartości ujemne.
Most obrotowy – rodzaj mostu ruchomego, w którym
jedno z przęseł jest obracane w celu umożliwienia przepłynięcia statków i innych jednostek pływających. W Polsce istnieje obecnie zaledwie kilka mostów obrotowych,
w tym trzy w delcie Wisły. Wyjątkowy, ze względu na
swą długość, most obrotowy żuławskiej kolei wąskotorowej z 1906 r. znajduję się w Rybinie. Ruchoma część
mostu obracana jest ręcznie przez jednego operatora. Cała
operacja otwierania mostu zajmuje jednemu człowiekowi
około 5 min. Kolejny czynny most obrotowy znajduje się
nad wrotami przeciwpowodziowymi na śluzie Gdańska
Głowa. Trzeci nieczynny most obrotowy możemy podziwiać na rzece Dzierzgoń w miejscowości Dzierzgonka na Żuławach Elbląskich. Najmniej znanym mostem
kolejowym obrotowym jest obiekt Kolei Nadzalewowej
w Elblągu. Umożliwiał przejazd pociągu nad kanałem
łączącym stocznię remontową z rzeką Elbląg.
Most pontonowy – jest nietypowym rodzajem mostu,
którego konstrukcja opiera się na połączonych pontonach, barkach lub łodziach. Chociaż tego typu mosty są
zazwyczaj tworami tymczasowymi, niekiedy zostają na
dłużej. Używa się ich wtedy, gdy nie można wybudować
innych, droższych konstrukcji mostów. W Sobieszewie
znajduje się most pontonowy z 1970 r. W sezonie żeglugowym otwierany jest dla jachtów trzy razy dziennie.
Na rzece Elbląg mocno eksploatowany most znajdziemy
w miejscowości Nowakowo.
Most zwodzony – rodzaj mostu ruchomego, w którym
przynajmniej jedno przęsło jest podnoszone, umożliwiając udrożnienie drogi wodnej dla łodzi i innych jednostek
pływających. Podnoszenie przęsła jest ułatwione z reguły
przez zastosowanie mechanizmu przeciwwagi. Mosty
zwodzone mogą być jedno– lub dwuprzęsłowe. Na Żuławach mosty zwodzone znajdują się na rzece Szkarpawie
w Rybinie, na Wiśle Królewieckiej w Rybinie i Sztutowie,
w Nowym Dworze Gdańskim na rzece Tudze, w Stobcu
na rzece Tudze (mosty powstały w latach 30. XX wieku),
most w Drewnicy w 2005 roku. Najstarszy (z 1895 r.)
most zwodzonym (dwuprzęsłowy) możemy podziwiać
na rzece Tinie w miejscowości Jezioro.
75
Ostroga rzeczna – kamienna lub faszynowa budowla na
brzegu rzeki, mająca na celu jego ochronę. Budowanie
ostróg ma za zadanie regulacyjne – ujarzmienie niszczycielskiej siły nurtu, ustabilizowanie jej koryta, ukształtowanie łożyska. Nurt rzeki, gdy jest zbyt silny, może
powodować erozję dna. Jeżeli jest słaby i wolny, następuje
akumulację niesionego z wodą materiału, np. piasku lub
mułu. Oś nurtu rzecznego zazwyczaj nie jest umiejscowiona pośrodku rzeki. Za pomocą ostróg można odsunąć
ją od brzegu i zapobiec jego podmywaniu.
Pochylnia – budowla hydrotechniczna umożliwiająca
pokonywanie znacznej różnicy wysokości lustra wody
pomiędzy poszczególnymi odcinkami kanału. Zastępuje
śluzę lub kilka śluz. Jednostki pływające są przetaczane
na specjalnych platformach (wózkach) na szynach kolejowych ułożonych na pochyłym zboczu łączącym dwa odcinki kanału położone na różnych wysokościach. Napęd
wózków stanowi energia wody uzyskiwana dzięki różnicy
poziomów skierowana na turbinę (lub koło) napędzającą
mechanizm wciągania wózków. Pochylnie znajdują się na
Kanale Elbląskim. Powstały około 1860 roku. Zostały
zaprojektowane przez inż. Georga Jakoba Stenke. Z poziomu jeziora Druzno niemal sto metrów wyżej można
przepłynąć dzięki pięciu pochylniom Całuny, Jelenie,
Oleśnica, Kąty, Buczyniec. Jest to jedyne na świecie tego
typu urządzenie hydrotechniczne.
Poldery – są to obszary, które kiedyś były dnem morza,
jeziora lub rozlewisk rzecznych. Są zabezpieczone przed
zalaniem systemem grobli i wałów. Ponadto są stale osuszane za pomocą stacji pomp. Poldery są często wykorzystywane rolniczo ze względu na żyzność lub korzystną
strukturę gleb jakie się tam znajdują.
