Cały numer w formacie

Komentarze

Transkrypt

Cały numer w formacie
Czasy Nowożytne
Modern
Ages
VOL. 25
Czasy
Nowożytne
TOM 25
Warszawa 2012
Rada Naukowa
Iwan Michelangelo D’Aprile (Poczdam), Hans-Jürgen Bömelburg (Giessen)
Andrzej Chwalba (Kraków), Karin Friedrich (Aberdeen), Henryk Gmiterek (Lublin)
Andrzej Kamieński (Poznań) Cezary Kuklo (Białystok)
Janusz Małłek (Toruń) – przewodniczący, Włodzimierz Mędrzecki (Warszawa)
Krzysztof Mikulski (Toruń), Stanisław Salmonowicz (Toruń)
Edward Włodarczyk (Szczecin)
Kolegium redakcyjne
Igor Kąkolewski (Warszawa), Wojciech Sławiński (Toruń) – sekretarz
Jacek Wijaczka (Toruń) – redaktor naczelny
Redakcja informuje, że drukowana wersja czasopisma jest pierwotna.
Adres redakcji
Polskie Towarzystwo Historyczne
Zarząd Główny
Rynek Starego Miasta 29/31
00–272 Warszawa
Kontakt mailowy
[email protected]
www.czasy-nowozytne.pl
Wydawca
Zarząd Główny
Polskiego Towarzystwa Historycznego
Spis treści
Artykuły
Tatjana Niemsch (Kiel) – Die livländische Reformation als städtischer Konflikt. Ein Beitrag zur Raumerfahrung am Beispiel Revals . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
Maria Bogucka (Warszawa) – Czas Apokalipsy. Wizje końca świata w Europie
w XVI–XVII wieku jako przejaw psychologicznej reakcji na wydarzenia epoki
przełomu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Sławomir Kościelak (Gdańsk) – Andrzej Kościelecki (około 1610–1641), potomek
wielkiego rodu w walce o status posesjonata. Studium upadku starego
możnowładztwa na początku XVII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Hanna Węgrzynek (Warszawa) – Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
i ich wpływ na funkcjonowanie oskarżeń o mord rytualny . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Stanisław Salmonowicz (Toruń) – Wokół sporów o definicję i chronologię zjawiska
oświecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
Wojciech Dutka (Bielsko-Biała–Kraków) – Diabeł, ostatni szlachcic czy rozumny
patriota? Aleksander Wielopolski w polskiej historiografii powstania
styczniowego (1863–1918) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
Tomasz Krzemiński (Toruń) – W cieniu kordonu. Społeczne aspekty funkcjonowania
granicy prusko-rosyjskiej w XIX i na początku XX wieku w rejonie Kujaw, ziemi
chełmińskiej i dobrzyńskiej (rekonesans badawczy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165
Materiały
Andrzej Mycio (Toruń) – Nowożytne rękopisy w zbiorach Biblioteki
Uniwersyteckiej w Toruniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
Wydawnictwo źródłowe
Adam Kucharski (Toruń) – Instrukcja podróżna Anny Zamoyskiej dla synów
odbywających peregrynację po Europie na przełomie XVII i XVIII wieku . . . . . 209
Recenzje
Agnieszka Jakuboszczak, Sarmacka dama. Barbara Sanguszkowa (1718–1791)
i jej salon towarzyski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008
– Beata Bawej-Lisiecka (Toruń) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227
6
Spis treści
Tomasz Krzemiński, Polityk dwóch epok Wiktor Kulerski (1865–1935), „Roczniki
Towarzystwa Naukowego w Toruniu” R. 91, 2008, z. 3 – Aneta Niewęgłowska
(Toruń) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Historica Třeboň 1526–1547. Listy, listiny a jiné prameny k politickým dĕjinám
období zrodu habsburské monarchie, díl I: Písemnosti z let 1526–1535, edidit
Tomaš Sterneck, Historicky° Ústav, Praha 2010 – Henryk Gmiterek (Lublin) . . . Jarosław Hrycak, Prorok we własnym kraju. Iwan Franko i jego Ukraina
(1856–1886), przełożyły Anna Korzeniowska-Bihun, Anna Wylegała,
Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2010 – Szczepan
Wierzchosławski (Toruń) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna Kuras, Współpracownicy i klienci Augusta A. Czartoryskiego w czasach
saskich, Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagiellonica”, Kraków 2010
– Jerzy Dygdała (Toruń) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleksandra Skrzypietz, Królewscy synowie – Jakub, Aleksander i Konstanty
Sobiescy, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2011 – Andrzej
Kamieński (Poznań) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ewangelicy w Toruniu (XVI–XX w.). Zbiór studiów, redakcja Jarosław Kłaczkow,
Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2011 – Olgierd Kiec (Zielona Góra) . . . Hans-Jürgen Bömelburg, Friedrich II. zwischen Deutschland und Polen. Ereignisund Erinnerungsgeschichte. Unter Mitarbeit von Matthias Barelkowski.
Mit 12 Abbildungen und 4 Karten, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 2011 – Jacek
Wijaczka (Toruń) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ks. Zygmunt Zieliński, Historia Kościoła. Odbicie rzeczywistości bożej w świecie,
wydanie 2, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań 2011 – Jarosław Kłaczkow
(Toruń) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polskie Towarzystwo Historyczne w Toruniu 1946–2011, red. Jarosław Kłaczkow,
Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2011 – Anna Krygier (Toruń) . . . . . . . . Szczepan Wierzchosławski, Orzeł Czarny i Orzeł Biały. Problemy modernizacji
społeczeństwa polskiego prowincji Prusy Zachodnie w XIX i na początku XX
stulecia, Wydawnictwo Littera, Olsztyn 2011 – Kazimierz Wajda (Toruń) . . . . . 231
235
238
243
247
253
256
260
262
264
Nekrologi
Jakub Goldberg (1924–2011). In memoriam – Stefan Gąsiorowski (Kraków) . . . . . 269
Marian Biskup (19 grudnia 1922 – 16 kwietnia 2012) – Janusz Małłek (Toruń) . . . 275
Noty o Autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279
Nota edytorska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281
Table of contents
Articles
Tatjana Niemsch (Kiel) – Reformacja w Inflantach jako konflikt miejski. Przyczynek
do percepcji przestrzeni socjotopograficznej na przykładzie Rewala . . . . . . . . . 11
Maria Bogucka (Warszawa) – Apocaliptic Time. Visions of the End of the World
in Europe in the 15th and 17th Centuries as a Psychological Reaction to the
Events in an Era of Change . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Sławomir Kościelak (Gdańsk) – Andrzej Kościelecki (c. 1610–1641), Scion of
a Great Family, and His Struggle to be a Landholder: A Study of the Collapse
of the Old Aristocracy in the Early 17th Century . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Hanna Węgrzynek (Warszawa) – Medical Practices in Early Modern Poland and
Their Lasting Impact on Ritual Murder Accusations . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Stanisław Salmonowicz (Toruń) – Some Remarks on the Debate about
the Definition and Chronology of the Enlightenment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
Wojciech Dutka (Bielsko-Biała–Kraków) – The Devil, the Last Noble or Wise
Patriot? Aleksander Wielopolski in Polish Historiography of the January
Uprising, 1863–1918 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
Tomasz Krzemiński (Toruń) – In the Shadow of the Border. Social Aspects
of the Prussian-Russian Border in the 19th and Early 20th Centuries
in the Kujawy, Chełmno and Dobrzyń Regions (Exploratory Study) . . . . . . . . . . 165
Materials
Andrzej Mycio (Toruń) – Early Modern Manuscripts in the Collection
of the University Library in Toruń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
Source edition
Adam Kucharski (Toruń) – The Journey Manual by Anna Zamoyska for Her Sons
Travelling Across Europe at the Turn of the 16th and 17th Century . . . . . . . . . . . 209
Revievs
Agnieszka Jakuboszczak, Sarmacka dama. Barbara Sanguszkowa (1718–1791)
i jej salon towarzyski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008
– Beata Bawej-Lisiecka (Toruń) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227
8
Table of Contents
Tomasz Krzemiński, Polityk dwóch epok Wiktor Kulerski (1865–1935), „Roczniki
Towarzystwa Naukowego w Toruniu” R. 91, 2008, z. 3 – Aneta Niewęgłowska
(Toruń) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Historica Třeboň 1526–1547. Listy, listiny a jiné prameny k politickým dĕjinám
období zrodu habsburské monarchie, díl I: Písemnosti z let 1526–1535, edidit
Tomaš Sterneck, Historicky° Ústav, Praha 2010 – Henryk Gmiterek (Lublin) . . . Jarosław Hrycak, Prorok we własnym kraju. Iwan Franko i jego Ukraina
(1856–1886), przełożyły Anna Korzeniowska-Bihun, Anna Wylegała,
Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2010 – Szczepan
Wierzchosławski (Toruń) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna Kuras, Współpracownicy i klienci Augusta A. Czartoryskiego w czasach
saskich, Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagiellonica”, Kraków 2010
– Jerzy Dygdała (Toruń) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleksandra Skrzypietz, Królewscy synowie – Jakub, Aleksander i Konstanty
Sobiescy, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2011 – Andrzej
Kamieński (Poznań) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ewangelicy w Toruniu (XVI–XX w.). Zbiór studiów, redakcja Jarosław Kłaczkow,
Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2011 – Olgierd Kiec (Zielona Góra) . . . Hans-Jürgen Bömelburg, Friedrich II. zwischen Deutschland und Polen. Ereignisund Erinnerungsgeschichte. Unter Mitarbeit von Matthias Barelkowski.
Mit 12 Abbildungen und 4 Karten, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 2011 – Jacek
Wijaczka (Toruń) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ks. Zygmunt Zieliński, Historia Kościoła. Odbicie rzeczywistości bożej w świecie,
wydanie 2, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań 2011 – Jarosław Kłaczkow
(Toruń) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polskie Towarzystwo Historyczne w Toruniu 1946–2011, red. Jarosław Kłaczkow,
Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2011 – Anna Krygier (Toruń) . . . . . . . . Szczepan Wierzchosławski, Orzeł Czarny i Orzeł Biały. Problemy modernizacji
społeczeństwa polskiego prowincji Prusy Zachodnie w XIX i na początku XX
stulecia, Wydawnictwo Littera, Olsztyn 2011 – Kazimierz Wajda (Toruń) . . . . . 231
235
238
243
247
253
256
260
262
264
Obituaries
Jakub Goldberg (1924–2011). In memoriam – Stefan Gąsiorowski (Kraków) . . . . . 269
Marian Biskup (19 grudnia 1922 – 16 kwietnia 2012) – Janusz Małłek (Toruń) . . . 275
About the Contributors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279
Quidlines for Contributors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281
Artykuły
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
Tatjana Niemsch
Kiel
Die livländische Reformation
als städtischer Konflikt
Ein Beitrag zur Raumerfahrung am Beispiel Revals
In „pfaffenfeindliche(r) Stimmung“1 habe sich die Reformation im Vergleich
zu weiter westlich gelegenen, wenn auch vermeintlich nicht weniger „pfaffenfeindlichen“, Orten in den livländischen Städten recht schnell durchgesetzt. Dieser
Befund der Forschung verwundert nicht, waren es doch auch im frühneuzeitlichen
Livland die urbanen Zentren, die politische und kulturelle Entwicklungen maßgeblich beeinflussten und vorantrieben. Informationen über die neue Lehre waren vornehmlich und frühzeitig den städtischen Eliten, der livländischen Geistlichkeit und
den landesherrlichen Oberschichten zugänglich. Eine unter anderem durch Druckmedien, Predigten und Lieder geprägte Öffentlichkeit führte aber insbesondere in
den Städten zu einer breiten Herausbildung einer neuartigen Kommunikationsgesellschaft, die die Reflexion auch kirchlicher Fragen erlaubte und förderte2. Von
der Berufung des ersten Predigers der neuen Lehre nach Riga bis zur unbedingten
Zusage der größten livländischen Städte, die Kirchenreform zu unterstützen, vergingen lediglich drei Jahre. Bereits im Juli 1524 hatten die Städte ein Bündnis
geschlossen, das gegen eine Verurteilung der lutherischen Lehre und damit für ihre
C. Schmidt, Auf Felsen gesät. Die Reformation in Polen und Livland, Göttingen 2000,
S. 173.
2
Vgl. I. Põltsam, Einfluß der lutherischen Reformation auf den Alltag in Livland, in: Estnische
Kirchengeschichte im vorigen Jahrtausend. Estonian Church History in the Past Millenium,
hrsg. R. Altnurme, Kiel 2001, S. 74; R. Tuchtenhagen, Inquisitio privata. Katechisation unter der estnischsprachigen Bevölkerung der schwedischen Ostseeprovinzen vor Einführung
der Volksschule, in: Ostseeprovinzen, Baltische Staaten und das Nationale, „Schriften der
Baltischen Historischen Kommission“ Münster 2005, 14, hrsg. N. Angermann, M. Garleff,
W. Lenz, S. 41. Zur Rekatholisierung vgl. N. Treumuth, Vastureformatsiooni esimene aasta
Eestis, „Ajalooline Ajakiri“ 1932, Bd. 11, S. 40–42.
1
12
Tatjana Niemsch
Durchsetzung agieren sollte und dem sich für einige Monate außerdem die livländischen Ritterschaften anschlossen. Der livländische Zweig des Deutschen Ordens
vermochte als mittlerweile beinahe funktionsunfähige Zentralgewalt zudem keine
Gegenwehr gegen die Reformation zu fassen respektive wagte angesichts seines
zunehmenden Machtverlusts in der Landesherrschaft kaum weitere Zerwürfnisse
mit den städtischen Kooperationspartnern zu riskieren3.
Alt-Livland4 – so sei grob die landesherrliche Struktur umrissen – umfasste zum
Beginn des 16. Jahrhunderts weite Teile Estlands, Lettlands und Kurlands. Der
Deutsche Orden trat bis zum Ende seiner Existenz 1561 auf den livländischen Landtagen als mächtigster von fünf Landesherrn auf. Mit dem Erzbistum Riga und den
Bistümern Kurland, Dorpat und Ösel-Wiek agierte der livländische Ordenmeister
in einer gleichsam konföderale sowie gegeneinander territorial-expansive Züge
tragenden Regentenstruktur. Zum Beginn des 16. Jahrhunderts waren die Burgen
des einstmals militärisch und politisch erfolgsgewohnten Ordens indes personell
unterbesetzt; eine einheitliche Durchsetzung der Ordenspolitik gelang in seinem
Herrschaftsgebiet nicht mehr.
So bat Ordensmeister Wolter von Plettenberg die Städte angesichts des zunehmenden Interesses an der neuen Lehre lediglich, die durch sie berufenen Laienpriester dahingehend zu kontrollieren, dass die hergekommene Herrschaft in Predigten nicht in Frage gestellt würde. Der Orden agierte zurückhaltend und damit
„reformationsfreundlich“5 sowie annähernd hilflos. Plettenbergs 1535 eingesetzter
Nachfolger Hermann von Brüggeney gestattete 1541 gar die evangelische Predigt,
hielt aber an der Verweigerung einer Säkularisierung des Deutschen Ordens auch
in Livland fest6.
Interaktionen von Landesherrschaft und Stadtpolitik gestalteten sich in den livländischen Städten indes unterschiedlich. Während in Riga seit 1452 Erzbischof
Dass die Reformation die Wirkungslosigkeit des Ordens erst aufzeigte, bemerkte u.a. J. Kivimäe, Die kulturellen Einflüsse der lutherischen Reformation in Estland im 16. Jahrhundert,
in: Reformation und Nationalsprachen, hrsg. B. Brentjes, B. Thaler, Halle 1983, S. 58. Zur
externen (militärischen) Bedrohung vgl. H. Kruus, Liivi orduriigi hukkumise põhjusist, „Ajalooline Ajakiri“ 1924, Bd. 3, S. 6–9.
4
Zur räumlichen Selbstverortung der Livländer in dem wechselhaften Herrschaftsgebilde sowie Überlegungen zur Nutzung des historisch uneindeutigen Regionenbegriffs Livland in
Überlieferung und Forschung s. D. Hormuth, Livonia est omnis divisa in patres tres. Studien zum mental mapping der livländischen Chronistik in der Frühen Neuzeit 1558–1721,
diss. masch., Kiel 2011, S. 1–2.
5
P. Johansen, Balthasar Rüssow als Humanist und Geschichtsschreiber, „Quellen und Studien
zur baltischen Geschichte“ 14, Köln–Weimar 1996, S. 103.
6
S. Tallinna Linnaarhiiv, Protokolle des Rats, sygn. Ab 11b; J. Kuhles, Die livländische Reformation unter vergleichenden Aspekten (1. Teil), in: Debatten um die Conquista – Probleme, Perspektiven und Kontroversen, hrsg. M. Zeuske, „Comparativ Hefte“ 1993, Bd. 1–2,
S. 144.
3
Die livländische Reformation als städtischer Konflikt
13
und Orden die Stadt- und Landesherrschaft vertraten, hatte sich in Reval7 trotz
der lokalen Anwesenheit der Landesherrschaft in Form des Revaler Komturs eine
Stadtgemeinde samt städtischem Rat gebildet, die seit 1248 nach Lübecker Recht
agierte, durch den Orden im 14. Jahrhundert mit weitreichenden Privilegien ausgestattet worden war und sich selbst nach außen vertrat. Die Unterstadt Revals wurde entsprechend oftmals gleichgesetzt mit der Stadt Reval, die auch als Domberg
bezeichnete Oberstadt beherbergte die Sitze des Ordens und seiner Vasallen sowie
des Revaler Bischofs8. Die Ursprünge dieser Stadtkonstellation gehen zurück auf
die Neubesiedlung des estnischen Hafen- und Marktgebiets Revala (auch Rävälä,
Rebala oder Reppel)9 durch dänische Eroberer zu Beginn des 13. Jahrhunderts, in
Folge derer und der livländischen Mission Festungsanlagen und die Domkirche
auf dem späteren Domberg entstanden (tanni linn = Dänenburg)10. Nach Umwegen
Die Nutzung nicht Tallinns, sondern Revals für die heutige estnische Hauptstadt folgt im
vorliegenden Aufsatz der häufigsten Bezeichnung in der für diese Analyse genutzten Überlieferung frühneuzeitlicher Ratsprotokolle und Prozessakten vornehmlich der deutschen Stadtherrschaft. Auch der spätestens seit 1918 allein zu nutzende Name Tallinn war bereits im
Mittelalter geläufig.
8
S. V. Helk, Estlands historie kort fortalt, Odense 1993, S. 30–33; A. Tuulse, Die Burgen
in Estland und Lettland, Dorpat 1942, S. 59; M. Biskup, G. Labuda, Die Geschichte des
Deutschen Ordens in Preußen. Wirtschaft – Gesellschaft – Staat – Ideologie, „Deutsches Historisches Institut Warschau“ Osnabrück 2000, 6, S. 154–155; R. Pullat, Die Geschichte der
Stadt Tallinn: Reval von seinen Anfängen bis zum Zweiten Weltkrieg, Tallinn 2003, S. 28–34;
J. Kreem, Paul von Steinen. Ein Gebietiger des Deutschen Ordens in Estland, in: Aus der Geschichte Alt-Livlands, „Schriften der Baltischen Historischen Kommission“ Münster 2004,
12, hrsg. B. Jähnig, K. Militzer, S. 243. Noch bis 1865 fand das ursprünglich durch Erik Plovpenning verliehene Lübecker Recht Anwendung. S. P. Johansen, Nordische Mission. Revals
Gründung und die Schwedensiedlung in Estland, „Kungl. vitterhets historie och antikvitets
akademiens handlingar“ Stockholm 1951, 73, S. 84. Die Stadt kaufte zudem das Prägerecht
für die landesherrliche Münze und war seit 1348 per Loskauf von der Heeresfolge nach Russland befreit. S. Codex diplomaticus Lubecensis. Lübeckisches Urkundenbuch, Abth. I, Bd. 6,
Lübeck 1881, S. 1025.
9
S. H. Valk, Estland im 11.–13. Jahrhundert. Neuere Aspekte aus Sicht der Archäologie, „Forschungen zur baltischen Geschichte“ 2008, Bd. 3, S. 68. Auf die Zugehörigkeit der umliegenden Gebiete seit Beginn der Überlieferung verwies C. Annerstedt, Grundläggningen af
svenska väldet i Livland 1558–1563 samt deraf alstrade strider inom Vasahuset, Uppsala
1868, S. 27.
10
Zur Eroberung 1219 s. T. Andersen, P. Raudkivi, Võimumängud Põhja-Eestis aastail 1219–
1238. Ajaloolis-sotsioloogilisi aspekte, „Acta Historica Tallinnsensia“ 2008, Bd. 13, S. 5–6,
21–23. Seit der Schlacht im Reval enthielt das kleine Wappen der Stadt den Dannebrog.
Erst ab 1564 führte Tallinn auf Befehl des schwedischen Königs Erik XIV. drei Löwen. Vgl.
T. Andersen, P. Raudkivi, From Saxo Grammaticus to Peter Friedrich Suhm. Danish Views
on Medieval Estonian History, „Acta Historica Tallinnsensia” 2007, Bd. 11, S. 16–22. Zur
Mission s. H. Valk, Eesti 13.–17. sajandi rahvausundi allikatest, uurimisseiskust ja probleemidest. Estonian Popular Religion c. 1250–1700: Sources, Research and Problems, in:
Estland, Lettland und westliches Christentum. Eestimaa, Liivimaa ja lääne kristlus, hrsg.
7
14
Tatjana Niemsch
erstand der Deutsche Orden die Stadt 1346 und sicherte sich damit die Landesherrschaft in Nordestland zu einem Zeitpunkt, zu dem Kaufleute an Stelle vormaliger
Überwinterungsplätze gotländischer Händler in unmittelbarer Nähe zum Domberg
bereits dauerhaft siedelten und damit die (Unter)stadt Reval begründet hatten.
Rund zweihundert Jahre später war der Revaler Rat in der Unterstadt erste Instanz der Kriminalrechtssprechung. Gleichsam hatten sich der Revaler Komtur und
der livländische Ordensmeister als Mediatoren in Auseinandersetzungen besonders
des in Stadtmark und Umland ansässigen Adels mit dem Revaler Rat etabliert, vermieden aber zum einen die auch an wirtschaftlichen Ressourcen orientierte Koexistenz beider Stadtteile zu gefährden und zum anderen sich in innerstädtische
Auseinandersetzungen einzumischen. Überschreitungen zwischen Bürgern der
Ober- und Unterstadt waren selten, wie nicht nur das stete Bemühen von Orden
und Stadtrat um die bauliche Pflege städtischer Mauern auch zwischen Unterstadt
und Domberg belegt, die sich damit unterdessen selbst als Beispiel eines regen
kommunikativen Austauschs beider so nah beieinander liegender Stadt-Orte zeigten11. Die sozialen und topographischen Raumerfahrungen von gleichzeitiger Nähe
und Abgrenzung führten nachgerade zu einem gesonderten Verhalten, wenn Orden,
Bischof und Dombergbewohner sowie Rat und Unterstadtbürger miteinander in
Konflikt gerieten.
Eine wie einleitend als „pfaffenfeindlich“ bezeichnete Stimmung in Livland
zu Beginn der 1520er Jahre kann mit Einschränkungen auch für Reval konstatiert
werden. Neben dem Misstrauen einiger Handwerksämter gegenüber Klerikern, denen unter anderem Unterschlagung und Fälschung von Testamenten Verstorbener
vorgeworfen wurde, und einem sich im Vorfeld der Reformation verstärkenden
Unverständnis der Bürger für die Privilegien der Angehörigen der Revaler Unterstadtklöster St. Michaelis und St. Katharinen, beharrte vor allem der Revaler Rat
in Auseinandersetzungen zwischen Bischof und Stadt auf seinem Alleinvertretungsanspruch für die (Rechts)angelegenheiten der Unterstadt12. Demgemäß weigerten
S. Rutiku, R. Staats, Kiel 1998, S. 77–81; K. Markus, Keskagsed maavaldused – uus allikas
Arhitektuuriuurijale, „Acta Historica Tallinnensia“ 2006, nr 10, S. 4–6.
11
�����������������������������������������������������������������������������������������������
S. Tallinna Linnaarhiiv, Privilegienbuch der Stadt Reval, sygn. Aa 109, fol. 57–59. Der Rat erbat die Ausbesserung der Dommauer, nachdem 1518 Ziegen in die Stadt eindrangen; ibidem,
sygn. Aa 14, fol. 20. Vgl. zudem A. Ritscher, Reval an der Schwelle zur Neuzeit. Teil 1: Vom
Vorabend der Reformation bis zum Tode Wolters von Plettenberg (1510–1535), Bonn 1998,
S. 75. Zur Koexistenz zwischen Rat und Orden s. J. Kreem, The Town and Its Lord: Reval and
the Teutonic Order (in the Fifteenth Century), Tallinn 2002, S. 18, 111–112, 130–132.
12
Vgl. R. Vogelsang, Reval und der Deutsche Orden: Zwischen städtischer Autonomie und
landesherrlicher Gewalt, in: Stadt und Orden. Das Verhältnis des Deutschen Ordens zu den
Städten in Livland, Preußen und im Deutschen Reich, „Quellen und Studien zur Geschichte
des Deutschen Ordens“ Marburg 1993, 44, hrsg. U. Arnold, S. 50. Das Steinhaueramt suchte
Unterschlagungen 1521 mit einer Neuregelung im Todesfall seiner Mitglieder zu begegnen;
vgl. Kuhles, Vergleichende Aspekte (1. Teil), S. 145. Zu geistlichen Gerichtsständen außer-
Die livländische Reformation als städtischer Konflikt
15
sich die Ratsherren im Frühjahr 1522 einer Anweisung des Revaler Bischofs Blankenfeld Folge zu leisten, das Wormser Edikt auf Revals Straßen zu verkünden, und
brachten schon in ihrer schriftlichen Replik auf die bischöfliche Aufforderung zum
Ausdruck, dass im Drinnen (bynnen) Revals ausschließlich der Rat entscheide. Gerade eine Diskussion um Luther würde, so die Sicht des Rats, erneut zu Vorwürfen
der Bürger gegen die Geistlichkeit und zu nicht geringer Zwietracht führen:
Vnnd is jwer erwerdige vaderlicheit schriftlick mandat an de kerckheren vnnd kercken
vorwesere yn geistlicken acht hir bynnen Reuell gelangeth, getogeth vnnd vorgeholden,
daryne jewe erwerdige vaderlicheit inholde pawestlicker hillicheit und und keyserlick
edict, Martin Lutther und desulvige lere anhengere boueheth to vormidenn vnnd to acht
erfolgen.
Hebben wie der wege myt vnser gemeynhet hir van vest bewarth gehat wes vth sulcken
vornemende muttes vnnd genadens gedten vnnd entstaen mochte. Des wir denne beden
deiles hir vth nichts hebben vermaercken vnnd befunden konnen, besunder vnns seyen
besorge nicht geringe twedracht unschicklickheit vnnd parteien entstehen twischen jwer
erwerdige vaderlicheit geistlickheit vnnd den wertlick dar vormiddelst tho vorwerken
welcke wie denne ynserer seyen vnnd na vormoge to verhede gude willich syn13.
Trotz umfassend begründeter Ablehnung, das Edikt zu veröffentlichen, distanzierte sich der Rat ausdrücklich von der lutherischen Lehre. „Dewil de vnsen este
jemandt van uns Martinum utther [sic!] nicht doen anhengen dessulvigen schedelicker lere yn den vortekenden artickeln volgen“14. Bischof Blankenfeld erinnerte
die Ratsherren, dass einem kaiserlichen Edikt Folge zu leisten sei und verwies auf
seine Zuständigkeit für die geistlichen Belange der Stadt. Kurzerhand verkündete
er die „gedane verwarnung in Marten Lutters saken“15 selbst und machte – wie vom
Rat prognostiziert – mit seiner Handlung die Reformation in der Revaler Bürgerschaft erst umfassend bekannt.
Verschiedene Interessen werden das Agieren von Rat und Bischof bestimmt haben. Bereits dieser kurze Einstieg in die Revaler Reformationsgeschichte verweist
indessen auf eine sozial-topographische Konstruktion, die ergänzend zu Interessen
und Werten die Entstehung, den Verlauf und die Bewältigung von Revaler Konflikten beeinflusst hat: städtische Akteure konstituierten situativ einen Erfahrungsraum, der dem entsprach, was sie im alltäglichen Leben umgab und worauf ihre
Erwartungen fußten.
halb der Bürgerschaften s. K. Militzer, Ratsverfassungen und soziale Schichtungen, in: Hanse
– Städte – Bünde. Die sächsischen Städte zwischen Elbe und Weser um 1500, „Magdeburger
Museumsschriften“ 4, S. 161.
13
Tallinna Linnaarhiiv, Stadtbücher: Sendbriefregister, sygn. Aa 14, fol. 261, Bd. 197.
14
Ibidem.
15
Ibidem, fol. 266, nr 200.
16
Tatjana Niemsch
Relationale Raumkonstruktionen, die vornehmlich topographische Gegebenheiten
des absoluten Raums mit sozialen Handlungskonstitutionen relativistischer Räume
vereinen, werden seit einigen Jahren in Soziologie und Geschichtswissenschaft – oftmals unter dem Etikett Spatial turn firmierend – für die Erforschung kollektiven und
individuellen Agierens herangezogen16. Die für die vorliegende Untersuchung der
Revaler Reformation als Konflikt genutzte Kategorie Erfahrungsraum ist diesen relationalen Modellen zuzuordnen, betont aber besonders die Erfahrung und die aus ihr
resultierende Erwartung als Merkmale sozial-topographischer Raumkonstitutionen:
Mit dem Erfahrungsraum definierte sich ein Raum, in dem sich Individuen und Kollektive aufhielten und deren soziale Zugehörigkeit durch Kleidung, Nahrung, Einkommen
und andere Merkmale erkennbar wurde. Er war wandelbar mit dem Zugewinn neuer Erfahrungen [...] (und) seine Mitglieder [...] (ergriffen) gegen alträre Gruppen und Räume
Abwehrmechanismen17.
Einfluss auf das Handeln einer Gruppe hatte neben sozialen Raumkonstitutionen
aktives und passives Wissen um Arbeits-, Wohn- und sonstige private und öffentliche
Versammlungsorte in der Stadt. Die Zugehörigkeit zum Erfahrungsraum (Drinnen)
wirkte Identität stiftend und erzeugte eine Konflikt fördernde Wahrnehmung von
Alterität (Draußen)18. Situativ und besonders augenscheinlich in Konflikten wurden
derart Erfahrungsräume verschiedener Revaler Gruppen – etwa des Revaler Rats,
von Ordensmitgliedern oder Dombewohnern, des Bischofs oder Städtern, Handwerkern oder Kaufleuten – wirksam. Unterschiedliche Konfliktursachen und Faktoren,
die die Bewältigung städtischer Konflikte behinderten oder beförderten, werden daher erkennbar, wenn aufgezeigt werden kann, inwieweit Konfliktakteure Abgrenzungsmechanismen verschiedenster Art initiierten und welchen ihnen bekannten
(städtischen) Erfahrungsraum sie jeweils konstituierten, indem sie – je nach Kontext
– auf eine von vielen ihrer räumlichen Identifikationsmöglichkeiten rekurrierten19.
Von der Vermeidung einer Auseinandersetzung mit dem nur scheinbar evidenten Raumbegriff
insbesondere in der deutschen Wissenschaft bis zu seiner Wiederentdeckung vgl. im Überblick u.a. M. Schroer, „Bringing space back in“ – Zur Relevanz des Raums als soziologischer
Kategorie, in: Spatial Turn. Das Raumparadigma in den Kultur- und Sozialwissenschaften,
hrsg. J. Döring, T. Thielmann, Bielefeld 2008, S. 125–148; M. Löw, Raumsoziologie, Frankfurt am Main 2001.
17
T. Niemsch, Drinnen und Draußen. Erfahrungsräumliche Deutungsmuster städtischer Konflikte in Revals 16. Jahrhundert, diss. masch., Kiel 2010, S. 52.
18
Das Begriffspaar nutze in der Analyse von Stadträumen erstmals S. Faroqhi, ’Drinnen‘ und
’Draußen‘. Ein Aspekt des Lebens osmanischer Stadtbewohner vom ausgehenden 16. bis zum
18. Jahrhundert, in: Städtische Volkskultur im 18. Jahrhundert, Städteforschung A, Bd. 51,
hrsg. R.-E. Mohrmann, Köln 2001, S. 125–142.
19
Zu Identifikationsoptionen s. G. P. Marchal, Grenzerfahrung und Raumvorstellungen, in:
Grenzen und Raumvorstellungen (11.–20. Jh.) – Frontieres et conceptions de I’espace (11e–
20e siecles), Clio Lucernensis nr 3, hrsg. G. P. Marchal, Zürich 1996, S. 24–25.
16
Die livländische Reformation als städtischer Konflikt
17
Das geschilderte Selbstbewusstsein des Rats gegenüber Bischof und Kaiser
gründete nicht zuletzt auf der eingangs beschriebenen frühen Trennung Revals in
Ober- und Unterstadt, wodurch sich zwei Erfahrungsräume in Reval bildeten, deren
separierende Wirkung das städtische Leben über Jahrhunderte nachhaltig prägte20.
Gleichwohl konstituierten die Bewohner aller Stadtteile Viertel- und Kirchspielgrenzen überschneidende Erfahrungsräume. Innerhalb der Orte, die das sozioökonomische und öffentliche Leben in Reval bestimmten – Domberg und Unterstadt,
Hafen und neuer und alter Markt, Hauptstraßen und Vorstädte – waren die deutschen Kaufleute die politische Elite einer quantitativ doppelt so großen und mehrheitlich estnischen Stadt von knapp 7000 Menschen21.
Gerade Konflikte dieser den Stadtrat stellenden oftmals weitgereisten hansischen Fernhändler mit Vertretern der Oberstadt verdeutlichen indes die auch topographische Zweiteilung der Stadt markant. Der Revaler Rat vertrat im April 1522
mit seiner Weigerung, das Wormser Edikt zu verkünden nicht nur seinen Erfahrungsraum nach außen, er suchte gleichsam Zwietracht (twedracht) im Innern zu
verhindern. Die Ratsherren lehnten das Ansinnen des Blankenfelds ab, um „irrung
vnnd (un)enichkeit to vormidende“22 und da sie – wie oben zitiert – daran nichts
Nützliches oder Gedeihliches erkannten, sondern befürchteten, dass daraus Zwietracht und Parteiung zwischen Geistlichen und Laien entstünde23.
In den Erfahrungsräumen des Rats war eine konstruktive Auseinandersetzung
mit den Vorzügen und Nachteilen der neuen Lehre respektive der Implementierung
ihrer Strukturen möglich und 1522 mitunter bereits erfolgt. Die Ratsherren waren
es gewohnt, alle Handlungen im topographischen Bereich der Unterstadt samt Vorstädten als ihren Zuständigkeitsbereich zu verstehen. Entsprechend mühelos lehnte
der Revaler Rat in Übereinstimmung mit anderen livländischen Städten und sogar
der Bevollmächtigten der Ritterschaften auf dem erwähnten Wolmarer Landtag eine
Verurteilung der lutherischen Lehre ab. Er begegnete der Androhung eines päpstlichen Banns beinahe gleichgültig, „nachdeme disse lande nicht mit deme banne
sunder deme wartlicken swerde irovert und gewunnen, willen ock derhalven mit
Zur zweigeteilten Wahrnehmung der Revaler im 17. Jahrhundert vgl. M. Klöker, Literarisches Leben in Reval in der ersten Hälfte des 17. Jahrhunderts (1600–1657): Institutionen
der Gelehrsamkeit und Dichten bei Gelegenheit, Bd. 1, Tübingen 2005, S. 56–62.
21
Dieser auf Schoßliste und Wackenbuch des 16. Jahrhunderts fußenden vorsichtigen Schätzung der Einwohnerzahl folgten zuletzt K. Brüggemann, R. Tuchtenhagen, Tallinn. Kleine
Geschichte der Stadt, Köln–Weimar 2011, S. 48. Vgl. auch P. Johansen, H. v. z. Mühlen,
Deutsch und Undeutsch im mittelalterlichen und frühneuzeitlichen Reval, „Ostmitteleuropa
in Vergangenheit und Gegenwart“ Bd. 15, Köln–Wien 1973, S. 91–93.
22
Tallinna Linnaarhiiv, sygn. Aa 14, fol. 261, Bd. 197.
23
Freie Wiedergabe des oben zitierten Sendbriefs, angelehnt an die Übersetzung von L. Arbusow, Akten und Rezesse der livländischen Ständetage, Bd. 3: (1494–1535), Riga 1910,
S. 371.
20
18
Tatjana Niemsch
Die Unterstadt Revals (rechts) und der Domberg (links) im 16. Jahrhundert. Den Schlüssel
zum Kleinen Domberg hielt der Rat der Unterstadt
Die livländische Reformation als städtischer Konflikt
19
dem banne nicht regeret nach upgeholden werden“24. Ritterschaften und städtische
Ratsendeboten konstituierten einen gemeinsamen Erfahrungsraum, dessen Drinnen
des mit dem Schwert eroberten Livlands von einem (schwertlosen) Bann gar nicht
gefährdet sein konnte, zumal vermeintliche Konfliktgegner zwar zahlreich, aber
buten landes und damit weit entfernt waren:
Doctor Martinus Lutters halven is eyner achtbarn ritterschop und der ersamen stede
gude rath und mening, men de szake hir ym lande van allen parten zo lange in gerow
hange unde bliven late, beth se buten landes durch pawestlicke hillicheit, keiserlicke
majestat, koninge, kurfursten, forsten, prelaten und hern, gestlick und wertlicke, hoge
scholen, gelerde und vorfarne lude, bie groten summen syn, durch eyn concilium edder
ander boqweme wege und middel, wo de na Gade und rechte staen und bliven sal, discernert und uthgespraken werde25.
Räte und Ritterschaften verdeutlichten, wer im Konflikt um die Tolerierung lutherischen Gedankenguts im Draußen agierte, so dass besonders die Ritterschaften auf
dem Landtag maßgeblich eher eigene Interessen denn die des Ordens vertraten26.
Auf die Auseinandersetzung des Rats mit Bischof Blankenfeld um die Revaler
Reformation wirkten vielgestaltig topographische Entfernungen. Weder der 1523
auf den Revaler Domberg berufene Ordenskomtur Paul von Steinen noch Ordensmeister Plettenberg erwiesen dem Bischof übermäßig Unterstützung in seiner Interaktion mit Rat und Kirchen der Unterstadt. Politisch nicht immer zielgerichtet
agierend, vertrat von Steinen die Belange des Ordens und seiner Vasallen selbst
während der Übergriffe auf Klöster und Kirchen 1524 nur zurückhaltend. Plettenberg hingegen war nicht in Reval, mit ähnlichen Problemen im gesamten Gebiet
des Ordens konfrontiert und beschränkte seine Einflussnahme daher auf die Bitten
um Zensur der in der Unterstadt abgehaltenen Predigten. Der Rat verwies mehrfach
auf die „vnschult“27 seiner Prediger, die ausschließlich die heilige Schrift verkündeten, und kam dem Ansinnen des Ordens in nur seltenen Fällen nach28. In einer
Replik verdeutlichten die Ratsherren allerdings, dass sie einen „vnchristlicken [...]
missbruck“29 nicht erlaubten, wiesen eine Einmischung in unterstädtische Verhältnisse aber wiederum ab und vertieften gleichsam die Grenzen zwischen den Akteuren der Ober- und Unterstadt.
Ibidem, S. 404. Irovert = erobert.
Ibidem.
26
Zu dieser Strategie der Ordensvasallen vgl. weiter J. Kuhles, Wolters von Plettenberg Haltung zur Reformation und Säkularisation Livlands, in: Wolter von Plettenberg und das mittelalterliche Livland, „Schriften der Baltischen Historischen Kommission“ Lüneburg 2001, 7,
hrsg. N. Angermann, I. Misāns, S. 42.
27
Tallinna Linnaahriiv, sygn. Aa 14, fol. 502.
28
Ibidem.
29
Ibidem, fol. 332.
24
25
20
Tatjana Niemsch
Durch Beisuchen um Mediation in früheren Auseinandersetzungen waren dem
Revaler Rat vielmehr Kommunikationswege zum Orden bekannt, die er nun nutzte,
um sich der landesherrlichen Unterstützung gegen die Anschuldigen Bischof Blankenfelds zu versichern. Die Wolmarer Einigung, mit der sich 1526 die Bischöfe
Revals, Ösel-Wieks und Kurlands dem Orden unterstellten, eliminierte schließlich
jegliche unmittelbare Gegenwehr des einzig aktiven Reformationsgegners auf dem
Domberg, da dem Bischof kaum mehr eigenmächtiges politisches Handeln möglich
war30.
Der Rat handelte aus einem Erfahrungsraum, der ein Zulassen altkirchlicher Enklaven in der Unterstadt verbot. Mitgliedern etwa des Dominikanerklosters St. Katharinen war frühzeitig die weitere Ausübung ihres kirchlichen Amts untersagt
worden, sollten sie die Predigt nicht nach den Maßgaben der evangelischen Lehre
verkünden wollen. In Reaktion auf diese Ankündigung bereiteten die Mönche eine
Sicherung klösterlicher Güter und Privilegien vor. Der Konflikt eskalierte jedoch
erst, als der Mönchsorden sich 1524 „vnlustig“31 zeigte, bis zur Fertigstellung des
neuen Siechenhauses Kranke der Stadt zu versorgen, da seine Zwecke dies nicht
vorsähen:
Den swarten moncken van des rades vnd gemeynheith wegen angewornen hebben vmb
de up de strate liggende krancken van en inthonemen, dem geliken de evangelische
prediger bynnen erer kerken predigen tho laten32.
Damit einhergehend wurden dem Konvent vielfältige Privilegien vom Recht auf
Direkthandel am Hafen bis zur Beerdigung der Brüder auf dem Klostergelände entzogen33. Insbesondere aber prüfte eine aus Ratsangehörigen bestehende Inspektorendelegation den Klosterschatz und forderte unter gewaltsamer Öffnung der Privilegienkiste die Abgabe aller klösterlichen Urkunden34. Schließlich ließ der Revaler
Rat die Klosterzugänge vermauern und nutzte somit physikalische Mauern, um die
Unversehrtheit der neuen Religionsausübung in der Unterstadt zu sichern.
Vor allem Schmidt bezeichnete Blankenfeld als einzigen Gegner der städtischen Reformation. S. C. Schmidt, Felsen, S. 174. Vgl. ähnlich R. Vogelsang, Autonomie, S. 40–41. Zum
Komtur s. J. Kreem, Paul von Steinen, S. 251–253.
31
Tallinna Linnaarhiiv, Landessachen, sygn. Br 12, fol. 37v. Genauer zur Armenfürsorge seit
der Revaler Reformationszeit s. T. Kala, Das Dominikanerkloster von Reval/Tallinn und die
lutherische Reformation, in: Die Stadt im europäischen Nordosten. Kulturbeziehungen von
der Ausbreitung des Lübischen Rechts bis zur Aufklärung, „Veröffentlichungen der Aue Stiftung“ Helsinki–Lübeck 2001, 12, hrsg. R. Schweitzer, W. Bastman-Bühner, S. 83.
32
Tallinna Linnaarhiiv, sygn. Br 12, fol. 36v. Vgl. auch ibidem, Katholische Kirche, sygn. Bk 3,
fol. 68r, 74v–75r.
33
S. Tallinna Linnaarhiiv, sygn. Bk 3, fol. 65r–65v, 87r–90r; ibidem, sygn. Br 12, fol. 36r–39r.
Vgl. außerdem T. Kala, Dominikanerkloster, S. 86.
34
S. Tallinna Linnaarhiiv, sygn. Br 12, fol. 38v.
30
Die livländische Reformation als städtischer Konflikt
21
Besonders die Ritterschaft – im Dominikanerkloster in der Moncke Straße bis
dato ihre Manntage abhaltend – protestierte gegen die Schließung und Neubestimmung des Gebäudezwecks durch den Rat. Wie der Rat, für den jegliche Bauten und
Handlungen auf dem Territorium der Unterstadt zu einem kontrollierbaren Drinnen
gehörten, suchten die Ritter, Einfluss auf das weitere Schicksal der Mönche zu nehmen und legitimierten dieses Begehren mit ihren Spenden an das Kloster, weswegen sie dieses „halbwegs als ihr Eigentum betrachteten“35. Während Ordensmeister
Plettenberg den Adel stützte, berief sich der Rat ihm gegenüber weiterhin darauf,
lediglich die Bedürfnisse der „armen elenden krancken“ vor die „der achtbaren
ridderschoppe [...] tho holdinge erer mandage her im swarten kloster“36 zu stellen.
Die Ritterschaft sollte hingegen nicht der Stadt verwiesen werden, aber zukünftig
Manntage in einem der größeren Gildesäle abhalten. Dem Rat lag an Durchsetzung
eines neuen Bestimmungszwecks des Klosterareals und damit der Verbannung altkirchlicher Strukturen. Er nahm vermutlich eine Zusage der Ritterschaft zum Ortswechsel innerhalb der Unterstadt in Kauf. Diese erhielt er indes nicht, woraufhin
Plettenberg wiederholt um die Erlaubnis zur Nutzung des Klosters bat37.
Insbesondere Erzbischof Linde von Riga zeigte sich auf dem Walker Landtag
1529 empört über das Ansinnen des Revaler Rats, das Lübecker Recht über geistlichem Recht durchzusetzen38. Der Rat ließ eine Vermittlung durch den Ordensmeister indes nicht zu, so dass der Konflikt ungelöst blieb bis zur Zerstörung des
Dominikanerklosters durch Feuer, dessen Legung in der älteren Forschung nach Interpretation eines Eintrags des Chronisten und Pastors Balthasar Rüssow den schon
1525 aus dem okkupierten Kloster verwiesenen Mönchen zugesprochen wurde39:
„Dattsülueste Jary ys ock dat herlike Möncken Kloster vnde de Mönnicke kercke
tho Reuel dorch der Mönnicken eigen Vüer angesticket vnde vorbrandt“40.
R. Vogelsang, Autonomie, S. 50.
Tallinna Linnaarhiiv, sygn. Aa 14, fol. 433, Bd. 313.
S. ibidem, Eingegangene Briefe, sygn. BB 24, Bd. 508–509.
S. L. Arbusow, Akten und Rezesse, Bd. 28–29, S. 666–667. Vgl. auch T. Kala, Dominikanerkloster, S. 90.
39
Zur Brandstiftungsthese s. P. Johansen, H. v. z. Mühlen, Deutsch und Undeutsch, S. 345. Zur
weiterhin umstrittenen, wenn auch wahrscheinlichen estnischen Identität sowie desweiteren
Lebensstationen Rüssows s. K. Brüggemann, Die ’Chronica der Prouintz Lyfflandt‘ von Balthasar Rüssow. Ein lutherischer Pastor als politischer Chronist, in: Kulturgeschichte der
baltischen Länder der Frühen Neuzeit. Mit einem Ausblick in die Moderne, „Frühe Neuzeit“
Tübingen 2003, 87, hrsg. K. Garber, M. Klöker, S. 265–281; P. Anksi, Henry of Livonia and
Balthasar Russow: The Chronicles as Literary Artist, „Journal of Baltic Studies” 1975, No
6 (2/3); K. Raik, Eesti- ja Liivimaa kroonikakirjutuse kõrgaeg 16. sajandi teisel poolelja 17.
sajandi alul, „Dissertationes Historiae Universitatis Tartuensis“ 2004, 8, S. 205.
40
Chronica der Provintz Lyfflandt…, Dorch Balthasar Russowen, Reualiensem. Thom andern
mal mith allem flyte auersehen, corrigeret, vorbetert, vnd mith velen historien vormehret
dorch den Autorem süluest, Bart 1584, Nachdruck Hannover 1967, S. 34–35.
37
38
35
36
22
Tatjana Niemsch
Bereits im Herbst 1524 war das Dominikanerkloster zudem stark beschädigt
worden, als in der Nacht des Festzugs zum Jahrestag des Siegs über russische Truppen bei Smolina auf Revaler Kirchen und Klöster übergegriffen wurde41. Auch die
Olaikirche im Norden der Unterstadt und die in Nähe des Rathauses gelegene Heiligengeistkirche verloren einen Großteil ihres Inventars. In der Überlieferung Rüssows wurden die Vorgänge der neuen Deutung biblischer Texte zugeordnet:
Unde alse ydt de Lude dem rechten vorstande Gödtlikes wordes vorluchtet hadde, dat
se Pawesten schendtlicken missbruke unde vorföringe sehen unde erkennen könden,
hebben se stracks mit den hölten götzen einen krych angefangen, unde de kercken gestormet, de götzen daruth gebannet, unde dat kercken geschmyde wechgeföret, dat men
nicht weth wor ydt vorschwunden ys42.
Während des sogenannten Revaler Bildersturms wurden auch Kirchräume gewaltsam von den äußerlichen Zeichen der zuvor ausgeübten Gebräuche befreit, in
deren Innern bereits evangelische Predigten abgehalten wurden. Die deutschen und
estnischen Bürger konstituierten im Konfliktaustrag Grenzen, die eine Integration
mittlerweile fremder Dinge in ihr Drinnen nicht zuließ. Die plündernden Gruppen
sortierten die im Stadtleben beobachteten Kleriker in das Draußen ihres Erfahrungsraums, grenzten Geistliche der Oberstadt jedoch nicht als störend ab. Für sie war
der Domberg – wenn auch erhaben, so doch topographisch nah – nicht der Stadt
Reval zugehörig. Erst im Winter 1527 kam es beim Besuch einer altkirchlichen
Messe zu Ausschreitungen auch auf dem Domberg.
Der Rat verurteilte die Plünderungen und suchte sowohl die sich noch widersetzenden Mönche, als auch die die städtische Ruhe störenden Bürger mit einer
universalen Kirchenordnung zu disziplinieren. Gleichzeitig wurde nicht nur eine
neue Kirchenleitung eingesetzt, der künftig der Revaler Pastor und gleichsam Verfasser der Kirchenordnung Johann Lange vorstehen sollte, sondern zudem der einleitend erwähnte Wunsch insbesondere der Gilden erfüllt, lediglich die neue Lehre
in den Kirchen der Unterstadt predigen zu lassen. Im Dominikankloster sollte ein
fester estnischsprachiger Predigersitz etabliert werden. Ferner wurden estnische
Taufbücher und ein Katechismus gedruckt. Einfluss auf die städtische Politik sollte estnischen Bürgern jedoch nicht gewährt werden. Während sie um mehr Beteiligung nachsuchten, verschärften sich die Gegensätze zur Ratselite städtischer Fern Vgl. M. Laur, T. Lukas, A. Mäesalu, A. Pajur, T. Tannberg, History of Estonia, Tallinn 2000,
S. 89. Die Verfasser schätzten die Zahl der bilderstürmenden Revaler Bürger auf 400 bis 500,
was etwa ein Zehntel der Unterstadtbevölkerung ausmachte. Zur mutmaßlichen Zerstörung
der Klosterbibliothek im Bildersturm s. M. Klöker, Das Revaler Bibliothekswesen bis zum
Jahre 1658, in: Books and Libraries in the Baltic Sea Region from the 16th to the 18th Century. Bücher und Bibliotheken im Ostseeraum vom 16. bis zum 18. Jahrhundert, hrsg. L. Kõiv,
T. Reimo, Tallinn 2006, S. 20.
42
B. Rüssow, Chronica, S. 34.
41
Die livländische Reformation als städtischer Konflikt
23
händler. Eine Konsensfindung konnte weder auf gleichen Interessen noch übereinstimmenden Erfahrungsräumen aufbauen43. Der Stadtrat bestimmte außerdem,
dass Gildeämter nur von Mitgliedern eingenommen werden durften, die bereits der
neuen Lehre anhingen44. Diese Regelung der den Rat stellenden kaufmännischen
Stadtelite scheint auf den ersten Blick zu überraschen. Bürger und Ratsmitglieder
sahen offenkundig Vorteile in einer schnellen Durchsetzung der Reformation, waren individuell jedoch nicht von einer Änderung ihres religiösen Verhaltens angetan. Formal setzte der Revaler Rat die Predigt in allen Kirchen der Unterstadt samt
neuen Kirchenstrukturen strikt durch. Zudem wurde der Besuch altkirchlicher Messen auf dem Domberg wiederholt verboten und mit Strafe belegt. Der Kirchgang
„tho dome vnd ton sustern“45 des Bürgermeisters Heise Pattiner hatte 1531 indes
eine neue Staffelung der diesbezüglichen Geldstrafen zur Folge:
Alle de ienigen, so vmb der huchgelie to dome ofte ton susteren hir en baven boslagen
vnd bofunden werden, sollten tor ersten reise dar vor breken 5 mk. tor anderen reysen na
irkentnisse eynes rades 10 ofte 20 mk. vnd so thor drudden reysen strafflick bofunden,
sal en der stadt mate vnd wichte ock ampt vnd gilde vorbaden wesen46.
Ein Verlassen des konfessionellen Drinnens – ob zum Domberg oder in das
Michaeliskloster – kam dem Überschreiten städtischer Bezirksgrenzen gleich und
sollte vermieden werden. Im Gegenzug beschwerte sich Ordensmeister Plettenberg
beim Revaler Rat über geänderte Schließzeiten der Tore zwischen Domberg und
Unterstadt, da diese die Domfreiheit einschränkten47.
Die Neudefinition städtischen Toresschlusses verweist nicht nur auf das Interesse des Rats, den Besuch altkirchlicher Messen zu unterbinden. Mit der Möglichkeit
den landesherrlichen Domberg quasi abzusperren respektive ein Eindringen seiner
S. Tallinna Linnaarhiiv, Kirchenordnung vom 19. September 1525, sygn. Ac 5, fol. 79–83.
S. außerdem J. Heyde, „Das Wort Gottes und das Heilige Evangelium so zu predigen…, dass
daraus Liebe, Eintracht, Friede und kein Aufruhr erwachse“. Städtische Reformation und
Landesherrschaft in Livland, in: Aspekte der Reformation im Ostseeraum, hrsg. R. Tuchtenhagen, „Nordost-Archiv“ 2004, Bd. 13, S. 269–270, 285; I. Põltsam, Alltag, S. 78–81; A. Ritscher, Schwelle Teil I, S. 109, 119–121, 133; L. Arbusow, Die Einführung der Reformation
in Liv-, Est- und Kurland, „Quellen und Forschungen zur Reformationsgeschichte“ Leipzig
1921, 3, S. 413; V. Niitemaa, Das Strandrecht in Nordeuropa im Mittelalter, Suomalaisen
Tiedeakatemian Toimituksia nr 94, Helsinki 1955, S. 253–255; J. Kuhles, Vergleichende
Aspekte (1. Teil), S. 150–152, M. Laur, T. Lukas, A. Mäesalu, A. Pajur, T. Tannberg, History,
S. 89–91; K. Kodres, Die Stadt und die Städter stellen sich vor. Öffentliche und private Räume in Reval am Beginn der Neuzeit, in: Kulturgeschichte der baltischen Länder, S. 157.
44
S. I. Põltsam, Alltag, S. 81.
45
Tallinna Linnaahriiv, Stadtbücher: Register van affsproken, sygn. Aa 16 fol. 139, Bd. 311.
‚Sustern’ lag das Kloster in der Breiten oder auch Süster Straße, St. Michaelis. 46
Ibidem.
47
S. ibidem, sygn. BB 24, Bd. 559. Bereits 1524 war die Domfreiheit eingeschränkt worden.
S. ibidem, Aa 14, fol. 347–348, Bd. 258.
43
24
Tatjana Niemsch
Bürger in die Oberstadt zu verhindern, besaß der Revaler Rat gegenüber dem Orden zudem eine Verfügungsgewalt, die wiederholt zur Konstitution eines unterstädtischen Erfahrungsraums führte, aus dem heraus der Rat seine Angelegenheiten
auch dem Orden gegenüber in weiten Teilen unabhängig bestimmte. So ist sein
Auftreten gegenüber dem Deutschen Orden während der Reformation angesichts
eines trotz weitreichender Privilegien dennoch klar definierten Herrschaftsverhältnisses, in dem der Rat dem Orden huldpflichtig war, durchaus ungewöhnlich zu
nennen. Schon 1525 etwa strichen Rat und Stadtgemeinde die Aufzählung der Heiligen aus dem Wortlaut der landesherrlichen Huldigung48. Auch über den Modus
des Umgangs mit dem Läuflingswesen bestand zwischen Rat und Orden über Jahrzehnte keine Einigung. Läuflinge – vom Land entlaufene Bauern, die nach einem
Jahr Aufenthalts in der Stadt ihren Status als unfrei verloren – waren ebenso vor und
nach der Reformation Streitpunkt zwischen Stadtrat und Gutsherren respektive dem
vermittelnden Ordensmeister. Eine höhere Anzahl derartiger Neuankömmlinge in
der Stadt zu Beginn der 1520er Jahre lässt sich nicht belegen, wohl aber vermehrte
Anfragen auf Rückführung entlaufener Bauern an den Rat, die entweder einem tatsächlich gestiegenen Aufkommen entsprachen oder aber auf den Erwartungen des
altgläubigen Adels gründeten, der die neuartigen Predigten als politische Agitation
zur Untergrabung seiner Herrschaftslegitimation wahrnahm49.
Die kirchenpolitischen und religiösen Veränderungen führten den Gutsherren
vor Augen, wie antastbar ein auf Frondiensten basierendes Herrschaftsmodell bereits war, während ihnen die Vorzüge der neuen Lehre nicht zugänglich waren.
Anders als in den livländischen Städten, für die durch den hohen Informationsstand
und das den Bürgern gewohnte gemeindebezogene Denken ein Erfahrungsraum
bereit stand, in dem die lutherischen Ideen rasch verständlich waren und etabliert
werden konnten50, verzögerte sich deren Umsetzung auf dem Land bis in die 1550er
Jahre. Der städtische Rat tolerierte zwar die Mediationsversuche des Ordens im
Läuflingskonflikt, akzeptierte den auf der Konstitution anderer Erfahrungsräume
basierenden Standpunkt der Ordensvasallen dessen ungeachtet nicht. So musste er
auch den Vorwurf entkräften, dass Revaler Bürger Bauern zum Direkthandel in ihre
Häuser einladen würden, um sie dort außerdem im neuen Glauben zu unterrichten
und zum Ungehorsam gegenüber ihren Herren aufzufordern. Der unbekannte Ort
– das Haus des Revaler Kaufmanns – mutierte für die Gutsherren zum Schauplatz
größtmöglichen Ungehorsams. Gäbe es keine Laienprediger, zweifelten die Bauern
nicht an ihrer Herrschaftslegitimation. Kämen die Bauern zum Handel nicht in die
Zu Zeiten Brüggeneys lautete der enstprechende Passus bereits helfe mir Gott und sein heiliges Evangelium. Zitiert nach I. Põltsam, Alltag, S. 76.
49
Ibidem, S. 74–75.
50
S. E.-B. Körber, Die Reformation im Ostseeraum als Kommunikations- und Verkehrsereignis,
in: Aspekte der Reformation im Ostseeraum, S. 34.
48
Die livländische Reformation als städtischer Konflikt
25
Stadt, hörten sie nicht von einer Lehre, die den altkirchlichen Vorstellungen ihrer
Herrschaft widersprach.
Mit dem Auftreten Tegetmeiers in Riga schienen sich Plettenbergs Befürchtungen zu bewahrheiten, die livländische bäuerliche Bevölkerung blieb jedoch unbeeindruckt. Die theologische Auseinandersetzung des Hamburgers und anderer Prediger lag fern ihrer Erfahrungsräume. Eine ausführlichere theologische Diskussion
begann in Reval zudem erst um 1530, nachdem die evangelische Predigt in der Unterstadt bereits gesichert war. Der zuvor bereits in den städtischen Briefen und Verordnungen häufige Bezug zur lutherischen Lehre fußte eher auf politischer Kenntnis
dieses spezifischen Reformators im Reich, als auf theologischen Studien51. Für den
Revaler Rat hingegen galt es ab 1522 indes zwischen der für ihn abstrakten Gefahr
aufrührerischer Reden und der Implementierung der gewünschten evangelischen
Kirchenordnung in der Unterstadt zu differenzieren. Seinen Erwartungen nach ließ
sich beides miteinander vereinbaren. Eine städtische, aktuell informierte und im
Gemeindekontext agierende Erfahrungsraumgruppe stieß mit dem Erfahrungsraum
eines Adels aneinander, dessen altgläubige Leitlinien allenfalls eine Konservierung
bestehender Herrschaftsstrukturen ausdrückten.
Zur effektiven Durchsetzung der neuen Lehre in der Unterstadt zählten nicht nur
die Einsetzung evangelischer Prediger in den Kirchen und Klöstern, sondern auch
die schnelle Gewöhnung an Disputationen, Armenfürsorge und – nicht zuletzt – die
Nonnenheirat. Seit 1524 war die Zahl der aus Klöstern flüchtenden Nonnen in Livland so stark gestiegen, dass ein Zusammenhang mit den sich verbreitenden neuen
Vorstellungen plausibel erscheint. Den Revaler Bürgern Michael Lode, Hinrick van
Essen, Adrian van der Nuwenstadt und Jost Keding sperrte der Orden gar das Geleit auf Domberg und im Umland, nachdem die Ritterschaft – seiner Spenden und
Töchter im Revaler Michaeliskloster in der Breiten Straße gewahr – Beschwerden
gegen ihre Heiraten mit Nonnen einlegte. Den vier Revaler Bürgern war die freie
Bewegung außerhalb der Unterstadt nicht mehr möglich, wollten sie sich nicht den
landesherrlichen Gerichtsbarkeiten stellen. Der Rat konnte einen solchen Zugriff
auf Mitglieder seiner Stadtgemeinde nicht zulassen, so dass er beim Ordensmeister
um Revision dieses Urteils nachkam52. Eine Auflösung der Ehen erreichte der Orden indes nicht.
Während der Reformationsjahre verstärkten sich, wie oben knapp umrissen, bereits bestehende Raumerfahrungen insbesondere zwischen Stadt und Orden. Abgesperrte Tore und der versuchte Ausschluss der Ordensvertreter aus den von ihnen
genutzten Gebäuden in der Unterstadt behinderten die Verständigung nicht nur in
Konflikten, die diese Schließregelungen unmittelbar betrafen. Der Rückgriff auf
Vgl. T. Kala, Dominikanerkloster, S. 90.
S. Tallinna Linnaarhiiv, sygn. Aa 14, fol. 382–383. Vgl. auch A. Ritscher, Schwelle Teil 1,
S. 115, 121, 125–126; I. Põltsam, Alltag, S. 75.
51
52
26
Tatjana Niemsch
unterschiedliche Erfahrungsräume und damit die Konstituierung eines divergierenden Drinnens bedingte, dass die formale Übernahme der lutherischen Lehre in der
Unterstadt mit einer noch stärkeren Trennung der beiden städtischen Lebensbereiche
einherging. Revaler Rat und Stadtgemeinde agierten selbstbewusst, soweit die Unterstadt oder Bürger dieser betroffen waren. Die Ratsherren verräumlichten die ihnen
übertragenen Privilegien, ignorierten aus diesem Verständnis heraus die Ansprüche
des Adels und setzten sich außerdem gegen Immunitätsrechte der Kirchen und Klöster
durch, während die aus klerikalen Privilegien resultierende Fremdartigkeit gleichsam die Auseinandersetzung zwischen Mönchen und Bürgern verstärkte.
Reval kannte zu Beginn der 1520er Jahre keine intensive theologische Auseinandersetzung auf geistiger und emotionaler Ebene. Stattdessen beherzigte der Rat
schnell den Wunsch der Stadtgemeinde zur neuen Lehre zu wechseln. In Revals
Unterstadt sollte die lutherische Erneuerung auf der Verkündigung des Evangeliums
fußen, nicht aber mit Aufruhr und Gewalt einhergehen. Die eingesetzte Kirchenordnung und das Strafgebührensystem für den Besuch altkirchlicher Messen auf
dem Domberg funktionierten allerdings nur als obrigkeitliche Instrumente, solange
Klöster die evangelische Predigt akzeptierten und Ratsherren und Bürgermeister
die städtischen Regelungen nicht durch individuelle Kirchgänge aufhoben. Es hatte
sich ein Erfahrungsraum konstituiert, zu dem die Förderung der lutherischen Lehre
gehörte. Die politischen Beschlussträger änderten unterdessen erst in den nachfolgenden Jahrzehnten ihre eigenen Glaubensgrundsätze, so dass Konfessionsgrenzen wie in vielen reformierten Städten über Jahrzehnte durchlässig blieben. In der
Konsolidierungsphase der Revaler Reformation entstanden innerhalb der Unterstadt deshalb vor allem dort Konflikte, wo Regelungen nicht einheitlich umgesetzt
werden konnten. Da der Domberg in altkirchlichen Strukturen verharrte, wurde
das Agieren des Rats dennoch je wirkmächtiger, desto stärker ein die Reformation
begünstigendes Drinnen mittels der raschen Abschaffung altkirchlicher Strukturen
in der Unterstadt geschaffen wurde.
Die Rechtsmäßigkeit des adeligen Ansinnens auf Durchsetzung des personalen Rechts in der Läuflingsfrage oder den Anspruch des Ordens legitimierte Herrschaft nicht verbal anzugreifen, zweifelten die Ratsherren nicht an. Der immer
vehementere Selbstvertretungsanspruch des Rats in städtischen Belangen gehörte
indes weder zum Erfahrungsraum der Gutsherren noch des Landesherrn und vermag derart auf unvorbereitete Konfliktgegner stoßend, ebenso zu einer schnelleren
Durchsetzung der Reformation geführt haben. Auch außerhalb der die Reformation
bestimmenden Ereignisse erwies sich der Rat als Akteur, der ein Einwirken auf die
Unterstadt und ihr Rechtssystem nicht zuließ53. Somit erschwerte die Zugehörigkeit
zum Erfahrungsraum nicht nur die Konfliktbewältigung, sondern war in Reval letz53
Zu den bekanntesten Beispielen städtisches Recht unbedingt durchzusetzen, gehört die Verurteilung des Adeligen Johann Uexküll von Rissenberg, der 1535 in Reval hingerichtet wurde,
Die livländische Reformation als städtischer Konflikt
27
tlich Konflikt fördernd. Interessenkonflikte blieben fürderhin immer dann unlösbar,
wenn Grenzen zwischen den Akteuren nicht nur auf sozialen Raumerfahrungen
fußten, sondern zudem das in der Auseinandersetzung definierte Drinnen mit dem
jeweilig konstituierten Erfahrungsraum übereinstimmte.
Der Orden und seine Vasallen sahen sich in der ersten Hälfte des 16. Jahrhunderts mit vielfältigen Herausforderungen konfrontiert, von denen Reval – und die
dortige Reformation – nur eine war. Etwa ist die Entwicklung der Reformation in
Riga keineswegs vergleichbar. Angesichts der Einführung einer neuen Stadtverfassung zur Eröffnung des Jesuitenkollegs, sah sich der dortige Stadtrat mit einer
massiven Einschränkung seiner ohnehin – im Vergleich zu Reval – weniger ausgeprägten Privilegien konfrontiert, so dass nachfolgende Unruhen erst im Verlauf des
16. Jahrhunderts unter gewaltsamer Einwirkung des neuen Landesherren endeten.
In einem durchweg komplizierten System städtischer und Landesherrschaft, lohnt
ein Blick auf die erfahrungsräumliche Bewältigung der Reformation als (Stadt)konflikt anderer livländischer Orte besonders54. In Reval war der Orden weiterhin
in seiner Herrschaft legitimiert, verlor aber in Konflikten gegenüber der Stadt an
Einfluss und letztlich Jahrzehnte vor 1561 weitgehend an (politischer) Existenz.
Tatjana Niemsch
Reformacja w Inflantach jako konflikt miejski
Przyczynek do percepcji przestrzeni socjotopograficznej
na przykładzie Rewala
Streszczenie
Zaledwie kilka lat upłynęło między odmową ogłoszenia edyktu wormackiego w Dolnym Mieście Rewal przez tamtejszą radę miejską na początku 1522 r. w celu uniknięcia
rozruchów i debat na temat „szkodliwej nauki” oraz konsekwentnym wcielaniem w życie
zasad doktryny ewangelickiej w tamtejszych kościołach i klasztorach a wprowadzeniem
protestanckiej ordynacji kościelnej. Elity miejskie musiały w szybkim tempie skonfrontować się z gwałtownymi zmianami w strukturach kościelnych i życiu religijnym. W tym
samym czasie rewalscy komturzy reprezentujący władzę zakonu krzyżackiego ani nie
wspierali rezydujących w Górnym Mieście biskupów Rewala, ani też nie dbali o interesy
zaniepokojonych rozwojem wypadków rycerzy zakonnych zamieszkałych w okolicznych
dobrach ziemskich.
nachdem er für Folter und Tod eines seiner Bauern für verantwortlich befunden worden war,
trotz gesperrten Geleits dennoch aber die Stadt betrat.
54
S. B. Bergmann, Die Kalenderunruhen in Riga in den Jahren 1585 bis 1590, „Benjamin
Bergmanns historische Schriften“ Leipzig 1806, 2, S. 104.
