Mały Siegi s. 13

Komentarze

Transkrypt

Mały Siegi s. 13
Mały Siegi s. 13
Ucieczka donikąd s. 48
Numer wydano dzięki dotacji Ministra Administracji i Cyfryzacji
oraz Samorządu Województwa Pomorskiego.
W NUMERZE:
I–VIII NAJÔ ÙCZBA
3 Zjôzd w òdjimkach
4 Wielekùlturowi festiwal na pôłniowëch
Kaszëbach
Grégór J. Schramke
35 Listy
6 Klub Inteligencji Kaszubskiej w Wejherowie
(część 1)
Adam Patok
45 Słoje kultury (część 19)
Jacek Borkowicz
8 Dzesątô mùza w Miszewkù
DM
9 Wësziwk wpisóny w mòje żëcé
Z wësziwôrką Ingą Mach gôdô Stanisłôw Janke
11 Trzy polskie Sierpnie
Stanisław Salmonowicz
39 Lektury
46 Stefańscy i ich zjazd
Bogusław Breza 47 Z drugiej ręki
48 Ucieczka donikąd
Kazimierz Ostrowski
48 Ùcek do nikądka
Tłóm. Hana Makùrôt
13 Mały Siegi
Wiktoria Kozikowska
50 Zrozumieć Mazury: Lud
Waldemar Mierzwa
16 Kaszëbskô platka pòlonijnégò karna
Jan Dosz
52 O weselu na Kociewiu i nie tylko...
Maria Pająkowska-Kensik
17 Drzimałka
rd
53 Trasa Historyczna Wielki Kack
Andrzej Busler
18 Zrzeszenié òb czas krizysu ë zjinaczi
Słôwk Fòrmella
20 Roman Woyke. Część 2: W kaszubskim pułku
Krzysztof Kowalkowski
54 Z afrykańskimi obrazami w tle
Z Witoldem Ostrowskim rozmawia Maya Gielniak
56 Wiersze. Kazimierz Nowosielski
22 Òddóny chòjnicczi zemi
Kazimierz Jaruszewski, tłóm. Bògùsława Gòłąbk
57 Open’er Festival i promòcjô Kaszub
Adrian Watkowski, tłóm. Tomôsz Ùrbańsczi
24 Ùkòchôł mòrzé
Roman Robaczewski, tłóm. Iwóna Makùrôt
58 Kania zôs scãtô w Łączińsczi Hëce
Adrian Watkowski, tłóm. Tomôsz Ùrbańsczi
26 Kró(ö)më wejrowsczi zemi
Tómk Fópka
60 Klëka
28 Mierzeja Kurońska – bałtycka oaza spokoju
Sławomir Lewandowski
67 Pò włoskù
Tómk Fópka
30 Kartki z życiorysu nauczyciela (uzupełnienie)
Kazimierz Ostrowski
68 Szlachã Abecadła
Rómk Drzéżdżónk
66 Działo się w Gdańsku
32 Ùczba 35. Krôj Stolemów
34 Westerplatte – tu padły pierwsze strzały
Marta Szagżdowicz
POMERANIA SÉWNIK 2014
Od redaktora
Słuchając lub czytając o krzywdach i cierpieniach, które
dotykają ludzi podczas wojen, czasami mamy wrażenie,
że to niemożliwe, że los nie może być taki okrutny i niesprawiedliwy. Zwłaszcza gdy ból, głód, śmierć dotykają
najmłodszych. Wczytując się np. w historię rodziny Klotzke
(„Mały Siegi” s. 14–16) czy inne, podobne wspomnienia,
których niestety nie brak w pomorskich rodzinach, trudno się nie zastanawiać nad tym, jaki bagaż złych doświadczeń zrzuca wojna na barki ludzi. Jak łatwo można zatracić
dobre odruchy i widzieć nawet w niewinnym dziecku tylko syna czy córkę wroga.
Niestety, jak przekonuje znacznie nowsza historia, w ciągu dziesiątek lat, które
dzielą nas od II wojny światowej, niewiele się zmieniło. Dzieci, którym w latach
dziewięćdziesiątych pomagał w Sudanie urodzony w Gdańsku Zygmunt Ostrowski („Z afrykańskimi obrazami w tle” s. 54–55), spotkał podobnie okrutny los, jak
te w sercu Europy w latach 1939–1945 i później.
Oczywiście, wielu było i jest takich, którzy nie pozwolili sobie odebrać człowieczeństwa w żadnych warunkach, ani w czasie I czy II wojny, ani podczas innych konfliktów zbrojnych. Zapewne w takich okolicznościach jest jednak o to
trudniej niż w czasach pokoju.
Oby żadne pokolenie mieszkańców Pomorza nie musiało już się o tym przekonywać. Niestety, rozglądając się wokoło – zwłaszcza patrząc na Bliski i najbliższy Wschód – wcale nie można być tego pewnym.
Dariusz Majkowski
PRENUMERATA
Pomerania z dostawą do domu!
Koszt prenumeraty rocznej krajowej z bezpłatną dostawą do domu: 55 zł. W przypadku prenumeraty zagranicznej: 150 zł. Podane ceny są cenami brutto i uwzględniają 5% VAT.
Aby zamówić roczną prenumeratę, należy
• dokonać wpłaty na konto: PKO BP S.A. 28 1020 1811 0000 0302 0129 35 13, ZG ZKP,
ul. Straganiarska 20–23, 80-837 Gdańsk, podając imię i nazwisko (lub nazwę jednostki
zamawiającej) oraz dokładny adres
• zamówić w Biurze ZG ZKP, tel. 58 301 90 16, 58 301 27 31, e-mail: [email protected]
• Prenumerata realizowana przez RUCH S.A: zamówienia na prenumeratę (...) można składać bezpośrednio na stronie www.prenumerata.ruch.com.pl. Ewentualne pytania prosimy
kierować na adres e-mail: [email protected] lub kontaktując się z Infolinią Prenumeraty pod numerem: 22 693 70 00 – czynna w dni robocze w godzinach 7–17. Koszt
połączenia wg taryfy operatora.
ADRES REDAKCJI
80-837 Gdańsk
ul. Straganiarska 20–23
tel. 58 301 90 16, 58 301 27 31
e-mail: red.pome[email protected]
REDAKTOR NACZELNY
Dariusz Majkowski
ZASTĘPCZYNI RED. NACZ.
Bogumiła Cirocka
ZESPÓŁ REDAKCYJNY
(WSPÓŁPRACOWNICY)
Danuta Pioch (Najô Ùczba)
KOLEGIUM REDAKCYJNE
Edmund Szczesiak
(przewodniczący kolegium)
Andrzej Busler
Roman Drzeżdżon
Piotr Dziekanowski
Aleksander Gosk
Stanisław Janke
Wiktor Pepliński
Bogdan Wiśniewski
Tomasz Żuroch-Piechowski
TŁUMACZENIA
NA JĘZYK KASZUBSKI
Bogusława Gołąbek
Hanna Makurat
Iwona Makurat
Karolina Serkowska
Tomasz Urbański
FOT. NA OKŁADCE
Pomnik upamiętniający Kindertransporty
Fot. Piotr Januszewski
WYDAWCA
Zarząd Główny
Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego
80-837 Gdańsk
ul. Straganiarska 20–23
DRUK
Zakład Poligraficzny Normex
Redakcja zastrzega sobie prawo
skracania i redagowania artykułów
oraz zmiany tytułów.
Za pisownię w tekstach w języku kaszubskim,
zgodną z obowiązującymi zasadami,
odpowiadają autorzy i tłumacze.
Redakcja nie ponosi odpowiedzialności
za treść ogłoszeń i reklam.
Wszystkie materiały objęte są
prawem autorskim.
2
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
WËDARZENIA
Zjôzd w òdjimkach
Latos Kaszëbi zjachalë do Pruszcza, miasta na zberkù trzech krôjnów: Kaszub, Kòcewiô i Zëławë.
Razã z nima swiãtowelë téż Górale, chtërny wëstąpilë na binie z programã „Môłé òjczëznë ks.
Tischnera”. Wôrt so przëbôczëc te chwile pòspólny redotë i ju pòmalë szëkòwac sã na XVII Zjôzd
Kaszëbów, chtëren w 2015 rokù òdbãdze sã w Rédze.
Górale wzãlë séczerczi…
W wòlnym czasu wôrt pòmëslec ò bëlny lekturze
POMERANIA SÉWNIK 2014
…a Kaszëbi wiosła
Czôrno-żôłto pòd biną. Òdjimczi: A. Wegner
3
WËDARZENIA
Wielekùlturowi festiwal
na pôłniowëch Kaszëbach
GRÉGÓR J. SCHRAMKE
Òd 23 do 27 lëpińca latos miôł môl Międzynarodowy Festiwal Folkloru „Kaszubskie Spotkania z Folklorem Świata”.
Zaczął sã òn we Wielu paradnym marszã
lëdowëch karnów, a tej inaùgùracjowim
kòncertã w amfiteatrze nad jezorã. Na
binie, króm najich domôcëch artistów,
jak Krëbane zez Brus, Kaszuby z Wiela
a Kôrsëna czë Kościerzyna z Kòscérznë,
w krótczich wëstãpach sã téż pòkôzałë:
pòlonijno-kaszëbskô Ludowa Nuta
z Kanadë, góralskô Równica z Ùstronia,
pòlonijnô Karolinka z Biôłorusë,
mùzykancë Vechtekrainer z Niemców,
Dilianka z Bùłgarie, Tikves z Macedonie, Pioneiros do Centro Oeste z Brazylie
a fòlkloristiczné karno z Tajwanu – jaczé
to slédné òbadwa bez swòjã egzotikã
rozskôcałë wierã nôwiãkszé zacekawienié. Òbzérôczów bëła fùl widzawniô, a kòncert zakùńcził sã pòkôzkã
sztëcznëch ògniów.
W pòsobnëch dniach karna wëstã­
pòwałë téż na binach Brusów, Kòscérznë,
Czerska, Chòniców, Swòrów ë Cha­
rzëków. Szmaczi festiwalowi dodôł jesz
kòncert w Brusach (w piątk 25 lëpińca)
fòlkòwi grëpë Golec uOrkiestra, przed
jaczim pôrãtësączną pùblikã rozrësziwôł
reggae-rockòwi Majestic ze Gduńska.
Króm tegò całémù festiwalowi towarzëłë
zabawë, diskòteczi a téż jôrmarczi lë­
dowégò kuńsztu ë stojiszcza z jestkù (téż
tim najim tradicjowim) a picym.
Finał festiwalu, jak wiedno, miôł plac
w Brusach. Pò mszë swiãti z ùdzélã karnów artiscë przeszlë paradnym marszã
na binã na brusczim stadionie, gdze miôł
môl widzałi kòncert, ùbòkadniony m.jin.
tuńcã z fanama czë teatrã ògnia Apage
Ignis z Konarzënów. Festiwal, jak rokrocznie, zakùńcziłë fajerwerczi.
4
Pòlonijné Fòlkloristiczné Karno Piesni i Tuńca Karolinka z Biôłorusë
Wëstãp chóru Ludowa Nuta z Kanadë
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
WËDARZENIA
Latosy MFF sã widzôł. Nôpëszni
pòkazało sã nômłodszé, bò założoné
w 2007 r., karno z Tajwanu. Bëlno miało
òno doszlifòwóné swòje tuńce a czarzëło
zrãcznoscą artistów, dżibkòscą (szpagat to bëło nic!) ë wnetk cyrkòwima
pòkôzkama. Do te bòkadnoscą repertuaru, widzałą mùzyką a pësznyma
strojama. Fëst widza sã téż Macedonia,
a górale zadzëwòwalë tim, że w swòjim
repertuarze mielë m.jin. „Mój tata kùpił
kòzã” (swòjã wersjã, z kąsk jinszą słowizną) a téż... „Jem jô rëbôk”!
Za to përznã mógł sã rozczarzëc,
ë ni ma tu winë karna, brazylijsczima
artistama. Kò zwëczajny człowiek sã
spòdzéwôł sambë a m.jin. bùchającëch
szôloną a dzëwą bòkadnoscą strojów
ôrtu tëch z karnawału w Rio de Janeiro,
a tegò równak nie bëło, bò Pioneiros do
Centro Oeste to grëpa, co pòkôzywô tuńce z pôłnia Brazylie (fòlklor gaucho, to je
pôłniowòamerikańsczich kòwbòjów),
a te szlachòwałë za paragwajsczima,
chtërne ju bëło mòżna òbezdrzëc łoni.
Baro za to òmilëło, ë tu ju ze swòji winë,
karno z Kanadë. Kò Ludowa Nuta spié­
wa… z playbackù! Ë chòc przédnik artistów, pò kaszëbskù a pò pòlskù z domieszanim anielsczégò, ùfarwiôł wëstãp
anegdotkama a szpòrtama, to równak
ni mògło to, przënômni mie a mòjim
drëchóm, nijak ùretac òbzéraniô. Rozczarzenié bëło fëst. Tim wiãkszé, że karno
to le grało a spiéwało, a ni miało doch
w swòjim repertuarze tuńców.
Nót jesz dodac na kùńc, że direktorã
festiwalu béł Zbigórz Studzińsczi z Wiela (przédnik wielewskò-kôrsëńsczégò
partu KPZ a téż szef môlowégò karna
Kaszuby), reżisérą Marión Wisniewsczi, a òrganizatorama Gard ë Gmina Brusë, Gmina Kôrsëno, Promòcjô
Chònicczégò Regionu ë Karno Piesni
a Tuńca Chònicczi Zemi „Kaszuby”
z Chòniców, Gmina Chònice, Gard
Kòscérzna, Gard ë Gmina Czersk. Patronizną latosy MFF mielë òbjãté Marszôłk
Pòmòrsczégò Wòjewództwa Mieczisłôw
Struk ë Marszôłk Senatu RP Bògdón
Bòrusewicz. Festiwal béł téż, tak samò
jak rëchli, zrëchtowóny pòd egidą baro
ceniony midzënôrodny fòlkloristiczny
òrganizacje CIOFF, co zaswiôdczô
ò wësoczi niwiznie rozegracje.
Na òbù òdjimniãcach wëstãp fòlkloristicznégò karna z Tajwanu na wielewsczi binie
POMERANIA SÉWNIK 2014
5
WSPOMNIENIA
Klub Inteligencji Kaszubskiej
w Wejherowie
(część 1)
Będzie to opowieść o kolegach, przyjaciołach z lat mojej młodości, z którymi przypadło nam żyć
i pracować w Wejherowie. Dane nam było realizować w tym mieście swe romantyczne marzenia
o zmianie szarej rzeczywistości. A były to czasy, kiedy wierzono jeszcze w sens pracy społecznej,
choć wszelkie działania były ograniczone przez panującą wtedy ideologiczną doktrynę. Staraliśmy się znaleźć dla siebie neutralne pole działania, dalekie od bieżącej polityki, i wydawało nam
się, że kaszubszczyzna może być antidotum na społeczną stagnację.
ADAM PATOK
W 1959 roku w Szkole Podstawowej nr 4
w Wejherowie odbyła się konferencja
metodyczna nauczycieli z powiatu wejherowskiego. Na spotkaniu wygłosiłem
referat na temat „Nasz region. Regionalizm w nauczaniu w szkole”. Po odczycie i dyskusji wiele osób wyraziło chęć
pogłębienia tematu, dalszych spotkań
i wymiany doświadczeń. Zarząd Oddziału Zrzeszenia Kaszubskiego poparł
inicjatywę i zaproponował jako miejsce
spotkań klub w „Paradnicy” Zrzeszenia
Kaszubskiego przy ulicy Wałowej 25. To
był zalążek przyszłego klubu młodych
Kaszubów przy Zrzeszeniu Kaszubskim.
Liceum Pedagogiczne
z Ormuzdową iskrą
Wśród entuzjastów kaszubszczyzny
było wielu nauczycieli miejscowego
Liceum Pedagogicznego z ówczesnym
jego dyrektorem Bolesławem Bieszkiem na czele. Pracownicy tej placówki,
kształcąc przyszłych pedagogów, którzy
w większości mieli pracować na Kaszubach, słusznie zakładali, że nauczyciel
niezależnie od tego, skąd się wywodzi,
musi znać tradycję, mowę i dzieje ziemi,
z której pochodzą jego wychowankowie. Wśród grona nauczycielskiego liceum znaleźli się muzycy, Paweł Szefka
– znawca folkloru kaszubskiego, Henryk Kąkolewski łączący w swej pracy
6
tradycję z nowoczesnością, Jan Steffek
– polonista z Karpat zafascynowany
kaszubszczyzną, oraz znawca i pasjonat dawnych dziejów Pomorza Jerzy
Szews (późniejszy profesor Uniwersytetu Gdańskiego).
O skuteczności procesu wychowawczego i dydaktycznego w Liceum
Pedagogicznym świadczą losy jego absolwentów. W tej szkole uczyli się późniejsi pisarze kaszubscy Jan Piepka i Jan
Drzeżdżon, językoznawca Jerzy Treder
oraz ceniona szczególnie przez środowisko puckie Jadwiga Kirkowska, twórczyni galerii zasłużonych dla powiatu
puckiego, oraz przyszła dyrektorka Państwowej Szkoły Muzycznej w Wejherowie Elżbieta Kania. Iskra Ormuzdowa
padła na urodzajny grunt, profesorowie
znad morza i z gór mogą być dumni ze
swych wychowanków.
Połączyła nas kaszubszczyzna
Klub powstał w 1959 roku, skupiał grono młodych ludzi, w większości absolwentów wyższych uczelni, których łączyła pasja działania społecznego poza
oficjalnymi strukturami państwowymi,
bez ingerencji i prymatu aparatu partyjnego. Łączyła nas kaszubszczyzna,
chęć pogłębienia wiedzy o tej naszej
małej ojczyźnie, w której przypadło
nam żyć i pracować. Wśród entuzjastów Pomorza byli głównie nauczyciele
oraz lekarze (Miron Łukowicz), plastycy
(Heniek Czonstke, Stasio Kamecki) oraz
technicy: inż. Józef Klassa, inż. Stanisław Reiter – poeta, Zygfryd Strzebrakowski. Pochodziliśmy z różnych stron
Polski, głównie z Pomorza. Nie interesowała nas przynależność etniczna
klubowicza, a jedynie jego emocjonalny oraz intelektualny stosunek do przeszłości i przyszłości Kaszub.
Z perspektywy czasu wydaje się, że
ta integracja grupy inteligenckiej wokół
sprawy, tematu, a nie miejsca pochodzenia wyróżniała nasz klub pośród
innych tego typu na Kaszubach. Klub
działał w ramach struktur Zrzeszenia
Kaszubskiego w Wejherowie. Nie miał
odrębnego statutu, nie rejestrował
formalnie swych członków, stanowiliśmy grono dobrych znajomych,
przyjaciół złączonych chęcią pracy dla
przyszłości Kaszub. Do nazwy klubu
nie przywiązywaliśmy większej wagi;
Klub Młodych Kaszubów (tak pisano
w prasie), Klub Młodej Inteligencji
Kaszubskiej lub po prostu Klub Inteligencji Kaszubskiej. Jan Trepczyk
zaproponował, by patronował nam
ksiądz Leon Heyke; wielu z nas dopiero w toku pracy klubu poznało dokonania swego patrona.
Bardzo wiele zawdzięczamy Janowi
Trepczykowi i Otylii Szczukowskiej. Od
nich uczyliśmy się miłości i szacunku
do tej ziemi – oni przekazali nam swoją życiową mądrość i doświadczenie,
a mistrz Jan uczył wielu z nas przepięknej kaszubskiej mowy.
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
WSPOMNIENIA
Działalność pożyteczna
dla ziemi gdańskiej
Spotykaliśmy się sporadycznie, raz czy
dwa razy w miesiącu, w „Paradnicy”.
Tematyka naszych spotkań klubowych
była bardzo różnorodna, dominowała problematyka kaszubska, choć nieobce nam były inne zagadnienia, np.
podróże kosmiczne. Nie interesowały
nas spory historyczno-lingwistyczne,
dla nas najważniejsza była przyszłość
cywilizacyjna i kulturalna Kaszub. Nie
mieściliśmy się w cepeliowskim gorsecie PRL-owskiej ludowości.
Różnorodność tematyczna uchroniła nas od zarzutu separatyzmu, jaki
postawił nam aparat partyjny PZPR. Dla
partii nie do przyjęcia był brak bezpośredniej kontroli nad aktywną grupą
młodej inteligencji powiatowej. W drugiej połowie 1960 roku w Komitecie
Wojewódzkim Polskiej Zjednoczonej
Partii Robotniczej w Gdańsku odbyło się spotkanie „aktywu” Zrzeszenia
Kaszubskiego z Sekretariatem PZPR.
Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubskiego przedstawił sprawozdanie ze
swej działalności, sekretarz KW Wrębiak, oceniając informację, wskazał na
elementy separatyzmu kaszubskiego
zawarte w działalności Zrzeszenia
Kaszubskiego i Klubu Młodych Kaszubów w Wejherowie. Zabierając głos
w dyskusji, nie zgodziłem się ze stwierdzeniami sekretarza, wskazałem na
różnorodność tematyczną klubowych
spotkań. Powiedziałem m.in.: „Czy dyskusja o podróżach kosmicznych jest
zastrzeżona jedynie dla Kaszubów?
Kilka tygodni temu byłem na ćwiczeniach wojskowych w szkole oficerskiej
we Wrocławiu i w miejscowym teatrze
obejrzałem spektakl »Porwanie Sabinek«. Amatorski teatr Klemensa Derca
w »Paradnicy« wystawia sztukę Juliana
Tuwima. Czy można posądzać Tuwima
o separatyzm?”.
Nie skończyło się na „gdańskim
partyjnym sądzie”. W „Głosie Wybrzeża” z 16 grudnia 1960 roku czytamy:
„I sekretarz KW partii na spotkaniu
z aktywem Zrzeszenia Kaszubskiego
w Wejherowie. W Sali klubowej »Paradnicy« – lokalu oddziału Zrzeszenia
Kaszubskiego – w ubiegły piątek był
cały miejscowy aktyw tej organizacji,
POMERANIA SÉWNIK 2014
aby porozmawiać o swojej pracy i trudnościach z przybyłym na spotkanie
I sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego partii tow. Ptasińskim. Obecni byli
także członkowie egzekutywy KP PZPR
w Wejherowie. Prezes wejherowskiego oddziału Zrzeszenia Kaszubskiego
Jan Trepczyk opowiedział w kilku słowach o aktualnej działalności zrzeszenia i scharakteryzował rolę, jaką jego
zdaniem powinno spełniać zrzeszenie
w życiu społecznym powiatu i miasta.
Prezes Trepczyk, a potem i inni dyskutanci – podkreślali też fakt, że Zrzeszenie Kaszubskie w Wejherowie spotyka
się obecnie ze zrozumieniem i życzliwością ze strony miejscowych władz
partyjnych. Tow. Ptasiński stwierdził
w swym przemówieniu, że jego zdaniem działalność Zrzeszenia Kaszubskiego może być bardzo pożyteczna dla
ziemi gdańskiej. Skonsolidowanie się
różnorodnej ludności przybyłej na Wybrzeże po wojnie jest sprawą niezwykle
ważną dla całego życia społecznego,
kulturalnego i gospodarczego naszego
województwa. Pokochanie regionu,
w którym się żyje, nie pozostaje bez
wpływu na pracę zawodową i społeczną. Zrzeszenie Kaszubskie nie powinno
jednakże ograniczać się tylko do pracy
Spotkanie przedstawicieli Klubów
z Gdańska, Wejherowa i Kartuz
w Kartuzach. Na zdjęciu m.in. Tadeusz Bolduan,
Jan Kiedrowski, Jerzy Kiedrowski, Zygryd Strzebrakowski,
Zofia Czaja, Edmund Kamiński, Jan Trepczyk,
Zbigniew Ostoja Lniski.
Fot. ze zbiorów J. Kiedrowskiego
na polu kultury, i to w dodatku niemal
wyłącznie na terenie miasta. Powinno
ono wyjść poza mury swojej »Paradnicy«, wspomagać polityczny i gospodarczy aktyw powiatu wejherowskiego
w jego wysiłkach nad podniesieniem
poziomu rolnictwa”. Dziennikarz partyjnego organu dyskretnie złagodził
napiętą atmosferę spotkania, wszak
nikt z nas nie zamierzał skupić się na
„wysiłkach nad podniesieniem poziomu
rolnictwa”.
Trzeba uczciwie stwierdzić, że
władze samorządowe powiatu wejherowskiego pozytywnie odnosiły się do
działalności Zrzeszenia Kaszubskiego.
Bez inspiracji i pomocy organizacyjnej
i finansowej Wydziału Kultury Prezydium Powiatowej Rady Narodowej,
którym kierował nasz przyjaciel Jerzy
Kiedrowski, wiele naszych inicjatyw
nigdy nie zostałoby zrealizowanych.
Dokończenie w następnym numerze
7
WËDARZENIA
Dzesątô mùza w Miszewkù
Ju czwiôrti rok za régą w restaùracje Mùlk w Miszewkù mógł òbezdrzec czile filmów, chtërne
pòkazywają Kaszëbë, najã historiã, zwëczi i jãzëk.
Czej jesmë òrganizowelë pierszi festiwal
(w 2011 rokù, tedë zwôł sã jesz Letni
Festiwal Filmów Kaszubskich i o Kaszubach – dop. DM), towarzëła nama mësla,
że wôrt pòkôzac lëdzóm, że zbiér filmów
ò Kaszëbach je ju dosc bògati. Òkróm
bëlnégò fòlkloru, terôczasnégò mùzycznégò
ùtwórstwa, lëteraturë czë kùńsztu filmë
stałë sã fùlprawnym dzélëkã naji kùlturë
– pòdczorchiwô ùdbòdôwôcz festiwalu
Eùgeniusz Prëczkòwsczi.
Zdrzącë na rzmë lëdzy, jaczé latos
pòjôwiałë sã òb czas wszëtczich pò­kô­
zków, mòże rzeknąc, że je to part kùl­
turë, chtëren rozmieje zaczekawic Ka­
szëbów. Tak pò prôwdze dzãka tim filmóm
na nowò pòznôwóm kaszëbiznã – gôda
pò jednym z seansów Bòżena Kapiszka z Òsowi. Festiwale ùczą, zbògacywają
kaszëbską tożsamòsc i przëbôcziwają
ò wôrtnoce kaszëbsczégò jãzëka – dodôwô
E. Prëczkòwsczi.
Latosy przezérk zaczął sã 3 lëpińca
òd pòkôzkù dwùch filmów: „Kaszëbsczé
słowarze”, zrëchtowónégò przez Mag­
dalénã Kropidłowską, i „Dërchôj kró­
lowiónkò” E. Prëczkòwsczégò, jaczé
przëbôcziwają historiã kaszëbsczi
lëteraturë òd Floriana Cenôwë jaż do
dzysdniowëch ùtwórców. Gòscã tegò
dnia béł Eùgeniusz Gòłąbk, aùtor m.jin.
pòlskò-kaszëbsczégò słowarza.
Tidzéń pózni lëdze pòzeszłi w Mùlkù
òbzérelë m.jin. „Ze śmiercią na ty”,
zrëchtowóny przez Éwelinã Karczewską, Piotra Zatonia i Przemësława
Wòlsczégò. Ò pùstëch nocach i ò smiercë
òpòwiôdôł ks. prof. Jón Perszon i ks. dr
Daniél Knapińsczi. Dzysô niejedny chcą
znikwic gòdné przeżiwanié òdchôdaniô
nôblëższich. Bédëje sã makijaże dlô
8
Ks. Jón Perszon kôrbił m.jin. ò pùstëch nocach
ùmarłëch, jaczé ni mają znaczeniô, a zabiwô sã ò dëchòwim ùjimniãcu rozestaniô.
Bëtnosc familie, blësczich, znajomëch je
nadzwëkòwò pòtrzébnô dlô lëdzy w żałobie.
Dlôte tak wôżné je czuwanié kòl ùmarłégò
– pòdczorchiwôł ks. Perszon.
17 lëpińca ùczãstnicë festiwalu
òbezdrzelë film „Kryptonim Inspirator”
Henriczi Dobòsz. Jegò bòhatérą je Lech
Bądkòwsczi. Ò nim prawie òpòwiôdałë
Sławina i Miłosława Kòsmùlskô, to je
córka i wnuczka negò znónégò dzejôrza.
Slédny filmòwi wieczór béł leżnoscą do òbgôdczi ò Kaszëbach w Kanadze. Prawie ò nich òpòwiôdałë dwa
do­kazë: „Wiedno Kaszëbë” Stanisława
Kalisza i „Kanadijsczi Kaszëbi” E. Prë­
czkòwsczégò. Gòscã bëło karno Lëdowô
nóta z Hamilton. Trzecy z filmów
prezentowónëch na zakùńczenié festiwalu to „Kaszubskie wspomnienia”
Witolda Żukòwsczégò, jaczi chroni przed
zabëcym taczé pòstacje, jak Léón Roppel,
Stanisłôw Òkòń czë Marión Mòkwa.
Òkróm wëżi wspòmniónëch dokazów ùczãstnicë mòglë téż òbezdrzec
dzélëczi programów „Rodnô zemia”
i kaszëbskòjãzëkòwé teledisczi, pò­
słëchac rozmajitëch kapelów i karnów, wząc ùdzél w promòcji ksążków
sparłãczonëch z Kaszëbama. Do te dzãka
robòce białków z Kòłów Wiejsczich
Gòspòdëniów z òkòlégò wiedno nalazło
sã téż cos dlô cała.
Przédnym òrganizatorã Festiwalu
Kaszëbsczich Filmów béł banińsczi part
Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô.
Winszëjemë!
DM
Òdj. ze zbiérów EP
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
NAJE KÔRBIÓNCZI
Wësziwk wpisóny w mòje żëcé
Z wësziwôrką Ingą Mach gôdô Stanisłôw Janke.
Jô jem pòd wrażenim pani wësziwnëch
dokazów. Pani wësziwô równo tradicyjné deczi i tôflôczi, jak téż baro òsoblëwé
òbrazë, stanice. Co wiãcy rekònstruùje
pani stôré chòrągwie i stanice. Ta
robòta wëmôgô, pòza talentã, apartny precyzji, skùpieniô, cerplëwòscë. Je
pani òsobą baro wëcëszoną, żëczlëwą,
z ùlubienim pòtrafi òpòwiadac ò swòji
robòce. Në prawie… baro mie czekawi,
jak wëzdrzi pani dzéń robòtë.
Mòją maksymą je: „Człowiek, żebë
béł szczestlëwi, mùszi sã starac bëc
pòtrzébny”, i to jô próbùjã wszczepiac
w żëcé. Temù dzéń przecãtnie szesnôsce gòdzyn toczi sã nawkół robòtë.
Jô pòchòdzã z rzemiãslniczi rodzënë,
ò wiôldżi pòczestnoscë do robòtë
z pòwiedzenim: „Panu Bògù czasu nie
kradnąc”.
Z rena, pò robòce przë domôcëch
sprawach, jô colemało òdbiéróm internetową pòcztã, przez chtërną jô kùpiwóm
materiałë do mòji prôcë – nitczi, bò są
tóńszé w internetowëch hùrtowniach,
i to, czegò jô ni mògã nalezc w krómach,
przikładã są niejedne tichë (tkaninë).
Znôwù nitczi, francëską mùlinã,
chtërnyma jô wësziwóm patronów
i òbrazë, jô kùpùjã w krómie w Bëtowie;
ten ôrt nitków je drogszi òd pòlsczich czë
niemiecczich i do tegò mô ò wiele szerszą
gamã farwów i òdcéni, przez co òtrzimùje
sã stonowanié òbrazu i bëlniészą plastikã.
Jakò wëùczonô w fachù fòtografa jô
przëwiązëjã wiôlgą wôgã do ùjãcô widu
i céni. Do wësziwaniô jô przëstãpiwóm
colemało kòle pôłniô i przed północą
kùńczã. Jô robiã w bëlno rozswietlonym
pòmieszczenim, w chtërnym scanë są
biôłé, téż wid je biôłim widã swietlówków wëpełnionëch parama rtãcë. Przë
taczim òswietlenim nie je zakłóconé
rozpòznawanié farwów.
Te dwa fachë jô bëlno parłączã i mie
sã wëdôwô, że jeden fach bez drëdżégò
bë ni mógł jistniec.
POMERANIA SÉWNIK 2014
Òdj. z archiwùm Indżi Mach
Do wątkù ò òdjimkòwanim më jesz
wrócymë. Terô jô bë jesz chcôł sã dowiedzec, jak w môłim Mądrzechòwie pòd
Bëtowã znajdiwają panią lëdze, chtërny
zamôwiają wësziwczi. Jô przezérôł rozmajité internetowé stronë, gdze pisze sã
ò wëkònónëch przez panią dokazach,
òsoblëwie stanicach i òbrazach, przed
wszëtczim na Pòmòrzim, ale téż za
grańcą. Jô równak nie nalôzł w internece zôchãcbë pani warkòwni…
Mądrzechòwò, w chtërnym mieszkóm,
nie je taczé môłé. Je to òsedlé, mòżemë
pòwiedzec, przëklejoné do Bëtowa.
Spòro je tu jednorodzynnëch domków, a jesz 60 hektarów pòòstôwô do
zabùdowaniô. Jô nie stosëjã zôchãcbë
z prosti przëczënë – jô robiã przë jedny stanicë 2–3 miesące, to je 4 abò 5
staniców rocznie. Jô ùkłôdóm terminë
wëkònaniô i mùszã sã wërobic w czasu.
Gòrącëch terminów (tak jô nazywóm
9
NAJE KÔRBIÓNCZI
zamówienia tëch, chtërny chcą czekac
na wëkònanié leno dwa do szesc tigòdni)
jô ni mògã przëjąc, tej jô jich wësélóm
do zakładów, w chtërnëch robi wiãcy
òsób. Colemało zamôwiający przez telefón ùmôwiô sã na spòtkanié w mòjim
dodomù z projektã stanicë, a czej gò ni
mô, to pòdôwô kòncepcjã, co mô sã nalezc na òbù môlach stanicë. Wtenczas
jô céchùjã projekt colemało w dwùch
wersjach, wësélóm mejlową pòcztą,
a czej tak sã nie dô, to më sã spòtikómë
jesz rôz. Klient sóm wëbiérô tich z próbnika tichów w heraldicznëch farwach.
Wnet wiedno je tak, że klient ju chùdzy
òbzérôł przeze mie wëkònóné stanice.
Na przikłôd stanicã z Matką Bòską Swiónowską Królewą Kaszëb dlô spiéwnégò
karna Ludowa Nuta z Hamilton (Kanada)
më zrobiłë z Gabielą Recą z Tëchómia. Më
pòdzelëłë tã prôcã – awers wëkònała Gabriela, a jô rewers z Matką Bòską i napisã
pò kaszëbskù i kaszëbsczim mòtiwã, téż
jô wëkònała projekt w dwùch wersjach
kòżdi stronë. Z tą robòtą zwrócył sã do
mie Eùgeniusz Prëczkòwsczi, z chtërnym
òbczas robòtë më wëmieniwelë ùdbë
i ùwôdżi, chtërne tikałë sã rewersu
stanicë. Wszëtkò ùgôdiwóné bëło mejlową pòcztą.
Pani wspòmniała ò òdjimkòwanim, jô
czuł w jedny radiowi aùdycji, że jakò
òdjimkôrka pani robiła przez 30 lat.
Jô sã naùcził òdjimòwaniô, ale téż nawidnianiô negatiwù, wëwòłiwaniô,
ùtrwalaniô, płókaniô w wòdze i suszeniô wëwòłiwónëch zdjãców òd swòji
cotczi Zofie Czôpiewsczi z Czôrny Dąbrówczi, to prawie òna mie zachãcëła
na pòczątkù lat sétmëdzesątëch do
zbùdowaniô cemni w sklepie. A chto
panią wprowadzył w krëjamnotë tradicyjny, to je analogòwi fòtografii?
Jô ju rzekła, że pòchòdzã z rzemiãslniczi
rodzënë – mòja mëma bëła krôwczką, a tatk stolôrzã. Fachù fòtografa jô
sã ùczëła w rzemiãslniczim zakładze
w Bëtowie „Foto Jawa” ù méstra Józefa
Witczi w latach 1959–1962, równoczesno
jô sã dosztôłcała w Òglowòzawòdowi
Szkòle. A pòtemù ju leno prôca, pierszi rok pò nôùce ù tegò samégò
méstra, a nastãpné dwa lata w firmie
„Foto Pachala” w Gdini, gdze jô nie
fòtografòwała, leno zajimała sã retuszowanim negatiwów. Jô bëła młodô,
10
ambicje sygałë zenitu, tej jô rozpòczãła
dzałalnosc w swòjim zakładze we wsë
Tëchómie, z chtërnégò pò dwùch latach
jô sã wepchnãła do Bëtowa (wepchniãcé
znaczi, że traktowelë mie jak intruza).
Żebë mie nie zadeptelë, jô biôtkòwała
dwa lata a sã nie dała pòkònac. W zakładze jô robiła wszëtkò – fòtografie legitimacyjné, slëbné, kòmónijné, z chrztów,
pòrtretë. Na zamówioné zdjãca w terenie
wëjéżdżôł mój chłop.
Béł to cãżczi czas w naszym żëcym, bò
sã robiło nierôzka pò szesnôsce gòdzyn
dzénnie, to dérało tak do 1987 rokù,
czej narôz jô pòsëwiała i wëłësała z frizurą swiãtégò Antoniégò. Jô rozpòczãła
léczenié, diagnoza – nowòtwór gnôtów
– i pòd wpłiwã lékarzów jô mùszała
pòdjąc decyzjã, żebë zrezygnowac
z prôcë w tim fachù, a òsoblëwò
z robòtë w cemni. Pò trzech latach
intensywnégò léczeniô jô pòdjãła próbã
robòtë w wësziwarsczim fachù. Historiã
ò tim fachù z katalogòwanim mòjich
wësziwków jô òpisała w domôcym dokazu pòd titułã „Los igłą kłuty w nitkę
wplątany”.
Chcemë jesz wrócëc do pani fachù.
Jô móm czëté w radiu, że pani jakò
òdjimkôrka mô zebróné wiãcy jak sto
aparatów…
Jakò fòtograf jô móm pò prôwdze
spòri zbiór stôrëch aparatów i stôrëch
fòtografiów, dagerotipii, ambrotipii,
ferrotipii i talbotypii. Niejedne aparatë
pòchòdzą z XIX wiekù, jô je zaczãła
zbierac, czej wnuczka Magda, chtërna
jak bëła w II klase Plasticznégò Liceùm
w Słëpskù, wrócëła dodóm i òznajmiła,
że wëbrała czerënk dalszégò sztôłceniô
w fòtografii. Bëła to dlô mie wiôlgô redosc, tej trzeba to bëło jakòs ùswiãcëc,
prawie tim zbiorã aparatów. A Magda òd
1 czerwińca tegò rokù prowadzy dzałalnosc w fachù fòtografa.
To pani przeńdzenié z òdjimkòwaniô
do wësziwaniô brzëmi jak krëjamnota,
Bòżi dôr…
Mòje przeńdzenié z fachù fòtografa
do wësziwaniô nie je niczim jinym jak
wëmògã losu i trëdã, chtërny je wpisóny
w mòje żëcé. Jô nie lubiã bëc bezczinnô,
temù mòje pierszé wësziwczi, w tim
stanice, jô wëkònywała za darmò abò
za cenã òpłatów ùbezpieczeniô w ZUS.
Czejbë jô wrechòwiwała w cenã mòjich
wësziwków nôkłôd, przerechòwiwała
czas robòtë na dëtczi, mòje dokaze
bë bëłë biédné, czësto skrómné. Przë
kòżdi robòce, ti spòłeczny i ti, chtërną
jô wëkònywóm na ùmòwã ò dzeło,
mie òbòwiązywô dewiza „Mòja robòta
swiô­d­czi ò mie”.
Mój pòzdrzatk na religiã to przed
wszëtczim òddzelenié kùltu òd wiarë.
Jô na Bòga chcã zdrzec swòjima
òczama, bë òdczuwac jegò cwiardą
rãkã, chtërna mie trzimô, wspòmôgô,
nie òbcążiwô mie grzéchama, leno
pòmôgô mie je zwalczac. Z dzectwa
jô wëniosła modlëtwë, chtërne ni
mùszałë bëc z mòdlëtewników, leno
głãbòk zakòrzenioné w tradicji, a jesz
piesnie, chtërnëch nie bëło w spiéwnikach, téż piesnie nôbòżné, bëłë doma
przez rodzënã spiéwóné przë robòce; bë
mòżna pòwiedzec „Ora et labora” (Mòdlë
sã i rób). Temù jô nie traktëjã nick, co je
zrzeszoné z mòją robòtą, za Bòżi dôr
ani òsoblëwé szczescé. Jô zwëczajno
robiła w fachù fòtografa, w chtërnym
dzys wiele sã zmieniło tak, że chce sã
w nim dzejac dlô pasji, i w wësziwkù,
z wielowiekòwą tradicją, chtëren wcyg
je piãkny i wabi swòjim ùrokã. Domôcą
robòtã, a òsoblëwò kùchniã, przejął
w swòje rãce mój chłop Waldémôr, przez
co móm wiãcy czasu na fòtografòwanié
– jô twòrzã albùmë, parafialną kronikã,
drëkùjã katalodżi i agitczi dlô niepełnosprawny Karolinë, chtërnã më chcemë
pòstawic na nodżi. A wësziwk to ju je
leno wëkònywanié staniców.
W Mądrzechòwie terô bùdëje sã kòscół.
Jô wiém, że pani je zaangażowónô
w jegò ùwidzałosc…
Nasza parafiô je pòd wezwanim Jana
Pawła II, a ji probòszczã je ks. Radosłôw Òrlikòwsczi. Më ju mómë kaplëcã,
a rozpòczãcé bùdowë kòscoła mô nastąpic jesz w tim rokù. Mòje dokazë dlô
parafii to wëkònanié parafialny stanicë
i baldachimù, przë chtërnym wësziwkã
wspòmôgała mie parafianka Bòżena
Stolc.
Jô wiém, że na baldachù są wësziwóné
przez panią sztërzej ewangeliscë.
Żëczã, żebë wszëtczé te pòstacë i w tim,
i w jinëch dokazach przëswiôdczałë
przez lata ò pani wësziwnym mésterstwie.
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
PAGINA
PRAWA
GAWĘDY O LUDZIACH
I KSIĄŻKACH
Trzy polskie Sierpnie
STANISŁAW SALMONOWICZ
Rok 2014 jest rokiem niezwykłym. Obchodziliśmy uroczyście międzynarodową
rocznicę wyborów czerwcowych 1989
roku. 25 lat temu droga do upadku komunizmu, którą zapoczątkował sierpień
1980 roku, była otwartą. Tej rocznicy dziś
przypominać nie trzeba. Wiek XX jednak
przyniósł w kalendarzu narodowej historii trzy ważne daty, każdą związaną
z sierpniem. 1 sierpnia 1944 roku wybuchło tragiczne w skutkach powstanie
warszawskie. 6 sierpnia 1914 roku wyruszył z krakowskich Oleandrów oddział
tworzonego przez Józefa Piłsudskiego
wojska polskiego, Pierwsza Kadrowa, zalążek Legionów Piłsudskiego. W połowie
sierpnia 1920 roku na przedpolach Warszawy toczył się przeciw Armii Czerwonej
bój w obronie stolicy, a 16 sierpnia ruszyła
zwycięska polska kontrofensywa, która
na 20 lat uratowała Polskę przed komunizmem. Każda z tych rocznic, w różny sposób, była w dobie PRL mniej lub bardziej
przemilczana, fałszowana, latami one
jakby nie istniały w zbiorowej pamięci narodu. Niepodległość kraju w latach 1918–
–1939 nie była nigdy gloryfikowana przez
komunistyczną propagandę. Powstanie
warszawskie traktowano wyłącznie jako
klęskę, zawinioną przez reakcyjnych polskich przywódców. Wszystko natomiast,
co mogło się pozytywnie wiązać z postacią Józefa Piłsudskiego, starano się wymazać z pamięci społecznej.