W Niderlandach jest 445 polderów. Najmniejsze poldery
mają hektar powierzchni a największym jest wschodnia
część prowincji Flevoland o powierzchni 54 000 hektarów. W Polsce najwięcej polderów znajduje się w delcie
Wisły, ale występują też nad Odrą w okolicach Kostrzyna
i u jej ujścia. Tereny polderu mogą być położone poniżej
poziomu morza, w depresji.
Największe poldery w Polsce znajdują się w delcie Wisły
na Żuławach. Są to Chłodniewo i Marzęciński. Liczą po
około 22 000 hektarów i są jednymi z większych w Europie. Ciekawostką jest fakt istnienia polderu Przebrno
na Mierzei Wiślanej.
Prom – jednostka pływająca służąca do przewozu osób
i towarów. Promy łączą ze sobą brzegi rzeki, kanału, lub
jeziora, a nawet morza. Są to jednostki posiadające własny
76
napęd lub poruszane z brzegu za pomocą liny. Największy na Żuławach prom kursuje w sezonie letnim między
Świbnem a Mikoszewem. Jest to prom linowy napędzany niewielkim holownikiem przycumowanym do burty
promu. Prawdopodobnie takie rozwiązanie istnieje tu
od 1895 roku. Przeprawa promowa na obecnym odcinku
działa od 1945 roku. Jeszcze w latach 50. ubiegłego wieku
kursował, obok drogowego, prom kolejki wąskotorowej.
Rów melioracyjny – to sztucznie, ręcznie lub mechanicznie wykonane, podłużne zagłębienie w ziemi służące
do zbierania nadmiernej ilości wody i odprowadzania jej
do najbliższej rzeki lub zbiornika. Może służyć również
do utrzymywania odpowiedniego poziomu wody w celu
nawodnienia pól uprawnych. Zależnie od otoczenia oraz
przewidywanej ilości prowadzonej wody, rowy mogą mieć
różną szerokość oraz różne profile ścian. Przejazd w poprzek rowu jest możliwy dzięki wykonanym przejazdom
lub przepustom. Wbudowane betonowe kręgi umożliwiają swobodny przepływ wody i równoczesny przejście
lub przejazd nad rowem. Najczęściej spotykane są rowy
przydrożne oraz rowy melioracyjne. Na Żuławach łatwo
odróżnić rowy wykonane przez człowieka od naturalnych
cieków wodnych. Te pierwsze są prowadzone prosto, jak
pod sznurek, przecinając się często pod kątem prostym,
natomiast naturalne wplecione w system melioracyjny
cieki są zazwyczaj kręte i meandrujące.
Stacja pomp – pompy odwadniające były dawniej napędzane wiatrakami. Później stosowano silniki parowe. Do
dziś w całości przetrwała tylko jedna pompa o napędzie
parowym położona na terenie miejscowości Różany, nad
rzeką Tiną Dolną. Jest to mały otynkowany budyneczek
pokryty dwuspadowym dachem, obok którego stoi kilkunastometrowej wysokości komin. Wewnątrz zachował się
oryginalny mechanizm, niestety zwiedzanie tego obiektu
jest niemożliwe.
Inną pozostałością pompy parowej jest samotny ceglany
komin sterczący nad kanałem odwadniającym w Różewie
koło Nowego Dworu Gdańskiego.
Pompy parowe szybko wyparły wiatraki dzięki lepszej
wydajności oraz niezależności od pogody. W przeszłości
zdarzało się bowiem, że Żuławy będąc nieodwadniane
prze kilka bezwietrznych lat, były zatapiane i wyludniały
się. Wiatraki nie dawały rady wypompowywać wody.
Odchodzenie wiatraków przegrywających z pompami
parowymi spotkało się jednak z protestami mieszkańców polderów. Woleli widok pracujących wiatraków niż
dymiących kominów pomp parowych. Współcześnie do
77
napędu pomp powszechnie stosuje się silniki elektryczne.
W większych przepompowniach, np. w Osłonce i Rybinie, jako rezerwowe stosuje się również silniki spalinowe.
Stacja pomp w Rybinie posiada trzy pompy o łącznej wydajności 21 m³/sekundę. Odpompowuje wodę z polderu
Chłodniewo o powierzchni 22 tysięcy hektarów..
Strażnica wałowa – to budynek wzniesiony na koronie
wału przeciwpowodziowego – miejsce zamieszkania
strażnika wałowego i jego rodziny. Czasami pełnił rolę
karczmy. Obowiązkiem strażnika było dozorowanie wału
przeciwpowodziowego i informowanie okolicznych miejscowości o zagrożeniu powodziowym.