28
Tatjana Niemsch
Autorka artykułu przeanalizowała proces wprowadzania reformacji w Rewalu jako konflikt w miejskim środowisku pomiędzy radą i mieszkańcami miasta z jednej strony a Zakonem i biskupem z drugiej. Istotną rolę, oprócz sporu o wartości i konfliktu interesów,
odegrały także doświadczenia obu stron oraz środowisko socjotopograficzne, w którym
prowadziły one działalność. Radzie miejskiej udało się stworzyć środowisko, w którym
mogła wcielać zasady reformacji, wbrew defensywnej postawie katolickiego środowiska
Górnego Miasta, w sytuacji dość rzadkiej dla Inflant swoistej „dwuwładzy” w przestrzeni
miejskiej, co doprowadzić miało do uszczuplenia wpływów władcy terytorialnego, którym
w tym przypadku był Zakon.
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
Maria Bogucka
Warszawa
Czas Apokalipsy
Wizje końca świata w Europie w XVI–XVII wieku jako przejaw
psychologicznej reakcji na wydarzenia epoki przełomu
Niepokoje i frustracje mentalne zawsze towarzyszą epokom przełomu, powodującym radykalne zmiany w egzystencji jednostek i całych społeczeństw. Również
początek naszego XXI w., z jego rewolucją technologiczną i globalizacją, nacechowany jest pojawieniem się różnych odmian spirytualizmu i eschatologicznych
lęków (narodziny filozofii New Age i różnych sekt, spekulacje na temat Armagedonu, ostatnio przypominanie kalendarza Majów i datowanie kresu świata na grudzień 2012). Przy wielu różnicach w zakresie jakości i skali, atmosfera przypomina
tamtą sprzed kilkuset lat.
„W Europie z początku czasów nowożytnych strach, zamaskowany lub jawny,
obecny jest wszędzie” – pisał znany historyk francuski Jean Delumeau w swej znakomitej książce o fenomenie strachu w kulturze europejskiej1. Wtórował mu badacz
niemiecki Franz Irsigler, autor eseju o masowej histerii, charakteryzującej przełom
czasów średniowiecza i wczesnonowożytnych2. Był to początek ery kolonializmu
(odpowiednik w pewnym sensie naszej globalizacji) i nowego układu sił w Europie. Stulecie XVI zdominował błyskawiczny wzrost demograficzny (ludność kontynentu europejskiego z 80 milionów na początku XVI w. wzrosła do 105 milionów
około 1600 r.), szybka urbanizacja (powstanie miast dużych i bardzo dużych, powyżej 150 000 mieszkańców, tzw. metropolii) oraz rozwój żeglugi i handlu, który z obrotu towarami luksusowymi zamienił się w wymianę produktów masowej
potrzeby, takich jak zboże, drewno, artykuły i surowce niezbędne dla przemysłu.
J. Delumeau, La peur en Occident, XIVe–XVIIIe siècles, Paris 1978, tłum. polskie Strach
w kulturze Zachodu XIV–XVIII w., przeł. A. Szymanowski, Warszawa 1986, s. 35.
2
F. Irsigler, Aspekte von Angst und Massenhysterie im Mittelalter und im Frühen Neuzeit,
„Trierer Beiträge. Aus Forschung und Lehre an der Universität Trier” 1991, t. 30, s. 37–45.
1
30
Maria Bogucka
Oznaczało to zmiany egzystencji tysięcy ludzi, przyzwyczajonych do życia w małych ośrodkach, utrzymujących niewiele kontaktów ze światem. Ich stabilność
zachwiała również rewolucja cen, wywołana napływem do Europy złota i srebra
z Ameryki. Potaniał w związku z tym pieniądz, a podrożała żywność, co wywołało
bunty głodowe i rozruchy socjalne. Powodował je także rozwój wczesnego kapitalizmu, skutkujący przesunięciami w strukturze własności (słynne „ogradzania”
w Anglii) i formowaniem się nowych klas społecznych. Towarzyszyła tym przemianom modernizacja struktur państwowych i rozwój absolutyzmu. Od XVI w. zaczęło powstawać państwo scentralizowane, którego władza wkraczała intensywnie
w życie poddanych; zaczęły się procesy „cywilizowania” i „dyscyplinowania” społeczeństw, przedstawione swego czasu przez Norberta Eliasa3. Jednostka poddana
została coraz silniejszej kontroli. Zaczęto ją zmuszać do samoograniczenia odruchów i zmiany dawnych zachowań, m.in. seksualnych. Życie prywatne, rodzinne,
domowe, dawniej zakorzenione jedynie w tradycji, poddane zostało obserwacji
i kontroli władz państwowych oraz kościelnych. Wywołało to fale potężnej frustracji, stany depresyjne i lękowe na skalę nieznaną poprzednim stuleciom. Należy
dodać do tego rezultaty wybuchu reformacji, pociągające za sobą lawinę wojen
religijnych, a także załamanie się średniowiecznego systemu charytatywnego, co
uderzyło w biedotę i uczyniło z niej postrach bogaczy. Żebrak, dzięki jałmużnie dający bogaczowi nadzieję zbawienia, stał się teraz zbędnym próżniakiem, skazanym
na Dom Pracy Przymusowej. Dyskryminację odpłacał, przyłączając się do band
rozbójniczych i złodziejskich.
Ludzie tej epoki mieli więc poczucie, że ich życie legło w gruzach, że nie potrafią dostosować się do nowych wyzwań, pokonać katastrofy. Poszukując wytłumaczenia dotykających ich klęsk, sięgali do religijnego zasobu interpretacyjnego:
1. Nieszczęścia powoduje odwieczny wróg człowieka – szatan; 2. Zbliża się Sąd
Ostateczny, poprzedzany przez znaki zapowiadane w Biblii. Oskarżenia o sprawstwo szatana zaowocowało gigantycznymi represjami wobec jego sojuszników,
rzekomych czarownic i czarowników. Szał polowań na nich, jaki ogarnął Europę
w XVI–XVII w., oznaczał masowe prześladowania kobiet, mężczyzn, dorosłych
i dzieci. Oskarżenia, procesy, tortury, egzekucje dotknęły – według najnowszych
badań – dziesiątki tysięcy osób. Wielu historyków porównuje szesnastowieczny
„Hexenwahn” do dwudziestowiecznego Holocaustu.
Zrodzone ze strachu poszukiwanie „kozła ofiarnego”: członków szatańskiej sekty, nie uśmierzyło jednak społecznej frustracji. Zbiorową wyobraźnię coraz silniej
zaprzątały sugestywne fragmenty Biblii (Izajasz, Ezechiel, Daniel, Apokalipsa św.
Jana) odnoszące się do końca świata. Już w średniowieczu mnożyły się proroctwa
ów koniec zapowiadające (m.in. Hildegarda z Bingen, Brygida szwedzka, Joachim
z Fiore, Girolamo Savonarola, alzacki eremita Jan Lichtenberger). W XVI w. ich
3
Über den Prozess der Zivilisation, Bern 1969.
Czas Apokalipsy
31
rozpowszechnianie ułatwił niedawny wynalazek szybkiego druku i związane z nim
postępy alfabetyzacji, a także zalecana przez reformację lektura Pisma Świętego
przez wszystkich wiernych. W krajach katolickich nie powstały tego typu zjawiska,
a duchowni podlegli Rzymowi ograniczali na podległych sobie terenach zainteresowania proroctwami i spekulacjami na temat końca świata. Dlatego na mapie apokaliptycznych nastrojów występują głównie kraje protestanckie, zwłaszcza Anglia
i Niemcy oraz Północne Niderlandy.
Anglia stała się w XVII w. kolebką tzw. milenaryzmu i Ruchu V Monarchii. Był
to radykalny odłam purytanów, jednej ze stron walczących za panowania pierwszych Stuartów, a potem w czasie wojny domowej w latach czterdziestych XVII w.
Polityka i ruchy społeczne były ściśle wówczas splecione z konfliktami wyznaniowymi, a duża liczba sekt o fanatycznym profilu (kwakrzy, lewellersi, kopacze
itd.) utrudniała jakikolwiek kompromis. Już zresztą „złota” epoka elżbietańska
obfitowała w waśnie religijne. W połowie XVI w. George Joye przetłumaczył na
angielski dziełko Andreasa Osiandra Vermutung von den letzten Zeiten und dem
Ende der Welt aus der heiligen Schrift gezogen (Norymberga 1545). Wzbudziło
ono ogromne zainteresowanie w Anglii i spowodowało, że ludzie zaczęli myśleć
o końcu świata. Zaczęła też powstawać rodzima literatura na ten temat. Zapoczątkował ją w 1577 r. Thomas Rogers broszurą Of the End of This Worlde and the
Second Coming of Christ, przewidując, że koniec świata nastąpi jeszcze w XVI w.
Temat kontynuowali William Perkins, James Ussher, R. Baxter, C. Love, John
Seager, a w XVII w. Arthur Dent, Thomas Brightman, David Parens i Joseph Mede.
Publikacje o profilu eschatologicznym podgrzewały atmosferę walk toczących się
między monarchą, parlamentem i ludem o bardzo konkretne materialne sprawy:
obciążenia podatkowe, stosunek do ubogich, warunki egzystencji i pracy w epoce
zmian w strukturach własności („ogradzania”) i rozwoju wczesnego kapitalizmu.
Niepokoje społeczne pogłębiane były przez częste klęski elementarne, takie jak
głody i zarazy. Udręczeni ludzie łatwo wierzyli, że stoją w obliczu ostatecznej katastrofy – końca świata4.
Północne Niderlandy doświadczyły epidemii apokaliptycznego strachu z opóźnieniem, w drugiej połowie XVII i w XVIII w., choć oczywiście przepowiednie
dotyczące końca świata i Antychrysta pojawiały się tu już XVI w. Dopiero jednak
tragiczny 1672 r., który przyniósł inwazję francuską, zaowocował pojawieniem się
wizji Ludwika XIV jako Apokaliptycznej Bestii i poddaniem społecznej wyobraźni
wpływom Jana Rotha. Wyłamywał się on z ówczesnego stereotypu proroka pochodzącego z ludu, gdyż był zamożnym kupcem cukru z gdańsko-holenderskiej rodziny. Swoje idee sprecyzował w czasie pobytu w Anglii, gdzie związał się z Ruchem
Por. m.in.: B. W. Ball, A Great Expectation. Eschatological Thought in English Protestantism
to 1660, Leiden 1975; K. R. Firth, The Apocalyptic Tradition in Reformation Britain, 1530–
1645, Oxford 1979; Ch. Hill, Antichrist in Seventeenth Century England, London 1971.
4
32
Maria Bogucka
V Monarchii. Po powrocie do Amsterdamu zaczął drukować apele o nawrócenie
i pokutę. Zapowiadał zniszczenie Europy, przewidywał przybycie zbawcy z Północy lub ze Wschodu. Prorokował również, że król Francji zostanie zabity (executé)
przez swój własny lud, a król angielski poniesie klęskę w wojnie morskiej z Holandią (to się sprawdziło w sierpniu 1673). Prorok był kłopotliwy dla kupieckiej rodziny, toteż go uwięziono (1676–1691). Zmarł w 1702 r., nie doczekawszy realizacji
swej zapowiedzi o śmierci Ludwika XVI na szafocie.
Nowa fala przerażenia ogarnęła elity i lud Republiki Zjednoczonych Prowincji
w latach trzydziestych XVIII w., w rezultacie napięć między protestantami a katolikami. Bezpośredni powód był banalny. W 1734 r. doszło do rzadkiego (raz na 100
lat) zbiegu dnia św. Jana i Bożego Ciała. Odczytano to jako zapowiedź restauracji
katolicyzmu i zemsty katolików na protestantach za prześladowania. Do większych
zamieszek jednak nie doszło5.
Niewątpliwie za teren najsilniej i najdłużej dotknięty eschatologicznym szaleństwem uznać należy Niemcy. Głęboki kryzys społeczno-polityczny i kulturowy, jaki
dawał się tu odczuć od schyłku XV w., zaowocował ostrymi i powszechnymi stanami lękowymi. Wojna chłopska (1524–1526) i powstanie w Münster (1534–1535)
oprócz haseł społeczno-politycznych nawiązywały do apokaliptycznych proroctw.
Jeszcze większe znaczenie miał wybuch i błyskawiczne szerzenie się reformacji
zapoczątkowane wystąpieniem Marcina Lutra przeciw władzy papieża i hierarchii
Kościoła (słynne 95 tez z 1517 r.). Niemcy stanęły w ogniu konfliktów religijnych
splecionych z politycznymi (cesarz kontra władcy terytorialni). Walki toczyły się
zarówno na płaszczyźnie militarnej, jak i w formie gorących dyskusji ideologiczno-teologicznych. Dzięki wynalazkowi Gutenberga uczestniczyły w nich nie tylko
elity, lecz także setki i tysiące ludzi ze średnich oraz najniższych grup społecznych.
Przekład Biblii przez Lutra okazał się ogromnym sukcesem wydawniczym. Jeszcze
za życia reformatora wyszły 84 edycje oryginalne i 253 dokonane na ich podstawie.
Biblia ta była ilustrowana niezwykle sugestywnym miedziorytem Apokalipsy, wykonanym przez Albrechta Dürera w 1498 r. Oprócz Biblii doniosłą rolę w rozwoju
reformacji odegrały popularne druki ulotne, tzw. Flugschriften – tanie broszurki,
liczące zwykle od 4 do 12 stron (czasem więcej), często ilustrowane. Sprzedawano
je w gospodach, na ulicach, podczas jarmarków, targów i odpustów. Informowały o wydarzeniach w Niemczech i krajach ościennych, o toczących się dysputach
religijnych, o kradzieżach i gwałtach, o zarazach, pomorach bydła, zgonach panujących, przemieszczaniu się wojsk, a zwłaszcza o niezwykłych cudach i znakach
wieszczących zbliżanie się końca świata oraz nadejście Antychrysta. Wydawane
były w kolosalnych nakładach, a że były bardzo tanie, więc rozchodziły się błys5
W. Frijhof, Prophétie et société dans les provinces Unies aux 17e et 18e siècles, w: Prophètes
et sorcières dans les Pays-Bas, 16e–18e siècles, wyd. M. Dupont-Bouchat, W. Frijhof, R. Muchembled, Paris 1978, s. 263–362.
Czas Apokalipsy
33
kawicznie; miała do nich dostęp nawet biedota miejska i wieśniacy. Każdy druk
ulotny był czytany przez wiele osób, często na głos, komentowany i dyskutowany
w karczmie i wśród sąsiadów. Treść tych gazetek była dla mieszkańców Niemiec
w tych latach głównym źródłem informacji i wiedzy o świecie, formowała ich poglądy, lęki i nadzieje6.
Ogromny zbiór druków ulotnych przechowywany jest dziś w Niemczech w Bibliotece Księcia Augusta (Herzog August Bibliothek) w Wolfenbüttel. Ponad 350
druków pochodzących z XVI – pierwszej połowy XVII w., zebranych przeze mnie
podczas wielomiesięcznych kwerend w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, a także bogata literatura przedmiotu, stanowią podstawę
niniejszych rozważań. Materiały te zawierają proroctwa i kalkulacje dotyczące
daty końca świata, a także informacje o pojawiających się w Niemczech i w innych
krajach znakach stanowiących wezwanie do nawrócenia i pokuty, które dobrych
chrześcijan ocalą od potępienia, a może nawet oddalą nieco Dzień Sądu.
Ojciec reformacji Marcin Luter był mocno przekonany o tym, że koniec świata jest bliski, choć nigdy nie precyzował daty. Niemniej podzielał poglądy Filipa
Melanchtona, który publikując w 1531 r. historię świata, zamieścił w niej kronikę
Johana Cariona. Znajdowała się tu zaczerpnięta z żydowskiej tradycji talmudycznej idea, głosząca, że 1000 lat jest w oczach Boga jak jeden dzień. Sześć tysięcy
istnienia świata Talmud dzielił na trzy okresy: przed prawem, pod prawem i lata
panowania Mesjasza. Ten schemat, przypisywany prorokowi Eliaszowi, znany był
Lutrowi jeszcze przed 1531 r. W Suppotatio annorum mundi zawartym w Tischreden Luter napisał:
Sex milibus annorum stabit mundus
Duobus milibus inane,
Duobus milibus lex,
Duobus milibus Messiah.
Luter uważał 1540 r. za 5500 rok istnienia świata i wielokrotnie wyrażał przekonanie, że Dzień Sądu Ostatecznego nastąpi jeszcze za jego życia, najdalej za następnej generacji. Sam Luter przez wielu mu współczesnych postrzegany był jako
wysłannik Boga, którego działalność jest oznaką zbliżania się Sądu Ostatecznego.
Proroctwa Lutra dotyczące końca świata zaczęto publikować już po śmierci reformatora (1546), w latach pięćdziesiątych XVI w. Między innymi w 1557 r. Peter
Por.: W. Scribner, For the Sake of Simple Folk. Popular Propaganda for the German Reformation, Cambridge 1981; E. Weyrauch, Reformation durch Bücher. Druckstadt Wittenberg,
w: Gutenberg. 550. Jahre Buchdruck in Europa, Weinheim 1990. Hans-Joachim Köhler obli�����
czył, że na terenie niemieckiego obszaru językowego w latach 1501–1530 ukazało się około
10 000 wydań pism ulotnych; H.-J. Köhler, Erste Schritte zu einem Meinungsprofil der frühen
Reformationszeit, w: Martin Luther. Probleme seiner Zeit, wyd. V. Press, D. Stievermann,
Stuttgart 1986.
6
34
Maria Bogucka
Glaser z Drezna opublikował 120 takich proroctw; w 1574 r. wyszła nowa edycja,
rozbudowana do 300 stron i obejmująca 200 proroctw. Rosła też błyskawicznie
liczba pism zawierających prognostyki i przepowiednie końca świata innych autorów (m.in. Melchiora Speckera, Hieronymusa Menzla, Johanna Gareaeusa, Georga
Spalatina, Caspara Crusigera, Wolfganga Kaufmana, Bartholomeusa Gerharda, Jacoba Andreae, Davida Chytreusa, Bartholomeusa Wolfahrta, Andreasa Musculusa,
Matthiasa Flacciusa Illyricusa, Melchiora Ambacha, Nicolausa Wincklera, Philippa
Nicolai)7.
O ile Marcin Luter wielokrotnie w swych pismach dawał wyraz eschatologicznym przekonaniom o bliskości Dnia Sądu, o tyle Jan Kalwin oraz jego współwyznawcy, kalwiniści, koncentrowali się bardziej na problemie indywidualnego
zbawienia po jednostkowej śmierci. Nie było też w wypowiedziach Kalwina nacisku na zbliżanie się końca świata. Podobne stanowisko zajmował Ulrich Zwingli.
Tylko więc luteranie szerzyli w Niemczech apokaliptyczne wizje i lęk przed końcem świata oraz poszukiwali oznak świadczących o jego zbliżaniu się. Frustracje
luteranów pogłębiał rozwój sytuacji w Niemczech. Pokój augsburski z 1555 r. nie
oznaczał wygaśnięcia konfliktów religijnych. Ofensywa katolicyzmu po soborze
trydenckim (1545–1563) i rosnąca aktywność jezuitów nasuwała w kręgach luterańskich podejrzenie, że oto nadchodzi Antychryst. Należało przygotować się do
ostatniej walki.
Cały XVI w. i pierwsza połowa XVII stulecia stały więc dla luteranów pod
znakiem oczekiwania na Dzień Sądu. Wielokrotnie kalkulowane były daty tego
wydarzenia. Już na początku XVI w. mówili o nim anabaptyści działający w czasie
wojny chłopskiej (m.in. Tomasz Münzer) i powstania w Münster (m.in. Jan Matthijszon). Ich główny ideolog Melchior Hoffman zapowiadał Dzień Sądu kolejno
na 1533, 1534 i 1537 r. W 1532 r. przyjaciel Marcina Lutra, matematyk i teolog
Michael Stifel opublikował Rechenbüchlein vom End Christi, Apocalypsis in Apocalypsim, według której koniec świata miał nastąpić 19 października 1533 r. Kiedy
to się nie wydarzyło, ludzie, którzy pod wpływem przepowiedni porzucili pracę
i posprzedawali majętności, wpadli w rozpacz i chcieli zlinczować niefortunnego
proroka. Nie zniechęciło to jednak innych wizjonerów. Jeszcze w 1532 r. wyszedł
w Wittenberdze druk zawierający Ettliche Weissagung z 1500 r. astronoma Jakuba
Plawmena z Ulm, który przepowiadał, że w 1520 r. zacznie się w Niemczech wielkie powstanie przeciw papieżowi i Kościołowi, nastąpią ważne wydarzenia poli7
R. B. Barnes, Prophecy and Gnosis. Apocalypticism in the Wake of the Lutheran Reformation,
Stanford, Calif. 1988; W. E. Peuckert, Die grosse Wende. Das apocalyptische Saeculum und
Luther, Darmstadt 1966; U. Assendorf, Eschatologie bei Luther, Göttingen 1967; H. U. Hoffman, Luther und die Johannes Apocalypse, Tübingen 1982; H. Bietenhard, Die Tausendjährige Reich. Eine biblisch-theologische Studium, Zürich 1955, oraz D. Korn, Das Thema des
Jüngsten Tages in der deutsche Literatur des 17. Jahrhunderts, Tübingen 1957.
Czas Apokalipsy
35
tyczne (wybór nowego cesarza, pokonanie Turków, odzyskanie Grobu Pańskiego
przez chrześcijan) i zacznie era pokoju oraz szczęścia. Potem przyjdzie jednak czas
klęsk i panowania Antychrysta, zakończony końcem świata8.
W chaotycznej dyskusji dużą rolę odegrało opublikowanie przez Andreasa
Osiandra w 1545 r. w Norymberdze rozprawki Vermutung von den letzten Zeiten
und dem Ende der Welt, o której już wspominałam. Wcześniej, w 1544 r. autor ten
opublikował jej wersję łacińską. Broszura zyskała niezwykłą popularność, przetłumaczono ją na francuski, angielski i wiele innych języków. Sposoby kalkulacji
podane przez Osiandra stały się podstawą obliczeń daty końca świata dokonywanych w licznych krajach w XVI–XVII w., nie tylko w Niemczech. Następowało zagęszczenie wydawnictw poświęconych nieubłaganej katastrofie. Zwłaszcza 1588 r.
był typowany na to wielkie wydarzenie. Nie tylko elity znały tę datę. Wśród ludu
krążył wierszyk, którego autorstwo przypisywano matematykowi Johannesowi
Stofflerusowi:
Wenn man zelt 1580 und acht
Das ist das jahr das ich betracht
Geht in dem die Welt nicht unter
So geschehen doch grosse merckliche Wunder9.
Matematyk Mikołaj Weisse w prognostyku astrologicznym na lata 1572–1588
wzywał do pokuty mającej zapobiec zapowiadanym przez gwiazdy nieszczęściom
(głody, drożyzna, zarazy, wojny, zaćmienia księżyca i słońca, niepogody, trzęsienia ziemi), będącym rezultatem gniewu bożego. Jednocześnie zwracał uwagę, że
w 1584 r. nastąpi szczególna koniunkcja planet, jakiej nie było od 800 lat, od narodzin Karola Wielkiego; do takiej samej doszło także na sześć lat przed narodzeniem
Chrystusa. Teraz wystąpiła ona po raz trzeci w dziejach i ostatni, zapowiadając
koniec świata10.
Być może pod wpływem publikacji Osiandra ukazała się około 1545 r. podpisana przez kaznodzieję z Erfurtu Melchiora Ambacha broszura Vom Ende der Welt
und Zukunft des Endschrifts. Wie es vorm Jüngsten Tag in der Welt ergehen werde. Ujęto w niej w formę wiersza liczne stare przepowiednie zaczerpnięte z Pisma
Świętego (Mojżesz, Dawid, Salomon, Jeremiasz, Micheasz, Tobiasz, Malachiasz),
proroctwa Sybilli, apostołów Jana i Pawła, św. Metodego, mnicha z Fuldy Haymona żyjącego w czasach Karola Wielkiego, opata Joachima z Calabrii (XIII w.),
mniszki Hildegardy z Bingen (XII w.), Jana z Rupescissa (XIV w.), opata Bertolda
Herzog August Bibliothek in Wolfenbüttel (dalej: HAB), sygn. 292.16 Hist. (4).
D. Korn, Das Thema des Jüngsten Tages, s. 8.
10
Prognosticon Astrologicon von dem 1572 bis auff der 1588 Jahr werende. Durch Nicolaum
Weysen Mathematicum gedruckt zu Erfurdt durch Georgium Bawman zu der Schweinsklawen
bey S. Paul. Nie ma daty publikacji, ale o 1572 r. pisze się w niej „zukunftige Jahr”, a więc
zapewne 1571 r.; HAB, sygn. 125.34 Quodl. (29).
8
9
36
Maria Bogucka
z Garsten (XII w.), Dietricha z Zug (XV w.). Taką wierszowaną formę, łatwą do
zapamiętania i recytacji, stosowano często w tego typu literaturze. Innym sposobem uatrakcyjnienia broszur i przyciągnięcia czytelnika, który nie był teologiem,
była bogata oprawa ilustracyjna. Przykładem może być broszura licząca 258 stron
i zawierająca 86 sugestywnych drzeworytów, wydana anonimowo w 1549 r. i zawierająca wizjonerskie teksty Paracelsusa, Jana Lichtenbergera, Josepha Gr������
ünpecka (jedyny katolik w tym gronie, bawarski astronom i astrolog, dworzanin cesarza
Maksymiliana I), Johana Cariona i przepowiednie Sybilli11.
W związku z szeroką akcją propagandową spór o termin końca świata stawał się
coraz bardziej gorący. W 1558 r. w Norymberdze wydrukowano traktat Wilhelma
Friessa z Maastricht zapowiadający okropności dni ostatnich na lata 1559–1564;
potem autor przesunął fatalną datę na 1588 r. Gorączka oczekiwania rosła. Pastor z Giessen Georgius Nigrinus w opublikowanym w 1570 r. traktacie dowodził:
„ist doch gewiss und unleugbar, das wir in den letzten minuten der Welt sind”.
W 1577 r. we Frankfurcie nad Odrą Andreas Musculus opublikował rozprawę pod
znamiennym tytułem Vom Mesech und Kadar, vom Gog und Magog, von den grossen trübsal vor der Welt Ende…, wie nahe solches alles vor der Thür12.
Na początku XVII w. oprócz nowych fal apokaliptycznej histerii doszło także
do związanych z nimi zaburzeń społecznych. W Ulm piekarz Noah Kalb w 1606 r.
głosił, że jest zapowiedzianym przez Lutra prorokiem, który wystąpi przed Dniem
Sądu. Początkowo był popierany przez duchownych, ale gdy wywołał zamieszki
uliczne, został aresztowany przez władze miasta i ścięty jako wichrzyciel. Kilka
lat później niejaki Filip Ziegler z Norymbergi krążył wraz z grupą zwolenników
po kraju, wzywając do duchowej przemiany. Na podstawie swych wizji obiecywał
przyjście nowego Dawida, który zbuduje Królestwo Boże na ziemi. W Turyngii
w pierwszej ćwierci XVII w. głosił natchnione kazania ludowy prorok Esaias Stiefel, a w drugiej ćwierci stulecia aktywny był jego siostrzeniec Ezechiel Meth. Obu
cechowały radykalne postawy religijno-społeczne.
Głównymi nosicielami myśli eschatologicznej byli jednak nie reprezentanci ludu,
lecz uniwersytety. W środowiskach uniwersyteckich kwitła astrologia i prowadzono
teologiczno-matematyczne dyskusje, w których przewidywano rychły koniec pobłażliwości Boga wobec ludzkich występków. Kultura ludowa, tworzona przez prostych
ludzi, zbudowana z nieskomplikowanych wyobrażeń i asocjacji, mogła być tylko
odbiciem kultury „wysokiej”, „uczonej”. Zamiast subtelnych kalkulacji przeprowadzanych w kręgach uniwersyteckich, na ulicach, w gospodach i szynkach śpiewano
melancholijne piosenki o starości świata i nieubłaganym jego kresie, a więc o zjawiskach znanych dobrze każdemu z codziennego ludzkiego doświadczenia:
Ibidem, sygn. 223 Quodl. (4), oraz 278 Quodl. (3).
Ibidem, sygn. 202.97, Qu (45), 429.2 Hist., s. 468r-v; 202.79 Qu (47) i (26).
11
12
Czas Apokalipsy
37
Die Welt kan nun nicht lenger stehen,
Ist schwach und alt, się must vergehen,
Sie krächt an allen Örtern sehr,
Und kan die Last nicht tragen mehr13.
Obraz świata jako starego, chorego człowieka, który nie jest w stanie dłużej
funkcjonować, przemawiał do zmęczonego tragarza i kucharki bardziej niż uczone
wywody matematyczne. Te proste uliczne wiersze i piosenki stwarzały jednak popyt na druki „uczone”. Zwłaszcza bardzo stare proroctwa i przepowiednie cieszyły
się rosnącym zainteresowaniem, tak że wydawcy w tej właśnie formie przedstawiali
niektóre skomplikowane treści filozoficzne. Między innymi w 1580 r. Kasper Fugger z Drezna opublikował niemieckie tłumaczenie fragmentów łacińskiego dzieła
Laktancjusza Firmianusa (III–IV w. po Chr.) zatytułowanego Divinae institutiones,
zawierającego rozważania eschatologiczne, traktując je jako przepowiednie.
Oprócz ponurych krążyły także radosne wizje produkowane przez tzw. chiliastów, oczekujących po okresie katastrof nastania Królestwa Bożego na ziemi i ery
szczęśliwości. Na przykład matematyk i numerolog Paweł Nagel z Lipska opublikował Catopromantia Physica (1610), a następnie wiele innych pism, w których
rozwijał takie właśnie chiliastyczne wizje. Ale luteranie gwałtownie atakowali chiliastów. „Die Chiliasten sich auch Fantasten, die noch tausend Jahr mit den
Türcken����������������������������������������������������������������������
vorm Jungsten Tag wollen lustig sein” – ironizowała anonimowa siedemnastowieczna broszura, jednocześnie ostrzegając: „Das Ende ist da, Ja, das Ende
ist da”. Luterańskie pisma roztrząsały drobiazgowo grzechy i występki mieszkańców Niemiec (pycha, zamiłowanie do luksusu, brak miłości bliźniego, skąpstwo,
życie ponad stan, lenistwo, pijaństwo i obżarstwo, zaniedbywanie obowiązków,
bezbożność itd.). Ich autorzy dowodzili, że pobłażliwość Boga już się wyczerpuje;
z kochającego Ojca zamienia się On w surowego sędziego. Czas pokuty i kary już
nadszedł, Sąd Ostateczny i rozprawa ze złem nastąpi lada moment.
Dyskusję ożywiło wydanie niemieckiego tłumaczenia dzieła szkockiego wizjonera Johna Napiera. Obszerny druk (178 stron w 8°) ukazał się w 1611 r., a ponieważ zapowiadał Sąd Ostateczny dopiero na czas między 1688 a 1700 r., więc
przez wiele dziesięcioleci mógł rozpalać imaginację czytelników. W 1613 r. ukazała się również broszura Saksończyka z Halle, Jakuba Tilnera, zapowiadająca koniec świata na 1656 lub 1666 r., z którą polemizował natychmiast Albert Hitfeldt
z Magdeburga, kwestionując obliczenia Tilnera i twierdząc kategorycznie, że kres
nastąpi już latem 1613 r.14
G. Rost, Theologische Weissagung von den zweifachen Kirchenreform, Rostock 1625, s. 84;
cyt. za: D. Korn, Das Thema des Jüngsten Tages, s. 8.
14
Entdeckung aller Geheimnissen in der Apocalypsi oder Offenbarung S. Johannis begriffen.
Darinnen die Zeiten und Jahren der Regierung des Antichristi wie auch des Jüngsten Tages,
HAB, sygn. 224 Quodl. (5), oraz 225, Qu (3) i (4).
13
38
Maria Bogucka
Nowe nasilenie eschatologicznych lęków nastąpiło w latach 1620–1623. Atmosferę niepokoju zainicjowało anonimowe wydanie proroctw Jana Capistrana, franciszkanina żyjącego w XV w. Druk ukazał się w 1619 i 1621 r., zapowiadając wielkie nieszczęścia i zaburzenia. Posypały się także inne publikacje, m.in. Nicolausa
Hartprechta, pastora ze Steinbrücken Tuba Temporis (Erfurt 1620), zapowiadająca
na lata 1620–1625 wielkie wstrząsy, ale i zagładę wrogów Boga. Kolejne broszury drukował Paweł Nagel w Halle (Saksonia) na początku 1620 r., zapowiadając
na podstawie konstelacji gwiazd okropne klęski na lata 1620–1624, koniec świata przesuwając jednak na termin nieco odleglejszy. Niecierpliwie odrzucał takie
kunktatorstwo Paweł Felgenhauer „Bohemus”, twierdząc, że „das Ende schon da
ist”. Natomiast inny luterański duchowny, Georg Rost z Meklemburga, w opublikowanej w 1620 r. w Rostocku obszernej (204 strony) broszurze starał się uspokoić
panikę, polemizując z najbardziej zacietrzewionymi rachmistrzami. Świat ma swój
kres i Sąd Ostateczny nastąpi, ale nie tak szybko jak twierdzi sekta różokrzyżowców i Paweł Nagel15. Wzmianka o różokrzyżowcach zwraca uwagę na mało znaną
grupę opiniotwórczą. Było to tajne bractwo religijne działające w XVII i XVIII w.
we Francji i w Niemczech, którego jednym z założycieli był teolog wirtemberski
Johann Valentin Andreae (1586–1654), uprawiający filozofię ezoteryczną. Zarówno on, jak i jego współbracia śnili o powstaniu Królestwa Dobra, realizującego
ideały antyku symbolizowanego przez Różę oraz pierwotnego chrześcijaństwa
symbolizowanego przez Krzyż, i wierzyli w nadchodzący Sąd Ostateczny, mający
ostatecznie oddzielić dobro od zła.
Do grupy przekonanych o szybkim końcu świata należał też medyk i astrolog
ze Stargardu Pomorskiego Wawrzyniec Eichstadt, który w 1622 r. przewidywał
na 1623 r. zagładę ze względu na nadejście groźnej koniunkcji Saturna i Jowisza.
Niezrażony niespełnieniem się proroctwa, podpisał wkrótce wraz z dwudziestoma
innymi pomorskimi astrologami (m.in. z Dawidem Herliciusem) prognostyk na
1630 r., zapowiadający okropne nieszczęścia16.
Ponure wizje uczonych astrologów i teologów przenikały do szerokich kręgów
ludności w formie uproszczonej, ale nie mniej posępnej. Wśród wieśniaków i miejskiej biedoty krążyły w XVII w., podobnie jak wcześniej w XVI w., ulotne druki
z mrożącymi krew w żyłach wierszami i pieśniami o grożącej niemieckim ziemiom
boskiej karze za grzechy:
O Deutschland, Deutschland du hast Zeit
Thu Buss, thu dich bekehren.
Gross Trübsal ist dir zubereit
Von Gott niemand wirds wehren
Ibidem, sygn. 218.12 Quodl. (18); 218.13 Quodl. (22); 287.20 Quodl. (1), (3), (6), (7); 297.20,
Qu (9); 48.8, Politics (19).
16
Ibidem, sygn. 202.79 Quodl. (3), (4), (5).
15
Czas Apokalipsy
39
Dein Untergang macht sich herbey
Das macht dein Bosheit mancherley
Gott wird dich Mores lehren17.
Wyraźne w tym tekście nastroje sadomasochistyczne utrzymywały się w społeczeństwie Niemiec nawet wtedy, gdy krytyczne lata dwudzieste XVII w. minęły,
nie przynosząc oczekiwanej Apokalipsy. Jeszcze w 1631 r. broszury „prorocze”
opublikowali lekarz i matematyk Szymon Partlitz oraz astronom Georg Halbmayer, koniec świata umiejscowiając w latach 1633–1634. Potem nastąpiła cisza. Lata
1656 oraz 1666, które na początku XVII w. również były wskazywane jako daty
końcowego aktu dramatu świata (pisali o tym m.in. Jakub Tilner i Paweł Gr���
ü��
bner), przestały w pewnym momencie budzić przerażenie. Angielski historyk Robin
Barnes zauważył, że paradoksalnie to wojna trzydziestoletnia spowodowała zanik
eschatologicznych lęków i wygaśnięcie dyskusji o Sądzie Ostatecznym. Rozważania na temat aktualnych wydarzeń politycznych zajęły miejsce proroctw. Popularne
druki zaczęły się zajmować przede wszystkim bieżącymi politycznymi faktami,
a nie rozważaniami niemającymi związku z realną rzeczywistością. Konkretne wiadomości i informacje zaczęły w gazetach ulotnych zajmować miejsce proroczych
wizji. Przepowiednie na temat wielkiego cesarza niemieckiego, który rozgromi
Turków (a groza turecka narastała od zajęcia Konstantynopola w 1453 r. i oblężenia Wiednia w 1529 r.), wygasły, gdy na polach bitew pojawił się Gustaw Adolf, do
którego w dodatku pasowało proroctwo Paracelsusa z 1546 r. o Lwie z Północy18.
Ale Gustaw Adolf zginął w 1632 r. pod Lützen, przynosząc rozczarowanie wszystkim, którzy wierzyli, że zbuduje on Królestwo Boże na ziemi. Eschatologiczna
atmosfera wygasała, ustępując miejsca zmaganiom z realnymi problemami, wynikającymi z działań wojennych pustoszących niemieckie ziemie. Wojna trzydziestoletnia uczyniła życie mieszkańców Rzeszy bardzo ciężkim, nie przyniosła jednak
totalnej zagłady. Zaczęto więc zapominać o Apokalipsie.
Dyskusji o dacie końca świata towarzyszyła w Niemczech gorąca polemika na
temat znaków, jakie poprzedzą katastrofę. Jednym z sygnałów miało być pojawienie się Antychrysta, którego upatrywano w papiestwie (czasem także w cesarzu
tureckim). W wyobrażeniach niemieckich luteranów Rzym był wielką babilońską
nierządnicą, rządzoną przez Lucyfera. Stąd wywodzą się liczne wyobrażenia papieża jako szatana z rogami i kopytami, tiarą uplecioną z węży na głowie oraz
przedstawienia piekła jako czeluści zaludnionej przez papieży i kardynałów ucztujących z diabłami lub torturowanych przez nich za swe liczne występki. Nie brakowało też drastycznie obscenicznych przedstawień, np. papieża ukazywanego jako
monstrualne pośladki Lucyfera.
Ibidem, sygn. 218.13 Quodl. (7).
Prophezeyung Doctoris Philipp Theophrasti Paracelsi Anno 1546, Vom Löwen auss Mitternacht..., Ohne Ort. Gedruckt im Jar MDCXXXI; HAB, sygn. 218.12 (25).
17
18
40
Maria Bogucka
Ogólnie dostępną zarówno elitom, jak i ludowi sceną było niebo, na którym
nocami pojawiały się ważne informacje. Rozjaśniały je przerażające gwiazdy, ciągnące za sobą ognisty ogon – komety, które powszechnie uważano za wróżbę nieszczęścia, zwłaszcza wojny. Lęk budziły także zaćmienia słońca i księżyca, a nawet pewne koniunkcje planet19.
Ludzie byli przekonani, że zachowanie i wygląd gwiazd odnosi się bezpośrednio do ich losów. Twierdzono: „astra regunt homines”, choć oczywiście „Deus
astra regit”, a więc Bóg, poruszając gwiazdy, rządzi ludźmi20. Astrologia stanowiła w XVI–XVII w. element życia codziennego nie tylko elit, choć najbardziej
spektakularnie kwitła w środowiskach uniwersyteckich jako element astronomii,
i dworskich, gdyż żaden władca nie mógł się obejść bez nadwornego astrologa.
Również jednak członkowie warstw średnich, a nawet plebeje interesowali się
astrologią, która pomagała rozwiązywać codzienne problemy i podejmować decyzje. Produkowane co roku prognostyki przewidywały wydarzenia nie tylko te
wielkie, takie jak zmiany na tronach, wybuchy konfliktów politycznych, zawarcia układów, lecz także i te codzienne, dotykające każdego: wieśniaka, kupca,
właściciela statku, gdyż mówiły o perspektywach pogodowych, cenach żywności, burzach i suszach, plagach szarańczy, pojawieniu się zarazy. Ludzie czytali
je łapczywie, dostosowując swe plany do zachęt lub ostrzeżeń w prognostykach.
Głosy krytyczne, sugerujące np., że komety nie zwiastują nieszczęść, lecz są
zjawiskami naturalnymi, zdarzały się rzadko i nie przemawiały do wyobraźni
przeciętnego czytelnika. W dodatku drukarze, zbijający fortuny na ulotnych pisemkach, starali się uczynić je atrakcyjnymi i łatwymi w odbiorze. Wywody dotyczące komet i gwiazd ujmowano więc w formę piosenek lub dialogów toczonych
przez prostych ludzi, np. żołnierzy stojących nocą na warcie i obserwujących
zjawiska na niebie ponad ich głowami21.
Przerażenie budziły nie tylko planety, lecz także inne zjawiska pojawiające
się na niebie, np. krwawe deszcze i deszcze z płomieni, chmury układające się
Ibidem, sygn. 1531 – HAB, sygn. 125.34 Quodl. (14); 1532 – ibidem, sygn. 125.34 Quodl.
(12); 1556 – ibidem, sygn. 214.4 Hist./1); 1562 – ibidem, sygn. 243.24.3 Quodl. (1); 1568
– ibidem, sygn. T 570 HLMST 40 (15); 1572 – ibidem, sygn. 254.1 Quodl. (2), (8); ibidem,
sygn. 240.83 Quodl. (7); 1577 – ibidem, sygn. 223.3 Quodl. (2), ibidem, sygn. 219.2 Quodl.
(11), (12), (13), (14); ibidem, sygn. 28 Hist. (14), ibidem, sygn. 170.15 Hist. (6); 1580 – ibidem, sygn. 294.1 Quodl. (6); 1590 – ibidem, sygn. 258.19 Quodl. (1); 1604 – ibidem, sygn.
T. 1166 40 Helmsted (41); 1607 – ibidem, sygn. 256.11 Quodl. (4); 1618/1619 – ibidem, sygn.
202.79 Quodl. (1), (2), (6), ibidem, sygn. 287 20 Qu (2); ibidem, sygn. 223.3 Qu (2); ibidem,
sygn. 223.3 Qu (3), a także ibidem, sygn. 202.79 Quodl. (7), (21), (22), oraz ibidem, sygn.
243.23 Quodl. (1).
20
Por. broszury z lat 1606 i 1607; ibidem, sygn. T 1166 40 Helmsted (38), i ibidem, sygn. 197.3
Hist.4° (2).
21
Por. anonimowy druk z 1631 r., b.m.w.; ibidem, sygn. 289.10 Quodl. (6).
19
Czas Apokalipsy
41
w kształt walczących ze sobą wojsk, złowieszcze gry świateł i barw, które wyglądały jak postacie ludzi i zwierząt22.
Oprócz przesłań astrologicznych o zbliżaniu się końca świata miały świadczyć różne niesamowite i cudowne zdarzenia, takie jak narodziny zdeformowanych potworków, odstępstwa od normy w budowie, wyglądzie i zachowaniu
ludzi oraz zwierząt, a nawet roślin. Monstra funkcjonowały zawsze w kulturze
zarówno ludowej (karły, garbusy, kobiety z brodą itp. dziwaczne figury pokazywane na jarmarkach), jak i elitarnej (moda na karły i karlice na dworach królewskich). Stanowiły temat żartów i rozweselały w czasie zabaw elity władzy.
W XVI–XVII w. na fali eschatologicznych nastrojów przestano je uważać za
fenomeny naturalne, powstałe w wyniku błędów przyrody, a zaczęto traktować
jako zjawiska ponadnaturalne, znaki zsyłane przez Boga ludziom, aby się opamiętali, ponieważ nadchodzą czasy kary za ich liczne występki23. Użycie monstrów jako argumentu w dysputach religijnych zapoczątkowali Luter i Melanchton. Błyskawicznie zaczęła powstawać literatura poświęcona temu zagadnieniu.
Warto wspomnieć wielkie kompendia informacyjne – zbiory opisów cudownych
zdarzeń i pojawiania się monstrów. Zapoczątkował tę serię uczeń Melanchtona,
profesor filozofii z Wittenbergi Job Fincel dziełem Wunderzeichen. Wahrhafftige beschreybung und gründliche verzeichniss schröcklichen Wunderzeichen und
Geschichten (Nürnberg 1556). Oprócz pracy Fincla w obiegu było opracowanie
Konrada Lycosthenesa (właściwie Konrad Wolffhardt, teolog, profesor w Bazylei), wydane jednocześnie po łacinie i po niemiecku, zatytułowane Prodigiorum
ac ostentorum chronicon oraz Wunderwerck oder Gottes uner�����������������
gründtliches vorbilden (Basel 1557). Tego typu pisarstwo uprawiali też m.in. Caspar Goldwurm
(Wahrhaftige Beschreibung vieler Wunderwerken, Frankfurt 1557, 1567, 1579)
i Christoph Ireneus (De monstris, b.m.w. 1584).
Większą rolę niż te „uczone” kolekcje odgrywały popularne druki ulotne, krążące w tysiącach egzemplarzy. Opisywano w nich często ptaki o dziwacznym wyglądzie, lub nawet zwykłe, tylko że nadlatujące w ogromnej liczbie (tłumaczono to
Ibidem, sygn. T 570 Helmst. 4° (11); ibidem, sygn. 214.4 Hi (2), (3); ibidem, sygn. 218
Hist. (13); ibidem, sygn. 124.4 Quodl. (15); 1563 r. – ibidem, sygn. 142.6 Quodl. (8); 1622 r.
– ibidem, sygn. 198.14 (123); ibidem, sygn. 198.13 Hist. (27); ibidem, sygn. 223.1 Quodl. 36;
ibidem, sygn. 202.79 Quodl. (27), (28).
23
Por.: C. J. S. Thompson, The Mystery and Lore of Monsters, London 1930; R. Wittkower,
Marvels of the East. A Study in the History of Monsters, „Journal of the Warburg Institute” R. 5, 1942, s. 159–197; J. Céard, La nature et les prodigues, Geneva 1977; K. Park,
L. J. Daston, Unnatural Conception. The Study of Monsters in France and England, „Past
and Present” R. 92, 1981, s. 20–54; R. Habermas, Wunder, Wunderliches, Wunderbares. Zur
Profaniesierung eines Deutungsmusters in der Frühen Neuzeit, w: Armut, Liebe, Ehre. Studium zur historischen Kulturforschung, wyd. R. van Dülmen, Frankfurt am Main 1988,
s. 38–66.
22
42
Maria Bogucka
jako zapowiedź najazdu wrogich wojsk), a także cudaczne ryby złowione w Morzu Północnym, czasem ozdobione naroślami ułożonymi w ostrzegawcze słowa.
Szczególnie drobiazgowo komentowano narodziny zdeformowanych ludzkich
i zwierzęcych płodów, w ich kształtach widząc aluzje do stanu społeczeństwa i jego
występków. Bardzo często deformacje tłumaczono jako przypomnienie tureckiego
stroju, a więc zapowiedź najazdu Turków24.
Największy rozkwit zainteresowania monstrami przypadł na drugą połowę
XVI w., a w XVII w. zaczęło ono powoli wygasać, a właściwie przechodzić ze sfery rozważań eschatologicznych do naukowego przyrodoznawstwa. Stulecie XVIII
i Oświecenie przyniosły ostatecznie wyjaśnianie przyczyn ich powstawania w racjonalny sposób, bez uciekania się do interpretacji nadprzyrodzonej i traktowania
jako znaków dawanych ludziom przez Stwórcę.
Inne zjawiska przyrody pozostały nieco dłużej w sferze refleksji eschatologicznej, podbudowanej emocjami i lękami. Nawet tak naturalne wydarzenia jak powodzie i zatory na rzekach, bardzo gwałtowne burze, plagi szkodników, np. szarańczy,
traktowane były przez długie dziesięciolecia jako oznaki kary bożej za grzechy25.
Pod koniec XVI i na początku XVII w. zaroiło się w Niemczech również od
doniesień o objawieniach, opisywanych ze szczegółami przez druki ulotne. Zwykle
objawienia miewały dzieci albo młode wiejskie dziewczęta, czasem ubodzy wieśniacy, którym ukazywał się w polu lub w lesie anioł i apelował, aby wzywać ludzi
do pokuty26. Zdarzało się także, że objawienie miewali ludzie z wyższych sfer.
W 1561 r. w Miśni i w Turyngii pojawiły się wielkie ptaki, które rzucały się na ludzi i dziobały ich. W opisującej to zjawisko ulotce zamieszczony był drzeworyt przedstawiający wielkiego ptaka z ogromnym dziobem i wolem, przypominającego nieco pelikana. Autor wydanego
w Norymberdze pisemka zapewniał, że to stanowi zapowiedź nieszczęść i wezwanie do pokuty; HAB, sygn. 198.14 (135). Złowiona w 1566 r. ryba miała na boku złowieszczy napis:
„Wee/Wee/WEE/Mensch”; ibidem, sygn. T 512 Helmst. 4° (2). Broszury komentowały przyloty wielkich stad łabędzi do Niemiec w 1635 r. – ibidem, sygn. 243.7 Quodl. (19), a także
narodziny niemowląt potworków, których kształty przypominały występki ludzkie oraz tureckie stroje, szerząc psychozę strachu przed inwazją Turków; ibidem, sygn. 288.2 Hist. (22);
ibidem, sygn. 254.1 Quodl. (14); ibidem, sygn. 198.13 Hist. (27); ibidem, sygn. 254.1 Quodl.
(10); ibidem, sygn. 254.1 Quodl. (13); ibidem, sygn. 198.13 Hist. (16). Por. także: M. Bogucka, Noworodek w tureckim kapeluszu. Przyczynek do psychozy „wroga ze Wschodu” u progu
ery nowożytnej, w: Między Wschodem a Zachodem. Rzeczpospolita XVI–XVIII wieku, Warszawa 1993, s. 39–41.
25
HAB, sygn. 240.83; ibidem, sygn. 231.1 Quodl. (40); ibidem, sygn. 240.61 Quodl. (9); ibidem, sygn. 127.1 Quodl. (1).
26
1560 – ibidem, sygn. 159 Quodl. (11); 1580 – ibidem, sygn. 218.13 Quodl. (19); 1581 – ibidem, sygn. 240.61 Quodl. (10); 1593 – ibidem, sygn. 198.13 Hist. (27) oraz 223.1 Quodl.
(36); 1605 – ibidem, sygn. 142.6 Quodl. (7); 1623 – ibidem, sygn. 198.14 (83); 1624 – ibidem,
sygn. 202.79 (29), oraz ibidem, sygn. 202.79 (33); 1628 i 1629 – ibidem, sygn. 202.79 Quodl.
(23); 1630 – ibidem, sygn. 202.79 Quodl. (24) i (25); 1632 – ibidem, sygn. 202.79 Qu (32);
ibidem, sygn. 218.13 Quodl. (5).
24
Czas Apokalipsy
43
Kultura „wysoka” nie była odgrodzona od ludowej w sposób zdecydowany, istniał między nimi stały przepływ, a druki ulotne stanowiły ulubioną lekturę wszystkich grup społecznych. Wydany w 1568 r. w Erfurcie anonimowy druk opowiadał
o przygodzie kilku szlachciców spacerujących w okolicy Elsterbergu w Saksonii.
Ujrzeli czarną chmurę, a w niej Chrystusa na tronie, otoczonego przez wojsko aniołów z trąbami, za nimi stał tłum umarłych, modlących się pobożnie. Gdy pojawił
się diabeł ze swymi zastępami, doszło do walki dwu sił. Całe zdarzenie widzieli też
okoliczni wieśniacy27.
Spotykano również pozbawione religijnego podtekstu widma, świadczące jedynie o bliskości dwu światów – świata ludzi i świata demonów, świata żywych
i świata umarłych28. Nikogo nie dziwiły opowieści o zmartwychwstaniach, zwłaszcza gdy powracający z zaświatów wzywali do pokuty, opowiadali o spotkaniu
z Bogiem i o tym, że On ich posyła, aby nawracali ludzi29. Opowieści o przypadkach, gdy głuchoniemi zaczynali mówić i słyszeć, przybliżały czytelnikom druków ulotnych czasy uzdrowień opisywane w Ewangelii30. Liczne były – najczęściej wierszowane, z melodią do śpiewania – historie o bogaczach odmawiających
ubogim wsparcia, i karach, jakie ich za skąpstwo spotykały. Umacniały one wśród
ludu przekonanie, że ciężki los biedaków zostanie przez Boga wynagrodzony, a źli
wyzyskiwacze ukarani31.
Świat znajdujący się, jak wierzono, w przededniu Wielkiego Sądu był terenem
ostatecznych zmagań między złem a dobrem. Z jednej strony szerzyło się okrucieństwo i rosły zastępy brutalnych bandytów oraz sadystycznych morderców, mnożyły
się przypadki opętania przez diabła32. Z drugiej zaś pojawiali się wciąż nowi prorocy. Między innymi w 1581 r. krążył w okolicach Hennebergu (Saksonia) bosy
Ibidem, sygn. 218.13 Qu (80).
W styczniu 1629 r. w Miśni, 4 mile od Drezna, widziano walczące ze sobą wojska, które za
chwilę rozwiewały się jak mgła. W tym samym czasie na Pomorzu w okolicach Stargardu
widywano olbrzyma, którego nie imały się kule i który jednym skokiem przeskakiwał Odrę;
ibidem, sygn. 202.79 Qu (36).
29
1593 – ibidem, sygn. 218.13 Quodl. (60), oraz ibidem, sygn. 288.2 Hist. (19), tym razem pod
datą 1567. Także 1594 – ibidem, sygn. 198.13 Hist. (29).
30
1630 – ibidem, sygn. 218.13 Quodl. (10); 1631 – ibidem, sygn. 258.18 Quodl. (3).
31
1570 – ibidem, sygn. QU Hist. 169.14 Quodl. (63); 1571 – ibidem, sygn. Qu Hist 169 (60),
(64); 1580 – ibidem, sygn. Qu Hist 169.14 (62); 1581 – ibidem, sygn. Qu Hist. 169.14 (59);
około 1600 – ibidem, sygn. Qu Hist.169.14 (58); około 1620 – ibidem, sygn. Qu Hist. 169.14
(58); 1622 – ibidem, sygn. 218.13 Quodl. (79); 1628 – ibidem, sygn. 218.13 Quodl. (79).
32
Por.: ibidem, sygn. 253.1 Quodl. (15), ibidem, sygn. 152.3 Quodl. (34), ibidem, sygn. 218.11
(47), (48); ibidem, sygn. 218.13 Quodl. (81); ibidem, sygn. 120 Quodl. (24); ibidem, sygn.
198.14 Hist. (122); ibidem, sygn. 196.35 Hist. (2); ibidem, sygn. 254.31 Quodl. (11); ibidem,
sygn. 253.1 Quodl. (16); ibidem, sygn. 198.14 (92); ibidem, sygn. 218.13 Quodl. (11); ibidem,
sygn. 218 Hist. (13); ibidem, sygn. 198.8 Hist. (8); ibidem, sygn. T. 570 Helmst 4° Quodl. (3)
i (4).
27
28
44
Maria Bogucka
starzec z brodą, w mnisim habicie i z krzyżem na piersi. Nie przyjmował pieniędzy,
tylko pożywienie, i pił wyłącznie wodę. Zgromadzonym ludziom odsłaniał występki świata i zapowiadał nadchodzące dziwne wydarzenia. Skarżył się, że planują na
niego zamach papiści, zwinglianie i kalwiniści. Otaczały go stale tłumy, niektórzy
byli jednak zgorszeni faktem, że prorokowi towarzyszy grupka kobiet, z którymi
żyje on jak z żonami (obyczajem anabaptystów). W 1614 r. również w Saksonii
działał prorok Ezechiel Meth, nazywający siebie „żywym słowem Bożym” i nowym Chrystusem. Był to młody człowiek, po studiach w Lipsku. Władze uznały go
za niebezpiecznego wywrotowca i aresztowały wraz z piątką zwolenników, głównie członków rodziny33.
Stulecia XVI i XVII to także epoka niezwykłego nasilenia przypadków anoreksji dziewczęcej, niewątpliwie związanej z psychopatyczną atmosferą tych stuleci. Powstrzymywanie się od spożywania pokarmów w celu osiągnięcia wyższych
szczebli uduchowienia i ekstazy znane było wielu kulturom, w tym także chrześcijaństwu (asceza pustelników, praktyki licznych mistyków, a zwłaszcza mistyczek).
Wiara w oczyszczającą siłę postu występowała często obok lęku, że powstrzymywanie się od pokarmu może być dziełem szatana. Oskarżano m.in. o to czarownice,
sprawdzając ich wagę i posyłając na stos podejrzanie wychudzone, a więc lekkie.
Reformacja odrzuciła post jako praktykę pobożną. Niemniej to właśnie w krajach
protestanckich pojawiły się najliczniej cierpiące na jadłowstręt dziewczęta (czasem także chłopcy). Badania na ten temat są raczej skąpe34 i trudno znaleźć w nich
jednoznaczną odpowiedź na pytanie, czy „sztukmistrze głodu” (Hungerkünstler)
dawnych wieków winni być zaliczani do świętych (Katarzyna ze Sieny), czy raczej
do opętanych lub chorych (zwłaszcza histeria mogła powodować tego typu zachowania), a może po prostu należy ich brać za oszustów. W każdym razie zjawisko
budziło ogromne zainteresowanie; tłumy ciągnęły, aby oglądać wychudzone ciała
i sprawdzać, jak funkcjonują. Ich historie przedstawiały druki ulotne drobiazgowo,
opisując m.in. dochodzenia, jakie prowadziły władze duchowne i świeckie w tych
sprawach. Odgrywały one bowiem rolę w walkach toczących się między katolikami a protestantami. Każda z rywalizujących stron starała się wykorzystać w swej
propagandzie historię sławnej anorektyczki.
W Wolfenbüttel znajdują się druki przedstawiające losy dwu bardzo znanych
anorektyczek z XVI w.35 Pierwsza to Małgorzata Weiss, córka mieszczańska ze
Spiry, która w 1539 r. jako dziesięcioletnia dziewczynka przestała jeść i pić. Gdy
Ibidem, sygn. 218.12 Quodl. (27); ibidem, sygn. 258.2 Qu (4).
Podstawowa praca to wydana ponad 20 lat temu książka trzech badaczy, Belga, Holendra
i Niemca, nie historyków, lecz lekarzy i psychologa; W. Vandeeycken, R. van Doth, R. Meermann, Hungerkünstler, Fastewunder, Magersucht. Eine Kulturgeschichte der Ess-Störungen,
Zülpich 1990.
35
HAB, sygn. 146 Quodl. (29). W 1606 r. ukazał się kolejny druk opisujący fenomen Katarzyny; ibidem, sygn. 142.6 Quodl. (8).
33
34
Czas Apokalipsy
45
dochodzenie zarządzone przez biskupa Spiry poświadczyło prawdziwość tego zjawiska, została otoczona prawdziwym kultem, jej rodzina obsypana darami, a ją
samą przyjął na specjalnej audiencji cesarz Ferdynand. Druga z anorektyczek to
dwudziestosiedmioletnia Katarzyna Binder (w niektórych drukach nosi nazwisko
Künen) ze wsi Schmidweyler w Palatynacie, która zasłynęła w 1585 r. Mówiono, że od siedmiu lat nic nie je, a ostatnio przestała też pić. Katarzyna doznawała
objawień o treści religijnej. Ponieważ chcieli to wykorzystać zarówno katolicy,
jak i luteranie, elektor saski zarządził śledztwo, które potwierdziło wiarygodność
opowiadań Katarzyny i jej rodziny. Często zresztą zdarzały się oszustwa w tym
zakresie – potajemnie, nocą podawano posiłki osobom rzekomo obywającym się
bez pokarmu, aby w ten sposób zdobyć rozgłos i korzyści materialne. Od procederu
tego nie odstraszały bardzo okrutne kary wymierzane oszustkom i ich rodzinom, do
spalenia na stosie włącznie.
Zjawisko podobnej kategorii stanowiły przypadki histerycznego, konwulsyjnego tańca. Młode dziewczyny, straszone przez kazania i surowe ostrzeżenia rodziców, by nie ulegały skłonności do uciech i zbytków, bywały – jak ukazywały druki
ulotne – zmuszane przez diabła do niechcianych pląsów, kończących się tragicznie.
I tak np. w 1585 r. w pewnej wsi na Śląsku dwie dziewczyny zaczęły konwulsyjnie
tańczyć, głosząc jednocześnie potępienie hulanek, tańca, rozwiązłości, przedkładania rozrywek nad modlitwę. Tak przetańczyły 10 dni i nocy, po czym jedna zmarła,
a druga gdzieś przepadła36. Tego typu opowieści, przestrzegające przed uleganiem
podszeptom złego ducha i oddawaniem się grubej, grzesznej rozrywce, za jaką
protestantyzm uznał ludowy zmysłowy taniec, stanowiły element procesu „cywilizowania” społeczeństwa, jaki w XVI w. ogarnął Niemcy. Ujarzmianie przejawów
seksualności było jednym z ważnych zadań, jakie oczekujący na Sąd Ostateczny
mieli do wypełnienia.
Przez prawie 150 lat niemieccy luteranie żyli w świecie zdominowanym przez
wizje, proroctwa i cuda. Z lękiem obserwowali niebo i gwiazdy, oskarżali się
o liczne grzechy, pochłaniając treści sensacyjnych druków ulotnych, wierzyli, że
obcują na co dzień z wydarzeniami ponadnaturalnymi. Można powiedzieć, że ulegali zbiorowej psychozie. Wiele zjawisk odbieranych wówczas jako rezultat opętań diabelskich stało się w stuleciach następnych przedmiotem badań medycznych,
np. powiązana z histerią anoreksja, niezależne od woli ruchy ciała, tzw. choroba
Tourreta, którą można rozpoznać w przymusie konwulsyjnych tańców, nieprawidłowości rozwoju płodu i narodziny monstrualnych potworków, które dziś bada medycyna patologii ciąży, psychologia sadystycznych morderców – dziś analizowana
Ibidem, sygn. 187 Hist. (31). Z literatury por.: V. Jung, Wilde Tänze-Gelehrte Tanzkunst. Wie
man im XVI. Jh. versuchte, die Körper zu zähmen, w: Körper-Geschichten. Studien zur historischen Kulturforschung, wyd. R. van Dülmen, Frankfurt am Main 1996, s. 43–70.
36
46
Maria Bogucka
przez psychologów i seksuologów, poszukujących metod leczenia różnego typu
dewiantów.
Epoka apokaliptycznej psychozy, na pierwszy rzut oka pełna (z naszego punktu
widzenia) ciemnoty, przyniosła jednak pewne ważne zdobycze kulturowe. Powstał
powszechny nawyk czytelnictwa druków ulotnych i książek, które ze względu na
sensacyjną treść i wielką dostępność stały się powszednim chlebem dla wszystkich grup społecznych. Pochłaniano zawarte w nich informacje i komentowano je
w domach prywatnych, a także w miejscach spotkań publicznych: w gospodach,
zajazdach, karczmach, domach cechowych, a także wprost na placach i ulicach.
Odległość między kulturą „wysoką”, „uczoną” a „ludową” zmniejszyła się, gdyż te
same tematy roztrząsali uniwersyteccy profesorowie i rzemieślnicy w swych warsztatach. Lęk przed końcem świata niweczył w pewnym sensie bariery socjalne, gdyż
ogarniał zarówno szlachtę oraz możnych, jak i prostych wieśniaków, prowadził
więc do swoistej demokratyzacji społeczeństwa, wzmacniał poczucie wspólnoty
losu człowieczego.
Dziś zajmują się tym skomplikowanym okresem specjaliści, badacze z różnych
dziedzin – oprócz historyków również socjologowie, psychologowie, etnolodzy,
antropolodzy, kulturoznawcy. Największe zdziwienie budzi na ogół nie tyle sam
obraz unikalnego eschatologicznego świata, balansującego na granicy zbiorowego szaleństwa, ile jego szybki rozpad pod wpływem wojny trzydziestoletniej
oraz zmian zachodzących w formach egzystencji i kulturze już w drugiej połowie
XVII w.
Maria Bogucka
Apocaliptic Time. Visions of the End of the World in Europe
in the 16th and 17th centuries as a Psychological Reaction
to the Events in an Era of Change
S u mm a r y
The 16 and 17 Centuries had brought to Europe deep changes in many spheres (the
geographic discoveries, the rapid population growth and urbanisation, the development of
trade and production, the growing power of the state) which affected the traditional patterns
of life. The people of that time (like many today) often felt that their old lives lie in ruins,
that they could not adapt to the new challenges they faced. They sought explanation for
the troubles they were experiencing in two religious interptetations: 1) the disasters were
caused by humans’ sternal enemy – Satan; 2) Last Day was coming preceded by the signs
prophesied in the Bible. The custom to read daily the Bible was spread in protestant countries; catholic clergy did not propagate it among ordinary people. The most affected by the
apocaliptic psychose were Germany, England and the Netherlands. In the heated discussion
th
th
Czas Apokalipsy
47
about the moment of the second coming of Christ were engaged both university scholars
as well as common people. The great role was played by popular short pamphlets – the
so-called volant prints (germ. Flugschriften). They described miracles such as revelations,
resurections, cases of extreme selfdenials (foodrefusal), unnatural deliveries etc. which
were happening as signs of approaching Doomsday.
Today this complicated, difficult period is being studied by reserchers from a variety
of disciplines. What appears as most astonishing is not so much the image of this unique
eschatological world so close to the mass madness, but rather its rapid disintegration under
the influence of the Thirty Years War and changes that took place in the human existence
and in culture already in the second half of the 17th century.
Translated by Author
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
Sławomir Kościelak
Gdańsk
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641), potomek
wielkiego rodu w walce o status posesjonata
Studium upadku starego możnowładztwa
na początku XVII wieku
Stan badań
Dzieje kujawsko-wielkopolskiego możnowładczego rodu Kościeleckich herbu
Ogończyk budziły już zainteresowanie wielu historyków, w tym zwłaszcza genealogów, zarówno klasyków tej dziedziny nauki z przełomu XIX i XX w.1, jak
i badaczy z XX w., z najsławniejszym i najbardziej szanowanym Włodzimierzem
Dworzaczkiem na czele2. Spekulowano na temat utraty znaczenia rodu na skutek
ruchu egzekucyjnego, łączono ten problem z wygaśnięciem najzamożniejszych gałęzi rodziny i przejściem fortuny w obce ręce, wreszcie sugerowano, że ród ten
przestał istnieć bądź to w XVII3, bądź w XVIII stuleciu4. Żywiono jednak i taA. Boniecki, Herbarz polski, t. 11, Warszawa 1907, s. 250–252; S. Uruski, Rodzina – Herbarz
Szlachty Polskiej, t. 7, Warszawa 1910, s. 263. Oczywiście o rodzie Kościeleckich informowały obszernie także najstarsze polskie herbarze, w tym najszacowniejsze, autorstwa Bartosza Paprockiego z XVI w. i Kaspra Niesieckiego z XVIII w.
2
W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 114.
3
Takie przeświadczenie można np. spotkać już w Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 4, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski,
Warszawa 1883, s. 581, przy okazji omawiania dóbr Kościeleckich w Krajence: „Roku 1652
umarła ostatnia, zdaje się, z domu tego Anna Kościelecka, miała za męża 1° voto Iwińskiego,
potem Stefana Grudzińskiego...”. Przeświadczenie o stosunkowo dawnym wygaśnięciu tego
rodu można też spotkać w literaturze dotyczącej rodów spokrewnionych z Kościeleckimi
(zob.: L. Sławiński, Tytus Działyński 1796–1861, Poznań 1984, s. 4).
4
E. v. Żernicki, Der Polnische Adel und die demselben hinzugetretenen anderländischen
Adelsfamilien. General-Verzeichniss, t. 1, Hamburg 1900, s. 450, oznajmiał wygaśnięcie rodu
Kościeleckich w 1730 r.
1
50
Sławomir Kościelak
kie przeświadczenie, że ród ten dotrwał do czasów nieomal najnowszych, ale był
kompletnie zapomniany i pozbawiony jakiegokolwiek znaczenia5. Upadek rodu
Kościeleckich doczekał się również bardzo wstępnie opracowanego artykułu,
pod takim właśnie tytułem, pióra poznańskiego badacza Sławomira Leitgebera6.
Problemy z zachowaniem odpowiedniego szlacheckiego prestiżu w takich rodach
jak Kościeleccy stały się przedmiotem badań nad elitami Wielkopolski i Kujaw
z przełomu XVI–XVII w., podjętych m.in. przez Edwarda Opalińskiego7. Interesowano się też samym Kościelcem8, jak również losami domniemanych potomków
jego niegdysiejszych właścicieli9. Wielu członków tej rodziny z okresu dominacji
na możnowładczej mapie ówczesnej Korony znalazło poczesne miejsce w Polskim Słowniku Biograficznym10 oraz w słownikach o charakterze lokalnym, w tym
w Inowrocławskim Słowniku Biograficznym11. Dotychczas jednak brak jest pełnej
analizy przyczyn upadku Kościeleckich, zwłaszcza kompletnej monografii tego
tak charakterystycznego dla zachodniej Polski rodu. Należy wszelako zauważyć,
że ostatnio powstały liczne artykuły i książki, doskonale przedstawiające piętnastowieczne wątki dziejów tej możnowładczej rodziny12. Trochę również wiadomo
o litewskiej gałęzi tego rodu, noszącej to samo nazwisko i używającej tego samego
herbu13. Wciąż jednak nie wykorzystano ogromnego potencjału informacji tkwiącego w sądowej spuściźnie Wielkopolski i Kujaw, księgach grodzkich i ziemskich
T. Żychliński, Złota Księga Szlachty Polskiej, R. 4, Poznań 1882, s. 127.
S. Leitgeber, Kościeleccy herbu Ogończyk. Nagły upadek magnackiego rodu w końcu XVI
wieku, „Genealogia” R. 4, 1994, s. 47–54.