POMERANIA SÉWNIK 2014
W wąskich ramach felietonu warto
może jednak w paru słowach uświadomić sobie, jakiej rangi to były wydarzenia historyczne i jak dziś historyk spogląda na nie z dalekiej już perspektywy
minionego czasu.
Klęska powstania styczniowego
przeciw Rosji (1863/1864) przyniosła
w konsekwencji ostrą krytykę polskiego
romantyzmu, braku realizmu w polskiej
walce o niepodległość, która kończyła
się kolejnymi klęskami. Myśl o występowaniu zbrojnym przeciw zaborcom czas
długi była zdecydowanie potępiana. Na
przełomie XIX/XX wieku odradzały się
na nowo dążenia niepodległościowe,
tym razem głównie związane z polskim
ruchem socjalistycznym. Wydarzenia lat
1904–1907 w zaborze rosyjskim i nowa
niepodległościowa literatura piękna (Stanisław Wyspiański, Stefan Żeromski, Andrzej Strug) budziły silne emocje, towarzyszyły one też ówczesnym działaniom
Józefa Piłsudskiego, który po przegranej
walce w rewolucji 1905 roku przeniósł
swe plany polityczne i wojskowe do
austriackiej Galicji. Tam właśnie, wobec narastającego konfliktu interesów
Austro-Węgier z Rosją carską, powstały
warunki do organizowania legalnego
polskich paramilitarnych stowarzyszeń,
które miały, zgodnie z koncepcją Piłsudskiego, przygotować polski udział zbrojny w przewidywanej wkrótce wielkiej
wojnie europejskiej. Stąd od 1908 roku
działał w Galicji tajny Związek Walki
Czynnej, którego legalną ekspozyturą,
założoną za zgodą austriackich władz
wojskowych, był Związek Strzelecki (vel
„Strzelec”) utworzony w 1910 roku.
Punktem wyjścia symbolicznym
późniejszych wielkich wydarzeń, początkiem epopei Legionów Piłsudskiego,
był dzień 6 sierpnia 1914 roku. Pierwsza
Kadrowa z Krakowa marszem przez
Miechów wkraczając w granice rosyjskiej Kongresówki, była swego rodzaju
samodzielnym wypowiedzeniem wojny Rosji przez Piłsudskiego. Początkowe
wprawdzie nadzieje na masowe poparcie społeczne Legionów w ziemi kieleckiej okazały się przedwczesne. Wielu
Polaków u progu I wojny światowej,
w tym wpływowa także i na Pomorzu,
i w Wielkopolsce narodowa demokracja
Romana Dmowskiego, głównego wroga Polski widziało raczej w Niemczech
Wilhelma II. Legiony Piłsudskiego w latach 1914–1916 zbudowały jednak, bez
względu na skomplikowany klimat polityczny, kadrę wojska polskiego i będą
stanowić, już w 1916 roku, istotny argument dla różnych ówczesnych koncepcji
uwzględniających polskie dążenia do
niepodległości. Nie da się zaprzeczyć,
że w dwudziestoleciu toczył się ostry,
niekiedy daleki od realnych faktów,
spór historyczno-polityczny o zasługi
poszczególnych obozów w dziele odzyskiwania niepodległości. Dziś z reguły
historyk ocenia ostrość tych sporów
krytycznie. Nie ulega wątpliwości, że
11
GAWĘDY O LUDZIACH I KSIĄŻKACH
działania generalne narodowej demokracji, stawiające początkowo na kartę
roli caratu, nie przyniosły u boku caratu w pierwszych latach wojny żadnych
godnych uwagi sukcesów. Później jednak bardzo ważne były zabiegi Romana
Dmowskiego i Ignacego Paderewskiego
w Paryżu, Waszyngtonie czy Londynie,
które stawiały na rozwiązanie sprawy
polskiej u boku zachodnich aliantów.
W gruncie rzeczy w 1914 roku, a nawet
w 1916 trudno było przewidzieć ostateczny rezultat zmagań mocarstw w toku
I wojny światowej. W pewnym sensie to,
że polscy politycy działali równocześnie
po obu stronach konfliktu, podnosząc konieczność uwzględniania polskich interesów, uznać trzeba za działania, które nie
były rzeczą daremną. Józef Piłsudski w obliczu klęsk rosyjskich potrafił od 1916 roku
dystansować się od współpracy z mocarstwami centralnymi, skierowując tajną
Polską Organizację Wojskową, walczącą
początkowo z Rosją, także w działania
przeciw rządom niemieckim na wschodzie. W 1918 roku wszystkie te działania,
choć genetycznie odmienne i pełne sporów o tak zwaną „orientację” w czasie
wojny, wniosły swój wkład w dzieło odrodzenia niepodległej Polski. Nie narusza
to prawdziwości stwierdzenia, że w okresie od 1914 do 1921 najważniejsze fakty
dokonane w kraju tworzył Piłsudski i jego
obóz. Stąd konkluzja, że nie było na przyszłość bardziej efektownego, pierwszego
symbolu, jakim były wydarzenia 6 sierpnia 1914 roku, kiedy na wojnę, ochotniczo,
w polskich mundurach wyruszała elita
polskiej inteligencji i młodzieży. W dwudziestoleciu zbyt jednostronnie gloryfikowano Legiony i ich twórcę. Dziś widzimy
te sprawy szerzej, bez przesady, ale raz
wreszcie także bez przemilczania ważnych dat naszej historii.
W latach 1918–1921 odradzająca
się Polska nie miała ustalonych granic
ani na zachodzie, ani na wschodzie. Na
wschodzie głównym problemem była
zwycięska w wojnie domowej Rosja sowiecka, która szykowała się do ekspansji
na zachód. Piłsudski zdawał sobie sprawę z niebezpieczeństwa zagrażającego
od wschodu, dążył, bez powodzenia, do
zawarcia sojuszów przeciw Rosji na Białorusi czy Ukrainie. Ostatecznie zdecydował się na ryzyko ofensywy na Kijów,
licząc na poparcie ukraińskie przeciw
12
Rosji. Nadzieje te okazały się złudne
i stąd przegrana wyprawy na Kijów,
a Armia Czerwona przeszła do ofensywy
przeciw Polsce z hasłem rewolucji światowej „po trupie Polski”. Na północy Michaił
Tuchaczewski uderzał frontalnie w kierunku Warszawy i z północy ją okrążał,
armia południowa szła na Lwów, a potem
na Zamość. W trudnej sytuacji pobitej armii polskiej cofającej się aż pod Warszawę
Józef Piłsudski zorganizował, także dzięki masowemu napływowi ochotników
w obronie zagrożonej niepodległości,
silne przedmoście warszawskie, na którym, wokół Radzymina, obrońcy stolicy
w krwawych walkach zatrzymali 15
sierpnia siły rosyjskie, a zreorganizowane główne armie polskie, pod osobistym
dowództwem Józefa Piłsudskiego, uderzyły 16 sierpnia znad Wieprza na flankę
i tyły wojsk rosyjskich atakujących stolicę. W rezultacie tej tak nazwanej bitwy
warszawskiej armia rosyjska, zepchnięta w panicznym odwrocie na północny
wschód, została definitywnie rozgromiona w bitwie nad Niemnem (20–28
września 1920 r.), co otworzyło drogę do
zawarcia pokoju z Rosją.
Wojna o niepodległość Polski kosztowała wiele bolesnych strat, ale zapewniła i Polsce, i Europie na długie lata ocalenie od komunizmu. Bohaterów bitwy
warszawskiej było wielu, ale wygrał ją
swoim zdecydowaniem i zimną krwią
Piłsudski. Usiłowano mu ten laur potem
odbierać, głosząc legendy o „cudzie nad
Wisłą” bądź przypisując zasługi francuskiemu generałowi Weygandowi… II
Rzeczypospolita, nie bez błędów i wielkich trudności, nie zawsze zawinionych,
była jednak polskim niepodległym państwem i jej dorobek, choć ciągle przedmiot sporów, pozostał istotnym w dziejach narodowych.
Trzecia rocznica sierpniowa, 1 sierpnia 1944 roku, jest nadal przedmiotem
sporów. Powstanie zakończyło się klęską miasta i jego mieszkańców, klęską
koncepcji Państwa Podziemnego. Było
ostatnią, daremną, próbą obrony niepodległości kraju przed raz jeszcze tym
samym wrogiem – Rosją sowiecką.
W sierpniu 1944 roku nikt i nic polskim
dążeniom nie sprzyjało. Polacy poszli na
wojnę we wrześniu 1939 roku w obronie swojej niepodległości i integralności
terytorium. W 1944 roku okazało się, że
lata walki u boku naszych sojuszników
poszły jakby na marne. Nasi alianci,
Francuzi, a potem mocarstwa anglosaskie, nigdy się nie liczyli z polskimi
interesami. Zawierali korzystne dla siebie (nieraz pozornie) porozumienia ze
Stalinem, które już w 1943 roku (układy w Teheranie) przewidywały oddanie wschodnich terytoriów II RP Rosji
sowieckiej. Równocześnie swoją ustępliwością czy biernością w konflikcie
polsko-sowieckim otwierali drogę do
narzucenia Polsce rządów komunistycznych. Dodajmy, że na życzenie prezydenta Roosevelta przez cały czas (aż do
jesieni 1944 r.) prowadzono wobec rządu
polskiego w Londynie politykę dezinformacji. W istocie alianci pozostawiali
Polakom jako jedyne rozwiązanie kapitulację wobec polityki Związku Radzieckiego. Rząd na Uchodźstwie liczył ciągle,
nie bez własnych błędów, na możliwość
sukcesu w twardej obronie polskich interesów. Taka jest skomplikowana geneza decyzji londyńskich i warszawskich,
które doprowadziły do wydania rozkazu
o Godzinie „W” na dzień 1 sierpnia 1944
roku. Pozostawano w błędzie co do sytuacji politycznej i podjęto ogromne ryzyko militarne. Nie sposób więc po latach
apologizować tę decyzję, skoro bitwa
o Warszawę zakończyła się, z każdego
punktu widzenia, klęską. Niestety, dziś
wiemy, że w ówczesnej sytuacji żadnego
dobrego rozwiązania dla Warszawy nie
było. Front ze wschodu zbliżał się błyskawicznie do Warszawy, nie zdawano
sobie sprawy z tego, że jednak siły Wehrmachtu są nadal znaczne, a ryzyko militarne akcji ogromne. Na współpracę militarną z drugim wrogiem trudno było
liczyć, skoro był to nasz wróg… 63 dni
bohaterskiej walki przeszły do legendy,
jednakże nasza ocena historyczna po latach jest jasna. Inne decyzje uratowałyby
może miasto przed zniszczeniem, jego
mieszkańców przed hekatombą. Każdy
jednak inny wariant niż decyzja o bitwie
o Warszawę był – w ówczesnych warunkach – psychologicznie i politycznie nieprawdopodobny, trudny do realizacji. Nie
można klęski gloryfikować, ale faktem
jest, że Polacy raz jeszcze w historii stanęli w Warszawie wobec sytuacji, z której wyjście z sukcesem było niemożliwe,
a bierne wyczekiwanie na bieg wydarzeń wręcz także niemożliwe.
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
POMORSKIE HISTORIE
Mały Siegi
Zygfryd Kozikowski, a naprawdę Siegfried Klotzke. Dla mnie to dziadek Zyguś – uśmiechnięty,
pomocny, pełny optymizmu i mający w sobie ducha małolata! Nikt nie byłby w stanie uwierzyć
w to, jaką trudną przeszłość ma za sobą. Ile bólu, cierpienia i strat odczuł „dzięki” II wojnie światowej. Jak długo przez panujący po wojnie ustrój szukał swojej rodziny, rozdzielonej różnymi
sytuacjami kończącej się, przegranej dla Niemców wojny.
Mój dziadek urodził się w 1941 roku
w Gdańsku – w niemieckim Gdańsku.
Mieszkał razem z siedmiorgiem rodzeństwa (Hansem, Ursulą, Kurtem, Gerhardem, Gerdą, Laurą i Horstem) i rodzicami
w kamienicy na Holzraum. Byli typową
niemiecką rodziną. Gertruda (Mutti)
i Franz (Vater) starali się zapewnić spokój
swoim dzieciom i sobie mimo wojny. Jednak nie było zależne od nich, jak potoczą
się losy całej rodziny.
Nie mają się czego bać...
Starszych synów Gertrudy i Franza,
czyli Hansa, Kurta i Gerharda, wzięto
do Wehrmachtu. Hans widział swojego
braciszka Siegfrieda tylko raz, jako niemowlaka w pieluszkach, gdyż w 1941
roku doszedł do rodziny Klotzke list
mówiący o tym, że Hans Klotzke zginął
za Führera i ojczyznę. Jak się później
okazało – napisał o tym duchowny będący przy śmierci Hansa – „szeregowiec
Klotzke zginął przez rozstrzelanie dlatego, że odmówił egzekucji dezertera”. List
od księdza zawierał także zdjęcie grobu
Hansa. Laura (mająca w 1941 r. 7 lat) pamięta tylko przejmujący lament mamy:
Mein Gott! Mein Gott…
Ich rodzina jest rodziną katolicką
– dzieci ochrzczone, a w domu odbywają się codzienne modlitwy za walczących
gdzieś na wojnie Kurta i Gerharda.
Gerda jest pielęgniarką, a że przywozi się coraz więcej rannych, zwykła
nawet nocować w szpitalu. Ursula pracuje w Stutthofie w szwalni. W 1944
roku przyprowadziła do domu 3 cudzoziemki – wygłodzone, łyse... Siegi, Horst
POMERANIA SÉWNIK 2014
i ja byliśmy zamknięci w swoim pokoju. Ojciec sprowadził kobiety do piwnicy, mama
dała im jeść. Załatwili im potrzebne dokumenty i po krótkim czasie kobiety zniknęły
tak szybko, jak się pojawiły – wspomina
ciocia Laura.
Do Danzig docierają wieści o zbliżającej się Armii Czerwonej, także doniesienia o gwałtach i rozbojach – groza
rośnie. Gerda z personelem szpitala
opuszcza miasto, płynie na zachód. Tak
samo Ursula ze swoją córeczką Karin (ur.
w 1940 roku) i narzeczonym marynarzem. Ursula chce zabrać ze sobą rodziców i rodzeństwo, jednak i Mutti, i Vater
mówią jej, że wolą umrzeć na lądzie, że
nikogo nie zabili – nie mają się czego
bać... Zostali w piątkę: rodzice (Gertruda
i Franz), Laura, Horst i Siegfried.
Czy one jeszcze wrócą?
Pewnego dnia rodzina Klotzke siedziała
w mieszkaniu na parterze swojej kamienicy z innymi przerażonymi rodzinami.
Nagle wpadli do mieszkania sowieccy
żołnierze. Zaczęli krzyczeć. Dzieci na
polecenie rodziców zaczęły płakać, wyć,
panikować – była to próba zmiękczenia
serc sowietów. Nie udało się. Sowieci
wskazali palcami na kilka ładnych kobiet. Była wśród nich moja prababcia
Gertruda. Miała czarne, kręcone włosy,
czarne oczy i piękną figurę mimo urodzenia ośmiorga dzieci, przy tym była
stosunkowo młoda – miała wówczas
tylko 45 lat. Kobiety wyprowadzono.
Osoby, które zostały, siedziały w ciszy,
przerażone, zadając sobie pytanie: Czy
one jeszcze wrócą?
Gdy wyobrażam sobie tę scenę, widzę tylko zgaszone oczy męża Gertrudy,
który nie jest w stanie nic zrobić. Widzę
też moją prababkę, która z podniesioną
głową i mokrymi oczami idzie do drzwi.
Bez błagania o litość… Chociaż nie
wiem, jak było naprawdę. Wiem tylko,
że wróciła po jakimś czasie. A właściwie przywlokła się, cała we łzach i krwi,
w podartym ubraniu, trzymając się mebli, ociężała, z pustymi oczami... Mojemu
dziadkowi, małemu Siegi, powiedzieli,
że przy Mutti wybuchła bomba, bo co
innego można powiedzieć tak małemu
dziecku?
Sowieci byli bezlitośni, bo po tym
wszystkim spalili kamienicę na Holz­
raum. Przez tydzień rodzina Klotzke
tułała się po Danzig, aż wreszcie mój
pradziadek znalazł coś przy dzisiejszej
Kartuskiej. Mutti Gertruda zmarła dwa
tygodnie po zgwałceniu, była w tak
okropnym stanie, że nie miała szans na
powrót do zdrowia. Umarła, leżąc na
łóżku i patrząc tymi pustymi od dwóch
tygodni oczami gdzieś daleko, w niedzielny, kwietniowy poranek 1945 roku.
Zostali sami: Siegi, Horst, Laura i Vater.
Wynocha!... Deutsche Schweine!
Pradziadek Franz pracował jako klucznik
w więzieniu. Gdy wracał z pracy, przynosił coś do jedzenia dla całej rodziny.
Laura była najstarsza i opiekowała się
młodszymi braćmi przez całe dnie, aż do
powrotu ojca. Pewnego dnia Vater jednak nie wrócił. Przepłakali 4 dni. Wtedy
do ich mieszkania przyszła jakaś młoda
para, która krzyczała do nich w obcym
13
POMORSKIE HISTORIE
im języku: Wynocha!... Deutsche Schwei­
ne!... – to ostatnie zrozumieli. Laura znalazła dla nich lokum, budkę, gdzieś blisko, z myślą o tym, że muszą trzymać się
tej kamienicy, gdyby tata wrócił. Czekali
kolejne 7 dni...
Zobaczyli go, gdy wlókł się ulicą.
Zakrwawiona twarz, opuchlizna na
całym ciele. – Vater! – cała trójka była
tak niewyobrażalnie szczęśliwa, gdy
go zobaczyła! Ale on ledwo się ruszał.
Był bardzo pobity, plecy miał aż czarne.
Jak to się stało? Przez plotki, niedomówienia i ogólną nienawiść do Niemców.
Jakaś kobieta powiedziała Polakom,
że Franz Klotzke należał do SS. Była
to nieprawda! Wreszcie udało mu się
wskazać kilka osób, które potwierdziły,
że nigdy nie chodził w czarnym mundurze i zachowywał się normalnie, ale
już wtedy był tak zmasakrowany, że
nie mógł chodzić. Nogi puchły mu coraz bardziej. Franz powtarzał swoim
dzieciom: Gdy ta opuchlizna dojdzie do
serca, umrę. Ukrywali się teraz w małym domku w ogródkach działkowych,
Vater leżał. Latem i jesienią jedli owoce
i warzywa, a później Klotzke nauczył
Laurę i Horsta prostych słów: Poproszę
o kawałek chleba, aby mogli coś wyżebrać. Najczęściej kończyło się to jednak
uderzeniem pięścią czy biciem pasem
„niemieckich przybłęd”. Laura chodziła w pidżamie, bo prawie wszystkie
ubrania swoje, ojca i braci sprzedała
na targu, by kupić jedzenie. A Vater
ciągle leżał, nucąc nieznaną piosenkę.
Laura, Horst i Siegfried dopiero jako dorośli odkryli, że to „Serdeczna Matko”.
Zimą dzieci jadły już tylko śnieg. Siegi
był leciutki jak piórko i płakał z głodu. Starsze rodzeństwo przykrywało
pierzyną to jego, to tatę. I tulili ich do
siebie. Mój pradziadek Franz już tylko
jęczał i ciężko oddychał, aż nagle ustało:
Horst... Vater ist tot... (tata nie żyje)” – powiedziała Laura. Zostali sami...
Cud!
Dzieci leżały w domu z trupem ojca.
Całowały go, głaskały, przykrywały pierzyną, przytulały, a ich brzuchy puchły
z głodu... Powoli umierały. Leżąc w budce bez okien i drzwi ze zwłokami taty,
który je zostawił tak, jak mama. Laura
szukała sposobu na uratowanie rodzeństwa. Chodziła do kościoła Chrystusa
14
Gertruda i Franz Klotzke.
Króla, a tam ksiądz dawał jej trochę jedzenia. I teraz w tej prawdziwej, bolesnej
historii dzieje się coś nieprawdopodobnego – cud!
Pan Jan, Jan Żywicki, wielu znany jako ksiądz Jan Żywicki, wtedy był
jeszcze leśnikiem, dopiero później bowiem wstąpił do seminarium i został
księdzem. Przyśniły mu się dzieci leżące
przy trupie ojca w starej budce w Gdańsku. Natychmiast się ubrał i pojechał do
klasztoru znajdującego się obok kościoła
Chrystusa Króla. Jan opowiedział sen siostrom, które razem z nim udały się na
poszukiwanie dzieci. Znaleźli je – Siegfrieda, Horsta i Laurę – przy ciele Franza.
Zabrali dzieci ze sobą, dali im jeść. Siegi
był tak słaby, że musiał zostać w szpitalu.
Jan Żywicki zabrał ze sobą Laurę i Horsta, obiecując im, że wróci po Siegfrieda,
gdy tylko ten wyzdrowieje, i przyjechał
z nimi do małej wioski leżącej niedaleko
Kościerzyny.
Laurę adoptowała rodzina Stobińskich mieszkająca w Tuszkowach. Została „przerobiona” na Dorotę i zajęła
miejsce córki państwa Stobińskich, która
zginęła, bawiąc się niewypałem... Laura-Dorota mieszka w Tuszkowach do dziś,
jej obecne nazwisko, po mężu, to Wałdoch. Ma 6 dzieci, wnuki i prawnuki. Nie
zapomina jednak minionych lat, bolesnej
młodości. Ona jako najstarsza z trójki rodzeństwa pamięta najwięcej.
Horsta wzięli do siebie Chrapkowscy,
rodzina siostry Jana Żywickiego, jednak nie
adoptowali go, pomagał w gospodarstwie.
Nie spełniało to oczekiwań Żywickiego, który ponownie pomaga Horstowi i zawozi go
do szkoły salezjanów w Rumi. Młodzieniec
zdał maturę, a potem poszedł na studia
w Poznaniu. Tam poznał swoją przyszłą
żonę Lidię, założył rodzinę, urodził mu się
syn, potem wnuki, a dzisiaj już są prawnuki. Żył do 2003 roku w szczęściu i wielkim
szacunku do życia, pamiętając swoją drogę...
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
POMORSKIE HISTORIE
Mein Haus! mein Haus!
Siegi – mój dziadek – trafił do rodziny
Kozikowskich w późniejszym czasie.
Wspomina jazdę pociągiem z Janem
Żywickim: Pan Jan ciągle wpychał mi
do buzi cukierki, żebym się czasami nie
odezwał! Nie umiałem nic po polsku, tak
jak teraz nie umiem nic po niemiecku.
Gdybym odezwał się po niemiecku w tym
nieszczęsnym pociągu, obecni tam Polacy mogliby mnie pobić, a jego przy okazji
też. Smak tych cukierków mam w buzi do
dziś... Pamiętam jeszcze to, jak wyszliśmy
z pociągu, a ja zwymiotowałem wszystkimi zjedzonymi landrynkami. Czekał
tam na nas jakiś człowiek z saniami...
To właśnie był Józef Kozikowski – mój
kolejny pradziadek. Józef i Leokadia Kozikowscy nie podpisali volkslisty, czyli
niemieckiej listy narodowościowej (nie
chcieli być uznani za eingedeutschów)
– oboje trafili do hitlerowskiego obozu
pracy w Potulicach. Jednak przeżyli te
trudne czasy i wrócili... Ciężko pracowali na niewielkim gospodarstwie rolnym.
Nie mieli dzieci, więc adoptowali małego Siegfrieda – Niemca; byli wyjątkowo
dobrymi ludzmi. Rodzina Józefa chyba
nie do końca zaakceptowała tę decyzję, nie utrzymywała już tak bliskich
stosunków z moimi pradziadkami. Ale
Józef i Leokadia wychowywali i kochali
Zygfryda jak swoje dziecko! Dziadek pamięta również dzień, w którym wyszedł
po raz pierwszy na podwórko i biegał
wokół domu, wołając: mein Haus! mein
Haus! Pradziadkowie chcieli uchylić mu
nieba, dawali wszystko, co chciał i czego
potrzebował... Prababcia długie wieczory
spędzała z chłopcem, ucząc go polskiego.
Jak mówi, miał niewyobrażalne szczęście. Ożenił się z Ludwiką, która zmarła
w 2011 r., urodziła im się czwórka dzieci
i ośmioro wnuków, wśród nich ja – Wiktoria Kozikowska. Mieszkamy w Tuszkowach do dzisiaj – w miejscu, które odziedziczyliśmy po dziadkach Kozikowskich.
…bo mamy dwie rodziny
Wielu ludzi pyta nas, dlaczego znając
dzieje naszej rodziny, nie zmieniliśmy
nazwiska na Klotzke – na to nasze prawdziwe. Odpowiedź jest prosta: tak wiele
zawdzięczamy Kozikowskim, że byłoby
to wręcz grzechem, gdybyśmy im to
zrobili. Kozikowskim jesteśmy winni
życie, bo to oni zaadoptowali mojego
POMERANIA SÉWNIK 2014
Rodzeństwo – (I rząd od lewej): Karin (córka Ursuli), Ursula Simonides, Kurt Klotzke; (II rząd od lewej):
(Horst) Hieronim Klotzke, Gerhard Klotzke, (Laura) Dorota Wałdoch, Gerda Fischer oraz mój dziadek – (Siegfried)
Zygfryd Kozikowski.
Rodzina Zygfryda: żona, dzieci i wnuki (Zygfryd w środku z żoną Ludwiką), zdjęcie z 2004 r.
dziadka. Pamiętamy o rodzinie Klotzke,
utrzymujemy bliskie kontakty z rodzeństwem dziadka Zygfryda, ich dziećmi
i wnukami i nigdy o nich nie zapomnimy. Kurt, Gerhard i Ursula zamieszkali
w Niemczech i tam założyli rodziny. Gerda znalazła swoje miejsce w Republice
Południowej Afryki ze względu na pracę
męża inżyniera architekta, ich dzieci,
wnuki i prawnuki mieszkają tam do
dzisiaj. Dzięki miłości ponad ustrojami
i podziałami politycznymi czy historycznymi i dzięki odwadze obu rodzin – żyjemy! W naszym wypadku nie powiemy:
rodzina jest tylko jedna, bo mamy dwie.
Rodzeństwo Klotzke spotkało się później w pełnym składzie tylko kilka razy.
Różni ich język, wychowanie, obyczaje,
mieszkają daleko od siebie, ale to ciągle
kochające się rodzeństwo. Odnaleziona rodzina wspominająca dawne już, wojenne
lata i losy, rzadko z uśmiechem. Najczęściej
ze łzami w oczach i bólem w sercu.
A ja ich podziwiam. Podziwiam, kocham, dziękuję za to, że dzięki ich odwadze, dzięki nim – jestem. Mam tak
mocne i wzruszające korzenie, które wywodzą się z dwóch wspaniałych rodzin.
Wiem, kim jestem i kim być muszę...
Dziękuję cioci Dorce za czas. Wiem, że
często rozdrapywałam moimi pytaniami
zabliźnione czasem rany. Dziękuję Tobie,
dziadku, za wspomnienia, które chętnie
i skrupulatnie notuję w sercu. A nade
wszystko dziękuję Bogu za cud ocalenia
mojej rodziny!
Wiktoria Kozikowska
Śródtytuły pochodzą od redakcji.
Fot. ze zbiorów rodzinnych
15
MÙZYKA
Kaszëbskô platka
pòlonijnégò karna
W Kanadze sã ùkôza platka CD pòd titlã „Zeza wiôldżi wòdë… Kaszëbë. Beyond the Great Water…
Kaszëbë”. Nagrania zrobiło pòlonijné karno Ludowa Nuta przë wspòmóżce partu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô w Baninie.
Dzejanié kòle kaszëbsczi mùzyczi
Ludowa Nuta òd swòjégò pòczątkù
w 2005 rokù trzimô mòcną łączbã z Kaszëbama w Kanadze, a w Pòlsce mët.
Przënôleżnikama karna są pòtómkòwie
Pòlôchów, w tim czile òsób – òsoblëwie
familiô przédnika karna Sławòmira
Dudalsczégò – mô baro blisczé rodzynné
pòwiązania z Kaszëbama w Round Lake.
Sóm przédnik je Pòmòrzôkã z Grëdządza
rodã. Ùkùńcził Mùzyczną Akademiã we
Gduńskù. Stąd kaszëbizna bëła mù wiedno kąsk znónô i bliskô.
Jak bëło fejrowanié 150 lat emigracji Kaszëbów w 2008 rokù, karno stało
sã dzélã mòstu drëszbë. Tej pierszi rôz
wëstąpiło tam – w Wilnie (Ontario)
– z kaszëbsczima spiéwama. Jedną z nich
béł „Mòdłów zwón” (sł. E. Prëczkòwsczi,
mùz. J. Stachùrsczi) znóny z „Òratorium
Swiónowsczégò”, a rëchli promòwóny
przez karno Prôwda z Lëzëna. Ta spiéwa
stała sã pòspòdlim do dalszégò bëlnégò
dzejaniô kòle kaszëbsczi mùzyczi.
W 2012 rokù karno miało pierszą
artisticzną rézã pò Kaszëbach w Pòlsce.
Jeden z wëstãpów béł na II Festiwalu
Kaszëbsczich Filmów w Miszewkù. To
bëło piãkné wëdarzenié. Karno bëło tam
wspaniale achtnioné przez òbzérników.
Wszëtkò to dało bëlny pòdskacënk do
òblubieniô kaszëbiznë.
Spiéwë ù Królewi Kaszëb
Òd jeseni łońsczégò rokù dérowało
nôpierwi gruńtowné rëchtowanié, a tej
16
nagriwanié mùzycznëch sztëczków na
debiutancką platkã. Jaczi je brzôd ti wiôl­
dżi i bëlny robòtë, Kaszëbi mòglë sã do­
kònac w latosym lëpińcu, czej Ludowa
Nuta wëlądowa na kaszëbsczi zemi, żebë
òdbëc artisticzną wanogã.
Ju drëdżégò dnia, to je 19 lëpińca,
béł pierszi kòncert w Szimbarchù (CEPR),
a wieczór w Swiónowie na mszë, co zaczina wiôldżi òdpùst kaszëbsczi ù Królewi
Kaszëb. Spiéwë zabrzmiałë snôżo, co
bëło bëlnym zwiestnikã nôwôżniészégò
kòncertu karna. Nen béł òbczas òd­pùs­
towi sëmë (na wiôldżim), przë 20 tësącach
lubòtników Królewi Kaszëb. Mszą prowadzył biskùp pelplińsczi Riszard Kasyna. Òn téż pòswiãcył przesnôżi propòrc
karna, jaczi we westrzódkù mô prawie
Matinkã Swiónowską z nôpisã w rodny
mòwie. Je to dokôz Indżi Mach i Gabrielë
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
MÙZYKA / ZACHË ZE STÔRI SZAFË
Recë òd bëtowsczich strón. Mòżna so letkò
przedstawic, jak wiele tësący lëdzy bądze
gò wnet òbzérało w USA i w Kanadze. Ju za
czile niedzél më jedzemë na pòlską paradã
do Nowégò Jorkù. Tam są dzesątczi tësący
lëdzy – wzdichôł wzrëszony przédnik
karna, dlô chtërnégò wëstãp na òdpùsce
w Swiónowie béł zjiscenim jednégò z marzeniów.
W Hélu i na festiwalach
W pòniedzôłk karno wëstąpiło w Hélu,
tam dze je pòczątk Pòlsczi òznaczony
Kòpcã Kaszëbów. Wëstãp na hélsczi binie
miôł téż baro symbòliczny znaczënk. Dlô
wiele z nich béł pierszim w tim – wôżnym dlô Kaszëbów i całégò pòlsczégò
nôrodu – môlu.
Zôs òd wtórkù chùr béł ju gòscã
Midzënôrodnégò Festiwalu Fòlkloru
w Brusach, dze dôł razã dzesãc kòn­
certów. W piątkòwi dzéń festiwalu béł
jesz jeden specjalny kòncert – na IV Festiwalu Filmów Kaszëbsczich w Miszewkù.
Bëło to snôżé bùtnowé widzawiszcze.
Wielny gòsce bëlë tam téż swiôdkama, jak Sławòmir Dudalsczi dostôł
legitimacjã banińsczégò partu KPZ, na co
żdôł òn bez rok. Kò bëła to kònsekwencjô
w dzejanim. Banińsczi part mòcno
przëłożił sã do wëdaniô platczi, téż réza
karna Ludowa Nuta pò Kaszëbach bëła
rëchtowónô w łączbie z partã.
Melodie do tuńca
Wszëtkò to, co òstało òpisóné wëżi,
je pòwòdã wiôldżi bùchë i redoscë
z tak bëlnégò brzadu dlô kaszëbiznë.
Òsoblëwie na platka, jakô chùtkò stała
sã prôwdzëwim fenomenã. We wiele placach lëdze spieszëlë sã, żebë le
jã dostac. Na kùńc festiwalu filmów
szedł całi paczét, to je szescdzesąt
sztëk. Kò pò prôwdze nie je to nick jaż
tak dzywnégò. Piesnie zaspiéwóné są
w piãkny kaszëbiznie, jaczi niejedne karna na Kaszëbach mògłëbë sã ùczëc. Są to
znóné sztëczczi, wiedno dosc pòpùlarné
w dzejach naszi rodny kùlturë. Mają
bògaté instrumentarium, wëkònania
są baro rëszné. Zôs jich òbróbczi nawlékają do wspaniałëch tradicji pòlsczi
mùzyczi w Ameryce, tzw. Chicago Style
Polka. Szło nôbarżi ò to, żebë przë nëch
melodiach kòżdi rôd chcôł tuńcowac. Ta
ùdba sã ùdała prima.
Jô dërch móm w mëslach, żebë ta platka stała sã chùtkò dzélëkã wiele rozegracjów, rëmszów, a nawetka wiesołów na
Kaszëbach – dolmacził przédnik karna
Słôwk Dudalsczi z Hamilton.
Wëzdrzi na to, że ùdba sã bëlno zjiscywô. Kò platka dostôwô leno nôlepszé òpinie. Bëła ju grónô na wieselim
Magdë Recław, co bez dzesãc lat temù
wëstãpiwa na ùczbach kaszëbsczégò
w programie „Rodnô Zemia”. W Radiu
Renfrew w Kanadze grónô je w kòżdi
aùdicji „Radia Kaszëbë”. Platka ùkôzywô
Kaszëbë jakno baro czekawi región,
z bògatą kùlturą mòrską. Je jednym
z czekawszich zjawiszczów mùzycznëch
òstatnëch lat.
Jan Dosz
Drzimałka
Wedle mùzealny kôrtë wëkònanié ti
tobaczérë datowóné je na 1918 rok. Zrobił jã a bez dłudżé lata ji ùżiwôł rodzony
w Tãpczu kòl Lëzëna Aùgùstin Tempsczi.
Tobaczéra, zwónô dózą, je kùńsztowno
zrobionô z krowiégò roga. Pò bòkach mô
stalowé òkùca, a wieczkò precyzyjno je
zamòńtowóné na zôwiasach.
Czemùż „drzimałka”? Kò na wiecz­
kù widzec je wóz Drzimałë – wiôlgò­
pòlsczégò chłopa, chtëren zamieszkôł w
cyrkòwim wòzu, czedë prësczé władze
zabronilë mù bùdowë chëczi. Jesz przed
Michałã Drzimałą tak co zrobił Kaszëba,
Francëszk Peplińsczi ze Skòrzewa, le ò
nim swiat mało pisze, a i Kaszëbi mają
gò w zabëcym…
rd
POMERANIA SÉWNIK 2014
17
KASZËBI W PRL-U
Zrzeszenié
òb czas krizysu
ë zjinaczi
Na pòczątkù lat sétmëdzesątëch ùszłégò stalata sytuacjô w Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim
nie bëła letkô. Wedle wiele dzejarzów òrganizacje w dzejanim Przédnégò Zarządu, chtërnym
òd 1959 r. czerowôł Bernat Szczãsny, felało aktiwnotë. Zrzeszenié jakbë stanãło w môlu i dëcht
nick sã w nim nie dzejało. Pòzdrzatk taczi mielë przede wszëtczim Lech Bądkòwsczi i karno
jegò wespółrobòtników, do jaczégò przënôlégelë: Wòjcech Czedrowsczi, Izabella Trojanowskô,
Édmùnd Kamińsczi ë Józef Bòrzëszkòwsczi. Kùreszce na zymkù 1971 r. ùdało sã jima doprowadzëc do zmianów w zarządze KPZ. A jakùż do tegò doszło, mòżemë sã dzysô wëdowiedzec
midzë jinszima z aktów prowôdzony w sétmëdzesątëch latach przez gduńską Służbã Bezpiekù
òbiektowi sprawë ò tacewny pòzwie „Saga”*.
S Ł Ô W K F Ò R M E L L A* *
Wzôjné wëtikanié felów
Na zôczątkù 1971 r. wëmieniony wëżi
dzejarze żądelë, żebë przédnik Bernat Szczãsny i całé czerowóné przez
niegò Prezydium Przédnégò Zarządu
KPZ ùstąpiło ze swòjich stanowiszczów. Bądkòwsczi i jegò grëpa wëtikelë
„stôrémù” przédnictwù Zrzeszeniégò,
że nick sã w nim nie dzeje, nie jidze
do przódkù spòlëznowô robòta, felëje kòlegialnoscë w decydowanim
ò rozmajitëch sprawach i lëchò wëzdrzi
gòspòdarzenié dëtkama, co sprôwiô,
że sprawë sparłãczoné z finansama stowôrë stałë sã tak zapëzgloné,
że jaż smierdzą. Do tëch, co nôbarżi kritikòwelë zarząd, przënôlégelë
przede wszëtczim Lech Bądkòwsczi
ë Wòjcech Czedrowsczi. Dokazã tegò
mòże bëc na przëmiôr pismò zrëchtowóné przez sekretérã Przédnégò Zarządu
KPZ Łucjana (w aktach SB wëstãpiwô
òn jakno Lucjan) Cziżewsczégò 28
18
stëcznika 1971 r. a sczerowóné do
Przédnégò Kòleżeńsczégò Sądu, jaczi
dzejôł w Zrzeszenim. W dokùmeńce tim
Cziżewsczi bédowôł, żebë Bądkòwsczi
ë Czedrowsczi òstelë ùsëniãti z plenum
KPZ. Z esbecczi infòrmacje ò dzysdniowi
sytuacje w gduńsczim lëteracczim strzodowiszczu a w Kaszëbskò-Pòmòrsczim
Zrzeszenim, chtërna pòchôdô z łżëkwiata 1971 r., wëchôdô, że Cziżewsczémù
chòdzëło i ò ùsëniãcé Bądkòwsczégò
a Czedrowsczégò ze stanowiszczów, ja­czé zajimelë w Zrzeszenim,
i ò wërzucenié jich z òrganizacje. Mielë òni
nieòdpòwiedzalno twòrzëc ferment ë lëchą
atmòsferã w Zrzeszenim a przëczëniwało
sã do tegò jich szkòdlëwé wëstãpòwanié na
wnetka wszëtczich zéńdzeniach. W pierszim
sztóce Bądkòwsczi ë Czedrowsczi mielë
wërzasnąc sã tegò pisma, równak, wedle
esbecczich aktów wszelejaczé dzejania
„stôrégò” zarządu sczerowóné procëm
nim ni mògłë przëniesc brzadu (i pò prôwdze nie przëniosłë), bò Bądkòwsczi i jegò
lëdze dërch dostôwelë wiadła ò wszëtczim, co robia procëmnô starna.
Kôrbiónczi nié le ò KPZ
Òb czas trzech pierszich miesãcy 1971 r.
mieszkanié Lecha Bądkòwsczégò bëło
môlã, gdze zbiérelë sã dzejarze KPZ i kôrbilë ò sytuacje w òrga­ni­zacje. Òbgôdiwelë
taktikã dzejaniô i kan­didaturë rozmajitëch lëdzy na stanowiszcza w przińdnym zarządze Zrzeszeniégò. W kòżdim
razu wedle Służbë Bezpiekù òb czas
nëch kôrbieniów wiele razów pòjawiałë
sã pòzdrzatczi jich ùczãstników, z chtërnëch wëchôdało, że jich ùdbë sczerowóné
są procëm rządzący w tim czasu Pòlsczi
Zjednóny Robòtniczi Partie (PZRP). Bezpieka wiedza téż, że Bądkòwsczi dostôwôł
wiadła ò tim, co i jak gôdelë dzejarze KPZ
z wòjewódzczima wëszëznama PZRP
we Gduńskù. Tima, co przënôsziwelë
mù ne wiadła, bëlë: Édmùnd Kamińsczi,
Izabella Trojanowskô, Wòjcech Czedrowsczi ë Józef Bòrzëszkòwsczi. Krëjamné
służbë „lëdowi” Pòlsczi wiedzałë to
wszëtkò przez to, że w mieszkanim
Bądkòwsczégò, chtëren béł rozprôcowiwóny w òbrëmienim òperacjowi sprawë ò tacewny pòzwie „Inspiratorzy”,
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
KASZËBI W PRL-U
założony béł jizbòwi pòdsłëch (w aktach
wëstãpiwô òn pòd ùżiwónym przez
bezpiekã skrócënkã „PP”, co òznôczô
„podsłuch pokojowy”). Dzãka temù
fónkcjonariuszowie SB wiedzelë, chto
przëchôdôł do Bądkòwsczégò i ò czim
z nim kôrbił. Na przëmiôr w esbecczim
zapiskù, chtëren tikôł sã rozmòwë Lecha Bądkòwsczégò z Wòjcechã Czedrowsczim z 19 stëcznika 1971 r., wë­
czëtac mòżemë, że òkróm sprawów
sparłãczonëch ze Zrzeszenim òbgôdiwelë
òni téż òglową sytuacjã w kraju. Zapisóné òstało, że Czedrowsczi rzekł tej midzë
jinszima, że jeżlë Gierek nie dô so terô
radë, to przińdze cësk z Mòskwë czë skądka,
i dadzą chłopa tegò zortu, co pòwié, że jô
zrobiã pòrządk”. Kò doch to, ò czim tuwò
piszemë, dzejało sã krótkò pò wëdarzeniach z Gòdnika 1970 r. w Trzëgardze i pò
òbjimniãcym przédnictwa w rządzący
partie i w całi Pòlsce przez Édwarda Gierka. Do dzejaniów Lecha Bądkòwsczégò
i jegò grëpë, co chca zmianów w Zrzeszenim, dołączëłë sã jesz partë KPZ z Gduńska i Wejrowa, chtërne wësłałë lëstë
do Przédnégò Zarządu i żądałë w nich
zwòłaniô plenum. Òkróm tegò Bądkòwsczi,
Kamińsczi, Trojanowskô ë Czedrowsczi
kôrbilë z przedstôwcama jinëch partów
Zrzeszeniégò, żebë zwëskac jich pòpiarcé
dlô swòjich ùdbów.