Przed II wojną światową wzdłuż Wisły na odcinku od
Białej Góry do ujścia Wisły znajdowało się 36 strażnic.
Na niektórych odcinkach wałów podczas zwiększonego zagrożenia powodziowego, ustawiano szopy będące
dodatkowymi posterunkami. Często przy strażnicach
znajduje się magazyn z workami, łopatami, siekierami,
kołkami, obuwiem nieprzemakalnym, sztormiakami
i lampami naftowymi.
Pełniący dyżur na wałach, posługiwali się sygnalizacją
strzałową. Jeden wystrzał powtarzany co 5 minut oznaczał konieczność przyjścia z pomocą do naruszonego
wału. Trzy wystrzały krótko po sobie, powtarzane co
jakiś czas, oznaczały przerwanie wału.
Śluza wodna – budowla hydrotechniczna wznoszona na
kanałach żeglownych, rzekach oraz pomiędzy jeziorami.
Jest budowana w celu umożliwienia pokonywania różnic
poziomu wody przez jednostki pływające (np. statki, barki,
jachty). Śluza to fragment kanału przegrodzony komorą wodną. Komora śluzowa jest zamknięta ruchomymi
wrotami. Najczęściej spotykane są wrota jedno– lub dwuskrzydłowe. Jednostka wpływająca wpływa się do komory
przez jedną przegrodę otwartą, przy drugiej przegrodzie
zamkniętej. Otwarta przegroda następnie jest zamykana i woda, w zależności od potrzeby, jest wpuszczana do
komory lub z niej usuwana. Po wyrównaniu poziomów w
komorze i kanale wylotowym otwarte zostają wrota i jednostka wypływa z komory. Obecnie istniejące żuławskie
śluzy powstały w związku z wykonaniem Przekopu Wisły w 1895 roku. Są to: na połączeniu Wisły i Szkarpawy
– Gdańska Głowa, Wisły i Martwej Wisły – Przegalina (stara i nowa komora śluzy) oraz na Nogacie: w Białej
Górze, Pogorzałej Wsi (śluza Szonowo), Malborku (śluza
Rakowiec), w Wiercinach (śluza Michałowo). Szczątki
dawniej działających śluz można zobaczyć w Marzęcinie
oraz w Nowym Dworze Gdańskim na skrzyżowaniu ulic
78
Morskiej i Portowej, gdzie znajdowała się śluza łącząca
Kanał Wiślano-Zalewowy z Tugą.
Wał przeciwpowodziowy – sztuczne usypisko w kształcie
mocno wydłużonej pryzmy o trapezowym przekroju poprzecznym. Wznoszone są wzdłuż rzek lub kanałów, zazwyczaj w pewnym oddaleniu od brzegów. Pomiędzy wałami i rzeką znajduje się międzywale, które tworzy wzdłuż
rzeki tereny zalewowe. Jest to również zapasowa przestrzeń
dla wzbierającej rzeki, przeciwdziałająca rozlaniu się wody
powodziowej na chronione tereny nadrzeczne.
Wały przeciwpowodziowe istniały w delcie Wisły jeszcze
przed jej zagospodarowaniem przez Krzyżaków. W okolicach Długiego Pola i Cedrów Wielkich wnikliwy obserwator może zauważyć pozostałości Starego Wału, który
chronił przed zalaniem przez Wisłę Żuławy Steblewskie
już we wczesnym średniowieczu.
Zatapianie terenów chronionych wałami było dość częstą
praktyką stosowaną w działaniach militarnych. Wysadzając lub rozbierając wały, zalewając znaczne tereny uniemożliwiano lub opóźniano ruchy wojsk nieprzyjaciela.
Tak było m.in. podczas wojen szwedzkich w XVII wieku.
W 1945 roku wojska niemieckie zniszczyły obwałowania
delty Wisły w 16 miejscach, w tym w Osłonce i Kiezmarku
powodując zalanie i zatopienie Żuław, znacznie opóźniając w ten sposób opanowanie Mierzei Wiślanej, na której
zgrupowane były znaczne ilości wojska i ludności cywilnej.
Wał jest chroniony prawem. Zabrania się rozkopywania,
jeżdżenia po wałach pojazdami kołowymi (chyba, że jest
na nim specjalna droga), wypasania bydła, palenia ognisk,
wycinania drzew w jego pobliżu.
Niestety nic z tych zakazów nie robią sobie bobry. Tylko
na Tudze w okolicy Nowego Dworu Gdańskiego wykopały w wałach kilkadziesiąt nor, osłabiając w znacznym
stopniu bezpieczeństwo przeciwpowodziowe Żuław.