7
E. Opaliński, Elita władzy w województwach poznańskim i kaliskim za Zygmunta III, Poznań
1981; idem, Rodziny wielkosenatorskie w Wielkopolsce, na Kujawach i na Mazowszu za Zygmunta III, Warszawa 2007.
8
K. Hewner, Kościół św. Małgorzaty w Kościelcu Kujawskim. 800 lat historii, Inowrocław 1998.
9
S. Kościelak, Z. Kościelak, Kościeleccy na Kujawach na tle przemian społecznych, gospodarczych i politycznych przełomu XVIII i XIX wieku, „Ziemia Kujawska” 2005, t. 18, s. 51–69.
10
Większość haseł autorstwa W. Dworzaczka, ale także A. Swieżawskiego, R. Żelewskiego,
M. Biskupa, Z. Wilskiego; zob.: Polski Słownik Biograficzny (dalej: PSB), t. 14.
11
Inowrocławski Słownik Biograficzny, red. E. Mikołajczak, z. 1–4, Inowrocław 1991–2000.
12
M.in.: J. Bieniak, Zapomniana generacja Kościeleckich, w: Drogą historii, red. P. Dymmel, K. Skupieński, B. Trelińska, Lublin 2001; S. Szybkowski, Kariera urzędnicza Mikołaja Kościeleckiego ze Skępego. Problemy chronologiczne i identyfikacyjne, w: ibidem; idem,
Kariera Jana Mikołajewica i Jana Janowica Kościeleckich. Starostwa bydgoskie, świeckie
i dobrzyńskie w końcu XV wieku, w: Kopijnicy, szyprowie, tenutariusze, „Gdańskie Studia
z Dziejów Średniowiecza” 2002, nr 8, s. 159–189; idem, Studia z genealogii i prozopografii
polskiej szlachty późnośredniowiecznej, Gdańsk 2003; idem, Kujawska szlachta urzędnicza
w późnym średniowieczu (1370–1501), Gdańsk 2006.
13
C. Jankowski, Powiat oszmiański. Materiały do dziejów ziemi i ludzi, cz. 1, Petersburg 1896,
s. 55; Polskie rody szlacheckie. Kto jest kim dziś, red. A. Kulikowski, Warszawa 1993, s. 140–
141. Por.: C. Malewski, Rody szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiat lidzki, Wilno 2005,
s. 152.
5
6
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
51
zdeponowanych w Archiwum Państwowym w Poznaniu. W jakimś stopniu wiedzę
o ich zawartości zaspokajają wydane dzięki uczniom Włodzimierza Dworzaczka
Teki jego imienia, rezultat wieloletnich wysiłków kierowanego przez tego historyka zespołu, stanowiące fenomenalny przewodnik po zasobie tych ksiąg (także i akt
metrykalnych), ze szczególnym uwzględnieniem informacji o rodach, szlachcie
tego obszaru. Zwłaszcza w części niniejszego artykułu, dotyczącej bezpośrednich
przodków Andrzeja, tj. dziada Jana oraz ojca – Wojciecha, zatem dość rozległego
zakresu chronologicznego, materiał ten został wykorzystany jako podstawowe, bo
przekrojowe i uproszczone źródło informacji14. Do opracowania niniejszego tematu sięgnięto jednak również po oryginalne księgi grodzkie z tego okresu, z których
zwłaszcza nakielskie i wałeckie – z racji miejsc zamieszkiwania Andrzeja Kościeleckiego, głównego bohatera tegoż artykułu – zawierają najbardziej obfity materiał
poznawczy.
W Andrzeju Kościeleckim, potomku tego potężnego rodu, żyjącym niezwykle
krótko, prawdopodobnie urodzonym około 1610 i zmarłym już w 1641 r., skupiła
się cała kwintesencja problemów związanych z transformacją zarówno polityczno-ustrojową, jak i społeczną i gospodarczą, jaką przechodziła Rzeczpospolita Obojga Narodów na przełomie XVI i XVII w. Przesunięcie punktu ciężkości państwa na
wschód, wzrost znaczenia kresowej magnaterii, kryzys polityczny, społeczny i gospodarczy Rzeczypospolitej w okresie rządów pierwszego z Wazów, wszystko to
przełożyło się na problemy wielu starych, niegdyś znaczących rodzin szlacheckich,
które nie potrafiły się odnaleźć w nowych warunkach15. Na zachodnich rubieżach
Rzeczypospolitej, lepiej zagospodarowanych, ale też wymagających o wiele więcej zaangażowania oraz ekonomicznej inwencji z powodu wysokiej konkurencji
w wyścigu o kurczące się zasoby ziemi i dochody, dało się wówczas zaobserwować zjawisko stopniowego przechodzenia posiadłości szlacheckich, nawet starych
rodowych siedzib, w ręce lepiej zorganizowanych jednostek, korzystających na
dodatek z poparcia dworu królewskiego i ogółu szlacheckiej braci. W tej swoistej
grze ekonomicznej te rody Wielkopolski, które postawiły na intensywne metody
gospodarowania – i umiały wykorzystać m.in. system krótkoterminowych zastawów, czyli tzw. wyderkafów, inwestowanie w nowe gałęzie produkcji itp. – wygrały z rodami, które w sferze gospodarki funkcjonowały na sposób ekstensywny
i oglądając się na dochody z królewskiej łaski, grzęzły w generowaniu kolejnych
pożyczek. Na skutek rozmaitych politycznych koniunktur, pozbawione królew Teki Dworzaczka v. 1.2.0 dla Windows. Materiały historyczno-genealogiczne do dziejów szlachty wielkopolskiej XV–XX wieku, oprac. J. Wisłocki, A. Bieniaszewski, R. T. Prinke, M. Prinke,
Polska Akademia Nauk. Biblioteka Kórnicka 1995–1997 (dalej: Teki Dworzaczka).
15
Odnośnie do tego problemu należy wspomnieć klasyczny już artykuł W. Sobieskiego, Upadek rodziny Starzechowskich. Szkice historyczne, Warszawa 1904, s. 185–237, a współcześnie np. książkę J. Pielasa, Oleśniccy herbu Dębno w XVI–XVII wieku. Studium z dziejów zamożnej szlachty doby nowożytnej, Kielce 2007.
14
52
Sławomir Kościelak
skiego chleba i korzystania z dzierżawy dóbr publicznych, szybko „przejadały”
swoje zasoby i odpadały z walki o dygnitarstwa i zaszczyty. W takiej właśnie sytuacji znalazł się Andrzej Kościelecki, postać w pewnym sensie tragiczna, typowy produkt swojej epoki, już na początku samodzielnej egzystencji pozbawiony
niemal jakiegokolwiek ziemskiego majątku, poprzez swoje koneksje, działania,
nierzadko brutalne i poza prawem, usiłujący za wszelką cenę odbudować pozycję
swojego rodu. Wysiłki te, czynione w sposób nieumiejętny, nierzadko niezgodny
z prawem, naruszający powszechne poczucie praworządności nawet w tej epoce,
w której działanie „prawem i lewem” w opinii publicznej było jeśli nie dozwolone,
to jednak społecznie tolerowane, doprowadziły go do tragicznego finału: gwałtownej śmierci z powodu zbrojnej napaści – środka, od którego w ciągu krótkiego,
burzliwego życia nie stronił w stosunku do innych. Bezsprzecznie można stwierdzić, że jego działania przypieczętowały los rodu.
Sytuacja rodziny Kościeleckich około połowy XVI wieku
Wszyscy dotąd badający dzieje Kościeleckich herbu Ogończyk są zgodni co
do tego, że około połowy XVI stulecia rodzina ta osiągnęła największą potęgę
i znaczenie, nie tylko na rodzinnych Kujawach (i ziemi dobrzyńskiej), lecz także
w granicach szeroko pojętej Wielkopolski, a nawet – Korony Polskiej. Kościeleccy,
piszący się ze Skępego, np. zmarły w 1535 r. Mikołaj oraz w 1553 r. jego syn, Jan,
osiągnęli wysokie urzędy ziemskie w województwie kujawskim i wielkopolskim
(Mikołaj był kolejno wojewodą inowrocławskim, brzesko-kujawskim i kaliskim16,
Jan – inowrocławskim i łęczyckim17). Jeszcze wyżej zaszli Kościeleccy piszący się
z Kościelca. Zmarły w 1515 r. Andrzej otrzymał m.in. podskarbiostwo wielkie koronne, jego brat, Stanisław (zm. w 1534) sięgnął na końcu swojej kariery po województwo poznańskie, a jako hetman ziem pruskich odegrał ważną rolę w ostatniej
wojnie polsko-krzyżackiej18. Dobra i majątki Kościeleckich leżały też w tym czasie
nierzadko poza obszarem rodzimych dzielnic, a ich koligacje małżeńskie osiągnęły
wysoki stopień wpływów i prestiżu (w XVI w. związali się z nimi m.in. Odrowążowie, Oleśniccy, Łascy, Tęczyńscy, Górkowie, Tarnowscy, Mieleccy, Czarnkowscy,
Ostrogscy, a zatem najpotężniejsze rody Wielkopolski, Małopolski, a nawet dalekiej Rusi i Wołynia). Wnukowie wspomnianego już wojewody i hetmana Stanisława Kościeleckiego również osiągnęli najznaczniejsze dygnitarstwa wielkopolskie.
A. Swieżawski, Kościelecki Mikołaj ze Skępego, h. Ogończyk (1485–1535), w: PSB, t. 14,
s. 417.
17
W. Dworzaczek, Kościelecki Jan h. Ogończyk (zm. 1553), w: PSB, t. 14, s. 405–406.
18
A. Swieżawski, Kościelecki Stanisław z Kościelca, h. Ogończyk (ok. 1460–1534), w: PSB,
t. 14, s. 417–419.
16
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
53
Andrzej, korzystnie ożeniony z Anną Łaską, lecz zmarły bezpotomnie w 1565 r., był
u kresu życia m.in. wojewodą poznańskim. Jego działalność polityczna i społeczno-religijna w dużym stopniu przyczyniła się do sukcesu kontrreformacji w Wielkopolsce19. Jego brat, najprawdopodobniej młodszy, Janusz (zm. 1564), nie tylko bardzo dobrze się ożenił (zapewne około 1541 lub 1546) z ostatnią przedstawicielką
rodu Danaborskich, Gertrudą, która wniosła mu w posagu rozległe dobra w powiecie nakielskim (m.in. Danaborz i miasto Krajenkę z kluczem wiosek), lecz także
osiągnął znaczące w skali dzielnicy stanowisko: starosty generalnego (generała)
wielkopolskiego, jednocześnie będąc wojewodą brzesko-kujawskim, a potem sieradzkim, dzierżąc w swoim ręku liczne dobra prywatne i publiczne, w tym i dochody
czterech połączonych wielkopolskich starostw20. Trzeci z braci, Stanisław, osiągnął
w 1563 r. kasztelanię bydgoską. Jego posiadłości rozciągały się przede wszystkim
na terenie Kujaw21. Czwarty w kolejności z rodzeństwa, Łukasz, w 1575 r. został
biskupem przemyskim, a w 1577 r. (do śmierci w 1597) poznańskim. Zwarte kompleksy dóbr Janusza, który był pradziadkiem Andrzeja Kościeleckiego, rozciągały
się wokół Kościelca na Kujawach, w rejonie Nakła (m.in. Wysoka) i Wągrowca
(Danaborz z kluczem wiosek) i w wielu innych miejscach Kujaw, Pałuk, Krajny
i północnej Wielkopolski. Na dodatek wspomniany już Andrzej, spodziewając się
bezpotomnej śmierci, swoją część majątku odrębnym aktem (z 30 czerwca 1562)
zapisał temuż właśnie bratu, Januszowi22. Według dokumentu podziału majątku
z 1579 r. Janusz dysponował zatem u kresu życia ogółem 38 wsiami i miastami23.
Śmierć obu wpływowych starszych braci, Andrzeja i Janusza, niemal równoczesna,
zbiegła się jednak z sukcesem ruchu egzekucji praw i dóbr, którego – jako posiadacze licznych królewskich dzierżaw – byli zadeklarowanymi przeciwnikami. Po
1566 r. w ręku Kościeleckich pozostało już tylko pięć starostw: bydgoskie (wespół
z gniewkowskim), nakielskie, wałeckie i – krótko – drahimskie24.
R. Żelewski, Kościelecki Andrzej, h. Ogończyk (ok. 1522–1565), w: PSB, t. 14, s. 400–401.
W. Dworzaczek, Kościelecki Janusz, h. Ogończyk (ok. 1524–1564), w: PSB, t. 14, s. 407–
409. B. Paprocki, Herby rycerstwa polskiego na pięcioro Xiąg rozdzielone... wydane Roku
Pańskiego 1584 w Krakowie, t. 2: O narodzie szlacheckim, wyd. K. J. Turowski, Kraków
1858, s. 518 i nn., mianował go jeszcze hetmanem wyznaczonym przeciw księciu Henrykowi
Brunszwickiemu w 1563 r.
21
Z. Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., „Roczniki
TNT” R. 69, 1964, z. 2, s. 47.
22
Archiwum Państwowe w Poznaniu (dalej: AP Poznań), Archiwa rodzinno-majątkowe, Majątek Konarzewo, sygn. 2420 (Kościeleccy 1552–1755; dalej: Konarzewo 2420), f. 5.
23
L. Polaszewski, Własność feudalna w województwie kaliskim w XVI wieku, Poznań 1976,
s. 56. Według E. Opalińskiego, Rodziny wielkosenatorskie, s. 147, Janusz dysponował pod
koniec życia miasteczkiem Krajenka, połową miasteczka Stobnica oraz około 30 wsiami.
24
E. Opaliński, Rodziny wielkosenatorskie, s. 91. Na sejmie 1563/64 uznano np. sumy zastawne
Kościeleckich na Bydgoszczy; zob.: Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XVI–XVIII wieku. Spi19
20
54
Sławomir Kościelak
O ile wojewoda Andrzej nie pozostawił po sobie potomstwa, kasztelan Stanisław miał dwóch synów i córkę, o tyle po Januszu pozostała całkiem spora
gromadka synów i córek. Z Gertrudą Donaborską doczekali się aż siedmiorga
dzieci, które dotrwały wieku dojrzałego, w tym czterech synów i trzech córek. Oprócz trudności obiektywnych, związanych z koniecznością rozliczenia się
z dóbr królewskich na skutek sukcesu ruchu egzekucyjnego, fakt niezbędnego
rozdrobnienia spadku po Januszu pomiędzy liczne potomstwo był kolejną z przyczyn, w której upatrywano zmierzchu znaczenia rodziny Kościeleckich25. Żaden
z synów Janusza nie doszedł do godności wojewody, zaledwie dwóch spośród
nich piastowało godność kasztelanów, i to nie najważniejszych w skali prowincji.
Znamienne, że najstarszy z synów, Stanisław, osiągnął zaledwie godność starosty drahimskiego i nakielskiego, a na drodze do jakiejkolwiek większej kariery
stanęła mu przedwczesna śmierć (1583)26. Drugi z synów, Jan, o którym będzie
jeszcze mowa, w 1572 r. został kasztelanem biechowskim, a w 1584 r. – międzyrzeckim27. Trzeci, Andrzej, stryjowi Łukaszowi, biskupowi poznańskiemu,
zawdzięczał osiągnięcie pewnego stopnia kariery duchownej. Najpierw uczyniony kanonikiem poznańskim, uzyskał w 1579 r. opactwo cysterskie w Bledzewie.
Zakonnej profesji nigdy nie przyjął, co ostatecznie przeszkodziło mu w osiągnięciu dalszych sukcesów w stanie duchownym (stryj widział w nim koadiutora na
swoim biskupstwie) i skłoniło do rezygnacji z opactwa w 1591 r. Dał się tam
jednak poznać jako sprawny administrator i rzecznik kontrreformacji. Zakończył życie w 1599 r. jako dziekan poznański. Jego dziedzictwo przeszło na krewnych28. Z kolei najmłodszy, Krzysztof, zmarły w 1626 r., już w 1584 r. osiągnął
godność kasztelana inowrocławskiego i piastował ją do śmierci29. Do niego też
należała Krajenka ze wszystkimi przyległościami30. Po śmierci brata, Stanisława,
został ponadto starostą nakielskim. Córki Janusza, uzyskując stosowną oprawę,
poślubiały: Katarzyna – Andrzeja Opalińskiego, marszałka wielkiego koronnego,
Regina – Jakuba Rokossowskiego, podskarbiego wielkiego koronnego, następnie
– Wojciecha Mycielskiego, Elżbieta natomiast – mniej utytułowanego, ale nie
mniej zamożnego Jana Potulickiego31.
sy, oprac. K. Mikulski, W. Stanek, przy współudziale Z. Górskiego i R. Kabacińskiego, red.
A. Gąsiorowski, Kórnik 1990, s. 77.
25
S. Leitgeber, Kościeleccy herbu Ogończyk, s. 49.
26
M. Fijałkowski, Drahim. Kronika zamku, Otrębusy 2007, s. 48.
27
W. Dworzaczek, Kościelecki Jan (ok. 1544–1600), w: PSB, t. 14, s. 406.
28
W. Dworzaczek, Kościelecki Andrzej (ok. 1554–1599), w: PSB, t. 14, s. 401–402.
29
Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy, s. 89.
30
Zob. m.in.: AP Poznań, Konarzewo 2420, f. 8–8v.
31
W. Dworzaczek, Genealogia, tabl. 114 (Kościeleccy h. Ogończyk).
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
55
Jan Kościelecki, kasztelan biechowski i międzyrzecki,
dziad Andrzeja
Włodzimierz Dworzaczek typował, że Jan urodził się około 1544 r. Jest faktem,
że we wspomnianym już dokumencie z 1565 r. Jan (i Stanisław) reprezentowali
– uznani za dorosłych – swoich młodszych, nieletnich braci, Andrzeja i Krzysztofa. Za młodu Jan studiował na protestanckich uniwersytetach we Frankfurcie nad
Odrą (1556), w Wittenberdze (1559), w Lipsku (1560), odwiedził także włoską
Bolonię (1564). Tego rodzaju studia, zwłaszcza w Niemczech, budziły niepokój co
do jego sympatii religijnych, pozostał jednak prawowiernym katolikiem. W służbie królowi odbył wyprawę poswolską (1557). Wraz ze śmiercią stryja Andrzeja
(1564), a następnie ojca, Janusza (1565), rozpoczął służbę publiczną od pełnienia
godności starosty bydgoskiego i gniewkowskiego (1565). Zwłaszcza w Bydgoszczy rozwinął aktywną działalność, z jednej strony uzyskując większą władzę nad
mieszczanami (1570), z drugiej zaś – kolonizując olędrami pustki wokół miasta,
fundując i wspierając działalność bydgoskich instytucji (np. bernardynów). Był też
w 1569 r. posłem na Sejm Lubelski, który zatwierdził dzieło unii między Polską
a Litwą. Jeszcze od króla Zygmunta Augusta uzyskał w 1572 r. kasztelanię biechowską, wstępując w ten sposób w szeregi senatorów Rzeczypospolitej32.
Dokumenty o charakterze cywilno-gospodarczym z tego czasu wskazują, że
Jan borykał się przede wszystkim z problemami o charakterze finansowym i za
wszelką cenę usiłował powiększyć wciąż malejące dochody. W 1567 r., jeszcze
pospołu z rodzeństwem, wyderkował (czyli sprzedał z możliwością odkupienia za
zwrotem sumy33) na trzy lata Krzysztofowi Magnuszewskiemu części wsi Mościska i Kostrzynek, obie w sąsiedztwie Wysokiej, w powiecie nakielskim. Ponadto
starszy brat, Stanisław, sprzedał Janowi Kamieniewskiemu za kwotę 3500 złotych
w imieniu swoim oraz młodszych braci (w tym Jana) części wsi Daszewice, Wojkowo i Dupicze, wszystkie na południe od Poznania34. Uciążliwe musiało być także
poręczanie długów stryja, Łukasza, podówczas jeszcze tylko opata lubińskiego,
stale wymagającego wsparcia ze strony rodziny (np. w 1570 r., przy wyprzedaży
W. Dworzaczek, Kościelecki Jan (ok. 1544–1600), s. 406–407.
Encyklopedia Staropolska, t. 2, oprac. A. Brückner, Warszawa 1990, kol. 944–945. O wyderkafach zob. też: Volumina Legum. Przedruk zbioru praw..., t. 3, Petersburg 1859, s. 406. Wyderkaf, chociaż był formą wstępnej (fikcyjnej) sprzedaży posiadłości, sprowadzał się w gruncie rzeczy do nabycia przez wierzyciela czynszu z tegoż dobra, a dłużnik mógł w każdej
chwili, oddając pieniądze, odzyskać swą własność. Co do skutków faktycznych był to więc
rodzaj krótkoterminowego zastawu, bardzo często prowadzącego jednak do utraty majątku,
gdy tzw. odkup nie następował.
34
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Nakło, cz. 2, poz. 2319 i 2326.
32
33
56
Sławomir Kościelak
posiadłości w Słupach koło Kcyni35). Aby pozyskać pieniądze, Jan dokonywał
kolejnych tzw. wyderkafów. W 1570 r. zastawił w ten sposób Janowi Siedleckiemu, podsędkowi ziemskiemu inowrocławskiemu, leżące pod Inowrocławiem
wsie Dziarnowo i Cieślino. Pospołu z matką i bratem Stanisławem wyderkował
(1571) Rozdrażewskim wieś Brzeźno z klucza danaborskiego36. Do nowych, lecz
nie do końca samodzielnych nabytków w tym okresie należały natomiast dobra
rodowe matki, Gertrudy Danaborskiej, która w 1570 r. wspólnie z nim doczekała
się intromisji do Danaborza i przyległości. Jan natomiast, po poślubieniu (już
około 1567) Doroty Spławskiej, doczekał się w 1570 r. przejęcia przez małżonkę części wsi Spławia, działu majątku przypadłego żonie po zgonie ojca, Stanisława Spławskiego, kasztelana międzyrzeckiego (1569). Owa część Spławia
została zresztą natychmiast przez Dorotę wyderkowana Rokossowskim37. Sposób wyliczenia tych wszystkich aktywów jednoznacznie wskazuje na to, że Jan,
mimo piastowania wysokich godności ziemskich, co do zaplecza majątkowego
ograniczony był funkcjonowaniem tzw. niedziału – z braćmi, a nawet ze stryjami. Zapewne w ten sposób również partycypował w najważniejszej posiadłości
rodowej Kościeleckich z Kujaw – Kościelcu koło Inowrocławia. Dlatego bardzo
trudno określić, co tak naprawdę w tym czasie stanowiło jego prywatny majątek. Z całą pewnością wciąż jednak było to rozległe dziedzictwo po kujawsko-nakielskich Kościeleckich i Danaborskich, wzmocnione przez posagowe dobra
Spławskich38.
Po śmierci ostatniego Jagiellona Jan Kościelecki był aktywnym uczestnikiem
dalszych wydarzeń i przede wszystkim reprezentantem interesów szlachty wielkopolskiej. Gdy podczas pierwszego bezkrólewia doszło do zatargu między Wielkopolanami a Prusakami w sprawie Stanisława Przyjemskiego, Kościelecki, zobowiązany przez sejmik kolski, stanął na czele szlachty województwa kaliskiego na
granicy z Prusami Królewskimi (styczeń 1573), gotów zaatakować przeciwników
swojego krajana, Przyjemskiego. Podczas pierwszej wolnej elekcji poparł kan Ibidem, cz. 1, poz. 1671, 1677, 1708. W 1570 r. doszło nawet do swoistej zrzutki rodzinnej na
rzecz opata lubińskiego. Aby wykupić od zobowiązań dobra Mochel, Dąbrówka i Osowice,
brat – Stanisław, kasztelan bydgoski, a także bratankowie: Stanisław, starosta nakielski, i Jan,
wówczas starosta bydgoski, zebrali łącznie 20 000 złotych, aby je wpłacić poręczycielom.
36
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Nakło, cz. 1, poz. 1702 i 1754; cz. 2, poz. 2389 i 2414.
37
Ibidem, Grodzkie – Poznań – Rezygnacje – XVI w., poz. 10910; Kcynia, poz. 29. Oprócz
wymienianego w dokumencie Spławia musiało też przypaść rodzinie Kościeleckich w posagowym uposażeniu Kobyle Pole, wieś, a dziś część miasta Poznań.
38
Według E. Opalińskiego, Rodziny wielkosenatorskie, s. 175, Dorota Spławska, jedyna córka i spadkobierczyni Stanisława Spławskiego, kasztelana międzyrzeckiego, wniosła Janowi
w posagu około ośmiu wsi. W innym miejscu swojej pracy (s. 148) napisał jednak tylko
o trzech wsiach wniesionych przez Spławską Janowi, i liczba ta wydaje się o wiele bardziej
prawdopodobna.
35
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
57
dydaturę Henryka Walezego i podpisał akt obioru tego monarchy39. Kościeleccy
zresztą zaliczali się do otwartych zwolenników tego króla. Na sejmie koronacyjnym w 1574 r. stryj Jana, Łukasz, otrzymał od Walezego biskupstwo przemyskie
(wszedł w sprawowanie tej godności w roku następnym)40. Również podczas kolejnej wolnej elekcji Jan Kościelecki pospołu z rodziną dokonał właściwego wyboru
politycznego, opowiadając się po stronie zwycięskiego elekta, Stefana Batorego,
przyprowadzając do jego obozu w Krakowie oddział jazdy, zaciągnięty własnym
sumptem41. Mimo to rodzina Kościeleckich – i Jan osobiście – w dalszym ciągu
przeżywali trudności finansowe i nie odgrywali większej roli, godnej przeszłości
tego wielkiego rodu, w życiu politycznym wielkopolskiej prowincji. W 1573 r. wyderkowaniu Baszkowskim podlegała wieś Stare około Krajenki w powiecie nakielskim, ponadto (w tymże samym powiecie) Nieżychowo, Krostkowo i Koszutowo – Gogolińskim, a w 1576 r. Głubczyn (Głupczyno) i pustkowie Gaczki około
Złotowa – Smoguleckim42. W 1575 r., być może na potrzeby aktywnego udziału
w elekcji Batorego, Jan wspólnie z rodzeństwem dokonał sprzedaży klucza danaborskiego za 26 000 złotych polskich. Nabywcą był Wojciech Wyrzyski ze Słupów.
W tym samym czasie wieś Czesławice w powiecie kcyńskim została sprzedana
za 10 000 złotych Mikołajowi Przepełskiemu, do tego momentu ekonomowi dóbr
Jana Krotoskiego, wojewody inowrocławskiego43. Co jest ciekawe, zarówno klucz
danaborski, jak i Czesławice figurowały jeszcze w 1579 r. w wykazie dóbr Kościeleckich, podlegających podziałowi między braci, być może więc nie była to
sprzedaż pełna, lecz kolejny wyderkaf (jednak niewykupiony na czas). Danaborz
miał należeć do Stanisława, starosty nakielskiego i drahimskiego, Czesławice zaś
– do Jana, kasztelana biechowskiego. Jan oprócz tego w podziale dóbr rodzinnych
otrzymywał w powiecie inowrocławskim „całe miasto i wieś Kościelec, całe wsie
Rycerzewo, Dziarnowo i Gorzany”, cząstkę wsi Węgierce (zwaną później w siedemnastowiecznych źródłach „sors Kościelecka”), połowy wsi Będzitowo, Cieślino i Tupadły, a ponadto całą wieś Stare w powiecie nakielskim44. Jeżeli nawet
doliczyć Czesławice, które – jak się wydaje – prędzej czy później trafiły jednak
w ręce Przepełskiego (potwierdził ten fakt w 1586 r. osobnym aktem młodszy brat
W. Dworzaczek, Kościelecki Jan (ok. 1544–1600), s. 406.
S. Grzybowski, Henryk Walezy, Wrocław–Łódź 1985, s. 119.
W. Dworzaczek, Kościelecki Jan (ok. 1544–1600), s. 406.
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Nakło, cz. 2, poz. 2450, 2452, 2453; Grodzkie – Poznań – Rezygnacje XVI w., poz. 11698 i 11713.
43
Ibidem, Grodzkie – Nakło, cz. 1, poz. 1873; Grodzkie – Nakło, cz. 2, poz. 2482. Odnośnie do
nabycia Danaborza zob. także: P. Klint, Wyrzyscy herbu Pałuka w XVI–XVIII wieku, „Genealogia” 2002, t. 14, s. 77.
44
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Nakło, cz. 2, poz. 2585. W 1580 r. Wojciech Wyrzyski pozywał
z tego być może powodu braci Kościeleckich; zob.: ibidem, cz. 1, poz. 2064.
41
42
39
40
58
Sławomir Kościelak
Jana, Krzysztof Kościelecki45), było to zaledwie sześć całych, trzy w połowie i jedna wieś – w mniejszej jeszcze cząstce – w bezpośredniej gestii kasztelana. Do
tego dochodziły dochody ze starostw bydgoskiego i gniewkowskiego, z tytułu których dzierżenia (traktowanych nieomal jak posiadłości rodowe) Jan zobowiązał
się wypłacić braciom stosowne odszkodowanie46. Były też pewne dobra wyliczane
w późniejszych dokumentach jako niedzielne, zatem niepodlegające podziałowi
z 1579 r. (np. wymienione w 1586 r. dobra Lubarszcz, Rozwarzyn, Stachucino
– wszystkie w bliskości Nakła). Jan ponadto był właścicielem kamienicy na poznańskim Rynku, umiejscowionej pomiędzy domami Górków a Ungerów. Nie był
to jednak mimo wszystko imponujący majątek (w porównywaniu z posiadłościami
ojca, Janusza), który z całą pewnością nie pozwalał na roztoczenie bardziej aktywnej działalności politycznej na terenie Kujaw i Wielkopolski, o całej Rzeczypospolitej nie wspominając. Znaczenie Kościeleckich podkopywała w dalszym ciągu
finansowa niefrasobliwość stryja Łukasza, który wprawdzie w 1577 r. postąpił na
biskupstwo poznańskie, ale którego rządy już około 1582 r. doprowadziły dobra biskupie do kompletnej ruiny, przez co zamierzano przydać mu do boku administrującego sprawami gospodarczymi koadiutora47. Na początku lat osiemdziesiątych
zresztą doszło do kolejnych procesów majątkowych, dzielonych na ogół z innymi
członkami rodu. Oprócz procesu z Wyrzyskimi był to konflikt o wieś Dąbrówka
z Królikowskimi (1581) oraz zadawniony proces z Pampowskimi (1582)48. W tej
sytuacji można uznać za sukces Jana, że 26 sierpnia 1584 r. król Stefan Batory
przeniósł go na dużo wyżej od biechowskiej notowaną kasztelanię międzyrzecką.
W ten sposób osiągnął on szczytowy punkt swojej urzędniczej kariery49.
W 1585 r. Jan zastawił bratu Krzysztofowi za kwotę 4900 złotych majątek
Spławie (z wyjątkiem lasu zwanego Maliny), a zatem dobra dziedziczne posagowe swojej małżonki50. W roku następnym – sprzedał wespół z braćmi, Andrzejem i Krzysztofem, całą wieś Lubarszcz oraz połowy wsi Rozwarzyn i Stachucino, wszystkie w sąsiedztwie Nakła, za kwotę 3000 złotych, rodzinie Opalińskich
z Bnina (w tym Andrzejowi, podówczas marszałkowi wielkiemu koronnemu51,
a zatem szwagrowi).
Ibidem, Grodzkie – Nakło, cz. 2, poz. 2749.
AP Poznań, Konarzewo 2420, f. 6. W roku następnym najmłodszy z braci, Krzysztof, dostał
od Jana 2500 złotych w gotówce.
47
W. Dworzaczek, Kościelecki Łukasz (1539–1597), w: PSB, t. 14, s. 412.
48
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Kcynia, poz. 298, oraz Grodzkie – Poznań – Inskrypcje XVI w.,
cz. 2, poz. 9392.
49
W. Dworzaczek, Kościelecki Jan (ok. 1544–1600), s. 406. Według E. Opalińskiego, Rodziny
wielkosenatorskie, s. 267, w osiągnięciu tej godności pomógł Janowi najprawdopodobniej
jego szwagier, Andrzej Opaliński, już wówczas marszałek wielki koronny.
50
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Nakło, cz. 1, poz. 2414.
51
Ibidem, cz. 2, poz. 2772.
45
46
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
59
Podczas kolejnej wolnej elekcji Jan Kościelecki miał szansę odegrać wybitną
rolę jako stronnik – od samego początku – Zygmunta III Wazy. W zastępstwie wojewody poznańskiego Stanisława Górki, który popierał Maksymiliana Habsburga,
Jan stanął na czele pospolitego ruszenia z tego województwa, aby bronić Wielkopolski przed najazdem Rakuszan. Był potem posłem na sejm pacyfikacyjny w 1589 r.
W sierpniu 1590 r. wziął jednak udział w rokoszowym zjeździe w Kole, noszącym
wszelkie cechy nieufności i wręcz buntu względem Zygmunta III, chociaż główną
treścią oporu był sprzeciw wobec pogłównego na wojnę z Turcją. Delegowano go
nawet w imieniu szlachty w poselstwie do młodego króla52. Można uznać, że był to
dla familii Kościeleckich symboliczny moment przejścia do pewnego rodzaju opozycji względem dworu, co w rezultacie poskutkowało dalszym regresem w pozycji
rodu. Jan był jeszcze aktywny podczas sejmiku nadzwyczajnego z 1 października
1594 r. oraz sejmu warszawskiego w 1596 r., ale nowych godności i prestiżowych
splendorów już nie pozyskał. Ostatnia dekada XVI w. i zarazem ostatnia dekada
życia kasztelana międzyrzeckiego to pasmo starań o powstrzymanie finansowej
katastrofy rodziny. Żona Jana, Dorota ze Spławskich, w 1587 r. wyderkowała młyn
wodny we wsi Kobyle Pole pod Poznaniem (wraz z wsią dziedziczną Chartowo,
wówczas pustką), ponawiając wspólnie z mężem ten zabieg jeszcze dwukrotnie,
w 1589 i 1599 r., a po jego śmierci raz jeszcze, w 1601 r.53 Kolejny wyderkaf,
w 1598 r., dotyczył samego Spławia54. Dochodził do tego zadawniony dług, odziedziczony jeszcze po ojcu, należny Grudzińskim (1590)55, procesy – wespół z bratem Krzysztofem z Roszkowskimi z Górki w 1596 r. i swój własny, z Gnińskimi,
w 1598 r.56 Nie było także zgody w samej rodzinie Kościeleckich. W 1592 r. Jan
procesował się z siostrą Reginą, po mężu Rokossowską57. W 1594 r. był pozwany
przez brata Krzysztofa58. Bracia Jan, Andrzej i Krzysztof pokłócili się w 1597 r.,
po śmierci ich stryja, biskupa Łukasza (zm. 26 lipca) o spadek po nim i spór był
bardzo zajadały – do tego stopnia, że biskupa pochowano dopiero pod koniec listopada tegoż roku. Układy między braćmi (także i pozwy) o dobra stryjeczne trwały
jeszcze w 1599 r.59 i dopiero wówczas sprawa została zamknięta, a zmarłemu bi W. Dworzaczek, Kościelecki Jan (ok. 1544–1600), s. 406. Por.: Akta sejmikowe województw
poznańskiego i kaliskiego, t. 1: (1572–1632), cz. 1: (1572–1616), wyd. W. Dworzaczek, Poznań 1957, s. 97–112 i nn.
53
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Poznań – Rezygnacje XVI w., poz. 12863; Poznań – Inskrypcje – XVI wiek, cz. 2, poz. 662, Poznań – Rezygnacje XVI w., poz. 13015 i 13071, 15466,
16171.
54
Ibidem, Poznań – Rezygnacje XVI w., poz. 15147.
55
Ibidem, Poznań – Inskrypcje XVI w. cz. 2, poz. 4898.
56
Ibidem, Poznań – Relacje XVII w., poz. 2617; Kcynia, poz. 1086.
57
S. Leitgeber, Kościeleccy herbu Ogończyk, s. 52.
58
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Kcynia, poz. 943.
59
Ibidem, poz. 1199, oraz Nakło, cz. 1, poz. 2863.
52
60
Sławomir Kościelak
skupowi wystawiono w katedrze poznańskiej piękny nagrobek60. To również Jan
utracił na rzecz rodziny tylekroć już wspomnianych Wyrzyskich siedzibę rodową – Kościelec – wespół z przynależnymi do tego klucza wioskami, sprzedając je
(czy raczej wyderkując) za 30 000 złotych w 1593 r.61 Rodzina Wyrzyskich, która
zbudowała swoją pozycję na kolekcjonowaniu dóbr tego rodu (wcześniej pozyskując klucz danaborski), związana była z Janem więzami ścisłego powinowactwa.
Otóż córka kasztelana międzyrzeckiego Jana, Katarzyna, wyszła za mąż za innego
z synów Wojciecha Wyrzyskiego, Marcina. To był być może powód, że Wyrzyscy, dużo lepiej sobie radzący z prowadzeniem interesów gospodarczych, stale –
nie bez korzyści dla siebie – dostarczali Kościeleckim gotówki. W ostatnim roku
życia Jan miał jeszcze sprawy finansowe (także i kwestie długów) z Przytockimi
i Pigłowskimi, a jego żona rok wcześniej (1598) z Pijanowskimi62. W 1599 r. Jan
odstąpił starostwo gniewkowskie Niemojewskiemu63. Zmarł 4 kwietnia 1600 r.
na zamku w Bydgoszczy, pozostawiając wiele swoich spraw nierozstrzygniętymi
i dysponując już niewieloma posiadłościami64. Pochowano go w kościele tamtejszych bernardynów.
Wojciech Kościelecki – starościc bydgoski, ojciec Andrzeja
Zmarły kasztelan międzyrzecki pozostawił po sobie z jedynej żony (która męża
przeżyła o prawie 10 lat), Doroty ze Spławskich, dwóch synów, Janusza i Wojciecha, oraz trzy córki, Annę, Gertrudę i Katarzynę. Już w momencie śmierci ojca dzie W. Dworzaczek, Kościelecki Łukasz, s. 412.
P. Klint, Wyrzyscy herbu Pałuka, s. 77. Zob. też: Teki Dworzaczka, Grodzkie – Poznań – Rezygnacje XVII w., cz. 1, poz. 5424, gdzie pod 1607 r. mowa jest o pewnych sumach spoczywających na Kościelcu. Zatem być może Kościelec wraz z kluczem wiosek był niewykupionym
na czas z rąk Wyrzyskich wyderkafem. Jeszcze w 1611–1612 r. spadkobiercy Jana, w tym
zwłaszcza Anna, z męża Sadowska, oraz Gertruda, z męża Rozdrażewska, dopominali się
o odzyskanie wyderkowanych Wojciechowi Wyrzyskiemu przez ich ojca dóbr. Zob.: ibidem,
Poznań – Relacje XVII w., poz. 4 i 2292. Z kolei Wyrzyscy według kontraktu z 1600 r., oblatowanego w grodzie w Kcynie w 1614 r., traktowali Kościelec tak samo jak Danaborz i Wyrzysk, jako swoją własność, i dokonywali podziału tych dóbr pomiędzy siebie. Zob.: ibidem,
Kcynia, poz. 4049.
62
Ibidem, Grodzkie – Gniezno, cz. 1, poz. 5154 i 5155; Poznań – Inskrypcje XVII w., cz. 1,
poz. 136.
63
S. Leitgeber, Kościeleccy herbu Ogończyk, s. 52, powołując się przy tym na Herbarz Bonieckiego. Należy jednak zauważyć, że cytowane tu wydawnictwo Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy nie wylicza wśród starostw kujawskich Gniewkowa. Gniewkowo było złączone
personalnie ze starostwem bydgoskim i być może akt ten można uznać za kolejny dowód
desperacji upadającego rodu, zapewne prawnie niezaakceptowany.
64
Według E. Opalińskiego, Rodziny wielkosenatorskie, s. 148, było to 12 wsi, ale liczba ta wydaje się cokolwiek, ze względu np. na utratę Kościelca, przesadzona.
60
61
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
61
ci te musiały być w pełni dorosłe. Córki poślubiły odpowiednio: Anna – najpierw
Jana Sadowskiego, potem Macieja Kurowskiego, Gertruda – Andrzeja Rozdrażewskiego, Katarzyna – wspomnianego już Marcina Wyrzyskiego65. Starszy z synów,
Janusz, w 1600 r. był wyznaczony opiekunem dzieci swojej siostry (sytuowanej
w pozycji najmłodszej), Katarzyny, po mężu Wyrzyskiej66. W akcie z 1 sierpnia
1600 r., wpisanym do ksiąg grodzkich nakielskich, Janusz i Wojciech, tytułowani
jako starościce bydgoscy, przejęli po śmierci zmarłego w 1599 r. stryja, Andrzeja, dziekana poznańskiego i byłego opata bledzewskiego, część, zresztą najmniej
wartościową, schedy po duchownym, wieś Stare, część wsi Mościska, część pustki
Kostrzynek (wszystkie te miejscowości w sąsiedztwie Wysokiej), pięciu kmieci we
wsi Rudna (jej główną część otrzymał Piotr, syn Stanisława, starosty nakielskiego
i drahimskiego) oraz inne jeszcze korzyści i należności w pozostałych majątkach
(mowa o wsi Głubczyn i pobliskim młynie Dolnik)67. Razem z tymi dobrami przejęli jednak również długi i zobowiązania dziekana Andrzeja, np. wobec mieszczanina bydgoskiego Jana Słupskiego (kwota 170 złotych), ponadto sami je rychło
(w 1602 r.) zadłużyli, zawierając kontrakt z Jakubem Rychłowskim na kwotę 1000
florenów68. Z całą pewnością nie były to w tym momencie jedyne posiadłości w ich
ręku, wszystkie znowu traktowane jako niedział, gdyż do bezpotomnej śmierci Janusza (przed 1608) obaj bracia w dokumentach i zapisach występowali zawsze
razem. Tuż po śmierci ojca, w 1600 r. Janusz i Wojciech sprzedali swoje prawa do
starostwa bydgoskiego Maciejowi Smoguleckiemu, kończąc tym samym nieprzerwany, trwający prawie 150 lat (od 1457) okres zarządzania tą królewszczyzną
przez ród Kościeleckich69. Odtąd używali jedynie tytułu starościców bydgoskich,
a i to nie we wszystkich znanych nam dokumentach. W 1603 r. bracia próbowali
zresztą podjąć starania o zwrot starostwa – w ich imieniu miał się udać do króla
w tej sprawie Maciej Pigłowski. Nie wiadomo jednak, czy doszło do realizacji
tej szczególnej umowy70. Bracia tymczasem wyderkowali stryjowi, kasztelanowi
Krzysztofowi, swoją posiadłość Stare za kwotę 6000 złotych (1602) i 2050 złotych
(1604), zawierali ugody w sprawie zobowiązań zaciągniętych jeszcze przez ich
Mariaże tego typu znamionowały kompletny upadek znaczenia rodu; zob.: ibidem, s. 283.
Teki Dworzaczka, Nakło, cz. 1, poz. 2894.
67
AP Poznań, Konarzewo 2420, f. 10–13.
68
Ibidem, Nakło, Księgi Grodzkie (dalej: Gr.) 38, Inscriptiones 1602–1604, f. 34v–35v.; f. 69–
70v.
69
S. Leitgeber, Kościeleccy herbu Ogończyk, s. 52. Maciej Smogulecki pełnił tę funkcję od 16
sierpnia 1600 r., zatem obaj bracia mogli się nacieszyć swoją nieformalną, bo niezatwierdzoną przez króla godnością zaledwie około czterech miesięcy. Por.: Urzędnicy kujawscy
i dobrzyńscy, s. 78. Uruski w swoim herbarzu nazywał ich jednak starostami bydgoskimi;
S. Uruski, Rodzina, herbarz szlachty polskiej, t. 7, s. 263.
70
Teki Dworzaczka – Grodzkie – Pyzdry, cz. 1, poz. 1707. Temu samemu Maciejowi Pigłowskiemu Jan, kasztelan międzyrzecki, był winien kilka lat wcześniej 2600 złotych; zob. przypis 58.
65
66
62
Sławomir Kościelak
ojca Jana (np. z Szymonem Żegockim w sprawie 3000 złotych zabezpieczonych na
dobrach w Rycerzewie, Gorzanach i Węgiercach – ugoda z 1602)71. W 1605 r. żyła
jeszcze matka obu braci, Dorota ze Spławskich, i w dalszym ciągu dysponowała
swoimi dobami posagowymi, Kobylim Polem i Chartowem, ponownie wyderkując
ich części, tym razem Grzymułtowskim72.
Bezpotomna śmierć Janusza powinna zwiększyć osobiste zasoby Wojciecha,
z całą pewnością zmusiła go natomiast do przejęcia zobowiązań zmarłego brata73.
W latach 1608–1609 Wojciech gorączkowo szukał dochodów. Wyderkował grunty
w Starem Jerzemu Boroszewskiemu, był winien pieniądze Jerzemu Pudwelsowi,
szlachcicowi z Krajny, sprzedał po śmierci matki w imieniu swoim i sióstr część
jej dawnej oprawy posagowej, Kobyle Pole74. Oprócz kolejnych kontraktów (np.
z Mielżyńskimi i Baranowskimi) prowadził także procesy, w tym o spadek po
stryju Andrzeju, dziekanie poznańskim, z Ewą Mycielską75. Remedium na kłopoty
finansowe mógł być dla Wojciecha dobry ożenek, jednak około 1610 r. poślubił
przedstawicielkę mało znanego rodu z północnej Wielkopolski, Jadwigę Żelicką
z Żelic koło Wągrowca, która wniosła mu w posagu wieś i pustkę Rudnicze w tej
samej okolicy76. W tymże samym roku Wojciecha kwitowano z dużych kwot płatności: 1000 grzywien potwierdzał Maciej Zagrobski, szlachcic z powiatu łęczyckiego, a 20 000 grzywien – Adam Łapiszewski. Oba zapisy pojawiły się w księgach grodzkich kcyńskich77. Można się domyślać, że z pomocą żony, a zwłaszcza
jej posagu, usiłował dokonać korzystnych transakcji, które miały przywrócić jego
rodzinie odpowiednią pozycję. Jadwiga odstąpiła rodzonej siostrze Zofii z Żelic,
żonie Piotra Jastrzębskiego, swoją część Rudnicz (natychmiast sprzedaną Zofii Jabłonowskiej), być może za cenę pozyskania innych posiadłości Żelickich, czyli wsi
Żelice i Michałkowice. Jeszcze tego samego roku Jadwiga sprzedała te wsie Mikołajowi Włoszynowskiemu za 20 000 złotych i z części tych pieniędzy (10 500 złotych) przyjęła w zastaw (wyderkaf) miasto oraz zamek w Krajence od stryja męża,
Krzysztofa, kasztelana inowrocławskiego78. Była to zapewne próba naśladowania
tych, którzy na systemie tych dzierżaw zastawnych dorabiali się fortun i niezłych
dochodów. W 1613 r. (aktem z 27 czerwca, wpisanym do ksiąg grodzkich poznańskich) suma ta przeszła zresztą w ręce Jana Prusimskiego, przyszłego zięcia kasztelana Krzysztofa79. Pieniądze pozyskał także w tym samym roku jej mąż, Wojciech,
AP Poznań, Nakło, Gr. 38, Inscriptiones 1602–1604, f. 157v–158v, 302, 789v.
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Poznań – Rezygnacje XVII w., cz. 1, poz. 1222.
73
Ibidem, Nakło, cz. 1, poz. 2994.
74
Ibidem, cz. 2, poz. 513; cz. 1, poz. 3003; Poznań – Rezygnacje – XVII w., cz. 1, poz. 5645.
75
Ibidem, Gniezno, cz. 1, poz. 6051; Kalisz – Inskrypcje XVI w., poz. 106.
76
Ibidem, Poznań – Inskrypcje XVII w., cz. 1, poz. 2008.
77
Ibidem, Kcynia, poz. 3845 i 3948.
78
Ibidem, Poznań – Rezygnacje XVII w., cz. 1, poz. 2077, 2170 i 2253.
79
AP Poznań, Konarzewo 2420, f. 22.
71
72
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
63
ze sprzedaży – dokonanej wspólnie z rodzeństwem – dóbr po matce, Dorocie ze
Spławskich, w tym zwłaszcza Spławia (Spławie z przyległościami po zawiłych
czynnościach procesowych pomiędzy rodzeństwem a potencjalnymi nabywcami
poszło ostatecznie w ręce Skaławskich i Trzeckich)80. Kolejne wyprzedaże nastąpiły już w 1613 r. Uroczystym aktem wpisanym trzeciego dnia po Bożym Ciele tegoż
roku do ksiąg grodzkich nakielskich Wojciech rezygnował ze swoich cząstkowych
posiadłości we wsiach Mościska i Rudna około Wysokiej na rzecz Jana Mościckiego, za kwotę 5050 złotych81. Dla porządku należy dodać, że w tym samym roku
kasztelan inowrocławski, w imieniu swoim oraz zmarłego już wówczas brata Jana
i jego potomnych, rezygnował na rzecz Stanisława Niemojewskiego, kasztelana elbląskiego, ze wsi Lubania oraz pustkowia Rudno w parafii Świekatowo koło Świecia82. Był to jeden z ostatnich – nominalnych raczej niż faktycznych – punktów
zaczepienia Kościeleckich na terenie Prus Królewskich.
Około 1614 r. zmarła niespodziewanie pierwsza żona Wojciecha, Jadwiga, pozostawiając mężowi dwójkę małoletnich dzieci, Andrzeja i Mariannę. Wspomniany już Jan Prusimski kwitował te dzieci z kwoty wyderkafu zaciągniętej wobec
ich zmarłej matki z tytułu dóbr Krajenka, a kwitowanie to potwierdzał kasztelan
Krzysztof Kościelecki, nominalny właściciel tych posiadłości83. W 1616 r. Wojciech
sięgnął po ostatni atut, jaki mu pozostał, czyli ostatnią w całości posiadaną wioskę,
Stare koło Wysokiej na terenie Krajny. Już wówczas omal nie doszło do transakcji,
która kosztowałaby Kościeleckich przejście tej wioski w ręce rodu z Prus Królewskich, Trebniców de Blawelth84. W każdym razie między 1619 a 1629 r. Stare było
wielokrotnie wyderkowane przez Wojciecha, za różne zresztą kwoty, najpierw kasztelanowi międzyrzeckiemu Zygmuntowi Grudzińskiemu za 3300 złotych (1619),
następnie Katarzynie Łosińskiej za 2000 złotych (1620), jeszcze tego samego roku
(a więc poprzednia transakcja nie doszła do skutku?) Piotrowi Arciszewskiemu za
2000 złotych (1620)85. W 1622 r. Wojciech oddał Stare w ręce stryja Krzysztofa,
kasztelana inowrocławskiego (na rok za 1000 złotych), a już w roku następnym
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Poznań – Relacje XVII w., cz. 1, poz. 12 i 67; Rezygnacje
XVII w., cz. 1, poz. 2515.
81
AP Poznań, Konarzewo 2420, f. 19–20. Por.: Teki Dworzaczka, Grodzkie – Poznań – Rezygnacje XVII w., cz. 1, poz. 2693. Dla porządku należy jednak dodać, że jeszcze kilka lat później w taryfach podatkowych powiatu nakielskiego (1618) część wsi Mościska określano
jako część Kościeleckich („Sors Kościelecki”), co zapewne było jednak bardziej określeniem
geograficznym niż własnościowym. Zob.: Rejestr poborowy Województwa Kaliskiego 1618–
1620, wyd. A. J. Parczewski, w: Analekta Wielkopolskie, t. 1, Warszawa 1879, s. 277.
82
AP Poznań, Konarzewo 2420, f. 6.
83
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Wałcz, poz. 500. W. Dworzaczek, Genealogia, tab. 114, oraz
S. Leitgeber, Kościeleccy herbu Ogończyk, s. 50, sugerowali jej zgon około 1616 r.
84
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Poznań – Rezygnacje XVII w., cz. 1, poz. 4129. Nabywcą, a być
może tylko dysponentem wyderkafu był Samuel Trebnic, podwojewodzi chełmiński.
85
Ibidem, poz. 7720 i 8060; Kcynia, poz. 1549.
80
64
Sławomir Kościelak
umawiał się na kolejny wyderkaf z Sebastianem Kleystem (na rok, ale tym razem za 3000 złotych). Równolegle w tym samym 1623 r. wydzierżawiał dwa łany
z tego samego Starego Krzysztofowi Arciszewskiemu, synowi Kacpra (za 1500
złotych, na rok)86. W 1624 r. Wojciech wyderkował Stare Janowi Boroszewskiemu
za 7700 złotych, a już rok później temuż samemu co przed sześciu laty Zygmuntowi Grudzińskiemu (teraz wojewodzie inowrocławskiemu) oddawał je w wyderkaf
za kwotę 10 000 złotych87. Ostatni znany ze źródeł wyderkaf nastąpił w 1626 r.
Stare przeszło wtedy w ręce Mikołaja Kołaczkowskiego, starosty pilskiego i ujskiego, kuchmistrza i koniuszego królowej Konstancji (kwota kontraktu opiewała
na 11 000 złotych)88.
Po śmierci pierwszej żony Wojciech zapewnił swoim małoletnim dzieciom
opiekę „na wszelki wypadek” (1618 i 1619)89 i być może wiązało się to z kolejnymi planami matrymonialnymi starościca, który około 1620 r. poślubił Elżbietę
Bornównę (zapewne z rodu zasiedziałego w sąsiadującym z Krajną od północy
powiecie człuchowskim z Prus Królewskich). Drugiej żonie, która była wdową
po Wawrzyńcu Zaleskim, zapisał w 1620 r. 700 złotych bliżej nieokreślonego długu90 (ożenek był więc formą realizacji jakiegoś finansowego zobowiązania wobec
Bornów?). W 1628 r. ożenił się po raz trzeci, tym razem z Ewą z Chociwskich.
Tej żonie gwarantował w intercyzie spisanej jeszcze we wsi Stare, datowanej na
19 września i oblatowanej w księgach grodzkich nakielskich 6 października tegoż
roku, kwotę 3000 złotych91. Już jednak w roku następnym sprzedał ostatecznie Stare Franciszkowi Golczowi za kwotę 26 000 złotych (umowa oblatowana w grodzie
nakielskim 5 października 1629)92. Oznaczało to, że w tym momencie główna gałąź
rodu Kościeleckich – najstarsza istniejąca po mieczu (Krzysztof, kasztelan inowrocławski, zmarł w 1626 r., pozostawiając dwie córki, które wniosły jego posiadłości w inne wielkopolskie rody), nie posiadała żadnej większej ziemskiej posiadłości!93 Stosunki z Golczami po wspomnianym akcie sprzedaży zacieśniły się jeszcze
bardziej, nie były jednak wolne od dalszych sporów i nieustających pretensji.
Ibidem, Nakło, cz. 2, poz. 242, 300 i 306; Wałcz, poz. 670. Z Arciszewskimi łączyły Kościeleckiego jeszcze innego rodzaju interesy i zobowiązania. Zob.: Nakło, cz. 1, poz. 3503.
87
Ibidem, Kcynia, poz. 4185; Nakło, cz. 2, poz. 659.
88
Ibidem, Poznań – Rezygnacje XVII w., cz. 1, poz. 4701. Dwa lata później tenże Kołaczkowski
miał wydzierżawić Stare na powrót Wojciechowi Kościeleckiemu, za 1100 złotych; zob.:
Wałcz, poz. 761.
89
Ibidem, Nakło, cz. 1, poz. 3274 i 3406.
90
Ibidem, Wałcz, poz. 614.
91
Ibidem, Nakło, cz. 1, poz. 3823. Zob. też: AP Poznań, Nakło, Gr. 49, Inscriptiones 1628–1629,
f. 340v–341.
92
AP Poznań, Konarzewo 2420, f. 27; Nakło, Gr. 111, Relationes 1628–1631, f. 368; Por.: Teki
Dworzaczka, Grodzkie – Poznań – Rezygnacje XVII w., cz. 1, poz. 6027.
93
Teki Dworzaczka, Nakło, cz. 1, poz. 3748 (sygn. 176). Kościelcem dysponowali już wówczas
inni Ogończykowie, spokrewnieni z Kościeleckimi Działyńscy.
86
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
65
W 1630 r. Franciszek Golcz junior wyderkował Wojciechowi posiadłość, Machliny
w powiecie wałeckim (na południe od Czaplinka, nieopodal Drahimia) za kwotę
10 500 złotych94. Nieomal nazajutrz po tym akcie rozpoczęły się kłótnie: o inwentarz, o poddanych, o kwoty pieniężne. Ostatnie sprawy, jakie tyczyły Wojciecha,
zostały opisane w księgach grodzkich wałeckich w 1631 r., a Wojciech znowu występował w nich jako strona sporów i procesów o zobowiązania i pieniądze. Między innymi, gdy rezydował w Machlinach, został dłużnikiem jednego z bogatszych
właścicieli ziemskich w okolicy, Ernesta Joachima Wedelskiego95. Po raz ostatni
Wojciech wystąpił w sądzie grodzkim (wałeckim) tuż po Wielkanocy 1631 r., wyznaczając do swoich spraw przeciw Golczom i Wedelskim dwóch plenipotentów,
Jana Stanisława Budzyńskiego i Wojciecha Borkowskiego96. W następnych dokumentach rodzinę Kościeleckich reprezentował już jego syn, Andrzej, ale na początku 1632 r. Wojciech Kościelecki prawdopodobnie jeszcze żył97. W tym też roku
musiał zakończyć żywot, doprowadziwszy ród Kościeleckich do kompletnej ruiny.
Jego trzecia żona, Ewa z Chociwskich, dożyła co najmniej do 1650 r.98
U progu dorosłego życia. Sprawy osobiste Andrzeja
Z danych na temat ożenku Wojciecha z Jadwigą z Żelickich można wyciągnąć
wniosek, że Andrzej urodził się około 1610 r. Do ksiąg grodzkich trafił stosunkowo wcześnie, już jako kilkuletnie dziecko, i to od razu wespół z jeszcze młodszą
siostrą, Marianną. W 1614 r. Jan Prusimski, dysponent dóbr w Krajence, skwitował oboje z kwoty wyderkafu zaciągniętej jeszcze wobec ich matki, zmarłej właśnie w tym czasie Jadwigi. Skwitowaniu zaświadczał kasztelan Krzysztof, stryj
Wojciecha. W roku następnym Krzysztof sprzedał dobra krajeńskie Zygmuntowi
Grudzińskiemu za kwotę 150 000 złotych (miasto, zamek i cały klucz wiosek).
Wówczas interesy obojga małoletnich zostały w należyty sposób ponownie za������������������������������������������������������������������������������������������
AP Poznań, Wałcz, Gr. 23, Resignationes – Inscriptiones – Relationes 1630–1632, f. 72. ���
Podług „Sumariusza podymnego z województwa poznańskiego...” z 1631 r. (Biblioteka Zakładu im. Ossolińskich we Wrocławiu, rkps 334/II [Mf 207], f. 65v) Machliny składały się z 39
dymów, z których 20 należało do Franciszka Golcza, a 19 do Chrystiana Golcza, przyszłego
teścia Andrzeja Kościeleckiego.
95
AP Poznań, Wałcz, Gr. 23, f. 229v–230.
96
Ibidem, f. 256v.
97
Ibidem, f. 375–376. W dokumencie tym, datowanym na sobotę po święcie Trzech Króli
1632 r., wymieniając Andrzeja Kościeleckiego jako osobę reprezentującą rodzinę i określając jego pochodzenie, nie użyto jeszcze charakterystycznej formułki „olim” przy imieniu
Wojciecha. Pojawiła się ona dopiero w czerwcu 1632 r.
98
Teki Dworzaczka, Nakło, cz. 2, poz. 1052. Wdowa po Kościeleckim była wtedy żoną Piotra
Łazarskiego.
94
66
Sławomir Kościelak
bezpieczone99. Jak już wspomniano, przy okazji ślubu Wojciecha z Elżbietą Bornówną, nad Andrzejem i Marianną, wciąż małoletnimi, ustanowiona została opieka
prawna. W 1618 r. Wojciech wyznaczył opiekunami kasztelana inowrocławskiego,
Krzysztofa, Piotra Kościeleckiego, najprawdopodobniej jego kuzyna, syna Stanisława, starosty nakielskiego i drahimskiego, a także – spoza rodziny – Stanisława
ze Słońska Bojanowskiego. W roku następnym, w innym dokumencie, opiekunami
byli: wspomniani już stryj Krzysztof, Stanisław Bojanowski oraz Marcin z Mościsk
Dembieński. Czy Andrzej i Marianna mieli z kolejnych żon swojego ojca przyrodnie rodzeństwo? Żaden dokument w sposób bezpośredni tego nie zaświadcza. Ale
kiedy Wojciech zaślubiał trzecią żonę, Ewę z Chociwskich, a stosowny dokument
zabezpieczał na wsi Stare odpowiednią, wspomnianą już kwotę wiana, akt ten podpisał oprócz ojca także Andrzej – uznany zatem za, w pewnym sensie, dorosłego. Wojciech ustanawiał jednocześnie prawnych opiekunów nad swoimi dziećmi
z poprzednich małżeństw (w osobach Jerzego Porczyńskiego i Adama Kierskiego)
i dokument wyraźnie stwierdzał w liczbie mnogiej, że opieka obejmie synów i córki (w przypadku synów aż do 24 roku życia, zatem niewykluczone, że chodziło
także o Andrzeja)100. Andrzej sygnował również wspólnie z ojcem akt sprzedaży
wsi Stare w 1629 r. W jaki sposób Andrzej dorastał, jaka była jego edukacja, tego
nie wiemy. Z całą pewnością jednak potrafił pisać i był człowiekiem, przynajmniej
w podstawowym stopniu, wykształconym.
W 1632 r. Andrzej wystąpił po raz pierwszy samodzielnie w księgach grodzkich
nakielskich, m.in. jako dłużnik, winien kwotę 100 złotych właśnie zaciągniętych
(i 400 złotych dawniejszego zobowiązania) Łukaszowi Prądzyńskiemu. Stosownie do brzmienia aktu, dług ten powstał już jednak w roku poprzedzającym oblatę
w Nakle, tj. 22 lutego 1631 r., a Andrzej jako zabezpieczenie wskazał jakieś sumy
mu należne, a zapisane swego czasu na wsi Stare101. Niezwykle trudno ocenić, czy
momentem jego usamodzielnienia był akt zaciągnięcia długu w 1631 r., czy też
moment wpisania tegoż do ksiąg nakielskich (po Bożym Ciele 1632 r.). Wcześniej,
w sobotę po święcie Trzech Króli w 1632 r. Andrzej zawarł bardzo skomplikowany
kontrakt z Andrzejem Żernickim. Kościelecki zobowiązywał się pożyczyć Żernickiemu „na św. Jan” tegoż roku kwotę 5000 złotych, należną mu tytułem oprawy
po matce Jadwidze z Żelickich, a zapisanej na wsi Stare, którą właśnie Andrzej
Żernicki nabył. W zamian Żernicki puszczał mu Stare na dwuletni wyderkaf, do
św. Jana 1634 r. Na tym jednak skomplikowany układ pomiędzy obiema stronami
Ibidem, Poznań – Rezygnacje XVII w., cz. 1, poz. 7063.
AP Poznań, Nakło, Gr. 49, Inscriptiones 1628–1629, f. 342. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych XVII w. w powiecie nakielskim występował bliżej nieznany Piotr Kościelecki
(vel Kościelski), w 1654 r. określony jako syn Wojciecha. Zob.: ibidem, Gr. 59, Inscriptiones
1652–1655, f. 254.
101
Ibidem, Gr. 112, Relationes 1632, s. 422–423.
99
100
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
67
się nie kończył. Bo oto Kościelecki w ten sposób pozyskaną wieś Stare wydzierżawiał Żernickiemu na te same dwa lata, za co Żernicki miał Kościeleckiemu płacić
500 złotych rocznie (dając mu od ręki, jeszcze w styczniu 1632 r., tytułem zaliczki
połowę tej kwoty102). Tak zapisany kontrakt zręcznie ukrywał fakt, że Kościelecki
nie posiadał żadnej majętności i że był zdany już w momencie życiowego startu na
łaskawy chleb zamożniejszych szlacheckich współbraci. Niewątpliwie pełen pretensji, sfrustrowany sytuacją materialną i szukający dróg wyjścia z finansowych
kłopotów, w 1632 r., w ostatnich dniach panowania Zygmunta III, Andrzej po raz
pierwszy dał się poznać jako warchoł i zabijaka.
Sprawa zabójstwa Macieja Bardzkiego
Okoliczności tej zbrodni, która dokonała się w ostatnich tygodniach panowania
Zygmunta III Wazy, w Witosławiu103 na Krajnie, są – mimo bardzo szczegółowego
pozwu, jaki w sprawie tej złożyli najbliżsi zamordowanego104 – bardzo niejasne.
Zwraca uwagę doborowe towarzystwo, znakomitość nazwisk osób zamieszanych
w tę sprawę. Sam zamordowany, Maciej Bardzki, wywodził się ze znanej wielkopolskiej rodziny Bardzkich z Barda, herbu Szaszor, jego ojcem był Jan, a matką
Elżbieta z Niszczyckich, wojewodzianka bełzka. Maciej, wespół z bratem Piotrem,
według Kacpra Niesieckiego, oddał wielkie usługi wojenne podczas wojen polsko-szwedzkich za czasów Zygmunta III105. Jego głównym adwersarzem w sporze,
który doprowadził go do tragicznej śmierci, był Wojciech Grzymułtowski herbu
Nieczuja, syn kasztelana bydgoskiego Jana (zm. 1617), zatem człowiek zamożny,
który jednak nie odegrał większej roli w dziejach i nie osiągnął żadnych godności
ziemskich. Nie był zresztą jedynym synem kasztelana106. Zbrodni dokonano w posiadłości innego ze spiskowców, Jana Konarskiego, w Witosławiu, i znowu nie
Ibidem, Wałcz, Gr. 23, Resignationes – Inscriptiones – Relationes 1630–1632, f. 375–376.
Jedyny dotąd wspominający ją w literaturze przedmiotu S. Leitgeber, Kościeleccy herbu
Ogończyk, s. 53, umieścił ją błędnie w Runowie (Krajeńskim).
104
AP Poznań, Nakło, Gr. 112, Relationes 1631–1632, s. 399–403 (dawne f. 243–246).
105
K. Niesiecki, Herbarz Polski, t. 2, wyd. J. N. Bobrowicz, Lipsk 1839, s. 65. A. Boniecki,
Herbarz polski, t. 1, Warszawa 1899, s. 112–113, nie znał go bliżej, ale wspominał, że Piotr
Bardzki, najprawdopodobniej brat Macieja, legitymował się w 1646 r. ze szlachectwa.
106
K. Niesiecki, Herbarz Polski, t. 4, wyd. J. N. Bobrowicz, Lipsk 1839, s. 324. Por.: PSB, t. 9,
s. 124, oraz Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy, s. 70. Wojciech był przedostatnim z ośmiu
synów kasztelana. A. Boniecki, Herbarz polski, t. 7, Warszawa 1904, s. 181, dodał, że Wojciech lub Olbracht był żonaty z Marianną Strzelecką, miał jedynego syna Jana, zmarłego
w 1652 r., w 22 roku życia, i pochowanego w Poznaniu. Dopiero Krzysztof, syn drugiego po
starszeństwie brata Wojciecha, Stanisława, osiągnął w 1656 r. wysoką godność senatorską
(jako kasztelan poznański, potem wojewoda poznański).
102
103
68
Sławomir Kościelak
wiadomo, o którego z Konarskich dokładnie może chodzić107. Równie niejasną rolę
odegrał w całej tej aferze Mikołaj Działyński herbu Ogończyk, u którego w Runowie Bardzki się zatrzymał. Chociaż występował w sprawie jako przyjaciel i opiekun Bardzkiego, był spowinowacony z innym uczestnikiem najścia i morderstwa,
Aleksandrem Orzelskim. W aktach sprawy tytułowano go starostą kościerskim,
a jednak takiego Działyńskiego brak w opracowaniu zarówno Pawła Czaplewskiego108, jak i w spisie urzędników Prus Królewskich w XV–XVIII w. sporządzonym
przez Krzysztofa Mikulskiego109. Tenże Mikołaj listownie miał ściągnąć do swojej
posiadłości ofiarę mordu i – trzeba to jednak przyznać – starał się go, chociaż nieskutecznie, obronić potem przed napaścią. Udało się jeszcze zidentyfikować kilku
pomniejszych bohaterów tego dramatu, w tym Aleksandra Orzelskiego herbu Dryja110 oraz – po części – braci Wojciecha i Andrzeja Korytowskich111. Co było powodem napadu na Macieja Bardzkiego? Sam zamordowany miał twierdzić przed
śmiercią, że jest całkowicie niewinny, a obarczając winą napastników, przypominał
o jakiejś bliżej nieznanej obrazie, której doznał od Grzymułtowskiego, ale z której
powodu „żalu i afektu” gotów był ustąpić.