Pòzmiana wëszëznów
na demòkraticzny ôrt
Zéńdzenié, na chtërnym wëbróné òstałë
nowé wëszëznë KPZ, òdbëło sã 21
strëmiannika 1971 r. Ùznôwô sã, że bëło
to jedno z nôwôżniészich zetkaniów
w całëch dzejach Zrzeszeniégò. Prôwdac
dochôdało òb czas niegò do spiérków
midzë jegò ùczãstnikama, dejade ùdało
sã tej na demòkraticzny ôrt zmienic
wëszëznë KPZ. Donëchczasny przédnik
Bernat Szczãsny ùstąpił ze swòjegò stanowiszcza, a jegò pòsobnikã òstôł Jerzi
Czedrowsczi, starszi bracyna Wòjcecha.
Regina Grzenkòwicz i Józef Wãsersczi
òstelë wiceprzédnikama KPZ. Do zrze­
szeniowëch wëszëznów weszlë tej téż
midzë jinyma Józef Bòrzëszkòwsczi jakno
nowi sekretéra ë Wòjcech Czedrowsczi
jakno nôleżnik zarządu.
Wedle dbë fónkcjonariuszów bezpieczi nowé przédnictwò KPZ prakticzno [...]
zawòjowóné je przez òsobë òd lat zrzeszoné z Lechã Bądkòwsczim. Nie òznôczało
POMERANIA SÉWNIK 2014
to równak, że nemù slédnémù widzelë
sã wszëtcë nôleżnicë nowégò zarządu.
Òsoblëwé zastrzédżi miôł Bądkòwsczi do
personë Józefa Wãsersczégò, chtëren òd
1968 r. rokù béł I Sekretérą Pòwiatowégò
Kòmitetu PZRP w Wejrowie i wedle aù­
tora ksążczi Odwrócona kotwica miôł bëc
„wtikaczã” wëszëznów rządzący partie w Zrzeszenim. Ni mòże tej dzëwic,
że to prawie Wãsersczi béł nôbëlni
òbtaksowiwónym przez SB nôleżnikã
nowégò zarządu. Kò doch nie trzimôł
z przédnym procëmnikã „kòmùnë” w Zrzeszenim, to je Bądkòwsczim, ale òkróm
te béł téż, jak to napiselë esbecë, znóny
z bëlnégò włącziwaniô sã w spòleczną robòtã.
Wôrt nadczidnąc w tim môlu, że nôleżnikã
PZRP béł téż nowi przédnik KPZ Jerzi Czedrowsczi. Wedle dbë Bądkòwsczégò miôł
òn bëc człowiekã, co bë mógł ùspòkòjiwac
rozmajité przińdné zastrzédżi partiowëch
wëszëznów i przënôszac wiadła ò tim, co
gôdóné je w ji Wòjewódzczim Kòmitece.
W slédnëch dniach strëmiannika 1971 r.
òkôzało sã dejade, że Jerzi Czedrowsczi
nie bãdze robił tegò, co chcôł òd niegò
Bądkòwsczi, bò nie rzekł mù dëcht nick
ò tim, co gôdôł z przedstôwcama WK PZRP
we Gduńskù. Esbecë zapiselë tej w swòjich
aktach, że Bądkòwsczi béł tim wërazno
rozjarchòlony.
Pòdskacenié młodëch do dzejaniô
W pierszi pòłowie 1971 r. w westrzódkù
zainteresowaniégò Lecha Bądkòwsczégò
béł klub Pòmòraniô. Wëchôdało to z jegò
dbë, żebë stôrëch dzejarzów achtnąc ë
ùczestnic, ale téż òdsënąc jich òd cëskù
na kawle i dzejanié Zrzeszeniégò. Mielë
mù w tim pòmòc prawie młodi lëdze.
Pòdskacenié młodzëznë do dzejaniô na
kaszëbsczim gónie bëło jedną z témów
òbgôdiwónëch òb czas zetkaniów
w mieszkanim Bądkòwsczégò. Wòjcech
Czedrowsczi zabédowôł tej, żebë
stwòrzëc nowé kòła klubù Pòmòraniô
w taczich gardach, jak Gduńsk, Toruń,
Człëchòwò, Pùck, Kartuzë, Chònice
i Kòscérzna. Òpiekòwac mielë sã nima
taczi dzejarze, jak J. Bòrzëszkòwsczi,
R. Grzenkòwicz, Stanisłôw Pestka,
J. Wãsersczi, Léón Roppel, W. Czedrowsczi,
L. Bądkòwsczi ë Janina Bòrzëszkòwskô.
W esbecczim dokùmeńce scwierdzoné òstało, że prôwdac w dzejania te włączony òstôł téż nôleżnik kòmùnysticzny
partie, to je J. Wãsersczi, dejade wedle
Bernat Szczãsny.
Òdj. ze zbiérów Institutu Nôrodny Pamiãcë
Jerzi Czedrowsczi.
Òdj. ze zbiérów Institutu Nôrodny Pamiãcë
bezpieczi Bądkòwsczi chcôł doprowadzëc gò do taczi sytuacji, żebë zmùszëc
gò do ùstãpieniô ze stanowiszczów, jaczé
zajimôł w KPZ. Òkróm tegò z rapòrtu SB
mòżemë sã wëdowiedzec, że wnëkiwanié w głowë młodëch lëdzy niedowiérnotë do Lëdowi Pòlsczi ë do ji pòliticznégò
ùstawù bëło jedną z dbów, jaczima czerowôł sã Bądkòwsczi w òdniesenim do
młodzëznë z karna Pòmòraniô. Terôzka
ju wiémë, czemù to prawie w tim czasu
gduńskô SB ùdba so prowadzëc sczerowóną procëm KPZ òbiektową sprawã
ò kriptonimie „Saga”...
* Òglowé wiadła ò òbiektowi sprawie ò kriptonimie „Saga” jidze nalezc w artiklu pt. „Saga ò Zrzeszenim”, chtëren òstôł òpùblikòwóny w „Pomeranii” w gromicznikù latoségò rokù.
** Aùtor je starszim archiwistą w archiwalnym dzélu
gduńsczégò partu Institutu Nôrodny Pamiãcë.
19
BIOGRAFIE – ROMAN WOYKE
Część 2
W kaszubskim pułku
W poprzednim numerze autor, który zainteresował się działalnością Romana Woykego po przeczytaniu publikacji Jak Kaszubi bili bolszewików (reprintu książki Zarys historii wojennej 66 Kaszubskiego Pułku Piechoty im. Marszałka J. Piłsudskiego Wacława Jankiewicza), przedstawił dzieje jego
rodu i powstanie 66 pułku. Dziś ciąg dalszy opowieści o losach oficera tej jednostki.
KRZYSZTOF KOWALKOWSKI
Wyzwalanie Kartuz
W styczniu 1920 r. w pułku w miejsce
kompanii kadrowych powstały trzy bataliony, a Roman Woyke już w stopniu
podporucznika był wymieniany jako dowódca III batalionu.
Gdy w styczniu 1920 r. na mocy
traktatu wersalskiego Wojsko Polskie
zajmowało Pomorze, 66 Kaszubski Pułk
Piechoty im. Marszałka Józefa Piłsudskiego wraz z całą dywizją 18 stycznia
wkroczył do Torunia.
Jak pisze w liście (z 6.03.2014 r.) Witold Woyke, jego ojciec ze swoją kompanią wyzwalał Kartuzy. Na pewno tam
był i często o tym mówił ze względu na
dalszą rodzinę z Kartuz. Po zajęciu Kartuz wraz ze swoją kompanią został zaraz
skierowany na zaślubiny z morzem, ale
zaraz też odwrotnie skierowany do Torunia. Informacja ta jest zaskakująca,
gdyż w Dziejach Kartuz zapisano, że do
Kartuz 8 lutego 1920 r. wkroczył, uroczyście witany, 1 Pułk Ułanów Krechowieckich. Brak natomiast informacji
o 66 Kaszubskim Pułku Piechoty w Kartuzach. W wyjaśnieniu tej sprawy z pomocą przyszedł Marian Hirsz, którego
krewny ppor. Jan Hirsz walczył w 66
pułku, za co został odznaczony Srebrnym Krzyżem „Virtuti Militari” (zginął
pod Horodcem we wrześniu 1920 r.).
20
Marian Hirsz gromadzący wszelkie
informacje o 66 Kaszubskim Pułku Piechoty, napisał w mejlu do mnie: Otóż
przeglądając dokumenty Dywizji Strzelców
Pomorskich (późniejsza 16 Dywizja Piechoty), natknąłem się na informację – rozkaz
płk. Stanisława Skrzyńskiego, dowódcy
ochotniczej Dywizji Strzelców Pomorskich,
rozkazujący przebywającym w Toruniu oddziałom Dywizji udania się do:
• pułkowi grudziądzkiemu – do Grudziądza
• pułkowi starogardzkiemu – dnia
2.02.1920 r. do Starogardu Gdańskiego
• pułkowi kaszubskiemu – dnia 1.02.1920
r. do Kościerzyny i Kartuz.
Szukam miejsca, gdzie Kaszubski Pułk
Strzelców Pomorskich Komendanta Józefa
Piłsudskiego był zakwaterowany. Ciekawostką jest to, że pułk nie brał udziału w defiladzie 8.02.1920 r. w Kartuzach. W innym
miejscu jest informacja o odejściu w dniu
17.03.1920 r. kaszubskiego pułku z Kościerzyny i Kartuz do Torunia. Dokumenty są
jednoznaczne. Nie znam jednak miejsca
zakwaterowania pułku w Kartuzach i Kościerzynie. W świetle nowych dokumentów
wynika, że ppor. Roman Woyke mógł być
w Kartuzach. Tylko gdzie była zakwaterowana kartuska część pułku?
Po przejściu pułku do Torunia trwały
cały czas działania mające doprowadzić
go do pełnej sprawności organizacyjnej. Tworzono kolejne jego jednostki
taktyczne i pomocnicze. Organizację pułku zakończono w ostatnich dniach maja,
choć nie był on całkowicie wyekwipowany. Wacław Jankiewicz w swojej książce
napisał na ten temat: Wyposażenie pułku
w broń i sprzęt wojenny było najzupełniej
wystarczające. Nieco gorzej przedstawiało się umundurowanie i wyekwipowanie.
Część żołnierzy nosiła mundury typu niemieckiego, część zaś typu amerykańskiego.
Duże też braki były w obuwiu.
Szlak bojowy 66 KPP
W bój pułk wyruszył z Torunia 3 czerwca 1920 r. Pierwszą bitwę stoczył pod
Bobrujkami. Tu dowódca pułku miał
do dyspozycji tylko dwa bataliony: I i II,
ponieważ III batalion z rozkazu gen. Sikorskiego został skierowany na inny odcinek. Bitwa rozpoczęła się o świcie 26
czerwca, gdy w okopach był II batalion
liczący 4 oficerów i 214 szeregowców,
a uderzył na nich cały rosyjski pułk. Gdy
II batalion z coraz większymi stratami
odpierał wroga, dowódca pułku na pomoc wysłał dwie kompanie I batalionu
stojącego w odwodzie. Dowódcą II kompanii w tym batalionie był ppor. Roman
Woyke. Wacław Jankiewicz tak o tym
pisze w swojej książce: Dowódca pułku
śle na pomoc II bataljonowi dwie kompanje z odwodowego bataljonu. Kompanja
2-a podporucznika Woyke zagęściła i przedłużyła linję 5-tej kompanji, a kompanja
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
BIOGRAFIE – ROMAN WOYKE
3-a sierżanta Bernarda Łukowicza wzmocniła dwoma plutonami kompanję 7-ą. (Resztę kompanji zatrzymał dowódca bataljonu
w odwodzie). Po zaciekłych walkach
i wycofaniu się Rosjan czas był na ocenę
sytuacji: Straty rosyjskie przenosiły setkę
zabitych i wielu rannych. Po naszej stronie
było 6 zabitych i 7 rannych. Pułk wziął kilkaset karabinów w zdobyczy i kilkunastu
jeńców. Należy w tym miejscu dodać, że
pułk noszący imię Marszałka Józefa Piłsudskiego pokonał w tym boju rosyjski
pułk imienia Lenina.
Kolejne walki pułk stoczył pod Prudokiem, Damarkami i Hulewiczami. Gdy
4 lipca Rosjanie przeszli do kontrataku,
pułk wraz z całym polskim wojskiem
wycofywał się, walcząc nad Tremlą
i Styrem. Jak pisze Jankiewicz, pod Tremlą Szczególnie ciężkie walki stoczył w tym
okresie I batalion pod dowództwem porucznika Zboińskiego. Batalion ten miał wyrzucić nieprzyjaciela za rzekę w rejonie wsi Niestanowicze. Rosjanie zaciekle bronili wsi
i przejścia przez rzekę. Wieś kilkakrotnie
przechodziła z rąk do rąk. Walki toczyły
się wśród skwaru płonących naokół lasów
i zgliszcz wsi. Walki o Niestanowicze trwały do 8 lipca, poczem batalion okrążony,
musiał się cofnąć, torując sobie drogę bagnetem. Jeśli wcześniej nie nastąpiły jakieś zmiany organizacyjne, to właśnie
we wspomnianym I batalionie dowódcą
2 kompanii był por. Roman Woyke.
Kolejny bój pułk stoczył nad Styrem:
W dniach 23 i 24 lipca pułk brał czynny
udział w zwycięskim przeciwnatarciu na
Rzeczycę i Pierekale nad Styrem, gdzie batalion I zajmuje Rzeczycę. Następne boje
pułk wiódł pod Drohiczynem i Kobryniem, skąd wycofał się aż do Brześcia.
W ciągu pięciu dni pułk przeszedł 200
km, prowadząc ciężkie walki okupione dużymi stratami. W Kobryniu pułk
otrzymał uzupełnienie w sile 370 ochotników z Suwalszczyzny. Warto tu podać,
że w dniu wymarszu w bój w pułku było
20 oficerów i 1483 szeregowych. Tak
duże uzupełnienie pokazuje, jak wielkie straty pułk musiał ponieść w czasie
walk.
Nad Bugiem dywizja zajęła stanowiska obronne 31 lipca. 66 pułk zajął
stanowiska od wsi Piecki do Kłodna.
Pomimo uzupełnień kompanie liczyły
tylko od 20 do 35 ludzi, a więc niewiele więcej niż pluton. Po walkach I i III
batalion przeszły do Mokran, gdzie natychmiast (2 sierpnia) ruszyły do boju,
tocząc krwawe walki także następnego dnia. 4 sierpnia o świcie Rosjanie
uderzyli na całym froncie 16 dywizji.
Gdy oddziały zaczęły się cofać, musiał
cofnąć się także 66 pułk. Jak napisał
Jankiewicz, Najdłużej bronił się batalion
I. W przeciwuderzeniu został ranny podporucznik Woyke. Nie wiadomo, jak ciężka to była rana i czy powrócił na front,
ale w opisie dalszych walk pułku ppor.
Woyke nie był już wymieniany.
7 sierpnia 1920 r. po zakończeniu
najcięższych i najkrwawszych walk,
jakie 66 pułk dotychczas stoczył, żołnierze zostali przewiezieni wagonami
do obszaru, na którym stacjonowała
4 armia (główna siła uderzeniowa w bitwie warszawskiej). Do bitwy pułk ruszył
16 września, przechodząc Wieprz pod Łysobykami. Walkę z Rosjanami rozpoczął
pod Okrzeją, następnie boje wiódł pod
Seroczynem, Pierzchałami, Łomżą i Małorytami. Z Małoryt pułk pomaszerował do
miasteczka Horodec. Tu w dniach 14–24
września 1920 r. stoczył zwycięską bitwę
pod Horodcem nad Kanałem Królewskim.
Należy tu wyjaśnić, że Horodec to w II
Rzeczypospolitej gmina w powiecie kobryńskim w woj. poleskim, a dziś miejscowość na Białorusi. Po zdobyciu Horodca 16
dywizja piechoty, w skład której wchodził
66 pułk, przeszła do odwodu armii i pułk
nie brał udziału w dalszych walkach. Po
zawieszeniu broni wrócił do Chełmna.
W czasie walk prowadzonych przez
66 pułk zginęło 2 oficerów i 187 żołnierzy, którzy są znani z imienia i nazwiska, a ich lista została podana na końcu cytowanej tu wielokrotnie książki.
Jak pisze jej autor Wacław Jankiewicz:
oprócz wymienionych w tej liście, u wielu
poległych nie dało się stwierdzić nazwisk.
Pamięć wszystkich bezimiennych bohaterów uczcił cały Naród, stawiając w stolicy
państwa w Warszawie pomnik Nieznanego
Żołnierza.
W Radiu Gdańsk
mówimy bardzo dużo po kaszubsku!
Klëka od poniedziałku do piątku godz. 17.54 i 22.40
Magazyn Kaszubski niedziela godz. 8:00
radiogdansk.pl
POMERANIA SÉWNIK 2014
21
LËDZE
Òddóny chòjnicczi zemi
W drëdżi pòłowie XX wiekù do karna nôbarżi zasłużonëch współtwórców rësznotë regionalny
w Chòjnicach i w pòwiece chòjnicczim nôleżôł Klémãs Szczepańsczi. Latos, w gromicznikù,
minãła 25. roczëzna jegò smiercë.
KAZMIERZ JARUSZEWSKI
Ùrodzył sã 23 stëcznika 1937 r. w Ritlu
w dodomie swoich starków Gali­kòw­
sczich. Ten bùdink, co stojôł tedë na­
procëm szkòłë, dzysô ju nie istnieje.
W jegò môlu w 1955 r. Józef Ga­likòwsczi
(brat matczi) pòbùdowôł dlô swòji
ro­d zëznë nowé chëcze. Zôs starszi
Klémãsa, Kònrad (1912–1986) i Anna
(1911–1998), wëbùdowelë swój bùdink
w òblëżim Wiôldżégò Kanału Brdë (200
métrów òd kòscoła) i zamieszkelë w nim
w 1949 r. Klémãs Léónôrd miôł troje
rodzeństwa: bracynôw Kònrada (1939–
–1946; ùmarłégò na difterit) i Édmùnda
(ur. 1940) i sostrã Helenã (ùr. 1950),
chtërna mieszkô do dzysô w tim domôctwie. Pòchòdzący z Kòsobùdów na
Zabòrach òjc Klémãsa robił w ritelsczim
tartakù, nôprzód jakno robòtnik, a pózni,
jaż do emeriturë, jakno czerownik składu bôlów. Matka, ritlanka, zajimała sã
dodomã i wëchòwanim czwòrga dzecy.
Wiedno mëslôł
ò robòce z młodzëzną
Nôùkã w szkòle pòwszechny w Ritlu
sédmëlatny Klémãs, nôstarszi z rodzeństwa, rozpòczął jesz òbczas òkùpacji,
a ùkùńcził jã w 1951 r. Ju w tim czasu
wëkazywôł sã niemałą aktiwnoscą jakno wspaniałi òrganizatór. Nôleżôł do
Związkù Harcerstwa Pòlsczégò, gdze
pełnił fónkcjã przëbòcznégò. Jak pózni
wspòminôł, wiedno mëslôł ò robòce
z młodzëzną; pò latach òstôł pedagògã
z pòwòłaniégò.
22
Pò ùkùńczenim w 1955 r. Pań­stwò­
wégò Liceùm Pedagògicznégò w Të­chòlë
dostôł nôkôz robòtë w Szkò­­le Pòdstawòwi
nr 2 w Grificach (wòjewództwò szczecyńsczé). W latach 1957–1961, z dwalatną przerwą na òdbëcé wòjskòwi
służbë w Szcze­cënie, ùcził w Kruszce
kòle Chòj­n ic. Pózni òstôł przeniosłi
do rodzynnégò Ritla. Tam prôcowôł
dwa lata. Pò­temù òstôł czerownikã
Szkòłë Pòdsta­w òwi w Òstrowitim
kòl Chòjnic, pòdinspektorã òswiatë
w Chòjnicach, a w 1975 r. òbjął fónkcjã
direktora szkòłë w Charzikòwach. Rok
rëchli na Ùniwersytece Gduńsczim
ùkùńcził studia pòlonisticzné. Jegò
magisterskô prôca „Toponimia południowej części powiatu chojnickiego”
(maszinopis) do dzys cenionô je przez
wiele jãzëkòznôwców – badaczów
pòmòrsczich nazw miescowëch.
Klémãs Szczepańsczi wczas zaczął
pùblikòwac w òglepòlsczich periodi­
kach przeznaczonëch dlô szkólnëch;
jegò artikle pòjôwiałë sã m.jin. w ta­czich
cządnikach, jak „Życie Szkoły”, „Wychowanie Obywatelskie” czë „Wiadomości
Historyczne”. Jakno mło­di, kreatiwny
pedagòg, starôł sã ùpòwszechniwac
wiédzã ò przeszłoscë chòjnicczi zemi
nié leno strzód ùczniów, ale téż w całi
Pòlsce. W wiekù 25 lat miôł ju w swòjim
pòpùlarnonôùkòwim doróbkù lëczné
pùblikacje, w tim „Regionalizm na
lekcjach historii w kl. V” (ògłoszony
drëkã w 1962 r. w pòczëtnym periodikù „Wiadomości Historyczne”). Wiele
jegò òprôcowaniów ùkôzało sã drëkã
w wëdôwnictwach zbiorowëch, z ja­czich
kòrzëstelë szkólny na terenie całégò
kraju, m.jin. w ksążce Wychowanie obywatelskie w szkole podstawowej pòd red.
B. Siwka i A. Zajączkòwsczégò (1971).
K. Szczepańsczi béł jesz do te laùreatã
czile òglepòlsczich kònkursów dlô szkól­
nëch doticzącëch przëgòtowaniô scenariuszów zajãców lekcyjnëch i didakticznëch wanogów.
W 1963 r. òżenił sã z Irmgardą Jażdżejewską, córką méstra mularsczégò.
Małżónkòwie dożdelë sã sëna Krësztofa,
chtëren pózni òstôł inżiniérã geòdetą.
W 1977 r. Szczepańscë wëbùdowelë
so bùdink w Chòjnicach przë ùlicë
Żeromsczégò 37. Òbòje bëlë cenionyma
szkólnyma i spòłecznikama.
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
LËDZE
Badawczô pasjô
Dzejanié spòłeczné i kùlturalné to
bëła wôżnô òbéńda aktiwnoscë
Klémãsa Szczepańsczégò. Cesził sã
òn ùznanim w strzodowiskù òswiatowim. Przewòdzył partowi gminnémù Związkù Nôùczëcelstwa Pòlsczé­
gò i czerowôł sekcją historiczną ZNP
w Bidgòszczë. Z leżnoscë 60-lecô ùtwòrzeniégò pierszégò ògniska Związku
Pòlsczich Naùczëcelów Szkół Pòwszechnëch w Chòjnicach òprôcowôł broszurã
„ZNP – pod znakiem trzech liter”
(1988). Z ti pùblikacji kòrzëstają chãtno
badacze pòmòrsczich dzejów òswia­
të i związkòwi rësznotë. Zakòchóny
béł w kùlturze i tradicji Gduńsczégò
Pòmòrzô, òsoblëwie zemi kaszëbsczi. Pò zamieszkanim w Chòjnicach
rãdo włącził sã w robòtã na rzecz
spòłecznoscë zrzeszony. Òd 1977 r.
nôleżôł do zarządu chòjnicczégò partu
Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniégò,
ùczãstnicził w zjazdach delegatów
i reprezentowôł swój part w statutowëch òrganach Zrzeszeniégò. Aktiwno
dzejôł téż w Chojnicczim Towarzëstwie Kùlturalnym. Czej òstôł prowadnikã sekcji wëdôwniczi tegò stowa­
rzëszeniégò, zebrôł i przëgòtowôł do
drëkù, wespół z kòlegium redakcyjnym,
sztërë numrë cządnika „Zeszyty Choj­
nickie”. Rëchli, w 1980 r., wëdôł numer
10. tegò pismiona pòswiãcony dzejóm
chòjnicczi zemi òbczas II wòjnë swiatowi. Materiałë zgromadzoné w tim
numrze scësło wiązałë sã z zainteresowanim tegò regionalistë historią
zmaganiów wòjnowëch i jich ùczãstników. K. Szczepańsczi spòtikôł sã
z dôwnyma żôłnérzama i partizantama, spisywôł i zestôwiôł ze sobą jich relacje. Kò pamiãc lëdzkô biwô zawòdnô.
Ta pasjô regionalistë òbrodzëła téż pò­
czëtnyma ksążkama ò szarżë 18 Pùłkù
Ùłanów Pòmòrsczich pòd Krojantama,
ò òbronie Chòjnic w 1939 r., ë téż rozdzélã wòjnowim w mònografii nôùkowi
Brus (pòd red. J. Bòrzëszkòwsczégò). Do
znaczącëch òprôcowaniów ò charakterze pòpùlarnym nôleżi téż wëdónô
w 1986 r. pùblikacjô Chojnice. Informator turystyczny. Wôrt je zazdrzec do ni
pò bliskò trzëdzescë latach i zawiarté
w ni infòrmacje zestawic z dzysdniowim òbrazã dinamiczno rozwijającégò
sã miasta.
POMERANIA SÉWNIK 2014
Nônowszé dzeje fascynowałë Klé­
mãsa Szczepańsczégò tak, jak całô
historiô pôłniowëch Kaszëb, zemi
chòjnicczi i zabòrsczi. A pamiãtac
mùszimë, że ten ceniony dzejôrz i pùblicysta béł z wësztôłceniô pòlonistą.
Gromadzył tej fòlklor lëteracczi, bôj­czi
i pòdania lëdowé, ale nôbarżi zajima­
ło gò nazéwnictwò. Przez wiele lat
prowadzył badania etimòlogiczné
i ònomasticzné, jegò prôca magisterskô (napisónô pòd czerënkã prof.
Ludwika Wierzbòwsczégò) je bëlnym
przëkładã tëch nôùkòwëch zainteresowaniów. Rôd pùblikòwôł òn téż
w regionalnëch cządnikach, m.jin.
w „Pòmeranii” (np. artikel „1 września
1939 r. w Charzy­kowach” – w numrze 5
z 1978 r.), w „Ba­­zunach” i, przede wszëtczim, w czą­dnikù „Zeszyty Chojnickie”,
w chtër­nym w piãcdzesątlatny jegò
historii, zapisôł jednã z nôwspanialszich kartów. W 1987 r. òstôł nôleżnikã
Bëdgòsczégò Towarzëstwa Nôùkòwégò (Wëdzél Nôùk Hùmanisticznëch).
Zapòczątkòwôł w Charzikòwach,
niedługò przed smiercą, ùpamiãtnienié
bòhatersczi walczi Batalionu Òbronë
Nôrodowi „Czersk” w 1939 r.
Ten chòjnicczi regionalista òd­
znaczony òstôł m.in. Złotim Krziżã
Zasłëdżi, Medalã Kòmisji Edukacji
Nôrodowi, Złotą Òdznaką ZNP, Òdznaką
Zasłużony Dzejôrz Kùlturë i Medalã
300-lecô Òdseczë Wiedeńsczi.
Òdeszedł za wczas
Ti, chtërny znelë dobrze K. Szcze­
pańsczégò, wiedzelë, że jedną z jegò
nôwikszich pasji są szachë. Spòtkania
z jegò drëchama òdbiwałë sã czãsto
w atmòsferze szachòwëch biôtków przë
kawie. Lubił téż pòdróżowac. Pamiątką
z lëcznëch rézów bëłë slajdë, chtërne
pòtemù pòkazywôł młodzëznie np.
òbczas latnëch kòlonii.
Òdeszedł niespòdzajno w wiekù 52
lat – przëczëną jegò nagłi smiercë béł
zawał serca w nastãpstwie wëpôdkù
przë jezdze aùtołã 3 gromicznika
1989 r. Pòchòwóny òstôł na smãtôrzu
w Charzikòwach, w òblëżim szkòłë,
chtërny ùczniowie i robòtnicë wiedno
wspòminają gò z wiôldżim ùwôżanim
i sympatią. Latos, w czerwińcu, jesmë
ùroczësto òbchòdzëlë półwieczé
periodikù „Zeszyty Chojnickie”. Do
nôjasniészich pòstacy związónëch z tim
cządnikã nôleżôł Klémãs Szczepańsczi. Mało taczich dzejarzów, chtërny
wszëtkò, co mielë nôlepszégò, òddelë
zemi chòjnicczi.
Tłóm. Bògùsława Gòłąbk
Òdjimczi z archiwùm familie Szczepańsczich
23
LËDZE
Ùkòchôł mòrzé
Kazmiérz Łómniewsczi (Kazimierz Łomniewski) przëcygnął na Pòmòrzé w 1933 rokù i òstôł tuwò
do kùńc żëcô. Béł wiôldżim ùczałim i bëlnym szkólnym, chtëren miłotã do historie i geògrafie
przekôzôł m.jin. prof. Geratowi Labùdze.
ROMAN ROBACZEWSKI
Wëmôgający i pòmòcny szkólny
Ùrodzył sã 22 gromicznika 1907 rokù
w Radomëslim Wiôl­dżim pòd Tarnowã.
W tim placu skùń­cził spòdleczną szkòłã,
a strzédną w krót­kò leżący Dãbicë. Egzamin dozdrzeniałoscë złożił w 1925 rokù.
Zgódno ze swòjima zamiłowaniama
zaczął na Jagielońsczim Ùniwersytece
geògraficzné studia, na dodôwk béł
słëchińcã historicznëch wëkładów.
W geògrafie nôbarżi cygnãła gò wiédzô
ò hidrograficznëch zjawiszczach. Studia
skùńcził w 1930 cedlã doktora filozofie
w òbjimie geògrafie, na spòdlim disertacje pt. „Zjawiska i okres lodowy w prawym dorzeczu górnej Wisły”. Promòtorã
jegò dokazu béł znóny geògraf prof. Józef
Smòleńsczi.
W 1933 rokù òstôł szkólnym òd ge­
ògrafie w wejrowsczim gimnazjum.
Gòdzënów do ùczeniô geò­gra­f ie nie
sygło na całi etat, tej ùcził téż historie. Mòcno sã wcygnął w ùcze­n ié
i béł baro wëmôgającym bel­f rã. Za­
chã­c ywôł do òstri robòtë, ùswiąd­
niwôł wëchòwónkóm jich talentë
i predispòzycje. Jednym z jegò ùczniów
béł Gerat Labùda, môłi knôpiczk jeżdżący z leżącégò niedalek Lëzëna.
Sparłączëła jich lëgòtka – òblubienié
mòrza. Dlô mòrza na Kaszëbë przëcygnął
z pôłnia Pòlsczi Kazmiérz Łómniewsczi. Rojącë, że òstanie maréną, do
wejrowsczégò gimnazjum chòdzył
Gerat Labùda. Òbaji dwaji traktowelë
tã szkòłã jakno pierszi krok do célu, jaczim béł Bôłt i téż jinszé akwenë. Póczi
24
co z òchòtnoscą sztudérowelë geògrafiã
i historiã. Łómniewsczi chùtkò dozdrzôł
zdatnoscë Labùdë do historicznëch
nôùków, szëk do ùczeniô sã cëzëch jã­
zë­ków, a przede wszëtczim mało czej
spòtikóną ùmiejãtnosc syntetizowaniégò
zebrónëch wiadłów. Dopòmógł młodémù
Labùdze w dostanim robòtë introligatora
gimnazjalnëch ksążków i pòdskôcôł do
sztudérowaniô historie. Pòdskacył gò téż
do napisaniô, w krëjamnoce przed jinszima profesorama, pòlemiczi z dr. Stefanã
Noskã na temat jegò dokazu ò religie
dôwnëch Słowianów. Spiérka ùcznia
Labùdë ùkôza sã w dosc czëtónym cotidzeniowim dodôwkù do gazétë „Ilustrowany Kurier Codzienny”. Ùdbelë so
napisanié ksążczi ò dzejach pòlsczégò
wëbrzeżégò, w jaczi Łómniewsczi bë sã
zajimnął geògrafnym dzélã, a Labùda,
jak wspòminôł, bë sã kòncentrowôł na:
„monografii poszczególnych osad; zaczynając od Kamiennej Góry, od Kolibek, aż
po Hel i dalej do Żarnowca. I tak zacząłem się zajmować historią regionu”.
Labùda pamiãtôł to Łómniew­sczé­
mù, swòjémù pierszémù pro­mòtorowi,
do kùńc żëcô. W ksążce Mieszko II król
Polski (1025–1034) dôł dedikacjã jak dali:
„Pamięci niezapomnianego nauczyciela historii i geografii w gimnazjum
wejherowskim dr. Kazimierza Łomniewskiego, profesora Uniwersytetu
Gdańskiego”. Gerat Labùda szëkòwno
zwëskôł z nôùkòwégò warsztatu,
jaczi przekôzôł mù Łómniewsczi,
ùmieszcziwającë wszëtczé historiczné zdarzënczi w czasu i przestrzenie.
Niechtërne title jegò historicznëch dokazów wskôzywałë na dobrą geò­graficzną
szkòłã, jaką dostôł òd Łóm­niewsczégò.
Jakno przikłôd niech są chòcbë ge­ògra­
ficzné title historicznëch dokazów La­
bùdë, np.: Rzeki w dziejach narodów…,
Główne momenty dziejów Bałtyku czë Polska w zlewisku Bałtyku.
Badéra, òrganizatór, administratór...
Łómniewsczi brôł ùdzél w séwnikòwi
kampanie, wzãti do niewòlë trafił do
òflagù, béł w nim do 1945 rokù. Czasu
tegò nie zmùdzył. Brôł aktiwny ùdzél
w òrganizowónëch bez pòjmańczików
sztôłceniowëch kùrsach, na jaczich
wëkłôdôł spòdlé geògrafie i zaawansowóną wiédzã z ti wietwie nôùczi.
Pò ùwòlnienim òflagù przëstąpił do
òrganizowaniégò pòlsczi pòùczënë na
terenie Niemców. W 1946 rokù przë
pierszi leżnoce wrócył do kraju. Służił pedagògiczną wiédzą w òswiatowi
administracje Szkólnégò Òkrãgù we
Gduńskù, prowadzącë jednoczasno didakticzné ùczbë z geògrafie w gduńsczi
Wëższi Szkòle Pedagògiczny (WSP).
Wnet zaczął nôùkòwą robòtã
w òddzélu Państwòwégò Institutu
Hidrologiczno-Meteòrologicznégò (PIHM)
w Gdinie (erbòwnicë prze­dwòjnowégò
Wëdzélu Mete­òro­logicznégò Ùrzãdu
Hidro­g ra­f i­c znégò, ùsadzonégò bez
profesora Władisława Gòrczińsczégò
i kòmandérã Józefa Ùnruga w 1920
rokù). Miôł w nim fùnkcjã nôczelnika
Mòrsczégò Wëdzélu. Jegò òbrzészkóm
słëchało òrganizowanié i prowadzenié
nad­mòrsczich séców hidrologicznëch
i meteòrologicznëch stacjów, pro­
wadzenié badérowaniów w dzélu fizyczi i chemie mòrza, a téż zagwësnienié
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
LËDZE
Òceanografie, jaczi stôł sã zawiãżim
terôczasnégò Institutu Òceanografie
GÙ. Swòje zaczekawienié czerowôł
na mòrzé, wespółrobił z Państwòwą
Mòrską Szkòłą w Gdinie i Wëższą
Szkòłą Wòjnowi Marinarczi, z Mòrsczim
Rëbacczim Institutã, i téż z Mòrsczim
Òddzélã PIHM w Gdinie. Bãdącë ùsôdzcą
czerënkù òceanografiô fizycznô, wespółrobił z prof. Kazmierzã Démlã, przédnym
przedstôwcą òceanografie biologiczny,
a téż kòmandérą Kazmierzã Zôgrodzczim, znôwcą òceanografie fizyczny
i wòjskòwi.
hidrologiczno-meteòrologiczny òsłonë
dlô hańdlowi i wòjnowi żeglôrczi. Cygnął dali nôùkòwą robòtã rëgniãtą na
Jagielońsczim Ùniwersytece. Òdbéł 25
badérnëch rejsów, zbiérôł i analizowôł
fizykòchemiczné dóné wòdów Bôłtu.
W 1952 rokù òstôł czerownikã Katédrë
Geògrafie Fizyczny w WSP we Gduńskù.
Wiele pùblikòwôł. W latach 1958–1964
ùkôzałë sã hidrologiczné dokazë, co bëłë
brzadã jegò docekaniów i òbserwacjów.
Do nôbarżi wôżnëch nôleżą òbrobienia
tikającé Wislanégò Zalewù, Gduńsczi
Hôwindżi i pôłniowégò Bôłtu.
Apartno robòcy i brzadny, roz­kòs­
cérzôł swòje nôùkòwé zajimnotë ò dzéle
hidrografie i hidrologie lądowi. W drëdżi
pòłowie 50. lat ùszłégò wiekù zainicjowôł ùtwòrzenié Limnologiczny Stacje
w Bòrëcënie nad Reduńsczim Jezorã,
jakô robi do dzysô. Stanowi terenową
bazã dlô nôùkòwëch badérowaniów i je
môlã, w jaczim wiédzã dostôwało czile
pòkòleniów geògrafów i biologów. Przez
wiele lat béł nôùkòwim czerownikã ti
stacje.
W 1955 òstôł docentã, a w 1962 ro­
kù nadzwëkòwim profesorã. Króm
didakticznëch ùczbów w gduńsczich
i gdińsczich ùczebniach w latach 1960–
–1968 béł didakticznym prôcownikã
i czerownikã Zakładu Hidrografie na
Ùniwersytece Mikòłaja Kòpernika w Toruniu.
W 1970 rokù na Gduńsczim Ùni­
wersytece (jaczi pòwstôł na spòdlim
WSP) òbjął czerowanié Zakładã Fizyczny
POMERANIA SÉWNIK 2014
Aùtór ùczbòwników
i òceanograficznëch mònografiów
Łómniewsczi napisôł ùniwersytecczi
ùczbòwnik pt. Oceanografia Fizyczna,
jaczi dożdôł sã dwùch edicjów (bez
Państwowe Wydawnictwo Naukowe)
i òstôł wëapartniony nôdgrodą Ministra
Pòùczënë i Wëższégò Szkòlnictwa. Dokôz
nen nalôzł téż ùsłëch amerikańsczégò
resortu do sprawów badérowaniô
òceanów i atmòsferë (National Oceanic and Atmospheric Administration),
chtëren wëdôł dolmaczenié ksążczi
w 1973 rokù.
Latã 1971 rokù czerowôł hidrograficznyma badérowaniama robionyma
òb czas rejsu ORP Kopernik w òbéńdze
Czôrnégò Mòrza. Na spòdlim nëch badérowaniów pòwstôł nôùkòwi dokôz
pt. Morze Śródziemne, jaczi òbrobilë Kazmiérz Łómniewsczi, Jerzi Zôlewsczi
i Ludwik Żmùdzyńsczi. Béł wespółaùtorã
jinszi mònografie ò charakterze akade­
micczégò ùczbòwnika pt. Morze Bałtyckie. Wielëna jegò dokazów je widzałô. Òpùblikòwôł wiele rozprawów,
nôùkòwëch donieseniów, referatów,
a téż nôùkòwëch i pòpùlarnonôùkòwëch
artiklów z òbéńdë òceanografie fizyczny.
Je jich kòl 80, a je nót pamiãtac, że nie
są kómpilacją ju òbrobionëch bez kògòs
jinszégò zagadnieniów, le analizą dónëch
wëzwëskónëch z hidrograficznëch badérowaniów, a téż wëników notowaniów hidrometeòrologicznëch stacjów.
Bez wiele lat ùdzeliwôł sã w robòtach
Kòmitetu Badérowaniô Mòrza Pòlsczi
Akademie Nôùk, pełniącë fùnkcjã
zastãpcë przédnika i szefa Redakcyjnégò
Kòmitetu Wëdowiznów KBM: „Oceanologia” i téż „Studia i Materiały Oceanologiczne”. Òstôł wëapartniony wielnyma
òdznaczeniama, midzë jinszima: Kawalersczim Krziżã Òrderu Òdrodzeniégò
Pòlsczi, Medalã Kòmisji Nôrodny
Pòùczënë, złotą òdznaką „Zasłużony
Prôcownik Mòrza”, a téż pamiątkòwim
medalã za zasłëdżi dlô rozwiju PIHM.
Nôbëlniészi didaktik
Profesór Kazmiérz Łómniewsczi wë­
sztôłcył i wëchòwôł czileset magistrów geògrafie i òceanografie, béł
promòtorã i recenzentã wiele dokazów doktorsczich, habilitacyjnëch,
profesorsczich przewòdów. Jegò wë­
chòwańcowie robielë w szkòlnictwie
i w różnoraczich institucjach wôżnëch
dlô nôrodny gòspòdarczi. Sztudérzë
mielë w ùwôżanim profesora przede
wszëtczim za pòrządné, bëlno przë­
rëchtowóné wëkładë, pòpiarté nônowszima zwënégama nôùczi. Sygnie rzeknąc, że rokroczno do kòżdi gòdzënë
wëkładu, nimò że ùcził dónégò przedmiotu łoni, szëkòwôł sã kòl 10 gòdzyn.
Òb czas wëkładów gôdôł pòmału,
spòkójno, ale równoczasno dinamiczno,
miôł bëlną dikcjã i wiedno przëjazno sã
ùsmiéchôł. Do nôùkòwëch wëwòdów
wprowôdzôł infòrmacje a nawetka pòwiôstczi na pierszé wezdrzenié
niesparłączoné z wëkładã, chtërne
jednakò bëlno dôwałë zrozmiec dërżéń
i ùtrwaliwałë przekazywóną wiédzã.
Jegò wëkładów słëchelë nié blós
sztudérzë, dlô chtërnëch dóny przedmiot béł brëkòwny do zarechòwaniégò
semestru, ale téż ti, co chcelë sobie
roz­kòscérzëc òglową wiédzã. Dlô sztu­
dérów béł żëczny, nastawiony przë­
jazno, òpiekùńczi i wërozmiałi – jak
òjc. Jegò warsztat, ôrt rëchtowaniô sã
do wëkładów i stosënk do sztudérów jô
miôł pòczestnosc pòznac nôprzód jakno sztudéra, a pózni jakno asystent, czej
w szescdzesątëch latach ùszłégò stalata
më razã robielë w Zakładze Hidrografie
Ùniwersytetu Mikòłaja Kòpernika w Toruniu.
Nimò że zakòchóny w mòrzim, tesknił do swòjich strón, czegò pòkazanim
béł drzewiany dodóm, w spòsobie krót­
kò góralsczégò, jaczi pòstawił w Sopòce.