Wiatrak odwadniający – pierwsze tego typu budowle
wznoszone były w XIV w. przez Krzyżaków. Czasy osadnictwa holenderskiego przyniosły ze sobą na Żuławy wiatraki wieżowe typu holenderskiego. Niezależnie od typu
wiatraka śmigi można było zawsze ustawić odpowiednio
do kierunku wiatru. Najbardziej popularne były wiatraki
z obrotową konstrukcją wieży, w której zamontowany
był mechanizm przenoszący napęd ze śmigów poprzez
pionowy wał pionowy, koła paleczne, wał poziomy, na
koło czerpakowe w dolnej, stałej części wiatraka. Zadaniem koła czerpakowego było podnoszenie wody na
wyższy poziom. Oprócz kół czerpakowych stosowano
śrubę Archimedesa, czyli czerpadło śrubowe. Jest to czer79
padło wyposażone w dużą śrubę (ślimak) obracającą się
w korycie i podnoszącą wodę bardziej wydajnie, niż koło
czerpakowe, jednak trudniejsze do utrzymania w należytej sprawności technicznej.
Do dzisiaj nie przetrwał na Żuławach ani jeden wiatrak
odwadniający. Ostatni z nich, eksponowany jeszcze do
lata 70. na terenie parku w Gdańsku-Oliwie, padł ofiarą
pożarów. Resztki jego dolnej części z potężnym kołem
zębatym zostały przeniesione do miejscowości Wieniec
na Wyspie Sobieszewskiej, a stamtąd staraniem Klubu
Nowodworskiego do Muzeum Żuławskiego w Nowym
Dworze Gdańskim, gdzie są elementem stałej ekspozycji.
Wrota przeciwpowodziowe – wrota osadzone w konstrukcji betonowej przyległej bezpośrednio do głowy
śluzy komorowej lub ujścia kanału lub rzeki. Wrota stanowią zabezpieczenie przed wezbraniem wód powodziowych. Na Żuławach podczas wezbrań wód regularnie są
uruchamiane wrota na śluzie w Białej Górze, Gdańska
Głowa, Przegalina oraz Kanale Piaskowym przy ujściu do
Martwej Wisły w miejscowości Trzcinisko. Pozostałością
dawnych regulacji hydrotechnicznych są nieczynne wrota na wejściu z Nogatu do Kanału Jagiellońskiego oraz
szczątki wrót sztormowych ze śluzą na zasypanym obecnie dawnym korycie Kanału Panieńskiego w Marzęcinie.
Zastawka melioracyjna – mała budowla melioracyjna
piętrząca wodę w korycie np. rowu melioracyjnego. Zaopatrzona w zasuwę służy do regulowania poziomu wody
w cieku na terenach nawadnianych podsiąkowo. Na Żuławach zastawki umożliwiające regulację wody w rowach
i kanałach są w opłakanym stanie. Głównie, z powodu
niedoceniania możliwości zatrzymania wody w celu nawadniania pól. Podczas suszy zastawka zatrzymuje wodę
w rowie melioracyjnym podwyższając poziom wód gruntowych, umożliwiając tym samym również podlewanie
upraw za pomocą przenośnych pomp.
Znak wysokiej wody – trwały sposób oznaczenia wysokości wezbrania – maksymalnego poziomu wody. Znak
(linia, strzałka, krawędź, itp.) jest precyzyjną informacją hydrologiczną informującą o miejscu, czasie i rzędnej kulminacji wezbrania. Dawniej znaki wielkiej wody
wmurowywano w formie tablic z piaskowca, głównie na
kościołach. Oprócz daty powodzi i poziomu wody upamiętniano także osoby, które wówczas zginęły.
Znaki wielkiej wody można znaleźć na kościołach w Myszewie, Trutnowach, na przedzamczu w Malborku. Bardziej współczesne znajdują się przy ujściu Tugi i w Nowym Dworze Gdańskim na mostach drogowych.
80
Publikacja powstała w ramach projektu Społeczna ochrona przeciwpowodziowa – związki wałowe wracają
realizowanego przez Stowarzyszenie Żuławy i współfinansowanego
z Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich
Partnerzy: Gmina Cedry Wielkie, Gmina Nowy Dwór Gdański, Gmina Elbląg
Współpraca: Stowarzyszenie Miłośników Nowego Dworu Gdańskiego – Klub Nowodworski,
Żuławski Park Historyczny, Lokalna Grupa Działania Żuławy i Mierzeja
Stowarzyszenie Żuławy 2013
ISBN 978-83-929795-6-2

Podobne dokumenty