Chociaż w aktach procesowych główną winą obarczono Grzymułtowskiego,
Andrzej Kościelecki odegrał w zajściu rolę niepoślednią. Zanim doszło do głównego aktu zbrodni, przybył do Runowa razem z Władysławem Dembińskim i „tegoż
Najbardziej prawdopodobne, że chodzi tu o Konarskich herbu Ossoria (Kolczyk), wiodących
się z Konarzyn w powiecie człuchowskim, a z nich o Jana, jednego z sześciu synów Samuela,
w latach 1629–1641 wojewody malborskiego i starosty kiszporskiego (zm. 1641). O Janie
tym tyle tylko wiadomo, że w testamencie po ojcu (konsens królewski z 1643) otrzymał wieś
w województwie pomorskim – Sopanino, a ponadto sprzedał Raczyńskim odziedziczoną po
bracie Mikołaju wieś Szewno w powiecie świeckim; ożeniony z Rozalią Kuczborską (1660),
nie żył już w 1678 r. Zob.: A. Boniecki, Herbarz polski, t. 11, s. 80–81.
108
P. Czaplewski, Senatorowie świeccy, podskarbiowie i starostowie Prus Królewskich 1454–
1772, „Roczniki TNT” 1919–1921, t. 26–28.
109
Urzędnicy Prus Królewskich XV–XVIII wieku. Spisy, oprac. K. Mikulski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990. Był tego imienia Mikołaj, starosta kościański i podkomorzy dobrzyński,
żonaty z Izabelą Orzelską, która wniosła mu w posagu wspomniane Runowo, ale umarł jeszcze w 1624 r. Według Niesieckiego jego jedyny syn (miał też córki) miał na imię Stanisław,
a nie Mikołaj. Może więc chodziło o owego Stanisława (ale pod mylnym?, drugim? imieniem) lub Mikołaja, wojewodzica chełmińskiego, wspominanego przez konstytucję z 1638 r.,
kuzyna wymienionego już Mikołaja, starosty kościańskiego, który wprawdzie sam żadnych
godności nie osiągnął, ale którego synowie ponownie sięgnęli po najwyższe godności senatorskie Prus Królewskich. Zob. też: K. Niesiecki, Herbarz Polski, t. 3, wyd. J. N. Bobrowicz,
Lipsk 1839, s. 460. Por.: A. Boniecki, Herbarz polski, t. 5, Warszawa 1902, s. 157.
110
K. Niesiecki, Herbarz Polski, t. 7, wyd. J. N. Bobrowicz, Lipsk 1841, s. 139: „Aleksander
z Magdaleny Żalińskiej, wojewodzianki malborskiej, zostawił liczne potomstwo”.
111
Wspominał o nich A. Boniecki, Herbarz polski, t. 11, s. 212, jednocześnie jednak informując
o jeszcze jednym Korytowskim, Macieju, jakoby również uczestniku wydarzenia, pozwanym
przez rodzinę zamordowanego. Maciej Korytowski był żonaty z Barbarą Kościelską.
107
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
69
Pana Barskiego w tym Runowie posiekli obaj imieniem Pana Grzymułtowskiego”.
Słowo „posiekli” może sugerować zarówno pojedynek, jak i napad (skoro uczynili
to we dwóch). Gdy zatem Bardzki leczył się z ran u pana Działyńskiego, Grzymułtowski w towarzystwie swoich komilitonów, orszaku sług i wynajętych zbirów zajechał do Runowa (nad ranem, w środę przed Zwiastowaniem NMP, czyli 24 marca
1632). Wysłani, tym razem Dembiński i Jan Konarski, wyzwali rannego w imieniu
Grzymułtowskiego na pojedynek. Bardzki wymawiał się stanem swojego zdrowia,
a w jego obronie stanął też gospodarz miejsca, Działyński. Z negocjacji prowadzonych przez Bardzkiego z ludźmi kasztelanica bydgoskiego wynikało, że ranny
szlachcic uważał Kościeleckiego za nieprzyjaciela, natomiast względem Grzymułtowskiego starał się odwołać do dawnej z nim przyjaźni. Interwencja Działyńskiego powstrzymała tego dnia atak. Bardzki zdołał jeszcze w święto Zwiastowania
być w kościele („podczas święta tak wielkiego spowiadał się i komunikował”).
Ludzie Grzymułtowskiego cały czas jednak czatowali nań pod Runowem. Dalsze negocjacje Działyńskiego z napastnikami doprowadziły do pozornej ugody.
Miało dojść do niej w pobliskim majątku Jana Konarskiego, w Witosławiu (na
południe od Runowa, między Mroczą a Łobżenicą). Do tego miejsca Bardzki
został zwabiony nadzieją załagodzenia sporu. Była to jednak śmiertelna pułapka. Wojciech Grzymułtowski przygotował w zasadzce swoich hajduków, sam
zaś z przyjaciółmi oczekiwał nań wewnątrz dworu. Podejrzewającego niebezpieczeństwo szlachcica nakłonił do wejścia do domu towarzyszący Bardzkiemu
Mikołaj Działyński. Gospodarz miejsca, Konarski, zaaranżował ucztę na zgodę
(chęć usprawiedliwienia i polubownego rozwiązania sporu wyrażał od samego
początku i sam Bardzki), w czasie której doszło jednak do sprowokowania nowej
burdy. Na Macieja Bardzkiego rzucili się dokładnie wszyscy uczestnicy spotkania, wraz z gospodarzem Konarskim, w liczbie co najmniej sześciu szabel (przy
zupełnie biernej postawie Działyńskiego, o którym relacja o zbrodni od tego
momentu milczy). Napadnięty i jego pachołek usiłowali bronić się początkowo
w izbie gościnnej, ale Bardzki, śmiertelnie postrzelony przez jednego z hajduków,
padł ostatecznie w ogrodzie podczas próby salwowania się ucieczką. Napastnicy dopadli go tam i, już martwego, roznieśli na szablach. Stosowną protestację,
jak również inne dowody i okoliczności zbrodni Elżbieta z Niszczyckich Bardzka oraz jej drugi syn, Piotr, wnieśli do ksiąg nakielskich podczas oktawy Bożego
Ciała tegoż roku, a więc wiele tygodni po dokonaniu mordu, gdy od 30 kwietnia
trwało już bezkrólewie po zgonie Zygmunta III. Co ciekawe, dużo wcześniej, bo
kilka dni po Wielkanocy, do grodu w Wałczu udali się Wojciech Korytowski oraz
Andrzej Kościelecki i poddali się tzw. obdukcji, zgłaszając, że zostali w starciu
na dworze w Witosławiu poranieni. Stosowne wpisy w księgach nie wskazywały jednak sprawcy owych zranień112. Były to więc typowe działania prewencyjAP Poznań, Wałcz, Gr. 23, Resignationes – Inscriptiones – Relationes 1630–1632, f. 411.
112
70
Sławomir Kościelak
ne (Wałcz – jeden z odleglejszych grodów północnej Wielkopolski), na wypadek,
gdyby sprawa rzeczywiście oparła się na trybunałach Rzeczypospolitej. Ponieważ
w sprawę zamieszane były osoby z pierwszoplanowych rodów Wielkopolski i Prus
Królewskich, nie nadano jej jednak właściwego biegu113. Andrzej Kościelecki nie
poniósł z tego tytułu żadnych konsekwencji, zresztą główne odium winy spadało
na Grzymułtowskiego (Kościelecki był tylko współsprawcą i nie on kierował grupą
zabójców). Grzymułtowski zaś był wówczas przedstawicielem jednego z najmożniejszych rodów tej części Korony. W późniejszych latach jeszcze kilkakrotnie różne sprawy zetknęły Kościeleckiego ze współkompanami z Witosławia. Wojciech
i Maciej Korytowscy byli w 1637 r. plenipotentami Andrzeja w spornych sprawach
majątkowych, a Wojciech Grzymułtowski kwitował w tymże roku Kościeleckiego
z kwoty 2000 złotych, zapisanych temuż (pożyczonych więc swego czasu) w aktach grodzkich warszawskich114.
Małżeństwo z Katarzyną Golczówną – układy i transakcje
z Golczami. Nabycie Bielaw
Już co najmniej od 1629 r. Kościeleccy weszli w bliskie kontakty gospodarcze
z rodem Golczów (Goltz), ważną rodziną szlachecką pogranicza polsko-pomorsko-brandenburskiego115, od około 1535 r. na dodatek poddaną silnym wpływom protestantyzmu116. Andrzej, obejmując schedę po ojcu, przejął również proces o wyderkowane Machliny z przedstawicielem rodu Golczów z Kłębowca, wspomnianym już
Franciszkiem, jedynym w tym rodzie katolikiem, zresztą niedawno nawróconym.
Spór mocno się zaognił z końcem czerwca 1632 r., a w sierpniu Kościelecki ustanowił w sądzie swoich plenipotentów, notariusza grodzkiego Jana Niedzielskiego oraz
wspomnianego już szlachcica Jana Stanisława Budzyńskiego117. W sobotę po Wielkanocy 1633 r. Andrzej Żernicki ostatecznie przejął od Franciszka Golcza Stare, co
być może ułatwiło Kościeleckiemu (na zasadzie transakcji wiązanej) tuż po Bożym
S. Leitgeber, Kościeleccy herbu Ogończyk, s. 53, twierdził, że trafiła przed sąd sejmowy, nie
ma na to jednak dowodów.
114
AP Poznań, Nakło, Gr. 52, Inscriptiones 1635–1637, f. 515v, 536. Wcześniej jednak,
w 1636 r., Grzymułtowski składał przeciw Kościeleckiemu protestację, zapewne z powodu
zalegania z długiem; por.: ibidem, Gr. 116, f. 54.
115
H. J. Bömelburg, Grenzgesselschaft und mehrfache Loyalitäten. Die
����������������������
Brandenburg-preussisch-polnische Grenze 1656–1772, „Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung” 2006, t. 55,
s. 73–76.
116
L. Bąk, Ziemia Wałecka w dobie reformacji i kontrreformacji w XVI–XVIII wieku, Piła 1999,
s. 153–154.
117
AP Poznań, Wałcz, Gr. 23, Resignationes – Inscriptiones – Relationes 1630–1632, f. 441,
452, 470. W sprawie nawrócenia Golcza zob.: L. Bąk, Ziemia wałecka, s. 252.
113
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
71
Ciele tegoż roku przejęcie w wyderkaf Machlin (części należącej do Franciszka)118.
Ale już niemal nazajutrz po stosownym układzie pojawiły się nowe zatargi z Golczem, tym razem o prawo eksploatowania stawów w tej wiosce. W kolejnych protestacjach i manifestacjach przewijała się również kwestia nieuregulowanych wciąż
sum ze Starego, a sprawa w 1634 r. oparła się nawet o Trybunał w Piotrkowie. We
wtorek po święcie Trzech Króli 1635 r. Franciszek Golcz informował, że gotów
był w ramach rekompensaty ofiarować Andrzejowi Kościeleckiemu czwartą część
wsi Newbolcz (trudna do identyfikacji, zapewne jednak w sąsiedztwie Machlin
i wsi Brocz – Broczyno, w której spisywana była notatka), Kościelecki jednak jej
nie przyjął119. Ugodę, i to – jak się okazało – nieostateczną, obaj panowie zawarli
ze sobą dopiero w lipcu 1635 r. a Golcz skwitował Kościeleckiego z kwoty 1200
złotych, której w Piotrkowie domagał się od niego wspólnie z Żernickim, następnie
zaś zwrócił Kościeleckiemu 8000 złotych za rezygnację z wyderkafu Machlin120.
Zanim doszło do tego rozstrzygnięcia, w październiku 1634 r. Andrzej Kościelecki
stał się dłużnikiem innej gałęzi rodu Golczów, a ściślej – Marianny z Flemingów,
żony Chrystiana Golcza (właściciela drugiej części Machlin), zaciągając u niej pożyczkę w kwocie 600 złotych. Korzystając z układu z Franciszkiem Golczem, Andrzej pieniądze te zwrócił jeszcze w lipcu 1635 r., a nawet stał się na tyle zamożny,
że mógł sam pożyczek udzielać (m.in. 600 złotych pożyczył Janowi Sędziwojowi Czarnkowskiemu)121. Pożyczył także 1000 złotych Chrystianowi Golczowi, co
w listopadzie 1635 r. doprowadziło do ściślejszego związania się z tą rodziną. Dnia
26 listopada tegoż roku spisano w grodzie wałeckim intercyzę. Chrystian uznawał swoje zadłużenie w wysokości 1000 złotych, jednocześnie czynił Andrzejowi
zobowiązanie posagowe w wysokości 6000 złotych na swoich dobrach. Andrzej
gwarantował swojej przyszłej małżonce, Katarzynie, córce Chrystiana i Marianny,
takąż samą kwotę wiana na wszystkich swoich dobrach, nieruchomościach i ruchomościach122. Ślub został zawarty najpewniej jeszcze przed adwentem 1635 r., a najpóźniej na Boże Narodzenie tegoż roku. Panna młoda była najprawdopodobniej
luteranką. Trudno powiedzieć, czy doczekał sformalizowania tego związku sam
Chrystian Golcz, gdyż już na początku 1636 r. jego małżonka, Maria (Marianna)
z Flemingów, tytułowana była wdową po nim. I jako wdowa skwitowała swojego
zięcia z długu w wysokości 1200 złotych123. Akta grodzkie wałeckie z pierwszej połowy 1636 r. pełne były jeszcze wpisów, które świadczyły o nierozwiązaniu kwestii
Machlin. Golczowie z Kłębowca i nowi użytkownicy Machlin składali zażalenia
AP Poznań, Wałcz, Gr. 24, Resignationes – Inscriptiones – Relationes 1633–1635, f. 21v, 52v.
Ibidem, f. 68v, 132, 161v, 263v, 276v, 322.
120
Ibidem, f. 458v–459v.
121
Ibidem, f. 291v, f. 463, f. 499–500.
122
Ibidem, f. 519v–520v.
123
Ibidem, Gr. 25, Resignationes – Inscriptiones – Relationes 1636–1638, f. 19–20.
118
119
72
Sławomir Kościelak
na Kościeleckiego, który nie do końca ustąpił z zarządu tym majątkiem, ten zaś
domagał się kwot sobie należnych. Do ważnej decyzji doszło 15 czerwca 1636 r.
(w uroczystość świętych męczenników, Wita i Modesta). Ponowiono treść ugody
między Kościeleckim a Franciszkiem Golczem z poprzedniego roku, dopisując do
niej jeszcze Aleksandra Skoroszewskiego herbu Awdaniec124. Andrzej przekazywał
swoje aktywa na Machlinach Skoroszewskiemu, od którego zamierzał nabyć jego
posiadłość, Bielawy. Był to więc skomplikowany, typowy dla tamtego czasu układ
kilku stron naraz, gdzie w grę wchodziły zadawnione pretensje, długi i zobowiązania. W każdym razie pieniądze zgromadzone w wyniku porozumienia z Golczami i Skoroszewskim (także w kwestii Starego i Machlin) umożliwiły Andrzejowi
w tymże roku powrót do grona posesjonatów. We wtorek po Bożym Ciele 1636 r.
nabył on od wspomnianego Aleksandra Skoroszewskiego za kwotę 15 000 złotych
posiadłość Bielawy w powiecie gnieźnieńskim (między Gnieznem a Kłeckiem),
ze wszystkimi przynależnościami, kmieciami, zagrodnikami i chałupnikami itd.125
Zastanawia chęć przeniesienia się tak daleko na południe, w strony, w których dotąd Kościeleccy majętności nie posiadali, z dala od rodziny i posiadłości rodowych
żony. Trudno oprzeć się wrażeniu, że w ten sposób Andrzej unikał zbyt bliskich
kontaktów z rodziną żony i skonfliktowanymi z nimi Golczami z Kłębowca. Oczywiście wpływ na tę sytuację mogła mieć okazja kupna Bielaw. Krok ten należy
jednak uznać za niewątpliwy sukces Andrzeja, pierwszy wyraźny zysk i pozytywny skutek gospodarczej aktywności potomka tak bogatego niegdyś rodu. „Wiązane” rozliczenie za nabytą wioskę odbijało się jeszcze czkawką w następnych latach, czego najlepszym dowodem są wpisy do ksiąg grodzkich wałeckich z 1637
i 1638 r., w których sprawa Machlin oraz osoba Skoroszewskiego i jego interesów
z Kościeleckim powracała jak bumerang. Ostatecznie 25 listopada 1638 r. Skoroszewski przelał należne mu ze strony Kościeleckiego zobowiązanie pieniężne, pochodzące z kwoty posagowej wyznaczonej temuż jeszcze przez Chrystiana Golcza
(6000 złotych) na rzecz szlachcica Jerzego Wilhelma Scheninga126. Niezależnie od
kulisów tego nabytku i sporów, jakie się z nim wiązały, fakt pozostawał faktem, że
na prawie 100 kolejnych lat Bielawy stały się dla Kościeleckich ważnym punktem
oparcia na mapie posesjonackich posiadłości wielkopolskiej szlachty.
Ibidem, f. 25v, 40, 82–82v.
Ibidem, Poznań, Gr. 41, Resignationes 1634–1636, f. 643.
126
Ibidem, Wałcz, Gr. 25, Resignationes – Inscriptiones – Relationes 1636–1638, f. 193v, 392v,
492.
124
125
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
73
starania o uratowanie majątku i zachowanie
społecznego prestiżu
Tocząc układy z Golczami, zawierając ślub z przedstawicielką tego rodu
i odbudowując materialne podstawy szlacheckiej egzystencji, Andrzej nadal
pozostawał aktywny w innych sferach ziemiańskiego żywota, a nade wszystko
w szlacheckim wymiarze sprawiedliwości szukał okazji i dróg do odzyskania
prestiżu oraz majątku. Między innymi w 1636 r. wystąpił w gronie pretendentów
do sukcesji dóbr łobżenickich, od dziesięcioleci własności rodziny Krotoskich,
z którymi Kościeleccy byli spowinowaceni jeszcze w XVI stuleciu, ale faktyczne
prawa spadkowe nabyli poprzez Żelickich (poprzez matkę Andrzeja, Jadwigę)127.
W 1636 r. zmarł bezpotomnie Mikołaj Sieniawski, podczaszy koronny, a jego małżonka, Urszula z Krotoskich, ostatnia przedstawicielka rodu Krotoskich i spadkobierczyni całej przypadającej jej po ojcu (kasztelanie kaliskim, Andrzeju) wielkopolskiej fortuny, wyraziła zgodę na ufundowanie w przylegającej do Łobżenicy
wsi Górce klasztoru Bernardynów, który miał przejąć pieczę nad istniejącym tu
od czasów średniowiecza sanktuarium maryjnym, i wkrótce potem zmarła (już
w 1636 r. pisano o niej w aktach olim, zatem – „świętej pamięci”). Promotorem
tego zbożnego zamysłu był Zygmunt Raczyński, dzierżawca dóbr łobżenickich,
a akcja uzyskała wsparcie ówczesnego arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana Wężyka128. Kościelecki występował w większym gronie potencjalnych spadkobierców
(m.in. Żelickich, Kostków, Hlebowiczów, Lanckorońskich, Daniłowiczów) i już
na samym wstępie starł się w sądzie z innym głównym pretendentem do majątku,
wysoko postawionym i korzystnie skoligaconym magnatem Mikołajem Daniłowiczem, synem podskarbiego wielkiego koronnego Mikołaja (zm. 1624), później
podstolim i podczaszym koronnym (zm. 1675)129. Ten proces trwał co najmniej
do 1639 r. i wyraźnie podzielił spadkobierców na dwie grupy. Jedną z nich stanowili spadkobiercy Krotoskich poprzez Żelickich, Anna z Żelickich i jej mąż,
chorąży poznański Piotr Łącki, Zofia z Żelickich i jej drugi mąż Stanisław Rokossowski oraz Andrzej Kościelecki, syn Jadwigi z Żelickich (wszystkie trzy Że-
Andrzej Krotoski, wojewoda brzeski w latach 1553–1555, ożenił się z Anną Kościelecką,
wojewodzianką inowrocławską, córką Jana Kościeleckiego ze Skępego (zm. przed 1499).
Linia Kościeleckich ze Skępego wygasła bezpotomnie – jak to się obecnie uważa – w 1553 r.
Andrzej Kościelecki, jako przedstawiciel linii piszącej się z Kościelca, był zatem bardzo odległym krewnym owej Anny, prababki Urszuli z Krotoskich Sieniawskiej. Faktyczne prawa
spadkowe spłynęły na Kościeleckiego poprzez matkę, Jadwigę z Żelickich. Zob.: E. Opaliński, Rodziny wielkosenatorskie, s. 69; S. Szybkowski, Kujawska szlachta urzędnicza, s. 561.
128
Klasztory bernardyńskie w Polsce, red. H. E. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska 1985,
s. 74–75.
129
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Poznań – Relacje XVII w., poz. 398.
127
74
Sławomir Kościelak
lickie były siostrami130), drugą – Daniłowicze, Hlebowicze i Lanckorońscy131. Potęga wpływów w Rzeczypospolitej była po stronie drugiej grupy, ale ci pierwsi
byli dobrze ustosunkowani w Wielkopolsce i – przede wszystkim – przebywali na
miejscu. W relacjach z 1639 r. magnaci z południa i ze wschodu Rzeczypospolitej
skarżyli się w grodzie poznańskim, że owi Łąccy, Rokossowscy i Kościeleccy siłą
przejęli dobra łobżenickie Sieniawskich i rządzili się w nich jak w swoich posiadłościach132. Rzeczywiście, powiązana poprzez Żelickich z Krotoskimi trójka sukcesorów dokonała daleko idących zmian majątkowych w zarządzie Łobżenicą. Nie
naruszały one postanowień odnośnie do fundacji klasztoru. Jeszcze w 1637 r. Anna
i Piotr Łąccy, Zofia i Stanisław Rokossowscy oraz Andrzej Kościelecki w obecności swoich przyjaciół, Andrzeja Zbyszewskiego oraz Stanisława Strykowskiego,
dokonali w grodzie poznańskim uroczystej cesji wyznaczonego przez Zygmunta Raczyńskiego na rzecz klasztoru gruntu na rzecz bernardynów133, kilka zaś dni
później sprzedali swoje prawa do dóbr łobżenickich Piotrowi Samuelowi Grudzińskiemu, staroście średzkiemu, za 81 750 złotych polskich134. Była to wielka suma
i transakcja na pewno doszła do skutku, gdyż odtąd Łobżenica pozostawała w ręku
Grudzińskich, którzy stali się wielkimi dobrodziejami Górki Klasztornej135, a jednak nie wydaje się, że Andrzej, na którego powinna była przypaść trzecia część tej
sumy, wzbogacił się na tym spadku. Nie widać, aby zaraz po dokonaniu wpisu do
Anna, Zofia i Jadwiga były córkami Adama Żelickiego i Barbary z Rostworowskich. Barbara
Rostworowska była z kolei córką Jakuba i Zofii z Krotoskich. Zofia urodziła się z małżeństwa
Jana Krotoskiego, wojewody inowrocławskiego, z Anną Latalską. Oryginalny zapis tej koligacji w dokumencie sprzedaży Łobżenicy z kluczem wiosek Grudzińskim, w: AP Poznań,
Poznań, Gr. 42, Resignationes 1637–1639, f. 283v. Zob. też: Teki Dworzaczka, Grodzkie –
Poznań – Rezygnacje – XVII w., cz. 1, poz. 9307.
131
Proces ten toczył się równolegle do innej sprawy sądowej, pomiędzy Grudzińskimi a Lanckorońskimi, o przywłaszczenie klejnotów po Urszuli Sieniawskiej. Zob.: S. Cynarski, Dzieje
rodu Lanckorońskich z Brzezia od XIV do XVIII wieku, Warszawa–Kraków 1996, s. 131–
132.
132
Ibidem, Poznań, Gr. 684, Relationes 1639, f. 493–496v.
133
Ibidem, Poznań, Gr. 42, Resignationes 1637–1639, f. 265v. Trzeba to przyznać, że o udziale tych trojga w ufundowaniu znanego i popularnego obecnie miejsca pielgrzymkowego na
terenie Krainy żadne z annałów nic nie wspominają. Kościeleccy jednak już wcześniej zapisali się pozytywnie w dziejach tego sanktuarium. Stryj Andrzeja, Krzysztof Kościelecki,
kasztelan inowrocławski, wystarał się około 1595 r. u Krotoskich, kalwinistów, żeby ci nie
przeszkadzali katolikom nawiedzać kościoła z cudownym obrazem. Zob.: Klasztory bernardyńskie, s. 74.
134
AP Poznań, Poznań, Gr. 42, f. 283v.
135
Klasztory bernardyńskie, s. 76. Piotr Samuel Grudziński scedował w roku następnym nabyte
od Łąckich, Rokossowskich i Kościeleckiego dobra swojemu ojcu, Zygmuntowi Grudzińskiemu, wojewodzie kaliskiemu (zob.: Teki Dworzaczka, Wschowa, cz. 2, poz. 1017, sygn.
207, f. 124), ten zaś przekazał je swojemu synowi, Andrzejowi Karolowi, wojewodzie poznańskiemu.
130
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
75
ksiąg poznańskich inwestował w kolejne posiadłości, tak jak to się stało w przypadku Bielaw, nie został też pożyczkodawcą dla innych szlachciców, ale też – nie
procesował się z Grudzińskimi. Być może nie zdążył – z powodu rychłej śmierci
– spożytkować tego kolejnego swojego sukcesu, być może podział uzyskanych
pieniędzy nastąpił później lub w nierównych proporcjach. W ówczesnych sądach
grodzkich istniało wiele tego rodzaju wpisów, tak obiecujących, z których nic jednak w praktyce nie wynikało136.
Mieniący się spadkobiercą Sieniawskiej Andrzej był wspólnie z pozostałymi
współspadkobiercami pozywany z tytułu długów Sieniawskiej (1636)137, zapisał także dług 400 złotych Annie Kuchcińskiej, wdowie po Andrzeju Borzewskim (1636)138.
W 1637 r. kwitował go z 300 złotych Andrzej Witosławski139. W 1638 r., w sobotę
po Zielonych Świątkach, Andrzej porozumiał się również ze swoją macochą, Ewą
z Chociwskich, wdową po Wojciechu Kościeleckim, a żoną secundo voto Piotra Łaszewskiego. Kościelecki gwarantował jej w aktach grodzkich nakielskich kwotę 40
złotych140. Tuż po Wielkanocy 1638 r., na Andrzeja złożył skargę w grodzie w Gnieźnie (co później trafiło także do akt grodów w Poznaniu i Wałczu) nobilis Andrzej
Czapliński z sąsiadującej z Bielawami wioski Przybrody, domagając się zwrotu długu
w wysokości 40 florenów141. Wreszcie w 1639 r. Andrzej Kościelecki wraz ze stryjem
Piotrem (synem Stanisława, starosty nakielskiego i drahimskiego, jeszcze wówczas
żyjącym!) oraz ciotkami Urszulą i Gertrudą (córkami kasztelana inowrocławskiego,
Krzysztofa) procesował się z rodziną Gogolińskich o dobra Nieżuchowo, Nieżuchówko oraz części wsi w Krostkowie i Kosztalewie. Gogolińscy wykazali w sądzie, że
swego czasu Jan, kasztelan biechowski, Stanisław, starosta nakielski i Andrzej (opat
bledzewski) Kościeleccy sprzedali im te dobra za 10 000 złotych, wszelkie zatem
roszczenia ze strony Kościeleckich są bezzasadne142. Do sprawy tej wrócono po raz
ostatni także i po śmierci Andrzeja Kościeleckiego, we wrześniu 1643 r., a wówczas
wśród wyliczanych w akcie pozwanych członków tej rodziny figurował już tylko syn
Andrzeja, Piotr Andrzej, ponadto wciąż jeszcze wspomniany już Piotr oraz Urszula
(po drugim mężu Broniewska). Wszelkie roszczenia dawnych panów na Kościelcu
(i na wymienionych tu wsiach) zostały definitywnie odrzucone143.
Być może była to jednak transakcja tzw. rewersowa, fikcyjna, a sprzedawcy musieli się zadowolić innymi korzyściami. Zob.: J. Jedlicki, Klejnot i bariery społeczne. Przeobrażenia
szlachectwa polskiego w schyłkowym okresie feudalizmu, Warszawa 1968, s. 101.
137
AP Poznań, Poznań, Gr. 681, f. 1000v.
138
Teki Dworzaczka, Gniezno, cz. 1, poz. 7690.
139
AP Poznań, Nakło, Gr. 52, f. 508v.
140
Ibidem, Gr. 53, f. 9–9v.
141
Ibidem, Wałcz, Gr. 25, f. 434v.
142
Ibidem, Poznań, Gr. 684, f. 193.
143
Ibidem, Gr. 688, f. 146.
136
76
Sławomir Kościelak
Kryzys małżeński. Domowe kłótnie i ekscesy
Jeszcze trwały spory związane z uiszczeniem pełnej zapłaty za Bielawy i z rozwiązaniem kwestii Machlin, przeplatane procesowaniem się o spadek po Krotoskich, gdy w kolejnych konfliktach i wręcz kryminalnych aferach objawiła się cała
nieokiełznana i warcholska natura Kościeleckiego. Pod koniec sierpnia 1638 r.
w aktach grodzkich wałeckich złożył nań skargę Jakub Maniecki, właściciel małej
wioseczki Wiesiołka koło Starej Łubianki (wałeckie), a wraz z nim jego poddani,
Andrzej Pospieszała i Wawrzyniec Woźnica. Z jakiegoś nie do końca jasnego powodu Kościelecki napadł w nocy na Wiesiołkę i używając ognia z bombardy, spalił
chałupy Pospieszały i Woźnicy, tak że chłopi ci ledwo uszli z życiem. Maniecki skarżył się jeszcze, że Kościelecki kazał wychłostać jego chłopów, a wszelkie
zniszczenia i straty poniesione w związku z tym napadem wyceniono w sądzie na
łącznie 3000 złotych144. Wiesiołka leżała z dala od Bielaw, z dala nawet od Machlin,
jednak w bliskim sąsiedztwie należącego do Golczów Kłębowca. Kościelecki musiał często bywać w tym czasie na północy Wielkopolski, skoro tu ścigał go swoimi
pozwami Czapliński z Przybrody koło Kłecka i skoro w 1638 r. wciąż aktualna
była kwestia sum posagowych od teścia Chrystiana oraz rozliczenie wyderkafu
w Machlinach. Być może obie te sprawy, a zwłaszcza pierwsza z nich, dotycząca
wciąż nieotrzymanego posagu (ale Kościelecki był przecież wcześniej dłużnikiem
Golczów z Kłębowca), były powodem narastającej frustracji Kościeleckiego. Zaowocowały one na początku 1640 r. bardzo gwałtownym, wręcz drastycznym kryzysem w małżeństwie nabywcy Bielaw. Dnia 3 lutego 1640 r. do ksiąg grodzkich
wałeckich zaniósł nań skargę Jan Golcz, brat Katarzyny, żony Andrzeja, czyniąc
to w imieniu zarówno swoim oraz siostry, jak i kolejnego z rodzeństwa, Konrada.
W protestacji tej Jan stwierdzał, że „zapomniawszy wszelkich praw tak Boskich
zali i ludzkich”, nie pomnąc na swoją przysięgę małżeńską i szlacheckie urodzenie
małżonki, Kościelecki następował po wielokroć na jej cześć i życie. Sporządzony na początku 1640 r. dokument wyliczał wszystkie ciemne sprawki, machinacje
i działania Andrzeja, i jeśli wierzyć jego brzmieniu, uznawał, że małżeństwo Andrzeja i Katarzyny od początku było chybione, a Andrzej – od samego początku
zachowywał się wobec małżonki w sposób niegodny i nikczemny. Jan twierdził, że
już kilka tygodni po ślubie (a zatem w 1636 r.?) Andrzej zachęcał i wręcz przymuszał swojego pachołka, Staśka, do seksualnego wykorzystania swojej żony, „tylko,
że ten czeladnik z słusznego baczenia woli pana swego tak nieprzystojnej lubo
z niebezpieczeństwem zdrowia swego nie wykonał”. Dziać się tak miało zarówno w Machlinach (a więc pod okiem Golczów, przeciw czemu jednak wówczas
jakoś nie protestowali), jak i w Bielawach. Z kolei w „niedawnym czasie” (zatem
w 1639 r.?) Andrzej usiłował własnoręcznie Katarzynę udusić i nawet był przeko144
Ibidem, Wałcz, Gr. 25, f. 449v–450, 465.
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
77
nany, że tego dokonał, tak że kazał swoim pachołkom przygotowywać trumnę dla
żony, jednak „z wielkiej Opatrzności Bożej ręcznik ten na gębę miasto na szyję
nałożony beł, nim twarz lubo nader mocno przywięzana, cokolwiek odetchu mieć
mogła”. Po tym wydarzeniu Katarzyna uciekła od męża i schroniła się w Janowcu,
w majątku Wacława Grochowieckiego, skąd Jan Golcz zabrał siostrę w Wałeckie.
Wówczas Kościelecki w drodze „niespodziewanie ze strzelbą napadłszy, do tyjże
małżonki swojej strzelił, tylko za wielką Bożą Opatrznością a uskoczeniem prędkim pojazdu chybił”145. Do tej protestacji swoje zeznanie dołożyła służąca Katarzyny, Małgorzata Frelingen, którą w czwartek przed Bożym Narodzeniem 1639 r. na
dworze w Bielawach Andrzej, „nie respektując ani na stan protestującej niewinny,
ani na obecność małżonki swojej, ani na oczy patrzącej czeladki domowej, ani na
Boga samego”, zgwałcił, na dowód czego poszkodowana przedstawiła świadectwo
kilkorga świadków146. Te same „wiary godne matrony” (Judit Witten i Gertruda
Hermanowa), służące teściowej Kościeleckiego, Marii Flemingowej, jak również
sama Flemingowa, zgodnie poświadczały skargę innej służącej (tym razem sługi
Marii Flemingowej), „utciwej” Urszuli Libers, która także została zgwałcona przez
jurnego pana na Bielawach, gdy matka Katarzyny odwiedziła córkę w Bielawach,
w okolicach uroczystości św. Łucji (13 grudnia) w 1639 r.147 Razem zeznania te
czyniły z Andrzeja Kościeleckiego potwora i brutala, w dodatku od samego początku pożycia z Katarzyną zdradzającego chore skłonności i nieliczącego się z ogólnie
przyjętymi normami obyczajowymi. A jednak zauważyć należy, że między 1636 r.,
kiedy to dojść miało do pierwszej próby gwałtu (w dodatku przez osobę do tego
nakłanianą), a grudniem 1639 r. (kiedy to nastąpiły opisane tu wypadki) Andrzej
i Katarzyna w miarę zgodnie musieli ze sobą żyć, skoro w tym czasie narodziła
się trójka dzieci, Piotr, Jadwiga i Marianna148. O dzieciach tych, ich losie (czy zostały z ojcem, czy były przy matce) żaden ze wspomnianych tu dokumentów nie
informował ani słowem. Sprawa zresztą, choć tak ostro postawiona w aktach grodu
wałeckiego, jak się wydaje, nie była kontynuowana. Zważywszy na gwałtowny
i nieobliczalny charakter Kościeleckiego, jego wcześniejsze i późniejsze ekscesy,
można uznać skargi za raczej zasadne, a inkryminowane czyny – za prawdopodobnie popełnione (a może jednak tylko usiłowane?). Z całą pewnością natomiast tak
składane zeznania miały prowadzić do unieważnienia małżeństwa i – być może
– anulowania wszelkich umów z nim związanych. A jednak do zakwestionowania
podstaw prawnych związku między Andrzejem a Katarzyną nie doszło, podobnie
jak do rozwiązania ślubnego kontraktu. Dziesięć lat później, w 1650 r. Katarzyna,
wówczas już małżonka Wojciecha Wyganowskiego, dokonała kasacji dożywocia
Ibidem, Gr. 26, f. 107v–108v.
Ibidem, f. 108v–109v.
147
Ibidem, f. 109v–110v.
148
Por.: S. Leitgeber, Kościeleccy herbu Ogończyk, s. 50.
145
146
78
Sławomir Kościelak
po pierwszym mężu, w żaden sposób nie kwestionując prawowierności swojego
pierwszego małżeństwa149.
Tragiczna śmierć Andrzeja Kościeleckiego
Ponad rok później doszło do konfliktu, który przyczynił się do gwałtownej śmierci bohatera niniejszego artykułu, przy czym żadne wcześniejsze wydarzenia nie
zapowiadały tak tragicznego finału. W bliżej nieokreślonych okolicznościach doszło do zatargu między nim a szlachcicem Piotrem Szczytnickim, synowcem (czyli
bratankiem, w jaki jednak sposób, skoro nosili inne nazwisko?) Kacpra i Katarzyny
z Włoszczynowskich Bieganowskich, właścicieli wsi Gądki tuż pod Poznaniem.
Gądki leżały blisko majątku Żerniki, wówczas w posiadaniu Urszuli z Kościeleckich secundo voto Broniewskiej, wdowy po Macieju Broniewskim (a wcześniej
Janie Prusimskim), córki Krzysztofa, kasztelana inowrocławskiego, a zatem ciotki
Andrzeja. Można sądzić, że do bliższych związków między Andrzejem a Urszulą
doszło w związku ze wspomnianym wcześniej procesem przeciw Gogolińskim.
Skłócony z najbliższą rodziną Andrzej musiał być częstym gościem Urszuli, może
wręcz przemieszkiwał u niej, co świadczyłoby o niezakończeniu konfliktu z żoną
Katarzyną. Zgodnie z relacją Bieganowskich Andrzej kilkakroć nachodził ich przed
Bożym Ciałem w 1641 r., próbując zastać Szczytnickiego, z którym miał zamiar się
pojedynkować. W poniedziałek po Bożym Ciele tegoż roku zawitał do nich ponownie w towarzystwie Marcina Broniewskiego (powinowatego przez ciotkę), „w armatę i strzelbę dobrze się przygotowawszy”, według świadectwa Bieganowskich
– mocno już pijany. Powtórzył się nieomal scenariusz z Witosławia z 1632 r. Ponieważ Kościelecki przymawiał się o szlachecką gościnność, więc chociaż gospodarze
pełni byli złych przeczuć, posadzili go do stołu i jak nakazywał obyczaj, nakazali
przygotować wieczerzę. Podczas oczekiwania na nią Andrzej zaczął szukać zwady
z Bieganowskim, żartował sobie grubiańsko z czeladzi tegoż, wreszcie „na ostatek
się na samą małżonkę uskarżającego się głosy przykrymi i dotkliwymi następować
począł”. Towarzyszący Kościeleckiemu Broniewski próbował go powstrzymać
i w końcu nawet nakłonił do odjazdu zanim jeszcze doszło do wieczerzy, lecz już
będąc w kolasie, Kościelecki posłał jeszcze do Katarzyny Bieganowskiej z poselstwem swojego sługę, Bagniskiego (lub Bagińskiego, jak chciała relacja strony
przeciwnej; w jakim celu został posłany – tego skarga Bieganowskich nie wyjaśniała), i nie czekając jego powrotu, sam za nim pośpieszył. Wówczas natknął się
na gospodarza, na którego rzucił się z szablą. Bieganowscy wyjaśniali następnie,
że w wyniku tej utarczki dziedzic Gądek został zraniony „okrutnie” w głowę (nie
tak jednak ciężko, skoro zaledwie dwa dni później składał w grodzie poznańskim
149
AP Poznań, Gniezno, Gr. 73, f. 168.
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
79
swoją relację), a do większego nieszczęścia nie doszło tylko dzięki Broniewskiemu, a właściwie jego słudze, „szlachetnemu” Piotrowi Gołembowskiemu. Gdy bowiem Broniewski rzucił się hamować swojego kompana, Kościelecki rzucił się
na jego sługę i go zranił, a „tenże Gołembowski, obaczywszy się być zranionym
i tym się zapaliwszy, na nieboszczyka tym pilniej następował i tym wspólnym między sobą zacinaniem nieboszczyka bez obłazy w głowę zranił i z tego szwanku
o śmierć przyprawił”. Obrażenia jednak nie spowodowały śmierci na miejscu, gdyż
śmiertelnie ugodzony Andrzej Kościelecki zdołał jeszcze odjechać do Żernik, do
majątku ciotki, i tam dopiero dokonał żywota. Jednym zdaniem, Bieganowscy całą
winę za zajście składali na Kościeleckiego, a na dodatek współwinnym jego zgonu
czynili osobę towarzyszącą denatowi, wprawdzie w orszaku Broniewskiego, ale
jednak po stronie sprawcy zajścia150. Zgon Kościeleckiego wywołał reakcję najbliższej rodziny i trudne do przewidzenia konsekwencje. Poruszył zwłaszcza ciotkę
zabitego, Urszulę z Kościeleckich Broniewską, co wiązało się zresztą z kolejną
rodzinną tragedią.
Kilka tygodni po gwałtownej śmierci Andrzeja, w piątek przed uroczystością
św. Marii Magdaleny (czyli około 13 lipca) Urszula odwiedziła w Poznaniu – przebywającą tam wraz z mężem, Pawłem Sokołowskim – córkę Zofię. Małżonkowie
Sokołowscy przemieszkiwali wówczas w kamienicy „uczciwego” Zygmunta Cyriaka w Rynku. Urszula chciała namówić córkę do nawiedzenia ciała nieboszczyka
Andrzeja, wciąż jeszcze wystawionego w jej majątku, Żernikach pod Poznaniem.
Sokołowski, choć złożony chorobą, nie chciał na to pozwolić. Doszło do kłótni
między małżonkami. Paweł zatem, „lubo w chorobie będąc, a zwłaszcza od Małżonki swej dalej znosić nie mogąc, afektem poruszony z krzesła, na którym siedział, powstawszy, laską trzcinianą cienką se to Małżonkę swoją po plecach uderzył”. Krewka wnuczka kasztelana inowrocławskiego rzuciła się wówczas na męża
i jęła go dusić. Powalony na ziemię, i tak już niesprawny z powodu swojej choroby, Sokołowski mocno ucierpiał. Gdy dowiedział się o tym jego brat, Stanisław,
przebywający także w Poznaniu, zebrał garść przyjaciół (m.in. dwóch nieznanych
z imienia Osińskich i Leszczyńskiego) oraz hajduków i naszedł na kamienicę Cyriaka. Paweł skarżył w sumie brata, że ten, „zapomniawszy bojaźni Bożej i miłości
pokrewnej braterskiej, żadnego na płeć białogłowską ułomną i bezbronność jej, ani
na prawo pospolite” względu nie mając, małżonkę protestującego „po lewej stronie
z pistoletu śmiertelnie postrzelił”, a potem jeszcze przyszedł ją dobić, odepchnąwszy Urszulę i wyrzuciwszy spowiednika z zakonu jezuitów. Prusimscy (z powodu
zabitej Zofii) oraz Broniewscy (jako powinowaci Urszuli) poprzysięgli zemstę Sokołowskim, również Pawłowi, zatem tenże, jako podwójnie poszkodowany, także
i przeciw temu faktowi zaprotestował (14 sierpnia 1641, czyli w kolejnych kilka
Ibidem, Poznań, Gr. 686, f. 447–447v.
150
80
Sławomir Kościelak
tygodni po tym fakcie)151. Inaczej jednak rzecz przedstawiali krewni zamordowanej, a zwłaszcza matka Zofii, Urszula z Kościeleckich. Jej zdaniem prawdziwym
powodem śmierci córki był fakt, że mąż jej, Paweł Sokołowski, nie dysponował
żadnym swoim majątkiem i dążył do nieograniczonego dysponowania kwotami
posagowymi małżonki, a nie mogąc nic wskórać przeciw prawnym zapisom, poczynionym przed 12 laty w intercyzie, postanowił przy pomocy braci (w tej liczbie
niewymienionego we wspomnianej protestacji Sokołowskich Mikołaja, cześnika
inowrocławskiego – zm. 1643152) zgładzić żonę, czego ci w sposób brutalny –
zgodny zresztą z relacją Pawła – dokonali153.
Wracając do sprawy Andrzeja Kościeleckiego, ciężar dochodzenia sprawiedliwości z powodu jego zgonu spoczął zatem na dalszej rodzinie i wyznaczonych sądownie opiekunach jego potomstwa. Co bowiem z jednej strony ciekawe, ale i w świetle
uprzednio opisanych wypadków zrozumiałe, pozwu przeciw sprawcom zabójstwa nie
złożono w imieniu małżonki zabitego, lecz w imieniu małoletnich dzieci, wspomnianych już Piotra, Jadwigi i Marianny. Andrzej jeszcze przed śmiercią wyznaczył ich
opiekunami „urodzonego” Stanisława Bojanowskiego i stryja, Piotra Kościeleckiego
(już zapewne wówczas wiekowego), a ci 23 sierpnia 1641 r. przedstawili w grodzie
poznańskim swoją wersję wydarzeń. Przede wszystkim okazywało się, że w sprawę
zamieszany był jeszcze wspomniany już Wacław Grochowiecki z Janowca (ten, który udzielił żonie Andrzeja, Katarzynie, schronienia, gdy mąż usiłował ją zgładzić).
Dokument, o którym mowa, nie wyjaśniał, w jaki sposób Grochowiecki miał być
winnym śmierci Kościeleckiego, skoro go nawet wówczas w Gądkach nie było. Inna
była też data śmiertelnego dla Andrzeja zajścia, a mianowicie wtorek (a nie – poniedziałek) w oktawie Bożego Ciała. To Bieganowski miał do siebie zaprosić niczego
się nie spodziewającego Kościeleckiego i nic w toku przyjacielskiej z pozoru wizyty
nie zapowiadało jej tragicznego końca. To Bieganowski miał sprowokować swojego
gościa do utarczki, a gdy ten zamierzał opuścić Gądki, umówieni z Bieganowskim
Bagiński i Gołembowski (a więc jakby w uprzedniej zmowie, choć protestujący nie
przeczyli temu, że Bagiński był sługą Kościeleckiego, nic natomiast nie wspominali
o jakimkolwiek udziale albo choćby tylko obecności Broniewskiego i jego związkach z Gołembowskim) rzucili się na niego i go śmiertelnie zranili154. Sprawa oparła
się aż o Trybunał Koronny w Piotrkowie i znowu nie znamy szczegółowego przebiegu procesowych działań, lecz jedynie sentencję pozwu, jaki w związku z tymi działaniami został sformułowany przez Trybunał aktem z 5 kwietnia 1642 r. i następnie
wpisany do ksiąg grodzkich poznańskich w Wielką Sobotę, 19 kwietnia tegoż roku.
Pozew wzywał pod groźbą konfiskaty mienia Bieganowskiego i Grochowieckiego,
Ibidem, f. 676v.
Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy, s. 86.
153
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Poznań – Relacje XVII w., poz. 1440.
154
AP Poznań, Poznań, Gr. 686, f. 703v.
151
152
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
81
jak też bezpośrednich sprawców czynu, Bagińskiego i Gołembowskiego, do stawienia się przed Trybunałem i złożenia natychmiastowych wyjaśnień, dając niejako
wiarę zarzutom Piotra Kościeleckiego oraz Stanisława Bojanowskiego, że zbrodnia
dokonała się za poduszczeniem tychże posesjonatów (zatem nieobecny w Gądkach
Grochowiecki byłby winien podżegania do zbrodni – w jakiś więc sposób był powiązany z rodziną Golczów i działał na zlecenie żony lub szwagra denata). Dwaj
przedstawiciele uboższej szlachty, famuli Bagiński i Gołembowski, dokonali mordu
na właścicielu Bielaw, nasadzając się nań w ciemnym atrium dworu w Gądkach, gdy
ten już opuszczał niegościnnego gospodarza tej posiadłości, i nie dając Kościeleckiemu najmniejszej szansy, zasiekli go szablami. Taka zbrodnia zgodnie z sentencją pozwu zagrożona była podług prawa pospolitego najwyższymi karami, jakie należą się
zabójcom. Pozew miał być odczytany na dworze w Gądkach Bieganowskiemu i na
dworze w Janowcu – Grochowieckiemu. Dodatkowym smaczkiem całego wydarzenia był fakt, że wpis do ksiąg grodzkich sygnował woźny sądowy „uczciwy” Walenty
Bielewczyk z Bielaw, a zatem mieszkaniec (w jakimś stopniu zależny od właścicieli, nawet jeśli był osobiście wolnym człowiekiem) posiadłości Kościeleckich155. Był
to jednak ostatni ślad kontynuowania sprawy zabójstwa Andrzeja Kościeleckiego.
W równolegle rozwijającej się sprawie zabójstwa Zofii Sokołowskiej156 również nastąpił swego rodzaju impas. W niewyjaśnionych do końca okolicznościach jeszcze
w tym samym roku zmarł mąż zabitej, Paweł, a do opieki nad osieroconymi tak nagle
przez oboje rodziców dziećmi Pawła i Zofii pretendował Krzysztof Prusimski, brat
Zofii, a syn Urszuli. Ostatecznie jednak kwestia reprezentowania (i opieki) przypadła w udziale Sokołowskim (cześnikowi Mikołajowi i jeszcze jednemu z bliskich
krewnych, wcześniej niewymienionemu, Aleksandrowi Sokołowskiemu, biskupowi
kijowskiemu, co świadczyło o wysokich koneksjach tej rodziny)157. Urszula tymczasem, choć już niemłoda, około 1644 r. wyszła po raz trzeci za mąż, za Macieja
Pigłowskiego, burgrabiego ziemskiego poznańskiego, i jako posesorka wsi Konino
(Koninko) leżącej koło Gądek pozostawała w sporze majątkowym z Piotrem Szczytnickim, tym samym, z którym przed trzema laty chciał się pojedynkować Andrzej
Kościelecki158. Kilka lat później sama jednak popadła w konflikt ze swoim trzecim
mężem, Pigłowskim. Uciekając przed nim, schroniła się w klasztorze Benedyktynek
poznańskich, gdzie przebywała przez rok, aż do uzyskania rozwodu (unieważnienia
małżeństwa) w 1652 r. Zmarła w swojej posiadłości w Koninie po tymże roku, jako
ostatnia znaczniejsza przedstawicielka swojego rodu159.
Ibidem, Gr. 687, f. 676–677v.
Ibidem, f. 18.
157
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Poznań – Relacje XVII w., poz. 1476.
158
Ibidem, poz. 2510, 2518.
159
Kroniki Benedyktynek Poznańskich, oprac. M. Borkowska, W. Karkucińska, J. Wiesiołowski,
Poznań 2001, s. 141, 265. Zob. też: E. Bezzubik, Konflikty małżeńskie w Polsce nowożytnej –
155
156
82
Sławomir Kościelak
Uwagi końcowe
Sytuacja Kościeleckich przypomina tylko w pewnym stopniu opisaną przez
Wacława Sobieskiego historię upadku Starzechowskich. Podstawą potęgi rodziny,
której upadek badał tenże historyk, były przede wszystkim dwa królewskie starostwa, drohobyckie i samborskie, przy niewielkim zasobie dóbr własnych. Członkowie tego rodu stosowali proceder „prywatyzowania” niektórych części składowych
tych starostw, zwłaszcza wójtostw160. Dziedziczna własność Kościeleckich u schyłku XVI w. była dużo bardziej rozbudowana, chociaż oczywiście również polegała
po części na „królewskim chlebie”. Jego utrata na przełomie XVI i XVII w. była
równie dotkliwa jak w przypadku Starzechowskich. Dysponując jednak o wiele
liczniejszymi dobrami prywatnymi, Kościeleccy „przespali” dość istotny moment
w zmianie tendencji społeczno-gospodarczych tego okresu – zbyt ekstensywnie
zachowali się wobec pierwszych symptomów „schłodzenia” rozwoju gospodarki
folwarczno-pańszczyźnianej w Rzeczypospolitej. W ich przypadku możemy mówić o rozdrobnieniu (wynikającym ze zwyczajowych podziałów majątkowych),
a następnie „przejadaniu” fortuny. Znalazłszy się z dnia na dzień w pozycji średniozamożnej szlachty, dopuścili do wykupienia swoich majątków przez bardziej
obrotnych szlachciców (np. Wyrzyskich)161.
Podobna natomiast była reakcja na upadek i osłabienie pozycji. Gwałtowne zachowania Andrzeja w trzeciej i czwartej dekadzie XVII stulecia można przyrównać
do kontrakcji Starzechowskich, którzy w okresie bezkrólewia po ucieczce Henryka Walezego siłą próbowali odebrać utracony na rzecz Herburtów Drohobycz162.
O ile jednak to konkretne działanie można uznać za – w gruncie rzeczy – dość
racjonalne, chociaż nie dające nadziei na sukces, o tyle wiele z akcji Andrzeja Kościeleckiego nosiło charakter raczej przypadkowych ekscesów na zasadzie rozładowania frustracji, chyba że uznamy jego udział w zabójstwie Bardzkiego za formę
trzymania się „pańskiej” klamki zamożniejszego, Wojciecha Grzymułtowskiego,
a mszczenie się na małżonce – za efekt nierozliczonych we właściwy sposób zobowiązań wobec jej rodziny. Władysław Łoziński w klasycznej już pracy Prawem
i lewem opisał wielu takich frustratów z obszaru Rusi Czerwonej. Mniej może znana niż Kościeleccy, niemniej senatorska rodzina Grochowskich, krewnych arcybiskupa lwowskiego Stanisława, straciła mniej więcej w tym samym pokoleniu
co Andrzej Kościelecki swoje tytuły i majątki, a liczne grono kasztelaniców o ich
resztki wykłócało się przed sądami, toczyło wojny i boje oraz wzajemnie się rujna podstawie akt separacji i rozwiązań małżeństw z oficjalatów krakowskiego, poznańskiego
i włocławskiego z lat 1597–1697, „Genealogia” 2005, t. 17, s. 15–16.
160
W. Sobieski, Upadek rodziny, s. 193–198.
161
Por.: A. Mączak, Od połowy XV wieku do rozbiorów, w: Społeczeństwo polskie od X do XX
wieku, Warszawa 1988, s. 305.
162
Ibidem, s. 237.
Andrzej Kościelecki (około 1610–1641)
83
nowało, wreszcie zniknęło w połowie XVII w. z areny dziejów163. W tej samej
okolicy żyjący Łahodowscy posunęli się w porachunkach rodzinnych nawet do
zamordowania brata i również nie ponieśli za to jakiejkolwiek kary, a zapisy procesowe w tej sprawie ograniczyły się jedynie do protestacji i niewykonanych wyroków164. Podobnie jak Andrzej Kościelecki poczynał sobie brutalnie i bez skrupułów
Aleksander Sienieński, skoligacony z Buczackimi i Strusiami165. W ziemi halickiej
doszło do awantury między spadkobiercami zmarłego w 1643 r. kasztelana halickiego Jana Bełżeckiego, w czasie której czterej synowie zmarłego nie przebierali
w środkach, zajazdach, potyczkach, oblężeniach i zasadzkach (w wyniku takiej
właśnie pułapki jeden z braci zginął)166. Jednak nawet gdy proces regresu i upadku
rodu przebiegał w sposób łagodniejszy i ewolucyjny, jak to było np. w przypadku
rodziny Oleśnickich herbu Dębno z obszaru Małopolski, która zanikła w drugiej
połowie XVII w. z powodu wygaśnięcia w męskiej linii głównej gałęzi rodu, uderzający jest fakt cokolwiek nieumiejętnego gospodarzenia, zaciągania długów na
konto utrzymania odpowiedniego dworu i stopy życiowej, a ponadto – czynienia
kosztownych, ale prestiżowych fundacji. W ostatnich pokoleniach Oleśniccy nie
sprawowali już pierwszoplanowych urzędów i tracili intratne królewskie starostwa, a Denhoffowie, przejmując wciąż jeszcze niemały majątek wygasłej rodziny,
musieli najpierw przeprowadzić proces jego oddłużenia167. Ten styl życia – życia
nad stan, rozrzutności i pewnej niefrasobliwości – charakteryzował także familię
Kościeleckich, a w powiązaniu z gwałtownym i nieobliczalnym charakterem Andrzeja doprowadził go ostatecznie do tragicznego finału. Należy mu jednak oddać,
że kupując Bielawy, zdołał na kolejne sto lat ocalić posesjonacki status swoich potomków. Wioski tej zbył się dopiero jego wnuk, Stefan, w 1731 r.168 Należy jednak
zauważyć, że działając w sposób pochopny i brutalny, Andrzej zniweczył ostatnią
szansę, jaka stała przed Kościeleckimi, aby powrócić w szeregi znaczącej w Polsce
szlachty. Gdy dorósł jego syn, Piotr Andrzej, Rzeczpospolita po „potopie” i niszczących wojnach z połowy XVII w. nie umożliwiała już tak błyskotliwych karier
skromniejszej co do zasobów, nieposiadającej odpowiedniej protekcji braci szlacheckiej, a sami Kościeleccy, ustosunkowani i zauważalni jeszcze w pierwszej połowie XVII w., w drugiej części tego stulecia popadli w zupełne zapomnienie.
W. Łoziński, Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku,
t. 2: Wojny prywatne, Kraków 1957, s. 17.
164
Ibidem, s. 22–26.
165
Ibidem, s. 37–39.
166
Ibidem, s. 97–105. Łoziński wieścił z powodu tej waśni upadek tego rodu, jednak według herbarza Niesieckiego jeden z braci, Aleksander Stanisław, osiągnął nawet godność wojewody
podolskiego. Zob.: K. Niesiecki, Herbarz Polski, t. 2, s. 103.
167
J. Pielas, Oleśniccy herbu Dębno, s. 327–360.
168
Teki Dworzaczka, Grodzkie – Gniezno, cz. 1, poz. 12159.
163
84
Sławomir Kościelak
Andrzej Kościelecki (c. 1610–1641), Scion of a Great Family,
and His Struggle to be a Landholder
A Study of the Collapse of the Old Aristocracy in the Early 17th century
S u mm a r y
Andrzej Kościelecki (born circa 1610 and murdered in 1641), a descendant of one of the
most powerful families in Wielkopolska and Kujawy, and a representative of its main line
from Kościelec – as the great-grandson of Janusz Kościelecki, governor general of Wielkopolska, and the son of Wojciech Kościelecki, starost of Bydgoszcz – faced the difficult task
of acquiring property and the prestige worthy of a noble, as his ancestors failed to leave him
any earthly wealth. The history of his short, turbulent life reflects the quintessence of the
problems associated with the transformations that the Polish-Lithuanian Commonwealth’s
political, social and economic systems underwent in the late 16th and 17th centuries. A shift
in the state’s centre of gravity towards the east, the rise of the magnates in the borderlands,
and the political, social and economic crises the Commonwealth experienced during the
reign of the Waza dynasty translated into a number of problems for many established, once
great noble families, which were unable to cope with these new conditions. In particular,
it was difficult for many to maintain their position in relation to those in the western parts
of the Crown, who were better organized in economic terms. Not afraid to seek the support of others, Kościelecki – “riding the coattails” of his more affluent relatives and fellow
nobles – attempted to reclaim a place in the village-owning, middle nobility. By using the
so-called wyderkaf system (pledges that could be repurchased), seeking a suitable wife and
dowry, and making claims to various inheritances and obligations, he was able to purchase
the small estate of Bielawy, in the vicinity of Kłecko in the Gniezno powiat, which over
the next century remained the only entire village in the estate of the impoverished family.
Taking advantage of the opportunities available to him through the Commonwealth’s legal
system, which was ineffective and lenient towards criminals of noble lineage, he repeatedly
acted in ways that were unscrupulous, illegal and even criminal, feeling a sense of impunity.
The brutality of his actions put him into sharp conflict with a number of people, including
members of his immediate family. The conflicts in his marriage, which was full of malicious and cruel excesses, was directly responsible for Andrzej’s violent death at their hands,
which put an end to his efforts to restore his family to its former stature. In his actions, he
lacked patience and consistency, as well as the ability (important in Wielkopolska) to manage the resources he had acquired and work systematically to increase them. His lifestyle,
which differed little from the standard in southern Poland – known from descriptions of it
in Władysław Łoziński’s Right or Wrong – was the cause of his personal tragedy and the
continued relative impoverishment of the Kościelecki family in terms of the middle nobility. It can be assumed that he also contributed to this once powerful family’s falling into
complete oblivion.
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
Hanna Węgrzynek
Warszawa
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
i ich wpływ na funkcjonowanie oskarżeń
o mord rytualny
Mit o mordowaniu przez Żydów dzieci chrześcijańskich dotarł do Polski
w XIII w. Pierwsze informacje na ten temat znalazły się w przywileju wydanym
przez Bolesława Pobożnego w 1264 r., wzorowanym na podobnym ustawodawstwie władców niemieckich, czeskich i węgierskich1. W XIII w. mit ten nie stał się
jeszcze popularny i nie doprowadził do sformułowania oskarżeń2. Zaczął się rozpowszechniać dopiero w drugiej połowie XV w. na skutek rozpropagowania przez
ówczesnych pisarzy sprawy trzyletniego Szymona z Trydentu, rzekomo porwanego i zamordowanego przez tamtejszych Żydów w 1475 r.3 W XVI w. pojawiły się
na ziemiach polskich pierwsze antyżydowskie oskarżenia mówiące o mordowaniu
dzieci chrześcijańskich i profanowaniu Najświętszego Sakramentu; wówczas też
doszło do procesów sądowych spowodowanych tymi zarzutami. Skala zjawiska
rozszerzała się w XVII i XVIII w.4
Volumina Legum, t. 1, Petersburg 1859, s. 141.
Sprawę relacji Jana Długosza (Opera Omnia, wyd. A. Przeździecki, t. 12, Kraków 1876,
s. 567) na temat mordu rytualnego w Krakowie w 1407 r. wyjaśniła H. Zaremska, Jan Długosz o tumulcie krakowskim w 1407 roku, w: Między polityką a kulturą. Księga pamiątkowa
ku czci profesora A. Wyczańskiego, red. C. Kuklo, Warszawa 1999, s. 155–165.
3
Sprawie tej zostało poświęconych wiele opracowań; najbardziej wnikliwe to: W. True, Die
Trienter Judenprozess. Voraussetzungen – Ablaeufe – Auswirkungen (1475–1588), Hannover
1996; R. Po-Chia Hsia, Trent 1475. Stories of Ritual Murder Trial, New Haven 1992.
4
Najobszerniej na temat oskarżeń o mordy rytualne i profanacje hostii w okresie staropolskim pisali: H. Węgrzynek, „Czarna legenda” Żydów. Procesy o rzekome mordy rytualne
w dawnej Polsce, Warszawa 1995; eadem, Blood Libel Accusations in Old Poland (Mid-16th
– Mid-17th Centuries), w: Proceedings of the Twelth World Congress of Jewish Studies, Division B – History of the Jewish People, Jerusalem 2000, s. 121–127; Z. Guldon, J. Wijaczka,
1
2
86
Hanna Węgrzynek
Pojawienie się zarzutu mordowania dzieci chrześcijańskich w różnych częściach Europy w znaczącym odstępie czasowym wynikało z nierównomiernego
rozwoju osadnictwa żydowskiego. O ile we Francji i w państwach niemieckich
liczne gminy żydowskie istniały w XII i XIII w., o tyle na ziemiach polskich rozwój
demograficzny skupisk żydowskich nastąpił dopiero w XV i XVI w.5
Zarówno w Europie Zachodniej, jak i w Polsce antyżydowskie oskarżenia wystąpiły w podobnych okolicznościach, tzn. w okresach kryzysu i osłabienia wpływów Kościoła katolickiego. W pierwszym przypadku było to związane z rozwojem
w XII i XIII w. ruchów ubogich, uznawanych za heretyckie; w drugim – z sukcesami reformacji i powstaniem nowych odłamów religijnych w obrębie chrześcijaństwa. W sytuacji narastającej rywalizacji religijnej Kościół w Polsce zaczął się
obawiać nie tylko wpływów prawosławia oraz rosnącej popularności protestantyzmu, lecz także judaizmu. Poczucie zagrożenia uzasadniał szybki rozwój demograficzny gmin żydowskich w Polsce oraz powstawanie wśród chrześcijan radykalnych grup religijnych, którym zarzucano judaizowanie6. W polityce Kościoła
w XVI w. uderza podobieństwo ustawodawstwa dotyczącego wyznawców innych
wyznań chrześcijańskich oraz judaizmu. Warto przywołać chociażby postanowienia mówiące jednocześnie o zakazie odwiedzania cerkwi oraz synagog7, a także
działalność cenzury8.
Cechą charakterystyczną antyżydowskich oskarżeń rozpowszechnionych na ziemiach polskich było bezpośrednie połączenie zarzutów o profanację hostii i mord
rytualny na dzieciach, co potwierdzają m.in. akta słynnego procesu sochaczewskiego z 1556 r. Zeznający pod wpływem tortur Żydzi mieli powiedzieć, że jeśli
nie mogą zdobyć hostii, wówczas starają się kupić dziecko, aby w ten sposób uzys-
Procesy o mordy rytualne w Polsce w XVI–XVIII wieku, Kielce 1995; Z. Guldon, J. Wijaczka,
The Accusation of Ritual Murder in Poland, 1500–1800, „Polin” 1997, vol. 10, s. 99–140.
5
Z. Guldon, J. Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, „Czasy
Nowożytne” 2008, t. 21, s. 149–191; Z. Guldon, Skupiska żydowskie w miastach polskich
w XV–XVI wieku, w: Żydzi i judaizm we współczesnych badaniach polskich, red. K. Pilarczyk, S. Gąsiorowski, t. 2, Kraków 2000, s. 14–25.
6
H. Węgrzynek, Was the Catholic Church in Poland Afraid Conversion to Judaism in the
Early 16th Century?, „Kwartalnik Historii Żydów” 2005, nr 1 (213), s. 5–10; H. Węgrzynek,
Konflikty pomiędzy katolikami i protestantami a wzajemne relacje pomiędzy chrześcijanami
a żydami w Polsce w XVI i XVII w, w: Żydzi i judaizm, t. 2, s. 35–43.
7
H. Węgrzynek, The Legislation of the Catholic Church in Poland Relating to Jews, „Kwartalnik Historii Żydów” 2004, nr 4 (212), s. 502–510.
8
H. Węgrzynek, The Catholic Church and Jewish Books in the Polish-Lithuanian Commonwealth from the Sixteenth to Eighteenth Century, w: The Roman Inquisition, the Index and the
Jews. Contexts, Sources and Perspectives, red. S. Wendehorst, Leiden–Boston 2004, s. 59–
70; K. Pilarczyk, Spory o druk Talmudu w Pierwszej Rzeczypospolitej. Z dziejów cenzury
w XVI i XVII wieku, w: Żydzi i judaizm, t. 2, s. 45–61.
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
87
kać niezbędną im krew chrześcijańską9. Połączenie obydwu zarzutów oznacza, że
wprawdzie antyżydowskie oskarżenia dotarły na ziemie polskie przede wszystkim
z Europy Zachodniej (zapewne mniejszą rolę odegrały wpływy wschodnie), to jednak tutaj rozwinęły się i zostały przetworzone.
Analizując antyżydowskie posądzenia o mord rytualny, należy się zastanowić,
jakie czynniki doprowadziły do ich powstania, ukształtowały ich treść i sprawiły,
że funkcjonowały one przez kilka stuleci, właściwie aż do czasów współczesnych.
Rozpatrując okoliczności tworzenia się mitu, trzeba wskazać na popularne przesądy
typowe dla każdego społeczeństwa, powszechne przekonanie o popełnieniu przez
Żydów „bogobójstwa”, nieznajomość oraz niezrozumienie obyczajów i rytuałów
żydowskich. W budowaniu antychrześcijańskiego obrazu Żydów odwoływano się
do niektórych wydarzeń starotestamentowych, takich jak ofiara Izaaka albo nakaz
posmarowania krwią baranka drzwi domów zamieszkałych przez Izraelitów, aby
ocalić pierworodnych synów przed aniołem śmierci (jedna z plag egipskich). Negatywna interpretacja tych przekazów wpłynęła na przekonanie, że Żydzi potrzebują
krwi chrześcijańskiej do różnych celów, a zwłaszcza do ochrony życia swoich dzieci. Krew baranka miała zastąpić krew Chrystusa, czyli Baranka Bożego, a później
krew małych, niewinnych dzieci, które go symbolizowały.
Podobnymi zarzutami jak Żydów obarczano również protestantów i czarownice, co sugeruje istnienie pewnego archetypu, którego źródłem były przesądy i wierzenia typowe dla danej epoki lub społeczności, kierowane przeciw tym, których
uważano za obcych albo innych, a poprzez to złych i niebezpiecznych10. Przesądy
te, z jednej strony, stanowiły odrzucenie odmienności, z drugiej – były wyrazem
poczucia zagrożenia.
Treść oskarżeń sformułowanych na ziemiach polskich powielała znane wcześniej relacje zachodnioeuropejskie, ale czasami występowały też nowe, odmienne
wątki. Uogólniając, można wyodrębnić kilka podstawowych motywów, dla których Żydzi mieli dokonywać antychrześcijańskich czynów o charakterze rytualnym (zbrodni rytualnych i profanacji hostii):
1. Profanacja hostii lub morderstwo dziecka miało być powtórzeniem Pasji Chrystusa; czynom tym niekiedy towarzyszyło ukrzyżowanie dziecka lub hostii.
2.Krew dziecka chrześcijańskiego lub pochodząca z hostii była potrzebna dla celów rytualnych, np. dodawano ją do wypieku macy spożywanej w czasie święta
Pesach oraz wykorzystywano podczas ceremonii ślubnych i pogrzebowych.