Ùmarł 26 gòdnika 1978 rokù. Tłóm. Iwóna Makùrôt
Òdj. ze zbiorów aùtora
25
KASZËBSCZÉ SPRAWË WSZELEJACZÉ
Kró(ö)më wejrowsczi zemi
Jak mdze pò kaszëbskù pòlsczi sklep? Króm. A w kaszëbsczim co òznôczô słowò sklep? Pò pòlskù
to bë bëła piwnica. A kùli mómë krómów z pòzwą KRÓM? Skòpicą? Nié. Chòcôż, chto wié… Kòl
samégò Wejrowa leno trzë, chòc bëło jich razã piãc...
Bò są krómë i krömë.
TÓMK FÓPKA
Krömë
Jeden kröm béł w Lëzënie, leno gò cëzy
króm ze skrzëdlatim robôkã w pòzwie
z rénkù wëkarowôł.
Drëdżi kröm béł na Czôrny Górze
kòl Bòjana, ale jak mie rzekła jedna
krómòwô z Kòleczkòwa – jegò miéwca sã wzął i pòwiesył na drzéwiãcu, na
swòjim pòdwòrzim. Më nawetkã chcelë
pózni òd nich nen bùdink wëarãdowac, leno
za wiele chcelë – i pòdôwô mie dwie lónczi
worztë i kòłôcza.
Òstatny kröm je przë wejrowsczi drodze w Kniewie. Sedzymë z jegò miéw­cką,
Łucją Białk, w môłim dómikù ceglanégò
bùdinkù.
Dwie kropeczczi prawidłowò – gôdô
białka.
A te drëdżé sã bez „ó zamkłé” piszą.
Tak mie mój stark rzekł, tej to je dobrze.
To ta reszta pewno robi fele – òdpòwiôdô
miéwcka składu.
Łucjô Białk dzejô w hańdlu òd 1991
rokù. Nôprzódkã prowadzëła biznesë
w Zamòstnym. Tedë sã przeniosła
do Kniewa i tuwò pòwstôł KRÖM. Pitóm, czemù tak pòzwała swòj interes.
Jem tipòwą Kaszëbką i chcała jem bez
to zachòwac tradicją. Niejedny gôdają,
że to je pò prôwdze skład, a nié kröm. Jô
sama gôdóm pò kaszëbskù. Dzéwczãta za
tómbakã sã wstidzą gadac. Czej nie rozmieją, co je nót zrobic – tej mie je jima lżi to pò
kaszëbskù wëłożëc.
26
Dlô szefòwi KRÖM-ù kaszëbsczi znaczi swójsczi. Lëdze pitają sã za swójsczim
gùrkã czë tomatą. Kòl nas je nalézą. Na górnëch pòlëcach są kòl mie młink do kawë pò
mëmie zachòwóny, a z drëdżi stronë malowóné kaszëbsczé skòrëpë. Dlô òbzdobë. Nié
do kùpieniô.
Białczënô gôdô jesz, że kaszëbsczé
krómë i krömë mùszą sã trzimac razã,
a lëdze robią sã pòmału zmãczony
tima kòmpùtroma i wrócą do tradicje,
do jãzëka swòji zemi. A do te trzeba
chùtczi pòznac, co je nasze. Łucjô z Kniewa nie lëdô pòrtugalsczich krómów
z kropkòwónym robôkã ë jinëch, co pòd
pòlskòbrzëmiącyma pòzwoma sã tacą.
Co nie są nasze. Kaszëbsczé. Pòlsczé.
Krómë
Jadã do pierszégò, do Zbichòwa.
W KRÓMIE, przedzélony lodówką,
z chtërny co sztót chtos cos wëcygô,
rozpòwiôdómë z młodą, wstëdlëwą
(proszã nie nagrëwac i nie robic mie
òdjimków) miéwcką, Alicją Kòwalską.
Przejãła jem prowadzenié firmë pò tatkù,
czej ùmarł sztërë lata temù. To prawie
tata tã pòzwã wëmëslił. Doma gôdôł leno
Benedikt Bergmann przed KRÓMÃ w Gòwinie. Òdj. TF
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
KASZËBSCZÉ SPRAWË WSZELEJACZÉ
pò kaszëbskù. Më z sostrą ju nie gôdómë…
Mówi jesz, że klijence czãsto zagôdiwają pò kaszëbskù. Colemało kùpiwają
piwò… Mómë w krómie nawetkã jedno
z kaszëbska pòzwónë, mionã.
Pitóm, czë pòzywanié krómów pò
kaszëbskù mô cwëk. Przë przepisywanim
krómù na mie w ùrzãdze gôdelë, że mògã
zmienic pòzwã. Chcała jem, żebë òstało
tak, jak tata to wëmëslił. Òd małoscë jem tu,
w krómie, sã ùczëła robòtë… Òd tatë.
Robiã bùtnowi òdjimk KRÓMÙ.
Knôpicë, co przëjachelë na kòłach kùpiac
lodë, pòzérają na mie z cekawòscą…
Jadã jesz do drëdżégò, do Môłégò
Gòwina.
Czej robiã ne drzéwiané bòcónczi
a aniółczi, czëjã, jakbëm przelôżôł na nen
lepszi swiat – zwierziwô sã Benedikt
Bergmann, òjc Róberta. To òn (razã
z białką) namówił sëna na kaszëbsczé
pòzwanié – KRÓM – składu w Gòwinie.
Môłim Gòwinie. Më jesmë Kaszëbi
a wszëtczich jinëch ùwôżómë. Pòzwanié
miało bëc regionalné. Wiém, że pôrã taczich krómów na Kaszëbach je. Czuł jem
ò Lëzënie, Bòjanie…
Wasta Benedikt òbsługiwô klijentkã,
co prosy ò wino ze strzédny pòlëcë. Cekawi
mie, czë chto z kùpùjącëch prosy ò towôr
pò kaszëbskù. Dowiadiwóm sã, że tej
sej nawetk młodi knôpi do tegò krómù
trafią, co kôrbią pò naszémù. Taczi
trzëdzescëlatny sã ceszą, że mògą pògadac.
Chléb wząc, piwò, bómczi… I baro dobrze
sobie z jãzëkã radzą. Żebë leno mielë tã
robòtã i dëtczi…
Òjc miéwcë KRÓMÙ z Gòwina widzy
nôdzejã dlô kaszëbsczi kùlturë i dlô jãzëka
– w rozwiju gòspòdarczi. Za bëlnyma
zaróbkoma przińdze kòl młodëch chãc
do kaszëbiznë.
Mòja córka prowadzy Cepeliã we Wejrowie a jeden ze sënów – malëje. Pòkôżã
panu mòje żłobioné dzãcełczi a bòcónczi…
I jesz jedno zwierzenié wastë Benedikta,
nigle òdjãdã pòd Wejrowò: Jô pòchòdzã
z Kartuz.
KRÓM w Zbichòwie. Òdj. TF
Łucjô Białk przed KRÖMÃ. Òdj. TF
NAJŚWIEŻSZE INFORMACJE Z ŻYCIA ZKP
W TWOJEJ SKRZYNCE MEJLOWEJ
ZAPISZ SIĘ DO NEWSLETTERA NA WWW.KASZUBI.PL/NEWSLETTER
POMERANIA SÉWNIK 2014
27
Z POMORZA
Mierzeja Kurońska
– bałtycka oaza spokoju
Choć leżący w odległości ok. 100 mil morskich od Mierzei Helskiej kuroński półwysep jest od
niej ponadtrzykrotnie dłuższy, jednak te miejsca mają z sobą wiele wspólnego. Najbardziej rzucającym się w oczy podobieństwem jest oczywiście sam kształt obu mierzei. Niemniej ten, kto
miał okazję odwiedzić litewsko-rosyjską „kosę”, doświadczył czegoś, czego próżno szukać na
naszym, czyli helskim półwyspie.
SŁAWOMIR LEWANDOWSKI
Licząca 97 km długości Mierzeja Kurońska oddzielająca Morze Bałtyckie od
Zalewu Kurońskiego przyciąga tysiące
turystów. Największą atrakcją tego wąskiego i długiego skrawka lądu, choć
nie jedyną, są niepowtarzalne i jedne
z największych w Europie ruchome
piaszczyste wydmy. Kuroński półwysep, którego szerokość waha się od 400
metrów do ok. 3 kilometrów, leży na terytorium Litwy (50 km) i Rosji (47 km).
Przestrzeń dobrze chroniona
Litewska część Mierzei Kurońskiej,
którą miałem okazję zwiedzić kilka lat
temu, choć jest ulubionym kierunkiem
podróży turystów z całej Europy, zachowała swój niepowtarzalny charakter. Nie
zobaczymy tu nachalnych i niszczących
przestrzeń reklam, obskurnych budek
z pseudojedzeniem czy zaparkowanych
na każdym wolnym skrawku ziemi samochodów. Ta część półwyspu, wraz
z przylegającymi do niej wodami Bałtyku
i Zalewu Kurońskiego, stanowi bowiem
obszar parku narodowego (Kuršių nerijos nacionalinis parkas). Warto dodać, że
w 2000 roku cała mierzeja została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO. To
przestrzeń szczególnie chroniona przez
28
jej mieszkańców, przez wyznaczone
ku temu odpowiednie służby, ale także
przez samych turystów.
Cały obszar litewskiej części Mierzei Kurońskiej administracyjnie leży
w granicach dwóch miast – Neryngi
i Kłajpedy. Nerynga (Neringa) składa
się z czterech wsi (dawniej rybackich,
dziś turystycznych): Juodkrantė, Preila,
Pervalka i Nida. Ich połączenie nastąpiło w roku 1961. W granicach Kłajpedy znajduje się natomiast najbardziej
wysunięta na północ półwyspu osada
Smiltyne. Na mierzeję można się dostać
promem samochodowym z centrum
Kłajpedy właśnie do Smiltyne. Podróż
trwa zaledwie kilka minut. Warto odnotować, że to właśnie tam znajduje się
jedyne w tej części Europy delfinarium,
w którym można zobaczyć m.in. delfiny
butlonose. Pobyt na Mierzei Kurońskiej
można więc rozpocząć od wizyty w Litewskim Muzeum Morza (Lietuvos jūrų
muziejus), które oprócz delfinów może
się pochwalić jeszcze wieloma innymi
okazami morskiej flory i fauny.
Wjazdu do południowej części mierzei chronią rogatki ze szlabanami. To
miejsce, w którym należy uiścić opłatę
za wjazd samochodem do parku narodowego. W 2010 roku był to koszt
20 litów (ok. 20 złotych). To, co zwraca
uwagę, to ład panujący i wzdłuż drogi
przez półwysep, i w osadach. Kolorowe
domki, zbudowane w większości w latach 20. XX wieku przypominają te ze
Skandynawii, choć ich znakiem szczególnym są oryginalne zdobienia, których
nie ma u ich szwedzkich czy norweskich
odpowiedników. Próżno w ich sąsiedztwie szukać nowoczesnej architektury.
Ewentualna nowa zabudowa nawiązuje
bowiem do tej już istniejącej. Nie bez powodu w tym miejscu zakochali się malarze i poeci, którzy ściągali tu licznie już
ponad sto lat temu. Nida, będąca sercem
mierzei, była ulubionym miejscem m.in.
niemieckiego pisarza Thomasa Manna,
który od 1929 roku miał tu swój domek
letniskowy, dziś będący muzeum. Nida (stanowiąca obecnie część Neryngi) leży u stóp ruchomych wydm,
z których szczytu rozciąga się widok na
mierzeję oraz Zalew Kuroński. Jako że
jest to ostatnia litewska miejscowość
przed granicą rosyjską, kumuluje się tu
cały ruch turystyczny. To tutaj znajduje
się najwięcej pensjonatów i kempingów, co nie przeszkadza w znalezieniu
zacisznego miejsca tylko dla siebie.
Przykład, za którym warto pójść
Planując pobyt na Mierzei Kurońskiej,
spodziewałem się, że zachwyci mnie
jej przyroda, o której rozpisują się szeroko turystyczne przewodniki. I się nie
zawiodłem. Nie zdawałem sobie jednak sprawy z tego, że w kraju naszych
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
Z POMORZA / WAŻNE DATY
DZIAŁO SIĘ
w wrześniu
Na mierzeję można dotrzeć promem samochodowym z centrum Kłajpedy.
Jeden z domków w Nidzie.
sąsiadów, który podobnie jak Polska
wciąż odbudowuje się po latach tkwienia w socjalistycznym systemie, można
zachować krajobraz, który będzie cieszył ludzkie oko. Nerynga wolna jest bowiem od tego, co wciąż stanowi bolączkę wielu polskich miast i miasteczek,
w tym tych rozsianych po helskim półwyspie. Nie widziałem tam natarczywej ingerencji w przyrodę. Wszystko
jest tam poukładane w taki sposób, aby
nie zagrozić bogactwu przyrodniczemu
tego miejsca. Z nieukrywaną zazdrością
podglądałem naszych sąsiadów i zastanawiałem się, dlaczego my, na naszej
Mierzei Helskiej nie potrafimy powiedzieć „stop” tym, którzy budują apartamenty na wydmach, rozbudowują pola
biwakowe aż po linię brzegową Zatoki
POMERANIA SÉWNIK 2014
Puckiej. Dlaczego szukamy usprawiedliwienia dla kierowców, którzy gotowi są zaparkować na wydmach lub
nawet na plaży tylko po to, żeby mieć
bliżej i wygodniej? Po co zaśmiecamy
piękny helski krajobraz różnego rodzaju reklamami, na których treść i tak nie
zwracamy uwagi? Ktoś odpowie, że na
helski półwysep łatwiej jest wjechać autem, dojechać koleją, że przyjeżdża tu
więcej turystów, dzięki którym się zarabia. Owszem, ale wspólnie można wypracować reguły, które uchronią naszą
mierzeję przed dewastacją. Nie ma rzeczy niemożliwych i warto brać przykład
z takich miejsc jak Mierzeja Kurońska,
która przecież także żyje z turystów. Fot. S. Lewandowski
• 6 IX 1944 – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego wydał dekret o reformie rolnej. Dla
Kaszub oznaczało to, że bez odszkodowania
wywłaszczano majątki ziemskie i gospodarstwa chłopskie, których obszar przekraczał 100
ha. W większości byłym właścicielom polecono
opuszczenie swojej ziemi i przeniesienie się do
innego powiatu.
• 8 IX 1984 – w Chmielnie powstał Kaszubski
Zespół Pieśni i Tańca Chmielanie. Jego współzałożycielem i pierwszym kierownikiem był
Wiesław Byczkowski.
• 12 IX 2004 – w Gdyni zmarła Maria Kowalewska, członkini AK, recenzentka, edytorka,
korektorka, zastępczyni redaktora naczelnego
w Wydawnictwie Morskim, działaczka kaszubska, współpracowała z „Pomeranią”. Była też
redaktorką tłumaczenia na język kaszubski Nowego Testamentu, którego dokonał Eugeniusz
Gołąbek (1993).
• 14 IX 1874 – w Dużych Joniach k. Przytarni
urodził się Alojzy Wika-Czarnowski, nauczyciel,
działacz społeczny, kierownik szkół w Kartuzach
i Toruniu. Zmarł 5 maja 1961, pochowany został
w Kartuzach.
• 17 IX 1894 – w Swornegaciach urodził się
Franciszek Gierszewski, działacz plebiscytowy,
prof. muzyki kościelnej, organista, kompozytor,
długoletni dyrygent chóru Lutnia w Chojnicach.
Kawaler Rycerskiego Orderu Świętego Grzegorza Wielkiego, który nadał mu papież Jan XXIII.
Zmarł 7 lipca 1981 w Chojnicach i tam został
pochowany.
• 20 IX 1904 – w Chwaszczynie urodził się ks.
infułat dr Antoni Liedtke, rektor Wyższego Seminarium Duchownego w Pelplinie, historyk
sztuki, twórca Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie. Dzięki jego staraniom do Polski powróciła
z Kanady m.in. słynna Biblia Gutenberga. Zmarł
26 lipca 1994 i pochowany został w Pelplinie.
• 30 IX 1894 – ukazał się pierwszy numer„Gazety Grudziądzkiej” (niektóre źródła podają datę
2 października 1894), później najpoczytniejszego pisma na ziemiach polskich oraz trzeciego
pod względem nakładu pisma wychodzącego
w Niemczech. Założycielem i redaktorem naczelnym był znany działacz narodowy Wiktor
Kulerski.
Źródło: Feliks Sikora,
Kalendarium kaszubsko-pomorskie
29
HISTORIA
W majowej i czerwcowej „Pomeranii” opublikowaliśmy dwie części artykułu pana Kazimierza Ostrowskiego „Kartki z życiorysu nauczyciela”. Niestety, ukazała
się tylko część pierwsza i ostatnia, zabrakło środkowej. Drukujemy ją w tym numerze. Za pomyłkę i spowodowane nią zamieszanie serdecznie przepraszamy
zarówno Autora, jak i naszych Czytelników. Całość artykułu można znaleźć na naszej stronie www.miesiecznikpomerania.pl.
Kartki
z życiorysu nauczyciela
(uzupełnienie)
K A Z I M I E R Z O ST RO W S K I
Na świętej Warmii
Od 1 kwietnia 1934 r. Adam Kołodziej
objął posadę nauczyciela szkoły polskiej
w Brąswałdzie na Warmii. Przedtem jednak został wezwany do Berlina na rozmowę z ambasadorem RP Józefem Lipskim,
któremu przyrzekł, że będzie skutecznie
bronił tamtejszej szkoły przed szczególnymi atakami i germanizacyjnym naporem. Była to bowiem jedyna szkoła polska
(otwarta w 1931 r.) w północnej części powiatu olsztyńskiego. Jak się miało okazać,
nie było łatwo dotrzymać obietnicy.
Dwa lata wcześniej Adam ożenił się
z Kunegundą Przybyłką, panną ze swej
rodzinnej Wiśniewki, pojechał więc do
Brąswałdu z żoną. Wkrótce po przyjeździe na nowe miejsce urodziła się młodym małżonkom córka Krystyna.
Brąswałd (niem. Braunswalde) to
stara wieś w malowniczej okolicy, położona zaledwie 8 km na północ od Olsztyna. Szkoła mieściła się w domu prywatnym J. Bartnika, naprzeciw domu
rodzinnego Marii Zientary-Malewskiej,
nauczycielki i pisarki warmińskiej.
Rodzina murarza Augusta Zientary
była prawdziwą ostoją polskości w tej
wiosce i obrońcą kruchej, nieustannie
zagrożonej placówki oświatowej. Kołodziej, jeśli opuszczał wieś, to zawsze
informował Zientarów o tym, dokąd się
udaje, a synowie murarza August II i Jan
30
w potrzebie natychmiast po niego przyjeżdżali, także do sąsiednich wiosek. Na
antypolskie ataki szczególnie narażone
były trzy rodziny, dość chwiejne, jak
się wydawało: Wieczorków, Kisielów
i Kwiatkowskiej. Nie dawała im spokoju
policja, niemiecki nauczyciel, niemieckie siostry zakonne i ksiądz, oczywiście
schulrat z Olsztyna, dokuczały nawet
starsze dzieci szkolne.
To była prawdziwa walka na wielu
frontach – wspominał Adam Kołodziej.
Księża w Brąswałdzie i Dywitach ograniczyli nabożeństwa polskie z trzech do jednego w miesiącu. W Brąswałdzie po nabożeństwie uczono starsze społeczeństwo
modlitw w języku niemieckim. W obu kościołach podczas polskiego nabożeństwa
w pierwszej ławce zasiadał policjant.
Wśród ludności polskiej nie brakło
jednak odważnych i zdecydowanych
obrońców języka i kultury ojczystej.
Podobną rolę jak Zientarowie, w sąsiedniej wsi Kajny odgrywały rodziny
Stanisława Żurawskiego i Moritzów,
a w Dywitach Franciszka Wilkowskiego
i Sowów. Młodzież pozaszkolna i starsi
wraz z dziećmi chętnie gromadzili się
w lokalu szkolnym w porze wieczornej.
Dzieci popisywały się grą na mandolinie, nauczyciel uczył polskich pieśni ludowych i kościelnych. Przygotowywał
także i wygłaszał pogadanki historyczne bądź na tematy aktualne.
Organista podczas polskich nabożeństw ograniczał się do gry na organach.
Śpiew natomiast prowadziła Anna Żurawska z Kajn, nieulękła bojowniczka
o każde dziecko dla polskiej szkoły.
Była żoną Stanisława, rolnika i działacza, współzałożyciela „Rolnika” i Banku
Ludowego w Olsztynie, którego gestapo
w 1943 r. bestialsko zamordowało we
własnym domu. Jego syn Alfons, student ostatniego roku na wydziale chemii uniwersytetu we Wrocławiu, działacz Związku Akademików Polskich,
został ścięty w więzieniu w Berlinie
– Moabicie. W obozie koncentracyjnym
zginął także wspomniany Franciszek
Wilkowski z Dywit.
Nowy nauczyciel szybko wrósł
w miejscową społeczność Brąswałdu,
zapraszano go wraz z żoną w niedzielne popołudnia na spotkania towarzyskie do sąsiednich wsi. Ale i w takich
okolicznościach bywał alarmowany
o atakach dokonywanych na polską
szkołę i na rodziny uczniów. Raz w tygodniu Adam podążał pieszo do pracy
świetlicowej w oddalonym ok. 5 km
Gutkowie. Nie zaczepiano go podczas
tych wędrówek, ale był uważnie obserwowany, co dawano mu do zrozumienia różnymi sposobami, m.in. kołataniem do okien i drzwi mieszkania
samotnej w tym czasie żony. Nauczycieli polskich Niemcy nazywali szpiegami.
Rodzina robotnicza Moritzów w Kajnach co roku przyjmowała na lato, od
wiosny do jesieni, troje dzieci w wieku
szkolnym z rodzin polskich w Westfalii.
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
HISTORIA
Dzieci te przywoziły z sobą podręczniki niemieckie, w których Polska była
przedstawiona w złym świetle – kraj
o niskiej kulturze życia codziennego,
pełen brudu i niechlujstwa. Kołodziej
rozmawiał o tym z wicekonsulem polskim w Olsztynie i w efekcie Związek
Polaków razem ze Związkiem Polskich
Towarzystw Szkolnych zorganizowały
wycieczkę dla dzieci z Warmii do Warszawy. Postarał się, aby z dziećmi pojechały trzy matki, sam zresztą opłacił
koszt ich podróży. Matki bowiem najwięcej miały do powiedzenia w rodzinach w kwestii wychowania w duchu
polskim. Kobiety wróciły z wycieczki
bardzo zbudowane i opowiedziały na
zebraniu rodzicielskim, jak kłamliwe
i antypolskie są owe czytanki.
Walka o przetrwanie polskiej szkoły
Stosunki między ludnością polską i niemiecką w wiosce były napięte, a główne
zarzewie konfliktu stanowiła szkoła. Na
porządku dziennym były ataki Hitlerjugend na polskich uczniów, z użyciem
kijów i kamieni, a po każdym starciu
następnego dnia w szkole zjawiał się
policjant z oskarżeniami; niemieccy
napastnicy nigdy jednak nie byli karani. Toczyła się uporczywa walka
o przetrwanie szkoły, szło o każde
dziecko. Niemieckie niewiasty nękały
polskie domy, o których sądzono, że są
chwiejne, nakłaniając do przeniesienia
dzieci do szkoły niemieckiej. O każdej
takiej próbie Zientarowie informowali nauczyciela, ten zaś podejmował
skuteczne przeciwdziałanie. Na wszelki wypadek teczki z podręcznikami
i przyborami szkolnymi były zamknięte
w klasie na klucz.
Skoro nie udawało się wyrwać
uczniów, szukano sposobu usunięcia
kierownika szkoły. Pewnego razu, po
POMERANIA SÉWNIK 2014
jakimś wygranym konkursie radiowym, do szkoły przyszła spora paczka
listów od dzieci mieszkających w Polsce,
we wsi położonej u zbiegu granic trzech
mocarstw z okresu zaborczego (Drei
Keiser Eck – narożnik trzech cesarzy).
Uczniowie z wielkim zajęciem czytali
listy, ale już po godzinie – na skutek
donosu z poczty – pojawił się inspektor szkolny. Adam przez okno dostrzegł
zbliżającego się gościa i listy natychmiast znikły pod bluzkami. Schulrat
wyprosił nauczyciela i prowadził badanie, czy listy do Polski były pisane
w szkole, czy pod dyktando nauczyciela itd. Na szczęście dzieci niczego
nie zdradziły, pretekst do wyrzucenia
pedagoga okazał się chybiony. Ale na
tym się nie skończyło, inspektor raz po
raz niespodziewanie wpadał do klasy,
kiedyś prawie przyłapałby nauczyciela
na korzystaniu z polskiego śpiewnika. Innym razem powodem ataku stał
się rzekomo niski poziom wiadomości
z geografii Niemiec, choć inspektor
przepytywał dwoje dzieci, które ledwo
dwa dni wcześniej przybyły z Westfalii.
Siły w tej walce były jednak nierówne, władze Prus Wschodnich oraz
powiatowe w Olsztynie dysponowały
wieloma środkami nacisku. Przy drodze do Dywit i Olsztyna znajdowało się
większe gospodarstwo rolne, w którym
pracowała rodzina Kisielów z dwójką
chłopców. Zgermanizowany właściciel
gospodarstwa nakłaniał małżonków
Kisielów do wycofania dzieci z polskiej
szkoły, na koniec pod namową władz
sięgnął po argumenty ekonomiczne
– zwolnił z pracy najpierw żonę, potem
męża i wyeksmitował rodzinę z mieszkania. Na szczęście Kisielom dał pracę
i dach nad głową Żurawski w Kajnach,
jednak mieszkanie należało przystosować do użytku, a roboty murarskie trzeba było wykonać potajemnie w porze
nocnej. Chłopcy nadal mogli się uczyć
w polskiej szkole w Brąswałdzie, ale nie
trwało to zbyt długo.
Pod koniec wakacji w 1935 r. Adam
Kołodziej został aresztowany za rzekome poplecznictwo i fałszywe zeznania
na korzyść oskarżonego dyrektora Banku Polskiego w Olsztynie. Po tendencyjnie prowadzonej rozprawie Adam
został skazany na sześć miesięcy więzienia, a faktycznie na osiem, gdyż na
poczet kary nie zaliczono mu dwóch
miesięcy aresztu. Uwięzienie miało
oczywiście tło polityczne, a zeznania
świadków podczas procesu były jawnie kłamliwe. W więzieniu trzykrotnie
odwiedził go konsul Marcinkowski
z Olsztyna, lecz zrezygnował z dalszych
wizyt, gdy żądano, by rozmowy prowadzone były po niemiecku. Współwięźniowie donosili Kołodziejowi o biciu
i poniżaniu Polaków przez dozór więzienny, po jednym z takich drastycznych zdarzeń zażądał przyborów do
pisania i wystosował skargę do konsula
generalnego RP w Królewcu. Widocznie
interwencja dyplomatyczna poskutkowała, gdyż szykany i przemoc wobec
więźniów narodowości polskiej ustały.
Po aresztowaniu Kołodzieja nauczanie w Brąswałdzie prowadził co drugi
dzień dojeżdżający nauczyciel Konrad
Sikora. Wyznaczony bowiem na zastępstwo Józef Tomke długo nie mógł
podjąć pracy z powodu braku pozwolenia władz pruskich. Niestety, dzieci Kisielów zostały wkrótce z listy uczniów
wykreślone. Sprawie polskiej sprzeniewierzył się również Jan Bartnik, który
w 1938 r. nie tylko wycofał swoje dwie
córki ze szkoły polskiej, lecz także wypowiedział towarzystwu szkolnemu
lokal szkoły oraz mieszkanie nauczycielowi Józefowi Tomkemu. Po siedmiu
latach działalności szkoła polska w Brąswałdzie przestała istnieć.
31
KASZËBSCZI DLÔ WSZËTCZICH
ÙCZBA 35
Krôj stolemów
RÓMAN DRZÉŻDŻÓN, DANUTA PIOCH
Stolem to pò pòlskù olbrzym. Mòżemë téż napisac stolëm abò stolim. Na stolemë lëdze gôdelë téż rugan abò hùn.
Mòżemë rzec stolem, wiôlgòsz, gòléra na wiôldżégò chłopa (pòl. wysoki mężczyzna).
Cwiczënk 1
Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk.
Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi.
– Widzôł të tak co?
– Co?
– Shreka!
– Aj të mackù, to doch nie je Shrek, leno nasz kaszëbsczi stolem. Tuwò w Gniewinie je jich dosc wiele. Mòże rzec, że gniewińsczé kańtë to krôj stolemów. Hewòle, zdrzij tam. Widzysz të
ną tormã – to je Kaszëbsczé Òkò.
– Widzã. Chcemë do ni pòdjachac.
– Jo. Na zemi òbezdrzisz so familëją stolemów: tatka stolema,
mëmã stolemkã a dzeckò – stolemiątkò.
– A na ną tormã wlézemë?
– Czej më ju tam mdzemë, tej mùszebno wlézemë, kò z wësoka
mdze lepi widzec, cëż ne stolemë zrobiłë z najim krôjòbrazã.
– Z najim krôjòbrazã?
– Nie czëtôł të niżódny kaszëbsczi òpòwiednie ò stolemach?
Za Bòga òjca stolemë żëłë na Pòmòrzim. Bëłë mòcné, wësoczé
do nieba, miałë biôłé, dłudżé włosë, mòdré òczë, jadłë kóńsczé miãso a piłë kóńsczé mlékò. Szmërgałë do se wiôldżé kamienie, co je jesz dzysdnia mòżemë òbzerac. Sëpałë damë bez
jezora. Tam-sam widzec są môle, dze sôdałë na grzëpach. Bez
nie mómë téż torf – kò lëdze pòwiôdają, że stolemë wëriwałë
nôwikszé drzéwiãta a rzucałë je do jezorów. Tam ne drzéwiãta
trëpiałë a zmieniwałë sã w nasz kaszëbsczi wãdżel.
– Je to cë ale cekawé! A cëż sã z najima stolemama stało?
– Pòwiôdają, że dzél z nich wëdżinął w biôtkach ze smòkama.
Néżka nëch, co òstałë, wënëkelë lëdze, co na Pòmòrzé
przëcygnãlë z daleczich strón. Ti lëdze to bëlë prastarkòwie
Kaszëbów.
– Dożdżë, dożdżë. Terôzka jem so przëbôcził ò Medalu Stolema.
– Chòc cos të wiész. Medal Stolema dôwają sztudérzë z karna Pòmòraniô lëdzóm, jaczi są mòcny nibë stolemë w biôtce
ò naszą zemiã, jãzëk a kùlturã.
– Tej stolemë wcyg żëją westrzód nas?
– Jo, żëją. Pòwiôdô sã, że w żëłach wszëtczich Kaszëbów płënie
kropla krwie stolemów. Mùszelë naju przodkòwie brac so stolemczi za białczi…
– Abò stolemczi brałë so Kaszëbów za chłopów.
– Môsz të prôwdã, kò to bë dolmaczëło, czemùż na Kaszëbach
to białczi rządzą! Në jo, terôzka chcemë le so zażëc tobaczi.
Mùszimë miec stolemną mòc, bë wtrekac sã na ną tormã pò
tëch przitczich trapach.
32
Cwiczënk 2
Wëpiszë z gôdczi znanczi stolemów a gwôsnyma
słowama òpiszë jich wëzdrzatk. Wëzwëskôj przë
tim pòdóné niżi synonimë niechtërnëch słów.
(Wypisz z dialogu cechy stolemów i własnymi słowami opisz ich wygląd. Wykorzystaj w pracy podane niżej synonimy niektórych słów).
mòcny – karszny, dôżny, zuchterny, drëmny, machtny
wësoczi – wëbiegłi, wëlecałi, łãżny
biôłi – jasny, mléczësti
mòdri – niebiesczi
Cwiczënk 3
Wëpisóné wëżi słowa są znankòwnikama. Mòżemë
ò nie zapëtac przë ùżëcym pëtaniô „jaczi?”. Zmień
jich pòstac tak, żebë òdpòwiôdałë téż na pëtania:
jakô, jaczé, jaczi, jaczé (wedle mòdła pòdónégò niżi).
Dopiszë w klamrach pòzwë ôrtów (chłopsczi, białczi, dzecny,
chłopskòpersonowi, niéchłopskòpersonowi).
(Wypisane wyżej słowa są przymiotnikami. Możemy o nie pytać przy użyciu pytania „jaki?”. Zmień ich postać tak, żeby odpowiadały też na pytania: jaka, jakie, jacy, jakie [według wzoru
podanego poniżej].
Dopisz w nawiasach nazwy rodzajów [męski, żeński, nijaki,
męskoosobowy, niemęskoosobowy]).
jaczi
ten (
)
pòjedińczô
lëczba
jakô
ta (
)
pòjedińczô
lëczba)
mòcny
mòcnô
jaczi
jaczé
jaczé
) te (
to (
) ti (
)
wielnô
pòjedińczô wielnô
lëczba
lëczba
lëczba
mòcné
mòcny
mòcné
karszny
Przëbôczë, jaczé kùnôszczi mògą przëjimac znankòwniczi
w rozmajitëch ôrtach (pòmòc nalézesz w ùczbie 5).
Pòdsztrëchnij te kùnôszczi w słowach z zestôwka.
(Przypomnij, jakie końcówki mogą przybierać przymiotniki
w różnych rodzajach [pomoc znajdziesz w lekcji 5]. Podkreśl te
końcówki w słowach z tabelki).
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
KASZËBSCZI DLÔ WSZËTCZICH
Cwiczënk 4
Familiô kaszëbsczich wiôlgòszów to: tatk – stolem, mëmka
– stolemka, dzeckò – stolemiątkò. Stolemòwą spòlëznã
twòrzą: (ti) stolemi, (te) stolemczi, (te) stolemiątka.
(Rodzina kaszubskich wielkoludów to:… Stolemową społeczność tworzą:…).
Stolemiątka bëłë wiôldżé, stolemczi bëłë òd nich wikszé, stolemi bëlë nôwikszi.
(Stolemiątka były wielkie, stolemki były od nich większe, stolemi byli najwięksi).
Na spòdlim pògrëbionëch wëżi słów mòżemë rzec ò stã­pnio­
wanim znankòwników, chtërne mògą miec trzë stãpienie: równy,
wëższi i nôwëższi (wprowadzenié do tegò bëło w ùczbie 21).
(Biorąc za przykład słowa zapisane wyżej pogrubioną czcionką, możemy powiedzieć o stopniowaniu przymiotników, które mogą mieć trzy stopnie: równy, wyższy i najwyższy).
Stãpiéń równy – spòdlowô pòstacëjô znankòwnika (podstawowa postać przymiotnika).
Stãpiéń wëższi – pòwstôwô przez dodanié do tématu zna­
nkòwnika w równym stãpieniu przërostka -szi abò -észi (powstaje przez dodanie do tematu przymiotnika w stopniu równym przyrostka…)
Stãpiéń nôwëższi – pòwstôwô przez dodanié do wëższégò
stãpienia znankòwnika przedrostka nô- (powstaje przez dodanie do stopnia wyższego przymiotnika przedrostka…).
Są téż znankòwniczi òznôczającé stałą znankã, co nie jidą
stãpniowac: wieczny, òstatny.
(Przymiotniki możemy stopniować według trzech sposobów:
– regularny: tak, jak to opisano w tabelce w ćwicz. 4: mały,
mniejszy, najmniejszy;
– nieregularny: formanty są identyczne jak w stopniowaniu
regularnym, ale zmieniamy temat słowa: zły, gorszy, najgorszy;
– opisowy: do postaci w stopniu równym dodajemy przysłówek bardziej [w stopniu wyższym], najbardziej [w stopniu
najwyższym]).
Przëpiszë pòdsztrëchniãté w gôdce znankòwniczi do pa­
sownëch ôrtów stãpniowaniô.
(Przyporządkuj podkreślone w rozmowie przymiotniki do odpowiednich sposobów stopniowania).
Cwiczënk 6
Juwerno je ze stãpniowanim przëczasników, ale leno tëch, co
pòchôdają òd znankòwników. Reszta sã nie stãpniuje.
(Identycznie postępujemy przy stopniowaniu przysłówków, ale
tylko tych, które tworzymy od przymiotników. Reszta nie podlega stopniowaniu).
Ùtwòrzë òd znankòwników z tekstu gôdczi
przëczasniczi i wëstãpniuj je (utwórz od przymiotników z dialogu przysłówki i wystopniuj je), np.
mòcny – mòcno, mòcni, nômòcni.
Cwiczënk 7
Wiadła te tikają sã leno jednégò z trzech ôrtów stãpniowaniô
znankòwnika (ò czim w cwiczënkù 5).
(Ta wiedza dotyczy tylko jednego z trzech sposobów stopniowania przymiotnika [o czym w ćwiczeniu 5).
Cwiczënk 5
Żelë ze stãpniowanim béł jaczi jiwer, to je to wińdzëna tegò, że
(jeśli ze stopniowaniem był jakiś problem, to wynika on z tego, że):
Znankòwniczi mòżemë stãpniowac na trzë ôrtë:
– regùlarny: tak, jak to je òpisóné w zestôwkù z cwicz. 4:
môłi, miészi, nômiészi;
– nieregùlarny: fòrmantë są juwerné jak w regùlarnym stã­
pnio­wanim, leno zmieniwómë témat słowa: złi, gòrszi,
nôgòrszi;
– òpisowi: do pòstacëji w stãpieniu równym dodôwómë przë­
czasnik barżi (wëższi stãpiéń), nôbarżi (nôwëższi stãpiéń).
POMERANIA SÉWNIK 2014
Medal Stolema przëznôwóny je òd ……… rokù. Przëznôwają
gò sztudérzë z trzëgardnégò karna ……… Medal Stolema zrobiony je z ……… Wrãcziwóny je òb czas ùroczëstégò zéńdzeniô
w Rôtëszu ……… we ……… Laùreatama są m.jin.: felietonista piszący pòd przëzwëstkã Gùczów Mack, Aleksander ………; aùtor
ksążczi Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Bernat ………; pisôrz, spòlëznowi a pòliticzny dzejôrz, Lech ………;
noblista, aùtor m.jin. romana Blaszany bębenek, Günter ………;
Aùstrijôk, aùtor pùblikacji Historia literatury kaszubskiej, Ferdinand ………; aktorka rodã z Gòwidlëna, Danuta ………
Cwiczënk 8
Co cekawégò mòże jesz nalezc w Gniewinie a òkòlim?
Wëliczë jak nôwicy cekawòstków. (Co ciekawego
można jeszcze znaleźć w Gniewinie i okolicy? Wymień jak najwięcej interesujących informacji).
SŁOWÔRZK
W teksce gôdczi są pòdsztrëchniãté znankòwniczi
w roz­m ajitëch ôrtach i stãpniach. Spróbùj je
wëstãpniowac w pò­òstałëch stãpniach. Czë wszëtkò
sã ùdało bez wikszégò jiwru?
(W tekście dialogu podkreślono przymiotniki w różnych rodzajach i stopniach. Spróbuj je wystopniować w pozostałych stopniach. Czy wszystko się powiodło bez większego problemu?).
Nalézë wiadła ò Medalu Stolema, wëapartnienim
przë­znôwónym w kaszëbsczim spòlëznowim dzejanim, a dofùluj zdania (znajdź informacje o Medalu
Stolema, wyróżnieniu przyznawanym w kaszubskim
ruchu społecznym, i uzupełnij zdania):
dama – grobla; gniewińsczé kańtë – gniewińskie strony, okolice Gniewina; grzëpa – pagórek, wzgórze; néżka – resztka; òpòwiedniô – legenda; przitczi – stromy; torma – wieża; trëpiec – tu: gnić; za Bòga
òjca – dawno temu, w czasach prehistorycznych
33
GDAŃSK MNIEJ ZNANY
Westerplatte – tu padły
pierwsze strzały
Co roku o świcie 1 września, w rocznicę wybuchu II wojny światowej, na Westerplatte gromadzą się tłumy. My również, oddając hołd obrońcom, udajemy się na spacer po tym historycznym
terenie.
M A R TA S Z A G Ż D O W I C Z
Zapomniany kurort
Hasło Westerplatte nieodłącznie kojarzy
się z II wojną światową. Tymczasem historia tego miejsca wydaje się zupełnie
nie pasować do jego powagi. Westerplatte dla mieszkańców Gdańska XIX stulecia było po prostu kąpieliskiem, a pod
koniec stulecia urosło do rangi kurortu.
Letnicy dopływali tu statkiem. Wówczas
celem wycieczki było plażowanie i spacer po tak zwanym Cesarskim Molo. Na
kuracjuszy czekał Dom Zdrojowy, czy też
Dom Ciepłych Kąpieli. Można tam było
raczyć się kąpielami w podgrzanej wodzie morskiej. Śladu po dawnym kurorcie dziś nie ma. Ale przypomina o nim
wystawa przygotowana przez Muzeum
II Wojny Światowej „Westerplatte: Kurort – Bastion – Symbol”. Tablice z dawnymi zdjęciami i mapami ustawione są
pomiędzy parkingiem dla autokarów
a promenadą wzdłuż falochronu. Warto
zwrócić uwagę na planszę ukazującą, jak
powstał półwysep Westerplatte. Na mapach zobaczymy, że dawne ujście Wisły
znajdowało się tam, gdzie dziś Twierdza
Wisłoujście. Z nanosów utworzyła się
wyspa zwana zachodnią łatą czy właśnie Westerplatte. W XIX wieku wyspę
połączono z lądem, dzięki czemu powstał istniejący po dziś dzień półwysep.
Ślady wojny
Wędrówkę kontynuujemy, kierując się
do tablic opowiadających o okresie dwudziestolecia międzywojennego. W 1924
34
roku Polska uzyskała teren Westerplatte leżący wtedy w granicach Wolnego
Miasta Gdańska. Powstała tu Wojskowa
Składnica Tranzytowa obejmująca obszar 60 hektarów. W latach trzydziestych
opracowano system obrony tego miejsca.
Zbudowano pięć wartowni oraz koszary.
Przechodzimy na drugą stronę parkingu, by zwiedzić zachowaną Wartownię
nr 1. To oddział Muzeum Historycznego
Miasta Gdańska. Prezentowany jest tu
mundur majora Henryka Sucharskiego,
dowódcy Wojskowej Składnicy Tranzytowej i obrony Westerplatte we wrześniu
1939 roku. Kamera zainstalowana pod
wartownią pozwala zobaczyć podziemny schron. Wychodząc z tego oddziału
muzeum, przecinamy główną aleję, by
udać się na Cmentarzyk Obrońców Westerplatte. Prócz poległych spoczęły tu
także prochy majora Sucharskiego, który zmarł w roku 1946. Zostały złożone
na Westerplatte w 1971 roku. Wracamy
na aleję, by dotrzeć do koszar. W ruinach
budynku zachowała się izba bojowa, która miała stanowić wsparcie ogniowe dla
pobliskich wartowni. Po drugiej stronie
deptaku czeka na nas druga część wystawy plenerowej. Przybliży nam ona przebieg siedmiu dni walk. Pusta tablica jest
znakiem, że jeszcze nie wszystkie karty
historii zostały odkryte.
Symbol
Trasa prowadzi nas na kopiec, gdzie
wznosi się Pomnik Obrońców Westerplatte. Ustawiony został w 1966 roku.
Monument ma kształt miecza wbitego
w ziemię. Zobaczymy na nim żołnierza
Pomnik Obrońców Westerplatte. Fot. M.S.
i marynarza oraz nazwy miejsc bitew
morskich II wojny światowej i kampanii
wrześniowej 1939 roku. Wracając, skręćmy za schodami w prawo. Droga doprowadzi nas do ostatniej części wystawy
plenerowej. Zdjęcia, m.in. te ze spotkania
Jana Pawła II z młodzieżą na Westerplatte w 1987 roku, ukazują rolę tego miejsca w historii powojennej. To tu papież
powiedział: „Każdy z was, młodzi przyjaciele, znajduje też w życiu jakieś swoje
Westerplatte, jakiś wymiar zadań, które
trzeba podjąć i wypełnić, jakąś słuszną
sprawę, o którą nie można nie walczyć,
jakiś obowiązek, powinność, od której
nie można się uchylić, nie można zdezerterować”.
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
Ùchòwanié kùlturë
Czë zmniésziwanié sã kùlturowégò
òbjimù kaszëbsczi kùlturë mòże nazwac
asymilacją, czë je to skùtkã bezùstôwnëch
zmianów, jaczima z rozmajitą mòcą
pòddôwóné są spòlëznë przemësłowé?
W Pòlsce òb czas òstatnëch pôrã­
dzesąt lat na wiérzch wësënãłé sã tipiczné
zjawiszcza òtemkłëch spòlëznów. Móm
tu na mëslë zdrëszanié sã państwów
i institucjów, jaczé naczãłë wespółrobic w donëchczas nieznónëch rëmiach.
Lëdze zaczãlë dostrzegac wzajemno
jich zblëżiwającé szlachòwné znanczi.
Letkòsc kòmùnikòwaniô i rézowaniô
ùrëszniła zmianë, przódë zachôdającé
wòlni. Procesë te wzmòcniłë sã w slédnym dzesãclecym XX stalata. Pò latach
dërchnëch brëkùnków spragłô spòlëzna
òtemkła sã na „dobroctwa” nié wiedno
bãdącé òbiektã rëchlészich wzdichnieniów. Pòlskô zaczãła sã zmagac ze zjawiszczama przëchôdającyma z bùtna, jak téż
rodzącyma sã bënë. Bùtnowémù cëskòwi
ùsôdzków kùlturë i nowëch żochów
krôj nie je w sztãdze cwiardo procëmstawic towôrów môlowégò pòchôdaniô.
Znów bënë, z òrãdzë szerok rozmióny
pòliticzi zgòdë, czëje sã òdwestrzédné
dzejania mniészëznów domôgającëch
sã swòjich praw. Prawa te, w miono
spòdlecznëch praw człowieka, wëmôgóné ratifi­kòwónyma kònwencjama midzë­
nôrodnyma i bënëkrajowima ùstawama,
są sprôwdzënkã pòliticzny pòprawnotë
wëszëznów Rzeczpòspòliti Pòlsczi.
W spòlëznach etnicznëch tôkle
òglowòkrajowé colemało schôdają na
drëdżi môl, z przódkù robiącë plac
sprawóm jim blëższim. Znanką wëapartniającą Kaszëbów je regionalny
jãzëk. Równak dzél lëdzy kôrbiącëch pò
kaszëbskù je corôz mniészi. Ùrëchlenié
ùstrojowëch zmianów w państwie
pòlsczim wzmòcniło zjawiszcze prze­
rwa­niô kùlturowégò przekazu. Ùjimiãcé
POMERANIA SÉWNIK 2014
kaszëbsczégò jãzëka w prawną òchro­
nã ùmòżlëwiło cyg dzejaniów pò­pu­la­
rizatorsczich: kaszëbsczégò zaczelë ùczëc
w szkòłach, pòjawił sã w niechtërnëch
ùrzãdach i w kòscelny lëturgie, równak
brzadë są daleczé òd spòdzéwónëch. Szerok rozmiónô pòlitika wes­
półrobòtë midzë krajama skùtkùje
tim, że państwòwé grańce mają corôz
mniészi znaczënk. Wspiérô sã krôjnë
zamieszkiwóné òbez etniczné grëpë,
równak wôrt pòdsztrichniãcô je to, że
kùltura jakno môlowô spôdkòwizna nie
je jedurnym kwalitetã znankùjącym region. Wspié­róné są téż regionë, jaczich
pòspólnym mianownikã je gòspòdarczi
rënk, rozcygający sã pò òbù starnach
grańczącëch ze sobą państwów. Zrozmiałé je, że te procesë ni mògłëbë miec
placu bez ùdzélu strzódków òglowégò
przekazu. Kaszëbskô spòlëzna òd wiele ju lat domôgô sã wikszégò przistãpu
do pùblicznégò radia i telewizje, ale bez
wikszich dobëców. W ti sprawie widzec je drëgòréżną stojiznã Kaszëbów
w Rzeczpòspòliti Pòlsczi.
Zwikszoné migracje i czãsté kòntaktë
są òrãdzã wzajnégò przenikaniô sã
kùltur. To zôs przekłôdô sã na stojiznë
lëdzy, jaczi czerëjącë sã pòzdrzatkama
wërosłima na nowëch kùlturowëch żochach, chcą kònsumòwac, kùli sã dô.
Je wiedzec, że na òglowòprzistãpnym
rënkù globalizacje dobëc mòże kòżden,
co òznacziwô, że dobiwają nômachtniészi. Państwa z dobrze fąksnérëjącą
gòspòdarką, zaléwającë swòjima towôrama rënczi państw słabszich, dobiwają téż
na gónie kùlturë. Z cëzym „produktã”
w grëpie przëchôdają jiné zwëczi, spòsobë
zachòwaniô i jinô hierarchiô wôrtnotów. Baro czãsto je to òrãdz sztridów na
òbëczajnym spòdlim, co widzec w zjawiszczu zmianë kùlturowëch zwëków
w ùprocëmnienim do kùlturë narodowi
i globalny. Òpisóné zjawiszcza ù jednëch
rodzą stojiznë kòsmopòliticzné, a jinëch
pòdskôcają do dzejaniów w czerënkù
ùchòwaniô kùlturë regionu. W ti nierówny biôtce môłé spòlëznë tracą swòją
kùlturã. W jimach z machiną swiatowi
pòpkùlturë nie mdą w sztãdze ùchòwac
swòji spôdkòwiznë, swi apartnoscë. Bez
przemëslny pòliticzi wspiarcô dobëcé je
mało mòżlëwé.
Sławòmir Klôsa
O przenoszeniu królewianki
Potęgowo to duża, gminna wieś, leżąca w połowie drogi między Słupskiem
i Lęborkiem. Zapewne jeszcze rok temu
niewiele osób uwierzyłoby w to, że zajęcia z języka kaszubskiego będą się tu
cieszyły tak dużą popularnością. Jednak
dzięki ogromnemu zaangażowaniu dyrektorki Zespołu Szkół w Potęgowie Grażyny Bartos, która od początku i konsekwentnie wspierała tę ideę, rok szkolny
2013/2014 otworzył nowy rozdział nie
tylko w szkolnej kronice, ale również
w głowach i sercach uczniów, którzy
wyruszyli na Remusową przygodę wraz
z pierwszym dzwonkiem.
W Zespole Szkół w Potęgowie są
dwie nauczycielki języka kaszubskiego
– Barbara Kochańska i Magdalena Tracewicz. Obie, zafascynowane kaszubską
kulturą i kaszubszczyzną, już w czasie
kursów i przygotowania do egzaminu
dającego możliwość uczenia języka kaszubskiego postanowiły przekazywać go
uczniom tak, by i w nich zakiełkowała
taka sama fascynacja. Należy tu wspomnieć, że tylko niektórzy potęgowscy
uczniowie kaszubski wynieśli z domów,
większość dzieci dopiero się zapoznaje
z językiem i obyczajami. Mają ku temu
wiele możliwości, bo lekcje języka kaszubskiego organizowane są tu w taki
sposób, by i ci początkujący, i ci, którzy
kaszubski mają we krwi, znaleźli dla siebie coś, co pozwoli im otworzyć szerzej
oczy na otaczający ich świat.
W tym miejscu należy wspomnieć
o wycieczkach, które nie tylko pomagają dzieciom i młodzieży lepiej poznać
swój region, ale także są pomocne we
wszelkich ćwiczeniach językowych.
Zatem tak jak Remus ze swą taczką
i wiernym przyjacielem Trąbą, przemierzamy Kaszuby w poszukiwaniu tego,
co kaszubskie. Młodzi ludzie poznają
region, dowiadują się o ważnych miejscach, które są tuż obok. Wycieczki to
jednak nie tylko zwiedzanie, to także
okazja, aby użyć wyniesionych z klasy słów, spotkać się z żywą kaszubszczyzną i poczuć dumę, gdy napotkany
przechodzień odpowie na powitanie.
Oczywiście po kaszubsku.
Starsi uczniowie przygotowali makiety przedstawiające okolice Potęgowa
35
LISTY
Magiczna Rugia.
Refleksje z podróży
Uczniowie klasy III z plakatem wykonanym przez nich z okazji Dnia Jedności Kaszubów.
Fot. M. Tracewicz
i cały nasz region. Były kaszubskie jeziora, lasy, nawet wieża widokowa z Gniewina bardzo misternie odwzorowana.
Młodsi zapoznawali się z kaszubskimi
legendami, na których podstawie przygotowują ścienną gazetkę. Wiedzą już,
jak zostały stworzone Kaszuby, co wydarzyło się miedzy ludźmi i stolemami
i skąd się wziął diôbelsczi kam.
Mamy też w szkole zajęcia kulinarne. Smażyliśmy ruchanki, które tak smakowały naszym uczniom, że lekcję tę
przeprowadzono niemal we wszystkich
grupach. Najwięcej serca nasi uczniowie
włożyli jednak w zajęcia z haftu kaszubskiego. Zapoczątkowała je Barbara
Kochańska już w ferie zimowe, jednak
zainteresowanie wśród uczniów było
tak duże, że zajęcia te kontynuowano na
lekcjach.
Mimo że język kaszubski gości
w szkole w Potęgowie dopiero od roku,
jednak już są pierwsze sukcesy. Nasza
szkoła organizowała galę konkursu
„Oto Pojezierze Bytowskie”, zainicjowanego przez Lokalną Grupę Rybacką
Pojezierze Bytowskie. Celem konkursu
było rozwijanie wiedzy o własnym regionie, a w szczególności o świecie przyrody, rozbudzenie wrażliwości plastycznej i umożliwienie prezentacji swojej
36
twórczości szerszemu gronu odbiorców.
Nadeszło wiele bardzo atrakcyjnych
prac przedstawiających zabytki naszego
regionu. Wśród zwycięzców znaleźli się
również uczniowie szkoły z Potęgowa,
którzy w nagrodę pojechali na wycieczkę do warszawskiego Centrum Nauki
Kopernik.
Nasze plany na przyszły rok? Przede
wszystkim nie przestawać. Pogłębiać
to, co już wiemy, i zdobywać nowe doświadczenia. Poszerzać współpracę z innymi kaszubskimi szkołami, dzielić się
doświadczeniami. Zaspokajać ambicje
naszych uczniów, przygotowując ich do
udziału w konkursach na szerszą skalę.
Może z czasem uda się zorganizować
w szkole kółko literackie, aby uwrażliwiać na piękno kaszubskiej literatury
większe kręgi odbiorców.
To wszystko nie byłoby możliwe,
gdyby nie wsparcie ze strony dyrekcji
Zespołu Szkół w Potęgowie i zaangażowanie nauczycieli. A przede wszystkim,
gdyby nie wielka ciekawość naszych
młodych Kaszubów. W Potęgowie już
wszyscy wiedzą, że Strach, Trud i Niewarto to tylko upiory, na które znaleźliśmy swój zachodniokaszubski sposób.
Magdalena Tracewicz
W sobotni ranek pojechałem z Bratem
na Rugię, największą wyspę Wielkiego
Pomorza, używając terminologii prof. G.
Labudy. Chociaż postanowiliśmy po drodze niczego nie zwiedzać, by cały wolny
czas poświęcić wyłącznie Rugii, jednak
nie oparliśmy się dwóm pokusom.
Na wyspie Uznam skusił nas kierunkowskaz: Peenemünde (co po polsku
znaczy ujście Piany). W ekspresowym
tempie obejrzeliśmy ruiny potężnych
zabudowań niemieckiego ośrodka
doświadczalnego, w którym podczas
II wojny powstawały słynne rakiety
V-1 i V-2. Wspominaliśmy pomorskich
uczestników ruchu oporu, którzy przyczynili się do rozpracowania i później
zniszczenia tego ośrodka. Chwilę zastanawialiśmy się też nad podejściem
współczesnych Niemców do historii.
W Peenemünde powód ku temu dał
nam widok radzieckiego okrętu podwodnego z okresu ostatniej wojny udostępnionego dla zwiedzających. Dlaczego na jego miejscu nie stał niemiecki
odpowiednik, przecież niemieckie okręty podwodne miały większe znaczenie
w trakcie tego okrutnego konfliktu? To
samo pytanie nasunęło nam się także
na Rugii, gdzie prezentuje się brytyjski
okręt podwodny.
Kiedy wjeżdżaliśmy do miasteczka
Wolgast (na stałym lądzie), nie mieliśmy już wyrzutów sumienia, że się zatrzymujemy. Dla nas, żyjących kulturą
i historią małej kaszubskiej ojczyzny,
to nie był Wolgast, tylko Wołogoszcz
– jedna z siedzib księstwa pomorskiego,
ważny ośrodek kaszubsko-pomorskiego
państwa. Doskonale zachowana i utrzymana zabudowa wołogoskiego Starego
Miasta wydała mi się jakby żywcem
przeniesiona do współczesności z dawnych wieków. Namacalnie odczuwałem
tutaj, jak żyli dawni Pomorzanie, czułem ich oddech. Nie zdziwiło mnie więc,
że w księdze odwiedzających w kościele
pw. św. Piotra znalazłem sporo wpisów
współczesnych działaczy kaszubskich,
uznających dawnych mieszkańców
regionu za przodków obecnych Kaszubów, oddających im cześć i chwałę. I ja
się z tym utożsamiałem. Pomodliłem się
za pochowanych tutaj kilku książąt
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
LISTY
pomorskich, pomedytowałem przy zabytkach pamiętających dawne, słowiańskie Pomorze. Mam też zdjęcie zrobione
przed siedzibą dawnej książęcej kancelarii, gdzie powstawało jedno z najbardziej znaczących dzieł pomorskiej
historiografii: „Pomerania” autorstwa
T. Kantzowa, czyli znana i doceniana
do tej pory kronika pomorska z XVI w.
To dzieło niezwykłe również dlatego, że
powstawało, gdy wpływy niemieckie
na Pomorzu były coraz silniejsze, a jednocześnie stanowi świadectwo tego, że
ówcześni Pomorzanie, także ci mówiący i tworzący po niemiecku, zachowali
wiele cech różniących ich od Niemców,
a także byli świadomi swojego słowiańskiego rodowodu.
Wołogoszcz dzieli od Greisfaldu
(czyli pomorskiej, słowiańskiej Gryfii),
siedziby najstarszego na Pomorzu uniwersytetu, ok. 20 kilometrów, jednak
nie zatrzymaliśmy się w tym mieście
pełnym pomorskich i kaszubskich pamiątek. Kilka lat wcześniej miałem okazję znaczną ich część widzieć, stanęły
mi więc przed oczami. Między innymi
jedna z reprezentacyjnych uniwersyteckich sal z wizerunkami książąt pomorskich i ich tytulaturą, w tym określeniem „książę Kaszubów”. Każdy, kto
widział te obrazy, łatwo da wiarę przekazowi, że właśnie to pomieszczenie
było w drugiej połowie XIX w. kamieniem milowym w rozwoju tożsamości
kaszubskiej najwybitniejszego kaszubskiego pisarza A. Majkowskiego.
Rugia! Jej magia objawiła się nam od
razu. Przywitały nas bezkresne pola, na
których kończono prace rolne. Pierwszy
postój zrobiliśmy w uroczym miasteczku Putbus. Jego początek był bardzo podobny do założenia Wejherowa, gdyż
także ono zawdzięcza swoje istnienie
woli miejscowego możnowładcy.
Kilkanaście kilometrów dalej chodziliśmy po uliczkach Binzu, chyba najbardziej znanej miejscowości letniskowej na
Rugii. W pełni zasługuje ona, moim zdaniem, na takie określenie. Poświadczały
je tłumy turystów oraz piękne położenie
pomiędzy morzem i jeziorem. Miasteczko wyróżnia się też wśród innych niemieckich miejscowości nadbałtyckich
charakterystyczną, jednokolorową elewacją. Prawie wszystkie budynki tego
letniska są białe!
POMERANIA SÉWNIK 2014
Klifowe wybrzeże. Fot. P. Breza
Do miejsca docelowego, Sassnitz,
największego rugijskiego portu, dotarliśmy dopiero o zmierzchu. Mimo późnej
pory wybraliśmy się na dziesięciokilometrowy spacer po tym mieście. Nie żałowaliśmy tego. Mieszanina historycznych i współczesnych zaułków, mętlik
(tak to można określić) różnych stylów
i epok był tego wart. Jednak ten spacer
przypomniał mi też smutne, okrutne
okresy naszej regionalnej historii. To
do Sassnitz przybiły statki z częścią
więźniów KL Stutthof, ewakuowanych
w 1945 r. mniej znaną i upamiętnioną
drogą morską. Dla niektórych z nich
miasto to stało się miejscem ostatniego
spoczynku, w tym dla kilku uczestników pomorskiego ruchu oporu. Szukałem jakiejś tablicy przypominającej ten
fakt... Bezowocnie.
Następnego dnia odwiedziliśmy
dwa miejsca na Rugii, które uczyniły
ją sławną i utworzyły jej niesamowity
klimat. Pierwsze to odległe od Sassnitz
o kilka kilometrów niepowtarzalne
klifowe wybrzeże, otoczone szczególną
opieką tutejszego parku narodowego.
Wzrok nie mógł się nasycić widokiem
kredowych, białych skał wznoszących
się stromo na brzegu wyspy do wysokości prawie 120 metrów, czyli kilka
razy wyżej niż na przykład w Jastrzębiej
Górze. Stromizna była na tyle duża, że
niektórzy turyści bali się wejść na platformę nieco wysuniętą nad przepaść.
Mimo to był na niej tłok, a niekiedy, jak
się dowiedziałem, trzeba czekać kilkadziesiąt minut, by się na nią dostać.
Trudno zapomnieć taki widok, tym
bardziej, że uświadomił mi on i stojące
niedaleko tablice, że Rugia (może lepiej
powiedzieć wyobrażenie o niej) stanowi nie tylko ważną część kaszubskiej
kultury, w tym twórczości A. Majkowskiego czy J. Trepczyka. Miała ona też
ogromne znaczenie dla niemieckiego
romantyzmu, mocno wpłynęła na niemieckich malarzy. Również to nobilituje, ciągle potrzebującą docenienia
i dowartościowania, kulturę kaszubską,
37
LISTY
Kościół pw. św. Piotra w Wołogoszczy. Fot. P. Breza
Autor pod posągiem Świętowita. Fot. P. Breza
umacnia jej ogólnoeuropejskie korzenie i jednocześnie ujawnia jej oryginalność i swojskość. Szkoda tylko, że
wspomniane tablice przypominają jedynie niemieckich twórców. Uzupełnienie
ich o przedstawicieli innych narodów
dodałoby im kolorytu i byłoby bliższe
prawdzie o kulturotwórczej roli tego
miejsca.
Wracając do parkingu, nie ominęliśmy żadnej pozostałości po dawnych
słowiańskich mieszkańcach Rugii, ich
grodach, miejscach kultu itp. Czytałem
też informacje zamieszczone na tablicach i w moim przewodniku o starych
germańskich bóstwach, pracy niemieckich rolników itd. I tu jedna refleksja.
Przy prezentacji wierzeń słowiańskich
wyeksponowano składanie przez
38
Słowian krwawych ofiar. Z prehistorycznego, zachowanego ołtarza ściekała wcale nie archeologiczna czerwona
farba imitująca krew. Z kolei germańska
piękna bogini Herta, jak pisano, chętnie
wspomagała miejscowych gospodarzy
obfitymi zbiorami. Może przesadnie
odebrałem to jako reminiscencję poglądu o okrutnych Słowianach i przynoszących kulturę Germanach. Wygląda
na to, że nawet europejska wspólnota
nie przekreśliła dawnych etnicznych
stereotypów.
Ostatnim etapem naszej wędrówki
była Arkona, rugijski przylądek z dwiema znanymi w Niemczech latarniami
i dawną bazą rakietową NRD. Jest tu
też ciekawe klifowe wybrzeże, bardzo
przypominające to w Jastrzębiej Górze
i Redłowie. Nas jednak najbardziej przyciągnęły tutaj ślady po dawnych, słowiańskich Rugijczykach. Dla nich było
to miejsce święte. W tutejszym grodzie
czczono posąg czterogłowego Świętowita, strzeżonego przez kilkuset wo­
jowników. Nie obronili go (i zawartości
skarbca miejscowych kapłanów) dopiero w drugiej połowie XII w. Sława tego
miejsca przekraczała granice Rugii
i przetrwała do dziś, stała się symboliczna. Jednak symbol ten niewątpliwie
ma liczne odcienie i wywołuje różne
skojarzenia. Nazwa „Arkona” jest wykorzystywana przez społeczność polską i niemiecką. Oto dwa przykłady.
W okresie międzywojennym i podczas
ostatniej wojny Niemcy nadawali jej
imię statkom. Tuż po jej zakończeniu
grono wybitnych pomorskich, polskich
naukowców i twórców kultury założyło czasopismo kulturalno-artystyczne
„Arkona”, można powiedzieć o obliczu
antyniemieckim.
Z Arkony wyjeżdżaliśmy z poczuciem niedosytu, zdawaliśmy sobie bowiem sprawę z tego, że jest jeszcze sporo miejsc na Rugii, które mocno wpisują
się w kulturowe dziedzictwo Kaszub
i Pomorza, a do których tym razem nie
udało nam się dotrzeć. Jednak towarzyszyła nam także świadomość, że to, co
udało się zobaczyć, ułatwi zrozumienie
naszej kaszubskiej kultury i tożsamości.
Bogusław Breza
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
Wszystkie prezentacje parafii bogato
zilustrowano fotogramami Jacka Zielińskiego (np. kościół i plebania w Białogórze, dekanat gniewiński, s. 95).
Pożytecznym dopełnieniem starannie wydanej książki (sztywna oprawa,
piękna okładka) jest przejrzysta mapa
diecezji pelplińskiej z zaznaczeniem
kościołów erygowanych przez bpa Szlagę. Mapę opracował Przemysław Jujka.
Warto też dodać, że publikacja została
poświęcona pamięci pierwszego biskupa
pelplińskiego w 50. rocznicę jego święceń kapłańskich.
Ad maiorem Dei gloriam
Pierwszy biskup pelpliński ks. prof. Jan
Bernard Szlaga sprawnie zarządzał
powierzoną mu diecezją aż do swojej
śmierci (25 kwietnia 2012 r.). Jednym
z przejawów troski biskupa o rozwój
struktury organizacyjnej Kościoła na
tym terenie było erygowanie 32 nowych
parafii. Dwie z nich, w Maksymilianowie i we Włókach, przeszły w 2004 r. do
nowo utworzonej diecezji bydgoskiej.
Ks. infułat Stanisław Grunt, wielo­
letni ekonom diecezji chełmińskiej
i pelplińskiej, znany ze swoich historycznych zainteresowań, przygotował
cenne opracowanie dotyczące wszystkich parafii powstałych staraniem biskupa Szlagi. Z racji pełnionej funkcji ks.
Grunt aktywnie uczestniczył w przedsięwzięciach związanych z tworzeniem
nowych wspólnot wiernych i lokalizacją
obiektów sakralnych. Kolejne świątynie
parafialne i filialne wznoszono bowiem,
„aby było bliżej do kościoła”. W budowę
nowych miejsc żywego kultu i modlitwy angażowali się również duszpasterze i wierni Kociewia, Kaszub, Krajny
i Borów Tucholskich. Trafnie zauważył
w Przedmowie biskup Wiesław Śmigiel:
„(...) nowe kościoły są odpowiedzią na
realne potrzeby eklezjalne, a nie chęcią
realizacji indywidualnych, często megalomańskich projektów” (s. 6).
25 marca 1992 r. utworzona została
diecezja pelplińska, natomiast pierwsza
nowa parafia na tym obszarze, jak się
dowiadujemy z książki księdza infułata,
powstała już kilka tygodni później – 12
maja. Przegląd parafii przedstawionych
w publikacji otwiera zatem ustanowiona wówczas Parafia pw. św. Andrzeja
Boboli w Kamionce (dekanat nowski).
Wśród opisanych przez ks. Grunta parafii
odnajdziemy m.in. aż trzy nowe wspólnoty wiernych utworzone w Chojnicach, a po dwie w Lęborku, Starogardzie
POMERANIA SÉWNIK 2014
Kazimierz Jaruszewski
Gdańskim i Tucholi. W największym
ośrodku miejskim diecezji, w Tczewie,
w okresie posługi pasterskiej bpa Szlagi
powstała jedna nowa parafia: pw. Jezusa
Chrystusa Króla Wszechświata. Należy
też pamiętać, że niektóre parafie zostały
biskupim dekretem zlikwidowane, we
wspomnianych Chojnicach los taki spotkał w 2005 r. Parafię pw. Zwiastowania
Najświętszej Marii Panny.
Ostatnimi parafiami terytorialnymi,
które zostały ustanowione przez bpa
Szlagę i ukazane w opracowaniu, są
Parafia pw. Błogosławionego Jana Pawła II Papieża w Mądrzechowie (dekanat
bytowski) oraz Parafia pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego w Skarszewach
(dekanat skarszewski). Obie parafie erygowano 1 lipca 2011 r.
Trzydzieści dwie parafie zostały
zaprezentowane przez autora w ujęciu
historyczno-pastoralnym. Ks. infułat
nierzadko odniósł się do dziejów miejscowości, do wydarzeń z życia religijnego, szczegółowo opisał przebieg
i chronologię inwestycji kościelnych,
odnotowując również nazwiska projektantów i budowniczych. Trudno było
autorowi zachować proporcje w objętości poszczególnych opisów. Najwięcej
miejsca poświęcił parafii Matki Bożej
Fatimskiej w Chojnicach (ustanowionej
w 1997 r.). Losy tej parafii wiążą się z budową, jak wskazał ks. Grunt, „podwójnego” (s. 82) sanktuarium diecezjalnego:
Matki Bożej Fatimskiej i św. Ojca Pio.
Ks. Stanisław Grunt, Aby było bliżej do kościoła.
Nowe parafie pokłosiem posługi pasterskiej bpa
Jana Bernarda Szlagi, wyd. Bernardinum, Pelplin 2013. Warszawka skaszubiona
Tandem twórczy Kosmowska – Kucharski wyrażający się w języku kaszubskim
i rysunku komiksowym pojawił się
w 2014 r. Rok wcześniej zaistniał w języku polskim jako wynik inspirowanej
przez bytowski oddział Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego akcji propagującej
Kaszuby w formie prostej, ale jednocześnie atrakcyjnej dla współczesnego odbiorcy kultury popularnej. W ten sposób
Bytów przez wcześniej wydane komiksy
Szczeniã Swiãców, Arbata oraz publikowanymi właśnie Wakacjami w Raju potwierdził swą pozycję „zagłębia komiksowego”. Niezwykle ciekawa i znacząca jest
droga „komiksowania” Kaszub. Wszak
mamy tutaj historię średniowieczną
(w tonacji serio), opowieść współczesną
(w konwencji sensacyjno-kryminalnej)
oraz aktualny opis rzeczywistości turystyczno-obyczajowej.
Decyzję, aby przedstawić dzisiejsze
Kaszuby w prostej, lekko podanej fabule Wakacji w Raju, wraz z nieudziwnionymi, realistycznymi rysunkami
trzeba ocenić pozytywnie. Oczywiście
ta godna wspierania chęć promowania
Pomorza (a dokładnie ziemi bytowskiej)
za pomocą środka wyrazu wiążącego
się z kulturą popularną może u niektórych wzbudzić nieufność. Wszak według
39
LEKTURY
niektórych promotorów kaszubszczyzny
nie można pisać o Kaszubach bez „ojca
założyciela” – Floriana Ceynowy, „świętej trójcy” młodokaszubów lub „wielkich męczenników” sprawy kaszubskiej
– zrzeszyńców. Jednakże, czy się to podoba „zasłużonym działaczom”, czy też
nie – właśnie kultura masowa dzisiaj
najsilniej oddziałuje na świadomość
przeciętnego konsumenta współczesności. To przez komunikaty obrazkowe,
podane skrótowo, w uproszczeniu, dzięki modelowemu, nawet tendencyjnemu
przedstawieniu dana rzeczywistość
kulturowa jest „sexy” lub nie. Nie zrobią
tego wystawy tematyczne, artykuły naukowe, debaty akademików czy innego
typu tradycyjne działania edukacyjne.
Co to wszystko ma wspólnego
z wywołanym tutaj na wstępie hasłem
„Warszawka skaszubiona”? Otóż właśnie przez formę komiksu – jak pokazują
autorzy Wakacji w Raju – można zmienić
nastawienie do niewielkiej części Pomorza u niektórych mieszkańców Polski,
a szczególnie tych uważających „stolycę”
za pępek świata. Kosmowska i Kucharski szukają sposobu, aby ich skutecznie
„skaszubić”, by więcej nie wyjeżdżali za
granicę, jak nakazuje moda na Wyspy
Kanaryjskie czy inne Majorki, a docenili
krainę wdzięcznie swojską, zaskakującą
realiami obyczajowym i postawami zamieszkujących ją ludzi.
„Skaszubianie” mieszkańców wielkiego miasta zapisała w wartkiej fabule
komiksu znana autorka tzw. literatury
40
kobiecej – Barbara Kosmowska. Jest to
zatem historyjka zawarta w dziesięciu
rozdziałkach z epilogiem, która rozpoczyna się od prezentu wakacyjnego, jaki
otrzymuje młode małżeństwo od swej
rodziny. Zamiast egzotyki zamorskiej
mają spróbować dwutygodniowego pobytu nad kaszubskim jeziorem. Adam
i Ewa przyjeżdżają zatem do chaty,
w której spędzili wiele czasu rodzice
młodego małżonka, a i on sam doświadczył przygód dzieciństwa oraz pierwszych zachwytów nad kilkunastoletnią
Mariczką. Jego pozytywne nastawienie
do krainy dzieciństwa jest początkowo
skutecznie studzone przez przyzwyczajoną do wielkomiejskiego komfortu Ewę,
która ze swoimi szpilkami, telefonem
komórkowym i wygórowanymi oczekiwaniami wyperfumowanej paniusi nie
potrafi się odnaleźć w otoczeniu prostej
chaty. Im jednak dalej w wydarzeniach
komiksu, tym bardziej młoda żona
wczuwa się w atmosferę wypoczynku
nad jeziorami, chodzenia na grzyby, łowienia ryb czy pływania kajakiem. Poznaje także przeszłość swojego ukochanego, z jego pierwszą dziecięcą miłością
na czele oraz przygodami, w których
nie zawsze wyglądał tak powabnie, jak
obecnie. Wśród przedstawiania przez
Kosmowską typowych zajęć letników
Ewy i Adama pojawia się również nutka
tajemnicy… Całość wydarzeń komiksu
kończy się na wskroś szczęśliwie: młode
małżeństwo poznaje swoją przeszłość,
uczy się dystansu do siebie, otwiera na
innych ludzi oraz wydatnie i z powodzeniem dba o przyrost naturalny kraju.
Można się spodziewać, że nie raz powrócą do swojego Raju/raju na Kaszubach.
Tę narrację zawarł w komiksowych
ramkach Roman Kucharski, rysownik doświadczony, mający pewną rękę
do kreowania postaci, umiejący ukazać kształt dynamiczny i wyrazisty.
Główna para bohaterów komiksu jest
sympatyczna, ukazana w przeróżnych
sytuacjach życiowych, w zbliżeniach
portretowych, planach amerykańskich,
w układach zbiorowych, a nawet z perspektywy lotu ptaka. Jako rysownik Kucharski się nie myli w doborze kolorystyki, gestach czy mimice postaci. Czasami
trochę za dużo karykatury pojawia się
w obrazkach postaci drugoplanowych
(np. jeziorny lowelas Jan Karol Kociuba
czy rozgoryczony pijaczek Marek), lecz
wszystkie one mieszczą się w konwencji
rysunku dynamicznego i emocjonalnego, który przecież nie dąży do fotograficznej dokładności. Kadrowanie fabuły
komiksu nie zaskakuje, lecz w tego typu
historii nie jest ono przecież konieczne.
Pojawiająca się sporadycznie forma serii
fotograficznej jak w scenkach z windsurfingiem lub porażką kulinarną Ewy
w dobrych chwilach zakłóca dominującą
technikę narracji obrazów. Można by się
tylko po Kucharskim spodziewać trochę
większej pomysłowości w rysunku scen
erotycznych, które choć są odpowiednie kolorystyką, zbyt infantylnie ujmują
damską lub męską goliznę.
Jeśli komiks został wydany najpierw
po polsku a potem po kaszubsku, to warto zapytać, co dało takie postępowanie.
W najbardziej oczywistym wymiarze
można zauważyć, że przyniosło bardzo
dobre tłumaczenie tekstu polskiego na
kaszubski, jakiego dokonał Piotr Dziekanowski. Jego kaszubszczyznę można
uznać za komunikatywną. Została ponadto zaopatrzona w znaczące frazeologizmy i przysłowia oraz zapisana tak,
jakby była mówiona, co jest niezwykle
ważne (a właściwie konieczne) w formie
wypowiedzi komiksowej.
Kaszubskość Wakacji w Raju warto
jednak dostrzec głębiej i tutaj można
trochę powybrzydzać. Oto przy całej
sympatii i zrozumieniu dla lekkości stylu literatury, jaki przygotowała w fabule Kosmowska, można się poczuć nieco
rozczarowanym przedstawionymi postaciami. Adam jako bytowiak mieszkający aktualnie w Warszawie nie potrafił
wcześniej przygotować swojej żony do
odbioru kaszubskiej egzotyki. Mariczka
jako przystojna weterynarka serwująca darmową psychoterapię małżeńską
miejscowym Kaszubom także mogłaby
być pełniejsza w opisie motywacji jego
działalności. Nieco stereotypowo wygląda zażywający tabakę gospodarz Jan
Pupka-Lipiński, zapobiegawcza gospodyni domostwa Stefa Cichosz czy miejscowi knôpi pijący piwko. Oczywiście nie
można tutaj żądać zbyt wiele, wszak narracja komiksowa nie jest literaturą psychologiczną czy panoramą obyczajową.
Mimo jednak koniecznej daniny, jaką
trzeba złożyć tej konwencji, można było
znaleźć w tradycji kaszubskiej coś więcej
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
LEKTURY
aniżeli tabakę, grzyby, ryby i las. Może
postać Mariczki stanie się w przyszłości
wdzięczniejszym obiektem opisu aniżeli
laleczkowata Ewa? Barbara Kosmowska
z pewnością potrafiłaby postać seksownej a inteligentnej weterynarki poprowadzić ku pełniejszemu zaistnieniu. Z kolei
Roman Kucharski odnalazłby pewnie dla
siebie dalsze możliwości objawienia własnego warsztatu artystycznego, wszak
nie wszystko w rysunku musi być tak
bardzo realistyczne. Poza tym komiksy
na całym świecie tworzone są w długie
serie, czyż nie mogłoby coś takiego pojawić się i w odniesieniu do Kaszub? Ciekawe tylko, czy Kosmowska i Kucharski
będą mieli ku temu możliwość? A jeśli
nie oni, to kto jeszcze?
Póki co odnajdujemy w bytowskich
księgarniach komiks, który można sobie
kupić do poczytania w leżaku, taką specyficzną książeczkę mogącą się znaleźć
wśród letnich niezobowiązujących lektur
przyjemnościowych. Trochę się przy niej
pośmiejemy, trochę odprężymy, a nawet
odnajdziemy przepis na szczupaka po
kaszubsku. Wakacje w Raju możemy również potraktować jako pamiątkę z Kaszub,
którą się potem można pochwalić przed
znajomymi lub odstawić na półkę z domowymi bibelotami, aby wywoływała pozytywne skojarzenia. Może wydawanie komiksu to niedużo, może mało ambitne, ale
za to świadczące o tym, że normalność,
zwykłość, potoczność i regionalność można zaprezentować atrakcyjnie. Nawet jeśli
nie „skaszubi się” całego świata, to można
przecież zacząć od najbliższych osób w rodzinie.
Daniel Kalinowski
Kaszubska mądrość
Ukazanie się monumentalnej książki Justyny Pomierskiej Przysłowia kaszubskie.
Studium z paremiografii i paremiologii jest
wydarzeniem na miarę pojawienia się
siedmiotomowego Słownika gwar kaszubskich na tle kultury ludowej ks. Bernarda
Sychty. Nie byłoby tej książki, gdyby nie
bogata literatura samych Kaszubów. Autorka bowiem analizując, tworząc syntezy i przytaczając przysłowia, korzystała
wyłącznie z piśmiennictwa kaszubskiego, z badań terenowych, prowadzonych
POMERANIA SÉWNIK 2014
i opisywanych od prawie 200 lat. Wśród
kaszubskich paremiografów znajdują się
takie postacie, jak Florian Ceynowa, Hieronim Derdowski, Bernard Sychta, Leon
Roppel, Jan Patock, ks. Leon Kuchta. Poza
tym dr Justyna Pomierska wynotowała
powiedzenia m.in. z twórczości Jana Karnowskiego, Aleksandra Majkowskiego,
ks. Leona Heykego, Franciszka Sędzickiego. Alojzego Budzisza i Aleksandra
Labudy.
Trzeba podkreślić, że dzieło zostało
napisane piękną polszczyzną, a wśród
kilku rozdziałów na szczególną uwagę
zasługuje część poświęcona utrwalonemu w przysłowiach obrazowi XIX-wiecznej wsi kaszubskiej; można powiedzieć:
od człowieka, kosmosu, ziemi, wierzeń
i wiary, przez obrzędy, obyczajowość,
życie rodzinne, po Boga i sprawy ostateczne. Jest więc o Bogu i jego mądrości
„Stwòrził Pón Bóg le nié zajączka, ale
zarô dlô niegò łączkã” czy też lapidarne
a jakże sugestywne: „Pón Bóg wié, co
robi”. Czy o śmierci, o czym mówiła mi
w młodości moja babcia Marta Dawidowska, gdy zmarł dziadek Franciszek:
„Kòżdô smierc mô swòjã przëczëna”,
albo zapisane tylko przez ks. prof. Jana
Perszona, a jakże kojarzące się z odejściem świętego Jan Pawła II: „Jaczé żëcé,
takô smierć. Jakô smierc, takô wiecznosc”.
Za bardzo przydatny literatom piszącym po kaszubsku uważam podrozdział
„Słowniczek wyrazów archaicznych lub
występujących tylko w przysłowiach”.
Wystarczy wymienić chociażby kilka takich słów, które same w sobie są poezją:
„jeséńc = wiatr jesienny”, „miôłczã =
dziewczyna, kobieta małego wzrostu”,
„sławùta = sława”. Niezmiernie ważny
jest też w tej książce „Indeks haseł pomocniczych”, dzięki któremu łatwo można odnaleźć temat z pomieszczonej tu
wielkiej „Księgi przysłów kaszubskich”
– od litery A („Chto mówi A, mùszi powiedzec B”) po słowo żur („Chto jé żur, je
mòcny jak mùr”).
Ukazanie się Przysłów kaszubskich
kojarzy mi się ze starym powiedzeniem łacińskim „Cassubia non cantat”.
Okazało się nieprawdą, że Kaszuby nie
śpiewają, pojawiające się liczne zbiory
pieśni i piosenek mówią wręcz o nadmiarze utworów tego gatunku, tylko
inni, obcy, ich nie słyszeli. Być może, jak
to podkreślano podczas promocji książki w Wejherowie, przeszkodę w zrozumieniu zarówno naszych rodzimych
pieśni, jak i przysłów stanowi bariera
językowa. Ale to jest też poświadczenie,
że kaszubski to język, nie gwara języka
polskiego, i nawet spolszczony, bardzo
się różni od polszczyzny.
Czytając Księgę przysłów kaszubskich,
nie mogłem się oprzeć refleksji, że te
powiedzenia kojarzą mi się z humorem
kaszubskim, w którym śmieszą przede
wszystkim tematy związane z fizjologią i fizjonomią. Tak też jest i w przysłowiach. To kulturowy atawizm wywodzący się z najbardziej pierwotnych
zainteresowań ludzkich, są to podwaliny
człowieczeństwa zachowane w humorze
i przysłowiach niczym bezcenna skamielina.
Przed ponad 160 laty, gdy pojawił się
budziciel ludu kaszubskiego Florian Ceynowa, kultura kaszubska przestała być
anonimowa. Tworzą ją konkretni ludzie
i z pokolenia na pokolenie pomnażają
dorobek poprzedników. Dziś jesteśmy
społeczeństwem, które ma swoją podmiotowość, i może być z siebie dumne,
jak w przysłowiach: „Dlô mie to chluba,
żem Kaszuba” czy „Nas Kaszëbów nicht
nie wëgùbi”. Stanisław Janke
Justyna Pomierska, Przysłowia kaszubskie. Studium z paremiografii i paremiologii, Instytut Kaszubski, Gdańsk 2013.
41
LEKTURY
Cządnikarskô wizytówka Chòniców
Chònicczé gazétnictwò mô dosc długą tradicjã. Kò ju w 1834 r. ùkôzôł sã
w tim gardze pierszi numer biuletinu
„Kreisblatt des Königlich Preussischen
Landrathsamtes zu Conitz”, a pòd kùńc
zabòrów zaczãła wëchòdzëc pòlskô „Gazeta Chojnicka”. Przed drëgą swiatową
wòjną wôżnym periodikã béł „Dziennik
Pomorski” ë jegò mùtacjô „Lud Pomorski”.
W 1964 r. drëkarniã òpùscył pierszi numer
pòpùlarno-nôùkòwégò cządnika „Zeszyty
Chojnickie”, jaczi z dosc krótczima przerwama ùkôzywô sã do dzysô. Pò 1989 r.
rozbùchło titlama, z jaczich wëmienic
mòże chòcbë „Czas Chojnic” czë „Życie
Chojnic i Okolic”. Cządnikarską wizytówką
gardu slédnëch lat stôł sã téż „Kwartalnik
Chojnicki” – bòhatéra negò artikla.
Pismiono to, 96-starnicowé, fòr­matu
A5, prowadzoné bez znónégò regionalëstã
a szkólnégò Kazmierza Jaruszewsczégò,
wëchòdzy òd jeseni 2012 r. Do te czasu
ùkôzało sã òsmë numrów (promòcjô
slédnégò mia môl 30 lëpińca w Gardny Pùbliczny Biblotece w Chònicach).
Je spòlëznowò-kùlturalnym periodikã,
czerowónym przédno do mieszkańców
Chòniców, równak czëtińc zeza tegò gardu téż w nym cządnikù mòże nalezc cekawé dlô se tekstë. Pismiono, pòdzeloné
na pôrã przédnëch dzélów, z jaczich stałima są: „Kronika chojnicka”, „Z dziejów
miasta”, „Chojnice i okolice”, „Oficyna
artystyczna”, kôrmi czëtińca artiklama
taczima, jak np. „Z wiatrem i pod wiatr.