3.Krew wykorzystywano do praktyk o charakterze magicznym, np. dodawano do
napojów i jedzenia podawanego chrześcijanom oraz sprzedawanych im przy H. Węgrzynek, „Czarna legenda”, s. 41; H. Węgrzynek, Accusation of Host Profanation
Against Jews in Poland, „Europa. Revue Europeenne d’Histoire – European Review of History” 1993, s. 45–56.
10
J. Delumeau, Strach w kulturze Zachodu, Warszawa 1986, s. 25; R. Girard, Kozioł ofiarny,
Łódź 1987, s. 21.
9
88
Hanna Węgrzynek
praw, aby pozyskać ich przychylność i poparcie; w tym samym celu smarowano
krwią drzwi domów chrześcijańskich.
4. Rzekomy mord był połączony z kanibalizmem, tzn. ze spożywaniem niektórych
części ciała ludzkiego, najczęściej serca i genitaliów, co miało przynieść efekty
magiczne i lecznicze.
5.Krew dzieci chrześcijańskich lub hostie miały być używane do celów medycznych, leczenia różnych dolegliwości i ran.
Dotychczasowi badacze, analizując źródła tych zarzutów, zwracali uwagę przede
wszystkim na kontekst religijny, co jest o tyle uzasadnione, że najczęściej rzekome
mordy rytualne i profanacje hostii były postrzegane jako powtórzenie Pasji Chrystusa. Niekiedy interpretacje historyków znajdowały pewne odniesienia w praktykach ludowych lub magicznych. Zupełnie marginalnie odwoływano się do stanu
wiedzy naukowej, w tym medycznej11. A przecież postrzeganie świata i zjawisk
naturalnych w zasadniczy sposób różniło się w kolejnych epokach historycznych.
Wiedza medyczna zarówno w naukowym, jak i popularnym rozumieniu kształtowała obraz funkcjonowania organizmu ludzkiego, miała ogromne znaczenie dla interpretowania roli różnorodnych organów, a także działań i zachowań człowieka.
Z dzisiejszego punktu widzenia, wszystkie zarzuty kierowane przeciw Żydom
mogą być uznane za przejaw przesądów. Kwestia ta wygląda odmiennie, jeśli przeanalizujemy ją z punktu widzenia ówczesnej medycyny.
Wątek wykorzystywania krwi chrześcijańskiej do celów medycznych nie był
szczególne rozpowszechniony i kształtował się powoli, towarzysząc rozwojowi
antyżydowskich mitów w średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europie. Pewne
elementy można odnaleźć w pierwszych relacjach o hostiach rzekomo sprofanowanych przez Żydów. Jeden z najbardziej znanych przekazów, dotyczący oskarżenia
paryskiego z 1290 r. i cudu, który miał się wydarzyć przy Rue de Billettes, wspomina o Żydówce, która uwierzyła w moc hostii i dzięki temu odzyskała wzrok12. Nie
ma tu mowy o wykorzystaniu krwi, lecz o cudzie wiary. Niemniej przypadek ten
możemy uznać za przekaz pośrednio łączący oskarżenia kierowane przeciw Żydom
o mord rytualny i profanację hostii z elementami medycznymi. Cud Rue de Billettes należy do typowych przekazów narracji chrześcijańskiej, przypisującej moc
uzdrawiania osobom świętym, ich relikwiom lub wyobrażeniom, w tym przypadku
Na przykład: J. Trachtenberg, Diabeł i Żydzi. Średniowieczna koncepcja Żyda a współczesny
antysemityzm, Gdynia 1997, s. 84; H. Strack, The Jews and the Human Sacrifice, London
1909, s. 137.
12
M. Rubin, Gentile Tales. The Narrative Assault on Late Medieval Jews, Philadelphia 2004,
s. 40; S. Simonsohn, The Apostolic See and the Jews, t. 7, Toronto 1991, s. 79; B. Blumenkranz, Le juife médiéval au miroir de l’art chretiene, Paris 1966, s. 26; P. Damann, A propos
de deux publications recentes sur la “miracle de Billettes”, „Cahiers Sioniens” 1955, t. 9,
s. 73; M. Vloberg, L’eucharistie dans l’art, Grenoble–Paris 1946, s. 221.
11
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
89
hostii jako samemu Chrystusowi13. Wiara we właściwości uzdrawiające odgrywała
ważną rolę w kreacji kultu chrześcijańskiego i była szeroko rozpowszechniona.
Stała się na tyle popularna, że uważano, iż podzielają ją również Żydzi. Oskarżenia
o profanację hostii opierały się przecież na dosyć absurdalnym przekonaniu, że nie
tylko chrześcijanie, lecz także wyznawcy judaizmu wierzyli w rzeczywistą obecność ciała i krwi Chrystusa w konsekrowanym komunikacie, dlatego pragnęli go
pozyskać. W ten sposób racjonalizowano antyżydowskie oskarżenia.
Dużo bliżej związany z medycyną niż wspomniane już cuda hostii był wątek
picia krwi, pojawiający się w oskarżeniach o mord rytualny na dzieciach chrześcijańskich sformułowanych w Europie Zachodniej. Podczas słynnego procesu trydenckiego w 1475 r. zeznający pod wpływem tortur Żydzi wyznali, że jest to stary
żydowski zwyczaj, a nawet nakaz, ale nie wyjaśniali jego przyczyny i znaczenia14.
Można przypuszczać, że picie krwi uznawano za działanie lecznicze albo wzmacniające organizm. Jak już wspomniano, oskarżenie trydenckie miało ogromny
wpływ na spopularyzowanie na ziemiach polskich mitu o rzekomych mordach na
dzieciach chrześcijańskich popełnianych przez Żydów. Zostało opisane już przez
Jana Długosza15, ale najlepiej znana stała się wersja zawarta w Żywotach Świętych
autorstwa słynnego kaznodziei kontrreformacyjnego Piotra Skargi16.
Relacje na temat wykorzystywania przez Żydów krwi chrześcijańskiej do celów
medycznych znalazły się w aktach sądowych pochodzących z pierwszych szesnastowiecznych procesów związanych z oskarżeniami o mord rytualny lub o profanację hostii, a także w ówczesnych drukach antyżydowskich. Rozbudowana fabuła
tych przekazów pozwala przypuszczać, że zostały w nich zebrane różne wątki antyżydowskiego mitu ukształtowanego w średniowieczu na zachodzie Europy. W narracjach znanych z Polski zostały one nie tylko połączone, lecz także przeobrażone
oraz poddane nowym interpretacjom. Prawdopodobnie wchłonęły również wątki,
które funkcjonowały na terenie Bizancjum i poprzez Ruś dotarły do Polski17.
M. Rubin, Corpus Christi: the Eucharist in Late Medieval Culture, Cambridge [England]
–New York 1991; P. Browe, Die Verehrung der Eucharistie im Mittelaler, München 1933
(wyd. 2: Rom 1967); P. Browe, Die Eucharistie im Mittelalter: liturgiehistorische Forschungen in kulturwissenschaftlicher Absicht, Berlin–Münster 2008; Z. Zalewski, Święto Bożego
Ciała w Polsce do wprowadzenia rytuału piotrkowskiego (1631), w: Studia z dziejów liturgii
w Polsce, t. 1, red. M. Rechowicz, W. Schenk, Lublin 1973, s. 95–161.
14
R. Po-Chsia Hsia, Trent 1475, s. 88, 100.
15
J. Długosz, Opera Omnia, t. 14, Kraków 1878, s. 636.
16
P. Skarga, Żywoty Świętych Starego y nowego zakonu na każdy dzień przez cały rok, Wilno
1579 (kolejne edycje: Kraków 1585, 1592–1593, 1598, 1603, 1610, 1615, 1619, 1626, 1644
– za: K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 28, Kraków 1930, s. 160).
17
Biblioteka literatury Drevnej Rusi, wyd. D. S. Lihačev, t. 4: XII vek, Sankt Peterburg 1997,
s. 367–368; B. Blumenkranz, Juifs et Chrétiens dans le monnde occidental 430–1096, Paris
1960, s. 31, 86.
13
90
Hanna Węgrzynek
Zgodnie z treścią oskarżeń sformułowanych na ziemiach polskich oraz z przekazami z literatury antyżydowskiej krew dzieci chrześcijańskich oraz pochodząca
z hostii miała być wykorzystywana przez Żydów jako środek służący do:
1. Leczenia ran po obrzezaniu.
2. Pozbywania się świerzbu (parchu).
3.Eliminowania nieprzyjemnego zapachu, jaki Żydzi mieli wydzielać już od urodzenia.
4.Odzyskania wzroku.
5.Zapobiegania narodzinom zdeformowanych dzieci.
6.Zapobiegania poronieniom.
7. Powstrzymywania krwawienia menstruacyjnego zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn (wierzono, że żydowscy mężczyźni przechodzą menstruację).
8.Usuwania krwi, która miała się znajdować w zaciśniętej dłoni noworodków.
9.Oddzielenia palców przyrośniętych do ciała noworodków.
Wątki medyczne nie pojawiały się oczywiście we wszystkich antyżydowskich
oskarżeniach sformułowanych na ziemiach polskich, chociaż niektóre z nich, takie
jak leczenie ran po obrzezaniu lub usuwanie odoru i świerzbu, można uznać za
dosyć rozpowszechnione, znane także w Europie Zachodniej18. Jednak w oskarżeniach pochodzących z ziem polskich zarzut leczenia za pomocą krwi został sformułowany w sposób bardziej dosłowny. Niekiedy trudno stwierdzić, czy działania
te rozumiano jako jednoznacznie medyczne, czy raczej magiczne. Granica między
praktykami leczniczymi a magią w epoce wczesnonowożytnej nie jest łatwa do
określenia.
Wątki medyczne znalazły się już w jednym z pierwszych oskarżeń antyżydowskich sformułowanych na ziemiach polskich, kiedy w 1556 r. Żydom z Sochaczewa zarzucono profanację hostii19 i inne wystąpienia przeciw chrześcijaństwu20.
W relacjach dotyczących tego wydarzenia oraz w aktach sądowych stwierdzono,
że krew pochodząca z hostii lub od dzieci chrześcijańskich była wykorzystywana
do leczenia ran po obrzezaniu21. Za cenniejszą uznawano krew z hostii, nadawano
jej większą moc. Wątek ten wpisywał się w ówczesne spory między katolikami
a różnymi odłamami ruchów protestanckich dotyczące rozumienia sakramentu komunii. Oskarżenie sochaczewskie potwierdzało dogmat o realnej obecności krwi
i ciała Chrystusa w konsekrowanej hostii, a w związku z tym przekonanie o jej
szczególnej mocy.
C. Fabre-Vassas, La bête singulière. Les jiufs, les chretiéns et le cochon, Paris 1994.
Zob. przypis 9.
20
H. Węgrzynek, XVI-wieczne relacje na temat obchodów święta Purim, w: Duchowość żydowska w Polsce, red. M. Galas, Kraków 2000, s. 27–33.
21
Archivio Segreto Vaticano, Archivio Arcis 4351, 4352; Rocznik Świętokrzyski Nowy, w: Monumenta Poloniae Historica, t. 3, Lwów 1878, s. 117.
18
19
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
91
Wątki medyczne dużo częściej pojawiały się w drukach antyżydowskich niż
w aktach sądowych, co należy tłumaczyć inwencją autorów i chęcią ubarwienia
tworzonych przez nich opowieści. Ma to pewien walor; narracja literacka prawdopodobnie lepiej odzwierciedlała stan świadomości społeczeństwa i powielała popularne przekonania. Autorami tekstów antyżydowskich byli duchowni, mieszczanie,
a także lekarze. Nie oznacza to, że głównie medycy łączyli oskarżenia o mord rytualny z praktykami leczniczymi. W XVI w. najobszerniej na ten temat pisał kanonik wolbromski, ksiądz Przecław Mojecki, człowiek wykształcony – studiował
w Krakowie i Pradze, autor kilku drobnych utworów i tłumaczeń22. Najbardziej
znany stał się za sprawą książki, w której zebrał różnorodne oskarżenia o charakterze antyżydowskim i opisał je wyjątkowo dosadnym językiem23. Z tego powodu
można go uznać za jednego z głównych popularyzatorów mitu o mordach rytualnych w Polsce. Niewielką część swojego wykładu poświęcił przyczynom, dla
których Żydzi pragnęli pozyskać krew chrześcijańską, a wśród nich podał kilka
zastosowań. Należało do nich:
1. Leczenie ran przy obrzezaniu – „z starszych dawnego podania mają, krew człowieka chrześcijańskiego dla zastanowienia krwie przy ich obrzezowaniu być
bardzo pożyteczna”.
2. Przeciwdziałanie menstruacji – „krwie Chrześcijańskiej na płynienie krwie używają, której chorobie że nie tylko żydówki ale i mężczyzny podlegali”.
3.Usuwanie świerzbu – „wszyscy powszechnie żydowie zaraźliwy i smrodliwy
świerzb albo raczej parszywość brzydką na sobie miewają”.
4.Oddzielanie przyrośniętych palców u nowo narodzonych dzieci – „ gdy się żydzięta rodzą dwa palca na ciele przylepione mają”.
5.Usunięcie krwi z dłoni nowo narodzonych dzieci – „miały żydzięta z pełną ręką
krwie się rodzić”24.
Druk Mojeckiego stał się wzorem dla kolejnych pisarzy, którzy w większym
lub mniejszym stopniu powielali jego poglądy. Duże fragmenty skopiował Szymon Aleksander Hubicki, w mniejszym zakresie uczynił to Sebastian Śleszkowski,
a w XVIII w. Stefan Żuchowski i Gaudenty Pikulski.
Kolejny z autorów, Szymon Aleksander Hubicki, podobnie jak Przecław Mojecki był duchownym, człowiekiem wykształconym i niezbyt płodnym pisarzem,
autorem zaledwie jednej książki25. Zdobył jednak dużo wyższą pozycję, był lektorem biskupa krakowskiego Bernarda Maciejowskiego. Fakt ten tłumaczy motywy
Słownik polskich teologów katolickich, red. ks. H. E. Wyczawski OFM, t. 3, Warszawa 1982,
s. 156; K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 22, Kraków 1907, s. 510.
23
P. Mojecki, Żydowskie Okrucieństwa, mordy y zabobony, Kraków 1598.
24
Ibidem, s. 20–22.
25
S. A. Hubicki, Żydowskie okrucieństwa nad Naświętszym Sakramentem y Dziatkami Chrześciańskimi, Kraków 1602.
22
92
Hanna Węgrzynek
twórczości Hubickiego. Biskup Maciejowski był osobiście zaangażowany w sprawę wytoczonego przeciw Żydom oskarżenia o zamordowanie chłopca chrześcijańskiego w Świniarach koło Łosic na Podlasiu26. Proces toczył się w 1598 r. przed
Trybunałem Lubelskim i doprowadził do zapadnięcia wyroku skazującego. Biskup
starał się o kanonizację zamordowanego chłopca. Długotrwałe zabiegi w Stolicy
Apostolskiej zakończyły się niepowodzeniem27. Hubicki poprzez wydany w 1602 r.
druk usiłował wesprzeć działania swojego przełożonego. Wprawdzie przekopiował
duże fragmenty z Mojeckiego, jednak jego głównym celem było przedstawienie
sprawy ze Świniar. Opublikował m.in. część akt procesowych i dekret Trybunału
Lubelskiego. Przy okazji podjął wątek stosowania przez Żydów krwi chrześcijańskiej w celach leczniczych, chociaż ograniczył się tylko do jednego przykładu,
podanego już wcześniej przez Mojeckiego. Pisał, że z powodu przekleństwa za
zabicie Chrystusa dzieci żydowskie, „kiedy się na świat rodzą, rękę zawartą i krwie
pełną mają, której otworzyć nie mogą”28. Warto odnotować, że Hubicki wspomniał
również o wykorzystywaniu włosów i paznokci chrześcijan do celów magicznych;
były to typowe zarzuty kierowane przeciw czarownicom.
Na przełomie XVI i XVII w. ukazało się kilka druków antyżydowskich dotyczących profanacji hostii. Najobszerniej pisano o cudzie, który miał się wydarzyć
w Poznaniu w 1399 r.29 Sprawa ta była wzmiankowana już przez Jana Długosza,
Michała z Janowca i Marcina Kromera30. Późniejsze narracje rozbudowały te przekazy. Ich autorami byli głównie duchowni: kanonik poznański, gnieźnieński i krakowski, znany teolog Hieronim Powodowski31, występujący pod pseudonimem
Tomasz Kerus lub Rerus, Jan Chryzostom Sikorski32, dedykujący swe dzieło biskupowi poznańskiemu, pochodzący z Poznania kustosz warmiński Tomasz Treter33
oraz przeor klasztoru Karmelitów w Poznaniu Adrian Zarębiusz34. Stworzyli oni
H. Węgrzynek, „Czarna legenda”, s. 117; Z. Guldon, J. Wijaczka, Procesy o mordy rytualne,
s. 91.
27
H. Węgrzynek, Kościół katolicki a Żydzi w Małopolsce w XVI wieku, w: Kościół katolicki
w Małopolsce w średniowieczu i we wczesnym okresie nowożytnym, red. W. Kowalski, J. Muszyńska, Kielce 2001, s. 225–236.
28
S. A. Hubicki, Żydowskie okrucieństwa, s. 21v.
29
Najobszerniej na ten temat zob.: T. M. Trajdos, Legenda Bożego Ciała u poznańskich karmelitów i działalność kultowa klasztoru w 1 poł. XV wieku, „Kronika Miasta Poznania” 1992,
nr 3–4, s. 27–44; H. Węgrzynek, Dzieje poznańskiej legendy o profanacji hostii do połowy
XVII wieku, w: ibidem, s. 45–56.
30
J. Długosz, Opera Omnia, t. 12, s. 538; Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu, rkps 161 (wydany w: E. Belcarzowa, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, t. 1, Wrocław–Warszawa 1980, s. 60); M. Kromer, Kronika Polska, Kraków 1611, s. 758 (pierwsze
wydanie: De Originae et rebus gestis Polonorum Libri XXX, Basilea 1555).
31
Polski Słownik Biograficzny (dalej: PSB), t. 28, s. 282.
32
Słownik polskich teologów katolickich, t. 4, Warszawa 1983, s. 82.
33
Ibidem, s. 345.
34
K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 34, Kraków 2000, s. 392.
26
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
93
nowy, bardziej symboliczny obraz wydarzeń. Według ich relacji, niewidoma od
urodzenia Żydówka uwierzyła w obecność Chrystusa w hostii i odzyskała wzrok35.
Hostii nadano zatem moc uzdrawiającą. Poznański cud nawiązywał do przekazu
o wydarzeniach z Paryża w 1290 r., w tym przypadku przede wszystkim stanowił
argument w walce z dogmatyką protestancką.
O cudownej mocy hostii, chociaż w zupełnie innym kontekście, pisał Jan Achacy Kmita, mieszczanin pochodzący z Olkusza, ale przez większość życia związany
z Bochnią36. Już w trakcie studiów w Akademii Krakowskiej otrzymał tam posadę
podpiska, w późniejszym okresie pełnił kolejno funkcje ławnika, rajcy i burmistrza.
Przez pewien czas był podżupnikiem w bocheńskich kopalniach soli. Ponad karierę
urzędniczą znacznie bardziej cenił swoje pasje literackie, a zwłaszcza poetyckie.
Pozostawił dosyć różnorodną twórczość: wiersze, utwory okolicznościowe i tłumaczenia, nie należał jednak do wybitnych pisarzy swojej epoki. W jego piśmiennictwie pojawiło się również kilka utworów o charakterze antyżydowskim, pisanych wierszem37. Dwa z nich dotyczyły oskarżenia o profanację hostii w Bochni
w 1599 r.38 Mają one dosyć oryginalny charakter, ponieważ w niewielkim stopniu
były wzorowane na antyżydowskim piśmiennictwie ówczesnej epoki i zawierają
interesujące przekazy odzwierciedlające ówczesne poglądy, m.in. na temat obyczajowości Żydów. W czasie procesu związanego z oskarżeniem o profanację hostii
Kmita był ławnikiem, co może świadczyć o jego zaangażowaniu w sprawę.
Relacja Kmity nie zawiera opisu samego aktu domniemanej profanacji ani innych praktyk wykonywanych przy użyciu Najświętszego Sakramentu. Tłumaczy
natomiast, w jakim celu Żydzi pragnęli go zdobyć, wskazując na przyczyny o charakterze leczniczo-magicznym. Kmita pisał na temat nieszczęść, jakie miały dotknąć najbardziej wpływowych Żydów bocheńskich występujących podczas procesu w roli poręczycieli:
[...] trafiły się u nich potworne rodzaje [przypadki], jako Ickowa, żona Wronia, raz prosię, drugą razą indyka szpetnego urodziła, który biegał po podławiu [pod ławą] piszcząc, aż go poduszkami Żydówki udławiły [udusiły. Z kolei] Frąckowa dziewka, żona
Lazarza zezowatego, urodziła roku 1597 coś dziwnego, jakoby łatkę [długi kawałek
drewna] z zębami zajęczymi, a około głowy warkocz mięsny, a włosy końskie między
nimi; w głowie zamiast mózgu próżny dół, zamiast rąk kłysze [kikuty] dwa, zamiast
T. Kerus [Rerus], Historya o dziwnym znalezieniu Ciała Bożego, Kraków 1589; J. Ch. Sikorski, Historia S. S. [Sacratissimi] Corporis Christi Miraculose, Poznań 1604; A. Zarębiusz,
Wywód Historyey o Najświętszym Sakramencie, y cudów które Pan Bóg w Poznańskim Kościele u Oyców Karmelitanow pokazuie, Poznań 1616.
36
PSB, t. 13, s. 93.
37
K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 19, Kraków 1903, s. 324.
38
J. A. Kmita, Proces sprawy bocheńskiej z Żydami, [b.m.w.] 1602; Lament Żydów Bocheńskich dla wygnania z Bochnie o Sakrament Najświętszy Ciała Pańskiego kupiony, Kraków
1606.
35
94
Hanna Węgrzynek
nóg ogon mięsny jako wężowy, ale miąższy [szeroki, gruby, mięsisty]. ...A toż ci Żydzi,
aby się takie potwory więcej im nie rodziły na jakąś expiacją [przebłaganie], niezbożni,
domyślamy się, o ten Sakrament się ważyli39.
Z narracji Kmity wynika jednoznacznie, że społeczność chrześcijańska imputowała Żydom wiarę w nadzwyczajną i leczniczą moc Najświętszego Sakramentu.
Zwraca również uwagę wymyślny opis deformacji dzieci, które miały rodzić bocheńskie Żydówki. Prawdopodobnie nie był on jedynie wynikiem inwencji autora, lecz powielał popularne opowieści o charakterze ludowym. Interesujący jest
zwłaszcza wątek narodzin prosięcia. Nie można wykluczyć, że była to reminiscencja pochodzących z Europy Zachodniej przekazów ikonograficznych i narracyjnych na temat Judensau40. Zakres tych fantazji musi jednak dziwić u autora, który
był człowiekiem wykształconym i należał do elity ówczesnego społeczeństwa.
Wśród autorów piszących o profanacjach hostii, a zwłaszcza o morderstwach rytualnych dokonywanych rzekomo przez Żydów, znajdowało się wielu wybitnych lekarzy polskich działających w XVI i XVII w., takich jak Maciej Miechowita41, Sebastian Petrycy z Pilzna42, Sebastian Syreński43 i Sebastian Śleszkowski. Oznacza to, że
wszyscy oni wierzyli w zasadność tych oskarżeń i swoim autorytetem potwierdzali
ich prawdziwość, ale jedynie ostatni z nich poruszał wątek używania krwi do celów
medycznych oraz praktyk magicznych. Pozostali nie podjęli tego tematu.
Sebastian Śleszkowski był mieszczaninem, pochodził z Wielunia44. Studiował
medycynę w Krakowie, Ingolstadt (Bawaria) i Bolonii. Przez pewien czas był lekarzem biskupa warmińskiego i prawdopodobnie króla Zygmunta III Wazy. W 1623 r.
osiedlił się w Kaliszu i tam spędził resztę życia. Był autorem licznych dzieł medycznych, z których niektóre znalazły uznanie w oczach historyków medycyny45.
Największą popularność zyskała wielokrotnie wznawiana praca O ustrzeżeniu i leczeniu morowego powietrza46. Pisał także utwory polemiczne, których zasadniczym tematem była krytyka lekarzy żydowskich, co świadczy o silnym konflikcie
zawodowym47. Kwestia oskarżeń o morderstwa rytualne i profanacje hostii stanoJ. A. Kmita, Proces sprawy bocheńskiej, b.p.
I. Shachar, The Judensau. A Medieval Anti-Jewish Motif and Its History, London 1974.
41
M. Miechowita, Chronika Polonorum [Kronika Polska], Kraków 1521.
42
S. Petrycy, Jeśli Żydowie maią bydź cierpieni w Rzeczypo., w: Polityki Arystotelesowey to iest
Rządu Rzeczypospolitey z dokładem ksiąg ośmioro, Kraków 1605.
43
S. Syreński (Syreniusz), O Żydziech Rzecz Krótka, w: Zielnik, Kraków 1613.
44
PSB, t. 38, s. 561.
45
L. Gąsiorowski, Zbiór wiadomości do historii sztuki lekarskiej w Polsce, t. 2, Poznań 1853,
s. 132, 419; B. Pielat, Dur plamisty w poglądach Sebastiana Petrycego i Sebastiana Śleszkowskiego w I połowie XVII wieku, „Archiwum Historii Medycyny” 1980, t. 43, z. 4, s. 393–406.
46
K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 28, Kraków 1930, s. 238.
47
S. Śleszkowski, De Judeis, w: Vaticina Ex natura et moribus deprompta, Kraków 1612; idem,
Tetras Operum medicorum, Kraków 1618; idem, Dostateczna Genealogia Żydowska, Bruns39
40
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
95
wiła poboczny nurt jego pisarstwa48. Lektura tych tekstów nie pozwala na pozytywną ocenę ani jego zdolności literackich, ani wiedzy medycznej. Razi nieskładny
styl, a przede wszystkim przedstawiane poglądy, kontrastujące z opinią wybitnego
medyka. Wprawdzie polemiczną część aktywności pisarskiej Śleszkowskiego stymulował konflikt zawodowy, nie można jednak pominąć znaczenia pobytu na dworze biskupa warmińskiego. Z tym środowiskiem byli związani niektórzy z autorów
piszących na temat cudu poznańskich hostii: biskup warmiński Marcin Kromer49
i tamtejszy kustosz Tomasz Treter. Spośród licznych prac medycznych Śleszkowskiego żadna nie wyszła nakładem oficyny z Braniewa, natomiast ukazały się tam
jego dwa teksty antyżydowskie.
Śleszkowski podał kilka powodów, dla których Żydzi mieliby wykorzystywać
krew chrześcijańską, a dwa z nich miały charakter medyczny. Wymienił leczenie
ran po obrzezaniu oraz zatrzymanie krwawienia menstruacyjnego: „że krew Chrześcijanina zastanawia [zatrzymuje] cieczenie krwie przy obrzezaniu członka męskiego, i bardzo na to pomaga”, oraz dalej: „ponieważ między nimi tak mężczyzna,
jako i białogłowy, miesięczną chorobę równo cierpią”50.
Stylistyka fragmentu dotyczącego obrzezania świadczy o tym, że Śleszkowski
znał druk Mojeckiego. Inne partie tekstu sugerują, że czytał również Hubickiego. Zdziwienie budzi powtarzanie przez lekarza argumentów przytaczanych przez
laików. Trzeba jednak przyznać, że Śleszkowski wykazał się pewną ostrożnością
i pominął niektóre przykłady zastosowania krwi chrześcijańskiej podane przez jego
poprzedników. Nie miał jednak wątpliwości, że krew stanowiła środek leczniczy.
Dostrzegał też odmienność fizyczną Żydów, czego przejawem miała być menstruacja u mężczyzn. Przypisywał im również umiejętności magiczne oraz umyślne
szkodzenie zdrowiu poprzez zarażanie łajnem, uryną i wymiocinami51. Poglądy te
stanowiły ważki argument w kreowaniu wizerunku Żyda jako innego, odmiennego
nie tylko pod względem religijnym i obyczajowym, lecz także fizycznym, a poprzez to niebezpiecznego i wrogiego.
Treści przekazane w drukach Mojeckiego i Śleszkowskiego przypomniał na początku XVIII w. Stefan Żuchowski, proboszcz i archidiakon ówczesnej kolegiaty
(dzisiejszej katedry) w Sandomierzu. Jego zabiegi doprowadziły do wytoczenia
Żydom sandomierskim dwóch procesów spowodowanych oskarżeniami o mord ry-
48
51
49
50
berga [Braniewo] 1622; idem, Jasne Dowody. O Doktorach Żydowskich, Kalisz 1623 (w 1623
dwa wydania; następne edycje: 1649, Kraków 1758); idem, Ad ... de fugiendis medicis atque
chiruurgis Judaeis, Warszawa 1630.
S. Śleszkowski, Odkrycie Zdrad, Złośliwych Ceremoniy, tajemnych rad, praktyk szkodliwych
Rzeczypospolitey, Brunsberga [Braniewo] 1621.
PSB, t. 15, s. 319.
S. Śleszkowski, Odkrycie Zdrad, s. 29.
Ibidem, s. 31.
96
Hanna Węgrzynek
tualny w 1698 r. oraz w latach 1710–171352. Wydarzeniom tym Żuchowski poświęcił dwa druki, w których zebrał wcześniejsze relacje dotyczące zbrodni rzekomo
popełnianych przez Żydów53. Zyskały one dużą popularność i tym samym przyczyniły się do odnowienia dawnego mitu. Żuchowski powtórzył większość argumentów dotyczących wykorzystywania krwi dla celów medycznych, przedstawionych
przez jego poprzedników, niekiedy je rozbudowując. Pisząc na temat dolegliwości
menstruacyjnych żydowskich mężczyzn, zauważył: „dla tego cery nigdy dobrej na
sobie nie mają, ale bledzi i mizerni, a lubo jedni rozumieją, że to cierpią raz tylko
do roku w Wielki Piątek, drudzy że podpełnią [mają] każdego miesiąca, jednak jest
to znak przeklęstwa [klątwy] Boskiego”54. Menstruacja zatem zyskała wymiar kary
za przelanie krwi Chrystusa.
Wśród autorów obszernie piszących na temat rzekomych mordów rytualnych
i dostrzegających w ich przyczynach wątki medyczne nie można pominąć Gaudentego Pikulskiego, lwowskiego bernardyna. Wraz z biskupem kamienieckim Mikołajem Dembowskim i administratorem archidiecezji lwowskiej Stefanem Mikulskim przygotowywał konwersję Franka, a także uczestniczył w słynnej dyspucie
lwowskiej między rabinami a frankistami. Interesował się treścią Talmudu i Zoharu. Sam był autorem traktatów religijnych, moralizatorskich i historycznych, jednak
nie należał do wyróżniających się pisarzy55. W jego twórczości znalazł się obszerny
druk antyżydowski, który ukazał się w dwóch znacząco różniących się edycjach.
Pikulski obszernie pisał na temat rzekomego wykorzystywania krwi chrześcijańskiej przez Żydów56. Przywołał m.in. jeden z najwcześniejszych wątków, według
którego krew pomagała w odzyskaniu wzroku. Twierdził, że przemywano nią oczy
nowo narodzonych dzieci, które, jak wierzył, przychodziły na świat ślepe.
Trudno określić, w jakim stopniu druki antyżydowskie oddziaływały na społeczeństwo. Wszyscy autorzy byli ludźmi wykształconymi, należącymi do ówczesnej
elity umysłowej, i zapewne cieszyli się autorytetem. Większość z nich pochodziła
lub działała w miastach i to mieszczanie byli odbiorcami głoszonych przez nich
teorii. Nie można jednak wykluczyć, że popularne opowieści krążące w każdej
miejscowości oddziaływały również na środowisko tamtejszej inteligencji. Pozwala to przypuszczać, że piśmiennictwo antyżydowskie nie było jedynie odbiciem
J. Wiśniewski, Katalog Prałatów i Kanoników Sandomierskich od 1186 do 1926 r., tudzież
sesje Kapituły Sandomierskiej od 1581 do 1866 r., Radom 1926, s. 331.
53
S. Żuchowski, Odgłos Processow Kryminalnych na Żydach o rożne Excessy, Także Morderstwo Dzieci, [Sandomierz] 1700; S. Żuchowski, Proces Kryminalny o Niewinne Dziecię Jerzego Krasnowskiego, [Sandomierz] 1713, s. 111.
54
S. Żuchowski, Proces Kryminalny, s. 116.
55
PSB, t. 26, Wrocław–Łódź 1988, s. 225.
56
G. Pikulski, Złość Żydowska Przeciwko Bogu y bliźniemu, Prawdzie y Sumnieniu, Lwów
1760, s. 773.
52
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
97
indywidualnych poglądów autorów, lecz również lokalnych wierzeń i przesądów.
Kolejne publikacje przyczyniały się do ich rozpowszechnienia i umocnienia.
Przyczyny, dla których Żydzi mieli wykorzystywać krew chrześcijańskich
dzieci oraz hostie, można umiejscowić na pograniczu religii, magii i medycyny.
Wiązały się z ważnymi problemami ówczesnego życia, a także z tematami tabu
– obyczajowo dwuznacznymi, wkraczającymi w sferę seksualności. Zainteresowanie społeczności chrześcijańskiej budziło obrzezanie, co znalazło odzwierciedlenie m.in. w literaturze sowizdrzalskiej57. Wiadomo także, że ówczesnych
warunkach higienicznych podczas ceremonii obrzezania łatwo mogło dojść do
powikłań. Dlatego, aby przyspieszyć gojenie rany, stosowano różne specyfiki,
w tym tzw. krew węża58.
Najczęściej krew chrześcijańska miała być wykorzystywana w przypadkach
związanych z prokreacją i narodzinami dzieci. Duża śmiertelność niemowląt oraz
kobiet w połogu stanowiła jeden z ważniejszych problemów ówczesnego życia codziennego, a także medycyny, dlatego kwestie te budziły szczególne emocje i zainteresowanie.
Większość z dolegliwości przypisywanych Żydom miała znaczenie symboliczne. Odór uznawano za cechę złego, niewiernego. Smród spalenizny lub siarki miał
przecież pomóc rozpoznać diabła. Przeciwstawieństwem byli święci chrześcijańscy, którzy roztaczali zapach róż, piękne pachniały również ich relikwie i groby.
Motyw ten stał się popularny w hagiografii polskiej59.
Symboliczne znaczenie miało przypisanie mężczyznom menstruacji, dolegliwości typowej dla kobiet. Tym samym ukazywano Żydów jako istoty słabsze, gorsze lub po prostu zniewieściałe. Samą menstruację postrzegano jako przypadłość
szkodliwą. Wątek menstruacji u żydowskich mężczyzn znany jest ze średniowiecznych przekazów pochodzących z Europy Zachodniej, skąd zapewne przywędrował
do Polski60.
Uleczenie oczu za pomocą hostii było aktem o szczególnie symbolicznej wymowie i ewidentnie nawiązywało do wcześniejszych przekazów o cudach Najświętszego Sakramentu, którym towarzyszyły konwersje. Przywrócenie wzroku
oznaczało „przejrzenie na oczy”, było wstępem do nawrócenia na prawdziwą wiarę, czyli katolicyzm.
Niektóre z dolegliwości przypisywanych dorosłym Żydom oraz noworodkom
miały stanowić karę za zabójstwo Chrystusa. Relacje mówiły dosłownie o poka Fraszki sowizdrzalskie, Kraków 1615: „Wiele się osłyszeli jako rozkazano/U rąk, u nóg, paznokcie iżby obrzezano,/A Żydzi urzynają i onego nogcia,/Mniemają by też palec, choć nie
masz paznokcia”.
58
J. Trachtenberg, Diabeł i Żydzi, s. 134.
59
M. Starnawska, Świętych życie po życiu. Relikwie w kulturze religijnej na ziemiach polskich
w średniowieczu, Warszawa 2008, s. 453.
60
C. Fabre-Vassas, La bête singulière, s. 167.
57
98
Hanna Węgrzynek
laniu rąk żydowskich krwią Chrystusa i jak dowodził Mojecki, a za nim Hubicki
i Żuchowski, można ją było usunąć tylko krwią chrześcijańską.
Funkcjonowanie licznych wątków symbolicznych ukazuje, z jednej strony to,
jak silne były związki oskarżeń antyżydowskich z antagonizmami religijnymi.
Z drugiej strony, większość opisanych w starodrukach przypadków uznawano za
dolegliwości, które wymagały podjęcia leczenia.
Analizując oskarżenia o mord rytualny i profanacje hostii pod kątem praktyk
medycznych, należy zwrócić uwagę na opisy sposobu pozyskiwania krwi oraz metody jej leczniczego zastosowania. Pierwsze z zagadnień budziło prawdopodobnie
więcej emocji, dlatego było omawiane obszerniej niż drugie, które traktowano raczej marginalnie. Zachowane opisy męczeństwa hostii lub dzieci najczęściej epatowały okrucieństwem i mogły budzić przerażenie czytelnika.
Akta sądowe, a także niektóre z druków zawierały opisy ran zadanych dzieciom. Niektóre z nich miały znaczenie symboliczne, były umiejscowione w okolicach serca („kłuł koło piersi”61) albo na lewym boku i przypominały o męczeństwie Chrystusa. Usytuowanie innych świadczyło o pewnej znajomości anatomii
i układu krwionośnego. Nacięcia miały się znajdować na żyłach, co pozwalałoby
na zebranie jak największej ilości krwi. Nie było to normą; układ ran był niekiedy
odczytywany z podtekstem magicznym: „dziwnymi mękami strapione, skłute na
powiekach, gardle, żyłach, w stawach, za paznokty [za paznokciami], y w skrytych
członkach [genitalia] porzezane, y od ognia pokurczone”62.
W drukach znanych z Europy Zachodniej opisom wtórowały przedstawienia
ikonograficzne, które w jeszcze bardziej wyrazisty sposób ukazywały okrucieństwo zbrodni63. W Polsce praktycznie one nie występowały, pojawiły się sporadycznie dopiero w XVIII w., w dokumentach procesowych, nielicznych drukach
i obrazach64.
Różnorodne były narzędzia zbrodni. Najczęściej wymieniano nóż – niekiedy
służący do zarzynania bydła („którym bydlęta rzezają”65), co miało wymiar symboliczny i podkreślało ofiarny charakter czynu. Podobne znaczenie nadawano szczypcom, a zwłaszcza obcęgom, jako narzędziom męki Chrystusa. Na rycinach niemieckich można zauważyć nożyce, ale tego rodzaju przedstawienia nie są znane z Polski.
Osiemnastowieczne przekazy wspominają o specjalnych beczkach, nabitych gwoździami, do których rzekomo wkładano ciało dziecka i następnie toczono, aby zadać
liczne rany i pozyskać jak najwięcej krwi. Obszerną relację na ten temat pozostawił
ksiądz Stefan Żuchowski. Wprawdzie on sam opierał się na wcześniejszych dru
63
64
65
61
62
S. A. Hubicki, Żydowskie okrucieństwa, s. 19v.
Ibidem, s. 17.
H. Schreckenberg, The Jews in Christian Art. An Illustrated History, New York 1996.
Archivio Segreto Vaticano, Nunziatura di Varsavia, sygn. 94.
S. A. Hubicki, Żydowskie okrucieństwa, s. 19v.
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
99
kach Mojeckiego, Śleszkowskiego i Skargi, jednak przedstawiony przez niego opis
zyskał wiele szczegółów, których nie ma w pracach jego poprzedników:
Rabin wziąwszy je [dziecko] za rękę, uderza lancetem w palec najmniejszy u prawej
ręki, tak żeby krew prysnęła Rabinowi aż do oczu, [...] po tym bierze Rabin nóż uroczysty
w srebro oprawny, y tym uderza dziecię w bok prawy, pod płynąca z boku krew podstawiwszy miednicę srebrną pozłocistą; po tym wsadza dziecię w beczkę pomierzą [odpowiednią, odpowiedniej wielkości] gwoździami długiemi jak pióro gęsie, a ostremi na
wszystkie granie [krawędzie] nabitą, i w niej tacza do wyjścia krwi ostatniej kropli66.
Opis Żuchowskiego zawiera liczne elementy symboliczne, stanowiące bezpośrednie odniesienie do Pasji i ewidentnie budzi grozę. Jeszcze większe wrażenie
wywoływała zapewne wersja plastyczna. Żuchowski zamówił u Karola de Prevot
ogromnych rozmiarów obraz, który do dzisiaj znajduje się w katedrze sandomierskiej i nadal budzi liczne emocje.
Podobny opis pozostawił Gaudenty Pikulski. Wprawdzie twierdził, że opierał
się na relacji konwertyty Jana Serafinowicza, jednak z pewnością znał twórczość
Żuchowskiego. Pisał on:
Wyprowadziwszy Rabin dziecię Chrześcijańskie, które by nie miało więcej nad lat 13,
chodzi z nim i pieści się, a tym czasem znienacka w żyłę pewną w palcu najmniejszym
ugodzi z impetem, żeby mu krew trysnęła aż do oczów, bo dochodzą przez czary swoje, że w ten palec zarznięte dziecię, nie zlęknie się i krwi z niego więcej pójdzie, jako
nie z zastraszonego. Po tym albo przybiwszy, albo przywiązawszy do Krzyża dziecię
[...], bierze nóż w złoto oprawny [...] i nim w bok prawy uderzy dziecię, podstawiwszy
miednicę [...]. Po tym w drugi bok lewy pchnie Rabin dziecię [...]. Niżeli umrze, dziecię
zdjąwszy z Krzyża, wsadzą je w instrument gwoźdźmi nabity długiemi jako pióro, ze
wszystkich zaś stron ostremi, to tylko obserwując żeby przeciwko sercu nie były gwoździe; który instrument konserwują, w nim taczają dotąd, póki do ostatniej kropli krew
nie wyciecze. Ten instrument jest beczułką...67.
Rozpatrując bez emocji skuteczność funkcjonowania beczki nabitej gwoździami, trzeba uznać relacje Żuchowskiego i Pikulskiego za absurdalne i wręcz fantastyczne, świadczące także o braku znajomości podstawowych zasad funkcjonowania
układu krwionośnego, które na początku XVIII w. były już dobrze poznane. Warto jednak zauważyć, że wątek beczki jako narzędzia tortur był dosyć popularny nie
tylko w kontekście rzekomych zbrodni popełnianych przez Żydów. Zachowały się
relacje mówiące o męczarniach zadawanych w podobny sposób przez przedstawicieli szlachty swoim poddanym albo wrogom. Hubert Vautrin, podróżujący po Polsce w drugiej połowie XVIII w., odnotował: „niejaki Wilszczewski, w pełni godzien
swego nazwiska, kazał skonstruować klatkę naszpikowaną od wewnątrz ostrymi koł S. Żuchowski, Proces Kryminalny, s. 111.
G. Pikulski, Złość Żydowska, s. 763.
66
67
100
Hanna Węgrzynek
kami; zamknięty w niej nieszczęsny Regulus, ofiara okrucieństwa tego Kartagińczyka, nie mógł zająć pozycji, która nie sprawiałaby mu bólu”68. Franciszek Karpiński
w swoich pamiętnikach podobne praktyki przypisywał staroście knyszyńskiemu Tomaszowi Czapskiemu: „tak był okrutny, że tych, których nie lubił, albo winnymi sobie osądził, w beczkę, nabitą bretnaglami [długie gwoździe] wsadził i takie beczki dla
swojej rozrywki przed sobą toczyć kazał”69. Obie relacje świadczą o tym, że beczki
nabijane gwoździami nie były jedynie wytworem inwencji pisarzy antyżydowskich.
Interesujący wątek stanowiło przekonanie o pozyskiwaniu krwi chrześcijańskiej
za sprawą medyków żydowskich. W 1636 r. w Lublinie oskarżono miejscowego
cyrulika o celowe upuszczenie nadmiernej ilości krwi nowicjuszowi w zakonie
karmelitów. Wydarzenie potraktowano jako próbę popełnienia morderstwa rytualnego. Dla sędziów nie bez znaczenia był fakt, że domniemaną ofiarą był duchowny,
a co więcej, pokazywał on na swoich rękach i stopach stygmaty ukrzyżowania70.
Piszący ponad sto lat później Pikulski twierdził, że krew pozyskiwana podczas
upuszczania od dorosłych mężczyzn nie jest tak skuteczna jak dziecięca, a ponadto
„każda [...] rzecz według nauki Medyków, przez mordowanie skuteczniejszą jest
niż naturalnie zrobiona”71.
Dużo mniej uwagi niż opisom ran poświęcano zabiegom leczniczym, do których rzekomo używano krwi. Źródła mówią o skropieniu, obmywaniu, pomazaniu
lub smarowaniu oraz piciu. W działaniach tych można doszukiwać się odniesień do
Biblii, a zwłaszcza do przekazu o pomazaniu krwią baranka drzwi domów Izraelitów, co ocaliło ich pierworodnych synów przed aniołem śmierci. Notabene, w niektórych drukach antyżydowskich zarzut smarowania krwią drzwi domów chrześcijan został sformułowany w sposób dosłowny. Działania te miały służyć pozyskaniu
przychylności72.
Pierwsze opisy stosowania krwi znalazły się już u Jana Długosza, który stwierdził: „zabili dziecko Chrześcijańskie i krwią jego bezbożnie się zmazali”73, ale
nie wytłumaczył, czemu te zabiegi miały służyć. Najobszerniejszy zestaw praktyk przedstawił Przecław Mojecki. Pisząc o usuwaniu świerzbu, stwierdził: „a tej
choroby inaczej zbyć nie mogą, aż się w wodzie tej, w którą krew Chrześcijańska
wpuszczona będzie, omyją”74. Relacjonując przypadłości nowo narodzonych dzieci, donosił, że gdyby przylepione do ciała palce „krwią Chrześcijańską pomazane
H. Vautrin, Obserwator w Polsce, w: Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców, oprac.
W. Zawadzki, t. 1, Warszawa 1963, s. 795.
69
F. Karpiński, Pamiętniki, Warszawa 1898, s. 62.
70
H. Wegrzynek, „Czarna legenda”, s. 127; Z. Guldon, J. Wijaczka, Procesy o mordy rytualne,
s. 115.
71
G. Pikulski, Złość Żydowska, s. 779.
72
S. A. Hubicki, Żydowskie okrucieństwa, s. 22.
73
J. Długosz, Opera Omnia, t. 12, s. 567.
74
P. Mojecki, Żydowskie Okrucieństwa, s. 21v.
68
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
101
nie były, inaczej ich bezpiecznie odwieść nie mógł”75. Natomiast krew znajdującą
się w zaciśniętej dłoni noworodków „też krwią Chrześcijańską wymazywać miano”76. W tym przypadku odmienną praktykę przedstawił Hubicki, który pisał, że
dłoń się nie rozkurczy, „aż je krwią Chrześcijańską Ojcowie pokropią”77. Z kolei
picie krwi miało skutkować powstrzymaniem menstruacji u mężczyzn: „napiwszy
się krwi Chrześcijańskiej, zaraz ustaje”78. W tym kontekście, ciekawa byłaby analiza pochodzenia słowa „krwiopijca”, które w XIX i XX w. oznaczało wyzyskiwacza, kapitalistę i zamożnego przedsiębiorcę.
Sporą inwencją dotyczącą stosowania krwi wykazał się medyk Sebastian Śleszkowski. Pisał on, że Żydzi „chusty nią napawają, i tak suszą, dla snadniejszego
[lepszego] drugim przesyłania, i długiego chowania; aby czasu potrzeby trochę
szmaty ukrwionej w wodę wrzuciwszy, tak swych chorób próżni byli [pozbyli
się]”. Dalej zaś donosił o dodawaniu krwi do różnych potraw, pomijając notabene
macę: „Drudzy też, jako już się nadmieniło, tę krew z rajskimi jabłkami, z miodem
i z innymi rzeczami k woli [z zamiarem] krwi płynienia i rozmaitym ich potrzebom przyprawiają i chowają”79. Relacja Śleszkowskiego ukazuje, jak wiele obaw
budziła wszelkiego rodzaju odmienność i inność obyczajowa, nawet rajskie jabłka wykorzystywane w obrzędowości Sukot. Opis podobnych praktyk powtórzył
Żuchowski, dodając własne wyjaśnienia, że chusty namoczone we krwi suszono
przede wszystkim „w krainach gorących, jako w Afryce”80.
Przekonanie o używaniu przez Żydów krwi do celów leczniczych było mocno
osadzone w wiedzy naukowej oraz w wierzeniach ludowych epoki nowożytnej.
Autorzy dzieł medycznych wielokrotnie przytaczali zalecenia, które zakładały wykorzystanie krwi i części ciała, przede wszystkim zwierząt, niekiedy ludzi.
W szesnastowiecznej Polsce działało kilku wybitnych lekarzy i ukazywały się
coraz liczniejsze dzieła poświęcone metodom leczenia. Medycyna polska w dużym stopniu odzwierciedlała prądy funkcjonujące w całej Europie81. Jest to tym
bardziej zrozumiałe, że lekarze polscy kształcili się nie tylko w Krakowie, lecz
77
78
79
80
81
75
76
Ibidem.
Ibidem.
S. A. Hubicki, Żydowskie okrucieństwa, s. 21v.
S. Śleszkowski, Odkrycie Zdrad, s. 29.
Ibidem, s. 22
S. Żuchowski, Proces Kryminalny, s. 112.
Wśród córek Eskulapa. Szkice z dziejów medycyny i higieny w Rzeczypospolitej XVI–XVIII
wieku, red. A. Karpiński, Warszawa 2009; Z. Mameła, Kopernik jako lekarz kapituły warmińskiej i medycyna jego czasów, Toruń 1997; W. Piotrowski, Medycyna polska epoki kontrreformacji (1600–1764), Jawor 1996; idem, Medycyna polskiego renesansu, Jawor 1995; Wkład
starożytności, średniowiecza i renesansu w rozwój nauk medycznych. Wybór materiałów z sesji naukowej, Toruń 12–13 września 1980 r., red. W. Wróblewski, Toruń 1983; M. Skulimowski, Mikołaj Kopernik, wybitny przedstawiciel medycyny XVI wieku w Polsce: 1473–1543,
Kraków 1973; F. Giedroyć, Poglądy lekarskie Reja 1505–1905, Warszawa 1905.
102
Hanna Węgrzynek
także na uczelniach zagranicznych, głównie we Włoszech i w Niemczech. Wartość
prac medycznych była bardzo różnorodna, rzadko można mówić o twórczości pełni oryginalnej. Na ogół były to tłumaczenia pism medyków niemieckich, niekiedy poszerzone o własne ustalenia lub samodzielnie stworzone receptury lekarstw.
Część z nich należy uznać za przestarzałe i oparte na piętnastowiecznym stanie
wiedzy; tak było w przypadku twórczości Stefana Falimirza82. Niektórzy z autorów
nie mieli wykształcenia medycznego, jak np. Marcin Siennik83, niemniej jego druki
cieszyły się ogromną popularnością84. Nawet prace medyków legitymujących się
gruntownymi studiami uniwersyteckimi, takich jak Marcin z Urzędowa85, który
często odwoływał się do Pliniusza, trudno uznać za nowatorskie i odzwierciedlające ówczesny stan wiedzy. Natomiast wysoko należy ocenić dokonania lekarza
i botanika Sebastiana Syreńskiego (Syreniusza)86.
W polskich i niemieckich księgach medycznych o leczniczych właściwościach
krwi ludzkiej pisano stosunkowo rzadko, natomiast wśród składników leków często występowała krew zwierzęca: jelenia, wieprza, kozła, myszy, czarnego kota,
ptaków drapieżnych, a nawet tak pospolitych jak wróble i gołębie. Była ona stosowana w różnych formach, jako składnik napojów – mieszana z winem lub piwem,
albo w maściach, łączona z miodem lub tłuszczem (sadłem)87. Krwi używano do
leczenia wielu przypadłości, np. wzroku. Aby pozbyć się opuchlizny, należało posmarować oko krwią gołębia pochodzącą spod lewego skrzydła88.
Nasuwa się pytanie, gdzie przebiega granica między praktykami medycznymi
a magicznymi, czy wręcz zabobonami. W odniesieniu do XVI i XVII w. trudno
taki podział przeprowadzić89. Z dzisiejszego punktu widzenia, nie można uznać
wielu z ówczesnych zaleceń za działania o charakterze medycznym, zbyt często
miały one niezwykle krwawy charakter. Unikając najbardziej drastycznych przykładów, wspomnę tylko o siekanym sercu jelenia, utartej wątrobie kotki, łapkach
jaskółczych, mysich ogonach, oczach niedźwiedzia, żółci szczura, maści z krwi psa
PSB, t. 6, s. 354.
Ibidem, t. 37, s. 234.
84
K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 28, Kraków 1930, s. 47.
85
PSB, t. 19, s. 575.
86
Ibidem, t. 46, s. 279.
87
S. Falimirz (Falimierz), O ziołach y moczy ich, Kraków 1534; M. Siennik, Herbarz to iest ziół
tutecznych postronnych i zamorskich opisanie, Kraków 1568; idem, Lekarstwa doświadczone, które zrobił lekarz Jana Pileckiego, Kraków 1567; H. Spiczyński, O ziołach tutecznych y
zamorskich, Kraków 1556; Marcin z Urzędowa, Herbarz polski. To iest o przyrodzeniu ziół y
drzew rozmaitych, Kraków 1595.
88
S. Falmirz, O ziołach, s. 370; M. Siennik, Lekarstwa doświadczone, s. 64v; Marcin z Urzędowa, Herbarz Polski, s. 455.
89
J.-P. Goubert, The Art of Healing: Learned Medicine and Popular Medicine in the France of
1790, w: Medicine and Society in France, t. 6, wyd. R. Forster, O. Ranum, Baltimore–London 1980, s. 1–23.
82
83
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
103
i wszy świńskiej oraz o spalonej myszy z miodem90. Zestawienia te bardziej przypominają skład mikstur sporządzanych przez czarownice, znane chociażby z bajek
dla dzieci, niż substancje lecznicze. Notabene, nie można wykluczyć, że autorzy
bajek czerpali inspiracje z dawnych ksiąg medycznych.
Substancje pochodzenia ludzkiego występowały właściwie we wszystkich wykazach aptecznych. W Niemczech najczęściej był to tłuszcz ludzki. Trudno ustalić,
w jaki sposób go pozyskiwano, prawdopodobnie ze zwłok skazańców. W XVII w.
stanowił on wyposażenie każdej apteki. Powszechnie wykorzystywano także mumie. Niekiedy zaznaczano, że były to mumie egipskie, ale nie zawsze. Dodawano
je do lekarstw, starte na proszek91.
Dysponujemy zaledwie nielicznymi wykazami aptecznymi pochodzącymi
z ziem polskich. Należy do nich taksa powstała w Gdańsku w 1665 r. Wśród wielu substancji umieszczono w niej krew, mięso ludzkie i różne preparaty z niego
sporządzone (np. olejek)92. Składnikami kilku receptur były też włosy ludzkie93.
Stosunkowo często wykorzystywano urynę i kał94.
Receptury zalecające stosowanie krwi ludzkiej pojawiały się sporadycznie. Jeden z najwybitniejszych polskich lekarzy XVI stulecia, Marcin z Urzędowa, pisał: „krwie, której gdy upuszczamy, szkoda zawżdy wylewać próżno”. Powołując
się jeszcze na Pliniusza, stwierdził, że „krwią człowieczą [...] dobrze pomazywać
bolączkę w gardle, angina”95. Szczególną moc nadawał krwi menstruacyjnej. Pomazanie nią mogło doprowadzić do poronienia, a nawet do bezpłodności. Odpowiednio stosowana, miała jednak właściwości lecznicze, likwidowała guzy i wrzody96. Przekonanie o nadzwyczajnych właściwościach krwi menstruacyjnej było
powszechne w całej Europie97.
Przyczyny wykorzystywania krwi ludzkiej w lecznictwie są trudne do określenia. Można je, z jednej strony, wiązać z przekonaniem o nadrzędnym znaczeniu
krwi w organizmie ludzkim oraz z powszechnym sądem, że znajdowała się w niej
Zob. przypis 87.
B. Summer, Apotecken Tax und Ordnung, Wittemberg 1568; Abdruck der Apoteken Ordnung,
Magdeburgk 1577; H. Brunschwig, Thaesaurus pauperum, Franckfort am Main 1579; Reformatio und erneuwerte Ordnung der Apotecken, Franckfort am Mayn 1582; L. von Hoernigh,
Politia medica, Franckfurt am Main 1638.
92
Dispensatorium Gedanense, 1665, Biblioteka Gdańska PAN, sygn. Ms 953.
93
M. Siennik, Lekarstwa doświadczone, s. 47v, 116v.
94
K. F. Paullini, Heilsame Dreck-Apotheke, Franckfurt am Main 1696, passim; M. Siennik,
Lekarstwa doświadczone, s. 116v–118v; H. Spiczyński, O ziołach, s. 241.
95
Marcin z Urzędowa, Herbarz polski, s. 454.
96
Ibidem, s. 455.
97
O. Niccoli, „Menstruum Quasi Monstrum”: Monstrous Births and Menstrual Tabor in the
Sixteenth Century, w: Sex and Gender in Historical Perspective, red. E. Muir, G. Ruggiero,
Baltimore–London 1990, s. 1–25; P. Crawford, Attitudes to Menstruation in Seventeenth Century England, „Past and Present” 1981, t. 91, nr 1, s. 47–73.
90
91
104
Hanna Węgrzynek
dusza człowieka98. Pod wpływem tych wierzeń kształtowały się popularne przesądy. Z drugiej zaś strony, w ówczesnych poglądach na świat ważną rolę odgrywały pobudki religijne, wzmacniane przez ideologię kontrreformacyjną, która miała
utwierdzić dominującą pozycję Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej. Szczególną pozycję zajął kult Chrystusa cierpiącego, a zwłaszcza cudownych krucyfiksów, relikwii Męki Pańskiej oraz Krwi i Ciała Chrystusa, stymulowany przez uroczystości
religijne, misteria i inscenizacje, organizowane m.in. przez jezuitów99. Przejawem
tego kultu stało się ufundowanie w 1620 r. w Poznaniu kaplicy pod wezwaniem
Przenajświętszej Krwi Pana Jezusa w miejscu, gdzie w 1399 r. Żydzi rzekomo dokonali profanacji hostii. Jednym z elementów miejscowych praktyk dewocyjnych
stało się obnoszenie podczas procesji cudownie odnalezionego stołu, na którym
miały się zachować ślady krwi pochodzącej z nakłuwanych komunikantów100.
Oprócz przejawów kultu aprobowanych przez Kościół rozwijały się praktyki
o charakterze ludowym, będące skutkiem propagowanej konsekwentnie od średniowiecza wiary w moc komunii, nie tylko uzdrawiającą. W 1630 r. kilka kobiet
z Przemyśla i okolic zostało oskarżonych o czary; na torturach przyznały się one
do sporządzenia napoju miłosnego z hostii namoczonej w occie101. Gąbkę z octem
miał podać żołnierz rzymski przybitemu do krzyża Chrystusowi; wątek ten stał się
bardzo popularny w ikonografii chrześcijańskiej.
Należy zwrócić uwagę, że popularne wierzenia przypisywały stosowanie krwi
i części ciała ludzkiego grupom wyalienowanym, uznawanym za wrogie lub niebezpieczne. Przywoływany już wielokrotnie lekarz Sebastian Śleszkowski pisał
o ludzkich ofiarach składanych przez gnostyków i heretyków102. Podał także przykłady znanych mu zwyczajów, funkcjonujących w środowiskach przestępczych.
Pewien rozbójnik miał podczas tortur zeznać, że:
[...] dwu synów swoich w swe łotrowskie rzemiosło zaprawiając, zrozumiawszy młodszego przybojaźliwszym [nazbyt bojaźliwym] do tego być, Kursora [posłańca] jednego,
który był drogi uchybił w lesie zamordowawszy, chleb we krwi omaczony onemu synowi zjeść dał; zaczem tak się nader śmiałym i zuchwałym stał, że jako wściekły na żadne
łotrostwo nikomu się uprzedzić nie dał103.
Krew dawała odwagi, a jednocześnie wiązała sprawcę z ofiarą na tyle mocno, że
wyznaczała jego dalszą, przestępczą drogę życia. Przykład ten można odnieść do nur P. Camporesi, Il sugo della vita. Simbolismo e magia del sangue, Milano 1997, s. 80; A. Castiglioni, The Renaissance of Medicine in Italy, Baltimore 1934, s. 54.
99
H. D. Wojtyska, Męka Chrystusa w religijności polskiej XVI–XVIII wieku, w: Męka Chrystusa wczoraj i dziś, Lublin 1981, s. 61–80.
100
H. Węgrzynek, Dzieje poznańskiej legendy, s. 53.
101
H. Węgrzynek, „Czarna legenda”, s. 81.
102
S. Śleszkowski, Odkrycie Zdrad, s. 22.
103
Ibidem.
98
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
105
tu chrystologicznego, związanego ze znaczeniem sakramentu komunii, podczas którego przyjmuje się krew i ciało pod postacią chleba i wina lub samego chleba – hostii.
W księgach sądowych znajdują się informacje o różnorodnych sposobach magicznego wykorzystywania części ciała ludzkiego, w tym także dzieci104. Sproszkowany płód, rozsypany w sali posiedzeń Trybunału Koronnego w Lublinie, miał
spowodować wydanie przez deputatów korzystnej decyzji w sporze dotyczącym
majątku ziemskiego105. Według innej relacji palce zamordowanego dziecka, noszone w skórzanej sakiewce, miały chronić zabójcę przed ujawnieniem zbrodni.
Ostatecznie stały się dowodem podczas procesu sądowego106. Co ciekawe, obydwa
przytoczone przykłady dotyczą zachowań przedstawicieli szlachty, czyli grupy
stanowiącej elitę ówczesnego społeczeństwa i, przynajmniej teoretycznie, lepiej
wykształconej. Podobne zwyczaje można odnaleźć w praktykach ludności wiejskiej znanych z drugiej połowy XIX w. Sproszkowany płód miał być skutecznym
środkiem, pozwalającym pozbyć się kołtuna107.
Istnienie tego rodzaju praktyk w pewnym stopniu racjonalizowało przekonanie
o możliwości wykorzystywania krwi chrześcijańskiej przez Żydów do celów leczniczych, magicznych i rytualnych. Co więcej, pozwalało na umocnienie innych,
negatywnych stereotypów. Niekiedy praktyki bardzo podobne do leczniczych
uznawano za szkodliwe dla zdrowia, a niektóre z substancji pochodzenia zwierzęcego – za skuteczne trucizny, jak np. „kocięcy mózg”108. Napój sporządzony
z krwi pochodzącej z palca lewej ręki, pomieszany ze śliną i dodany do piwa, miał
zapewnić miłość i szybki ożenek109. Dla sądu nie sam preparat, lecz cel, w jakim
został sporządzony, wystarczył do postawienia zarzutu czarownictwa. Również
działania lekarzy odczytywano w dwojaki sposób, nie tylko jako leczące, lecz także szkodliwe. Wynikało to z dosyć prostego rozumowania, że jeśli lekarz posiada
wiedzę, która pozwala wpłynąć na zdrowie człowieka, potrafi ją wykorzystać zarówno w pozytywny, jak i w negatywny sposób. Zagadnienie to łączy się z popularnym oskarżeniem, zarzucającym lekarzom żydowskim celowe szkodzenie, a nawet
uśmiercanie chrześcijańskich pacjentów110.
H. Zaremska, Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XIV–XVI w., Warszawa 1986,
s. 99.
105
Archiwum Państwowe (dalej: AP) w Lublinie, Akta miasta Lublina (dalej: AmL), Advocatalia, sygn. 48.
106
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (dalej: AGAD), Nabytki Oddziału I, sygn. 5.
107
W. Siarkowski, Materiały do etnografii Ludu polskiego okolic Kielc, w: Zbiór Wiadomości do
Antropologii Krajowej, Kraków 1879, t. 2, s. 46.
108
AP Lublin, AmL, Advocatalia, sygn. 48.
109
J. Wijaczka, Procesy o czary w Prusach Książęcych (Brandenburskich) w XVI–XVIII wieku,
Toruń 2007, s. 262.
110
D. B. Ruderman, Kaballah, Magic, and Science. The Cultural Universe of a Sixteenth-Century Jewish Physician, Cambridge [USA]–London 1988; J. Shatzmiller, Jews, Medicine, and
Medieval Society, Berkeley–Los Angeles–London 1994.
104
106
Hanna Węgrzynek
Kolejne wątki, które mogły służyć racjonalizowaniu antyżydowskich oskarżeń,
można odnaleźć w wierzeniach dotyczących czarownic. Zestawy pytań znajdujących się w formularzach przesłuchań świadczą o tym, że dosyć powszechne było
przekonanie o składaniu diabłu ofiar z dzieci111. Wierzono również, że czarownice
piły krew. Notabene, podobne praktyki przypisywano także heretykom, czyli protestantom. Co ciekawe, na liczne oskarżenia były narażane akuszerki. Zarzucano im
m.in., że nowo narodzone dzieci ofiarowywały diabłu112.
Wszystkie te przesądy możemy w bezpośredni sposób łączyć z antyżydowskimi oskarżeniami o mordowanie dzieci chrześcijańskich. Jeśli wierzono, że małe
dziecko może zostać wykorzystane do celów rytualnych przez osoby parające się
czarami, z łatwością podobne zarzuty kierowano przeciw Żydom. Przepełnienie
dnia codziennego praktykami z pogranicza wiedzy i magii umacniało te przesądy.
Cechą wspólną wszystkich grup oskarżanych o krwawe praktyki była odmienność
kulturowa, religijna albo tylko obyczajowa. Obcość wywoływała nie tylko niechęć,
lecz także obawę. Możemy zatem mówić o sprzężeniu kilku procesów o charakterze społecznym, religijnym i poznawczym.
Rozpatrując znaczenie metod leczenia dla kształtowania się antyżydowskich
oskarżeń, decydujące znaczenie miało przejmowanie przez ogół społeczeństwa elementów wiedzy naukowej. Pewne praktyki znane z XVI w. funkcjonowały jeszcze
w następnych stuleciach. Dzięki cechującej je trwałości otrzymały miano dobrych,
sprawdzonych i skutecznych metod. Doprowadziło to do „zakonserwowania”
dawnej, przestarzałej wiedzy medycznej, która zyskała status tradycji. Zjawisko
to dostrzegali pierwsi badacze folkloru wiejskiego. Niekiedy nawet podkreślali,
że zwyczaje ludowe mają swoje analogie w szesnastowiecznym piśmiennictwie
medycznym, np. w dziełach Marcina z Urzędowa113.
Można próbować prześledzić, jak przebiegał ten proces. Wiedza medyczna
w sensie naukowym zastrzeżona była dla wąskiego grona osób – lekarzy. Okazuje
się jednak, że za sprawą literatury popularnej docierała ona do szerszych grup społeczeństwa w okrojonej, a często nieco zmienionej wersji. Takie przekonanie potwierdzają m.in. wydane w drugiej połowie XVII w. poradniki gospodarcze autorstwa Jakuba Kazimierza Haura114. Książki te stały się niezmiernie popularne, m.in.
dzięki pochlebnej opinii króla Jana III Sobieskiego. Ich wznowienia, niekiedy we
fragmentach lub pod zmienionymi tytułami, ukazywały się aż do końca XVIII w.115
AP Lublin, AmL, Advocatalia, sygn. 48.
J. Wijaczka, Procesy o czary, s. 112.
113
M. Rawita-Witanowski, Lud wsi Stradomia pod Częstochową, w: Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 17, Kraków 1893, s. 133.
114
PSB, t. 11, s. 311.
115
Oekonomika ziemiańska generalna, Kraków1675; Ziemiańska generalna Ekonomika, Kraków 1679; Skład abo skarbiec Znakomitych Sekretów oekonomiey ziemiańskiey, Kraków
1689 i 1693; Wybór Oekonomij Ziemiańskiey, Warszawa 1730 i Kraków 1744; Oekonomika
111
112
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
107
Haur zestawił różne zalecenia na temat funkcjonowania gospodarstwa wiejskiego.
Wśród nich znalazły się również porady dotyczące leczenia najczęstszych przypadłości. W dużym zakresie zostały one skopiowane z szesnastowiecznych polskich
prac medycznych takich autorów jak Marcin Siennik i Marcin z Urzędowa, i uzupełnione praktykami znanymi z medycyny popularnej. Wśród specyfików zalecanych przez Haura najczęściej występują te najłatwiej dostępne w każdym gospodarstwie domowym. Oprócz różnorodnych ziół była to także krew oraz części ciała
popularnych zwierząt domowych i dzikich, takich jak ryś, łania, borsuk i wilk116.
Na choroby oczu zalecał on m.in. zakraplanie moczu, proszek ze spalonej głowy
czarnego kota albo z wysuszonych na słońcu końskich much117. Drgawki spowodowane gorączką miały uśmierzyć okłady z głowy zająca rozbitej w moździerzu
i przykładane w okolicach serca118.
Za sprawą prac Haura nadal stosowane były dawne praktyki lecznicze, mimo
że dokonano nowych odkryć naukowych. Podobną rolę w XVIII w. odegrały inne
popularne druki, takie jak „apteczki domowe”119, „kalendarze”120 i poradniki dla
chłopów121, które doradzały, jak wykorzystać w leczeniu różnych dolegliwości substancje dostępne w każdym gospodarstwie. Wszystkie te wydawnictwa, wzorowane na dawnej literaturze, przedłużały funkcjonowanie przestarzałej medycyny.
Pisarstwo medyczne Haura zostało skrytykowane w dziewiętnastowiecznych
opracowaniach encyklopedycznych122. Zarzucano mu przekazywanie przesądów
i guseł. Nie zmienia to faktu, że za sprawą Haura i innych popularnych druków
przestarzała wiedza medyczna przetrwała aż do początku XIX w. Co więcej, z folwarków szlacheckich przeniknęła na wieś, do środowiska chłopskiego, i stała się
popularna wśród szerokich rzesz najgorzej wykształconego i najuboższego społeczeństwa, stając się częścią tradycji ludowej. Nowoczesna medycyna dziewiętnastowieczna docierała tylko do grup najlepiej wykształconych. Na wsi nadal stosowano dawne praktyki, co potwierdzają materiały etnograficzne.
ziemiańska generalna, Kraków 1744 i Warszawa 1744; Ekonomika Ziemiańska generalna,
Warszawa 1756 i 1757; Ekonomika gospodarska, Berdyczów 1788; Ekonomika Lekarska
albo domowe lekarstwa, Berdyczów 1790 i 1793; za: K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 18,
Kraków 1901, s. 62.
116
K. Haur, Oekonomika ziemiańska, Warszawa 1744, s. 120–129.
117
K. Haur, Ekonomika Lekarska, Berdyczów 1793, s. 69–73.
118
Ibidem, s. 15.
119
Apteczka domowa mniejsza, [b.m.w.] 1704; Apteka dla tych co iey, ani lekarza nie maią, Warszawa 1750; Apteczka domowa zawieraiąca zbiór lekarstw, Wilno 1793. Zob. także: K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 3, Kraków 1891, s. 193.
120
Kalendarz polski na rok 1777, Poznań 1776.
121
Rozmaite domowe lekarstwa, Łowicz [druga połowa XVIII w.]; Rada dla pospólstwa, Warszawa 1773; L. Perzyna, Lekarz dla włościan, Kalisz 1793.
122
Encyklopedia powszechna, wyd. S. Orgelbrand, t. 9, Warszawa 1862, s. 216.
108
Hanna Węgrzynek
Zapewne w podobny sposób jak wiedza medyczna do ogółu społeczeństwa dotarły treści antyżydowskie znane z wczesnonowożytnych druków.
W XVIII i XIX w., ze względu na coraz liczniejszą obecność Żydów na wsi,
doszło do intensywnego przemieszania różnorodnych tradycji kulturowych. Skutkiem tego procesu było przejęcie przez ludność żydowską niektórych przesądów
i wierzeń o charakterze rolniczym, typowych dla ludności wiejskiej. Takie przykłady można odnaleźć w materiałach etnograficznych dotyczących Żydów galicyjskich123. Zawierają one m.in. porady, według których na „chorobę płuc: dobrze
zjeść płuca wieprza”, a aby pozbyć się piegów – „nacierać twarz mlekiem świni”124.
Zapożyczenia te dotyczyły też innych praktyk medycznych. Stało się to tym łatwiejsze, że lekarze żydowscy korzystali z polskiej literatury medycznej oraz popularnych poradników125.
Proces przenikania wiedzy medycznej można prześledzić na kilku przykładach.
Zarówno Falmirz oraz Siennik, jak i Marcin z Urzędowa zalecali na schorzenia
oczu smarowanie krwią gołębia lub innych popularnych ptaków126. Identyczne porady można spotkać u Haura, który podobnie jak jego poprzednicy doradzał smarowanie oczu krwią „ze skrzydła gołębiego”127. Natomiast w materiałach etnograficznych zebranych wśród Żydów galicyjskich w drugiej połowie XIX w. można
znaleźć informacje o stosowaniu krwi gołębiej przede wszystkim w celu pozbycia
się brodawek128. Szesnastowieczna medycyna zalecała na brodawki krew myszy129.
Porady mówiące o piciu ludzkiego moczu przeciw febrze znajdują się zarówno
u ówczesnych autorów, Siennika oraz Spiczyńskiego, jak i we wspomnianych
materiałach etnograficznych130. Zalecenia dotyczące noszenia oczu niedźwiedzia
przytwierdzonych do lewego ramienia znalazły odbicie w dziewiętnastowiecznych
przekazach mówiących o umieszczaniu w tym samym miejscu oczu nietoperza lub
koguta, co miało chronić przed niebezpieczeństwem131.
R. Lilientalowa, Przesądy żydowskie, „Wisła” 1900, t. 14, s. 639–644; eadem, Wierzenia,
przesądy i praktyki ludu żydowskiego, „Wisła” 1905, t. 19, s. 148–176; B. W. Segel, Wierzenia
i lecznictwo ludowe Żydów, „Lud” 1897, t. 3, s. 49–61; idem, Materiały do etnografii Żydów
wschodnio-galicyjskich, w: Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 17, s. 319–328.
124
B. W. Segel, Materiały do etnografii, s. 320–328.
125
Y. Petrovsky-Shtern, “You will find it in the Pharmacy”. Practical Kabbalah and Natural
Medicine in the Polish-Lithianian Commonwealth, w: Holy Dissent: Jewish and Christian
Mystics in Eastern Europe, Detroit 2011, s. 13–54.
126
Zob. przypis 82, oraz: K. Haur, Ekonomika Lekarska, s. 21, 71.
127
K. Haur, Ekonomika Lekarska, s. 71.
128
ch.[autor nieznany], Materiały do etnografii Żydów polskich, „Lud” 1898, s. 437.
129
S. Falmirz, O ziołach, s. 333v.
130
M. Siennik, Herbarz, s. 272; H. Spiczyński, O ziołach, s. 24; B. W. Segel, Wierzenia i lecznictwo, s. 54; idem, Materiały do etnografii, s. 326.
131
S. Falmirz, O ziołach, s. 217; B. W. Segel, Materiały do etnografii, s. 322.
123
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
109
Niektóre z przekazów świadczą o przejęciu przez ludową medycynę żydowską, przynajmniej w sferze narracyjnej, praktyk stosowanych przez miejscową
ludność chrześcijańską, nawet tych niedopuszczalnych z punktu widzenia zasad
judaizmu132. Nadmiernej menstruacji miało zapobiec picie wody, w której moczono
cztery rodzaje mięsa, albo rzucenie świni do zjedzenia kawałka chleba umoczonego w krwi menstruacyjnej133. Dziecko chore na suchoty należało włożyć „do
wnętrza świeżo zarżniętego bydlęcia”134, a na padaczkę: „Rozedrzeć żywą czarną
kurę nad chorym”135. Niekiedy zachowane zapisy sugerują świadomość stosowania
praktyk niezgodnych z zasadami judaizmu:
Jeżeli po pierwszym porodzie, matka chce mieć chłopca, należy tzw. „łożysko” rzucić
na pożarcie psu, jeżeli dziewczynę, to suce. (Skuteczny ale bezbożny środek, tłumaczyła mi stara żydówka, którą wybadałem o tę sprawę, gdyż według zwyczaju żydowskiego
nie wolno tak zbezcześcić części ciała ludzkiego; owszem, „łożysko” należy starannie
na okopisku zakopać)136.
Przenikanie kulturowe dotyczyło praktycznie wszystkich sfer życia. Na początku XX w. wśród Żydów polskich funkcjonowały niektóre formy religijności, typowe dla dewocji chrześcijańskiej, a zwłaszcza katolickiej, takie jak biczowanie137.
W tym samym okresie w społeczności chrześcijańskiej nastąpiła pełna akceptacja
antyżydowskich mitów, a co więcej – ich transformacja, która spowodowała przejęcie ich jako własnej tradycji. Zarzucano chłopom, że kradli mezuzę, aby ją ugotować
i wypić wywar, który miał być skuteczny na febrę138. Przekonanie o mocy i skuteczności mezuzy musiało być dosyć powszechne. Ksiądz Władysław Siarkowski, opisując wierzenia ludności z okolic Pińczowa, odnotował taką poradę: „Na zimnicę
(febrę) [...] chory powinien ukradkiem wejść do żydowskiego domu, oderwać papier
ze drzwi, na którym pacierz żydowski wydrukowany, ten papier podrzeć w najdrobniejsze kawałki, zmieszać z wódką albo innym płynem i wypić”139.
Relacje mówiące o zwyczajach owczarzy świadczą o przejęciu przez to środowisko elementów mitu o mordzie rytualnym. W 1865 r. głośnym echem odbiła się
sprawa odnalezienia we wsi Wróblewo (obecnie Wróblew) w powiecie sieradzkim
zwłok trzyletniego chłopca żydowskiego, wykradzionych z cmentarza w Grójcu.
Podaję kilka przykładów, aby uniknąć zarzutów podobnych do sformułowanych przez J. Tokarską-Bakir, Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa 2008, s. 91–93.
133
B. W. Segel, Materiały do etnografii, s. 328 i 327.
134
Ibidem.
135
Ibidem, s. 327.
136
B. W. Segel, Wierzenia i lecznictwo, s. 57.
137
They Called Me Mayer July: Painted Memories of a Jewish Childhood in Poland Before the
Holocaust, wyd. M. Kirshenblatt, B. Kirshenblatt-Gimblett, Berkeley 2007, s. 53.
138
B. W. Segel, Materiały do etnografii, s. 325.
139
W. Siarkowski, Materiały do etnografii, s. 48.
132
110
Hanna Węgrzynek
Owczarze odcięli głowę, rękę po łokieć oraz nogę do kolana i moczyli w wodzie,
w konewce. W trakcie przesłuchania ustalono, że „panuje pomiędzy niemi mniemanie, jakoby dla zabezpieczenia owiec od otrucia ich przez sąsiednich owczarzy
lub od innych szkód konieczną było rzeczą namoczyć w wodzie niektóre członki
żydowskiego ciała i takową wodą polewać podłogi w owczarni”140. W reakcji na
te wydarzenia przedstawiciele wyższej hierarchii katolickiej skierowali listy pasterskie do duchownych i wiernych, aby przeciwdziałać tego rodzaju „haniebnym”
praktykom141.
Odbicie zwyczajów zakładających magiczne wykorzystanie żydowskich zwłok
można też odnaleźć w materiałach etnograficznych. Opisano w nich następujący
przesąd:
Jeżeli który z zawistnych owczarzy podłoży pod próg owczarni trupa żydowskiego, to
w tej owczarni wyzdychają owce. Zaradczy środek na to: iść na cmentarz chrześciański
i żydowski (najlepiej o północy); z grobu chrześciańskiego, na którym krzyż stoi, wziąć
mchu, a z grobu żydowskiego wziąć pniak, następnie mech z pniakiem gotować i tą
wodą owce pokropić142.
Trzeba przyznać, że zalecane metody przeciwdziałania czarom miały wręcz
ekumeniczny charakter.
Zastanawiając się nad przyczynami trwałości mitu o mordach rytualnych, należy wziąć pod uwagę, że z punktu widzenia psychologii społecznej nie było ważne,
czy do takich zdarzeń w rzeczywistości doszło, ale to, że mogło dojść. Od początku
obecności na ziemiach polskich antyżydowskich oskarżeń dokonywał się proces
ich racjonalizacji. Stało się tak m.in. za sprawą funkcjonujących w XVI w. i w następnych stuleciach praktyk medycznych i magicznych, które potwierdzały możliwość popełnienia mordu rytualnego. Krew, także ludzka, była substancją często
wykorzystywaną w farmacji i medycynie ludowej. W odmiennym świetle stawia
to oskarżenia kierowane przeciw Żydom. Zarzuty, postrzegane obecnie jako absurdalne, w epoce wczesnonowożytnej mogły wydawać się zupełnie racjonalne, tym
bardziej, że swoim autorytetem potwierdzali je przedstawiciele intelektualnej elity
ówczesnego społeczeństwa, nie tylko duchowni, lecz także lekarze. Racjonalizacji
oskarżeń sprzyjał również stosunek do dzieci. W epoce wczesnonowożytnej nierzadkie też były przypadki dzieciobójstwa popełniane przez chrześcijanki, przede
wszystkim niezamężne służące143.
Archiwum Diecezjalne w Siedlcach, Akta rozporządzeń diecezjalnych (t. 3: 1865–1866),
sygn. 411. Pragnę podziękować panu dr. Rafałowi Dmowskiemu za możliwość skorzystania
z tych dokumentów.
141
Ibidem.
142
W. Siarkowski, Materiały do etnografii, s. 31.
143
M. Kamler, Dzieciobójstwo w miastach Korony w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie
XVII wieku, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1986, t. 38, z. 1, s. 171–197; idem, Złoczyń140
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
111
Ukazywanie się druków antyżydowskich przez ponad 200 lat nieustannie przypominało o zbrodniach rzekomo popełnionych przez Żydów. Dotarcie mitu do szerokich mas społeczeństwa, a zwłaszcza tych o najbardziej tradycyjnych poglądach,
spowodowało nie tylko jego upowszechnienie, lecz także utrwalenie – „zakonserwowanie”. Świadczą o tym przytoczone zwyczaje ludowe znane z XIX w., kiedy
oskarżenia antyżydowskie znalazły swoje miejsce w sferze popularnych wierzeń.
Procesowi „konserwacji” mitu sprzyjała sytuacja polityczna. O ile na początku
XIX w. zarzuty o mord rytualny były odrzucane i nie doprowadziły do wytoczenia
żadnego procesu sądowego144, o tyle w drugiej połowie tegoż stulecia stały się
jednym z elementów propagandy państwowej, m.in. w Rosji, a tym samym na
ziemiach polskich145. Na przełomie XIX i XX w. przekonanie o możliwości popełnienia mordu rytualnego stało się powszechne. Umacniały go kolejne oskarżenia, a towarzyszące im krwawe pogromy dobitnie świadczyły o poglądach społeczeństwa.
Mit o mordzie rytualnym przetrwał okres Drugiej Rzeczypospolitej, podsycany przez literaturę kościelną. W narracji ludowej przyjął łagodną formę opowieści
o sprzedawaniu przez dzieci chrześcijańskie kropli krwi za złotówkę przed świętem
Pesach lub przed szabasem. Do podtrzymania mitu przyczyniła się również propaganda hitlerowska poprzez przedrukowywanie fragmentów szesnastowiecznych
polskich druków antyżydowskich. Ukazywały się one w wydawanym w Krakowie
w czasie II wojny światowej piśmie „Die Burg”.
W ten sposób, pomimo Holokaustu i unicestwienia diaspory żydowskiej w Polsce, przetrwało przekonanie o możliwości popełniania morderstwa rytualnego przez
Żydów. Świadczy o tym wybuch pogromu w Kielcach w lipcu 1946 r. po zaginięciu
kilkuletniego chłopca146. Równie trwałe okazało się przekonanie o szkodliwej działalności medyków żydowskich, czego jednym z najbardziej dramatycznych przejawów był proces lekarzy z kremlowskiej kliniki, do którego doszło w ZSRR na
początku lat pięćdziesiątych XX w. Termin „parch” wszedł do języka potocznego
jako pejoratywne określenie Żyda i w tym znaczeniu przetrwał w słownictwie polskim aż do czasów współczesnych147.
cy. Przestępczość w Koronie w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII wieku (w świetle
ksiąg sądowych miejskich), Warszawa 2010, s. 246–248, 405; O. Ulbricht, Kindsmord und
Aufklaerung in Deutschland, München 1990.
144
AGAD, Rada Administracyjna Królestwa Polskiego, sygn. 3,4,6.
145
Pogroms. Anti-Jewish Violence in Modern Russian History, wyd. J. D. Klier, S. Lambroza,
Cambridge–New York 1992; M. Cieśla, J. Żyndul, Sprawa Ritterów. Aktualizacja legendy
mordu rytualnego w Galicji końca XIX wieku, w: Kwestia żydowska w XIX wieku. Spory
o tożsamość Polaków, red. G. Borkowa, M. Rudkowska, Warszawa 2004, s. 439–451.
146
B. Szaynok, Pogrom Żydów w Kielcach 4 lipca 1946, Warszawa 1992.
147
A. Podberski, Demonologia ludu ukraińskiego w powiecie Czehryńskim, w: Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, Kraków 1880, t. 4, nr 17, s. 79.
112
Hanna Węgrzynek
Nadal funkcjonują niektóre z dawnych praktyk leczniczych, takie jak: nacinane
bańki stosowane przy silnym przeziębieniu, o których pisał już Michał z Urzędowa, okłady z krwistej wołowiny, które mają pomóc zlikwidować rozległe siniaki,
a także picie moczu, w przekonaniu o skuteczności jego działania podobnej do
kuracji antybiotykiem.
W niektórych środowiskach nadal obecna jest silna wiara w cudowne hostie. Jesienią 2009 r. prasa donosiła o pielgrzymach przybywających do Sokółki na Podlasiu, gdzie według „ustaleń komisji kościelnej miały tam miejsce »zjawiska eucharystyczne«: w komunikancie, upuszczonym na ziemię i umieszczonym w wodzie,
pojawiły się elementy tkanki mięśnia sercowego”148.
Kilkusetletnie funkcjonowanie antyżydowskiego mitu o mordach rytualnych
spowodowało, że nadal jest on obecny149. Wielokrotnie odnawiany i wzmacniany przez propagandę, wrósł w świadomość społeczeństwa, zwłaszcza grup silnie
związanych z tradycją, ludowych. Przypomina o tym konflikt wokół obrazu autorstwa Karla Prevota wiszącego w katedrze sandomierskiej150.
Hanna Węgrzynek
Medical Practices in Early Modern Poland
and Their Lasting Impact on Ritual Murder Accusations
S u mm a r y
The myth of Jews committing ritual murders and profaning the Host was occured in
Poland until the 16th century, much later than in Western Europe, yet here, it remained
more persistent and preserved in the public consciousness almost up to the present day.
The article attempts to answer the question of what causes affected the preservation of the
myth for such a long period. The author presents a variety of reasons why, according to the
content of accusations, Jews supposedly wanted to obtain the Christians blood. She focuses
on the medical purposes for which blood was said to be required, which included healing
circumcision wounds, eliminating suggested, and preventing various complications related
to childbirth and infant diseases. She also discusses the recommendations contained in the
writings of physicians from the 16th and 17th centuries, which sometimes stench using animal or human blood for medical treatment. These recommendations may have contributed
http://wiadomosci.wp.pl/kat,1342,title,Prokuratura-nie-chce-badac-cudu-w-Sokolce,wid,
11629217,wiadomosc.html?ticaid=18fdf (26 października 2009); oraz http://wiadomosci.
wp.pl/kat,1371,title,Cud-w-Sokolce-hostia-przemienila-sie-w-ludzkie-serce,wid,13813137,
wiadomosc_prasa.html (1 października 2011).
149
J. Tokarska-Bakir, Legendy krwi.
150
A. Landau-Czajka, The Last Controversy over Ritual Murder? The Debate over the Paintings
in Sandomierz Cathedral, „Polin” 2003, t. 16, s. 483–490.
148
Praktyki medyczne we wczesnonowożytnej Polsce
113
to the rationalization of accusations against Jews. If blood was used for healing, Jews could
have done the same for similar reasons. Early modern medical knowledge was disseminated
through popular printings, and in this way spread to various groups of society, and became
part of folk medicine, lasting even to the 19th and 20th centuries. This process could lead
to the continuation of allegations made against Jews and “preserved” the myth of ritual
murder.
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
Stanisław Salmonowicz
Toruń
Wokół sporów o definicję i chronologię
zjawiska oświecenia
Warto może zacząć niniejsze rozważania od uwagi o polskich powojennych badaniach nad XVIII stuleciem. Rozwijały się one znakomicie od lat pięćdziesiątych
ubiegłego wieku; pamiętamy choćby rolę, jaką odegrał Wrocław w ich rozwoju. Był
to jednak w pewnym stopniu rezultat swoistej koniunktury politycznej narzuconej
specyficzną polityką „historyczną” reżimu, który poszukując tradycji postępowych,
umiejscawiał je głównie w renesansie i oświeceniu. Zawdzięczamy tej tendencji
wiele pożytecznych edycji źródłowych, ogromny rozwój badań historycznoliterackich, ale było to także przyczyną uproszczonych opracowań, a zwłaszcza syntetycznych rozważań. Wiele publikacji z tego okresu, który skończył się wydawniczo
gdzieś u progu lat sześćdziesiątych, odeszło nieuchronnie w cień, by wspomnieć
niektóre rozprawy Kazimierza Opałka, Bogdana Suchodolskiego, wczesne prace
Bogusława Leśnodorskiego, książki Witolda Łukaszewicza i niektóre „odkrycia
źródłowe” Jana Kotta. Jeśli z czasem nurt badań oświeceniowych, może oprócz
badań ściśle literackich, nieco osłabł, zwłaszcza ilościowo, to moim zdaniem zyskał na jakości warsztatowych standardów, jak też na szerszym, porównawczym,
wolnym od uproszczeń minionego okresu spojrzeniu. Natomiast ostatnie chyba lat
20, może nawet 30, przyniosły widoczny kryzys koncepcji metodologii oraz dotychczasowego spojrzenia generalnego na XVIII i początek XIX w., co wiązało
się m.in. z rozwojem nowych teorii postmodernistycznych, jak również, a może
zwłaszcza poza Polską, z upadkiem panowania w historiografii francuskiej mitu
rewolucji jakobińskiej, powstaniu całkowicie nowego spojrzenia na blaski i cienie rewolucji francuskiej, co symbolizowało przejęcie w miejsce poglądów Alberta
Soboula i jego szkoły poglądów François Fureta i jego uczniów, i to nie mogło nie
wpłynąć także na bilans XVIII w.1
Por. w tej kwestii moje prace: Rewolucja Francuska. Blaski i cienie dziedzictwa, „Przegląd
1
116
Stanisław Salmonowicz
W rezultacie przecież ostatnie 20 lat przyniosły w zakresie badań nad XVIII w.,
a zwłaszcza w odniesieniu do problemu definiowania epoki oświecenia, pewien
chaos koncepcji, terminologii, przekreślenia wielu dawniejszych, nieraz mocno
utrwalonych w historiografii schematów periodyzacyjnych, komparatystycznych
i metodologicznych.
Podsumowując w tej trudnej sytuacji na niwie historiograficznej próbę zwięzłego zarysowania problematyki ogólnej, chciałbym podkreślić, że siłą rzeczy dążę
jedynie do pewnego uporządkowania poglądów, nie siląc się na żadne nadmierne
nowatorstwo, a raczej dążąc tylko do ukazania – bez wchodzenia w szczegółowe
problemy – obrazu ogólnego naszych opinii na problem zjawiska „oświecenia” jako
kategorii historiograficznej, z tym że przedstawiam pewną liczbę wniosków własnych z tej analizy sytuacji, zdając sobie sprawę z ich nieuchronnej, przynajmniej
częściowo, dyskusyjności i chcąc właśnie ewentualne dalsze dyskusje ułatwić.
Dodam jeszcze, że choć biorę rzecz jasna za niniejsze sformułowanie odpowiedzialność na siebie, to przecież nie ukrywam, iż nawiązuję nade wszystko do
stosunkowo niedawnych wystąpień zwłaszcza czworga autorów polskich: Teresy
Kostkiewiczowej2, Janusza Maciejewskiego3, Marcina Cieńskiego4 i Stanisława
Roszaka5. Ogólna przecież literatura w tym zakresie jest niezmierzona i nie jest
moim zadaniem, ani nie leży w możliwościach tego w miarę syntetycznego tekstu,
cytowanie wielu ważnych autorów lub wypowiedzi. Dlatego przypisy ograniczyłem do minimum, nie rezygnując przecież z cytowania celniejszych dla danej kwestii wypowiedzi.
Na początek jeszcze jedna uwaga, mój tekst wpisuje się w długą już listę
wypowiedzi, jakie ukazały się w ciągu ostatniego piętnastolecia na temat oświe-
2
3
4
5
Historyczny” R. 81, 1990, z. 1–2, s. 75–86; Dwóchsetlecie Rewolucji Francuskiej. Kilka
uwag o sytuacji w historiografii, „Historyka” 1990, t. 20, s. 73–82; Dyktatura jakobińska czas
rozczarowań, Przykład niemiecki 1789–1848, „Kwartalnik Historyczny” R. 97, 1990, z. 1–2,
s. 61–70.
Por. nade wszystko: T. Kostkiewiczowa, Polski wiek świateł. Obszary swoistości, Wrocław
2002.
Por. m.in.: J. Maciejewski, Oświecenie Polskie. Początek formacji, jej stratyfikacja i przebieg
procesu historyczno-literackiego, w: Problemy literatury polskiej okresu oświecenia. Seria
Druga, red. Z. Goliński, Wrocław–Gdańsk 1977, s. 5–128.
Por.: M. Cieński, Formacja oświeceniowa w literaturze Polski i Niemiec, Wrocław 1992. W ten
sposób te dwie rozprawy w znaczny sposób przybliżyły porównanie sytuacji polskich, francuskie i niemieckie. Brak nam analogicznego spojrzenia na sprawy angielsko-holenderskie.
Por.: S. Roszak, „Settecento” czy „Illuminismo” – dylematy oświeceniowe w świetle najnowszych badań włoskich, „Wiek Oświecenia” 2001, t. 17, s. 33–46. W tym samym numerze
wiele innych ważnych wypowiedzi, m.in. T. Kostkiewiczowej, K. Dmitruka, M. Parkitnego,
W. Pusza i D. Ratajczakowej. Nie ulega wątpliwości, że – zwłaszcza w ostatnim okresie –
preponderencja historyków literatury w badaniach nad epoką oświecenia rysuje się bardzo
wyraźnie, prowadząc nieuchronnie do przewagi źródeł rodem z piśmiennictwa epoki nad
innymi elementami.
Wokół sporów o definicję i chronologię zjawiska oświecenia
117
cenia6. Sporo takich wystąpień, zwłaszcza poza Polską, miało charakter – nazwijmy to – głęboko rewizjonistyczny, niektóre nawet kwestionowały wręcz istnienie
zjawiska, czy to ogólnoeuropejskiego, czy polskiego. Przypomina to może mniej
znaną wypowiedź profesora Władysława Tatarkiewicza, który kiedyś, charakteryzując różnicę między filozofią nowożytną a nowoczesną, powiedział, że w pierwszej epoce zadawano pytanie podstawowe „dlaczego”, w drugiej zastępowano je
pytaniem „dlaczego nie”, co można określić jako pytanie przewrotne.
Uprzedzając więc moje dalsze wywody, chciałbym zapewnić, że daleki jestem
– jako historyk kultury – od myśli likwidowania pojęcia zjawiska oświecenia, doceniam natomiast niektóre próby metodologiczne i wypowiedzi syntetyczne, które
pozwalają na bardziej subtelne różnicowanie wielu sytuacji i uwzględnianie całej złożoności epoki. Każda wielka epoka historyczna, którą dla kultury usiłujemy
określić terminami odrodzenie, barok, oświecenie, nie jest kreślona jednym kolorem, w takiej samej chronologii i soczystości koloru dla całej Europy. Epoka
baroku, jakże wyrazista w dziejach architektury i literatury, muzyki oraz życia
codziennego, jest przecież także epoką niezwykłego rozwoju nowoczesnej filozofii, budowy podstaw nowoczesnej nauki. Wielki filozof i uczony Leibniz (1646–
1716), którego wielkie dzieła powstały generalnie w XVII w., czy był typowym
uczonym baroku, czy prekursorem i przedstawicielem oświecenia? – Takie pytania, na które często nie ma jednoznacznej odpowiedzi, możemy sobie stawiać
dość często. Sporów o pojęcie baroku, jego paradygmaty, mamy za sobą już dwa
wieki. Dziś raczej godzimy się, że to epoka, w której panuje Concordia discors
lub Discordia concors7. Sądzę zaś, że w jakimś stopniu, wbrew wielu autorom
i pozorom, formacja kulturowa oświecenia – tam, gdzie od pewnego momentu
zapanowała – jest może bardziej jednolita niż zróżnicowany obraz europejskiego
baroku, w którym mieści się zarówno francuska literatura i architektura dworu
Ludwika XIV, jak i kultura włoska i hiszpańska, obok holenderskiej i angielskiej,
a także polski sarmatyzm8.
W zakresie nowszej bibliografii polskiej i ogólnoświatowej odsyłam głównie właśnie do
wspomnianego tomu 17 „Wieku Oświecenia”.
7
Dyskusje o XVII w., niejednokrotnie równie pasjonujące, świadczą także o doskonaleniu
rzemiosła historycznego, coraz lepiej dającego sobie radę z polifonicznym nieuchronnie charakterem wielkiej epoki w procesie jej „długiego trwania”. Oto Jean Mesnard, prezes francuskiego towarzystwa badań nad XVII w., nie tak dawno napisał znamienne słowa: „Ne faisons
pas du XVII e siècle un absolu, n’en faisons pas un concept. Cette tranche découpée dans la
continuité du temps ne saurait pas être pourvue d’une unité nécessaire, ‘ce qui est du temps
est soumis à la contigence. Mais ce siècle tel qu’il est, saisi dans son unité vivante et dans sa
riche diversité, et bien fait pour entretenir avec le notre une relation privilegiée”; Destins et
enjeux du XVIIe siècle, oprac. Y.-M. Bercé i in., Paris 1985, s. 13. Dodajmy dla równowagi
słowa M. Cieńskiego, Formacja oświeceniowa, s. 198: „Oświecenie wyrasta z wieku XVII
i zapowiada czy przygotowuje XIX, powstaje jednak kultura mająca swoje własne oblicze”.
8
Trzeba pamiętać, że wiele krajów Europy w XVII w. nie przeszło przez ważny etap tworzenia
6
118
Stanisław Salmonowicz
Żyjemy w dużym stopniu pod wpływem fali relatywizmu w teoriach postmodernistycznych w nauce, w czasach kwestionowania nawet wszelkiej potrzeby lub
racjonalności prób definicji podstawowych pojęć humanistyki, kwestionowania
wszelkiej potrzeby takich definicji i istnienia jej desygnatów. W pewnych rozsądnych granicach spory i wątpliwości są oczywiście pożyteczne, pod warunkiem, że
nie prowadzą do swego rodzaju nihilizmu poznawczego. Podkreśla się np. ostatnio, wielokrotnie, że stosowanie terminu „wczesne oświecenie”, tak drogiego czas
długi nauce niemieckiej, nie jest potrzebne, a nawet zupełnie absurdalne. Do tej
kwestii trzeba będzie wrócić, ale już tu chciałbym stwierdzić, że jeśli przyjąć takie spojrzenie, to należy się spytać, jak określić dla dziejów kultury twórczej lata
1680 (?)–1720 (?), zwłaszcza w takich krajach jak Anglia, Holandia, niektóre kraje
niemieckie? Czy to rzeczywiście nadal wyłącznie barokowa nauka, barokowa filozofia, barokowa polityka (Locke), czy jednak może zjawisko nowe, otwierające
nowe drogi, zawierające in nuce filozofię i naukę oświecenia, krytykę religii objawionej albo antropologii epoki. Czy jednak, opierając się już na dorobku drugiej
połowy XVII w., nie zaczyna się kształtować nowa jakość, która choć powiązana
z XVII w., ale przecież otwiera, niekiedy znakomicie, późniejsze dokonania Woltera, Monteskiusza, D’Alemberta i innych, którzy bez Newtona, Locke’a, Bayle’a,
Fénélona i Thomasiusa nie znaczyliby tak wiele. Czy Locke nie należy raczej do
oświecenia angielskiego, a Thomasius nie jest czołowym autorytetem oświecenia
niemieckiego? Bez Thomasiusa nie byłoby Wolffa, głównego filozofa niemieckiego aż po lata osiemdziesiąte XVIII w. Kiedy rozważamy problemy genezy kultury
oświecenia, zbyt często też zapominamy o pewnych faktach istotnych z zakresu
historii politycznej. Oto w 1688 r. nastąpiła w Anglii „sławetna rewolucja”, w wyniku której definitywnie umocnił się parlamentaryzm angielski i związki Anglii
z Holandią. Emanuel Rostworowski w swoim czasie podkreślał, że owa „międzynarodówka protestancka” – elity angielskie, holenderskie plus kalwińscy uchodźcy
z Francji, „ta zagęszczona demograficznie, ekonomicznie i kulturalnie strefa stała
się głównym motorem wczesnego oświecenia”9.
Jeśli rezygnujemy z pojęcia wczesne oświecenie jako przynajmniej pewnej
formy – jeżeli nie epoki, to przejściowej formacji – to co w zamian ofiarujemy?
Zabiegi modelowe, konceptualizacja oraz tworzenie schematów analizy i syntenowych struktur życia naukowego i kulturalnego, które bujnie rozwinęły się jedynie w Anglii, we Francji, w Holandii, w niektórych krajach niemieckich i włoskich.
9
E. Rostworowski, Europa oświeconych, w: Dziesięć wieków Europy. Studia z dziejów kontynentu, red. J. Żarnowski, Warszawa 1983, s. 129; tamże znamienny cytat z wypowiedzi lorda
Shaftesbury z 1706 r.: „Jest wielkie światło promieniujące na świat, zwłaszcza w tych dwóch
wolnych narodach: Anglii i Holandii, wokół których teraz obracają się sprawy całej Europy”. Zdaniem E. Rostworowskiego, s. 159, oświecenie mocno akcentowało europejskość
wspólnoty ludzi cywilizowanych: „podstawowe kryterium europejskości stanowiła bowiem
dla oświeconych wspólnota kulturowa, cywilizacyjna, obyczajowa...”.
Wokół sporów o definicję i chronologię zjawiska oświecenia
119
zy zjawisk kulturalnych, choć są konieczne i zazwyczaj pożyteczne, nie powinny
prowadzić za daleko w czysto formalistycznych rozważaniach; nie należy środków
mylić z celem.
Terminologia historiograficzna nie jest więc celem samym w sobie, lecz sposobem, który ma być skuteczny w przekazywaniu w skondensowanej i uporządkowanej formie naszej wiedzy o zjawiskach historycznych. Wszelkie niezbędne
komplikowanie formy owych przekazów nie tylko stwarza dodatkowy szum informacyjny, lecz także zmniejsza potencjalną grupę adresatów komunikatu. Należy
także pamiętać o tym, aby unikać budowy aparatu wyszukanych pojęć naukowych
dla stwierdzeń i konkluzji w istocie banalnych: „koń jaki jest każdy widzi”, oraz
aby owa konceptualizacja nie prowadziła do pozornych, naukowo jałowych klasyfikacji i konstatacji.
Chciałbym położyć nacisk na jedną istotną kwestię. Jeśli dzisiaj historyk używa
terminu „oświecenie”, to – bez względu na to, jak termin ten szczegółowo zostanie zdefiniowany – tylko jako kategorii historiograficznego spojrzenia na zjawiska
historyczne; powiedzmy, pewnego paradygmatu lub modelowego ujęcia pewnej
grupy zjawisk historycznych określonych chronologią i zakresem terytorialnym.
Oznacza to stwierdzenie, że nie kierujemy się wyłącznie, ani przede wszystkim,
semantyką tego pojęcia ani jego dziejami leksykograficznymi, choć warto podkreślić, iż zapewne właśnie XVIII w. był epoką dużej samowiedzy intelektualistów tej
epoki, którzy przecież stworzyli wówczas to pojęcie, podejmując różne próby jego
definicji: począwszy od wielu myślicieli francuskich, aż po intelektualistów berlińskich końca wieku oraz po głośną wypowiedź Kanta, której do dziś nie sposób ignorować. Tak czy inaczej, odrzucając koncepcje zbyt radykalne lub wątpliwe, termin
„oświecenie” interesuje nas jako określenie porządkujące albo narzucające pewną próbę syntezy lub periodyzacji zjawisk kultury (cywilizacji) sensu largissimo,
sytuując je zależnie od bardzo różnych wariantów chronologicznych i terytorialnych w Europie ostatecznie plus minus od końca XVII albo początku XVIII stulecia aż po koniec epoki lub formacji kulturowej „oświecenie”, przy czym postrzegając je inaczej dla spraw angielskich i niemieckich z jednej strony, a dla spraw
rosyjskich i polskich z drugiej.
Obecna sytuacja w historiografii światowej, zajmującej się różnymi aspektami
zjawiska, które nazywaliśmy „oświeceniem”, jest wyjątkowo chaotyczna, pełna
sprzeczności i wysuwania coraz to nowych koncepcji metodologicznych, często
nieopartych na żadnej solidnej próbie zmierzenia danej koncepcji z globalną faktografią XVIII w. i początków XIX stulecia. Między innymi zwłaszcza w historiografii francuskiej i amerykańskiej zwraca uwagę narastająca sprzeczność między
poglądami historyków a poglądami autorów kierujących się postmodernistycznymi
koncepcjami, czy to filozofii, czy historii literatury i sztuki.
Przez długi czas – pomijając liczne uproszczenia widoczne w tzw. historiografii
marksistowskiej, absolutyzującej różne zjawiska osiemnastowieczne pod pojem-
120
Stanisław Salmonowicz
nym hasłem „tendencji postępowych”, utożsamianych z szeroko pojmowanymi
hasłami „Wieku Oświecenia” – mieliśmy jednak, choć rzecz jasna sporny w wielu
konkretnych kwestiach szczegółowych (merytorycznych lub chronologicznych, terytorialnych), pewien konsensus terminologiczny, dotyczący w każdym razie wielu
krajów Europy Środkowo-Wschodniej, w której widząc wiele (w czym podzielam
zdanie Teresy Kostkiewiczowej) „obszarów swoistości”, uważalibyśmy, że można
operować pewnym schematem chronologiczno-zakresowym, ujmując różne fazy
rozwoju wpływów oświeceniowych albo jako epokę „oświeconych jednostek”
(stary termin Jacka Staszewskiego, mający wiele zalet np. dla spraw polskich przed
1740 r.), albo jako epokę szerzej lub węziej definiowaną jako tzw. wczesne oświecenie, znakomicie w swoim czasie eksponowaną w pełnych erudycji, ogarniających całość Europy Środkowo-Wschodniej pracach Eduarda Wintera10, a następnie
epokę pełnego oświecenia, także oczywiście różnie widzianą dla poszczególnych
krajów, oraz wysuwano ewentualność, czas długi krytycznie dyskutowaną – epoki
późnego oświecenia, prowadzącej właśnie w krajach Europy Wschodniej z reguły
w głąb, tj. w pierwsze dziesiątki lat XIX w.11 Warto dodać, że koncepcja Wintera,
łącząca nadmiernie w jeden ciąg bilans pewnych wątków renesansu i epoki baroku
ze zjawiskami wczesnego oświecenia, była już stosunkowo dawno nieraz krytykowana, co jednak nie oznacza, byśmy mogli zbyt łatwo przechodzić do porządku
dziennego nad zebranym przezeń bogactwem materiału erudycyjnego, zwłaszcza
dotyczącego Czech, Słowacji, Węgier oraz Rosji w pierwszej połowie XVIII w.
Wśród różnych nowych koncepcji wspomnieć trzeba, zwłaszcza dla spraw polskich, ale metodologicznie mogącą mieć szeroki zakres koncepcję Jacka Staszewskiego, polegającą głównie na ostrym stawianiu pytań o realne wpływy oświeceniowe dla danego społeczeństwa w ramach chronologii epoki. Jego wystąpienia
wskazywały, generalnie słusznie, na fakt wąskiego – przez długi czas – zakresu
Por.: E. Winter, Frühaufklärung. Der Kampf gegen Konfessionalismus in Mittel- und Osteuropa und die deutsch-slawische Begegnung, Berlin 1966. E. Winter, znawca zwłaszcza
spraw wyznaniowych monarchii habsburskiej, mimo pewnych uproszczeń otworzył drogę do
badań nad tzw. oświeceniem katolickim (E. Plongéron i jego szkoła), a także wskazywał rolę
niemieckiego protestantyzmu w propagowaniu wczesnych idei oświecenia w całej Europie
Wschodniej.
11
W tej kwestii zwracam uwagę na często pomijany w polskich badaniach bogaty materiał
porównawczy dla krajów Europy Środkowo-Wschodniej zawarty w kilkunastu tomach serii
konferencji organizowanych przez Heinza Ischreyta (Lüneburg) i publikowanych pod ogólnym tytułem Studien zur Geschichte der Kulturbeziehungen in Mittel- und Osteuropa, przy
czym kolejne konferencje poświęcone były praktycznie problemowi rozprzestrzeniania się
idei oświecenia w okresie szerokim od początku XVIII aż (dla niektórych krajów) niemal po
pierwszą połowę XIX w. Por. także ostatnio bogaty w treść w podobnych granicach chronologicznych tom 3 księgi pamiątkowej ku czci G. Mühlpfordta, Europa in der Frühen Neuzeit. Festschrift f. Günter Mühlpfordt, t. 3: Aufbruch zur Moderne, red. E. Donnert, Weimar–
Köln–Wien 1997.
10
Wokół sporów o definicję i chronologię zjawiska oświecenia
121
owych tendencji oświeceniowych w Polsce, zwłaszcza na wschód od Warszawy,
wobec uporczywego utrzymywania się podstawowych zjawisk barokowego sarmatyzmu12. To jednak w dalszej kolejności doprowadziło Jacka Staszewskiego do
generalnego wręcz kwestionowania istnienia zjawiska „oświecenia” w Polsce jako
odrębnej epoki lub formacji13. Zasygnalizować także warto niedawno opublikowaną rozprawę Arkadiusza Michała Stasiaka, który wiele kwestii z połowy XVIII w.
po okres konfederacji barskiej postrzegał odmiennie, także problem sarmatyzmu.
W niniejszych uwagach ograniczam się do podkreślenia konieczności głębszej analizy wyników tej pracy, w niejednym przecież dyskusyjnej14.
Pomijam w moich zwięzłych uwagach wiele koncepcji dość wydumanych, pozostających w oderwaniu od realnej wiedzy o XVIII w., które opierają się zazwyczaj
na analizie jednego elementu obrazu epoki (zazwyczaj z dziedziny etyki lub filozofii), a są nieprzydatne do oceny globalnych procesów historycznych. Historiografia
kultury powinna ogarniać szerszy zakres zjawisk niż tylko pewne teorie estetyczne,
W interesującej rozprawie S. Roszaka, Środowisko intelektualne i artystyczne Warszawy
w połowie XVIII w. Między kulturą sarmatyzmu i oświecenia, Toruń 1997, widać wpływ poglądów Jacka Staszewskiego, choć szczegółowa faktografia pozwala także na zróżnicowanie
interpretacji. Niewątpliwie elementy sarmatyzmu były najdłużej widoczne w pewnych kręgach szlachecko-zakonnych. Środowiska mieszczańskie (częściowo element napływowy),
dworskie i arystokratyczne, reprezentowane najczęściej przez jednostki bywałe za granicą
i wychowywane przez obcych guwernerów, o wiele wcześniej odchodziły od wzorów sarmackich do mentalności oświeceniowej, często przynajmniej w zakresie kultury życia codziennego, kultury literackiej i artystycznej. Radykalizm natomiast nurtów oświeceniowych,
filozoficzny i społeczny, oraz nastroje antyklerykalne w Rzeczypospolitej większych szans
nie miały, także po 1764 r.
13
Przypomnieć trzeba, że w ewolucji swych poglądów, dawno już wypowiadanych, Jacek Staszewski doszedł do koncepcji, iż sarmatyzm nadal jakby panował, wchłaniając klasycyzm, aż
po początek lat trzydziestych XIX w. Takie stanowisko w istocie likwiduje istnienie odrębnej
formacji oświeceniowej, która stała się jakby nowym elementem szerokiego pojęcia sarmatyzmu, panującego zdaniem tego autora przez cały XVIII w. aż po 1830 r. Por.: J. Staszewski,
O apogeach kultury sarmackiej i periodyzacji XVIII stulecia, w: Między barokiem a oświeceniem. Apogeum sarmatyzmu. Kultura polska drugiej połowy XVIII wieku, red. K. Stasiewicz,
S. Achremczyk, Olsztyn 1997, s. 12 n.
14
Już po napisaniu mego tekstu zapoznałem się z pracą A. M. Stasiaka, Patriotyzm w myśli konfederatów barskich, Lublin 2005, który generalnie reprezentuje odmienne stanowisko w wielu sprawach ogólnych. Sprawa włączania tzw. barskich republikanów tylko na podstawie
analizy ich wypowiedzi na temat patriotyzmu nie do sarmackiej, lecz oświeceniowej postawy wydaje się dość dyskusyjna. Notabene byłbym ostrożny w interpretowaniu wypowiedzi
retorycznych lub propagandowych takich postaci jak Teodor Wessel, a nawet biskup Adam
S. Krasiński. Kiedy rozważamy konkretną ich działalność polityczną, także przed 1768 r.,
widoczny jest chyba pewien „rozziew” między wypowiedziami publicznymi a osobowością danej postaci. Retoryka polityczna sejmików, rokoszy i sejmów szlacheckich, zarówno
w XVII, jak i w XVIII w., rządziła się szczególnymi prawami i frazes patriotyczny, w takiej
lub innej konfiguracji, był regułą. Dlatego istnieje konieczność zachowania dużej ostrożności
przy interpretowaniu takich wystąpień w konwencji historyka idei.
12
122
Stanisław Salmonowicz
pewne nurty hermetyczne w myśl epoki; musi dojść do ogólnej historiografii epoki,
którą musimy badać z różnych punktów widzenia, zgodnie chociażby z wieloma
do dziś istotnymi założeniami Szkoły „Annales”, a zwłaszcza wskazaniami ostrożnymi, ale wielopłaszczyznowymi Ferdynanda Braudela. Nade wszystko jest rzeczą istotną, aby w ewentualnych koncepcjach metodologicznych, jeśli mają mieć
charakter uniwersalnej koncepcji, a nie tylko szczegółowej hic et nunc, nie omijać
tego „balastu”, jakim jest dla niektórych autorów po prostu erudycyjna znajomość
epoki, i postawić stwierdzenie podstawowe: jeśli chcemy głosić nowe teorie, warto
najpierw znać stan badań, a następnie, sięgając raz jeszcze ad fontes, próbować indukcyjnie tę teorię uzasadnić i sformułować. Nie można – moim zdaniem – głosić
nowej teorii tak szerokiego terminu, jakim jest „oświecenie”, redukując sprawę
do zaakcentowania tylko jednej z licznych płaszczyzn, dotąd mniej eksponowanych, a podnosząc ją do rangi paradygmatu epoki. Epoka długiego XVIII w., jak
nam dziś dobrze wiadomo, była pełna w różnych wariantach, równolegle nieraz
rozwijanych, odmiennych trendów myślowych, ideowych, dążeń i teorii estetycznych15. Można zresztą podkreślić, że każda wielka epoka historyczna daleka jest od
ścisłej uniformizacji w skali Europy, od Atlantyku po Morze Czarne: wielokrotnie
dochodzi do głosu asynchronizm zjawisk, a wielkie prądy polityczne, teorie ekonomiczne i społeczne oraz tendencje artystyczne przechodzą w danej konfiguracji
terytorialno-społecznej daleko idące procesy selekcji w czasie i przestrzeni.
Jesteśmy więc chyba zgodni co do tego, że obecna sytuacja w historiografii
XVIII w. może budzić spory niepokój. Istnieje niewątpliwie chaos terminologiczny
i metodologiczny, dzieło zwłaszcza ostatnich 30 lat, czego rezultatem jest sytuacja,
że w literaturze przedmiotu dawniejszej i najnowszej mamy problem polegający na
tym, że co krok różni autorzy używają często, bez bliższego wyjaśnienia, tych lub
innych terminów w zupełnie odmiennym ich rozumieniu od dawniejszych uzusów,
albo też wprowadzają na to miejsce nowe terminy.
Czy możemy wyjść z tej trudnej sytuacji obronną ręką? Niewątpliwie potrzebne
są dalsze szczegółowe dyskusje metodologiczne, próby precyzowania stosowanych
pojęć. Na niektóre propozycje, czy to w nauce światowej, czy w polskiej historiografii, patrzę z dużym zrozumieniem. Zarówno ostatnia książka Teresy Kostkiewiczowej, kładąca nacisk na owe niewątpliwe „obszary swoistości” i zawierająca porównanie podobieństw i odmienności w wątkach literackiego oświecenia
francuskiego i polskiego, jak i koncepcja od pewnego czasu lansowana „formacji
15
Wystarczy przypomnieć, że kilkanaście przykładów najznakomitszej sztuki późnego baroku
(klasztory i kościoły bawarsko-austriackie oraz Sankt Gallen w Szwajcarii) to były generalnie twory pierwszej połowy XVIII w. Przebudowa świątyni w Ottobeuren zakończona
została w latach 1748–1766, wnętrze kościoła w Sankt Gallen w latach 1755–1769, odpustowy kościół bawarski w Vierzenheiligen, uważany za twór rokoka, wzniesiono w latach
1743–1772.
Wokół sporów o definicję i chronologię zjawiska oświecenia
123
oświeceniowej” (termin Janusza Maciejewskiego i kontynuatorów), wobec równoczesnego istnienia innych formacji kulturowych, wydają się bardzo obiecujące. Istnieje potrzeba nawiązywania do szerszego spojrzenia na epokę, ponad terytorium
wyłącznym twórczości literackiej lub artystycznej16. Spojrzenie na „oświecenie”
jako pewnego prądu albo formacji cywilizacyjnej, a więc problem kultury w najszerszym jej rozumieniu, moim zdaniem winno być spojrzeniem na światopogląd
epoki, na ówczesną koncepcję krytycznego podejścia do ówczesnej rzeczywistości: ludziom oświecenia chodziło w szerszym lub mniejszym zakresie nie tylko
o nową literaturę, lecz także o reformę państwa i prawa, o przemiany społeczeństwa, gospodarki, ludzkiej mentalności, moralności i obyczajowości. Rodziło się
nowe spojrzenie na człowieka i jego stosunek do społeczeństwa, a w tych ramach
kształtowała się nowa filozofia, nowa nauka, takie lub inne estetyki17, a zwłaszcza
stosunek do spraw religii, do wolności jednostki, do roli państwa wobec jednostki.
Można więc mówić raczej o tym, że oświecenie było wielkim cywilizacyjnym procesem modernizacyjnym18.
To stwierdzenie nie koliduje z koncepcją Janusza Maciejewskiego, że w miejsce
jednolitej epoki musimy przyjmować, w konkretnych sytuacjach chronologicznych,
możliwość współistnienia w życiu społeczeństwa dwóch lub kilku odmiennych formacji kulturowych. Podobnie jak tenże badacz przyjmuję jako fakt bezdyskusyjny,
że terminem oświecenie do jakiejś grupy zjawisk możemy obejmować z reguły
tylko zjawiska wysokiej kultury, siłą rzeczy kultury szerszej albo wąskiej elity, która wprowadziła przecież pewne formy lub przemiany, np. w oświacie, ogarniające
powoli szeroki krąg społeczny. Patrząc zaś na Europę jako całość, musimy widzieć
i punkty styczne, i zakresy odmienności, które były warunkowane, rzecz jasna,
Często historycy literatury ograniczali swe uogólnienia na podstawie przemian estetycznych
literatury XVIII w. Tymczasem nie sposób patrzeć na sprawy oświecenia bez uwzględniania
takich kwestii jak reformy oświeconego absolutyzmu w niektórych krajach, jak problemy
tolerancji religijnej, reformy oświaty, cenzury, jednym zdaniem – bez wykraczania poza sferę
piśmiennictwa do realnych przemian w życiu społecznym.
17
Warto pamiętać, że np. młody Wolter w swej estetyce nie zrywał ze swoimi poprzednikami
z XVII w., lecz wprowadzał do swej poezji i prozy nowe treści oświeceniowe. Przykłady
można by mnożyć. Literatura baroku była więc o wiele bardziej jednolita stylistycznie niż piśmiennictwo XVIII w. Przypominam marginesowo stary pogląd G. Saudera, Empfindsamkeit,
t. 1, Stuttgart 1974, s. XV: „Die Empfindsamkeit der Aufklärung war keine Tendenz gegen die
Vernunft, sondern der Versucht, mit der Vernunft auch die Empfindungen aufzuklären”. Do
kwestii formy i treści piśmiennictwa oświeceniowego wracam jeszcze w dalszych uwagach.
18
Chciałbym tu w formie dygresji wskazać, że dla dziejów polskiego oświecenia zasadnicze
znaczenie ma precyzyjna analiza przemian w ówczesnej polskiej oświacie. Stąd duża już
rola cząstkowych reform pijarskich i jezuickich około połowy wieku, rola Szkoły Rycerskiej
i, rzecz jasna, wielkiej reformy KEN. Jak wyglądało nowatorstwo struktur organizacyjnych
KEN, por. mój stary artykuł Podstawy prawne funkcjonowania Komisji Edukacji Narodowej,
„Rozprawy z Dziejów Oświaty” 1980, t. 22, s. 37–64.
16
124
Stanisław Salmonowicz
ogólną sytuacją kulturową danego terytorium, które nieraz nazywaliśmy zacofanym w stosunku do centrów kultury oświecenia, takie, które dziś nazywamy krajem „doganiającym” owe centra, co w istocie niewiele się różni od modnego dziś
przeciwstawiania takiego lub innego „centrum” – takim albo innym „peryferiom”.
Niewątpliwie tak widząc dziś lepiej wielopłaszczyznowość lub różnorodność
sytuacji w XVIII w. w niemal całej Europie, równocześnie nie mamy powodu
przyjmowania poglądu, wbrew likwidatorskim tendencjom, że zjawisko „oświecenia” niemal nie istniało albo że jest to problem tak zróżnicowanego kompleksu
zjawisk, iż nie sposób tego terminu ogólnego używać według jednej chronologii
dla danego terytorium. Nim przejdę do próby pewnych konkluzji, nazwijmy to
prowizorycznych, jeszcze nieco więcej uwag ogólnych. Kwestia pierwsza to konieczność przyjmowania, że termin „oświecenie” oznacza kategorię ogólnokulturową. Powstaje problem terminologiczny, czy lepiej używać terminu „formacja
oświeceniowa”, czy jak dawniej trzymać się utrwalonego, chociażby przez Franco Venturiego, terminu traktowania oświecenia jako prądu kulturowego, co także
nie wyklucza istnienia w tym samym czasie kilku prądów kulturowych o odmiennym charakterze19. Notabene wypowiedzi i poglądy Franco Venturiego, bezdyskusyjnie najwybitniejszego włoskiego znawcy spraw kultury XVIII w., miałem
okazję poznawać podczas osobistych z nim kontaktów. Był jednym z nielicznych
na Zachodzie znawców tej epoki, który dobrze znał stosunki rosyjskie i generalnie ogólnoeuropejskie20. Nie ulega natomiast dla mnie dziś wątpliwości, że musimy odejść od szerokiego terminu, jeśli chcemy chronologicznie rozumieć epokę
oświecenia (wiek świateł) widzianą jako dominującą w ciągu całego XVIII w.,
dla każdego bowiem kraju nie da się tego terminu w szerokim społecznym zakresie tego słowa rozciągnąć na identyczny i tak niezwykle długi okres. Można
przecież, zdając sobie sprawę z przesady chronologicznej, nie rezygnować z tak
dumnego i miłego sercu określenia – „wiek świateł”, z tym że dla każdego niemal
kraju w Europie byłaby to epoka o innym nieco czasie trwania i chronologii poszczególnych faz oświecenia.
Spór o różnice między pojęciami „prądu kulturowego” a „formacji kulturowej” nie prowadzi
zbyt daleko. O sporach z koncepcjami Venturiego co do dziejów włoskiego oświecenia pisał
S. Roszak, „Settecento” czy „Illuminismo”, s. 36 n. Warto może tu podkreślić, że dorobek
źródłoznawczy Venturiego w tej kwestii – ani przed nim, ani po nim – w zakresie badań nad
kulturą Italii w XVIII w. nie ma sobie równych.
20
Przypominam publikowaną w wielu językach jego rozprawę syntetyczną Utopia and Reform
in the Enlightenment, London 1971, i moje o niej uwagi, „Kwartalnik Historyczny” R. 81,
1974, z. 1, s. 184–187. Venturi postrzegał zawsze oświecenie jako wielki ruch reform, a nie
tylko zjawisko ze świata idei. Tak myśleli tacy ideologowie reform jak Muratori we Włoszech i Sonnenfels w Austrii.
19
Wokół sporów o definicję i chronologię zjawiska oświecenia
125
Tak samo jak trudno zdefiniować, czym jest formacja lub epoka oświecenia,
jakie są modelowe cechy, tak samo trudno stworzyć model człowieka oświecenia21.
Na formację tę składają się różnorodne czynniki, niektóre rodem z XVII w., inne
narodziły się dopiero w toku XVIII stulecia. Nie tylko chronologia, lecz także wiele innych cech, albo ich wzajemne relacje, są rzecz jasna w każdym niemal kraju
odmienne. Możemy mówić o dużej odrębności oświecenia francusko-włoskiego od
oświecenia niemieckiego22; specyficzną pozycję zajmuje formacja oświeceniowa
w Wielkiej Brytanii i Holandii, a pozostałe kraje europejskie w różny sposób i wedle odmiennej chronologii korzystają z amalgamatu idei płynących głównie z tych
trzech źródeł. Jeśli mamy tak poważne problemy z definiowaniem zasadniczych,
„niezbędnych” cech modelu formacji oświeceniowej, to, rzecz jasna, sytuacja komplikuje się jeszcze bardziej, gdy chcemy mówić o epoce tzw. wczesnego oświecenia.
Jeśli, z pewnym nieuniknionym uproszczeniem, powiemy, że w dobie oświecenia
mamy preponderencję idei oświeceniowych w szerokim kręgu elit, to niewątpliwie
w okresie, który chcemy określić jako wczesne oświecenie, możemy mieć do czynienia albo nadal z przewagą sytuacji tradycyjnych, albo ze swego rodzaju luźną
równowagą elementów starych i nowych. Wynika stąd też wniosek istotny, że dość
trudno byłoby oczekiwać, że wiele postaci wczesnego oświecenia można by określić jako modelowy wzór człowieka oświecenia. Wręcz przeciwnie, wiele takich
jednostek charakteryzować musi nieuchronnie swego rodzaju dwoistość postaw,
mentalności, poglądów i działań. Dodajmy, bardzo to istotny element dla epoki
wczesnego oświecenia w wielu krajach, że czynniki zewnętrzne, władza absolutna,
cenzura, znaczenie struktur tradycyjnych, zwłaszcza Kościoła katolickiego, mogą
wielokrotnie – i z pewnością tak było – powodować również istnienie wewnętrznej
cenzury u autorów oraz działaczy epoki, i z braku z reguły odpowiednich źródeł,
pozwalających widzieć umysłowość danej jednostki tak, jak ona się jawiła pro foro
interno, pozostajemy w niepewności, czy pewne sprzeczności w poglądach, ustępstwa na rzecz panującej tradycyjnej doktryny, swoisty eklektyzm filozoficzny itd.
nie są jedynie koncesjami na rzecz taktyki.
W tej kwestii mocno rozczarowuje zbiorowa praca pod red. M. Vovelle’a, kontynuatora poglądów A. Soboula, zatytułowana Człowiek Oświecenia, Warszawa 2001 (uprzednio po włosku w 2001).
22
Dla spraw niemieckich zwracam szczególną uwagę na rozważania P. Pütza, Die deutsche
Aufklärung, Darmstadt 1978 (wydane w renomowanej serii „Erträge der Forschung”). Pütz,
patrząc na oświecenie w Niemczech, kładł nacisk na filozoficzny oraz wyznaniowy punkt widzenia i następnie narodziny sześciu, jak to nazwał, płaszczyzn oświecenia: „in religionsgeschichtlichem, philosophi- geschichtlichem, geistesgeschichtlichem, kulturgeschichtlichem,
nationalgeschichtlichem und sozialgeschichtlichem” (s. 7). Cytował jako programowe słowa
Lichtenberga z 1790 r.: „Aufklärung in allen Stände besteht eigentlich in richtigen Begriffen
von unseren wesentlichen Bedürfnissen”.
21
126
Stanisław Salmonowicz
Gdybyśmy chcieli szukać i wymieniać cechy szczególne myśli oświeceniowej
(pozostawiam na uboczu problemy estetyki sztuk plastycznych, prądów literackich, także skomplikowane), to moglibyśmy wymieniać takie hasła jak racjonalizm
i utylitaryzm myśli oświecenia, nacisk na sprawy jednostki, jej prawo do szczęścia,
prawo do wolności, do równości, bardzo różnie jednak rozumiane. Idea postępu,
teoria prawa natury i umowy społecznej prowadziły do takich dążeń jak krytyka
panującego ustroju politycznego, społecznego, wszelkich więzi ograniczających
prawa jednostki. Stąd brały się dążenia do ograniczenia przywilejów różnych kościołów (zwłaszcza, siłą rzeczy, Kościoła katolickiego), a więc i antyklerykalizm,
czasami potężny prąd laicyzacji, walka o tolerancję religijną, światopoglądową,
filozoficzną23.
Idea postępu, połączona z optymistycznym światopoglądem, wiarą w człowieka, jego godność, nakazywała kształtowanie człowieka owych nowych czasów nade wszystko poprzez reformę edukacji, upowszechnienie oświaty i kultury,
walkę z przesądami, krytycyzm wobec autorytetów, przesądów i przeszłości jako
takiej. Hasła reformy prawa, likwidacji przywilejów, więzów krępujących wolność
jednostki w świecie publicznym, gospodarce i w świecie myśli – można by tak
wyliczać jeszcze długo ważniejsze i mniej ważne elementy myśli oświeceniowej.
Myślę jednak, że na pierwszy plan jako element zasadniczy wysunąć by można
dwie kwestie. Pierwsza, obejmująca zresztą gros spraw już tu poruszonych w ujęciu syntetycznym, to wiek oświecenia jako wiek krytyki. Nie da się zaprzeczyć, że
tu punktem wyjścia zawsze pozostanie słynna definicja Kanta24. W skrócie problem
ten ująłbym w ten sposób, że oświecenie, czerpiąc bardzo wiele – o czym nieraz się
zapomina – z dorobku filozofii i nauki XVII w., dorobek ten w specyficzny sposób
uaktywniło, tworząc z niego oręż zasadniczego dążenia do przebudowy widzialnego świata. Ta przebudowa miała być zrealizowana dzięki temu, że po raz pierwszy,
w ciągu kilkudziesięciu lat, poddano krytyce niemal wszystkie instytucje i panujące poglądy, odrzucając trwające wiekami odwoływanie się do tradycji, odwieczności pewnych struktur, autorytetów, sytuacji. Jeśli filozofowie oświecenia nie byli
nieraz zgodni co do koncepcji pozytywnych, to na odmianę ich krytycyzm, który
ogarniał wszystkie dziedziny, określał stan zastany pejoratywnymi określeniami
średniowiecznej ciemnoty i niezrozumianych przesądów. Kto tworzył tę krytykę,
kto nadawał jej dynamiczny i generalnie radykalny charakter? To była właśnie owa
filozofia oświecenia, rozumiana szeroko i specyficznie, nie tyle bowiem chodziło tu
Marginesowo zauważam, że niekiedy nienajnowsze, ale stare solidne prace są do dziś najlepsze. Dla myśli filozoficznej oświecenia niemieckiego najlepszym np. ogólnym ujęciem
pozostaje do dziś praca H. M. Wolffa, Die Weltanschauung der deutschen Aufklärung in
geschichtlichen Entwicklung, wyd. 2, Bern–München 1963, zwłaszcza istotna dla myśli niemieckiej od Thomasiusa po szkołę Wolffa.
24
Tu dobitne stwierdzenie P. Pütza, Die deutsche Aufklärung, s. 79: „Der Motor der Aufklärung
war von Anfang an die Philosophie”.
23
Wokół sporów o definicję i chronologię zjawiska oświecenia
127
o budowę nowych systemów filozofii, ile o swego rodzaju praktyczne zastosowanie
filozofii jako racjonalnego spojrzenia na rzeczywistość: „le philosophe du XVIII e
siècle est un homme utile, et qui entend vivre en société et faire partager les fruits
de sagesse à ses contemporains”25.
Warto przypomnieć, że spadkobierca tej wielkiej tradycji, Condorcet, w 1793 r.
podejmując próbę bilansu wieku oświecenia, pisał, że to myśliciele tacy jak Bayle,
Fontenelle, Wolter i Monteskiusz oraz ich następcy, stosując wszelkie metody działania, nie cofając się przed pragnieniem dotarcia w sposób zrozumiały do ogółu,
szerzyli „prawdę”, czyli inaczej mówiąc, w każdej kwestii kierowali się zasadami
rozumu26. To wszystko, co do tej pory zostało tu powiedziane, równocześnie należy
wiązać z faktem, że oświecenie w każdym niemal kraju wyglądało nieco inaczej.
Bojowy antyklerykalizm francuski nie miał wielkich szans w Rzeczypospolitej,
hasła społeczne w wielu krajach miały ograniczony zasięg. Dlatego może nie bez
racji w języku francuskim „oświecenie” było zawsze traktowane w liczbie mnogiej: „les lumières”.
W żadnym kraju Europy nie był XVIII w. wyłącznie wiekiem oświecenia.
Oczywiście zawsze może budzić emocjonalne albo fonetyczne (!) pozytywne odczucia termin „wiek świateł”. Lubił ten termin Bogusław Leśnodorski, którego
wielu znakomitych sugestii, jakie formułował w późniejszym okresie swej twórczości, nie sposób pominąć27. Historycy „ogólni”, nie tylko Jacek Staszewski, byli
zawsze świadomi faktu, niekiedy zamazywanego, że „rozprzestrzenianie” się lub
„panowanie” oświecenia w Polsce zawsze ujmujemy w gruncie rzeczy w ramach
kultury wysokiej, elitarnej28. Nie podejmując uzasadnienia tego stanowiska, które
B. Didier, Le Siècle des Lumières, Paris 1989, s. 305. O roli „prawdziwych filozofów” dla idei
oświecenia por. moje uwagi, Les philosophes du siècle des Lumières et le despotisme éclairé,
„Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” R. 24, 1979, z. 3, s. 533–544.
26
Por. o poglądach Condorceta, zachowującego wiarę w postęp nawet pod rządami dyktatury
jakobińskiej, mój szkic Śmierć filozofa, w: idem, Sylwetki spod gilotyny, Warszawa 1989,
s. 38–60.
27
Wielki program badania elit polskich w XVIII w., zarysowany szeroko przez Bogusława
Leśnodorskiego, po jego przedwczesnej śmierci tylko we fragmentach został zrealizowany.
Zaakcentujmy, że przecież w źródłach epoki, wbrew pesymistom, jest wiele uchwytnych
przejawów kształtowania się w Polsce formacji oświeceniowej. Niektóre kwestie są już dobrze znane, inne nadal czekają na badaczy. Chodzi o studium czasopism epoki, piśmiennictwo filozoficzne i naukowe, towarzystwa czytelnicze, działania masonerii, plany reformy
humanitarnej prawa karnego, reformy stosunków społecznych itd. Nadal trzeba tropić tendencje oświeceniowe w życiu codziennym, w modzie, w gustach elit, w przemianach oblicza
działających w kraju religii (oświecenie katolickie, żydowskie i protestanckie).
28
Warto tu przypomnieć, że wielka próba syntezy prasy polskiej XVIII w. (J. Łojek) skoncentrowała się głównie na problemach polityki, pomijając wiele trendów naukowych, „moralnych” i fachowych czasopism, które, wbrew pozorom, były istotne dla rozpowszechniania
idei oświecenia; por. moje uwagi, zbyt często ignorowane, bo ogłoszone tylko po niemiecku:
Die Zeitschriften in Polen und ihre Rolle als Förderer der Aufklärung, w: Zeitschriftem und
25
128
Stanisław Salmonowicz
zawsze było dla mnie oczywiste, chciałbym tylko przypomnieć, że kultura masowa wsi, drobnomieszczanina lub drobnej szlachty z dalekich od miast i wielkich
dworów peryferii była w istocie kulturą i mentalnością niezwykle stabilną „w procesie długiego trwania”. Jej podstawowe elementy wywodziły się nieraz z późnego
średniowiecza, w każdym razie w regionach raczej zamkniętych na obce wpływy.
Następnie doszły do nich różne elementy kultury baroku, głównie rozpowszechnione w ramach kontrreformacyjnych misji XVII i pierwszej połowy XVIII w. Uzupełniały je elementy „zdegradowanej” sarmackiej kultury szlacheckiej oraz kultura
plebejska i folklor ludowy. Taki stan rzeczy mógł przetrwać w głąb XVIII stulecia
bez większych zmian aż do rozwoju oświaty ludowej i ewentualnie roli nowego
pokolenia proboszczów (może dopiero po 1780 r.?). Tak więc z tego punktu widzenia przyjęcie koncepcji formacji kulturowej oświecenia, współistniejącej z innymi
formacjami w czasie, nie budzi oporów29. Podobnie nie krytykowałbym koncepcji „centrum i peryferie”, która w gruncie rzeczy wcale nie jest nowatorska, było
bowiem od dawna wiadomo, że Europa, przynajmniej od początku XVII w., pod
względem rozwoju ekonomicznego, społecznego i kulturowego dzieliła się na kilka
stref o różnych „prędkościach” rozwojowych. Wielka Brytania, przodująca ekonomicznie (rewolucja przemysłowa), w XVIII w. wchodziła także w epokę państwa
konstytucyjnego, realizującego pewien model ustroju parlamentarnego. Francja,
błyszcząca ciągle w Europie potężnym mitem monarchii Ludwika XIV, również
wkroczyła na drogę szybkiego rozwoju gospodarczego i kulturalnego. Oprócz nich
można wspomnieć takie kraje jak Holandia i Italia oraz odrębnie mówić o oświeceniu w Portugalii, a także w Skandynawii. Odrębnie można rozważać zacofany
wschód Europy z symboliczną granicą na linii rzeki Łaby. Stąd narodziny bogatej
formacji oświeceniowej w głównych krajach Europy Zachodniej, a proces przejmowania selektywnego tego dorobku w pozostałych krajach, zarówno w czasie,
jak i co do meritum tego dorobku, to są w niejednym z nich mocno odrębne historie
tego samego przecież nurtu oświecenia. Koncepcja przeciwstawiania sobie centrum i peryferii Europy niewątpliwie oddaje dynamikę procesu rozpowszechniania
się idei oświecenia w Europie, ale też określa problem sytuacji, które to rozpowszechnianie utrudniały lub uniemożliwiały, spowolniały generalnie tempo zmian
charakterystycznych dla centrum. Nie należy kłaść jednak nadmiernego nacisku na
Zeitungen des 18. und 19. Jarhunderts in Mittel und Osteuropa, red. J. Fried i in., Berlin
1986, s. 65–90.