Początki ruchu żeglarskiego w Charzykowach” K. Jaruszewsczégò (nr 2/2012),
„Nauka języka kaszubskiego? Tak!”
Janinë Kòsedowsczi (5/2013), „Choć mówili: niemożliwe. „Chojniczanka w I lidze”
Aleksandra Knittera (5/2013), „Sowiecki
szpieg w Chojnicach” Môrcëna Wôłdocha (6/2013), „Dni Kultury Kaszubsko-Pomorskiej 2013” J. Kòsedowsczi (6/2013),
„Nazywano ich Słowińcami” Gabrielë
Włodarsczi-Kòszutowsczi (6/2013) czë „Tajemnice łużyckich brązowników i garncarzy” Hanë Rząsczi (7/2014). Promùje do te
téż artistów sparłãczonëch z Chònicama.
A wszëtkò w cządnikù „Kwartalnik Chojnicki” pòdóné je na dobrim papiorze
ë w fùl farwie, dzãka czemù mòże docenic
widzałotã np. pòkôzywónëch pësznëch
wërobinów z roga wë­kùń­szta­rzonëch bez
Henrika Merchela (3/2013) czë bòkadnëch
42
Kaszëbi na wiedno
trzimają z Bògã
a farwnëch malënków Wandë Sawicczi
(6/2013).
„Kwartalnik Chojnicki” je pismionã
rozmajitoôrtnym, cekawim, fejn edi­
tor­­­skò zrëchtowónym, bòkadnym w òd­­
jimczi (téż w te z dôwnëch czasów), a do
te nie­ùbòdżim w skanë rozmajitëch do­
kùmentów (np. pismiono z r. 1956 Marie
Dzwònkòwsczi do Bióra Skargów ë Zażaleniów przë Radze Państwa tikającé sã
zbùrzeniô bùdinkù ë wzãcô gruńtu pòd
bùdowã „aùtostradë” (7/2014)). Ùbòdżim
za to je w kaszëbskòjãzëkòwé tekstë, jaczich czëtińc prosto w nim nie naléze.
Felą je téż to, że w niechtërnëch numrach
przë mòcniészim jich rozłożenim klej nie
trzimie kôrtków ë pismiono zaczinô sã
rozwôlac.
Cządnik, co niezwëczajné przë taczi
jego widzałoce a bòkadnoscë, je darmôk.
Sygnie le przińc np. do Gardny Pùbliczny
Bibloteczi (jakô notabene je téż wëdôwcą kwartalnika), gdze gò rozdôwają.
Szkòda równak, że nigdze nie je pòdóné,
na jaczi ôrt mòże gò dostac chtos zeza
Chòniców, jaczi nie chce sã za nim pchac
do gardu. Nie dowié sã tegò téż z internetowi starnë kwartalnika, bò ta... nie
dzałô (a przënômni tak bëło, czej jô tam
próbòwôł zazérac). Òstôwô tej zwònic do
redakcje a sã dopëtac.
Wspòmnióné fele, pòza tą, że ni ma
kaszëbskòjãzëkòwëch artiklów, są le, że
tak rzekã, technicznégò ôrtu. Ni mają
cëskù na wësoką wôrtnotã pismiona.
Grégór J. Schramke
Piãtnôsce lat ju minãło òd rézë Òjca
Swiãtégò Jana Pawła II do Sopòtu. Tej
– to je 6 czerwińca 1999 r. – dostôł òn
w darënkù òd Kaszëbów sztaturã stolema, a do te mòdlëtewnik Më trzimómë
z Bògã òbłożony wëdżerbòwóną celëczą
skórą. Òjc Swiãti wzął do rãczi nã
ksążkã, òbezdrzôł jã (co dozdrzałë telewizyjné kamerë) i tej òddôł służebnym.
Wierã to wëdarzenié bëło nôwikszim
w dzejach aktã ùtczeniô jaczikòlwiek
ksążczi w kaszëbsczim jãzëkù. Tim barżi, że w nym prawie mòdlëtewnikù je
wpisënk papieża pò kaszëbskù: „Bòże
pòmagôj. Jan Paweł II, 3 V 1999 r.” Są to
bòdôj jedurné słowa, jaczé papież napisôł w naszi mòwie. Dlô nas brzmią jak
testament, w chtërnym Òjc Swiãti prosy Bòga, bë pòmôgôł nama Kaszëbama
w żëcym i dzejanim.
Ùdba przërëchtowaniô ka­szëb­sczégò
mòdlëtewnika wëszła z Zespòłu do sprôw
Kòscoła II Kòngresu Kaszëbsczégò
(1992 r.). Wnet pòtemù Bernat Hinz zaczął pòdskacac dwùch Eùgeniuszów,
Gòłąbka i Prëczkòwsczégò, bë wzãlë
na swój chrzebt to zadanié. Tak tej më
wzãlë sã do robòtë. Dérowa òna jaż
kòl szesc lat, le nié temù, że szła tak
pòmału, le temù, że béł to czas refòrmë
kaszëbsczégò pisënkù. Mòdlëtewnik
stôł sã tak jakbë knégą, chtërna wzãła
téż na se ùdoskònalenié pisënkù.
Swiãtosc tegò dokazu bëła jak nôlepszô
kòpùnka do diskùsjów. Kùreszce doszło
w 1996 r. do òstateczny ùgòdë, a pisënk
przëjãti w mòdlëtewnikù stôł sã mòdłã
do wszelejaczich dalszich dzejaniów na
ti niwie. Tak je pò richtoscë do dzys.
Pierszé wëdanié ny ksążczi ùzdrzało
wid przed Gòdama 1998 r. w drëkarni
przë szas. sw. Piotra w Gdini. Słowò
òd se dôł metropòlita gduńsczi abp
Tadéùsz Gòcłowsczi, chtëren so
zażëcził, że w ksążce to mô bëc dóné
téż pò kaszëbskù. Zôs wstãp napisôł ks.
prof. Jan Walkùsz, chtëren béł jednym
z recenzentów dzeła. Drëdżim béł prof.
Édwôrd Bréza.
Pòrëch, jaczi nastôł pò wëdanim
ksą­żczi, béł widzałi i niespòtikóny do­
në­chczôs na Kaszëbach. Jesz nigdë ani
przed wëdanim, ani pò nim nie bëło
ta­czégò zainteresowaniô kaszëbską
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
LEKTURY
ksążką, jak tej. Dwa tësące knéżków rozeszło sã òb zëmã i zymk.
Na zymkù ju bëło wiedzec, że Òjc
Swiãti mdze w Sopòce i że – z wòlë
arcëbiskùpa – dzélëkã darënkù mdze
nen mòdlëtewnik. To wierã przëniosło
mëslã, żebë wësłac do Rzimù dwa egzemplarze ksążczi: dlô Òjca Swiãtégò
i bpa Stanisława Dziwisza. W òbù bëłë
dedikacje „z mòdlëtewnym westchnienim òd kaszëbsczich strón”. Do te lëst
rãką pisóny, jak nen mòdlëtewnik
pòwstôł i jak Kaszëbi dbadzą ò swòjã
wiarã a jawernotã.
Prawie w tim czasu më z Jerzim
Stachùrsczim rëchtowelë nowé piesnie pòd titułã „Do kòscółka jidą
dzôtczi” i „Nasz Òjcze Swiãti” do
programù „Rodnô Zemia”. Më mielë
próbã w Parchòwie, bò jednã z piesni
spiéwa Asza Szroeder. To bëło kòl 10
maja. I tam jô òdebrôł telefón òd mòji
białczi Elżbiétë, że nadeszedł lëst z Watikanu, a w nim dedikacjô napisónô
rãką Òjca Swiãtégò. Tak cos më sã nijak nie spòdzéwelë, a równak sã stało.
Stało sã w dzejanim kòle kaszëbiznë,
stało sã z miłotë do kaszëbsczégò słowa. Òjc Swiãti tak wësok achtnął naszã
mòwã i trzimanié sã wiarë, że dôł swòje
błogòsławiéństwò.
Wnet sã ùkôzałë trzë tësące ksążków z papiesczim wpisënkã. Jedna
z nich wërëgnã wnet do Watikanu
przez wôłtôrz papiesczi w Sopòce. Pòd
POMERANIA SÉWNIK 2014
kùńc mszë na sopòcczim hipòdromie
papież jesz rôz przerzekł (pò Gdini
w 1987 r.) do Kaszëbów i prosył, żebë
na wiedno trzëmac z Bògã.
Nen nowi dzél nakładu rozeszedł
sã jesz w tim samim rokù. Pòtemù bëłë
jesz dwa tësące pòsobnégò dodrëkù.
Razã sédmë tësący mòdlëtewników.
Bëłë òne do dostaniô blós przez czile lat.
Prôwdac, mòże rzec, że kaszëbsczi rénk
béł ju zafùlowóny. Kò z òbrëchùnkù
wëchôdô, że wnet co piãcdzesąti
Kaszëba mô tã ksążkã. Gwësno dzél je
dalek za Kaszëbama, ale i tak czãżkò
nalezc drëdżi taczi przikłôd bëlny
òbecnoscë w chëczach knéżczi pisóny
le pò kaszëbskù. A do te – co nôwôżniészi – czëtóny! Kò sóm arcëbiskùp
Gòcłowsczi nierôz gôdiwôł, że mô jã
kòle łóżka i ùczi sã dzélëków na pamiãc.
Swiadectwã tegò je jegò bëlnô znajemnota chòcbë le tekstu „Òjcze nasz”. Ten
tekst z mòdlëtewnika wnet zawisł
w bazylice Pater Noster w Jerozolimie.
Dzys dnia replika ti tôflë je we wiele
kòscołach na Kaszëbach i téż w kanadijsczim Wilnie. Nôbarżi równak redëje to, że ksążka ta żëje w spòlëznie regionu. Wzrosła
lëczba mszów pò kaszëbskù, pòjawiłë
sã jinszé nôbòżéństwa, jak Drodżi Krziżewi, różańce a lëtanie. A czej pòwsta
Kòmisjô Kòscelnô przë Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim w 2004 r., tej
chùtkò sã ùkôza (w nakładze 10 tësący)
Ksążeczka do nôbòżéństwa, chtërna
w całoscë òpiartô je na mòdlëtewnikù.
Kąsk chùtczi bëła historicznô pielgrzimka do Watikanu. Kaszëbi zajachelë tam
z jinszim mòdlëtewnikã Òjcze nasz, téż
ùsadzonym w òpiarcym ò Më trzimómë
z Bògã.
Òd tegò prawie wëdarzeniô minãło
dzesãc lat, òd smiercë Òjca Swiãtégò
rok mni. Òd jaczégò czasu tej-sej pò­
jôwiałë sã głosë, że je trzeba wznowic mòdlëtewnik Më trzimómë z Bògã.
W tëch minionëch latach pòwstało wiele kòscelnëch spiéwów. Nôbëlniészim
brzadã béł spiéwnik Dlô Was Panie
wëdóny za sprawą Kòmisji Kòscelny
KPZ w 2006 r. W nim je kòl 150
kòscelnëch piesni, chtërne dostałë dobri
teòlogiczny òbsąd, a na tim pòspòdlim
imprimatur Kòscoła. To dało mòżnosc,
że do nowi edicji mòdlëtewnika mòżna
bëło dodac cziledzesąt wëbrónëch
taczich spiéwów, jaczé są nôbarżi achtnioné w kòscelny rësznoce Kaszëbów.
Òstateczno, dëcht przed kanonizacją Jana Pawła II, mòdlëtewnik Më
trzimómë z Bògã òstôł wznowiony. Dzél
mòdlëtwów je dëcht ten sóm, co piérwi. Zôs spiéwów je jaż 80 (przëbôczmë,
że w pierszich wëdaniach bëła le
pòłowa tegò). Do te, na òstatkù ksążczi, dotëgòwónô je czësto nowô spié­
wa „Swiãti Janie Pawle”, chtërna baro
chùtkò ùwidza sã lëdzóm. W internece
wësłëchało jã (i òbezdrzało teledisk)
kòl 7000 òbzérników. Wiele szkòłów
naùczëło jã swòjich ùczniów, do repertuaru wprowadzëłë jã téż niechtërne
mùzyczné karna.
Wëdanim rozszérzwionégò wzno­
wieniégò zajãła sã wëdôwizna KPZ.
Òsoblëwô tu zawdzãka Anë Dunst.
Wôrt nadczidnąc, że skùteczno nalinôł, żebë do te doszło, Marian Jelińsczi
z Żukòwa. Bez to téż w robòtã wprzigł
sã żukòwsczi part Zrzeszeniô. Dokôz
wëzdrzi dëcht snôżo. Gwësno nowé
dwa tësące sygną na pôrã lat. Niech tej
dali roznôszają wid kaszëbiznë i wiarë,
a Kaszëbi dërchają ze swòjima wôrtnotama bëlno w przińdnotã, w czim Bòże
jima pòmagôj!
Eùgeniusz Prëczkòwsczi
43
LEKTURY
widzałé radio na Kaszëbach
800 000 słëchińców na Pòmòrzim
dzéń w dzéń wôżné wiadła
twòja òblubionô mùzyka
pòzdrówczi ë kònkùrsë
FENOMEN
POMORSKOŚCI
PAGINA
PRAWA
Słoje kultury
(część 19)
Na szkockiej wyspie Lewis nie ma drzew. Są tylko skały i trawa. Cienka warstwa trawy pęka
pod naporem kamienia jak wytarta zielona narzuta, którą opatulono kanciasty mebel. W którąkolwiek spojrzeć stronę – wiatr i morze. Wiatr panuje tu nad wszystkim. Kiedyś, w głodnych
czasach, matki przywiązywały ciężary dzieciom idącym bawić się na klifach, by silniejszy podmuch nie zrzucił do przepaści wątłego ciała. A morze… Nawet gdy go nie widać, czuje się jego
obecność.
Gdy w niedzielę nawa miejscowego
kościoła wypełnia się melodią starego
psalmu, dźwięk niesie się jak morska
fala: to wzbierając, to opadając, jak gdyby muzyczna fraza nie miała końca. Ten
osobliwy rodzaj śpiewu uchował się tylko tutaj. Pierwsze słowa kolejnych strof
podaje prowadzący, dalej śpiewa już cały
kościół. To ostatnie miejsce na Wyspach
Brytyjskich, gdzie ludzie gremialnie
świętują Dzień Pański. Turysta, który
zabłąkał się tu w niedzielę, może mieć
kłopoty ze zrobieniem zakupów. zgromadzono ich najwięcej. Widziany
z góry, kształt całości przypomina celtycki krzyż – choć w czasie, gdy sanktuarium powstawało, nie było tu jeszcze
ani Celtów, ani chrześcijaństwa. Kamień
stojący w samym środku jest oczywiście
najwyższy. Archeolodzy odkryli pod nim
grób. Gdy go kopano, głazy stały tu już
od jakichś siedmiuset lat. Menhiry nie powstały jako cmentarzysko. Wyspa Lewis patrzy w przeszłość.
Reliktem są tutaj nie tylko stojące kamienie. Jest nim też mowa gaelicka, już
prawie nie używana na dużym lądzie.
Reliktem są śpiewane nabożeństwa i zamykane na niedzielę sklepy.
Wyspa, która patrzy w przeszłość
Za wioską Callanish szosa prowadzi prosto do stojących kamieni. Menhiry widać
z daleka, ustawiono je na wzniesieniu
górującym nad rozległym fiordem. Kiedy to było? Naukowcy wskazują na trzy
tysiące lat przed narodzinami Chrystusa. Prawie nic nie wiemy o ludziach, którzy pozostawili nam ten pomnik. Jeszcze trudniej odpowiedzieć na pytanie
„Dlaczego?”. Intryguje rozplanowanie
sanktuarium. Ustawione w dwa rzędy,
kamienie tworzą coś w rodzaju alei.
Prowadzi prosto na północ. Legenda,
którą opowiadają okoliczni mieszkańcy, utrzymuje, że menhiry postawiono
wzdłuż linii pierwszego promienia letniego słońca.
W miejscu, gdzie kamienną aleję przecina w poprzek mniejszy rząd menhirów,
Albannach – słowo sprzed tysiąca lat
Idąc plażą mierzei, można czasem natrafić na ławice muszli albo drobnych
kamyków, pozostawione na suchym
piasku przez morze. Fale cierpliwie układały je na brzegu, potem zaś cofnęły się,
odsłaniając naturalną mozaikę. Te wzory
są jak słoje drzew: pokazują nam kształty tego, co minęło. Przez wieki o brzegi
Szkocji uderzały też inne fale – przypływały tu kolejne ludy, które pozostawiały
nad wodą dłużej lub krócej trwające ślady swego istnienia. Jedna fala zacierała
następną. Słoje kultury, dzisiaj odsłaniane jeden po drugim, są coraz słabiej widoczne. O tych najstarszych, obecnych tu
na długo przedtem, zanim zaczęto posługiwać się pismem, możemy powiedzieć
tylko tyle, ile da się powiedzieć o ławicy
kruchych muszelek. Kto i po co ustawił
J A C E K B O R KO W I C Z
POMERANIA SÉWNIK 2014
kamienie z Callanish? Olbrzymy – odpowiedzą miejscowi. Podobną odpowiedź
usłyszymy w innych miejscach Europy,
wszędzie tam, gdzie spotyka się megalityczne pomniki. Giganci, cyklopi, stolemowie…
Rozczytując słoje kultury, próbujemy
odnaleźć znaczenie najstarszych słów. Jakie jest najstarsze słowo Szkocji? Zapewne to, które służyło za nazwę własną
ojczyzny jej pradawnych mieszkańców.
Znamy je, brzmi ono: Alba. Tak nazywają szkocką krainę ostatni użytkownicy
języka gaelickiego. O sobie samych mówią: Albannach. I tak samo mówili przed
tysiącem lat. Z tym słowem na ustach
ruszali do bitwy klanowi naczelnicy.
Dla nich miało ono moc zaklęcia, gdyż
odwoływało się do najpierwotniejszego poczucia wspólnoty. „Albanowie”
czyli „Biali”… na to praindoeuropejskie
pojęcie natknęliśmy się już kilkakrotnie
podczas naszej wędrówki wzdłuż Morza Śródziemnego i dalej. Wiemy także,
iż słowo „Biali” – czyli wielcy, szlachetni
– objaśnia sens nazwy Wenedów, najstarszych zdobywców mórz Europy. To
właśnie ich tropami stale kroczymy.
Jeżeli pomniki języka mogą być tak
stare, jak pomniki z kamienia, wolno
nam wierzyć, że szkoccy „Albanowie”
wywodzą się z czasów, gdy w Callanish
świętowano nastanie lata. A sygnałem
rozpoczęcia uroczystości był pierwszy
promień poranka muskający powierzchnię szarych, omszałych głazów tej północnej krainy.
45
KASZUBSKIE RODY
Stefańscy i ich zjazd
Mój dziadek Robert, z wymienionego w tytule rodu, w okresie międzywojennym polował. Na
początku okupacji jego żona Anna z domu Pałasz (moja babcia, która opowiadała mi o tym
kilkadziesiąt lat później) tak dobrze ukryła myśliwską strzelbę, wystraszona zarządzeniami nowych władz o obowiązku zdania przez Polaków wszelkiej broni palnej, że sama nie mogła jej
odnaleźć. Niemcy, skrupulatni w przeglądaniu polskiej dokumentacji, szybko się zorientowali,
że moi przodkowie nie zdali fuzji. Skończyło się na tym, że dwóch niemieckich żandarmów
ustawiło dziadka przed kapliczką położoną blisko zabudowań przekazywanego z ojca na syna
kilkudziesięciohektarowego gospodarstwa w Skorzewie (wówczas w gminie Stężyca w powiecie
kartuskim, obecnie gmina i powiat Kościerzyna). Wyglądało na to, że chciano go rozstrzelać,
jeżeli nie odda strzelby lub nie wskaże miejsca jej ukrycia. Podobno uratowała go modlitwa do
Matki Bożej, którą odmawiała babcia, stojąc obok z dwiema córkami: Zosią (moją mamą) i Gitą.
Od tej pory Anna i Robert Stefańscy codziennie odmawiali litanię do Matki Bożej, a wspomniana
kapliczka była traktowana nie tylko przez nich jako miejsce święte (poniekąd magiczne), co
się umocniło, gdy hitlerowcy zniszczyli wiele okolicznych krzyży przydrożnych i innych miejsc
kultu, ją jednak zostawili nienaruszoną.
B O G U S Ł AW B R E Z A
Do tego miejsca, skorzewskiego gospodarstwa Stefańskich, nawiązała Maria
Dysarz (z domu Stefańska), główna
organizatorka zjazdu przedstawicieli
tego rodu, który odbył się w czerwcu br.
w Szymbarku i Ramlejach w powiecie
kartuskim. Witając kilkuset jego uczestników, zaznaczyła, że chociaż przybyli z różnych miejsc, to łączy ich jedno:
wspólni, skorzewscy przodkowie.
Pielęgnowanie rodzinnych więzi
Zjazd skorzewskich Stefańskich rozpoczął się uroczystą mszą świętą w kościele pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus
w Szymbarku. Koncelebrowało ją trzech
kapłanów: ks. proboszcz Grzegorz Fąferko, ks. kanonik senior Marian Kryszyk
i ks. Zenon Stefański (przedstawiciel
zjazdowego rodu). Ksiądz proboszcz
w homilii zauważył, że współcześnie
46
Seniorzy rodu Stefańskich. Fot. A. Breza
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
KASZUBSKIE RODY
Początek księgi wieczystej gospodarstwa Stefańskich w Skorzewie z wpisem J. T. Stefańskiego z 1848 r.
rodzinne zjazdy nabierają szczególnej
wagi. Dawniej bowiem do pomocy przy
żniwach czy wykopkach przyjeżdżali
członkowie rodziny z różnych, czasem
dalekich, stron – była to zatem okazja
do podtrzymania czy nawiązania rodzinnych kontaktów. Teraz, w dobie zaawansowanej mechanizacji rolnictwa,
taką funkcję przyjmują właśnie rodzinne zjazdy.
Z radością przyjąłem, że do oprawy
zjazdu (jak podkreślano, by nadać mu
uroczysty, odświętny charakter) wykorzystano sporo elementów kaszubskich,
m.in. były to kaszubskojęzyczne fragmenty liturgii słowa podczas mszy św.,
kaszubska kapela i kaszubskojęzyczne
recytacje. Ponadto część uczestników
zjazdu miała na sobie stylizowane,
obecnie coraz bardziej popularne, stroje
kaszubskie z tradycyjnym haftem.
Na kartach historii
Po mszy św. udaliśmy się do Ośrodka
Agroturystycznego „U Sochy” w Ramlejach. Tam rozmawiano głównie o powiązaniach rodzinnych, tym bardziej,
że było nas tylu, że nikt do tej pory nie
znał wszystkich obecnych. Najbardziej
widocznie promowali najbliższe więzi
rodzinne potomkowie Jana i Katarzyny
Stefańskich z Węsior – w przedsionku
restauracji umieścili drzewo genealogiczne swojej gałęzi rodu ze zdjęciami
jej członków.
POMERANIA SÉWNIK 2014
To rodzinne spotkanie zmotywowało mnie do przejrzenia notatek,
kopii dokumentów i wycinków prasowych związanych z rodem Stefańskich i Skorzewem, jakie udało mi się
dotąd zgromadzić. W trakcie zjazdu
wykorzystałem ich drobną część,
skoncentrowałem się bowiem na kilku
przedstawicielach rodu, zamierzając
wykazać, że nie trzeba być pierwszoplanową postacią życia publicznego,
by trafić na karty historii.
Jako pierwszego wymieniłem jednego z domniemanych protoplastów
rodu Stefańskich, Jana Sztefana, któremu (i jego żonie Brygidzie) starosta
kościerski w 1765 r. wydzierżawił
część skorzewskiego folwarku. Fakt
ten posłużył autorom dwujęzycznego,
polsko-niemieckiego, pomnikowego
opracowania Pomorze – Mała Ojczyzna
Kaszubów (Gdańsk – Lubeka 2000) do
zilustrowania tezy o gospodarczym
odradzaniu się Pomorza i całej Rzeczpospolitej w drugiej połowie XVIII w.
Sporo miejsca poświęciłem Janowi
Tomaszowi Stefańskiemu, pierwszemu niewątpliwemu przedstawicielowi
rodu i najstarszemu znanemu przodkowi wszystkich zebranych. Jego aktywna działalność przypadła na pierwszą
połowę XIX w., kiedy to doszło do
znanego z opracowań historycznych
uwłaszczenia chłopów, w tym skorzewskich Sztefanów (Stefańskich).
Z racji miejsca rozpoczęcia zjazdu
szczególną uwagę zwróciłem ponadto
na Franciszka Chrapkowskiego, syna
Marianny, córki wspomnianego Jana
Tomasza Stefańskiego. Należał on do
szymbarskich zakładników, którzy zostali zamordowani przez hitlerowców
w 1944 r. w odwecie za zabicie przez
partyzantów esesmana Wolffa z Szymbarku, znanego ze zbrodniczych działań wobec Polaków.
Jest wiele wątków w dziejach rodu
Stefańskich, które mogłyby stanowić
kanwę interesujących filmów, nie tylko
sensacyjnych czy wojennych. Przytoczę tutaj jeszcze jeden przykład: przed
wybuchem wojny w 1939 r. do organizowanej na jej wypadek siatki dywersji pozafrontowej przystąpił Stanisław
Wenta ze Skorzewa, syn Katarzyny,
kolejnej córki Jana Tomasza (B. Chrzanowski, A. Gąsiorowski, K. Steyer, Polska
podziemna na Pomorzu w l. 1939–1945,
Gdańsk 2005, s. 456). Te i inne wątki
z dziejów Stefańskich i pozostałych kaszubskich rodów, nie wyłączając mniej
chlubnych epizodów, zrodziły u mnie
przekonanie, że historia najbliższego
otoczenia, rodziny, regionu może być
równie ciekawa, jak dzieje państw i narodów oraz ich instytucji, a niekiedy
jeszcze bardziej. Być może właśnie to
dało mi też siłę, żeby na rodzinnym
spotkaniu w Ramlejach bawić się aż do
świtu.
47
Z POŁUDNIA
Ucieczka donikąd
KAZIMIERZ OSTROWSKI
W ostatnim tygodniu sierpnia życie w przygranicznym mie- „(....) wojna zburzyła nasze w miarę spokojne życie, przeobraziście toczyło się w nieustannym napięciu, rozedrgane jak moc- ła świat...” – wspominał u schyłku życia chojniczanin Zbigniew
no naciągnięta struna przy
Steinke, wówczas 10-letni chłonajlżejszym potrąceniu. Rowy
pak. Kto miał krewnych na wsi,
strzeleckie na polach przeda jeszcze lepiej gdzieś w głębi
miejskich, żelazne szyny wkoPolski, wysyłał tam dzieci pod
pane na sztorc przeciw czołopieką matki, zaś w mieście,
(…) przed totalną, wszech- narażonym na pierwsze udegom na wlotowych ulicach nie
pozostawiały wątpliwości – to
ogarniającą wojną nie ma rzenie napastnika, pozostawali ojcowie. A wyznaczone
wojna!
schronienia. stanowiska wzdłuż granicy
Co robić, gdzie uciekać?
polsko-niemieckiej zajmowali
W pamięci wielu rodzin barstrzelcy, ułani i piechota obrodzo mocno zapisały się drany narodowej. Wielodzietna
matyczne przeżycia z pierwrodzina Steinków, która przed
szych dni i tygodni września
frontową nawałnicą schroniła
1939 roku. To, co działo się
później, w najczarniejszej nocy okupacyjnej, miało swój się u krewnych w Wielu, wracała do domu furmanką dopiero
początek w momencie niemieckiej napaści na nasz kraj. w pierwszych dniach października, po drodze sparaliżowana
Ùcek do nikądka
W slédnym tidzeniu zélnika żëcé w przëgrańcznym gardze
przebiegało w bezòprzestôwnym napiãcym, rozdërgóné
jak mòckò nacygnionô strëna przë nôlżészim czidniãcym.
Strzélecczé rowë na przedgardowëch pòlach, żelôzné szinë
wkòpóné òstrima kùńcama do górë procëm czôłgóm na
wlotowëch szaséjach nie òstôwiałë wątplëwòtów – to wòjna!
Co robic, gdze ùcekac? W pamiãcë wiele rodzëznów baro
mòckò zapisałë sã dramatné przeżëca z pierszich dniów
i tidzeniów séwnika 1939 rokù. To, co dzało sã pòzdze,
w nôczôrniészi òkùpacjowi nocë, miało swój zôczątk w sztóce miemiecczégò napadniãcégò na naj krôj.
„(....) wòjna skazëła naje przëmiérzno pòkójné żëcé,
przejinaczëła swiat...” – wspòminôł ù kùńca swòjégò żëcô
chòniczón Zbigórz Steinke, wnenczas 10-latny knôp. Chto
miôł krewnëch na wsë, a jesz lepi gdzes w westrzódkù
Pòlsczi, sélôł tam dzecë pòd òpieką nënczi, za to w gardze,
wëstôwionym na pierszi napadënk rabùsznika, pòòstôwelë
òjcowie. A wëznôczoné stanowiszcza wedle pòlskòmiemiecczi grańcë zajimelë strzélcowie, ùłanowie i piechòta
nôrodny òbronë. Wieledzecnô rodzëzna Steinków, chtërna
przed frontã wòjnowëch biôtk nalazła ùtacenié kòl krewnëch
48
we Wielu, wrôcała nazôd dodóm fùrmónką dopiérze w pierszich dniach rujana, òb drogã paraliżowôł jã ùrzas żandarmsczich karabinów. Rodzëzna 13-latny Zofii Czôpiewsczi z Pawłowa, jakô leno dwa lata rëchli przëcygnãła na Pòmòrzé, przë
rëmòce kanónowëch strzélów ùcékała w przestrachù przez
lasë „w stronã Wisłë”, òb dzéń i noc. Mòrdarsczé serie z fligrów do rzmów nëch, co ùcékelë na szosach, ùswiądniłë
Czôpiewsczim bezszëk negò ùcekù. Ùdbelë so òni jic nazôd,
ale òb drogã ùmarł 4-latny bracynk Zofii, chtëren zachòrzôł
pò ùpôdniãcym z wòzu, i pòchòwelë gò w Cekcynie.
Józef Trzebiatowsczi, ùrzãdownik chònicczégò magistratu, mòtorã jachôł z Chònic w stronã Czerska. Pół
stalatégò pòzdze wdarziwôł so: „Przed mòjima òczama jô
miôł ùrzasny rozgląd: òjcowie, nënczi, płaczącé dzecë, stari i młodi – wszëtcë mieszkańcowie Chònic w przestrachù
ùcékelë przed wòjnową narabczëzną. Piechti, z pińdlama
nôbarżi brëkòwnëch zachów w rãkach abò na cygnionëch
rãczno wòzykach, fùrmónkama, òsobòwima i grãdzewima
aùtama, kòłama, wszëtcë mielë starã òdéńc jak nôdali òd
nadchôdającégò frontu”. Bezpieczną schrónã mielë nôdzejã
zwënégòwac pò drëdżi stronie Wisłë. Nie darzëło sã! Nimò
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
Z PÔŁNIA
grozą żandarmskich karabinów. Rodzina 13-letniej Zofii Czapiewskiej z Pawłowa, która ledwie dwa lata wcześniej przeprowadziła się na Pomorze, przy huku strzałów armatnich uciekała w panice przez lasy „w stronę Wisły”, dzień i noc. Koszące
serie z samolotów do rzesz uciekinierów na szosach uświadomiły Czapiewskim bezsens tej ucieczki. Postanowili wrócić, ale
w drodze zmarł 4-letni braciszek Zofii, który zachorował po
upadku z wozu, i pochowali go w Cekcynie.
Józef Trzebiatowski, urzędnik chojnickiego magistratu,
motocyklem jechał z Chojnic w stronę Czerska. Pół wieku
później wspominał: „Oczom moim ukazał się przerażający widok: ojcowie, matki, płaczące dzieci, starzy i młodzi – wszyscy
mieszkańcy Chojnic w popłochu uciekali przed wojenną nawałą. Pieszo, z węzełkami najpotrzebniejszych rzeczy w rękach
lub na ciągniętych ręcznie wózkach, furmankami, samochodami osobowymi i ciężarowymi, rowerami, wszyscy starali
się oddalić od nadchodzącego frontu”. Bezpieczny azyl mieli
nadzieję osiągnąć po drugiej stronie Wisły. Nie udało się! Mimo
bohaterskiej obrony granicy wróg błyskawicznie wdzierał się
do wnętrza kraju, zajmując okrzyczany pomorski „korytarz”.
Najczęściej powtarzanym motywem wspomnień o masowej
ucieczce jest krwawa masakra cywilnej ludności na szosach
i przydrożnych polach. Nie sposób wyrzucić z pamięci obrazów ciał poszarpanych przez pociski, krzyków bólu i rozpaczy
rannych.
Prawdziwą odyseję, której uczestnikiem był Antoni
Kula, przeżyła liczna grupa chojnickich kolejarzy. Rankiem
1 września w hali parowozowni, przy odgłosach walki toczącej się wokół dworca, w popłochu formowano pociąg
ewakuacyjny. Załadowany cenniejszymi maszynami, obrabiarkami, aktami biurowymi itd., wraz z całą załogą parowozowni miał on się udać do Warsztatów Głównych Warszawa
Praga. Składający się z czterech wagonów towarowych pociąg wyruszył w kierunku Czerska, dalej toczył się z różnymi przeszkodami do Bydgoszczy, Torunia, po czterech dniach
osiągnął Warszawę, lecz tam warsztaty kolejowe na Pradze
były zbombardowane. Transport skierowano okrężną drogą
do Siedlec, po kilku kolejnych etapach zatrzymał się na koniec
w Wołkowysku. W tym mieście kolejarze z Chojnic pracowali
kilkanaście dni na rzecz mieszkańców, m.in. uruchamiając
wodociągi, jednak ludność białoruska była do nich wrogo
usposobiona. Na wieść, że miasto (przystrojone już sowieckimi flagami!) ma zająć Armia Czerwona, przerażeni kolejarze
podjęli pieszą wędrówkę w kierunku Białegostoku. Antoni
Kula szczęśliwie uwolnił się z rąk hitlerowców i po licznych
dalszych przygodach 17 października, pieszo i niemal boso,
wrócił do Chojnic. Jako emeryt pan Antoni był pomocniczym
pracownikiem chojnickiego muzeum, a swoje wojenne przeżycia utrwalił na piśmie.
Minęło już 75 lat, wśród żyjących coraz mniej jest tych,
którzy na własne oczy widzieli okropności pierwszych dni,
a potem blisko sześciu długich lat wojny. Którzy uciekali przed
nawałnicą, nie wiedząc dokąd i nie wiedząc jeszcze, że przed
totalną, wszechogarniającą wojną nie ma schronienia.
dzyrsczi òbronë grańcë wróg chùtkò wlôżôł do bëna kraju, zajimającë òbéńdã zawòłóną przez sebie pòmòrsczim
„kòritarzã”. Colemało pòwtôrzónym mòtiwã wspòminków
ò ùrmòwim ùcekù je krëwawé pòzabicé w trón cywilnégò
lëdztwa na szosach i przëdrogòwëch pòlach. Nie dô sã
wërzëcëc z pamiãcë òbrazów pòszarpónëch przez race całów,
krzëków bòlëznë i trëchlënë renionëch.
Jawerną òdisejã, jaczi ùczãstnikã béł Antón Kùla, przeżëło
wielné karno chònicczich banowëch. Ò pòrénk 1 séwnika
w halë pòdwòzarkù do lokòmòtiwów, przë pòmiónach biôtczi, jakô miała môl wkół banowiszcza, w ùrzasu fòrmòwónô
bëła ewakùacjowô bana. Zaladowónô barżi wôrtnyma
maszinama, maszinama do òbrôbianiô, biórowima aktama itd., razã z całą òbsadą pòdwòzarkù do lokòmòtiwów
miała òna jachac do Przédnëch Warkòwniów Warszawa
Praga. Zesadzonô z sztërzech towôrowëch wagónów bana
wëjachała w czerënkù Czerska, dali pòsëwała sã z rozmajitima przeszkòdama do Bëdgòszczë, Torunia, pò sztërzech
dniach dojachała do Warszawë, ale tam banowé warkòwnie
na Pradze bëłë zbómbardowóné. Transpòrt òstôł sczerowóny òkrãżną drogą do Sedlców, pò czile pòsobnëch etapach
zatrzimôł sã na òstatkù w Wòłkòwiskù. W nym gardze banowi z Chònic prôcowelë czilenôsce dniów dlô mieszkańców,
m.jin. zrëszającë wòdocądżi, równak biôłorusczé lëdztwò
bëło do nich wrogòwò ùprocëmnioné. Na wiadło, że gard
(przëstrojony ju sowiecczima fanama!) mô bëc zajimniãti
przez Czerwioną Armiã, ùrzasłi banowi zaczãlë piechtną
wanogã w czerënkù Biôłégòstokù. Antón Kùla szczestlëwò
wëbawił sã z rãków hitlerówców i pò wielnëch dalszich
przëgòdach 17 rujana, piechti i wnetka bòso, wrócył nazôd do Chònic. Jakno emerit wasta Antón béł pòmòcniczim
robòtnikã chònicczégò mùzeùm, a swòje wòjnowé przeżëca
ùwdôrził na pismie.
Minãło ju 75 lat, midzë żëjącyma corôz mni je nëch,
chtërny gwôsnyma òczama widzelë òkropieństwa pierszich
dniów, a pòtemù wnetka szesc dłudżich lat wòjnë. Chtërny
ùcékelë przed narabczëzną, nie wiedzącë dokądka i nie
wiedzącë jesz, że przed całowną, wszetkòòbjimającą wòjną
ni ma ùtaceniô.
POMERANIA SÉWNIK 2014
Tłóm. Hana Makùrôt
49
ZROZUMIEĆ MAZURY
Lud
WA L D E M A R M I E R Z WA*
Kazimierz Władysław Wóycicki, który
jest autorem hasła „Mazury” w Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda (t. 18, Warszawa 1864), słusznie zauważał w nim,
że Mazury to „jedno z najliczniejszych
pokoleń polskich, osiadłe nie tylko
w mazowieckich księstwach, ale zajmujące niemal całą dawną pruską ziemię”.
Powołując się na „najnowsze poszukiwania”, stwierdzał dalej, zapewne patriotycznie, acz bałamutnie, że „starożytny
lud zwany Prusakami był czystem plemieniem mazurskim, z tą tylko różnicą,
że gdy tak zwani Mazurzy przyjęli od
dwóch wieków z górą chrześcijaństwo,
Prusacy trzymali się uporczywie bałwochwalstwa, i z powodu nienawiści
religijnej, bratnie te plemiona tak długo
staczały walki, dopóki Konrad I, książę
mazowiecki, nieszczęsną myślą wiedziony, nie sprowadził zakonu Krzyżaków.
(…) I pokolenie to bratnie, jednej krwi, języka i charakteru (…) wyginęło do szczętu, a szczęśliwi zwycięzcy, przybrawszy
jego imię, dziś stanowią jedno z wielkich
mocarstw Europy”.
Stanowisko Wóycickiego nie było
jakąś osobliwością tamtego czasu. Jak
słusznie zauważył Andreas Kossert
w pracy Mazury zapomniane południe
Prus Wschodnich, już od dawna historycy polscy i niemieccy „przenosili
bez naukowych obiekcji nowoczesne
wzorce myślenia kategoriami państwa
narodowego na średniowiecze”. Spór
o ludność zamieszkującą Mazury, przede
wszystkim zaś o jej etniczne pochodzenie, wybuchł między nimi w latach
siedemdziesiątych XIX w. Dyskusję wywołało stanowisko polskiego historyka
Wojciecha Kętrzyńskiego, późniejszego
50
wieloletniego dyrektora Zakładu im.
Ossolińskich we Lwowie. [Warto w tym
miejscu przypomnieć, że Kętrzyński
urodził się w Lecu (ob. Giżycku) w 1838
r. jako Adalbert von Winkler i pochodził
ze szlacheckiej kaszubskiej rodziny herbu Cietrzew, której nazwisko Kętrzyński
wzięte zostało od wsi Kętrzyno w pow.
wejherowskim. Wojciech dowiedział się
o swoim polskim pochodzeniu w 1856 r.
Pięć lat później zmienił urzędowo swoje
imię i nazwisko. W ślad za nim poszło
rodzeństwo]. W artykule opublikowanym w 1868 r. w „Dzienniku Poznańskim”, a w 1872 r. w samodzielnym
i obszerniejszym już tekście O Mazurach
Kętrzyński postawił tezę, iż największe
znaczenie w kolonizacji Mazur miał żywioł polski. Jego stanowisko, że kraina ta
była pradawnym obszarem osadnictwa
polskiego, a żyjący tam Polacy byli pierwotnymi mieszkańcami tych ziem, wywołało oburzenie niemieckich historyków. Trzeba przyznać, że kilkanaście lat
później, w pracy O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich, po przeprowadzeniu poważnych badań źródłowych
w królewieckim archiwum Kętrzyński
zrewidował swój pogląd i największy napływ polskiego żywiołu do Prus datował
na przełom XVI i XVII w. Podkreślił też
znaczącą rolę Zakonu we wczesnej fazie
osadnictwa. Przez wiele kolejnych dziesięcioleci
strona niemiecka zgadzała się w zasadzie
jedynie z tą ostatnią uwagą, podkreślając
kolonizacyjną i cywilizacyjną rolę Zakonu.
Wylano morze atramentu, zadrukowano
tysiące stron, by na wszelkie sposoby
pomniejszać znaczenie udziału polskich
kolonistów w zasiedlaniu ziem dawnych
Prusów. Znaleźli się nawet tacy historycy (Reinhold Weber, i to jeszcze w pracy
z 1983 r.!), którzy nie chcąc pisać o żywiole
polskim, uważali Mazowszan za oddzielne słowiańskie plemię, choć spokrewnione z Polakami (Polanami)… Tego jednak,
że w kolonizacji Mazur największy udział
mieli mieszkańcy Mazowsza, nie kwestionował właściwie nikt.
Przypomnijmy tu, że w Słowniku
Języka Polskiego, wydanym przez PWN
pod red. W. Doroszewskiego, Mazur to
„mieszkaniec Mazowsza, Mazowszanin;
także mieszkaniec Mazur; Mazurem jest
bez względu na wyznanie mieszkaniec
Mazowsza, wyróżniający się od innych
północnych Polaków przede wszystkim
wymową”. Wyjaśnienie tej różnicy odnajdziemy w haśle „mazurzyć”, oznacza
to „zastępować spółgłoski dziąsłowe sz, ż,
cz, dż przez spółgłoski zębowe s, z, c, dz”.
Jako pierwszy w sposób wyważony do problemów osadnictwa Mazur podszedł niemiecki historyk Max
P. Toeppen. W Historii Mazur udowodnił
on polskie pochodzenie zdecydowanej
większości ludności mazurskiej, ale także zakwestionował tezę o „odwiecznej”
zasiedziałości ludności polskiej na Mazurach. Zarówno Polaków, jak i ludność
niemiecką regionu sprowadził do roli
przybyszy. Jak zauważył Grzegorz Jasiński, praca Toeppena ukazała się w 1870 r.,
„przełomowym także dla losów Mazur.