29
Zwracam uwagę na ustalenia S. Roszaka, Archiwa sarmackiej pamięci. Funkcje i znaczenie
rękopiśmiennych ksiąg silva rerum w kulturze Rzeczypospolitej XVIII wieku, Toruń 2004,
s. 60, który, choć tak sceptycznie nastawiony do sprawy rozpowszechnienia idei oświecenia
w Polsce, stwierdził, że w kręgu szlachty kultura rękopiśmiennictwa o sarmackiej mentalności przeważała zdecydowanie tylko po początek lat sześćdziesiątych XVIII w. Por. ogólnie
także: W. Walecki, Tradycje staropolszczyzny w oświeceniu stanisławowskim (wstępna synteza historyczno-kulturalna), Kraków 1987.
Wokół sporów o definicję i chronologię zjawiska oświecenia
129
swego rodzaju percepcyjną bierność ówczesnych peryferii kulturalnych Europy.
Myślę, że rozprawa Teresy Kostkiewiczowej wyraziście to ukazała. „Peryferia”
z różnych przyczyn, m.in. właśnie dla tego relatywnego zacofania, przyjmowały
„komunikaty” nadawane przez centrum w sposób selektywny i aktywny. Każdą
sytuację określał stosunek własnych dokonań albo tradycji, problem otwartości lub
zamykania się danego układu na treści przekazywanych nowinek30. Decydował
więc generalnie odmienny od centrum układ struktur danych peryferii. Nie można więc negować znaczenia zjawiska „opóźnienia cywilizacyjnego”, roli świadomych procesów „doganiania”, ale też znanych później w Polsce i w Rosji reakcji
negatywnych wobec „cudzoziemszczyzny”, przy czym w takich reakcjach trudno
nieraz odróżnić negatywne postawy determinowane konserwatywnymi interesami31 od godnych uwagi postaw, które można nazwać w Polsce oświeceniowym
sarmatyzmem, czyli obroną pewnych tradycji narodowych, niekolidującą jednak
z postawą oświeceniową32. Zaryzykowałbym jednak pogląd, że w tej gamie idei
instytucji, programów modernizacyjnych, które w sumie gotowi jesteśmy uznać za
charakterystyczne zjawisko oświecenia, rozróżniać musimy podstawowy problem,
polegający na tym, że spora część wspomnianych tu elementów jest jednak dziedzictwem XVII w. W istocie filozofia racjonalna czy empiryczna oświecenia kontynuowała zdobycze filozofii XVII w., podobnie jak i nauka oświecenia bazowała na
bogatych materiałach i strukturach organizacyjnych tegoż wieku, a czołowy, choć
nie jedyny nurt literatury oświeceniowej wywodził się przecież z klasycyzmu francuskiego, którego podstawy zostały zbudowane na przełomie XVII/XVIII w. na
dworze Ludwika XIV. Na tych zdobyczach budowane było od ostatnich lat końca
XVII w. oświecenie zachodnioeuropejskie. Problem przecież dla takich krajów jak
Rzeczpospolita polsko-litewska, Węgry i Rosja polegał na tym, że owe zdobycze
siedemnastowieczne docierały do tych krajów z opóźnieniem i wręcz równocześnie z reguły już z autentycznie oświeceniowymi zdobyczami wczesnego oświecenia zachodnioeuropejskiego okresu pierwszych dziesiątków lat XVIII w. Tak więc
w tych krajach, które nas szczególnie w Europie Wschodniej interesują, mamy do
czynienia jakby z dwoma równoczesnymi falami recepcji: recypuje się albo „wiek
T. Kostkiewiczowa, Polski wiek świateł, s. 432, tak to konkludowała: „Polski wiek świateł
w swej swoistości i uniwersalności wpisywał się w całość europejską, wzbogacając obraz
kultury czasu tak ważnego w dziejach kontynentu”.
31
Por. uwagę K. Pomiana, L’Europe et ses nations, Paris 1990, s. 117, który tak pisał o oporach
w różnych krajach Europy wobec oświecenia: „A la culture européenne des élites, sécularisée, cosmopolite,tournée vers l’avenir et antiquisante, les populations opposent dans l’ensemble, les cultures nationales et locales, traditionalistes et chrétiennes”.
32
Por. w tej kwestii uwagi T. Kostkiewiczowej, Polski wiek świateł, s. 410 n. Krytyki formułowane przez wybitnych ówczesnych przedstawicieli oświecenia, z Krasickim na czele, nie
były przecież artykułowane przez wrogów oświecenia, lecz jedynie były atakami na pewne
pozorne blaski epoki lub realia, które nie korespondowały z wymarzonym ideałem.
30
130
Stanisław Salmonowicz
Ludwika XIV”, albo dokonania filozofii i nauki angielskiej, niemieckiej i holenderskiej XVII w., a zarazem – kiedy dzieje się to w Rosji lub w Polsce w latach
czterdziestych i pięćdziesiątych tegoż stulecia – osiąga się możliwość czerpania
z ówczesnego już rozwiniętego oświecenia francuskiego, włoskiego, angielskiego i niemieckiego na bieżaco. Jeśli uznajemy, że przejmowanie tylko (lub głównie) części siedemnastowiecznych zdobyczy, obejmujące np. znajomość poglądów
Locke’a i Newtona, nie wystarcza do określenia danego uczonego albo pisarza
osiemnastowiecznego mianem człowieka oświecenia, problem rozróżniania etapów lub chronologii oświecenia w takich krajach jak Polska i Rosja jest trudny do
rozwikłania. Trzeba bowiem dla niektórych zacofanych w ciągu XVII w. krajów
widzieć trwającą przez długi czas symbiozę elementów typowo barokowych z elementami autentycznie oświeconymi.
Czy można jednak podkreślać pewne charakterystyczne cechy światopoglądu
oświeceniowego, które – mutatis mutandis – należy uznać za cechy uniformizujące formacje oświeceniowe w różnych krajach, przyjmując, że nie zawsze wszystkie te cechy występują jako dominujące? Oczywiście, nie sposób wykluczyć, że
trzeba wyróżniać w tych ramach kilka odmiennie kształtowanych modeli oświeceniowych, jak np. model niemiecki, głównie protestancki, „uczony”, filozoficzny,
ale zwłaszcza moralizatorski, mocno zazwyczaj mieszczański w koncepcji życia
i bycia. W pełni rozwinięty model francuski można określić jako bardzo radykalny
w koncepcjach filozoficznych, społecznych i z reguły bardzo świecki w wymowie,
a także, wbrew pozorom, mocno nadal powiązany nie tylko z elitami mieszczaństwa, lecz także z poparciem elit arystokratycznych. Nie zapominajmy również,
że istniał pewien model oświecenia włoskiego, mocno powiązany z katolicyzmem
i oddziałujący zwłaszcza na monarchię Habsburgów, Bawarię, Rzeczpospolitą polsko-litewską oraz na Półwysep Iberyjski33.
Wspomniałem już, że czołowi przedstawiciele nurtu oświeceniowego z reguły
świadomi byli swej roli i światopoglądu, który nazywali oświeconym. Według tych
wypowiedzi można akcentować szczególnie fakt, że formacja oświeceniowa polegała na krytycznym, racjonalnym spojrzeniu na ówczesną rzeczywistość, rozliczne
bowiem wady tej rzeczywistości, jej swego rodzaju „ciemne” karty wywodzące się
z przeszłości miały teraz zostać poprawione lub usunięte w procesie racjonalnej
oceny każdego zjawiska, które to spojrzenie miało otwierać drogę do „prawdziwej
reformy sposobu myślenia” (Kant), za czym miały pójść konkretne reformy w dziedzinie gospodarki, ustroju, prawa, kultury34. Warto tu dodać, że określenie „wiek
oświecony”, przeciwstawiane poprzednim stuleciom, było używane (zwłaszcza
33
34
Por. faktografia nadal aktualna E. Wintera, Frühaufklärung, s. 95 n.
Na przykład w „Monitorze” 1766, nr 14, czytamy: „mimo oświecenia niemal powszechne
[...] jeszcze dotąd obmierzłe reszty dawnej dzikości po kątach z pracą wykorzenić musimy...”. Historyk polski musi niemal równorzędnie, przez długi czas, śledzić relikty sarmacko-
Wokół sporów o definicję i chronologię zjawiska oświecenia
131
w drugiej połowie XVIII w.) przez wielu wybitnych przedstawicieli tej formacji
kulturowej, co niekoniecznie było zgodne z obrazem tej sytuacji.
W danym kraju, w którym – jak np. w Rosji Katarzyny II – trudno byłoby mówić o ogromnym rezonansie oświeconych haseł albo o ich docieraniu do szerszego kręgu społecznego, tj. ludzi, którzy mogli ewentualnie skorzystać z rozbudowy rosyjskiego systemu oświaty chyba dopiero u progu XIX w. Czy jednak nie
jest rozwiązaniem rozsądnym przyjęcie dla Polski, w świetle najnowszych badań
szczegółowych, że formacja oświeceniowa – w różnych kwantytatywnych, chociaż trudnych do ustalenia granicach, co określałoby kilka faz rozprzestrzeniania
się jej zasadniczych elementów – w sumie mieściłaby się w przypuszczalnych
granicach lat od około 1740–1750 (przedtem, poza Prusami Królewskimi, tylko
epoka „oświeconych jednostek”) do około lat 1820–1830? Natomiast tak daleko,
jak posunął się w spojrzeniu krytycznym Jacek Staszewski, historyk kultury moim
zdaniem iść nie może. Trudno przecież, byśmy negowali, że niemal całość czasopiśmiennictwa, publikacji literackich i naukowych okresu od około 1775 r. (jeśli
nie wcześniej) aż po początek przynajmniej XIX w., do 1815 lub 1820 r. włącznie, świadczy o nasyceniu polskiego życia intelektualnego ideologią oświecenia.
Fakt, że istniały także, ale dość marginesowe intelektualnie, w latach 1775–1815,
kierunki przeciwne oświecenia, raczej z przyczyn politycznych (targowica!), a nie
z punktu widzenia dziejów kultury, nie świadczy o niesłuszności mego stanowiska.
Oczywiście, istnieją także, jak wskazywał wielokrotnie Jacek Staszewski, obszary lub środowiska nietknięte niemal wpływami oświecenia, że wreszcie od około
1788 r. mamy publicznie widoczne przenikanie się wątków sarmackich (republikańskich, ale patriotycznych w nowym duchu Sejmu Czteroletniego)35 z wątkami
typowo oświeceniowymi – wszystko to razem nie powinno jednak prowadzić do
odrzucania koncepcji istnienia formacji kulturowej oświecenia. Formacja ta przez
jakiś czas była w swego rodzaju formie zalążkowej, od pewnego jednak momentu
zwyciężyła w kręgach „opiniodawczych” w Warszawie, Krakowie, Wilnie i Poznaniu (nie mówiąc już wcześniej o Toruniu i Gdańsku) i nie da się zaprzeczyć,
że niejednolita estetycznie i stylowo literatura piękna tych czasów, publicystyka,
nauka i filozofia, a także życie codzienne elit wykształconych w ogromnym procencie objęte zostały cechami charakterystycznymi dla formacji oświeceniowej
w Polsce, tj. z jej pewnymi cechami odrębnymi36. Być może takie zwycięstwo
tej formacji – określone ramami w zasadzie dla kultury wysokiej – należy moc-barokowe w danej dziedzinie i ukazywać, jak etapami, według takiej lub innej chronologii,
kultura wysoka nowej epoki zwyciężała nad formacją odchodzącą w przeszłość.
35
Zapewne opierając się na cytowanej rozprawie A. M. Stasiaka, należy bardziej w wielu sprawach (patriotyzm, walka o niepodległość) nawiązywać do tradycji barskiej.
36
Odwołam się tu także do pracy A. Aleksandrowicz, Izabela Czartoryska. Polskość i europejskość, Lublin 1998. Fakt, że zwłaszcza około 1800 r. nastąpiło wiele nowych zjawisk
estetycznych w literaturze polskiej, temu stwierdzeniu nie przeczy.
132
Stanisław Salmonowicz
no ograniczyć w czasie, chociażby na lata od około 1780 r. (pojawiają się po raz
pierwszy dość masowo absolwenci szkół spod znaku reformy Komisji Edukacji
Narodowej) do lat około 1795–1800. Rozbiory, upadek państwa, chaos epoki napoleońskiej i wczesne narodziny prądu romantycznego będą spychać, ale powoli,
z pewnością po 1815 r., formację oświeceniową na pozycje mniej eksponowane,
choć warto pamiętać, że prawdziwe elity z lat 1815–1830, tj. ludzie ówcześnie
w średnim wieku, będą z reguły, jako generacja z lat około 1785–1795, właśnie tym
pokoleniem, które ukończyło te szkoły po 1780 r., a co najmniej do 1820 r. były
placówkami oświaty opartymi niemal wyłącznie na założeniach oświeceniowych37.
Jeśli historyk kwestionuje rozważanie istnienia formacji oświeceniowej np. przed
1764 r., a nawet przed 1775 r., to musiałby się przyjrzeć konsekwencjom takiego
stanowiska w odniesieniu do narodzin romantyzmu. Wiemy, że rozgorzała walka klasyków z romantykami w latach dwudziestych XIX w., ale przecież wiemy
też, że oficjalnie proscenium sceny kulturalnej zajmowali w większości w głąb lat
dwudziestych XIX w. protagoniści oświeceniowej wizji człowieka: Jan Śniadecki,
Kajetan Koźmian, Franciszek Morawski i Ludwik Osiński. Czy kiedy Mickiewicz
pisał: „Czucie i wiara silniej mówią do mnie / Niż mędrca szkiełko i oko”, mamy
„panowanie romantyzmu”, czy nadal oświecenia? Czy gdy Jan Śniadecki ogłaszał
rozprawę O pismach klasycznych i romantycznych w 1819 r., panowało oświecenie,
czy romantyzm? Pytania można by mnożyć, ale wniosek jest chyba nieunikniony,
że w granicznych datach dwie z reguły formacje kulturowe i literackie współistnieją z punktu widzenia chronologii i dwie tylko konieczne refleksje z tego stanu
rzeczy wynikają, że – po pierwsze – jesteśmy jednak w stanie ustalić, iż jedna
z tych formacji reprezentuje od pewnego momentu zachód słońca, a po drugie, że
jednak możemy także – choć w sposób w szczegółach dyskusyjny – ustalić, kiedy według nas dana formacja kulturowa zdobywa przewagę (oczywiście zawsze
mamy na myśli przewagę w zakresie wytworów kultury wysokiej i jej zakresu
rozpowszechniania).
Czy poczynione tu uwagi mogą liczyć na aprobatę? Chciałbym raz jeszcze
podkreślić, że w licznych sporach o formy stylistyczne literatury przełomu XVIII
i XIX w., kiedy nieraz odcina się od dorobku oświecenia utwory literackie o różnych formach estetycznych, dawniej niejednokrotnie traktowanych jako preromantyczne albo sentymentalne, barokowe, to przecież zapomina się niekiedy, iż
dla literatury oświeconej istotą rzeczy jest cel i treści szerzone przez tę literaturę,
a nie forma literacka. Zasadniczym przecież hasłem „oświecenia” było dążenie do
„oświecania” tych, którzy z tych lub innych powodów pozostawali w tej albo innej
37
O „długim trwaniu” polskiego oświecenia na początku XIX w. pisał m.in. Wiesław Pusz;
por. jego uwagi zwłaszcza o Kajetanie Koźmianie (także w pewnym stopniu odczytanego na
nowo przez M. Mycielskiego), w rozprawie W. Pusza, Klasa klasyków, „Wiek Oświecenia”
2001, t. 19, s. 85–97.
Wokół sporów o definicję i chronologię zjawiska oświecenia
133
konfiguracji w „ciemnościach”. Taka postawa rodziła pod adresem literatury żądania wykonywania (w różnej formie literackiej) funkcji służebnych wobec ideologii epoki: przemycania treści dydaktycznych, moralizatorskich i reformatorskich,
w celu kształtowania nowego człowieka, nowej mentalności w całokształcie spraw
życia publicznego i prywatnego38.
Nie chciałbym tutaj wkraczać w domenę ocen sztuk plastycznych w XVIII w.39
Mariusz Karpowicz wskazał, jak bardzo to skomplikowany problem. W dawniejszych i nowszych jego pracach związek tych czy innych faz w rozwoju architektury
i malarstwa w osiemnastowiecznej Polsce z koncepcjami oświeconymi pozostaje
problemem trudnym i w chronologii niejasnym. Nie chciałbym więc w tej kwestii
zabierać głosu, lecz jedynie podkreślić ewidentną w świetle badań daleko idącą
samodzielność immanentnego rozwoju sztuk plastycznych wśród w dużym stopniu równoczesnych w czasie trendów estetycznych, które określaliśmy zapewne
z uproszczeniami jako późny barok, rokoko, neoklasycyzm, albo też swego rodzaju
neobarokowe, a nawet gotycyzujące nawrót do przeszłości, czyli to wszystko generalnie, co w czasach Stanisława Augusta po 1770 r. (?) nazywać można, lub należy,
nawrotem do przeszłości, widocznym zwłaszcza w architekturze epoki.
Istnieje zawsze trudny w każdym kraju problem chronologii związanej z jednostkami, które wyprzedzają właściwe czasy oświeceniowe. Główną kwestią
sporną pozostaje to, czy chcemy takie postacie określać ludźmi baroku, choć ich
koncepcje i działania przygotowały oświecenie, czy wolimy ich określać mianem
prekursorów oświecenia? Myślę, że takie rozróżnienie terminologicznie nie ma
większego praktycznego znaczenia, ale istotne jest (w każdym razie dla oświecenia w krajach Europy Zachodniej), iż istnieje w XVII w. w nauce i filozofii pewna
grupa wybitnych jednostek, bez których realny rozkwit wpływów oświeceniowych
od progu XVIII w. byłby niemożliwy. Weźmy raz jeszcze przykład Pierre’a Bayle’a (1647–1706), który dożył tylko progu XVIII w., a główne swe koncepcje i działania ogniskował w ostatnim ćwierćwieczu XVII w. Johann Brucker, niemiecki
profesor eklektycznej filozofii w pierwszej połowie XVIII w., pisał o Bayle’u jako
„scharfsinnigsten und honettesten Weltweisen unserer Zeit”40. Można powiedzieć,
że Bayle zgromadził i zinterpretował dorobek kultury XVII w. w sposób umożli P. Pütz, Die deutsche Aufklärung, s. 114, nacisk na fakt, że nowe gatunki i formy literackie
służyły nowej ideologii, i to było najważniejsze: „Erst nachdem der Roman salonfähig ist,
darf auch der Bürger den Salon betreten”. Por. ogólnie charakterystyczne rozprawy: Ch. Sieg�����
rist, Das Lehrgedicht der Aufklärung, Stuttgart 1974, i starą solidną pracę: L. Balet, E. Gerhard, Die Verbürgerlichung der deutschen Kunst, Literatur und Musik im 18. Jh., Strasbourg–
Leiden 1936.
39
O tendencyjności (dydaktyzmie) sztuki w służbie oświecenia pisał kiedyś obszernie M. Porębski, Malowane dzieje, Warszawa 1961. Zapewne ten natrętny dydaktyzm nie wychodził na
dobre sztuce...
40
Cyt. według: E. Winter, Frühaufklärung, s. 34.
38
134
Stanisław Salmonowicz
wiający wykorzystanie tego dorobku przez budowniczych kultury oświecenia. Taką
niewątpliwie rolę odegrał jego słynny Dictionnaire historique et critique, wydany
po raz pierwszy w latach 1695–1697. Myślę, że bez dzieła Bayle’a budowa francuskiej encyklopedii byłaby niezwykle trudna. Musimy także rozróżniać „nosicieli
oświecenia” („die Förderer”) od elit, które korzystały z tego dorobku, zwłaszcza
kulturalnego. Innym zaś problemem jest rozpowszechnienie się treści typowych
dla formacji oświecenia. Dlatego nie sposób ograniczać się do dziejów piśmiennictwa, trzeba również śledzić dzieje oświaty, nauki, a zwłaszcza widzieć przemiany (reformy) polityczne, prawne i ekonomiczne oraz konfrontować je z głównymi
hasłami oświecenia. Oczywistym dla wielu paradoksem będzie stwierdzenie, że
człowiek wykształcony (według ówczesnych typowych standardów) będzie w Polsce około 1760 r. nadal człowiekiem raczej baroku, a człowiek wykształcony, który działać będzie w życiu publicznym lub w kulturze około 1800 r., będzie nade
wszystko człowiekiem oświecenia. W okresie zaś od 1820 r. wątki oświeceniowe
i rodzącego się romantyzmu będą się coraz widoczniej przeplatać, w każdym razie
w młodszym pokoleniu.
Po tej próbie analizy badawczej chciałbym pokusić się o przedstawienie kilku
wniosków:
Teza pierwsza. Jeżeli rezygnujemy z szeroko rozumianego w czasie terminu,
notabene bardzo pięknego, jakim były terminy „wiek świateł” i „wiek oświecenia”, określmy nasze badania historyczne, a nie tylko historycznoliterackie w ten
sposób, że przyjmujemy, iż w Europie, w różnych strefach geograficznych i częściowo w różnych fazach chronologicznych, zapoczątkowany w XVII w. potężny
prąd przemian modernizacyjnych, ogarniających państwo, społeczeństwo, kulturę,
zyskał pod koniec wieku, ale tylko w niektórych krajach Europy, ogromne przyśpieszenie, powodujące dalsze przemiany, które były wprawdzie dziełem epoki
nazywanej barokiem, jednakże chodzi nam o te ogromne przemiany w dziedzinie
filozofii, nauki i kultury w takich krajach jak Holandia, Anglia, Francja, Włochy
i częściowo Niemcy. Ten prąd modernizacyjny wiązał się w wielu krajach z komponentą reform przeprowadzanych przez monarchie absolutne Europy: budując
silne państwo, w dużym stopniu przejmowały one w swoją gestię takie sprawy jak
oświata, mecenat kultury i nauki, wiele spraw gospodarczych i społecznych. Ten
proces rozwoju w XVII w. w zasadzie nie dotarł do krajów Europy Wschodniej.
Teza druga. Trzeba więc mocno zaakcentować, że to, co nazywamy – w szerokim rozumieniu tego słowa – oświeceniową formacją kulturową, opiera się w dużym zakresie na dokonaniach i dorobku końcowych dziesiątków lat XVII w.; tzw.
nowa filozofia XVII w. stworzyła podstawy pod dalszy rozwój, popularyzację i radykalizację tego dorobku w następnym stuleciu. Hasłowo można powiedzieć, że
bez Kartezjusza, Galileusza, Keplera, Weigla, Pufendorfa – XVIII w. nie jest wyobrażalny, nie byłby możliwy. Możemy oczywiście rezygnować z pojęcia wczesnego oświecenia europejskiego w krajach zachodnich, powiedzmy, w latach od 1680–
Wokół sporów o definicję i chronologię zjawiska oświecenia
135
1690 do 1720–1730, ale musimy, w tej czy innej formie, uznać, że dorobek tych lat,
swego rodzaju podsumowanie XVII w., stanowił punkt wyjścia do budowy kultury
oświeceniowej. Zaakcentujmy tę kwestię: w tej gamie idei, instytucji i programów
modernizacyjnych, które uważamy za zjawiska charakterystyczne dla oświecenia,
musimy widzieć, że wiele tych spraw jest dziedzictwem XVII w. W istocie filozofia
racjonalna albo empiryczna XVIII w. kontynuuje różne wątki filozofii XVII w.; nauka oświecona bazowała na bogatych materiałach zgromadzonych w drugiej połowie XVII w., a także na strukturach organizacyjnych, które zaczęło wytwarzać toż
stulecie (akademie i towarzystwa naukowe, czasopisma specjalistyczne naukowe
itp.). Nurt zaś literatury oświeceniowej, czołowy przez jakiś czas, ale nie jedyny,
wywodził się przecież z neoklasycyzmu francuskiego, którego podstawy – główne
dzieła, powstawały pod koniec XVII i na początku XVIII w. na dworze Ludwika
XIV. Na tych zdobyczach zbudowano zachodnioeuropejskie oświecenie. Problem
przecież dla takich krajów jak Rzeczpospolita polsko-litewska, Węgry i Rosja polegał na tym, że owe zdobycze XVII w. docierały do tych krajów z dużym opóźnieniem i wręcz już równocześnie z autentycznymi oświeceniowymi zdobyczami
zachodniej Europy w pierwszych dziesiątkach lat XVIII w. Dlatego, przykładowo,
cała działalność środowiska braci Załuskich to pogmatwane sprzężenie polskich
tradycji sarmackich ze zdobyczami kultury europejskiego baroku oraz pewne wąskie, lecz także niewątpliwe wpływy oświeceniowe. Oczywiście rozróżnianie etapów i chronologii formacji oświeceniowej w Polsce lub w Rosji jest problemem
w szczegółach trudnym do rozwikłania i trzeba tu, nieraz u poszczególnych osób,
jak przykładowo w postaci dziwacznej księcia Józefa Aleksandra Jabłonowskiego,
niewątpliwego Sarmaty, również widzieć przejmowanie pewnych elementów typowo oświeceniowych, co tworzy jednak całość pełną sprzeczności.
Teza trzecia. Należy uznać, w świetle tych wywodów, słuszność ogólną teorii
o centrum i peryferiach kultury europejskiej, jakkolwiek byłoby dziwne, gdyby
równocześnie odrzucać albo pogląd o „doganianiu” krajów Europy Zachodniej, albo
też starą teorię o silnym prądzie kosmopolityzmu (widocznego zwłaszcza w świecie
arystokracji europejskiej, co dawniej nazywano z pewną przesadą Europą „francuską”). Jest tak czy inaczej jasne, że w Europie – głównie w drugiej połowie XVII w.
– wytwarzały się coraz wyraźniej pewne „strefy” rozwojowe. Trudno negować, że
około 1700 r. między panującymi trendami kultury, rozwojem nauki i filozofii w takich krajach jak Anglia, Holandia i Francja a częścią kontynentu na południu i na
wschodzie Europy pogłębiała się wyraźna przepaść sytuacji społecznych, gospodarczych, nade wszystko przepaść co do panującego modelu kultury wysokiej, a także,
co jest ważne, co do charakteru istniejącej infrastruktury tejże kultury. Myślę, że
nikt nie może zaprzeczyć, iż około 1700 r. Rzeczpospolita polsko-litewska, niektóre kraje monarchii habsburskiej i Imperium Rosyjskiego w momencie obejmowania władzy przez Piotra Wielkiego – wszystkie te kraje były mniej lub bardziej
„zacofane” w porównaniu z wymienionymi krajami Europy Zachodniej.
136
Stanisław Salmonowicz
Teza czwarta. Należy moim zdaniem przyjąć jako fakt niewątpliwy, że Europa
w XVIII w. była wielce niejednolita z każdego niemal punktu widzenia, jak też nie
zaprzeczać innemu ważnemu faktowi, iż wbrew może pozorom – właśnie w kierunku krajów ówcześnie pozostających w tyle – wytworzył się szybko niezwykle silny
prąd komunikacji społecznej. Powodował on, że idee, ludzie, czasopisma i książki,
listy i wynalazki, jak też mody wszelakie, również artystyczne, wędrowały stosunkowo szybko od Szkocji, Londynu, Neapolu, Paryża i Luneville, a także Amsterdamu,
przez Halle, Jenę, Lipsk, Królewiec, Pragę czeską i Bratysławę do Warszawy, Wilna,
Kijowa, Petersburga, Moskwy, a nawet do przysłowiowo dalekiego Archangielska.
Rzecz jasna, że to wszystko, co krążyło po Europie jako komunikaty w procesie społecznej komunikacji, musiało ulegać najrozmaitszym transformacjom, było przyjmowane lub odrzucane, a decydowały o tym miejscowe tradycje i stopień rozwoju
danego terytorium: istniejący społeczny, ustrojowy, wyznaniowy i narodowościowy kontekst. W rezultacie możemy z jednej strony mówić o kilku wyróżniających
się modelach lub wzorach formacji oświeceniowych, z drugiej zaś – o „obszarach
swoistości” w krajach przejmujących takie albo inne wzory, notabene najczęściej
w sposób eklektyczny. Widziałbym więc, oprócz modelu francuskiego, radykalnego,
głównie literackiego, ale też społecznego, a zarazem mocno świeckiego, także model
swego rodzaju katolickiego oświecenia, głównie proweniencji włosko-austriackiej,
oraz model angielski lub angielsko-holendersko-niemiecki o charakterze głównie filozoficznym, naukowym, mieszczańskim, oparty na tradycji protestanckiej.
Teza piąta. Widząc więc wiele rzeczy w ich różnorodności i skomplikowaniu,
protestowałbym przeciw owej dziwnej tendencji, która prowadzi do negowania
w ogóle jako zjawiska trwałego i ważnego formacji oświeceniowej w Europie.
Czyż owe setki czasopism, publikacji, wypowiedzi, reform prawa, przemian obyczajowych, języka modernizacji używanego niemal we wszystkich krajach Europy,
choć w różnym zakresie, czy to wszystko, weryfikowane dotąd setkami źródłowych studiów naukowych, mamy uznawać za jakieś złudzenie historiograficzne,
redukować problem do tylko marginesowej roli kilku pisarzy?
Istnieje we współczesnej nam kulturze światowej potężny prąd negacji dorobku oświecenia dla kultury europejskiej, negowania zarazem niemal wielu podstaw
nowoczesnej cywilizacji. Czy rzeczywiście dorobek oświecenia dla modernizacji
społeczeństwa i państwa, otworzenie drogi, niekoniecznie przez krwawą rewolucję,
do budowy społeczeństwa wolnego od więzów feudalnych, otworzenie niewątpliwie drogi do demokratycznego państwa Europy XIX/XX w., mamy uznawać za
wymysł historyków?
Teza szósta. Bardzo uniformistyczna wizja epok historycznych, lansowana przez
długi czas przez historiografię quasi-marksistowską, jest oczywiście niezgodna
z faktami. Absolutyzowano mieszczański charakter oświecenia, podczas gdy kultura wysoka w wielu krajach miała nade wszystko charakter mocno arystokratyczny,
absolutyzowano tendencje radykalne społecznie lub filozoficznie, absolutyzowano
Wokół sporów o definicję i chronologię zjawiska oświecenia
137
dużo późniejsze tendencje rewolucyjne, podczas gdy w istocie rzeczy, w większości
krajów, oświecenie jako program reform było realizowane przez władców oświeconego absolutyzmu oczywiście drogą reform odgórnych, nieraz narzucanych dosłownie siłą (Rosja nie tylko za Piotra Wielkiego). Jedną z ważnych kwestii, często spychaną na margines dyskusji o epoce, jest problem, czy oświecenie było rzeczywiście
„produktem mieszczańskim”? Pozornie rzecz wydaje się prosta, ideologia bowiem
oświecenia prowadziła niewątpliwie w kierunku reform globalnych społecznie, które – rzecz jasna – miały w konsekwencji zapewnić mieszczaństwu nową pozycję
w społeczeństwie. Konsekwencje dalsze podstawowych elementów ideologii oświecenia są więc bezdyskusyjne, jednak jeśli spoglądamy na problem „nosicieli” albo
propagatorów ideologii oświecenia, elit i kręgów, które tę kulturę tworzyły lub ją
popierały vel konsumowały, sprawa wcale nie jest prosta. Istniały tu ogromne różnice
społeczne między niektórymi krajami, takimi jak Holandia, Anglia, niektórymi protestanckimi krajami niemieckimi, a sytuacją właściwą dla wielu pozostałych krajów
Europy; w wielu krajach mieszczaństwo było niezwykle słabe i jeśli nawet spory procent twórców, propagatorów oświecenia wywodził się z kręgów słabego generalnie
w danym kraju mieszczaństwa, to przecież bez poparcia szlachty i arystokracji, które
przejmowały oświeceniowy światopogląd – jeśli nie w zakresie spraw społecznych,
to w każdym razie w zakresie kultury epoki – rozkwit oświecenia w takich krajach
jak Rzeczpospolita polsko-litewska, Rosja, Węgry, a także, w mniejszym lub większym stopniu, i Austria, wiele krajów włoskich, Hiszpania i Portugalia – nie byłby
możliwy. Ta komponenta dworów i salonów, które dość rzadko były już salonami
mieszczaństwa, jak w Berlinie i Paryżu, również musi być uwzględniana w obrazie
europejskiego oświecenia. Każda epoka historyczna zawiera w danym kraju w różnym procencie elementy „starego układu”, elementy modelu, który przynajmniej oficjalnie przeważa w opinii publicznej lub w rządach danego monarchy, oraz istnieją
pewne inne tendencje prekursorskie, zwłaszcza w dziedzinie filozofii, w sztuce i literaturze, zapowiadające ewentualnie daleką przyszłość. Jan Kott, kiedy odchodził
od uproszczeń historiografii komunistycznej, którą sam przez pewien czas tworzył,
posługiwał się interesującą metaforą sceny historycznej, na której w proscenium,
w centralnym miejscu sceny historycznej, brylują ci, którzy w danym momencie historycznym przykuwają naszą uwagę, są najbardziej czynni. Równocześnie, po jednej stronie spychani już na margines są piewcy minionego czasu, ci, których epoka
właśnie odchodzi w przeszłość, ale oni jeszcze egzystują, walczą o swoje i domagają
się głosu, a po drugiej stronie, także na marginesie, walczą o wejście na scenę reprezentanci poglądów absolutnie przedwczesnych. Są oni zupełnie nie na miejscu
i w miarę możności wyrzuca się ich brutalnie ze sceny, na którą usiłowali wkroczyć
wbrew realiom epoki.
Teza siódma. Wiemy już, że spór o formację oświeceniową kultury dotyczy
głównie przemian w zakresie kultury wysokiej, ewentualnie dzięki reformom państwa ogarniającym d’ en haut życie społeczne.
138
Stanisław Salmonowicz
Jeżeli czytamy Cahiers de Doléances z 1789 r., widzimy, jak szeroko docierały
wpływy oświecenia we Francji w przededniu rewolucji, nawet jeżeli bierzemy poprawkę na fakt, iż owe Cahiers były często formułowane na piśmie przez wąskie
elity danego lokalnego terytorium. Rzecz jasna, że trudno nam mówić o chronologii docierania formacji oświeceniowej do mieszczanina z małych miast polskich,
zwłaszcza za Bugiem, albo do ludności rozległego terytorium Imperium Rosyjskiego. Dlatego możemy wyróżniać nie tylko strefy rozpowszechniania się formacji w Europie, lecz także w ramach danego kraju możemy zawsze próbować
wykreślać fazy rozszerzania się wpływów oświeceniowych. Jeśli chcemy mówić
w różnych wariantach o europejskich centrach i peryferiach, to także możemy,
a nawet musimy, w pewnym zakresie, zastosować ten schemat do rozległych
terytoriów Rzeczypospolitej polsko-litewskiej, w każdym razie przed 1768 lub
1773 r. Nie ulega wątpliwości, że jeszcze pod koniec połowy XVIII w. (chronologia jest jednak, jak zawsze, dyskusyjna w szczegółach) wytworzyły się dwa
centra myśli wczesnooświeceniowej: w Prusach Królewskich (oś Gdańsk–Toruń)
i w Warszawie w latach czterdziestych – pięćdziesiątych XVIII w. Peryferiami na
długo pozostały w warunkach Rzeczypospolitej zwłaszcza terytoria wschodnie
i południowe, choć niewątpliwie nowymi centrami oświeceniowymi po 1773 r.
stały się Kraków i Wilno. Tak więc niejednolitość terytoriów Wielkiego Księstwa
Litewskiego i Korony, generalnie raczej widziane według kierunku z zachodu na
wschód, również nie ulega wątpliwości, choć nie możemy też zapominać o tworzących się, także „za Bugiem”, izolowanych (?) ośrodkach kultury arystokratycznej,
pozostającej pod wyraźnymi wpływami oświecenia: Grodno, Słonim, Sieniawa,
Dukla (?), Horochów (??).
Dlatego wracam raz jeszcze do przykładu polskiego i sądzę, że w ramach koncepcji formacji oświeceniowej w Polsce i jej oblicza w tych albo innych ramach
odrębnego od zjawisk typowych dla oświecenia francuskiego lub niemieckiego
możemy jednak ostrożnie przyjąć, że najpierw był okres jedynie występowania
w Rzeczypospolitej małych centrów (jak Toruń ) oraz „oświeconych jednostek”,
potem następował okres kształtowania się formacji kulturowej oświecenia i nie
widzę powodu, byśmy musieli rezygnować ze starego terminu „wczesnego oświecenia”, datując go ostrożnie dla całości kraju na lata od 1740–1750 do 1775–1780,
następnie wydzielić okres najbardziej płodny kultury oświecenia w Polsce między
owymi latami od 1775–1780 do 1795–1800. Stosunkowo krótki ten okres tłumaczą
takie fakty jak rozbiory Polski oraz wczesne, nie bez wpływu owego upadku, przechodzenie polskiej poezji na nurt elegijno-sentymentalny lub preromantyczny. Natomiast nie ulega wątpliwości, że generacje ludzi urodzonych około 1775–1785 r.
będą wychowane, właśnie może najszerzej, w kręgu oświaty o oświeceniowym
charakterze, i to zapewni kontynuację formacji oświeceniowej, także na polu twórczości naukowej, filozoficznej i częściowo literackiej, aż po około 1820–1830 r.
Będzie to więc okres późnego oświecenia, w którym równocześnie kształtuje się
Wokół sporów o definicję i chronologię zjawiska oświecenia
139
nowa formacja romantyczna. Oczywiście, jak wskazują niektóre najnowsze badania
(m.in. dotyczące Kajetana Koźmiana), nie należy absolutyzować przepaści między
ludźmi wykształconymi w tej epoce, dziedzicami idei oświecenia, a tymi, którzy
reprezentując już mentalność romantyczną, czerpią przecież, chociażby swój radykalizm społeczny lub narodowy, z dorobku polskiego oświecenia. Kiedy zastanawiamy się nad procesem odchodzenia w cień epoki oświecenia, nad właściwą dla
danego kraju chronologią – nazwijmy to upadku formacji oświeceniowej, to trzeba podkreślać kilka istotnych elementów. Rewolucja francuska przede wszystkim,
a także załamywanie się reform oświeconego absolutyzmu w niektórych krajach,
widoczne już przed 1789 r. (monarchia Habsburgów, Prusy po śmierci Fryderyka
II), były przyczyną, że w wielu krajach europejskich nastąpił – w każdym razie
w polityce poszczególnych monarchii – mniej lub bardziej wyrazisty odwrót od
ideologii albo polityki oświecenia. Krwawe wydarzenia rewolucji francuskiej spowodowały, że elity arystokratyczne, ale też wielkiego mieszczaństwa w wielu krajach zrywały gwałtownie z licznymi sztandarowymi hasłami oświecenia, obciążały filozofów oświecenia winą za widmo radykalnej rewolucji krążące po Europie.
Można powiedzieć, że w latach około 1795–1800 rodzą się w Europie dwa kierunki
romantycznego światopoglądu, z których jeden ma charakter zdecydowanie antyoświeceniowy i antyrewolucyjny (Louis de Bonald, Joseph de Maistre, Chateaubriand, ksiądz Barruel, wczesny romantyzm niemiecki), drugi natomiast, obecny
zarówno we Francji napoleońskiej, jak i w krajach walczących, takich jak Polska,
o wyzwolenie narodowe lub społeczne, ma charakter romantyzmu rewolucyjnego,
który w pełni ujawni się, zwłaszcza we Włoszech i Niemczech, po 1815 r. (ale także
i twórcy angielscy, tacy jak Byron i Shelley, nacjonalizm liberalny niemiecki i włoski). Faktem jest, że pod wpływem francuskich wydarzeń rewolucyjnych Rosja,
monarchia Habsburgów, liczne kraje niemieckie i włoskie podjęły walkę z ideologią oświecenia nie później niż od 1791–1793 r., co nie pozostało bez wpływu na
dzieje formacji oświeceniowej w tych krajach, chociaż część elit wykształconych
w okresie apogeum oświecenia pozostawała nadal w nurcie kultury oświeceniowej,
m.in. w Polsce, na Węgrzech i w Rosji. Tak więc w konkluzji nigdy nie możemy
zapominać, że wczesny romantyzm europejski miał przynajmniej dwa wyraziste
oblicza: konserwatywno-reakcyjne i rewolucyjno-liberalne, i pomijając kwestie estetyczne oraz filozoficzne, były one zdecydowanie odmienne.
Po tym wszystkim, co w niniejszym artykule próbowałem rozważyć, myślę,
że możemy się posługiwać terminem formacji kulturowej oświecenia w Polsce,
widząc zarówno jej oryginalny charakter, jak i ograniczenia zakresu wpływów tej
formacji, która współistniała w różnych wariantach „kwantytatywnych”, jeśli tak
można się wyrazić, najpierw z formacją barokowego sarmatyzmu, a później z formacją wczesnego romantyzmu. W ramach zaś istnienia w Polsce formacji oświeceniowej możemy wyróżniać jej fazy i tu stosować najprościej do tych faz ter-
140
Stanisław Salmonowicz
miny wczesnego oświecenia, epoki apogeum wpływów oświecenia oraz wreszcie
epoki późnooświeceniowych wpływów, w której moim zdaniem mamy dwa jakby
równoczesne i przeciwstawne zjawiska: z jednej strony wyraźne upowszechnienie
właśnie wówczas pewnej mentalności oświeceniowej, możliwie najszersze w początkowych latach XIX w., z drugiej zaś jednak powolne tracenie przodującej roli
tej formacji w zakresie twórczości intelektualnej i artystycznej. Nie brakło jednak
pewnych dokonań, nieraz niezwykłej wagi, które przywodzą raz jeszcze na myśl
w odniesieniu do późnego polskiego oświecenia słynne zdanie Hegla: „Sowa Minerwy wylatuje dopiero z zapadającym zmierzchem...”.
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
Wojciech Dutka
Bielsko-Biała–Kraków
Diabeł, ostatni szlachcic czy rozumny patriota?
Aleksander Wielopolski w polskiej historiografii
powstania styczniowego (1863–1918)
Zagadnienie zdrady w polskiej historiografii XIX w. zostało dobrze opracowane
przez Magdalenę Micińską1. Gdzieś na obrzeżach tej dysertacji przewijała się postać
Aleksandra Wielopolskiego, którego znamienny dla historii Polski epizod polityczny w latach 1861–1863 stał się kanwą jednego z najgorętszych polskich sporów politycznych z drugiej połowy XIX w.2 Myślę, że nie będzie błędem porównanie emocji tego sporu do dyskursu o rolę generała Wojciecha Jaruzelskiego, jaki w polskiej
historiografii obserwujemy współcześnie3. W tym tekście chciałbym zaproponować
analizę tego, w jaki sposób polska historiografia powstania styczniowego postrzegała rolę margrabiego, z jakich narracyjnych składników zbudowano postać tego człowieka. Skłania mnie ku temu rozwiązaniu wysoce niezadowalający poziom naszej
wiedzy o historiografii 1863 r.4 (która wciąż nie doczekała się monografii), ale też
szczątkowa wiedza o sporze wokół Wielopolskiego w okresie 1863–1918, mimo –
podkreślam – dość dobrego stanu naszej wiedzy o biografii Wielopolskiego.
Jedyna do tej pory praca stawiająca sobie za cel analizę legendy związanej z postacią Aleksandra Wielopolskiego, autorstwa Joanny Rusin5, wydana bez mała 13 lat
M. Micińska, Zdrada córka nocy. Pojęcie zdrady narodowej w świadomości Polaków w latach 1861–1914, Warszawa 1998.
2
O sporze zob.: A. Szwarc, Oceny powstania styczniowego formą sporu politycznego wśród
konserwatystów Królestwa Polskiego i Galicji 1870–1900, w: Powstanie styczniowe w historiografii i tradycji, red. W. Caban, W. Śliwowska, Kielce 2005, s. 291.
3
O Jaruzelskim zob.: A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska, Warszawa 2007; A. Dudek,
Reglamentowana rewolucja, Kraków 2004.
4
Warto odnotować najnowszą pracę L. Michalskiej-Brachy, Między pamięcią a historiografią.
Lwowskie debaty o powstaniu styczniowym (1864–1939), Kielce 2011.
5
J. Rusin, Aleksander Wielopolski bohater trudnej legendy, Rzeszów 1999.
1
142
Wojciech Dutka
temu, wypełniła swe zadanie tylko częściowo. W drugim rozdziale owej dysertacji
autorka analizowała opinie współczesnych margrabiemu publicystów i historyków.
Niestety, analiza ta zawiera wiele nieścisłości. W kręgu naszego zainteresowania
pozostaje spór o rolę margrabiego w latach 1861–1863 z perspektywy problematyki historycznej i politycznej. W sposób oczywisty nasze rozważania wypełniają
lukę w pracy Joanny Rusin i prostują błędy owej dysertacji.
Aleksander Wielopolski jest postacią bardzo dobrze znaną dwudziestowiecznej
polskiej historiografii6. Jednak już w okresie manifestacji patriotycznych pojawiły
się pierwsze głosy krytykujące margrabiego. W Paryżu w 1861 r. ukazała się broszura autorstwa Jana Nepomucena Janowskiego, wydana dwa lata potem w Poznaniu7. Był to krytyczny tekst, napisany ostrym, dyskursywnym językiem. Autor
zarzucał w niej Wielopolskiemu zdradę. Ten motyw, charakterystyczny także dla
literackiej legendy margrabiego, powracał jak mantra do czasów nam współczesnych8. Jednak wątek zdrady narodowej opisany przez Magdalenę Micińską dla
czasów z przełomu XIX i XX w.9, nie był jedynym z płaszczyzn charakterystyki
postaci Aleksandra Wielopolskiego.
Dużo obszerniej o Wielopolskim wypowiedział się krakowski konserwatysta Paweł Popiel (1807–1892)10. W swoim słynnym tekście Kilka słów z powodu odezwy
K. Pruszyński, Margrabia Wielopolski, Warszawa 1946; A. M. Skałkowski, Aleksander Wielopolski w świetle archiwów rodzinnych, Poznań 1947; Z. Stankiewicz, Wielkość i upadek
Aleksandra Wielopolskiego, Warszawa 1967; J. W. Borejsza, Piękny wiek XIX, Warszawa
1984, s. 234–262; A. Szwarc, Sąd nad Aleksandrem Wielopolskim, w: Rok 1863 – materiały sesji zorganizowanej 24 lutego 1993 roku w Kielcach, red. W. Caban, Kielce 1993,
s. 41–49; M. Kukiel, Margrabia, w: idem, Historia w służbie teraźniejszości i inne pisma
emigracyjne, wstęp R. Habielski, Warszawa 1994, s. 221–246; M. Król, W. Karpiński, Od
Mochnackiego do Piłudskiego. Sylwetki polityczne XIX wieku, Warszawa 1997, s. 105–113;
K. Ślusarek, Aleksander Wielopolski (1803–1877), w: Wybitni Polacy XIX wieku. Leksykon
biograficzny, Kraków 1998, s. 372–378. O kontynuatorach linii politycznej Wielopolskiego zob.: A. Szwarc, Od Wielopolskiego do stronnictwa polityki realnej. Zwolennicy ugody
z Rosją, ich poglądy i próby działalności politycznej (1864–1905), Warszawa 1996; A. Marciniak, Przyczyny upadku Aleksandra Wielopolskiego, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne”
2004, t. 6, s. 353–357; P. Dąbrowski, Reformy Aleksandra Wielopolskiego – próba ustrojowej
rekonstrukcji Królestwa Polskiego, „Pro Fide Rege et Lege” 2005, nr 4, s. 27–33; J. Lewandowski, Wpływ rabacji galicyjskiej na praktykę i myśl polityczną Aleksandra Wielopolskiego
(1846–1863), „Res Historica” R. 20, 2005, s. 241–247.
7
J. N. Janowski, Aleksander Wielopolski i reformy rządu rossyjskiego w Królestwie Polskim,
Paryż 1861.
8
J. Rusin, Aleksander Wielopolski, s. 130.
9
M. Micińska, Zdrada córka nocy, s. 73–77.
10
L. Dębicki, Paweł Chościak Popiel, Kraków 1892; M. Sokołowski, W. Łuszczkiewicz, Paweł
Popiel, Kraków 1893; L. Tarnowski, Paweł Popiel jako pisarz, Kraków 1894; S. Kieniewicz, Paweł Popiel, w: Polski Słownik Biograficzny (dalej: PSB), t. 28, s. 568–572; J. Forst-Battaglia, Paweł Popiel, w: Polska myśl polityczna XIX i XX wieku, t. 2, Wrocław 1978,
6
Diabeł, ostatni szlachcic czy rozumny patriota
143
x. Sapiehy autor ukazał Wielopolskiego przede wszystkim jako polityka w okresie przedpowstaniowym. Postać margrabiego pojawiła się u Popiela jako jeden
z pobocznych wątków stosunku tego krakowskiego konserwatysty do idei powstań
narodowych11. Interesowała go interakcja między nim a Andrzejem Zamoyskim,
prezesem Towarzystwa Rolniczego. Popiel stwierdził, że ci dwaj znakomici ludzie,
przeciwstawiani sobie, byli jednak zupełnie do siebie podobni. Obydwaj opowiadali
się za Polską hierarchiczno-oligarchiczną; obydwaj byli też przeciw uwłaszczeniu
chłopów, ale za oczynszowaniem i bronili wielkiej własności ziemskiej12. Popiel
dostrzegł zasadniczą zbieżność ideową, jakiej obydwaj politycy przyświecali. Obaj
byli konserwatystami i obaj widzieli wyłącznie w szlachcie polityczny naród polski. Warto zwrócić uwagę, że przyczyn antagonizmu Popiel doszukiwał się przede
wszystkim w „fatalizmie”. Czynnik ten moglibyśmy określić jako deterministyczny element narracji13. U Popiela możemy jednak odnaleźć ton delikatnej apologii Wielopolskiego, choć krakowski konserwatysta, blisko związany z margrabią,
w zasadzie dostrzegał też jego błędy. Popiel stwierdził, że „w pogaństwie bohater
kończył rozpaczą i samobójstwem, chrześcijanin kończy przebaczeniem i rezygnacją. Tak skończył Wielopolski” – na wygnaniu w Dreźnie w 1877 r.14 W kreacji
Popiela margrabia zostaje porównany do bohatera chrześcijańskiego, który wybacza swoim wrogom i wiedzie żywot pełen zadumy i rezygnacji. To zarazem apologia osobowości margrabiego, a niekoniecznie jego politycznych wizji. Motyw ten
umknął w ogóle uwadze Joanny Rusin, piszącej w drugim rozdziale swojej pracy
o opiniach współczesnych i historyków na temat Wielopolskiego.
W oczach Agatona Gillera (1831–1877)15, w czasie powstania styczniowego
członka Rządu Narodowego z ramienia białych, a po powstaniu jego dziejopisa
s. 7–29; E. Rostworowski, Popioły i korzenie. Szkice historyczne i rodzinne, Kraków 1985,
s. 295–310; J. Kloczkowski, Wstęp, w: Wolność w porządku. Myśl polityczna Pawła Popiela
„Choroba wieku”, Kraków 2001; idem, Polscy konserwatyści wobec tradycji insurekcyjnej.
Dziewiętnastowieczne dylematy, w: Póki my żyjemy. Tradycje insurekcyjne w myśli polskiej,
red. J. Kloczkowski, Warszawa 2004; idem, Wolność i porządek. Myśl polityczna Pawła Popiela, Kraków 2004 (mps).
11
J. Kloczkowski, Wolność i porządek, s. 101–128.
12
P. Popiel, Kilka słów z powodu odezwy x. Adama Sapiehy, [b.m.] 1864, s. 22.
13
O deterministycznych konstrukcjach narracyjnych w historiografii powstania styczniowego
szerzej zob.: W. Dutka, W sidłach determinizmu. Mity nieuchronności powstania styczniowego w polskim piśmiennictwie historycznym 1864–1918 z perspektywy postmodernistycznej
teorii historiografii, w: Archiva Temporum Testes. Źródła historyczne jako podstawa pracy
badacza dziejów, red. G. Bujak, T. Nowicki, P. Siwicki, Lublin 2008, s. 126–142.
14
P. Popiel, Aleksander Wielopolski, w: idem, Pisma, Kraków 1893, t. 2, s. 328.
15
O Gillerze zob.: S. Pisarski, Spis dzieł Agatona Gillera, Przemyśl 1894; W. Siedlaczkówna,
Agaton Giller, Paryż 1891; Z. Zygmuntowicz, Agaton Giller w świetle państw zaborczych,
Lwów 1937; S. Kieniewicz, Agaton Giller, w: PSB, t. 17, s. 467–470; Historiografia polska
w dobie pozytywizmu (1865–1900). Kompendium dokumentacyjne, red. R. Przelaskowski,
Warszawa 1968, s. 66; H. Florkowska-Frančić, Emigracyjna działalność Agatona Gillera po
144
Wojciech Dutka
i żarliwego obrońcy, margrabia był przede wszystkim czarnym charakterem. Na
kartach drugiego tomu monumentalnego dzieła Gillera, Historia powstania narodu polskiego, apologeta Stycznia bez ogródek napisał, że Wielopolski to przede
wszystkim „pyszny, zarozumiały teoretyk, nieustraszony, ale też przeceniający własne siły”. Klęska lojalistycznego programu Wielopolskiego miała wynikać przede
wszystkim z faktu, że hrabia stanął naprzeciw poprzecznej fali powstania i myślał,
że ją opanuje16. W pracy Rusin opinie Gillera w ogóle nie zostały wyartykułowane,
mimo tego, że autorka kilkakrotnie cytowała jego wypowiedzi, niemające żadnego
znaczenia dla jego oceny postaci17. Tymczasem prawdziwy wysyp krytycznych ocen
Gillera pod adresem margrabiego przyniosła dopiero praca zatytułowana Aleksander Wielopolski, hrabia Gonzaga Myszkowski, wydana we Lwowie w 1878 r. Podstawą jej napisania, jak przyznał sam autor, była konieczność przeciwstawienia się
stańczykom, których namiętnie zwalczał. W ogóle tekst Gillera wpisuje się w nieco
szerszy kontekst sporu o przeszłość polityczną Polski i Polaków, zapoczątkowany
wydaniem Teki Stańczyka. Osoba Wielopolskiego długo pozostawała jądrem tego
sporu w XIX w.18 Giller przeciwstawiał się stańczykom z pasją:
Stronnictwo dominujące u nas, tj. stronnictwo reakcyjne, robi z Wielopolskiego bohatera prawie tej miary, a większej dla narodu ważności niż Kościuszko i przedstawia nam
wzór prawdziwie polskiego polityka19.
Uderzając w Wielopolskiego, Giller jednocześnie dezawuował polityczne wybory stańczyków. Podchodził do osoby margrabiego z perspektywy polityki niepodległościowej. Giller widział w Aleksandrze Wielopolskim przede wszystkim
narzędzie polityki rosyjskiej w Królestwie Polskim. Konceptualizacja Gillera została oparta na pewności, że naród jako żywy organizm, a nie abstrakt polityczny,
odrzucił Wielopolskiego, a wraz z nim symbolizowaną przez stronnictwo stańczykowskie politykę ugody i lojalizmu:
Instynkt narodu, jak zawsze, tak wobec Wielopolskiego okazał się nieomylnym, jeżeli
zaś dzisiaj w ocenianiu tej samej polityki czytamy uwielbienia, pochwały, to znak to, że
kusiciele narodu zdołali ten instynkt omylić. Apologetów Wielopolskiego nie zatrzyma
nawet pamięć tego, że zaczął on karierę męża stanu od rozwiązania najpożyteczniejszej
instytucji i od poniżenia Kościoła, a zakończył najgorszym z czynów – ogólną proskrypcją młodzieży20.
powstaniu styczniowym, Wrocław 1985; J. Fiećko, Rosja, Polska i misja zesłańców. Syberyjska twórczość Agatona Gillera, Poznań 1997; M. Jarnecki, Powstanie styczniowe w oczach
Agatona Gillera, „Mazowieckie Studia Humanistyczne” 2004, nr 10, z. 1/2, s. 5–32.
16
A. Giller, Historia powstania narodu polskiego, t. 2, Paryż 1867, s. 26.
17
Por.: J. Rusin, Aleksander Wielopolski, s. 41, 47, 51.
18
Zob.: A. Szwarc, Od Wielopolskiego, s. 95–148.
19
A. Giller, Aleksander Wielopolski, hrabia Gonzaga Myszkowski, Lwów 1878, s. 4.
20
Ibidem, s. 116.
Diabeł, ostatni szlachcic czy rozumny patriota
145
Istotne, że Giller – jako pisarz dziewiętnastowieczny – opowiadał się za ujmowaniem narodu w kategoriach ontologicznej całości. Być może w jakimś stopniu
odzwierciedla to paradygmat pozytywistyczny21. Pisarz, powołując się na osąd narodu, w istocie przedstawiał własne wyobrażenie o narodzie, które umożliwiało mu
dokonanie określonego sądu etycznego: wykluczenia Wielopolskiego oraz kontynuatorów jego polityki z obrębu tego narodu. Wielopolski był ogniwem dyskursu
politycznego, a jego czarna legenda była funkcją politycznego sporu, którego echa
śledzimy w historiografii. Giller używał argumentów powszechnie znanych, takich jak negatywna ocena mowy Wielopolskiego do duchowieństwa z 1862 r. (źle
odebrana przez biskupów, ponieważ hrabia nalegał na równouprawnienie Żydów)
i branka ze stycznia 1863 r.
Jak zauważył Jerzy Trzebiński, legendarność jako forma narracyjnej konceptualizacji umożliwia odbiorcy utrzymanie dystansu do opisywanego bohatera lub
wydarzenia22. Tego dystansu Giller nie wykazywał. Przeciwnie, Wielopolski był
dla niego synonimem zdrady; dlatego nie może dziwić, że jego pracę o Wielopolskim charakteryzowała silna dyskursywność o zabarwieniu politycznym. W jego
narracji łatwo uchwytne są kategorie moralne, do których Giller się odwoływał,
polemizując z apologetami margrabiego. Pisał pełen oburzenia, że tylko w zakłamanym świecie Wielopolski może być przedstawiony jako wielki mąż stanu23. Giller przerzucił tym samym ciężar historycznego kłamstwa na obóz stańczyków. Sam
był przekonany, że prawidłowo odczytał postać Wielopolskiego.
W tym samym roku, w którym Giller opublikował pracę o Wielopolskim, na
zlecenie Zygmunta Wielopolskiego, syna margrabiego, krakowski konserwatysta,
a także bliski przyjaciel Wielopolskiego, Henryk Lisicki24, opublikował pierwszy
i – ze względu na polemiczną dyskursywność sporu o Wielopolskiego – najważniejszy tom z czterech poświęconych jego osobie. Lisicki i jego dzieło nie mieli
dobrej opinii, zarówno u jemu współczesnych25, jak i u historyków właściwych
O pojęciu narodu w dziewiętnastowiecznej polskiej myśli politycznej zob.: J. Kurczewska,
Naród w socjologii i ideologii polskiej: analiza wybranych koncepcji z przełomu XIX i XX
wieku, Warszawa 1979.
22
Por.: J. Trzebiński, Narracyjne konstruowanie rzeczywistości, w: Narracja jako sposób rozumienia świata, red. T. Trzebińska, Gdańsk 2002, s. 123.
23
A. Giller, Aleksander Wielopolski, s. 123.
24
Zob.: W. Stankiewicz, Henryk Lisicki, w: PSB, t. 17, s. 450–451; S. Schnűr-Pepłowski, Henryk
Lisicki, „Kwartalnik Historyczny” 1899, nr 13, s. 178–181; A. Szwarc, Od Wielopolskiego.
25
W podobnym tonie została napisana broszura Ludwika Zygmunta Dębickiego, Aleksander
Wielopolski – dzieło Lisickiego, Kraków 1879. Warto odnotować, że dzieło Lisickiego wywoływało różne reakcje, co poświadcza silny charakter tekstualnej dyskursywności tego tematu.
W anonimowej broszurze, wydanej w Krakowie w tym samym czasie, gdy ukazał się omawiany pierwszy tom dzieła Lisickiego, a zatytułowanej Wielopolski i jego system z powodu
książki pana Henryka Lisickiego, odnajdujemy zupełnie inną ocenę tej książki. Autor pisał,
że „wiele przemawia za tym, aby nadać książce pana Lisickiego doniosłość polityczną. Jest
21
146
Wojciech Dutka
naszym czasom26. Już najwcześniejszy polemista Lisickiego, hrabia Stanisław Tarnowski, stwierdził, że „Lisicki nie zajmował się historią, ale odwoływał się od
niej i napisał żywot tak jak piszą nekrologi ludzi zasłużonych po śmierci. To jest
największy ból; książka nie mogła być bezstronną, ale jednostronną też nie, a tak
właśnie jest”. Tarnowski zauważył też, że „Lisicki miał widoczną obsesję zdrady
wobec margrabiego”27. Lisicki, zapewne dogłębnie poruszony krytyką ze strony
własnego obozu politycznego, zareagował broszurą na broszurę i w 1880 r. opublikował tekst zatytułowany Domowe sprawy. Odpowiedź hr. Stanisławowi Tarnowskiemu z powodu biografii Aleksandra Wielopolskiego. Trzeba jednak przyznać,
że dzieło Lisickiego spotykało się z negatywną oceną ze strony szerokiego grona
publicystów podejmujących trud dyskursu o powstaniu styczniowym28.
Sam Lisicki przyznał, że jego praca miała charakter osobistej impresji, co jednak
nie przeszkadzało mu twierdzić, że „wszystko, co margrabia robił, dobrze robił”29.
Stwierdził, że naczelnym celem działalności margrabiego w latach 1861–1863 było
oddzielenie władzy cywilnej od wojskowej30. Lisicki polemizował też ze stwierdzeniem, że margrabia w słynnej mowie do duchowieństwa miał je obrazić31. Lisicki wyraził w tej materii odmienne przekonanie. Ocenił, że mowa Wielopolskiego
była wyznacznikiem polityki tolerancji religijnej. Zacytował w całości mowę margrabiego, którą zapewne otrzymał od jego syna. W mowie tej Wielopolski miał się
zwrócić do biskupów:
Kościołowi katolickiemu należy się szczególna moja wdzięczność; pamiętać o tem
przyjdzie mi tym łatwiej, gdy wiara katolicka jest także moją i ojców moich wiarą. Lecz
tam odwaga cywilna, która błyszczy z każdej strony. Aleksander Wielopolski to nie tylko
mąż znakomity, ale przede wszystkim doniosły program polityczny”. Ów polityczny wymiar
oceny książki Lisickiego został w cytowanym tekście wyartykułowany wprost w słowach:
„książkę Lisickiego można nazwać kliniką narodową, bo opisuje polskie choroby i daje diagnozę leczenia”. Zob.: ibidem, s. 3, 10. Zob. też: J. Karnicki, Suum ciuque. Kilka słów z powodu niektórych ustępów dzieła pod tytułem Aleksander Wielopolski, Drezno 1878.
26
Dwudziestowieczni badacze podkreślają przede wszystkim wagę krytyki w pracy Lisickiego,
zupełnie ignorując jego zwolenników, wcale nie tak mało licznych, jak sugerowała cytowana
już Joanna Rusin. Por.: S. Kieniewicz, Historiografia polska wobec powstania styczniowego,
„Przegląd Historyczny” 1953, nr 43, z. 1, s. 7; J. Rusin, Aleksander Wielopolski, s. 31.
27
Zob.: S. Tarnowski, Henryka Lisickiego Aleksander Wielopolski, Kraków 1879, s. 8, 50.
28
Autor anonimowego tekstu napisał, że: „W taki sposób, w jakim zostało napisane dzieło Lisickiego, pisze się chyba jedynie żywoty świętych i mowy adwokatów [...]. Gdyby w swoim
niezaprzeczalnym talencie dydaktycznym miał Lisicki odrobinę zmysłu artystycznego, pojąłby, że przedstawienie margrabiego nie podwyższa go, ale przeciwnie, poniża”. Zob.: Anonim, Literacki i polityczny spadek po Aleksandrze Wielopolskim, Poznań 1880, s. 12–13.
29
H. Lisicki, Aleksander Wielopolski, t. 1, Kraków 1878, s. 98.
30
Ibidem, s. 229.
31
Giller pisał coś przeciwnego, że „mowa Wielopolskiego była zapowiedzią wojny z Kościołem w imię państwa, podobnej wojny, jaką dzisiaj prowadzi Bismarck w imię tego samego
hasła”. Zob.: A. Giller, Aleksander Wielopolski, s. 51.
Diabeł, ostatni szlachcic czy rozumny patriota
147
tę życzliwość moją utrzymam na wodzy [...]. Jestem dyrektorem władzy opiekującej się
nad wszystkimi wyznaniami, a wyznaniami w połączeniu z oświeceniem; nie zboczę
więc z toru prawdziwej tolerancji, jednego z wielkich nabytków wieku32.
W tej mowie język Wielopolskiego jest zaskakująco nowoczesny. Tolerancja
religijna, a nie pierwszoplanowa pozycja Kościoła katolickiego jest ukazana jako
nadrzędna wartość polityki margrabiego. Dla Wielopolskiego pozycja religii żydowskiej była taka sama jak religii katolickiej, co nawet na realia XIX w. było
bez wątpienia krokiem bardzo postępowym. Idealizacja postaci Wielopolskiego to
jedna płaszczyzna dysertacji Lisickiego. Z perspektywy dyskursu najważniejszym
czynnikiem jego narracji była dyskursywna retoryka, w której, oprócz języka apologii, znalazły się także odwołania do tego, jak Rosjanie widzieli Wielopolskiego.
Lisicki stwierdził, że chociaż Polska jako samodzielny kraj nie istniała, to jednak
ojczyzna żyła w „nas samych, w naszej ziemi, w naszej wierze, naszej tradycji”,
a Rosjanie widzieli w Wielopolskim przede wszystkim przebiegłego obrońcę samodzielności Królestwa Kongresowego33. Lisicki bez wątpienia nawiązał do przebojowego wejścia Wielopolskiego na dwór carski w 1861 r., car Aleksander II mianował go namiestnikiem Królestwa.
Lisicki, ukazując margrabiego jako oddanego sprawie polskiej lojalistę, jednocześnie starał się nadać sporowi o jego osobę formy walki o pamięć. Nie bez
przyczyny znalazły się w przytoczonym fragmencie słowa o „ziemi, wierze, tradycji”. Nazwalibyśmy te składniki immanentną częścią tożsamości narodowej.
Można zatem odczytywać polemiczność książki Lisickiego jako element zmagania
o wizję polskości pod zaborami. Przy okazji Lisicki wskazał także na ideowych
adwersarzy – środowisko apologetów powstania. Pisał, że szkoła ta utrzymywała,
iż między Wielopolskim a narodem istniała „przepaść nie do przeskoczenia”, ale
zarazem miał świadomość, że to pokusa bardzo ponętna dla tych, którzy pragnęli
zamazać własne grzechy34. Pisząc o szkole historiograficznej, Lisicki mógł brać
pod uwagę szersze pojęcie, odnoszące się do całości sądów o Wielopolskim, jakie
już wtedy przewiały się przez publicystykę historyczną. Ta skłonność do polemiki
z adwersarzami nie wykluczała imputowania własnej wizji rządów margrabiego.
Przeciwnie, czytając książkę Lisickiego, odnosi się wrażenie, że to druga strona
jego argumentacji. Lisicki był przekonany, że w Królestwie „za rządów margrabiego żyło się znośnie”, a ponieważ kraj sam dla siebie nic czynić nie chciał, Wie-
H. Lisicki, Aleksander Wielopolski, s. 194.
Ibidem, s. 267. Z kolei Tarnowski, polemizując z Lisickim, stwierdził, że „margrabia nie miał
w ręku klucza do sytuacji, nie miało go tym bardziej społeczeństwo; miał go za to rząd rosyjski, a on z wyrachowania nie chciał, aby system margrabiego odniósł zwycięstwo”. Zob.:
S. Tarnowski, Henryka Lisickiego Aleksander Wielopolski, s. 48.
34
H. Lisicki, Aleksander Wielopolski, s. 358.
32
33
148
Wojciech Dutka
lopolski samotnie musiał dla kraju pracować35. Ów motyw samotności Wielopolskiego jest jednym z najbardziej charakterystycznych, a zupełnie niezauważonych
przez współczesną literaturę przedmiotu. Margrabia był sam. To ważny, ideologiczny składnik w narracyjnej prezentacji samotnego bohatera, zmagającego się
z własnym, nierozumiejącym jego intencji narodem i biurokratyczną machiną rosyjską. Lisicki pisał, że życie Wielopolskiego zostało w pałacu namiestnikowskim
zamienione w więzienie, w którym margrabia poświęcał się bez reszty krajowi.