Opisał w niej ludność mazurską jeszcze
jako wspólnotę kulturowo-językową,
podzieloną na wiejskie społeczności lokalne, odznaczającą się znaczną autarkią w sprawach kulturowych i gospodarczych, jednak z silnym poczuciem
dynastycznym oraz kształtującą się na
tej podstawie więzią z państwem pruskim. Jednocześnie ludność ta odznaczała się dość silnym przywiązaniem do
własnej kultury i języka”. W czasie, kiedy
Toeppen publikował swoją Historię, Mazury zamieszkiwało ok. 400 tys. osób.
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
ZROZUMIEĆ MAZURY
W 1883 r. za Mazurów uważano grupę
ponad 320 tys. osób, dziewięć lat później
zaś ok. 280 tys. Warte podkreślenia jest,
że dla 1800 r. Edward Martuszewski szacował tę grupę na ok. 150 tys. osób.
Historycy polscy „od zawsze” stali
na stanowisku, że na poczucie narodowe Mazurów wskazują ich polska mowa
i kultura. Strona niemiecka, co najmniej
od czasów wilhelmińskich, deprecjonowała wpływy języka polskiego na Mazurach, co nijak miało się do faktów: rejon
Mazur pokrywał się bowiem z obszarem
rozprzestrzenienia języka polskiego na
południu Prus Wschodnich. Po 1873 r.
język mazurski, który pozbawiony kontaktu z polskim językiem literackim
zachował cechy archaicznego dialektu
szesnastowiecznego, zaczął znikać z życia publicznego. Było to konsekwencją
germanizacji szkolnictwa elementarnego, wcześniej niemal wyłącznie tu polskiego. Uczciwość nakazuje zauważyć,
że nie wszyscy Mazurzy protestowali
przeciwko niemieckiemu, widząc w nim
język dający możliwość społecznego
awansu. Mimo zmasowanych zabiegów
germanizacyjnych, a w końcu wprowadzenia w 1939 r. zakazu mówienia po
polsku, język polski, choć w zaniku, przetrwał na Mazurach aż do ich wschodniopruskiego końca. Mazurska polszczyzna
przestała istnieć dopiero po 1945 r. Jak
zauważył Kossert, „związki wypędzonych nie zrobiły nic, aby ich (Mazurów
– WM) język ocalić i udokumentować”.
Na Mazurach nie ma już dziś żadnego
skupiska ludzi, dla którego mowa mazurska byłaby środkiem codziennego
porozumiewania. Ostatnim, który tropi
ślady mowy ludu tej ziemi, jest Erwin
Kruk, mazurski pisarz zamieszkały
w Olsztynie. Na internetowych stronach
Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego założył Mały Słownik Mazurskiej
Gwary. Liczy on tysiąc słów i wyrażeń,
ostatnie uzupełnienia wprowadzone zostały w 2011 r.
W ślad za dziewiętnastowiecznymi
opiniami przyjęło się stosować pojęcie
Mazurzy wobec polskojęzycznej ludności wyznania ewangelickiego zamieszkującej południowe Prusy Wschodnie.
Tę „klasyczną” dziś definicję sformułował w 1876 r. Friedrich Krosta w pracy
Masurische Studien. Trzeba jednak pamiętać, że zwłaszcza po 1914 r., w ślad
POMERANIA SÉWNIK 2014
Pocztówka przedstawiająca jarmark w mazurskim Szczytnie w latach I wojny światowej.
Z prawej widoczna reklama toruńskich pierników.
za postępującą unifikacją językową
i zmianami w świadomości narodowej
za ludność mazurską zaczęto uważać
także niemieckojęzycznych mieszkańców krainy. Wyniki plebiscytu z 1920 r.
jednoznacznie określiły narodowe preferencje Mazurów. Na listę polską padło ledwie 0,7% głosów! W czasach hitlerowskich nazwa Mazurzy została oficjalnie
usankcjonowana. Używano jej teraz,
choć często z dodatkiem „niemieccy”,
wobec wszystkich mieszkańców Prus
Wschodnich zamieszkujących obszar
między Ostródą i Oleckiem.
Mazurzy, wyłączając naprawdę
nielicznych przedstawicieli inteligencji
miejscowego pochodzenia, byli przede
wszystkim ludźmi wsi, mazurskie mieszczaństwo było właściwie w całości niemieckie. Polscy i niemieccy historycy nie
byli zgodni nawet w charakterystykach
Mazurów. Oskar Kolberg w Mazurach
Pruskich powtarzał za Kętrzyńskim, że
„postać i charakter ludu mazurskiego
są nieomal te same, jak w ogóle ludu
polskiego. Mazur jest zwykle wzrostu
średniego, a stąd jego nazwisko (?), bo
w litewskim języku mazuras oznacza
człowieka niewielkiego wzrostu, krępego, siadłego. Rysy twarzy nie są bez inteligencji, często (a szczególnie u kobiet)
nawet bardzo delikatne i piękne”. Albert
Zweck, autor pracy Mazury, zgadzał
się z nim jedynie w sprawie wzrostu:
„Polski Mazur jest w zasadzie niewielkiej
postury, wzrostu przeważnie mniej niż
średniego, jednak mocno umięśniony,
o normalnym kośćcu i bez skłonności
do tycia, zwinny, wytrwały, zdolny do
większego wysiłku. To zręczny żołnierz
i dobry robotnik rolny”. Zupełnie rozczarowujące były zaś dla Zwecka rysy mazurskich twarzy, które uważał za „mało
ujmujące”.
W jednej kwestii jednakże polscy
i niemieccy historycy oraz literaci prawie
się zgadzają. Zdaniem obu stron Mazur
miał „dobre serce, nawet dobroduszne”
i gotów był zawsze podzielić się „ostatnim
kawałkiem chleba i ostatnim kieliszkiem
wódki”. Prawie czyni jednak czasami
rzeczywiście różnicę. Dla zdecydowanej
większości Polaków gotowość do takiego
podziału jest oczywista i dzisiaj. Poważnie traktujący wszystko i wszystkich niemieccy duchowni i etnografowie zwracali zaś uwagę, zresztą między nami
mówiąc, słusznie, na mazurską słabość
do alkoholu. Jak zauważył Rafal Wolski
w książce Mazury. Słownik stronniczy
ilustrowany, wiązali ją ze słowiańskim
pochodzeniem Mazurów, ludu, który
jest „lekkomyślny i bez skłonności do
uporządkowanych stosunków”.
* Historyk-regionalista, mazurski wydawca
i autor, twórca i redaktor serii książek „Moja
Biblioteka Mazurska”.
51
Z KOCIEWIA
O weselu na Kociewiu
i nie tylko...
M A R I A PA J Ą KO W S K A -KENSIK
Minęła sierpniowa „noc spadających
gwiazd”. W Gdańsku można było uczestniczyć w zorganizowanej przez Hewelianum obserwacji. Nie widziałam spadającej gwiazdy, ale marzyć nie przestaję,
bo trzeba trochę marzeń mieć zawsze
w zapasie... Zdarza się, że rzeczywistość
je przerasta.
W archiwum osobistych przeżyć
(przerastających marzenia) pozostanie
namalowany barwami upalnego lata
obraz wesela na Kociewiu. Uroczystego, wzniosłego i niezwykłego zarazem.
Gdy w wianku i bukieciku Panny Młodej
(coraz bardziej znanej w naszym regionie doktorantki z Pinczyna) zobaczyłam
swojskie modraki, co to chabrami lub bławatami są też nazywane, uradowałam
się bardzo, przywołując w myślach obraz
pola pełnego modraków, gdy jadąc na to
wesele od strony Gdańska, przemierzałam Kociewie. Ile wianków można by
z nich uwić… Modraki łączą pomorskie
krainy, są w hafcie kaszubskim, kociewskim i krajeńskim. Był to początek
kociewskości tego wesela. Przy kościele
delegacja w kociewskich strojach, teksty
folklorystyczne w repertuarze orkiestry.
Była też delegacja Maszków. A wszystko to działo się na pograniczu regionu
– w Starej Kiszewie, w gospodzie z kwitnącym dachem (w wystroju wnętrza też
były modraki).
Gdy tak było mi „modro”, poczułam
się (skromnie dodam, że tylko trochę) jak
młodopolski poeta, co to podkrakowskie
wesele przeżywał, by w znanym powszechnie utworze opisać wirujący
52
świat i obdarować nas refleksjami spoza
biesiady i tańców szalonych. Wystarczy
posłuchać rozmów… Z uwagą słuchałam rozmów weselników, by bardziej
rozeznać się w pograniczu kociewsko-kaszubskim. Nie treść była ważna (kłopoty z podsłuchiwaniem są tematem
tego lata), lecz gwaryzmy, które są dla
mnie swojską melodią. I pełno ich było,
wszystkie kociewskie (Tedy jo, żem je
w dómu...). Gdy zaczęłam notować zwroty i wyrażenia, wywołało to niepokój
częstujących się tabaką panów. Żem só
notowane – zauważył któryś. Po wyjaśnieniu moich intencji odwdzięczył się
pytaniem, czy wiem, jak to kejś na Kociewiu wcióngało się przez lada drzewo w lesie. Oczywiście nie wszystko wiedziałam
o prawdziwej męskiej (jo, to jeno chłopy
só do tygo – usprawiedliwiał mnie) robocie. Jednocześnie pomyślałam, że w tekstach gwarowych z Kociewia powinny
znaleźć się opowieści o wszystkich babskich i chłopskich robotach i sprawach jako
świadectwo dawnej kultury, w tym języka. I tu liczę na dzielną doktorantkę,
pochodzącą z zasłużonej dla Pomorza
rodziny, która w bieli z „modrym wykrzyknikiem” była w środku swej weselnej baśni. Wesele raz, a bjida całe żicie
– zbyt prozaiczne stwierdzenie, choć
często (zbyt często) prawdziwe, ale tak
być nie musi i nie jest. Osobiście znam
wiele krzepiących dobrych przykładów,
że życie we dwoje bywa przedsionkiem
nieba… A swoją drogą wspomniane
wesele było dla mnie niezwykle radosną
niespodzianką i prawdziwym wydarzeniem w tak bliskim mi regionie.
Ździebko Kociewia było też na Jarmarku św. Dominika. Na gdańskim
Targu Węglowym program „Unikaty
Kociewia”, znajomi regionaliści, parę
kramów ze swojskim jadłem. Zaliczyć
do tego trzeba też ruchanki, które popularyzowano na kaszubskim stoisku
jako smakołyk kaszubski, a znane mi
są (od wieków) jako placuszki kociewskie. Warto szukać tego, co łączy, a potem pięknie się różnić… W nazwach
kaszubskich potraw zachowało się też
„niematerialne dziedzictwo kulturowe”. Słowotwórczym bogactwem zajęła się bliska mi (nie tylko dlatego, że
po „mojej” bydgoskiej uczelni) Róża
Wosiak-Śliwa, której sukces naukowy,
habilitacja w Krakowie, zapewne też
ucieszył wszystkich życzliwych i zatroskanych o edukację regionalną na
Pomorzu.
A tu latoś wiele się działo. Do wakacyjnych przeżyć zaliczam wieczorny
koncert w „teatrze na piasku” w Sopocie. Morza szum, wschodzący księżyc
i te myśli liryczne z Agnieszki Osieckiej
– (…) bo kto kochać nie umie, przegra, choć
wszystko rozumie… Trudno nie pomyśleć – pewnie za mało rozumie, skoro nie
wie, że miłość jest najważniejsza, nawet
w boskim przykazaniu…
A my? Póki w zielone gramy, pokazujmy, że zawsze warto kochać. U schyłku
wakacji życzę odnawialnej co ranka
nadziei silniejszej niż czarne myśli na
widok białych ciężarówek… Z sentymentem wspominam dawne cygańskie
kolorowe wozy, które nie wiozły grozy,
a jedynie wzmagały czujność, gdy tabor
osiadł przy kociewskim jeziorze.
Do swojej (choć pożyczonej od kogoś)
zasady, że „trzeba pracować, modlić się
i kochać”, dołączyłam pilnie – modlić się
też o pokój, a potem już ostrożniej – cieszyć się, cieszyć, a nie biadolić.
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
HISTORIA
Trasa Historyczna
Wielki Kack
Wielki Kack to niezwykłe miejsce na mapie Gdyni, gdzie nowoczesność bardzo dobrze komponuje
się z przeszłością. To jeden z mateczników kaszubszczyzny tego miasta.
ANDRZEJ BUSLER
Przemierzając ulice tej dzielnicy, natrafimy na wiele miejsc związanych z historią dawnej wsi Wielki Kack. Do dziś
mieszka tu wiele rodzin, które są w Wielkim Kacku „od zawsze”. W rozmowach
wielokrotnie podkreślają swoje kaszubskie pochodzenie. Na terenie dzielnicy
prężnie działają liczne organizacje, m.in.
Rada Dzielnicy Wielki Kack, Niezależny
Krąg Instruktorów Harcerskich „Leśna
Szkółka” im. Henryka Wieczorkiewicza
oraz Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie
Koło Gdynia Wielki Kack. Wspomniane
stowarzyszenia realizują mnóstwo ciekawych projektów. 8 czerwca br. premierę miał jeden z najnowszych – otwarcie
„Trasy Historycznej Wielki Kack”. Uroczystość rozpoczęto mszą św. w kościele
pw. św. Wawrzyńca, odprawioną pod
przewodnictwem ks. prałata Ryszarda
Kwiatka w intencji mieszkańców Wielkiego Kacka – i tych dawnych, i współczesnych, w asyście sztandaru ZKP
Gdynia oraz sztandarów harcerskich.
Ta przeszłostuletnia świątynia to jeden
z najpiękniejszych gdyńskich zabytków.
Kolejni proboszczowie zarządzający parafią, którzy dokonywali zmian w świątyni, dowiedli znajomości architektury
i sztuki sakralnej.
Kościół pw. św. Wawrzyńca ze
względu na swe walory jest jednym
z pięciu punktów wielkokackiej trasy historycznej. Powstała ona dzięki inicjatywie wymienionej wcześniej Rady Dzielnicy Wielki Kack przy udziale dwóch
partnerów społecznych: Niezależnego
Kręgu Instruktorów Harcerskich „Leśna
Szkółka” im. Henryka Wieczorkiewicza
POMERANIA SÉWNIK 2014
oraz gdyńskiego oddziału Zrzeszenia
Kaszubsko-Pomorskiego. Jak mówią
autorzy projektu Marcel Minga i Filip
Rudolf: Trasa ma podkreślić bardzo istotny, choć mało znany rys dziejów naszego
miasta. Gdynia jest miastem nowoczesnym
i słusznie dumnym ze swoich osiągnięć
w ostatnich niemal dziewięciu dekadach,
ale należy także pamiętać o wielowiekowej
rodzimej historii tego miejsca. Gdynia leży
na kaszubskiej ziemi, a wśród jej mieszkańców wielu identyfikuje się z Kaszubami.
Poza „nowymi” obywatelami powstającego
w dwudziestoleciu międzywojennym miasta, którzy przybyli nad Bałtyk ze wszystkich zakątków Polski, są wśród nas także
tacy, którzy mieszkają na tych terenach od
zawsze.
W różnych częściach dzielnicy zainstalowano 5 wielkoformatowych tablic
z informacjami w języku polskim, angielskim i kaszubskim. Wykorzystano
liczne niezwykle ciekawe archiwalne
dokumenty, pocztówki, zdjęcia i mapy.
Dodatkowo do kaszubskiej historii Wielkiego Kacka nawiązują czarno-żółte obramowania tablic.
Uroczyste otwarcie odbyło się w kolejnym punkcie trasy – przy Źródle Marii
– jednym z bardziej urokliwych miejsc
Gdyni. Zanim do tego doszło, autorzy
projektu dokonali krótkiej prezentacji.
W swym wystąpieniu podkreślili pomoc partnerów społecznych oraz Referatu Promocji i Turystyki Urzędu Miasta
Gdyni. Projekt zrealizowano w ramach
konkursu dla rad dzielnic w Gdyni „Piękna dzielnica”.
Symbolicznego odsłonięcia jednej
z tablic dokonał mieszkaniec Wielkiego Kacka, minister sprawiedliwości
RP Marek Biernacki, który objął swym
patronatem to ciekawe przedsięwzięcie. W uroczystości wzięli udział m.in.
także małżonka ministra, posłanka Teresa Hoppe i gdyński radny Stanisław
Borski. Dodatkową atrakcją spotkania
był miniwykład o dziejach Wielkiego
Kacka. Wygłosił go dr Tomasz Rembalski, który w zwięzły sposób przedstawił
dzieje tego miejsca i jego najznamienitszych mieszkańców. W dalszej części
uroczystości na jej uczestników czekało wiele atrakcji – występ Tomasza
Fopkego, który prezentował fragmenty
swojego przekładu na język kaszubski
wierszy Juliana Tuwima, gra terenowa
zorganizowana przez gdyńskich harcerzy, degustacje potraw i podarunki
– bezpłatne przewodniki z opisem Trasy Historycznej Wielki Kack, a wszystko
to przy dźwiękach kaszubskiej kapeli
Zdzich.
Trasę można przejść w mniej więcej godzinę. Podczas tej wędrówki, zapoznając się z informacjami na kolejnych tablicach, uzyskamy odpowiedzi
na wiele pytań dotyczących dziejów
tych stron: Ile lat liczy historia Wielkiego Kacka i skąd pochodzi nazwa dzielnicy? Jak kształtowały się losy XIV-wiecznego kościoła św. Wawrzyńca
i wyjątkowego na mapie Gdyni miejsca, jakim jest Źródło Marii z figurą
Matki Bożej? Dlaczego w Wielkim Kacku zbudowano dwie linie kolejowe?
W którym roku wielkokacka wieś została przyłączona do Gdyni? Co oznacza nazwa Fikakowo i kiedy z Wielkiego Kacka wyodrębniły się dwie nowe
gdyńskie dzielnice – Karwiny i Dąbrowa? Zapraszamy do wanogi!
53
LUDZIE
Z afrykańskimi obrazami
w tle
Zygmunt Ostrowski – profesor
nauk medycznych. Pełni odpowiedzialne funkcje w wielu międzynarodowych organizacjach. Odznaczony
Krzyżem Oficerskim Orderu Zasługi
Rzeczypospolitej Polskiej i Orderem
Uśmiechu (któremu od 1979 patronuje UNICEF) za uratowanie tysięcy dzieci. Podczas wojny domowej
w Sudanie pełnił rolę negocjatora
– przyczynił się m.in. do uwolnienia
europejskich zakładników. Dzięki
niemu powstała wystawa „Kolory
życia”, składająca się z obrazów malowanych przez afrykańskie dzieci.
Wystawiano ją m.in. w Nowym Jorku, Paryżu, Kampali, Wiedniu, Genewie, Tokio, Warszawie, Gdańsku i…
Lipuszu.
Jak doszło do powstania tych
prac i jak się znalazły na południowych Kaszubach, opowiedział nam
tamtejszy lekarz Witold Ostrowski.
WITOLD OSTROWSKI: To długa historia.
Jej bohaterem jest mój stryj Zygmunt
Ostrowski. Splot przypadków zaprowadził go do Afryki. W życiu jest tak, że
wszystko, co człowieka spotyka, ma jakiś cel. Gdyby stryj nie uległ wypadkowi, gdyby w tym czasie polscy lekarze
potrafili mu pomóc, nigdy by nie trafił
do Afryki, nie powstałyby te obrazy
i nie oglądalibyśmy ich teraz w Lipuszu.
Zacznijmy zatem od kilku zdań o Zygmuncie Ostrowskim.
Urodził się w Gdańsku, wiele lat mieszkał w Sopocie. Do dziś zresztą uważa się
za mieszkańca Trójmiasta, mimo że na
stałe mieszka we Francji. Zawsze podziwiałem jego zdolność przyswajania wiedzy i pasję, z jaką ją chłonął. Skończył medycynę. Studiował też matematykę, fizykę
i filozofię we Wrocławiu, a malarstwo
54
w Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych
w Gdańsku. Afryka fascynowała go od
dzieciństwa, od kiedy przeczytał W pustyni i w puszczy. Dlatego pracując już jako
lekarz pediatra, studiował afrykanistykę.
Uczył się języków, w tym też arabskiego.
Ukończył Szkołę Zdrowia Publicznego
w Warszawie. Jeszcze przed wypadkiem
zdążył zrobić doktorat w Polskiej Akademii Nauk.
Co to za wypadek?
Samochodowy. Doszło do niego w 1970
roku. Stryj przeżył śmierć kliniczną, był
w śpiączce. Obudził się sparaliżowany,
nie widział, twarz miał zmasakrowaną.
Polscy lekarze nie dawali mu żadnych
szans. Pomogli przyjaciele. Załatwili
mu paszport, co w tamtych czasach nie
było tak proste jak dziś, i wywieźli do
Francji. Tam przeszedł wiele operacji
i leczył się w różnych klinikach. Odzyskał wzrok, zrekonstruowano mu
twarz, od nowa nauczył się chodzić.
Aby nie marnować czasu, jeszcze w czasie leczenia i długiej rehabilitacji znów
zaczął studiować. Chciał pracować jako
lekarz. Aby móc to robić, ponownie studiował medycynę, tym razem na Sorbonie. Zdał kolejno 57 egzaminów. W 1975
roku ponownie zrobił doktorat z nauk
medycznych, specjalizację z pediatrii,
odżywiania, epidemiologii i zdrowia
publicznego. Gdy samodzielnie zjechał
na nartach z Mont Blanc, powiedział:
Teraz wiem, że jestem w stanie pokonać
wszystkie przeciwności losu. Dostał nowe
życie, gdyż miał do spełnienia misję.
Czy w związku z tą misją trafił do
Afryki?
Nie od razu. Jakiś czas mieszkał w Paryżu, gdzie szukał ciekawej pracy. Ale
mimo wszechstronnego wykształcenia
wciąż nie mógł jej znaleźć, ponieważ
był cudzoziemcem. Założył więc własny instytut naukowy – Europejskie
Towarzystwo dla Badania Rozwoju
i Odżywiania Dzieci. Zgromadził wokół
siebie 120-osobowy zespół naukowców
i zaczął prowadzić badania. Nawiązał
współpracę z dwiema międzynarodowymi organizacjami: UNICEF i WHO
(World Health Organization, Światowa
Organizacja Zdrowia). Napisał, jedyną
w swoim rodzaju, naukową książkę
o odżywianiu dziecka europejskiego.
I z poparciem ONZ zaczął prowadzić
badania naukowe w krajach trzeciego
świata. Już w 1977 roku pojechał w tym
celu do Afryki, do Sudanu. Założeniem
tych badań było opisanie i udokumentowanie fotograficzne życia na Czarnym
Lądzie. Życia plemion Dinka, Shilluk
i Numer, które przechodziły w błyskawicznym tempie z epoki kamiennej
do cywilizacji XXI wieku. Po siedmiu
latach badania zostały przerwane na
skutek wybuchu wojny domowej. Naukowcy musieli się szybko ewakuować,
zostawiając laboratoria i niedokończone prace. Wszystko zostało zniszczone,
przepadło. Po tych wydarzeniach Zygmunt dużo podróżował. Jeździł do Chin,
na Filipiny. Prowadził akcje humanitarne niosące pomoc przede wszystkim
dzieciom. Dostarczał leki i żywność.
Był konsultantem Światowej Organizacji Zdrowia. W Sudanie w czasie wojny
domowej w 1992 roku zupełnie przypadkowo odkrył w dżungli, w ruinach
klasztoru, obóz, w którym było kilka
tysięcy chłopców. Mieli od 5 do 14 lat.
Byli prawie nadzy, wygłodzeni, wielu
z nich chorowało. Żywili się tym, co
znaleźli, głównie roślinami i upolowanymi zwierzątkami leśnymi. Powszechnie sądzono, że to są szkoleni przez
partyzantów młodzi rebelianci. Nawet
gdyby tak było, były to po prostu dzieci,
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
LUDZIE
osierocone lub na siłę odebrane rodzicom, po traumatycznych przejściach,
dramatycznie zaniedbane. W pewnym
momencie, nie wiadomo czemu, zostały porzucone, zostawione same sobie.
Dzieci, którymi nikt się nie interesował.
Żadna organizacja charytatywna, żaden rząd, nikt. Zygmunt poruszył niebo
i ziemię, aby im pomóc. Zmobilizował
rząd francuski, przy pomocy którego
zaczął im dostarczać w pierwszej kolejności leki i żywność. Nakłonił lekarzy
francuskich do przyjazdu do Sudanu
i do leczenia chorych dzieci. Wraz z dr
Marie-Christine Josse pomagał im. Organizował coś na kształt szkół dla tych
chłopców. Zauważył, że wielu z nich rysuje palcem na piasku sceny z polowań,
zwierzęta, ludzi, drzewa. Pomyślał, że
zajęcia plastyczne mogą być dla nich
doskonałą terapią psychiczną po przeżytym koszmarze. W następnym transporcie oprócz leków i żywności znalazły się tony farb i papieru oraz parę
tysięcy pędzelków. To był strzał w przysłowiową dziesiątkę! Okazało się, że ci
młodzi Sudańczycy mają ponadprzeciętne uzdolnienia plastyczne. Podczas
malowania odcinali się od traumy, od
wojny, która im odebrała dzieciństwo.
To brzmi jak scenariusz filmowy! I to
tam właśnie powstały prace, które trafiły na Kaszuby?
Tak, właśnie tam. Dzieciom malowanie tak się spodobało, że nie przestały
malować, gdy farby się skończyły. Nauczyły się pozyskiwać naturalne barwniki z roślin. Ponieważ w Sudanie wciąż
było niebezpiecznie, stryj przerzucił 26
najzdolniejszych z nich, których „zaadoptował” w afrykańskim pojęciu,
do Ugandy. Tam stworzył „Centrum
odtraumatyzowania” dzieci wojny i ulicy. To już był rok 1993. Doprowadził do
utworzenia specjalnie dla nich szkoły,
w której mogli się uczyć i rozwijać zdolności malarskie. Nazwał ją „Polataka”,
tak jak nazywało się miejsce, w którym
je znalazł. Wszystkim dzieciom pomógł.
Wszystkie trafiły w bezpieczne miejsca,
pod dobrą opiekę. A tymi najzdolniejszymi zajął się szczególnie i umożliwił
im dalszą naukę. Przez 13 lat, do czasu,
gdy najmłodszy z chłopców osiągnął
pełnoletność, Zygmunt wiele miesięcy
w roku spędzał w Afryce, opiekując się
POMERANIA SÉWNIK 2014
Otwarcie wystawy w Lipuszu. Fot. MG
nimi i pomagając im. I z tego czasu pochodzą te obrazy. Niesamowite jest to,
że wszystkie dzieci, które uczyły się
w założonej przez Zygmunta szkole,
pokończyły studia. Jest wśród nich farmaceuta, są inżynierzy, prawnicy, ekonomiści. Zajmują przeróżne stanowiska
w południowym Sudanie i pracują dla
swojego kraju. To jest duży sukces, że
udało się tylu z nich wykształcić.
Był pan tam ze stryjem?
Tak, w Ugandzie w 1996 roku. Do Sudanu, niestety, nie udało się nam wjechać,
zawrócono nas z drogi. Kontener z lekami dopłynął do Kenii, tydzień trwały
negocjacje. W końcu jednak nie wpuszczono nas i leki zostały inaczej zadysponowane. Drogi były zablokowane, busz
opanowany przez bandy.
Poznał pan te dzieci?
Tak, oczywiście. Stryj pokazał mi szkołę
w Ugandzie, poznałem tych chłopców.
Najmłodszy miał wtedy 7 lat. Jeździliśmy z nimi do stolicy Ugandy, aby im
miasto pokazać. Zrobiło to na nich i na
mnie duże wrażenie. Na nich, bo zobaczyli tak dużą aglomerację, na mnie
jako zbiór skrajności. Z jednej strony,
jak w Europie, domy, wieżowce, sklepy,
a z drugiej, tuż obok, bieda, budy i namioty. Wszystko pomieszane. Później
paru z nich poleciało ze stryjem i dr Marie-Christine Josse do Francji i Japonii na
wystawę swoich prac. Wyobrażam sobie, jakie wrażenie zrobił na nich Paryż
i lot samolotem.
W jaki sposób te unikatowe prace znalazły się w Lipuszu?
Zygmunt przywiózł 50 obrazów z Paryża do Warszawy, gdzie były wystawiane w muzeum etnograficznym. Po
zakończeniu ekspozycji poprosił mnie,
bym je przechował jakiś czas. Zgodziłem się, ale pod warunkiem, że będę
mógł je pokazać w Lipuszu. Muszę powiedzieć, że zainteresowanie naszej
społeczności wystawą było bardzo
duże. Dobrze by było pokazać te obrazy również w innych miejscowościach.
Zygmunt życzyłby sobie, jak to powiedział, „żeby sztuka dotarła do wszystkich, nawet najbiedniejszych”. W jego
posiadaniu jest ponad 1000 prac. Mówił mi, że chciałby, aby jakąś ich część
pozostawić jako stałą ekspozycję w jego
rodzinnym mieście, w Sopocie.
Rozmowę prowadziła Maya Gielniak
55
LITERATURA
Wiersze.
Kazimierz Nowosielski
Poświęcony Pani Marii Boduszyńskiej-Borowikowej wiersz napisałem tuż po Jej śmierci w 1992
roku. Długo zatem czekał on na publikację, a to głównie z tego powodu, że jakoś nie pasował do
aury tomów, które potem wydawałem. Przekazałem go redakcji „Pomeranii”, by przypomnieć jego
niezwykłą bohaterkę: wybitną tłumaczkę m.in. dzieł Conrada, Monsarrata, Shawa, autorkę książki
Życie jak płomień (1972), w której przedstawiła działalność oraz pomorskie i bałtyckie idee swego
męża Józefa Borowika – wieloletniego dyrektora Instytutu Bałtyckiego w Gdańsku, człowieka
bardzo dla Polski i polskości zasłużonego.
Pochodząca z południowowschodnich obszarów Rzeczpospolitej Maria Boduszyńska swe dojrzałe,
powojenne życie związała z Pomorzem tak dalece, iż w 1970 roku zgłosiła akces do ZKP. To właśnie
ona przetłumaczyła na polski książkę austriackiego badacza Ferdinanda Neureitera Historia literatury
kaszubskiej. Publikowała też od czasu do czasu swe szkice i eseje na łamach „Pomeranii”.
Była niezwykle mądrą, cichą, pracowitą, o niezwykłym osobistym uroku kobietą. Spotykałem
się z Nią, kiedy już przygotowywała się do odejścia z tego świata. W chwilach lepszego samopoczucia tłumaczyła dla „Podpunktu” teksty Goldinga, Patočki, Eco, które od Niej odbierałem. Każde
spotkanie z Nią było dla mnie świętem. Warto pamiętać o takich jak Ona osobach.
Światło
Pamięci
Pani Marii Boduszyńskiej-Borowikowej
Pan życia powoli
wygaszał swą ziemską pieśń – –
Światło dni wycofywało się Kontury rzeczy
wypadały ze słów Śpiew
się oddalał – – Coraz częściej
przychodzili umarli Pani Zofia
jak dawniej wpadała
„na minutkę” Znów
rozmawiały o Conradzie i starych
przepisach parzenia chińskiej herbaty
którą tak lubiła
Nie zapomnieć – powtarzała
jak przyrządza się
zupę jeżynową (koniecznie
z własnoręcznie lepionymi kluskami)
bo tylko w takiej
smakował jej mąż
Stale dreptał za nią
głodny żydowski chłopiec
którego nie zdołała ocalić
Kiedy przymykała powieki
ciemność rozprzestrzeniała się
jak wygasające morze Czasem
słyszała beztroski śmiech
kasztanowłosej dziewczynki
którą kiedyś była Co ja z nią zrobię – rozmyślała
Ona przecież
nie lubiła chińskiej herbaty
ani zupy jeżynowej – – Uśmiechała się
gdy Pan znowu
podejmował swą pieśń
Światło wracało
Ożywało morze
LITERATURA / Z ŻËCÔ PÒMÒRANIE
Kartki i dłonie
„Dłonie miał blade
od wertowania książek” – tak wspominała
pani profesor Ewa swego starszego kolegę
też historyka literatury Te dłonie
długo wydawały mi się
jego duszą: spokój i dużo książek – –
Z czasem na mapie jego umysłu
poczęły pojawiać się białe plamy
Dzień po dniu centymetr po centymetrze
rosły rozrastały się w Morze Martwe
które wdzierało się w głąb lądu
zajmowało Europę Azję kartkę ulicy domu
biblioteczne regały drabinę do nieba
i dłonie – coraz bardziej dalekie
obce
Na skraju
Coś jakby dotknięcie beztroski – –
(a może to ciemność rzeczy
z hojnością tak cichą przybywa)
Wilgotny wiatr od zatoki
oddala poszum mknących aut
na drodze Rozprasza głosy
idących poboczem W gałęziach akacji
pokląskują sikorki Błysk ich skrzydełek
pomnaża iskry na falach
To co kochane – na dalekiej wyprawie
za horyzont – i jeszcze dalej – –
Zmęczony Tezeusz siadając na trawie
cierpliwie wyjmuje jakiś okruch z oka
Dostrzega porwane niteczki pajęczyn
Liczy bąble na stopach
Z roztrząsań
„Nie będziesz miał bogów
cudzych przede mną”
– ani poezji zatem
ani wszystkich smaków chleba
dla zaspokojenia głodu życia
ani kobiety tak jedynej
że na całą wieczność (chociaż
ta jedna odwzajemniła
twoją tęsknotę – i jesteście razem)
ni takiego piękna
które zastępuje nieśmiertelność
albo muzyki która
wydaje się niebem dla ucha
(są takie fugi Bacha
że mógłbyś ich słuchać i słuchać)
ani innych znaków od strony ducha
– bo On jest wszystkim
i za Jego sprawą
każde z twoich roztrząsań
i błądzenia z nimi związane
i obiecane królestwo
Open’er Festival
i promòcjô
Kaszub
ADRIAN WATKOWSKI
Latosô edicjô znónégò na całim swiece gdińsczégò festiwalu mùzyczi i kùńsztu Open’er tradicyjno zgromadzëła
dzesątczi tësący lubòtników.
Bëtnicë mòglë nié leno pòsłëchac kòncertów òblubionëch karnów i téż dokazów nôlepszich pòlsczich
a zagranicznëch dokazców, ale i żdało na nich wiele
dodôwkòwëch atrakcjów. Òb czas rozegracje dzejôł
plac òrganizacji pòzarządowëch, dze bëło téż stojisz­
cze Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Pòmòrańcë
promòwelë na nim turistné atrakcje Kaszub, gôdelë do
bëtników festiwalu pò kaszëbskù i przedstôwielë wskôzë
najégò pisënkù. Mòżna bëło dostac gadżetë, ùlotczi
i naklejczi z kaszëbsczim grifã. Wszëtcë chãtny mòglë
sprawdzëc swòjã wiédzã ò regionie w quizu z nôdgrodama. Mòżna téż bëło zagrac na mrëczkù (bùrczibasu).
Wëstôwny môl KPZ òdwiedzył m.jin. Matéùsz
Stachnik z Kòłobrzégù. Sztudéra Gduńsczi Pòlitechniczi
smiôł sã, że donëchczôs Kaszëbë parłãczëłë mù sã
z pòtrôwnicama, jãzëkã i bùdowlanyma karnama
w rodnym gardze. Równak pò dzysészi gòscënie dodôwóm do tegò wònią prôwdzëwi kaszëbsczi tobaczi
– pòdsztrichiwô. Pò pòtkaniu z wama jô mëszlã, że
Kaszëbi to sympaticzny i dobri lëdze. Na zrzeszeniowé
stojiszcze przëchôdelë nié le gòsce z bùtna, ale téż rodowiti Kaszëbi. Jedną z taczich òsób bëła Aleksandra
Reszczińskô z Przedkòwa. Jak gôda, baro sã ceszi, że
z regionalëzną je corôz lepi. Jô widzã, że na stojiszczu je
wiele platków z kaszëbsczima frantówkama. To baro fejn,
niech bëtnicë festiwalu Open’er wiedzą, że jãzëk i kùlturã
kaszëbską mòże téż pòznawac przez zôbawã. Dzéwczã
z Przedkòwa bëło rôd, że dało sã widzec Kaszëbë na
festiwalu: Jô kòchóm mòje òkòlé. Czëjã sã tuwò jak doma.
Dzãka waji robòce mòże przełómac wiele stereòtipów
ò Kaszëbach.
Diana Zemke z Gdinie wzãła ùdzél w quizu. Pëtania
bëłë smiészné, a równak mòżna bëło sã czegòs naùczëc ò regionie. Jô mògła téż òbôczëc kaszëbsczé instrumentë, z jaczich nôbarżi widzałë mie sã diôbelsczé skrzëpczi.
Pòsobnô edicjô Open’era ju za rok, a razã z nią pò­
sob­ny wëstôwny môl KPZ, nôdgrodë i niespòdzónczi!
Tłóm. Tomôsz Ùrbańsczi
57
Z ŻËCÔ PÒMÒRANIE
Kania zôs scãtô
w Łączińsczi Hëce
ADRIAN WATKOWSKI
Scynanié kanie to stôri pòmòrsczi
lëdowi zwëk, znóny òd przełomù
XIX i XX stalatégò. Jidze ò pùbliczny
sąd nad kanią – drapieżnym ptôchã
– i ji egzekùcjã. Kania je to znanka
wszelejaczégò zła i nieszczescô, co
gnãbiłë wies.
21 czerwińca tegò rokù, pò czile
latach przerwë, rozegracjô wrócëła do
Łączińsczi Hëtë. Ùsôdzëlë jã przë swòji
chëczë nôleżnicë Sztudérsczégò Karna
Pòmòraniô. Pòstacje òbrzãdu zagrelë
pòmòrańcë i drëchòwie Pòmòranii.
Wëstrzód nich bëlë: senator Kazmiérz
Kleina i kaszëbskô spiéwôrka Damroka
Kwidzyńskô. Gòscã béł téż Sztefón Rambiert, przédnik karna w latach 70. Baro
cesził sã z tegò, że znôwù je bëtnikã
ti wôżny, pòmòrańsczi tradicje: Dlô
najégò pòkòleniô na tradicjô bëła alternatiwą dlô państwòwëch rozegracjów i swiąt
w PRL-u. Òna pòzwôlała nóm òderwac sã
òd ti smùtny jawernotë i pòkôzac swòjã
samòstójnosc òd władzë – gôdôł.
Zgromadzony czekelë na przédny pąkt wieczoru. Czedë wëjawioné
bëłë ju wszëtczé winë, zapôdł jedurny dobri wërok. Kat, gróny przez
Matéùsza Łącczégò, symbòliczno scął
ptôcha. Zaczãło sã gromadné fejrowanié przë ògniszczu. W lese rozległë sã
zwãczi harmónie, na jaczi grôł, òblokłi
w kaszëbsczé ruchna, Bruno Szpica.
Spiéwóné bëłë pòlsczé a kaszëbsczé
frantówczi. Na bëtników żdało jestkù
przërëchtowóné przez pòmòranczi.
Sztefón Rambiert òpòwiôdôł stôré
anegdotë, w rôcëłë wspòminczi
z dôwnëch lat.
Wspólné fejrowanié dérowało jaż
do nocë. Wëdarzenié bëło òsoblëwim
58
zdrzódłã satisfakcje, apartno dlô
terôczasnëch dzejarzów. Wedle mie,
nen wieczór to nie bëła leno leżnosc
do pòspólnégò fejrowaniô, ale téż do
diskùsje ò dzysdniowëch Kaszëbach
i rozwiju kaszëbskò-pòmòrsczi rësznotë
– pòdczorchiwô Matéùsz Łącczi, co
nôleżi do nômłodszich nôleżników
karna.
Pòsobné scynanié kanie w Łączińsczi Hëce ju za rok!
Tłóm. Tomôsz Ùrbańsczi
Òdj. W. Dejk, A. Watkowski
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
O
OKLADKA_KWIECIEN_2013.indd 3
2013-03-26 19:03:46
KLËKA
PRZËMÙSZEWÒ. WSPÒMINCZI Ò PISARCE
Kaszëbsczi Institut, Gmina Brusë
i Ka­szëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié zòr­
ganizowałë zéńdzenié w Spòdleczny
Szkòle w Przëmùszewie z leżnoscë
roczëznë gebùrstachù sp. Anë Łajming.
Do familiowi wsë ti pòmòrsczi pisarczi 24 lëpińca przëszlë gòsce na tzw.
„gebùrstachòwą kawã”. Pòkôzóné bëłë
przede wszëtczim nônowszé wëdania
dokazów ti apartny aùtorczi, czëli: Dzieciństwo – òpùblikòwóné i w òriginale,
i przetłomaczoné na anielsczi jãzëk przez
Blanche Krbechek i Stanisława Frimarka;
Parzyn – dramaticzny dokôz ze wstãpã
prof. Daniela Kalinowsczégò i jesz Bajki
– przistãpné téż jakno audiobook. Òkróm
tegò Teater Lëdowégò Òbrzãdu „Zaboracy” pòd czerënkã Danutë Miszczik
z Centrum Kùlturë i Biblioteczi m. Jana
Karnowsczégò w Brusach zaprezentowôł
òbrôzk na binã pt. „Dzieciństwo Anny
Łajming”.
Red., tłom. KS
GDUŃSK. EWANIELIE PÒ KASZËBSKÙ W NOWIM WËDANIM
„Dziennik Bałtycki” w wespółrobòce
z Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim
przërëchtowôł Nowi Testament. Ewanielie pò kaszëbskù – nowé wëdanié
sztërzëch Ewanielii w tłomaczenim
ò. prof. Adama Sykòrë. Pierszi rôz ten
zbiór Ewanielii przełożonëch przez
ò. Sykòrã, francëszkanina z Wejrowa (terô wëkłôdowcã Ùniwersytetu
Adama Mickiewicza w Pòznaniu),
z jãzëka òriginału, tj greczi, wëdało
Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié
w 2010 rokù. Pùblikacjô mô wiãcy jak
320 starnów. Dofùlowanim tekstu są
òdjimczi znónëch pòmòrsczich dokazów sakralnégò kùńsztu.
Red., tłom. KS
SËLËCZËNO. W PIÃKNYM MÔLU PIÃKNÔ MÙZYKA
Latos XII Midzënôrodny Akòrdionowi
Festiwal zaczął sã 27 lëpińca kòncertã
w kòscele w Sëlëczënie. Pòstãpné
kòncertë bëłë 31 lëpińca i 2 zélnika.
Pierszégò dnia wëstąpilë: „Notte Italiana” Dario Alberti & Paweł A. Nowak
Quartet. Prezentowelë dokazë, w jaczich
czëc bëło italską mùzykã z cygańsczim
jazz manouche. Amfiteater Gminnégò
Òstrzódka Kùlturë w Sëlëczënie gòscył
Poznański Kwintet Akordeonowy, Cristiano Lui & Stefano Ciotola (mùzycë
z Italii) i jesz Voice Band ze specjalnym gòscã Anitą Lipnicką. Òb czas festiwalu mòżna bëło òbezdrzec pòkôzk
akòrdionów z kòlekcji Pawła Nowaka.
Red., tłom. KS
WWW.KASZUBI.PL
60
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
KLËKA
KÒSCÉRZNA. KASZËBSKÒ-PÒMÒRSCZÉ SWIÃTO KSĄŻCZI
Latosé Kòscersczé Tardżi Kaszëbsczi
i Pòmòrsczi Ksążczi jak kòżdégò rokù
przëcygnãłë pôrãdzesąt wëstôwców
– wëdôwców i aùtorów pùblikacjów.
Czëtińcë na targach „Costerina 2014”
mielë tej mòżlëwòsc pòznaniô ksąż­
kòwëch nowòsców z naszégò regionu
i ò nim. Òrganizatorã targów bëlë: Gardowô Biblioteka m. ks. Kónstantégò
Damrota w Kòscérznie i téż Bùrméster
i Radzëzna Gardu Kòscérzna.
Wëdarzenié dzejało sã 12 lëpińca na
kòscersczim rënkù. Jak wiedno przédnym pùnktã bëło dôwanié nôdgrodów
dlô nôlepszich pùblikacjów łońsczégò
rokù. Wëprzédnienia przëznóné są
w dwùch kategóriach – wëdowiznë
kaszëbsczi i pòmòrsczi lëteraturë.
Kònkùrs Kaszëbsczi Lëteraturë, przédné nôdgrodë
Tłomaczenié na kaszëbsczi jãzëk: dlô
Witolda Bòbrowsczégò za: Wiérztnica
z Ogura abò sto piesni òd sta piesniodzejów. Nôùkòwé i pòpùlarnonôùkòwé
pùblikacje: dlô Justinë Pòmiersczi
za: Przysłowia kaszubskie Studium
z pa­remiografii i paremiologii. Edukacyjné
pùblikacje: dlô Mirosława Ùgòwsczégò
za: Baśka – kaszubska gra karciana. Historia i zasady gry. Albùmë i prowadniczi:
dlô Jarosława Éllwarta za: Moje Kaszuby.
Kònkùrs Pòmòrsczi Lëteraturë, przédné nôdgrodë
Nôùkòwé òpracowania i eseje: dlô Henrika Jursza za: Koleją z Wrzeszcza na Kaszuby. Albùmë i prowadniczi: dlô Mariana
Rinkiewicza za: Kalwaria Życia. Edicjô:
dlô Wëdowiznë „Bernardinum” Sp. z o.o.
za: Kalwaria Życia Mariana Rinkiewicza.
Red., tłom. KS
Òdj. j.b
BËTOWÒ I KŁĄCZNO. IN MEMORIAM JÓZEF CHEŁMÒWSCZI
W Zôpadnokaszëbsczim Mùzeùm
w Bëtowie òd 4 lëpińca òbzerac jidze
pòkôzk zrobiony na czesc kaszëbsczégò
malarza Józefa Chełmòwsczégò (1934–
–2013). Na wëstôwkù są nôwôżniészé artisticzné dokònania aùtora. Do kùńca 2014
rokù mòżna pòdzywiac wiôlgą kòlekcjã
rzezbów i malarsczich kómpòzycjów. Do
pòkôzkù dołączony je film z ùdzélã artistë,
zrëchtowóny przez dokumentalëstã Andrzeja Dudzyńsczégò.
Pò òtemkniãcym wëstôwkù béł
jesz w Kłącznie „Koncert na Dachu” dlô
tegò òsoblëwégò artistë z Brus. Zagrała m.jin. Orkiestra Klezmerska Teatru
Sejneńskiego, Rusland Trio i karna,
chtërne brałë ùdzél w festiwalu Cassubia Cantat.
Red., tłom. KS
Òdj. D.M.
KÒSCÉRZNA. 40 LAT PROMÒCJI KASZËBSCZÉGÒ FÒLKLORU
Kaszëbsczi Zespół Piesni i Tuńca „Kościerzyna” swiãtowôł 40-lecé dzejnotë. Założony òstôł w 1974 rokù. Jegò ùtwórcą
i pierszim direktorã béł Stanisłôw
POMERANIA SÉWNIK 2014
Kroskòwsczi. Òd pòczątkù istnieniô
KZPiT je sparłãczony z Kòscersczim
Dodomã Kùlturë m. Józefa Wëbicczégò.
Zespół mòże sã pòchwalëc wiele
pòczestnyma wëstãpama, m.jin. na
binie Teatru Wybrzeże we Gduńskù,
w Bôłtëcczi Òperze i Filharmónii we
Gduńskù i jesz w Mùzycznym Teatrze w Gdini. Wiele razy reprezentowôł téż Kaszëbë òb czas krajowëch
i midzënôrodnëch imprezów w Pòlsce
i za grańcą. W 1978 rokù bëtnicë karna wëstąpilë w fabùlarnym filmie pt.
„Kaszubska sobótka” i „Wianki”. KZPiT
„Kościerzyna” nôleżi do Pòlsczi Sekcji
CIOFF – òrganizacji, chtërna mô starã
ò jakòsc prezentacji lëdowégò fòlkloru
i kùńsztu.
Terô zespół robi w 3 sekcjach – balet, chùr i kapela. Òkróm spòdlecznégò
zestôwkù je téż karno „oldboyów”
i grëpa dzecy. Czerownikã zespòłu
je Ana Ziomkòwskô. Swòje 40-lecé
òbchòdzył 26 lëpińca na kòscersczim
rënkù òb czas festiwalu „Kaszubskie
Spotkania z Folklorem Świata”.
Red., tłom. KS
Òdj. z archiwùm KZPiT „Kościerzyna”
61
KLËKA
CHARZËKÒWË. PÒPIS „BAŁKAŃSCZICH” KASZËBÓW
To bëła prôwdzëwô czesta dlô lu­bòt­
ników Bùbliczków. Karno, w chtërnym
je sédem sztëk lëdzy, z charizmaticznym
przédnym mùzykã Matéùszã Czarnowsczim, dało baro żëwi kòncert. Wëstãp
zespòłu z Brus béł nôwiãkszą atrakcją
VI Ekòturisticznégò Jôrmarkù „Czym
chata bogata” zòrganizowónégò przez
stowôrã „Charzy”. Pùblika ùczëła dokazë
z nowi, drëdżi platczi karna, le bëłë téż
nawiązania do cekawëch pòczątków
młodëch mùzyków z pôłnia Kaszëb.
Dzys Bùbliczczi to karno spòsobnëch
i òchòtnëch ùtwórców prezentëjącëch
artisticzno dozdrzeniałi materiôł
sparłãczony z bògactwã bałkańsczi
kùlturë. Na kòncertach ti znóny na
Pòmòrzim grëpë słëchińcowie są wnet
tak rëszny, jak artiscë. Bałkańsczé ritmë
widzą sã pùblice w kòżdim wiekù.
Trzecô dekada lëpińca w cha­rzë­
kòwsczim Amfiteatrze m. Ottona Weilanda kòżdégò rokù dôwô wiele pòzytiwnëch
doznaniów: festiwal fòlkloru, wëstãpë
kabaretów i szan­towëch karnów. Wôrt
òdwiedzëc piãkny letniskòwi môl
pòłożony nad jezorã ùlubionym przez żeglarzów z rozmajitëch nórcëków kraju.
Kazmiérz Jaruszewsczi, tłom. KS
SŁËPSK. KSĄŻKA NA ROCZËZNÃ
Na 110. gebùrstach Anë Łajming
wëdónô òsta, z ùdbë òtroka aùtorczi
– Môrcëna Łuszkewicza – ksążka Bajki
Anny Łajming. Ùkôzôł sã téż audiobook
ò tim samim titlu. Tak jak w przëpôdkù
drëkòwóny wersji, bôjczi nagróné są
i pò pòlskù, i pò kaszëbskù. Premiera
ksążczi bëła w Słëpskù 19 lëpińca. Òb
czas ùroczëstoscë mòżna bëło pòsłëchac
dzélów pùblikacji czëtónëch przez
Paùlënã Pawłuszek i Karolënã Keler,
chtërne są téż lektorkami nagrónyma
w gôdóny wersje ksążczi.
Gòsce złożëlë kwiatë pòd wspò­
minkòwą tôflą przë sz. Anë Łajming,
a pòtemù w Gardowi Pùbliczny Bibliotece òtemkniãti òstôł pòkôzk
z niepùblikòwónëch chùdzy materiałów
ò ti kaszëbsczi pisarce.
Red., tłom. KS
WIELE. DWA DNIE Z GÔDKĄ
Na latosy Turniej Lëdowëch Gôdkarzów Kaszëb i Kòcewia przëjachało do
Wiela 20 gôdkarzów. Szlë òni w miónczi 9 i 10 zélnika. Biôtkòwelë ò dwa
wëprzédnienia, w kategórii aùtorsczich
i niepùblikòwónëch gôdków, chtërny
patronã je ùrodzony we Wielu Heronim Derdowsczi, a téż w kategórii
pùblikòwóny gôdczi ò nôdgrodã m. Józefa Brusczégò (z wësztôłceniô doktora,
z ùlubieniô gôdkarza i badacza lëdowi
kùlturë). Latos nie òsta przëznónô nôdgroda m. Wincãta Rogalë za nôlepszą
gôdkã spòza Kaszëb i Kòcewia, bò nie
bëło ùczãstników w ti kategórii.
Gôdkarzów słëchało żuri, w jaczim
zasedlë: Bòżena Ùgòwskô – przédniczka, Stanisłôw Pestka i Grégór Schramke.
Taczé są wëniczi:
Kategóriô m. Józefa Brusczégò
I – Stanisłôw Gòstomczik, II – Karolëna
Keler i Kristina Kamińskô, III – Klaùdiô
Rzósk i Diana Malotka-Trzebiatowskô;
wëprzédnienié: Klaùdiô Zelińskô, Magdaléna Malotka-Trzebiatowskô, Andżelika Kamińskô.
Kategóriô m. Heronima Derdo­
wsczégò
Przédnô nôdgroda: Janusz Prë­
czkòwsczi; I – Karolëna Keler, II – Eù­
geniô Laska i Édmùnd Lewańczik, III
– Kristina Kamińskô; wëprzédnienia:
Genowefa Czech, Kristina Engler.
Specjalną nôdgrodã òd Stowôrë na
rzecz Rozwiju Wiela, Kôrsëna i Òkòlégò
(Stowarzyszenie na rzecz Rozwoju
Wiela, Karsina i Okolic) dostôł Édmùnd
Kònkòlewsczi.
Patronat nad wëdarzenim òbjął
m.jin. Òglowi Zarząd Kaszëbskò-Pò­
mòrsczégò Zrzeszeniô.
Red., tłom. KS
Òdj. Tomôsz Keler
WWW.KASZUBI.PL
62
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
KLËKA
GDUŃSK. Ò KASZËBACH I Ò GDUŃSKÙ
Związczi Kaszëbów z Gduńskã to jedna
z témów Gedanisticznégò Kòngresu,
chtëren béł 25 i 26 lëpińca òb czas IV
Swiatowégò Zjazdu Gduńszczanów.
Przez dwa dnie w Teatrze Wybrzeże
zéńdzony lëdze gôdelë m.jin. ò historii
gardu, jegò apartnëch mieszkańcach
i kaszëbsczich zrzeszach z Gduńskã.
Westrzód prelegentów béł prof. Józef Bòrzëszkòwsczi, chtëren wëgłosył
wëkłôd pt. „Kaszubi w Gdańsku.
Gdańsk stolicą Kaszub?”.
Bëła téż projekcjô filmù „Gdańskie
Rody (wczoraj i dziś)”. Òkróm tegò
mòżna bëło zapòznac sã z kaszëbsczima
i pòmòrsczima wëdowiznama. Salon
regionalny ksążczi zòrganizowało
Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié.
Red., tłom. KS
SËLËCZËNO. SWIÃTOJAŃSKÔ NOC
W sobòtã 21 czerwińca mieszkańcowie
Sëlëczëna i gòsce pòtkelë sã kòl Gminnégò
Òstrzódka Kùlturë w Sëlëczënie na
tradicyjnëch Sobótkach. Nimò tegò,
że pògòda nie bëła nôlepszô dlô
ùczãstników bùtnowi zabawë, mielë
òni dobré nastawienié. Mòżna bëło
pòsedzec przë ògniszczu, zjesc cos
cepłégò i òbezdrzec przërëchtowóné
przez mieszkańców plenerowé widzawiszcze pt. „Misterium Ścinania Kani”.
Przédné role grelë aktorzë amatorzë
zdrëszony z GOK w Sëlëczënie.
Òrganizatorama Sobótkòwégò Festinu w Sëlëczënie bëlë Gminny
Òstrzódk Kùlturë razã z KaszëbskòPòmòrsczim Zrzeszenim part Së­
lëczëno.
Red., tłom. KS
Òdj. ze zbiorów Gminnégò
Òstrzódka Kùlturë w Sëlëczënie
TËCHÓMIE – CEMNO. ÒSTRÔ BIÔTKA I ZABAWA DO BIÔŁÉGÒ RENA
Na rekreacyjnëch placach przë jezorze Kamieniczno w Cemnie (gmina
Tëchómie) zòrganizowóny béł 19 lëpińca
Kaszëbsczi Triathlon – Mésterstwa
Pòlsczi Amatorów 2014. Bëłë miónczi
w płëwanim kajakã na 400 m (1 petlëca),
w jezdze na kòle na 6,4 km (1 petlëca)
i w biegù – 3,6 km (1 petlëca).
W tim pierszim Kaszëbsczim Triathlonie wzãło ùdzél 58 ùczãstników, w tim
11 białków i 47 chłopów. Do Tëchómia
przëjachelë lëdze z rozmajitëch strón
pòmòrsczégò wòjewództwa, taczich jak:
Sësz, Żukòwò, Tczew, Grifino, Gduńsk,
Gdiniô, Wejrowò. Bëlë téż miónkarze
z bëtowsczégò krézu.
Dobiwcą òstôł Mark Tipa, drëdżi môl
zajął Leszk Wróblewsczi, a trzecy Cezari
Jenta. Westrzód białków jakno pierszô
metã minãła Elżbiéta Reca.
Impreza skùńczëła sã plenerową
zabawą, ògniszczã i pòkôzã sztëcznëch
ògniów.
Red., tłom. KS
Òdj. K. Rolbiecki (http://www.
kurierbytowski.com.pl/
LÃBÓRG. BIÉSË, DEMÓNË I ANIOŁË W MÙZEÙM
Òbczas lãbòrsczich Jakùbòwëch Dniów
gardowé mùzeùm we wieżë sanktuarium
sw. Jakùba òtemkło 25 lëpińca ekspòzycjã
pt. „Walka dobra ze złem. Świat anielski,
świat diabelski”. Wëstôwioné przedmiotë
POMERANIA SÉWNIK 2014
to przede wszëtczim pòmòrsczé lëdowé
ùtwórstwò. Pòkôzk, òkróm ekspònatów
z Mùzeùm w Lãbòrgù, wzbògacëłë
żłobiznë i òbrazë z Mùzeùm w Kòszalënie,
Mùzeùm Westrzédnégò Pòmòrzégò
w Słëpskù, Zôpadnokaszëbsczégò
Mùzeùm w Bëtowie, a jesz ze Stowôrë
Ùtwórców i Animatorów Kùlturë TAK
w Lãbòrgù.
Red., tłom. KS
63
KLËKA
TËCHÒLA. WËSTÔWK LËDOWÉGÒ KÙŃSZTU
W salach Tëchòlsczégò Òstrzódka Kùlturë
òd 11 do 25 lëpińca mòżna bëło òbzerac
ùróbk 47 lëdowëch ùtwórców. Pòsobny
rôz w stolëcë Bòrów Tëchòlsczich swòje
dokazë zaprezentowelë nôleżnicë
Bòrowiacczi Stowôrë Kùlturë, partu
Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô
w Tëchòlë i téż ùtwórcë niezrzeszony, co twòrzą w òbrëmienim Bòrów.
Òtemkniãcé wëstôwkù òdbëło sã
11 lëpińca, òb czas warającëch tedë
òbchòdów 55. Dniów Bòrów Tëchòlsczich.
W òstrzódkù kùlturë mòżna bëło
pòdzywiac brzôd wielelatny robòtë:
bòrowiacczé wësziwczi, np. czepce
wësziwóné złotima i strzébrznyma nitkama, rzezbë, aniołë, farwné ptôszczi,
kraszanczi, ùplotë, malënczi na ruce.
Nôwiãcy bëło równak złoto-brunëch
wësziwków.
Wëstôwk òtemkła przédniczka
Bòrowiacczi Stowôrë Kùlturë Mariô
Òllick. W swòjim wëstąpienim mia òna
rzekłé ò tim, że ekspòzycjô je dedikòwónô
znónémù etnografòwi i fòlklorisce
Òskarowi Kòlbergòwi, a to z dwùch
òrãdzów: latos je 200. roczëzna jegò
ùrodzeniô i òstôł ògłoszony rok jegò miona. Jak pòwiedza Mariô Òllick, tëchòlsczé
wëdarzenié je leżnoscą do òbzéraniô
lëdowëch dokazów, ale téż do pòtkaniô
ùsôdzców i wëmianë pòzdrzatkù na terôczasny lëdowi kùńszt.
Òrganizatorama wëstôwkù bëłë:
Bòrowiackô Stowôra Kùlturë w Tëchòlë
i Tëchòlsczi Òstrzódk Kùlturë.
kg, òdj. Z. Kãdzersczi
WDZYDZE. SWIÃTO MATCZI BÒSCZI ZÉLNY
15 zélnika, w dniu Wniebòwzãcô Nô­
swiãtszi Mariji Pannë, zwónym Swiãtã
Matczi Bòsczi Zélny, w Mùzeùm –
Kaszëbsczim Etnograficznym Parkù
we Wdzydzach òsta przërëchtowónô
ùroczëzna. Òb czas mszë, òdprôwiony
w zabëtkòwim kòscele pòchôdającym
ze Swòrów, bëłë pòswiãconé krutë
z zelów, kwiatów i ògardowiznë. Pózni
gòsce mòglë òbezdrzec, jak ùsôdzô sã na
Kaszëbach taczé krutë, i téż wząc ùdzél
w òbrzãdowim òżniwinowim widzawiszczu „Stoi byliczka na odłogu…”,
przëszëkòwónym przez robòtników
wdzydzczégò mùzeùm.
Tegò dnia òdbéł sã téż kermasz
pszczelnëch wërobinów.
Red.
Òdj. ze zbiérów Mùzeùm – Kaszëbsczégò
Etnograficznégò Parkù we Wdzydzach.
RZUSZCZE. KASZËBSKÔ ROZEGRACJÔ
Piknik zaczął sã w sobòtné pòpôłnié 19
lëpińca òd wëstãpów dzecy z wiejsczich
64
swietlëców z Rzuszczów i Wëkòsowa. Na
binie pòkôzało sã téż karno tuńca Black
Dance i dzecë ze zrzeszë szkòłów Pòbłocé
i Główczëce. Òkróm tegò dzéwczãta z karna Kaszubianki (Nataliô Czerwònka, Patricjô Pòwideł, Òla Gac, Klaùdiô Jaroszëńskô)
zaspiéwałë pò kaszëbskù „Òna tuńcëje dlô
mie” – hit discopòlowégò karna Weekend.
Òkróm mùzycznëch wëstãpów òdbëłë sã
téż rozmajité kònkùrsë dlô nômłodszich.
Òrganizatorama i dobrzińcama rozegracji bëlë: radzëzna szôłtëstwa Rzuszcze
pòd przédnictwã Magdalénë, Józefa i Jarosława Juskòwsczich, robòtnicë wiejsczich swietlëców Wëkòsowò i Rzuszcze
(òsoblëwé pòdzãkòwania dlô Justinë
Grzeskòwiôk, Małgòrzatë Fòrmellë, Annë
Wentë), môlowô firma Sylwii i Mireka
Ùlemberków. Wespółòrganizatorã béł téż
Klub Wolontérë „Amicus” z Główczëców
pòd przédnictwã Ùrszulë Żłobińsczi.
Zbigórz Bëczkòwsczi, òdj. ZB
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
KLËKA
KASZËBSCZÉ LATO W RËMI
Pòczątk lata w tim rokù, chòc nie
przëniósł hëcë, dlô przënôléżników
rëmsczégò partu béł czekawi. Fùl aùtokar
w jednã sobòtã zawiózł chãtnëch do
krôjnë Słowińców, skansenu w Klukach,
a téż na czôłpińsczé dunë. Prowadnikã
béł prezes Ludwik Bach. W drëgą sobòtã
aùtokar – tak samò fùl i razã z naszą
stanicą – jachôł na XVI Zjôzd Kaszëbów
w Pruszczu.
Piãknô, gòrącô pògòda towarzësza
nama na ju XXI Kaszëbsczim Jôrmarkù
w niedzelã 3 zélnika. To je tradicyjnô
impreza rëmsczégò Miesczégò Dodomù
Kùlturë i partu Zrzeszeniô, robionô
w ùroklëwim parkù. Dlô Rëmi ten rok je
jubileùszowi (60 lat miesczich prawów!),
dlôte jaż trzë rëmsczé karna wëstąpiłë
na binie, a béł téż kònkùrs wiedzë
ò Rëmi i drëdżi, malarsczi, na témat negò
jubileùszu – dlô rodzënnëch karnów. Chto
grôł i spiéwôł na binie? Z Rëmi salezjańsczé
karno ETTA, chùr Rumianie, biesadné karno Półtora Gościa. Przédnik tëch „Gòscy”,
Leszek Winczewsczi, béł téż konferansjerã.
Jiné karna kaszëbsczé to bëlë Redzanie z Édmùndã Lewańczikã, Mòdrôczi
z Parchòwa i Kaszubianki z Władisławòwa.
Jakno „gwiôzda wieczoru” wëstąpiłë Łzy
z nową solistką, Sarą Chmiel.
Mëszlã, że wszëtczé karna sã widzałë
lëdzóm, chtërnëch przëszło pòprôwdze
wiele. Mòglë zdrzec na to i słëchac tegò,
co sã dzało na binie, brac ùdzél w pôrã
kònkùrsach z nôdgrodama. A tak samò
zagrac w baszkã na pùnktë i dostac
pùchar. Mòglë téż pòdzywiac (i kùpiac!)
wërobë kaszëbsczégò rzemiãsła, miód,
swójsczi chléb. Ju blós pòdzywiac
òzdobné gòłąbczi. Ale co do zjestkù
i wëpicô téż bëło niedalek binë! Ju terô
rôczimë za rok!
J. H.
GNIEWINO. TÔFLA Z „MAGNIFICAT”
12 zélnika w gniewińsczim kòscele
sw. Józefa òsta ùroczëstô òdkrëtô tôfla
z kaszëbsczim tekstã „Magnificat”
(Łk 1, 46–55). Mô to bëc pamiątka
zawierzeniégò Matce Bòżi Nowi Ewangelizacji.
Pierszô tôfla z „Magnificat” pò
kaszëbskù òsta wmùrowónô w sanktuarium Nawiedzeniô sw. Elżbiétë w Ain
Karem w Zemi Swiãti òb czas pielgrzimczi Kaszëbów w 2013 rokù. W nym
wëdarzenim wzãło wnenczas ùdzél
kòl 160 pielgrzimów z rozmajitëch
dzélów Kaszub. Pózni jistné tôfle na­
lazłë sã w kòscele sw. Annë w Wejrowie i w sanktuarium Królewi Kaszub
w Swiónowie.
Ùdbòdôwôczã zawieszeniô tôblëcë
w Gniewinie je môlowi probòszcz
ks. Marión Miotk. Tôflã pòswiãcył bp
Wiesłôw Smigiel, dëchòwi przédnik
kaszëbsczich pielgrzimów w Zemi Swiãti
w 2013 rokù.
Chcemë jesz dodac, że tekst „Magnificat” je wzãti z Ewanieliów na kaszëbsczi
tołmaczonëch (z greczi przełożił je òjc
prof. Adam Riszard Sykòra OFM).
Red., òdj. DM
REWA. FESTIN NA SZPËRKÙ
Ju XVIII rôz òdbéł sã Kaszëbsczi Festin w Rewie na Szpërkù. Na zôczątkù
òrkestra z Mickewiczowsczégò Tu­
risticznégò Centrum z kapelméstrã Jerzim Nowacczim szła przez wies i granim zôchãcywa do ùdzélu w rozegracji.
POMERANIA SÉWNIK 2014
Pò ùroczësti mszë pòd przédnictwã
ks. Adama Chòlchë, z mùzycznym towarzenim karna Kosakowianie, festin
òtemknął wójt gminë Kòsôkòwò Jerzi
Włudzik i przédnik môlowégò partu
Francëszk Sorn. Na binie imprezã prowadzył Édmùnd Lewańczik.
Òb czas festinu mòżna bëło pò­
dzëwiac i kùpiac wërobinë lëdowëch
ùtwórców, cygnąc kawle w loterie,
pòszmakac kaszëbsczi kùchni, dobëc
w kònkùrsu, jaczi zòrganizowôł Spółdzielczy Bank Rumia i cëskac kamã,
biôtkùjącë sã ò titel Króla Stolëma.
Na binie wëstãpòwałë Jantarki
z Mòstów, Kosakowianie, Dębogórskie
Kwiatki i téż białczi z Kaszëbskò-Pòmòr­
sczégò Zrzeszeniô. Gòscã latoségò festinu
bëła Reni Jusis, a pò ni grało karno Półtora Gościa, jaczé bawiło wszëtczich do
12 w nocë.
Wiôldżé Bóg zapłac za pòmòc wszë­
tczim białkóm, chtërne przë­szëkòwałë
kùchë i pòmôgałë w kùchni, dzãka za
przërëchtowanié bùlwów, za loteriã.
Dzãkùjã pòrzą­dkòwim służbóm, szandaróm, Gminowi Starżë, przedstôwcóm
Ùrzãdu Gminë i wszëtczim dobrzińcóm.
Na òdjimkòwą relacjã rôczã na www.
fb.com/zkp.debogorze
Danuta Tocke
Òdj. ze zbiérów partu KPZ Dãbògòrzé
65
KLËKA / WIEŚCI Z GDAŃSKIEGO ODDZIAŁU ZKP
WRÓBLEWO. W NAJKRÓTSZĄ NOC W ROKU
Noc Kupały, inaczej: kupała, sobótka,
palinocka, to prastary zwyczaj słowiański związany z letnim przesileniem Słońca. Obchodzony jest w czasie
najkrótszej nocy w roku (w 2014 była
to noc z 21 na 22 czerwca). Tę piękną
tradycję starają się podtrzymywać
uczniowie z Zespołu Szkół w Suchym
Dębie. Spotkali się we Wróblewie, małej i urokliwej wsi nad brzegami Motławy, gdzie kultywowali zwyczaje i obrzędy związane z nocą Kupały. Dzieci
i młodzież poszukiwali kwiatu paproci,
który jest wróżbą pomyślnego losu.
Wyplatano i puszczano na Motławie
wianki. W dawnych czasach dziewczęta
wierzyły, że wianki mknące po rzece są
znakiem szybkiego zamążpójścia – mówi
Katarzyna Chajek, organizatorka spotkania i nauczycielka przyrody w ZS
w Suchym Dębie. Te i inne opowiadania
o dawnej tradycji to wspaniała lekcja pamięci o przodkach zamieszkujących naszą
ziemie i o ich obrzędach – dodaje Beata
Traczyk, zastępczyni dyrektora w szkole w Suchym Dębie. Zapamiętam ten wieczór i jego magię, a pamięć o zwyczajach
sobótkowych powtórzę za rok – skwitował Janek Pawłowski, uczeń klasy V a.
Tomasz Jagielski
Fot. z archiwum ZS w Suchym Dębie
STRZEBIELINK. MÒDLËTWA ZA INTERNOWÓNËCH
W Strzebielinkù kòl Gniewina òd
13 gòdnika 1981 rokù do 23 gòdnika
1982 béł lôdżer dlô internowónëch.
Kòmùnystyczné wëszëznë trzimałë
tuwò wiãcy jak 500 dzejôrzów i lu­
bòtników „Solidarnoscë”.
17 zélnika internowóny w Strze­
bielinkù mòdlëlë sã w kòscele w Gniewinie za ùmarłëch drëchów. Eùcharistiã
òdprawił abp Édmùnd Piszcz, a pózni
pòd mùrã dôwnégò òbòzu òsta òdkrëtô
wdôrnô tôfla.
Red., òdj. T. Klein
DZIAŁO SIĘ
w Gdańsku
• 5 lipca – na XVI Zjazd Kaszubów w Pruszczu
Gdańskim gdańscy Kaszubi udali się Transcassubią, autobusami lub samochodami, aby
świętować i cieszyć się ze spotkań z pobratymcami.
• 20 lipca – Kaszubi z Gdańska (ze sztandarem
oddziału ZKP Gdańsk) uczestniczyli w uroczystościach odpustowych w Sianowie.
• 25 lipca – przedstawicielki gdańskiego oddziału ZKP Stefa Orzikowska i Halina Piekarek
uczestniczyły w pokazie filmów w ramach IV
Festiwalu Filmów Kaszubskich.
• 26 lipca – z okazji IV Światowego Zjazdu
Gdańszczan odbywały się spacery tematyczne
66
z przewodnikiem po Gdańsku. Spacer śladami
kaszubskimi poprowadził członek naszego
oddziału Jerzy Nacel. Wśród spacerowiczów
była (z rodzeństwem) 13-letnia Ania Korzyk –
wielokrotna uczestniczka i laureatka konkursu
Rodnô Mòwa w Chmielnie. Startuje w tym
konkursie już od 6. roku życia.
• 26 lipca – w Gdańsku rozpoczął się 754. Jarmark św. Dominika, który trwał do 17 sierpnia.
Podczas jarmarku występowały m.in. następujące zespoły: Kaszëbskô Rodzëna, Burczybas,
Kaszuby, Koleczkowianie. Można też było wysłuchać koncertów Very Korthals, grupy Sztërë
Kòtë i chóru Ludowa Nuta z Kanady.
• 27 lipca – podczas 19. Święta Chleba artyści
prezentowali swoje prace: rzeźby, haft, malarstwo na szkle, wyroby z rogu, biżuterię,
ceramikę. Odbywały się też konkursy kulinarne
o Bursztynowy Laur Marszałka Województwa
Pomorskiego Mieczysława Struka.
• 9 sierpnia – w Gdańsku-Matarni w kościele
pw. św. Walentego licznie zebrani zrzeszeńcy łączyli się w bólu z rodziną Richertów,
członków ZKP Oddział w Gdańsku. Ceremonii
pogrzebowej kilkudniowego Feliksa, który
spoczął w rodzinnej nekropolii z pradziadkami,
przewodniczył ks. proboszcz Jarosław Ropel.
Teresa Juńska-Subocz
POMERANIA WRZESIEŃ 2014
SËCHIM PÃKÃ ÙSZŁÉ
Pò włoskù
TÓMK FÓPKA
Czej jem rzeknął mòji białeczce, że terô mdã pisôł ò włosach, jaczich przez pierszi rok ni mòże scynac a czosac mùszi leno
przëbôczała mie, jak no nasze pòcechë wrócëłë latos z kòloniów szczotką. Mómë tej klatë na… klace, nogach, gãbie, w nosu,
zrëchtowónëch przez jednã parafiã. Ty jesteś ruda, ruda (…) i na ùszach, w tëch môlach cała, dze bòdôj je nôcenszô skóra. I ju
dole też – tak sobie redotno nócëłë, a më z Kòchlińską wzãlë to zaczinô sã klatów òbcynanié, gòlenié, wëriwanié czë depinôprzódka za jakąs nowòmódną kòscelną spiéwã…
lowanié. To òstatné wzãło sã bòdôj òd rzimsczégò dzobaŻlë sã spiéwie, tej colemało o białogłowsczich włosach. niô przez nié pilowóné pile. Pò łacëznie: nié pilowatus gãsus
A je jich pôrã zortów i nigdë dzysdnia jedna farwa na ti sami dzobùs. Samò słowò włosë je gwësno òd Włochów, co to baro
głowie dłëżi nie gòscy. Gôdô sã, że chłop robi cos z frizurą, czej zarosłi chòdzą.
mù włosëska na òczë, ùszë spôdają abò za kòszlã wlôżają. BiałKòżdi mòże zapùscëc sobie wąsë czë brodã a tak a tak
ka, czej miéniô frizurã, chce zmienic cos w żëcym. Mómë tej je/jã ògòlëc/przëstrzic, jak mù pasëje. Chłop z brodą mòże
òglowò różné włosné farwë: szëmlaté, czôrné, mëszaté, bruné, szlachòwac za Marksã, Leninã, Engelsã abò za wszëtczima
tãgòwé, sëwé i… łësé. Jedny gôdają, że wòlą bëc łësy prawie pò përzinkù narôz. Pòdobno z wąsoma. Rôz to mdze na
jak lësy, to je rudi, bò ti rudi pòdobno są falszëwi. Kòl ksãdza Piłsudsczégò, na Chaplina – to zôs na jaczégò jinégò Adolfa.
Sëchtë w słowarzu jem nalôzł, że
Wrôcającë równak do tëch
lëdze tëch z czerwionyma włosona głowie i do słowarza ksãdza
ma sã bòją jak… ògnia wnetkã.
Sëchtë. Żelë są piãkné, zadbóné,
Za to ò blondinach sã szpòrtë
tej człowiek je zdrów. Tłësté
A włosë są nié leno na włosë = chòrô wątroba. Chto
òpòwiôdô. Sëwi włos parłãczi sã
z żëcowim doswiôdczenim abò
głowie. Ga są tam, dze włos zjé, temù sã òn wkół serca
z kłopòtã. Czôrné białczi bôdôj
òwinie i człowiek ùmiérô. Czej
nie trzeba – pòzywómë sã kòmù sama na głowie stesą wiérniészé a mëszaté – nijaczé. W całoscë gôdają, że dłudżé
je klatoma. gna ùkłôdô, to znaczi, że chtos
włosë, to krótczi rozëm. Ale to le
za nim mòckò teskni. Jak kòmù
są taczé kaczé gôdczi…
pòjedińczny włos na brodze roWłosë pòmôgają w zwrósce, chùtkò ògdowieje. Włosë
cenim kògòs na se ùwôdżi.
mògą bëc prosté abò sã krãcëc
Prawie zarosłima nożëskama trafił do czerowcë aùtobùsa – kruzowac. Biwają gãsté i mòcné abò są rzôdczé a lëbé jak żëtkò
(prawie na nen swiat przeszłi) bëlny amerikańsczi kòmédiant na piôskù. Môłi włos to je pò prôwdze mało. Wiéta, czemù tej-sej
Robin Williams, czej jakno Mrs. Doubtfire jachôł dodóm pò bòli głowa? Bò bùten wasz włos wërzucony ptôch zaniósł do
służbie ze swòjima dzecoma. A Indianowie z karna Iroke- swégò gniôzda! Mòże kògò pòd włos wząc. Czej włosëska stoją
zów dlô wëstraszeniô niedrëchów robilë na głowach cos, co na głowie, to dô wiater. Mòże jic pòd włos, to jakbë pòd wiater
przëbôcziwô nen dzél rekina, co wëstôwô z wòdë. Remùs szedł. A wiater włosëje, czedë drze chmùrë na pasë…
Majkòwsczégò miôł lica włosaté a brodaté, co pewno nijak nie
To, co sã dzeje z włosoma na głowie, przekłôdô sã na
przëcygało do niegò kùpców. zachòwanié nima òbrosłégò. Jak chto je szadi, to je colemało
Co białeczczi sã namãczą, żebë COS z włosama zrobic! nerwés. Czej mù jaczi kùkùrik stoji, pewno je spiący. A łësy – je
Kùli gòdzyn sedzą pòd nyma… inkùbatorama? Wiele sã dëbelt nerwés!
głupawëch pismionów naczëtają i nié wiedno wëlãgnie sã
Z taczima knôpoma/chłopoma je dzél mni robòtë. Matrwałô... Òd małoscë za białogłowsczim ôrtã cygnie sã le szinką łep òbjedze i sygnie. Òni za to nëch parchatëch
szczotkòwanié, copów zaplôtanié, duta zawijanié, kóńsczégò mùniów gòlenié mają… I czãsto temù zacãti chòdzą. A za
ògóna rzeszenié, mòkrô włoszka, tapirowanié ë jiné, rów- nima żëcowima stegnama drëbòlą jich aniołowie stróżowie.
no wôżné. Białka z niepòrządną frizurą pòzywónô je czuch Ò jednym z nich wierã napisôł kòl łońsczich Gòdów Kazmiérz
abò klatôk. Lëdze gôdają, że czej białka nie rozmieje zrobic Jastrzãbsczi z Chwaszczëna:
pòrządku ze swòjima włosama, nie je pòrządnô wcale, tedë to
ju je szlińzdra. We włosë dzéwczãta wplôtają kwiatë, wsôdzają Lat lëdzczich czas flot przemijô,
Włos mój wnet biôłi sã stôł,
szpilczi, wiążą szléfczi.
A włosë są nié leno na głowie. Ga są tam, dze nie trze- W smùtkù Të ze mną téż płakôł,
ba – pòzywómë je klatoma. Kòl môłëch dzôtk są to klëszczi, W redoscë ze mną sã smiôł.
POMERANIA SÉWNIK 2014
67
Z BÙTNA
Szlachã Abecadła
RÓMK DRZÉŻDŻÓNK
– Pòj, jedzemë do Miasta – zabédowôł brifka.
– Zarô, zarô, a dze je klëka, dze je wół, dze je krótczé
– Niechc mie sã – zgniéło zdrzôł jem w mòdré niebò. a dze dłudżé? – brifka rozezdrzôł wkół, szukającë za rozwią– Mie tuwò je dobrze.
zanim ti drãdżi wëzgódczi.
– Nie bądzë taczim zgniélcã, rëszë sã, lato mómë. Në pòj,
Nôgle, niewiedzec skąd, stanãła przed nama czôrno
më dôwno w Miesce nie bëlë – brifka nôpiarto prosył.
òblokłô białka.
– A za czim?
– Cëż wa tu rikôta, pitowie jedny? – spitała sã, dzywno
– Jakùż za czim? Miasto to je Miasto! Wiedno wôrtné na naju zdrzącë a knérą pòcygającë, pewno za fùzlã wòniała.
naju wizytë.
– Nają nôrodną piesń spiéwómë – wëdolmacził ji brifka.
– Miasto jak miasto… – machnął jem rãką. – Le czile do- – Wa pewno ją codzéń spiéwôce, jak ją tuwò môce?
domów, pôrã kòscołów a kąsk lëdzy i aùtołów na szasëjach
– W Swiãtim Miesce kòzé piesnie jô bë mia spiewac?!
wicy jak w najim Pëlckòwie. Nick czekawégò. Lepi sadnij so Chtëż to widzôł a czuł! Wa bë lepi na Górczi szła bòżima piekòle mie – zrobił jem mù plac na mòji łôwce.
sniama Bòga chwôlëc – białka splënãła bez remiã, „kùsznijta
– Òd sedzeniô slôdk le bòli. mie w rzëc” – wëmrëcza, przeżegna sã a szła, dërchã sã na
– A òd łażeniô nodżi. Co je gòrszé?
naju òbzérającë.
– Hemòrojdë!
Sztócëk më jesz pòstojelë, całé a pół pòdzywiającë, a tej do
Taczi argùmeńt to mòże sedzącégò człowieka mòckò Miasta rëgnãlë. Tã na rënkù më jesz jeden sztolp nalazlë, pòtemù
zabòlec, temù flot jem wstôł
drëdżi, trzecy, czwiôrti, piąti…
a wiele czasu to nie zbawiło,
Ë tak më całé Miasto, szlachã
czej ma dwaji na kòle do MiaPëlckòwsczégò Abecadła,
sta cësnãlë.
òbeszlë. Kòl kòżdégò sztolpa më
Długò nie wara, kò dërch
sã niskò kłónialë a nają nôrodną
ma z górë jacha, a ju prawie
piesnią spié­welë. Na wieczór now Miasto më mielë wjachóné.
Miasto to je Miasto! dżi më ju mielë tam, dze ti wiele
Wtim brifka wrzeszczi:
Wiedno wôrtné naju wizytë. sedzący hemòrojdë mają.
– Diôblëszcze! Hamùlce
Òb drogã dodóm, kòło
mie sã skùńczëłë!
niosącë, kò jachac sã na nim
Ju jem chcôł na niegò nanie dało, jem môłczôł zmara­
szkalowac, że òn w Swiãtim Najim Miesce diôbła wòłô, czedë chòwóny, zó to brifka ò naju wanodze szlachã Abecadła
ma w jaczi, nama na drodze stojący, sztolp grzmòtnãlë. To le dërchã filozofòwôł.
dało trzôsk, kòło pòdżãté a ma dwaji na zemi, jãczącë, leżelë.
– Wiész të co, jô bë ne sztolpë kąsk jinaczi ùstawił. Kò
– Miôł të kòło ùbezpieczoné? – spitôł jem brifczi, maklącë zdrzij, kòl negò bùdinkù ZUS-u chòjnë a widłë gnojné na
so baniã.
sztolpie bëłë, a mie bë barżi prësczé półtrojôczi pasowałë.
– Nen stôri rëmtot? – drëch dwignął sã z zemi, wëzdrzôł
– Czemùż prawie półtrojôczi?
przed sebie a zawòłôł: – Widzôł të tak co?! Zdrzij, w co ma
– Të nick historëji nie znajesz – zajiscył sã brifka. – Nie wiész
wjacha! Całé a pół!
të, chto emeriturë miôł wëmëszloné? Nie wiész, tej cë rzekã, kò
Zdrzôł jem, le blós sztolp i mërgającé gwiôzdë jem widzôł. Niemc… Bismarck. Na rënkù ta stolëca téż mie za baro nie pa– Całé a pół? Jes të pò prôwdze wół. Jakùż të mógł, sérowała. Je Miasto stolëcą? Całégò Pëlckòwa? Nié, nié…
mackù, w sztolp trzasłi, do Miasta bez hamùlców jachac?
Ë tak òb całą drogã brifka kòżden jeden sztolp taksowôł
– Dôj pòkù, zdrzij tã do górë. Na sztolpie całé a pół je – a pò swòjémù pò Miesce ùstôwiôł. Jak më ju wnetkã pòd
brifka nie dôł so nick rzec, a pôlc w niebò wëcygôł.
dodomã bëlë, brifka stanął a czësto pòwôżno rzekł:
Zdrzã a pò prôwdze całé a pół z naju nôrodny piesnie
– Pòrządk mùszi bëc. Witro bierzemë ridle a jidzemë nazôd
na sztolpie sedzy a sã do naju smieje. Nie bëło co, wstelë do Miasta. Sztolpë wëkòpiemë a ùstawimë je jak sã słëchô.
më a nôgłosni jak më rozmielë, zaspiéwelë: „To je całé a to
Mój të Bòże, mùszôł nen brifka za mòckò w całé a pół
pół”.
głową trzasnąc!
68
POMERANIA WRZESIEŃ 2014

Podobne dokumenty

styczEń 2015

styczEń 2015 wielkiemu poecie, pisarzowi, publicyście i nauczycielowi zostaje poświęcony rok, który rozpoczynamy. Będziemy wspólnie szukać kamienia, z którego uda się zbudować pomnik odpowiedni do dokonań Heyke...

Bardziej szczegółowo