Dodawał, że wszyscy ci, którzy drwili na widok karety Wielopolskiego poruszającej się w Warszawie w asyście żandarmów rosyjskich, nie wiedzieli, jak wielkie
było cierpienie zamkniętego w niej człowieka36.
Nawet jeśli w opinii współczesnych Lisickiemu polemistów jego dzieło miało
charakter apologetyczny i propagandowy, to z perspektywy postmodernistycznej
teorii historii, kładącej silny nacisk na tekstualność źródeł, był on nad wyraz sprawnym biografem. Oprócz dyskursywnej polemiki z oponentami, ukazywał kontekst
osobisty opisywanego bohatera, jego uwikłania osobiste i nie wahał się mówić
o uczuciach Wielopolskiego.
W tym samym duchu, próbującym zrozumieć motywy działania Wielopolskiego, wypowiedział się wybitny krytyk powstania styczniowego, reprezentant idei
ugody z Rosją, redaktor petersburskiego czasopisma „Kraj”, historyk literatury
i profesor uniwersytetu w Petersburgu, Włodzimierz Spasowicz (1829–1906)37.
Najważniejszą ocenę Wielopolskiego znajdujemy w trzecim tomie Pism Spasowicza, wydanych w Petersburgu w 1892 r.38 Autor ten ukazywał przede wszystkim dramatyczne uwikłanie margrabiego w polityczną matnię. Zauważył, że reformy miały zostać dokonane przez Polaka, ale gwarantowane miały być bagnety
rosyjskie, co już samo przez się stwarzało sytuację daleką od normalności. Dla
hrabiego wszystkie wybory były wielkim dramatem. Spasowicz przytomnie zauważył uwikłanie margrabiego w podwójną rolę: reformatora – polskiego patrioty, oraz lojalnego rosyjskiego ministra. Ta dychotomia, w jaką wpisywała się rola
Wielopolskiego, nie pozostawiała na płaszczyźnie narracji zbyt szerokiego pola
manewru. To przeświadczenie koresponduje w semantycznej wymowie z wcześniejszym twierdzeniem Lisickiego, że margrabia podczas branki ze stycznia
Ibidem, s. 360.
Ibidem, s. 384.
37
Zob.: M. Jankowski, Być liberałem w czasie trudnym. Rzecz o Włodzimierzu Spasowiczu,
Łódź 1984; M. Król, Włodzimierz Spasowicz, w: M. Król, W. Karpiński, Od Mochnackiego
do Piłsudskiego; A. Juszczyk, Czy Włodzimierz Spasowicz był zdrajcą narodu?, „Kwartalnik
Historyczny” 1994, nr 101, z. 2, s. 11–25; J. Bardach, Spasowicz Włodzimierz (1829–1906),
w: PSB, t. 41, s. 45–53; idem, Włodzimierz Spasowicz, w: idem, W obiektywie nauki i lustrze
pamięci (o uczonych, pisarzach, politykach XIX i XX wieku), Warszawa 2004, s. 301–320.
38
Tekst Spasowicza ukazał się najpierw w języku rosyjskim w „Viestniku Jewropy” w latach
1880–1881, a rok później w osobnym rosyjskim wydaniu Żizn i politika markiza Wielopolskeho.
35
36
Diabeł, ostatni szlachcic czy rozumny patriota
149
1863 r. zachowywał się jak „bohater greckiej tragedii”39. Według redaktora „Kraju” Wielopolski był przede wszystkim autonomistą, silnie nalegającym na odrębność Królestwa, co miało być jądrem jego systemu politycznego40. Spasowicz,
doceniwszy polityczną klasę margrabiego, próbował wykazać przyczyny porażki
polityki margrabiego. Był też zdania, że to nie przykry charakter Wielopolskiego
doprowadził go do klęski:
Ale czyż stąd wynika, że przy większym zasobie cierpliwości i taktu doprowadziłyby dzieło do pomyślnego końca? Myślę, że nie i przypuszczam, iż upór, szorstkość
i gorsze nawet wady, od tych, które publiczność polską w margrabim raziły i czyniły
zeń jednostkę niepociągającą, również mało przeszkodziłyby mu do urzeczywistnienia
zamiarów, gdyby czas na to pozwalał41.
Według Spasowicza margrabiemu po prosto zabrakło czasu. Spasowicz oczywiście miał świadomość dużego talentu polemicznego swojego bohatera i w kontaktach z prasą, kształtującą przecież w niemałym stopniu ówczesną opinię publiczną,
dopatrywał się kolejnej słabości Wielopolskiego:
W miarę jak odlatywały nadzieje jedna po drugiej Wielopolski stawał się coraz bardziej
posępnym, rozjątrzonym, czepiającym się i zaciętym w prześladowaniu. Publiczność
nie lubiła go nigdy, przypisywano mu mściwość i butę bez granic i drobiazgowość.
W istocie nawet gdy stał się mężem stanu nie mógł się pozbyć przyzwyczajenia szermującego adwokata i publicysty-boksera42.
Te czynniki według redaktora petersburskiego „Kraju” miały zadecydować
o porażce polityki Wielopolskiego. Swą polityczną biografię kończył Spasowicz
w sposób żywo przypominający motyw tragicznego bohatera:
Im wyraźniejsze są teraz jego rysy, tym sympatyczniejszą staje się jego postać i [z] tem
większą można twierdzić pewnością, że jest to postać olbrzymia, jedna z tych, jeśliby je
cenić według zasług, należałoby pochować w podziemiach katedry na Wawelu43.
Podsumowując, w pracy Spasowicza Wielopolski jawił się jako postać tragiczna, uwikłana zarówno w mechanizmy polityki, jak i we własne cechy charakteru, co
pozostaje w drastycznej sprzeczności z twierdzeniem Rusin, jakoby Spasowicz gloryfikował Wielopolskiego jako przedstawiciela panslawizmu44. Pragnienie zrówna H. Lisicki, Aleksander Wielopolski, s. 368–369. O dyskusji na temat branki ze stycznia 1863 r.
oraz o reakcjach ówczesnej prasy galicyjskiej na ten wątek poruszony przez Lisickiego zob.:
A. Szwarc, Oceny powstania styczniowego, s. 291, przypis 18.
40
W. Spasowicz, Życie i polityka margrabiego Wielopolskiego, w: idem, Pisma, t. 3, Petersburg
1892, s. 314.
41
Ibidem, s. 225.
42
Ibidem, s. 285.
43
Ibidem, s. 302.
44
J. Rusin, Aleksander Wielopolski, s. 53.
39
150
Wojciech Dutka
nia Wielopolskiego z królami, do tego bowiem prowadzi postulowany przez niego
pochówek margrabiego na Wawelu, wynikał nie z faktu panslawistycznego zapatrzenia w Rosję, lecz z faktu, że Spasowicz widział w Wielopolskim męża polskiej
racji stanu. Bez wątpienia Spasowicz to autor piszący o Wielopolskim z wyraźną
sympatią, ale obraz Wielopolskiego, jaki wyłania się z tekstu redaktora „Kraju”,
jest dużo bardziej złożony niż założyła Rusin. Przyznam szczerze, nie znalazłem
w tym tekście wyraźnych twierdzeń, jakoby Wielopolski miał być zajadłym panslawistą, ponieważ w przekonaniu Spasowicza margrabia skłaniał się ku Rosji przede
wszystkim z powodu „rachuby i uznania solidarności interesów”45.
W 1880 r. ukazała się praca Kazimierza Gregorowicza (1833–1889)46 zatytułowana Pogląd krytyczny na wypadki 1861, 1862, 1863 i zaczerpnięte z nich wskazówki polityczne z powodu prac Bolesławity. W tym intrygującym, trudnym dziele,
powstałym w jakiejś nie do końca zrozumiałej odpowiedzi na pisma Józefa Ignacego Kraszewskiego, autor – związany podczas powstania z powstańczą lewicą
– próbował zbudować koherentną ocenę Wielopolskiego. Warto dodać, że do dziś
mało wiemy o Gregorowiczu, który pozostawił po sobie jedno z najbardziej wybitnych dzieł opisujących fenomen powstania styczniowego powstałe w drugiej połowie XIX w.47 Główną tezą tegoż autora jest pogląd, że Wielopolski był marionetką
w ręku cara48. Gregorowicz, analizując przede wszystkim program polityczny margrabiego oraz dysproporcję między próbami wprowadzenia go w życie a uwarunkowaniami, w których ów działał, dostrzegł problem podniesiony równolegle przez
Spasowicza – nieumiejętność dyskursu Wielopolskiego z opinią publiczną:
W każdym rządzie despotycznym, jak to jeszcze zauważył Montesquieu, jedyną drogą
do znaczenia i władzy jest ogólna nienawiść mieszkańców, jako dająca rękojmię wierności używanego narzędzia. Wielopolski wiedział o tem, toteż nie tylko nie łagodził, ale
drażnił opinię publiczną, uważając krzyki, jakie wzbudzał wszędzie dla swej osoby, za
środek nieomylny do zyskania tem większej władzy i znaczenia49.
W. Spasowicz, Życie i polityka, s. 314.
M. Tyrowicz, Gregorowicz Kazimierz (1833–1889), w: PSB, t. 8, s. 569–570.
47
Autor wstępu do wydanego w 1984 r. pamiętnika Gregorowicza, Wiesław Śladkowski, tak
pisał o nim: „stanowi niewątpliwie bardzo interesującą postać, jednocześnie jednak trudną
do jednoznacznej oceny, i to zarówno od strony działalności, jak i poglądów politycznych
i społecznych zawartych we wspomnieniach i innych jego pismach”. Natomiast w ocenie
Stefana Kieniewicza (choć jego ocena jest bardziej świadectwem czasów stalinowskich) Gregorowicz był najpierw związany z obozem „czerwonych”, a potem przeszedł na stanowisko
„białych”. Por.: W. Śladkowski, Wstęp, w: K. Gregorowicz, Zarys ważniejszych wypadków
w województwie lubelskim w 1861 roku, Lublin 1984, s. 5–16; S. Kieniewicz, Sprawa włościańska w powstaniu styczniowym, Wrocław 1953, s. 233.
48
K. Gregorowicz, Pogląd krytyczny na wypadki z roku 1861, 1862, 1863 zaczerpnięte z nich
wskazówki polityczne z powodu prac Bolesławity, t. 1, Kraków 1880, s. 130.
49
Ibidem, s. 69.
45
46
Diabeł, ostatni szlachcic czy rozumny patriota
151
A zatem, w ocenie Gregorowicza Wielopolski zachowywał się nieracjonalnie,
ponieważ takie nieracjonalne zachowanie miało podnieść jego prestiż. Muszę przyznać, że zachowane świadectwa mówią coś innego: Wielopolski wiedział, czego
chce, a protesty i niechęć społeczeństwa polskiego sprawiały mu wielką przykrość.
Wydaje mi się, że mamy raczej do czynienia z ideologiczną projekcją Wielopolskiego niż z faktycznym jego obrazem. Jednak Gregorowicz potrafił oddać Wielopolskiemu to, co sprawiedliwe:
W tej mierze chcąc zachować ścisłą sprawiedliwość, należy wyznać, iż przybrał on
postawę dobrego Polaka dbającego o prawa swej narodowości, postawę męża stanu,
przeprowadzającego niezależnie ułożony przez siebie system50.
Jednak mimo programu Gregorowicz widział Wielopolskiego jako przegranego
wskutek konieczności zmagania się z dwoma silnymi, przeciwstawnymi prądami:
niechęci, a potem nienawiści polskiej opinii publicznej Królestwa i obłudą władzy
rosyjskiej:
Silny ogólną nienawiścią chciał przeprowadzić zamierzone dzieło: nienawiść mieszkańców Królestwa Polskiego dawała mu zaufanie naczelnych władz rządowych; nienawiść
znów Moskali powinna była, wedle jego przekonania, wzbudzić jakąkolwiek ufność
w jego rodakach51.
Podobieństwo motywów hrabiego miotającego się między dążeniami rodaków
i władz rosyjskich było tylko pozorne. Rosjanie otwarcie nienawidzić mieli Wielopolskiego za wyższość, jaką im okazywał, oraz widzieć w nim zrazu użytecznego,
a potem coraz bardziej kłopotliwego polityka. O ile Spasowicz powtórzył za Lisickim motyw tragicznego bohatera w sytuacji bez dobrego wyjścia, o tyle Gregorowicz
próbował dopatrzyć się w tym motywie przyczyn jego porażki. Wielopolski miał
przegrać również dlatego, że zbyt wcześnie uwierzył, iż dwór carski i sam Aleksander II zaczęli go uważać za gwaranta, który jest w stanie zmienić sytuację w Polsce:
Przebaczono Wielopolskiemu jego dumę, jego pychę i jego lekceważenie w Petersburgu wszystkiego i wszystkich, jego zbyt swobodne postępowanie na dworze carskim;
czyniąc ustępstwa w drobiazgach, wynagradzano to sobie w przedmiotach bez porównania ważniejszych. Wielopolski sądząc, że imponuje i zdobywa moralnie Petersburg,
rzeczywiście wodzonym był na pasku, będąc moralną niejako osłoną Moskwy przeciwko wzburzonej opinii europejskiej52.
Wielopolski miał być przede wszystkim narzędziem w ręku Rosjan, dbałych
o zachodnią opinię publiczną. Gregorowicz sugerował, że gdy margrabia spełnił
Ibidem, s. 70.
Ibidem.
52
Ibidem, s. 80.
50
51
152
Wojciech Dutka
oczekiwania, pozbyto się go. Autor Poglądu krytycznego jako pierwszy w dyskursie zwrócił uwagę, że przyczyna porażki polityki Wielopolskiego na płaszczyźnie
Królestwa Polskiego była także pochodną jego wyobrażenia o narodzie polskim.
Błąd margrabiego miał polegać na uznaniu szlachty za jedyny podmiot polityki narodowej. Gregorowicz oskarżał zatem Wielopolskiego, że ten jedynie w szlachcie
widział naród polityczny53. To kolejna dysproporcja między jego wyobrażeniami
a postulatami społecznymi powstańczej lewicy, do której Gregorowicz należał podczas powstania.
Postać Wielopolskiego pojawiała się również w tekstach broszurowych, adresowanych do polskich chłopów. To wyjątkowo mało zbadane teksty, odbijające
paradygmat polityki niepodległościowej schyłkowych lat XIX w. Takim przykładem jest tekst Marii Wysłouchowej (1858–1905), polskiej nauczycielki oraz wybitnej działaczki ruchu ludowego, zatytułowany Za wolność i lud. Opowiadania z lat
1861–1864, wydany we Lwowie w 1903 r. nakładem drukarni W. Altenberga. Był
to tekst opublikowany na 50. rocznicę powstania styczniowego, czym wpisywał się
w opisaną ostatnio w literaturze formę upamiętniania historycznego 1863 r.54 Wysłouchowa podeszła do postaci Wielopolskiego zgodnie z politycznym paradygmatem, jaki wyznawała. Margrabia jawił się w jej narracji jako wyjątkowy zdrajca,
magnat (kontekst wielkiego właściciela ziemskiego z definicji był dla ludowców
nie do przyjęcia):
Car moskiewski dał wielką władzę w Polsce pewnemu magnatowi, Wielopolskiemu,
uczynił go ministrem, ufny, że wyrodny ten Polak potrafi stłumić życie budzące się
w ojczyźnie, że potrafi nagiąć naród do obroży niewolniczej, do posłuszeństwa. Jakoż
Wielopolski służył wiernie carowi, walcząc z własnym narodem. Trudna była to walka.
Naród nie chciał być poddańczuchem, prężył muskuły, by zerwać pęta. Wówczas Wielopolski wpadł na pomysł iście szatański. Doradził rządowi, aby młodzież, aby tych,
co najgoręcej kochali wolność i ojczyznę, wziąć do wojska i zapędzić daleko, aż kędyś
w głąb Rosyi55.
Wysłouchowa nakreśliła obraz przewidywalny, ale zarazem jasny i czytelny.
Wielopolski stanowił bardzo klarowny przykład zdrajcy, który wysługiwał się carowi. W jej narracji był nawet gorszy od Rosjan, działał „szatańsko”. Te oceny nie
mogą dziwić. Wysłouchowa adresowała ten dydaktyczny tekst do chłopów.
Wiele ciekawych wątków na temat dyskusji o roli Wielopolskiego w latach
1861–1863 przyniosła twórczość Bolesława Limanowskiego (1835–1935), najwybitniejszego polityka polskiej lewicy, a zarazem historyka amatora powstania
styczniowego. Limanowski, przybliżając postać Wielopolskiego, stwierdził, że
Ibidem, s. 184.
L. Michalska-Bracha, Powstanie styczniowe w pamięci zbiorowej polskiego społeczeństwa
w okresie zaborów, Kielce 2003.
55
M. Wysłouchowa, Za wolność i lud. Opowiadania z lat 1861–1864, Lwów 1903, s. 30–31.
53
54
Diabeł, ostatni szlachcic czy rozumny patriota
153
margrabia, „obdarzony od przyrody licznymi zdolnościami, z charakteru twardy,
surowy i mściwy”, rozumiejący po swojemu miłość ojczyzny, pragnął odegrać
znaczącą rolę. Limanowski za motor działań margrabiego uznał ambicję56. Limanowski dostrzegł, że początkowo Wielopolski spotkał się z sympatią, szczególnie
za cięty język oraz sposób, w jaki traktował licznych generałów rosyjskich oraz
rosyjskich urzędników Królestwa57. Charakterystyka Limanowskiego nabrała charakteru politycznej recenzji, krytycznej, ale nie pozbawionej szacunku do człowieka, prezentującego odmienny niż od autora światopogląd. Chociaż te „plusy”
jego działalności były niepodważalne, w przekonaniu historyka Wielopolski zepsuł sobie opinię mową do duchowieństwa (w przekonaniu Limanowskiego była
to mowa „wielce niepolityczna”) oraz rozwiązaniem Towarzystwa Rolniczego,
przez co stał się „moralnym sprawcą morderstwa z 8 IV 1861 roku”58. Warto
dodać, że z tego dzieła nie wynika, jak pisała Rusin, że Limanowski widział
w Wielopolskim zdrajcę. Wydaje mi się, że najważniejszym dla naszego tematu
tekstem Limanowskiego jest krótka broszura jego autorstwa wydana w Warszawie w 1912 r. pod tytułem Aleksander Wielopolski jego życie i działalność polityczna. W tekście tym Limanowski opisał ród, z którego wywodził się margrabia.
Opisał jego pierwsze kroki w polityce, a także zatarg z Konstantym Świdzińskim
o testament. Po nominacji na dyrektora Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Wielopolski miał się oddać swej ulubionej myśli „zespolenia
Polski z Rosyą przeciwko reszcie Europy”59. Wielopolski w tym tekście jawi się
jako okcydentalista. Limanowski dostrzegał pozytywy jego działalności: założenie Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie oraz równouprawnienie Żydów60.
Tekst tego autora nie jest jednoznacznie negatywny wobec Wielopolskiego. Podobne w tonie zdanie o Wielopolskim można odnaleźć w krótkiej broszurze Limanowskiego O powstaniu polskim 1863-4 roku dwa odczyty popularne, wydanej w Krakowie w 1913 r., na 50. rocznicę powstania. Stwierdził w niej, że
Wielopolski wprawdzie był zwolennikiem połączenia z Rosją, ale był też Polakiem
i przyjmując urząd, stawiał Rosjanom pewne warunki. I chociaż był nielubiany,
to wykazywał się niepospolitym rozumem i szybko zdobył w rządzie przewagę61.
Warto zaznaczyć, że jako przedstawiciel lewicy niepodległościowej Limanowski wykazał się dużym krytycyzmem i dystansem do swoich własnych, niekiedy
skrajnych przekonań politycznych. Jako historyk i polityk próbował analizować
Wielopolskiego przede wszystkim jako polityka, przez pryzmat jego działań. CeB. Limanowski, Historia ruchu narodowego 1861–1864, t. 1, Lwów 1882, s. 91.
Ibidem, s. 92.
Ibidem, s. 96.
B. Limanowski, Aleksander Wielopolski jego życie i działalność polityczna, Warszawa 1912,
s. 18.
60
Ibidem, s. 24.
61
B. Limanowski, O powstaniu polskim 1863–4 dwa odczyty popularne, Kraków 1913, s. 16.
58
59
56
57
154
Wojciech Dutka
chy charakteru i osobowość zeszły u Limanowskiego na dalszy plan. Wydawał się
rozumieć dylematy Wielopolskiego jako człowieka. Trudno dociec, dlaczego Rusin
uznała, że Limanowski pisał o margrabim bardzo krytycznie.
W ocenach Walerego Przyborowskiego (1845–1913)62, co podkreśliła Joanna
Rusin, dominował przychylny Wielopolskiemu klimat63. Wydaje mi się, że Przyborowski ewoluował w ocenie tej postaci. W jego najwcześniejszej pracy, zatytułowanej Wspomnienia ułana z roku 1863, a wydanej pod pseudonimem Z.L.S,
pisarz mocno skrytykował hrabiego, pisząc, że jego rządy to ciąg pomyłek, a największą miała być branka64. Dopiero w monumentalnej, czterotomowej dysertacji
Przyborowskiego poświęconej latom narastającego kryzysu politycznego w Królestwie, w Historii dwu lat, odnajdujemy nutę pozytywnego przewartościowania
oceny margrabiego. Idąc za inklinacją Krzysztofa Groniowskiego, dowodzącego,
że po początkowym zauroczeniu pozytywizmem Przyborowski „ewoluował ku
postawom lojalistycznym i ugodowym”65, można spróbować odczytać zmianę
w postrzeganiu postaci Wielopolskiego jako efekt politycznych zapatrywań autora. Postać Wielopolskiego, jak mało która, ogniskowała polemiki polityczne. We
wspomnianej Historii dwu lat Przyborowski wyliczył pozytywne strony charakteru margrabiego, choć zaznaczył, że jego celem była po prostu władza66. Wielopolski miał wierzyć w Polskę ziemską i realną, a nie romantyczną, i gotował się
do pracy dla kraju67. W następnym tomie dzieła uderzył w bardziej apologetyczny
ton, pisząc, że „wszystkich tych projektów, świadczących niezaprzeczalnie o rozumie i patriotyzmie margrabiego, nie sposób zliczyć”68. Dopiero na przełomie
XIX i XX w. Przyborowski odważył się na nieco bardziej wyważoną ocenę polityczną, charakteryzującą się pewnym podobieństwem do podniesionego przez
Kazimierza Gregorowicza motywu samotności Wielopolskiego. W tekście zatytułowanym Historia szczęściu miesięcy. Ustęp z dziejów 1862 roku czytamy, że
Literatura o Przyborowskim: J. Cieślikowski, Walerego Przyborowskiego powieść historyczna dla dzieci, „Studia Pedagogiczne” 1958, nr 5, s. 123–146; J. Detko, Powstanie styczniowe
w twórczości pisarzy minorum gentium, w: Dziedzictwo literackie powstania styczniowego,
Warszawa 1964; J. Figarska, Uwagi do biografii Walerego Przyborowskiego, „Przegląd Humanistyczny” R. 6, 1977, s. 173–174; Historiografia polska doby pozytywizmu (1865–1900).
Kompendium dokumentacyjne, red. R. Przelaskowski, Warszawa 1968, s. 112; K. Groniowski, Walery Przyborowski – historyk powstania styczniowego, „Przegląd Świętokrzyski” 1971,
nr 2, s. 203–208; S. Mijas, Trubadur wolności, w: idem, Świętokrzyskie szlaki literackie, Łódź
1973, s. 118–130; S. Kieniewicz, G. Skotnicka, Walery Przyborowski, w: PSB, t. 29, s. 81–84;
B. Cioch, Walery Przyborowski – historyk, literat, publicysta, Opole 1994 (mps).
63
J. Rusin, Aleksander Wielopolski, s. 55.
64
W. Przyborowski [Z.L.S], Wspomnienia ułana z roku 1863, Poznań 1874, s. 8.
65
K. Groniowski, Walery Przyborowski, s. 203.
66
W. Przyborowski, Historia dwu lat, t. 2, Kraków 1893, s. 262.
67
Ibidem, t. 1, s. 72.
68
Ibidem, t. 3, s. 214–216.
62
Diabeł, ostatni szlachcic czy rozumny patriota
155
„hrabia był sam”69. W tekście tym pisarz zaznaczył, że Wielopolski był postacią
niejednoznaczną, ale zarazem podkreślał jego zasługi na polu gospodarki, zniesienia częściowo stanu wojennego oraz oczynszowania włościan70.
Stanisław Krzemiński (1839–1912)71, wybitny działacz powstańczej lewicy
i publicysta polityczny, scharakteryzował Wielopolskiego w pracy Dwadzieścia
pięć lat Rosji w Polsce 1863–1888. Zarys historyczny. Krzemiński atakował margrabiego i zarzucał mu przede wszystkim napawanie się władzą dla niej samej.
Z powodu temperamentu Wielopolski miał się zamienić w despotę72. Motyw „napawania się władzą” w narracji Krzemińskiego urósł do głównej przyczyny niepowodzenia hrabiego. Według tego autora Wielopolski był winny masakry 8 kwietnia
1861 r., a potem ogłosił „biskupom, że nie ścierpi rządu w rządzie”73. Ostatecznie
ocena Wielopolskiego, jaką wyraził Krzemiński, była druzgocąca. Pisał, że margrabia był dobrym statystą, ale „mizernym politykiem”, a człowiekiem pysznym
i odpychającym, niewyleczonym z chorób polskiej magnaterii, ale nade wszystko
miał prześcigać samych Rosjan wiarą w panslawizm74. Podstawowym składnikiem
oceny Krzemińskiego jest niechęć. Ta niechęć zapewne była po części elementem zapatrywań politycznych oraz pasji polemicznej autora. Warto podkreślić, że
przedstawiciel lewicy Krzemiński nie zachował tego obiektywizmu, jaki charakteryzował innego przedstawiciela tego ugrupowania, Limanowskiego.
Inny uczestnik walk, zasłużony dla powstania w Galicji, historyk amator Jan
Stella-Sawicki (1831–1911)75, osławiony pomocą organizowaną dla powstania
w Galicji pułkownik „Struś”, a także wybitny lekarz i propagator higieny, postać
prawie całkowicie zapomniana, nie pozostawił na Wielopolskim przysłowiowej
„suchej nitki”. Pisał, że ostatnie chwile przed powstaniem styczniowym były związane z działalnością człowieka, który „odegrał straszną rolę w ojczyźnie” i był odszczepieńcem od idei narodowej. Zarazem płynęła w nim krew polskich magnatów,
ale jego rodzina nie wydała ani jednego wybitnego męża, a sam margrabia był
raczej materiałem na Radziejowskiego i Ponińskiego76. To bezlitosna ocena. Autor widział w Wielopolskim zdrajcę na równi z magnatem kojarzonym z najazdem
W. Przyborowski, Historia sześciu miesięcy. Ustęp z dziejów 1862 roku, Petersburg 1901,
s. 162.
70
Ibidem, s. 162–168.
71
K. Górski, Stanisław Krzemiński. Człowiek i pisarz, Wilno 1936; idem, Stanisław Krzemiński
1839–1912, w: Literatura polska w okresie realizmu i naturalizmu, t. 3, Warszawa 1969,
s. 615–634; idem, Krzemiński Stanisław, w: PSB, t. 15, s. 252–254.
72
S. Krzemiński, Dwadzieścia pięć lat Rosji w Polsce 1863–1888. Zarys historyczny, Lwów
1892, s. 13.
73
Ibidem.
74
Ibidem, s. 14.
75
S. Kieniewicz, M. Domańska-Nogajczyk, Jan Stella-Sawicki (1831–1911), w: PSB, t. 43,
s. 352–357.
76
J. Stella-Sawicki, Obrazki z powstania 1861–1865, t. 1, Lwów 1894, s. 48.
69
156
Wojciech Dutka
Szwedów z 1655 r. oraz z politykiem z czasów rozbiorów. Zarzucał mu mściwość
i małostkowość, tak że „nie było sąsiada, rządcy dóbr, ekonoma, z którym by się
nie procesował o jakieś urojone pretensje lub niezapłaconą pensję”77. Powołując się
na Zygmunta Krasińskiego, Stella-Sawicki przyrównał Wielopolskiego do babilońskiego króla Nabuchodonozora. W innej pracy, wydanej w 1905 r. Stella-Sawicki
zarzucał także Wielopolskiemu, że nie potrafił stosować władzy, jaką posiadał, dla
dobra Polaków78. W pracach Stelli-Sawickiego trudno doszukać się jednego dobrego słowa o Wielopolskim.
Równie jednoznaczną, choć ukierunkowaną na apologię postaci margrabiego wizję jego działań w okresie poprzedzającym powstanie styczniowe zawarł
w swym dziele Rzecz o roku 1863 Stanisław Koźmian (1836–1922)79. Stosunek
tego galicyjskiego polityka, publicysty i – śmiało rzec można – najwybitniejszego
ze stańczyków do powstania styczniowego został niedawno przedstawiony w literaturze80. Ta niezwykła, trzeba przyznać, apologia, została wyrażona dobitnie przez
samego autora w słowach: „Rzucenie się Wielopolskiego w wir wypadków było
genialnem”81. Te słowa trzeba potraktować jako główną tezę biograficznej refleksji
Koźmiana nad osobą hrabiego. Wielopolski genialnie starał się rozwiązać sprawę
chłopską oraz sprawę mniejszości narodowych (Żydów). Powodem jego upadku
była zawiść Polaków. Koźmian, zgodnie z główną tezą swego dzieła, mającego
usprawiedliwić polityczne zaangażowanie się „białych” w powstanie, wykreował
bardzo idealistyczny obraz Wielopolskiego, który w jego narracji jawił się jako
mąż opatrznościowy, najwybitniejszy polski polityk po 1815 r. Można nawet odnieść wrażenie, że według Koźmiana tylko wybitna jednostka mogła zapobiec powstaniu, głównemu złu, szkodzącemu bytowi narodowemu. Zarazem idealizacja
Wielopolskiego, oparta na historiograficznej kategorii sublime, stała się idealizacją
polityki ugodowej, lojalistycznej, rezygnującej z aspiracji niepodległościowych
jako nierzeczywistych i nierealnych. Jak zauważył Andrzej Szwarc, w narracji
Koźmiana charakterystyczne były „ogromne liczby superlatywów” względem
margrabiego, przy jednoczesnym ostrym potępieniu samego powstania82. Jednak
Koźmian ukazał całość swych poglądów na osobę Wielopolskiego w mało znanym
szkicu politycznym, wydanym w zbiorze jego pism politycznych. Koźmian pisał,
Ibidem, s. 49.
J. Stella-Sawicki, Rok 1863, Lwów 1905, s. 20.
79
Z. Jabłoński, J. Zdrada, Stanisław Koźmian, w: PSB, t. 15, s. 61–66; A. Bar, Teatr krakowski
pod dyrekcją Koźmiana, Lwów 1939; S. K. Rostworowski, Stanisław Koźmian i rok 1863,
„Przegląd Polski i Obcy” 1958, nr 4, s. 93–98; J. Got, Stanisław Koźmian, w: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 1984, t. 1, s. 488.
80
Zob.: W. Dutka, Stanisław Koźmian (1836–1922) wobec powstania styczniowego, „Przegląd
Humanistyczny” R. 54, 2010, nr 4 (421), s. 75–89.
81
S. Koźmian, Rzecz o roku 1863, t. 2, Warszawa 1903, s. 145.
82
A. Szwarc, Oceny powstania styczniowego, s. 293.
77
78
Diabeł, ostatni szlachcic czy rozumny patriota
157
że osoba Wielopolskiego łączy w sobie potęgę i grozę tragedii greckiej, i że jest ona
do pewnego stopnia uosobieniem tragicznych losów narodu polskiego83. Koźmian
napisał też, że nawet jeśli Wielopolski popełniał mniejsze błędy, to największy błąd
popełnił naród polski, odrzucając go84.
Owa bezkrytyczna dyskursywność tez Koźmiana odnośnie do Wielopolskiego
spotkała się z miażdżącą krytyką jego ideowych oponentów, przedstawicieli patriotycznych kół skupiających byłych uczestników powstania i badaczy amatorów
dziejów tego zrywu narodowego. Szczególnie zajadłą krytykę poglądów Koźmiana
na powstanie styczniowe, a także na osobę Wielopolskiego, przedstawiło lwowskie
środowisko weteranów powstania styczniowego. W dużym skrócie, ze środowiskiem tym czuli się związani Tadeusz Romanowicz, Aleksander Skotnicki, wspomniany już Jan Stella-Sawicki, a także Józef Białynia-Chołodecki oraz Franciszek
Rawita-Gawroński85. Uważali oni Wielopolskiego za zdrajcę, a przyczyny jego klęski upatrywali przede wszystkim w tym, że chciał służyć i Rosji, i Polsce. Polska
miała go odepchnąć, a Rosja, wykorzystawszy jako narzędzie polityczne, odstawiła na boczny tor. Tym samym mamy do czynienia ze spotykanym już wcześniej
motywem: Wielopolski jako marionetka rosyjska86. Przy okazji lwowscy weterani
odnieśli się także do ideowych oponentów, pisząc, że wszyscy oni: Koźmian, „panegirysta Lisicki” i Przyborowski, przyczyn klęski Wielopolskiego szukali przede
wszystkim poza margrabią. Wszyscy mieli być winni, tylko nie on. A tymczasem
według lwowskich weteranów 1863 r. największym wrogiem Wielopolskiego był...
on sam, ponieważ był „butny i wszystkich poniżał”87.
Podobnie anonimowy, tajemniczy autor ciekawej broszury politycznej Fikcje
ugodowe, pisanej z pozycji niepodległościowej i patriotycznej, za przyczynę klęski
Wielopolskiego brał jego „szaloną pychę”, z której pochodziły inne jego grzechy,
przede wszystkim zarozumiałość i arogancja. Wszystkich do siebie zraził88. Anoni S. Koźmian, Aleksander Wielopolski szkic polityczny, w: idem, Pisma polityczne, Kraków
1903, s. 571.
84
Ibidem, s. 578.
85
Zob.: S. Kieniewicz, Tadeusz Romanowicz (1843–1904), w: PSB, t. 21, s. 593–593; H. Kozłowska-Sabatowska, Między konspiracją a pracą organiczną. Młodość Tadeusza Romanowicza, Kraków 1986; Z. Wójcik; Franciszek Gawroński-Rawita, w: PSB, t. 3, s. 330–331;
L. Michalska-Bracha, Józef Białynia-Chołodecki – badacz powstania styczniowego, w:
Powstanie styczniowe, s. 309–318; O. Szeleżyk-Komeda, Beletrystyka Franciszka Rawity-Gawrońskiego na tle polskiej powieści historycznej o tematyce ukraińskiej, Kraków
2007 (doktorat UJ; mps); S. Kieniewicz, M. Domańska-Nogajczyk, Jan Stella-Sawicki,
s. 352–357.
86
Stronnictwo krakowskie o powstaniu styczniowym. Rozprawa w Kole Literackim we Lwowie,
red. T. Romanowicz, Lwów 1895, s. 39.
87
Ibidem, s. 40, 43.
88
Anonim, Fikcje ugodowe. Odpowiedź na rozmowę polityczną Piotra Warty o chwili obecnej
głos z Warszawy, Kraków 1898, s. 41.
83
158
Wojciech Dutka
mowy autor inteligentnie zauważył, że apologeci Wielopolskiego usprawiedliwiają
go za dobre chęci, a narodu polskiego, który niegdyś był wielkim, a teraz niewolnikiem, nie usprawiedliwia ból89. Autor dostrzegł także, że polscy ugodowcy z drugiej połowy XIX w. mogą w Wielopolskim widzieć swego „protoplastę”. Inklinacje autora broszury potwierdził Andrzej Szwarc, wydając pracę poświęconą idei
ugodowej wobec Rosji w XIX w.90 Dla ugodowców Wielopolski stał się żywym
pomnikiem, wzorcem, choć nie zawsze przyjmowanym bezkrytycznie.
Przełom stuleci okazał się czasem podatnym na intensyfikację polemik wokół
Wielopolskiego. W 1902 r. ukazała się nieco kuriozalna w treści i formie książka,
skrajna apologetyka margrabiego, autorstwa równie skrajnego w swych poglądach
ultrakatolickiego pisarza politycznego Jerzego Moszyńskiego91. Praca ta zawiera
przede wszystkim pochwałę roli Wielopolskiego, a przede wszystkim zaciętą krytykę pracy Przyborowskiego Historia sześciu miesięcy, która najwidoczniej bardzo
zirytowała Moszyńskiego. W tekście autor przedstawił idealizację absolutną: nie
było takiej rzeczy podczas rządów margrabiego, której nie zrobiłby dobrze. Swoistym „przełomem” narracyjnym tej pracy jest pozorna dymisja, jaką margrabia
złożył w 1862 r., po czym udał się do Petersburga i wrócił stamtąd z ustępstwami
cara. Gdy hrabia wrócił z Petersburga, był absolutnym zwycięzcą, a na Królestwo
Polskie miała spłynąć fala łaski carskiej, dzięki czemu powstało wiele instytucji
narodowych i autonomicznych92. Wszystko, co było potem: zamachy, ferment rewolucyjny prowadzący po powstania struktur podziemnych Komitetu Centralnego,
było wynikiem „spisku przeciwko margrabiemu”. Moszyński przyrównał też Wielopolskiego do prawdziwego „polskiego Wallenroda”93. Chociaż koncepcja gloryfikacji Wielopolskiego zaproponowana przez Moszyńskiego oparta jest na jego
skłonnościach do politycznego ekstremum, wydaje się warta odnotowania.
W 1908 r. Aleksander Kraushar (1842–1931)94, historyk, poeta i publicysta,
a także weteran powstania styczniowego, wydał broszurę zatytułowaną Trzy epizody z politycznej działalności margrabiego W. W tekście tym, o wymowie niechętnej wobec Wielopolskiego, skupił się na epizodach z jego życia przed powstaniem styczniowym: a więc okresem parlamentarnej działalności margrabiego przed
1831 r., listem do Metternicha oraz procesem o bibliotekę Świdzińskich. Wielo Ibidem, s. 44.
W pracy tej Szwarc nie odkrył, kto był autorem broszury, ale przekonywał, że należy doszukiwać się go wśród przeciwników politycznych Erazma Piltza, czyli Piotra Warty, przeciw
któremu sygnowana była broszura Fikcje ugodowe. Zob.: A. Szwarc, Od Wielopolskiego,
s. 232–233.
91
Zob.: J. Moszyński, Aleksander Wielopolski w oświetleniu masońsko-liberalnej prawdy historycznej, Kraków 1902.
92
Ibidem, s. 23.
93
Ibidem, s. 146–147.
94
J. Maternicki, Aleksander Kraushar (1842–1931), w: PSB, t. 15, s. 241–244.
89
90
Diabeł, ostatni szlachcic czy rozumny patriota
159
polski w bruszurze Kraushara jest odrażającym domowym despotą, który staje się
despotą całej Polski.
Dwa lata później w Wiedniu ukazała się dysertacja Augusta Sokołowskiego
zatytułowana Powstanie styczniowe, będąca ciekawą, dużą, kilkusetstronicową
monografią całego powstania. Wbrew twierdzeniu Joanny Rusin, piszącej, że Sokołowski należał do historyków faworyzujących postać Wielopolskiego, wypada
zaznaczyć, że w pracy Sokołowskiego odnajdujemy argumenty przeciwne. W charakterystyce osoby dominuje stanowczy, choć wyważony krytycyzm. Sokołowski
stwierdził, że był to człowiek rozumny, ale nie miał zalet towarzyskich ani daru
zjednywania sobie ludzi. Jego postać była wyniosła i ociężała, i te cechy czyniły
go nieprzystępnym95. Sokołowski odniósł się również do polityki Wielopolskiego. W tym aspekcie także trudno dopatrzyć się znamion faworyzacji, jak błędnie
ujmowała to Rusin. Sokołowski bowiem dał wyraźnie do zrozumienia, że działalność Wielopolskiego jest godna zastanowienia, ale dziwić może, że „człowiek tak
zdolny do rządzenia wykazywał tak wielkie dyletanctwo w kontaktach z ludźmi”96.
Wbrew stanowisku Rusin, która zapewne pobieżnie zapoznała się ze źródłami, wypada zaliczyć Sokołowskiego do grona tych, którzy rzeczowo, bez emocji krytykowali Wielopolskiego. W jego pracy nie mogłem odnaleźć apologii.
W 1911 r. Mieczysław Gawlik napisał broszurę o powstaniu styczniowym,
w której stwierdził, że „Wielopolski był człowiekiem twardym i bezwzględnym,
ale niewierzącym w rewolucje”97. Gawlik wyraził także pogląd, że „w innych
czasach może byłby dla Polski dobry”98. Oznacza to, że autor broszury, oceniając
Wielopolskiego jako zdecydowanego polityka, de facto wyraził pogląd, że przed
powstaniem styczniowym rządy hrabiego nie były dobre.
Nie można tego powiedzieć o pracach opublikowanych z okazji 50. rocznicy
zrywu styczniowego. Napisane z perspektywy „poetyki wzniosłości” lub po prostu z zamiarem „przewartościowania” znaczenia 1863 r., przeważnie krytykowały
Wielopolskiego. Zakres owej krytyki był różny i uzależniony od światopoglądu
piszącego. I tak, Maria Bogusławska, autorka rocznicowej broszury poświęconej
pamięci powstania, pisała, że Wielopolski był to „człowiek bardzo wykształcony,
po swojemu kraj kochający, ale człowiek nieprzebranej pychy, nieprzebierający
w środkach, gdy chodzi o zniszczenie przeciwnika”. Dlatego obmyślił brankę, która stała się katalizatorem powstania99. To kolejny przykład rzeczowej krytyki Wielopolskiego jako polityka. Na pierwszy plan wybiła się zwłaszcza bezwzględność
A. Sokołowski, Powstanie styczniowe, Wiedeń 1910, s. 49.
Ibidem, s. 99.
97
M. Gawlik, O powstaniu styczniowym 1863 roku, Lwów 1911, s. 14.
98
Ibidem, s. 214.
99
M. Bogusławska, Pamiątka powstania 1863 roku w pięćdziesiątą jego rocznicę, Kraków
1913, s. 17.
95
96
160
Wojciech Dutka
w dążeniu do celu. W kolejnej broszurze, której autorką była Helena Mossaczowa,
czytamy, że „Wielopolski był dobrym patriotą i zacnym obywatelem, ale zaprzedanym złej sprawie”100. W kolejnej pracy historycznej wydanej w okrągłą rocznicę
zrywu, w książce Franciszka Rawity-Gawrońskiego, lwowskiego historyka powstania styczniowego i jego weterana, odnajdujemy trzeźwą krytykę Wielopolskiego.
Postępowanie hrabiego wobec patriotycznej młodzieży skupionej w stronnictwie
„czerwonych” Rawita-Gawroński tłumaczył tym, że Wielopolski był nieprzyjacielem spisków. Uważał, że w państwie praworządnym nie może do nich dochodzić101.
W jego opinii tragedia Wielopolskiego polegała na tym, że nie rozumiał, iż działa
na rzecz „Moskwy”, która państwem praworządnym nie była102. Wydaje się, że
także w pisarstwie Rawity-Gawrońskiego powraca motyw dramatycznego uwikłania margrabiego, jakże znany z prac Przyborowskiego i Gregorowicza. Lwowski
historyk amator potrafił również oddzielić płaszczyznę krytyki polityki ugodowej
wobec Rosji od zasług Wielopolskiego na płaszczyźnie edukacji, prawodawstwa
i nauki. Pisał, że Rosjanom bardzo imponował autokratyzm Wielopolskiego, ale
w końcu car się na nim zawiódł, bo ten nie uspokoił Polski, choć wiele dobrego
zrobił na polu oświaty i wychowania103 .
Ostatnim autorem, który pisał o Wielopolskim przed wybuchem I wojny światowej, był Józef Grabiec-Dąbrowski. Zanalizujemy dwie jego prace wydane przed
1918 r. Podobnie jak w przypadku poglądów Sokołowskiego, doszedłem do wniosków przeciwnych niż wspomniana już wielokrotnie Joanna Rusin. Zaliczyła ona
Grabca-Dąbrowskiego do grona historyków faworyzujących Wielopolskiego,
a tymczasem stanowisko to jest prawdziwe tylko w odniesieniu do dużej pracy
Grabca-Dąbrowskiego o Wielopolskim wydanej w 1924 r.104 W istocie był krytykiem jego osoby, a chaotyczna i niespójna ocena Wielopolskiego z książki Ostatni
szlachcic wiązała się z popełnionymi przez tego historyka amatora błędami metodologicznymi105. W najwcześniejszej pracy poświęconej powstaniu, wydanej
w 1913 r., stwierdził, że zamachy Rylla i Rzońcy uczyniły z margrabiego popularną
H. Mossaczowa, Krwawe dzieje. Historia powstania styczniowego w 50. rocznicę opowiedziana, Lwów 1913.
101
F. Rawita-Gawroński, Walka o wolność w roku 1863, Lwów 1913, s. 54.
102
Ibidem, s. 55.
103
Ibidem, s. 38.
104
J. Grabiec-Dąbrowski, Ostatni szlachcic. Aleksander hrabia Wielopolski margrabia Gonzaga
Myszkowski na tle dziejów, t. 1–2, Warszawa 1924.
105
Cały wywód, jakoby Grabiec-Dąbrowski faworyzował postać Wielopolskiego, Rusin oparła
tylko na tym dwutomowym dziele. W ocenie Mariana Kukiela praca Ostatni szlachcic nie
dała ostatecznej odpowiedzi, jaki był Wielopolski. Kukiel pisał: „Sam Grabiec widzi w nim
butnego reakcyjnego magnata, rys postępowego męża stanu [...]. Uwikłany w tę sprzeczność,
brnął Grabiec w coraz dalsze [...]. Sam Grabiec był publicystą politycznym i historykiem
amatorem. Pisząc to dzieło, oparł się poza pracą Lisickiego na późniejszej literaturze historycznej i pamiętnikarskiej. Nie dotarł do papierów margrabiego, faktów niewiele przy100
Diabeł, ostatni szlachcic czy rozumny patriota
161
osobę. Popularność szybko się ulotniła, kiedy skazał młodych zamachowców na
śmierć. Margrabia pozostał do końca oświeconym despotą, jakimś anachronicznym politykiem polizeistaatu, jakim był od momentu objęcia rządów106. Wielopolski został porównany do „oświeconego despoty”, więźnia swego anachronicznego systemu myślenia. Konfrontował przemyślenia względem osoby margrabiego
z faktami, świadczącymi przeciw niemu. W następnej pracy poświęconej powstaniu styczniowemu, wydanej w 1917 r. w Warszawie, odnajdujemy jeszcze bardziej
złożone oceny hrabiego. Historyk sugerował, że tragedia Wielopolskiego polegała
na tym, iż traktował Moskwę jako żywioł uczciwy, jako państwo działające w duchu prawa i kultury, podczas gdy Rosja taka nie była107. To motyw zaskakująco
podobny do poglądu podniesionego wcześniej przez Rawitę-Gawrońskiego. Ów
motyw niezrozumienia istoty Rosji w przekonaniu Grabca-Dąbrowskiego łączył
się ściśle z lojalizmem. Wielopolski był człowiekiem rozumnym i bezwzględnie
lojalnym wobec króla Polski, a zarazem cara Rosji. Margrabiego opętało widmo
straszliwego, nieuchwytnego spisku, naród zaś wydawał mu się „rozanarchizowanym niedojrzałym zbiorowiskiem szaleńców”, które trzeba ugiąć i wychować108.
Analiza Grabca-Dąbrowskiego wydaje się spójna i rzeczowa. Wiązał on fakty z historii kraju pod rządami Wielopolskiego i korelacje oraz uwarunkowania rosyjskie
prowadzonej przez niego polityki. W żadnym wypadku historyk ten nie faworyzował postaci hrabiego, tylko poddał ją rzeczowej, choć amatorskiej analizie historyczno-politycznej.
Żadna z postaci dziewiętnastowiecznej historii polskiej pod zaborami nie spowodowała tylu polemik i kontrowersji co postać Aleksandra Wielopolskiego. Jego
rządy, przypadające na tragiczne w bilansie lata 1861–1863, stały się podstawą
sporu toczonego przez cały okres niewoli oraz po 1918 r., choć z mniejszą intensywnością. W owym dyskursie ścierały się przede wszystkim dwie odmienne
wizje polskiego życia pod zaborami: ugodowa i niepodległościowa. Praktycznie
od Popiela, broniącego margrabiego już w 1864 r., „ugodowcy” starali się wykazywać dodatnie strony rządów Wielopolskiego, choć w tym nurcie znalazły się prace
apologetyczne i zupełnie bezkrytyczne. Zjawiskiem mniej rozpowszechnionym
była ewolucja poglądów – od krytyki do apologii. Przykładem takiej drogi były
wypowiedzi Przyborowskiego. Warto odnotować, że wśród autorów odległych od
nurtu ugodowego zdarzały się ogólnie pozytywne oceny margrabiego, choć zara-
sporzył”. Kontekstu opisanego przez Kukiela Rusin pod uwagę nie wzięła. Por.: J. Rusin,
Aleksander Wielopolski, s. 32; M. Kukiel, Historia w służbie teraźniejszości, s. 224–225.
106
J. Grabiec-Dąbrowski, Rok 1863, Poznań 1913, s. 196.
107
J. Grabiec-Dąbrowski, Powstanie styczniowe, Warszawa 1917, s. 38.
108
Ibidem, s. 66.
162
Wojciech Dutka
zem krytykujące jego trudną, konfliktową osobowość. Do takich autorów można
z pewnością zaliczyć Bolesława Limanowskiego.
Do najwybitniejszych krytyków zaliczyć trzeba Gregorowicza, podnoszącego
nie tylko samotność Wielopolskiego, lecz także sprzężenie między celami politycznymi hrabiego oraz celami polityki carskiej. Krytycy formułowali również bardziej
dosadne, bezlitosne oceny. Autorzy tacy jak Wysłouchowa oraz neoromantycy
Buszczyński i Stella-Sawicki akcentowali przede wszystkim zdradę, jakiej miał się
dopuścić Wielopolski, oraz arogancję, pychę i butę hrabiego. W tych jednoznacznie
złych cechach jego charakteru upatrywali przyczyn jego porażki.
Spór o Wielopolskiego był przede wszystkim dyskursem o polityce, w której
historii użyto tylko jako formy przedstawienia treści politycznych. Uprawnioną
częścią dyskursu była przeszłość, ale była odczytywana i ciągle uaktualniana z pozycji koncepcji politycznych dotyczących zasad życia polskiego pod zaborami.
Analizowany okres niewoli nie dał odpowiedzi na pytanie, kim był i jakie miejsce zajął w latach 1861–1863 Aleksander Wielopolski. Dopiero w XX stuleciu,
w miarę oddalania się od perspektywy powstania, podjęto próby odpowiedzi na to
zagadnienie. Jerzy W. Borejsza pisał:
Wielopolski, polityk dużej fachowości, dalekowzroczności i siły charakteru, niewiele
mógł zrobić między rządzącym zawsze przy pomocy bagnetów Petersburgiem a powstańczymi sztyletami. Żadna ze stron nie dała mu prawdziwej szansy109.
I chyba na tym polegał dramat człowieka.
Wojciech Dutka
The Devil, the Last Noble or Wise Patriot?
Alexander Wielopolski in Polish Historiography
of the January Uprising, 1863–1918
S u mm a r y
Aleksander Wielopolski (1803–1877) was one of the most controversial persons in
Polish history of 19th century. He became a man responsible for governing the Kingdom of
Poland (part of Russian partition) in years 1861–1863. His provocation from January 1863,
when he declared that Polish youth enter the Russian army, influenced the January Uprising,
a national movement against Russia. He became a symbol of great discourse in 2nd part of
19th century. The apologists like Henryk Lisicki, Stanisław Koźmian, Walery Przyborowski
and others seemed to see Wielopolski as a tragic hero, who understood deeply that in politi-
109
Zob.: J. W. Borejsza, Piękny wiek XIX, Warszawa 1984, s. 262.
Diabeł, ostatni szlachcic czy rozumny patriota
163
cal circumstances of Russian domination there was only one way for the Polish nation,
a loyalist. They claimed his achievements in organizing the country, and school reform.
The critics attacked Wielopolski after the defeat of Uprising in 1864. They saw
he was a traitor, collaborating with Russians and helped them in defeating the national
movement. These publicists like Jan Stella-Sawicki, Agaton Giller, Aleksander Karushar,
Bolesław Limanowski claimed also his brutality, rudeness, and very complicated behaviour
which turned the Warsaw streets against him in time of national persecution.
The paper presents the voices from 19th century in chronological method. This is a depth
study in Polish historiography of 1863 January Uprising, which had also a strong route of
publicist form. The paper also reveals to contemporary works about these historiography
and discusses with some part of it (Joanna Rusin).
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
Tomasz Krzemiński
Toruń
W cieniu kordonu
Społeczne aspekty funkcjonowania granicy
prusko-rosyjskiej w XIX i na początku XX wieku
w rejonie Kujaw, ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej
(rekonesans badawczy)
Problem oddziaływania istniejącej od 1815 r. do początku lat dwudziestych
XX w. granicy zaborczej w rejonie Kujaw oraz ziem chełmińskiej i dobrzyńskiej
na rozwój procesu dziejowego tych terenów nie znalazł dotychczas oddźwięku
w historiografii regionalnej. Badacze interesowali się tym zagadnieniem raczej na
marginesie prac związanych z opisem przeszłości poszczególnych miejscowości
i subregionów (Torunia, Golubia, Dobrzynia, Aleksandrowa Kujawskiego, Służewa, Kujaw itp.). Wzmiankowane były zatem, i nierzadko podkreślane, interakcje
kordonu z gospodarką, rozwojem przestrzennym oraz kulturą ludową okolicznych
ziem i miejscowości, lecz prace poświęcone wyłącznie temu zagadnieniu są nieliczne. Z uwagi na fakt, że wpływ dawnej granicy na szeroko pojęty krajobraz
kulturowy dostrzec można do czasów współczesnych, szczególne zainteresowanie
budziły przede wszystkim wszelkie różnice i konsekwencje spowodowane przeszło
wiekową separacją1. Nieistniejąca bowiem granica oddziaływa nadal na strukturę
Por.: Pozostałość granicy rozbiorowej w świadomości i kulturze materialnej ludności gminy
Golub-Dobrzyń, red. J. Holzer, Warszawa 1980; T. Karwicka, Granice zaborów jako czynnik zróżnicowania kulturalnego regionu, „Rocznik Muzealny. Muzeum Ziemi Kujawskiej
i Dobrzyńskiej” 1985, t. 1, s. 85–90; T. Łaszkiewicz, Konsekwencje zaborów dla Kujaw, w:
Spotkanie dwóch cesarzy w Aleksandrowie. Z dziejów miasta i regionu w okresie zaborów,
red. A. Cieśla, Aleksandrów Kujawski 2007, s. 59–71; J. Święch, Zróżnicowanie budownictwa ludowego na Kujawach jako rezultat podziałów rozbiorowych, „Rocznik Muzealny. Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej” 1985, t. 1, s. 91–98. Na jesieni 2011 r. zagadnienie
dawnego pogranicza zaborczego stało się tematem szkoły letniej „Trialog” zorganizowanej
1
166
Tomasz Krzemiński
gospodarczą, a nawet demograficzną regionu2. Mimo istotnego wpływu tej – z jednej strony abstrakcyjnej, z drugiej zaś niezwykle realnej – linii podziału, brak próby
przyjrzenia się i rekonstrukcji obrazu życia codziennego mieszkającej dawniej po
obu jej stronach ludności.
W dniu 3 maja 1815 r. w Wiedniu dyplomaci Austrii, Rosji i Prus podpisali układ
o podziale schedy terytorialnej Księstwa Warszawskiego. Północno-zachodnie departamenty tej napoleońskiej namiastki państwowości polskiej stały się przedmiotem przetargów pomiędzy przedstawicielami Prus i Rosji. W ostateczności zdecydowano o przekazaniu w posiadanie królowi pruskiemu Wielkopolski oraz ziemi
chełmińskiej; cała reszta Księstwa, z wyjątkiem okolic Krakowa, przypadła Aleksandrowi I, który zyskał tytuł króla polskiego. Ustalenia terytorialne układu prusko-rosyjskiego powtórzono następnie w Akcie Końcowym kongresu z 9 czerwca
1815 r. Artykuł drugi traktatu opisał przebieg granic włączonego do Prus Wielkiego
Księstwa Poznańskiego, ustanawiając jednocześnie kordon zaborczy pomiędzy posiadłościami monarchów Prus i Rosji. Przyznane Hohenzollernom terytoria zostały
jednak do ich państwa włączone w sposób sprzeczny z literą zawartych uzgodnień, jeszcze przed datą realizacji umów dwustronnych, którą określono na 30 maja
1815 r. Prusacy zagarnęli poza tym wiele miejscowości przyznanych Królestwu
Polskiemu. Ów fakt dokonany wywołał liczne zabiegi dyplomatyczne3. W związku
z tym prace delimitacyjne i demarkacyjne na terenie pograniczna przeciągnęły się
znacznie w czasie. Precyzyjną linię separacji określono dopiero w prusko-rosyjskiej konwencji podpisanej w Berlinie 11 listopada 1817 r., której postanowienia
weszły w życie 18 lutego 1818 r. Nastąpiło wówczas odstąpienie Królestwu Polskiemu terenów zagarniętych przez Prusy trzy lata wcześniej4. Nadzór nad przebieprzez Uniwersytet Mikołaja Kopernika. W ramach projektu „Dawna granica: bogata historia
i turystyczny atut (Toruń i okolice) 27 IX – 3 X 2011” jego uczestnicy, studenci z Niemiec,
Rosji i Polski, poszukiwali śladów dawnej granicy zaborczej w terenie. Granice jako ważny
czynnik wpływający na stan kultury ludowej w obrębie obecnego województwa kujawsko-pomorskiego wskazuje publikacja towarzysząca wystawie „Tajemnice codzienności” eksponowanej w Muzeum Etnograficznym w Toruniu; por.: Tajemnice codzienności. Kultura
ludowa i jej pogranicza od Kujaw do Bałtyku (1850–1950), red. H. Czachowski, H. M. Łopatyńska, Toruń 2010, s. 18–21.
2
Na terenach wchodzących w skład obecnego województwa kujawsko-pomorskiego obserwować można np. większe zagęszczenie ludności wiejskiej na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego oraz wyższy wskaźnik urbanizacji w rejonach należących niegdyś do Prus. W byłym
zaborze rosyjskim charakterystyczne jest również duże rozdrobnienie gospodarstw rolnych;
zob. szerzej: E. Grzelak-Kostulska, Przemiany w strukturze i procesach demograficznych na
obszarze województwa kujawsko-pomorskiego, Toruń 2001, s. 140.
3
Por.: M. Handelsman, Pomiędzy Prusami a Rosją. Studja historyczne, Warszawa 1922, s. 112
i n.; J. Willaume, Stanowisko Prus wobec sprawy polskiej na Kongresie Wiedeńskim, „Przegląd Zachodni” 1950, nr 1/2, s. 13.
4
Archiwum Państwowe w Bydgoszczy (dalej: APB), Królewsko-Pruska Rejencja w Bydgoszczy (dalej: RB), sygn. I/1261, Odezwa Naczelnego Prezydenta Wielkiego Księstwa Poznań-
W cieniu kordonu
167
giem rozgraniczenia na odcinku kujawsko-wielkopolskim sprawował z ramienia
władz Królestwa Polskiego pułkownik Ignacy Prądzyński – późniejszy bohater
powstania listopadowego5. Proces delimitacji był żmudny i ciągnął się jeszcze pięć
lat. W tym czasie wytyczano i znakowano granicę w terenie oraz w sposób polubowny załatwiano spory wynikłe w toku działań delimitacyjnych6. Przebieg granicy na interesującym nas odcinku „definitywnie uregulowano” w połowie 1819 r.7
Ostatecznie sprawę wyznaczenia nowej granicy na całym jej biegu zakończono
podpisaniem umowy prusko-polskiej 24 kwietnia 1823 r. i jej późniejszą ratyfikacją z 7 listopada8. Ustanowiona wówczas linia podziału na całe stulecie stała się
jednym z najważniejszych czynników wpływających na codzienność mieszkańców
podzielonego regionu9.
Niemal od pierwszej chwili po wyznaczeniu granicy w powszechnej opinii
okolicznej ludności powstało przekonanie, że skorzystanie z cudzej własności po
przeciwnej stronie nie powoduje żadnych konsekwencji i zwalnia z jakiejkolwiek
odpowiedzialności. Tego rodzaju przeświadczenie było niezwykle żywotne i mimo
stosowanych przez władze, oraz poszkodowanych, środków przeciwdziałania,
przez niemal całe stulecie dochodziło do różnego rodzaju sprzecznych z prawem
i moralnością incydentów. W lecie 1818 r. urząd leśny w Ciechocinie skarżył się
zarządzającemu dobrami ziemskimi po stronie pruskiej burmistrzowi Torunia, że
podlegli mu włościanie przepędzali owce na stronę polską i, nie zważając na prawo własności, wypasali10. W styczniu 1878 r. dziesięcioosobowa grupa poddanych
rosyjskich dokonała kradzieży drewna należącego do leśnictwa Obory w powiecie
lipnowskim. Pięćdziesiąt sztuk ściętych sosen i olch przerzucono do Prus w celu
ich sprzedaży. Podczas transportu przez granicę przestępcy wpadli jednak w zaskiego do mieszkańców powiatów pogranicznych.
Por.: C. Bloch, Generał Ignacy Prądzyński, Warszawa 1974, s. 62–74, 100–116.
6
Sprawą sporną była m.in. przynależność młyna Kutt położonego nad graniczną rzeczką Tążyną. Komisja dwustronna zdecydowała o przyłączeniu go do Prus; Archiwum Państwowe
w Toruniu (dalej: APT), Akta Miasta Torunia (dalej: AMT), sygn. C 9393, k. 58–60, Protokół
Obustronnej Komisji Granicznej.
7
Ibidem, k. 202, Burmistrz i Dyrektor Policji Miasta Torunia do Królewsko-Polskiej Komisji
Województwa Mazowieckiego.
8
M. Handelsman, Pomiędzy Prusami a Rosją, s. 137. Por.: M. Borucki, Ziemia Kujawska pod
względem historycznym, jeograficznym, archeologicznym, ekonomicznym i statystycznym,
Włocławek 1882, s. 189; tam dokładny opis przebiegu granicy prusko-rosyjskiej przebiegającej w rejonie Kujaw.
9
W ciągu stulecia ustanawiano nowe jednostki administracyjne, które przekreślały dotychczasowe uświęcone wielowiekową tradycją podziały terytorialne; por. np. uwagi D. Karczewskiego, Miejsce Kujaw w strukturze administracyjnej Polski (XII–XX wiek), w: Dwie części
Kujaw. Związki i podziały w dziejach regionu, red. D. Karczewski, M. Krajewski, S. Roszak,
Włocławek–Inowrocław 2001, s. 26–27.
10
APT, AMT, sygn. C 9392, k. 129, Urząd Leśny w Ciechocinie do Nadburmistrza Torunia.
5
168
Tomasz Krzemiński
sadzkę zorganizowaną przez straż graniczną i leśników. Złodzieje byli uzbrojeni
w broń palą, której użyli w trakcie krótkiej walki. W jej wyniku ranny został jeden
z rosyjskich strażników granicznych. Złoczyńcy zdołali zbiec i ukryć się w gospodarstwach po pruskiej stronie granicy, uniemożliwiając podjęcie pościgu przez
Rosjan11. W okolicach posterunku granicznego (nazywano je wówczas również
kordonami) w Wołuszewie na początku XX w. nagminnie dochodziło do naruszania granicy przez właścicieli świń, którzy przeganiali je w celu dokarmiania na
stronę pruską. Trzoda należąca do kolonistów niemieckich z Wołuszewa: Fleminga
i Tesmana, oraz gospodarza Rucińskiego, wyrządzała wielkie szkody na polach
rolników pruskiego Otłoczyna. Sprawą tą zaniepokoił się nawet prezydent rejencji
w Kwidzynie, który nakazał żandarmom pojmanie szkodników. Do tego jednak nie
doszło, gdyż według doniesień landrata toruńskiego zwierzęta należały do rasy wyjątkowo szybkonogich (sehr schnellfüßigen) i płochliwych12. Przywłaszczenia mienia leżącego po drugiej stronie granicy miały też bardziej zorganizowany charakter.
Zjawiskiem powszechnym było podkradanie siana. Praktykowali to mieszkający
po obu stronach kordonu rolnicy13. W sierpniu 1869 r. sołtys Otłoczyna Piasecki
dostrzegł kradzież kilku kop ze swej łąki położonej nad graniczną Tążyną. Po przeprowadzeniu dochodzeń ustalił, że jego własność znajduje się po rosyjskiej stronie kordonu na polu Teofila Rucińskiego z Wołuszewa. Po zorganizowaniu grupy
mieszkańców swej wsi Piasecki, uzbrojony w dubeltówkę, wyruszył po należącą
do niego własność. Siano przeniesiono z powrotem na terytorium pruskie. Działania te zaniepokoiły patrolującego granicę rosyjskiego strażnika, który stanął na
drodze grupy Piaseckiego. W trakcie interwencji został on jednak przeciągnięty
siłą na stronę pruską i tam poturbowany14. Siano jako łatwy do zbycia i trudny
do identyfikacji towar było częstym obiektem kradzieży, uskutecznianych także
przez rosyjskich żołnierzy straży granicznej. Dokonywali oni jego zaboru na przylegających bezpośrednio do granicy łąkach, a następnie sprzedawali chłopom, albo
nawet na okolicznych targach, m.in. w Aleksandrowie Pogranicznym. Rosyjscy
funkcjonariusze regularnie rabowali też drewno i owoce z położonych na niemieckim terytorium lasów i sadów15. Skargi mieszkańców pruskiej strony pogranicza
na dokonywane przez żołnierzy rosyjskich kradzieże, rozboje i napady należały
Ibidem, Starostwo Powiatowe w Toruniu (1818–1920; dalej: SPT), sygn. 623, k. 1167, Naczelnik Powiatu Lipnowskiego do Landrata w Toruniu.
12
Ibidem, sygn. 627, Naczelnik Powiatu Nieszawskiego do Wójta Gminy Raciążka; Landrat
w Toruniu do Prezydenta Rejencji w Kwidzynie.
13
Zajście na pograniczu, „Dziennik Kujawski” [Włocławek] 1912, nr 124, z 4 czerwca; niemieccy koloniści z pruskiej strony granicy dokonali grabieży siana z łąk należących do majątku Sulimirskiego.
14
APT, SPT, sygn. 623, k. 1013, Naczelnik Powiatu Radziejowskiego do Landrata w Toruniu.
15
Ibidem, sygn. 627, Wójt wsi Popioły [Achenort] do Landrata w Toruniu; wachmistrz żandarmerii posterunku w Grabiu [Neugrabia] do Landrata w Toruniu.
11
W cieniu kordonu
169
do częstych. Wynikło to z przesycenia terenów nadgranicznych funkcjonariuszami
rosyjskich służb ochronnych. Granica imperium carów była jedną z najlepiej strzeżonych w dziewiętnastowiecznym świecie. Józef Piłsudski wielokrotnie, w rozmaitych miejscach i w różnym charakterze przekraczający kordon, dał następujący
opis stosunków panujących w jego pobliżu:
Pilnowanie granicy poruczone jest w Rosji „zielonej” dykasterii agentów i sług carskich.
Zielonymi zowiemy ich dlatego, że ci mandaryni oraz ich słudzy mają wypustki zielone na czapkach oraz ramionach i rękawach swych mundurów. Poza zielonymi wielką
rolę na granicach odgrywają i błękitni aniołowie-stróże caratu – żandarmi oraz różni
akcyźnicy i policjanci, ale strzeżenie granic carskiego imperium jest specjalnością zielonych. [...] tuż przy granicy, zastosowując się do wszystkich jej załomów i zakrętów, są
rozstawieni żołnierze z karabinami mniej więcej w odległości 200 do 600 kroków jeden
od drugiego. Naturalnie, w miejscowości równej, gdzie oko daleko sięga, posterunki są
rzadsze, tam zaś, gdzie granicę upiększają pagórki, lasy i gaje, a jeszcze bardziej, gdzie
do granicy zbliżają się zabudowania, żołnierze są rozrzuceni gęsto. Przechadzają się oni
nad granicą, siedzą, oglądają widoki, stanowiąc niezbędną, charakterystyczną plamkę
na pejzażu granicznym. Zadaniem ich jest pilnować, by żadna żywa istota, naturalnie,
oprócz ptaków, nie przeszła przez granicę ani w jedną, ani w drugą stronę. Cały ruch
tych istot jest przez to skierowywany do określenia punktów, gdzie dozór graniczny jest
niejako zgęszczony i gdzie wszystko: ludzie i ich pakunki, towary i ich opakowanie
podlega odpowiedniej rewizji oraz może otrzymać pozwolenie na przekroczenie granicy. Są to komory i przykomórki16.
Rosyjscy strażnicy rozprawiali się niezwykle brutalnie z wszystkimi, którzy
nielegalnie pragnęli przekroczyć granicę. Najczęściej spotykało to przemytników, nierzadko dokonywano tego rodzaju aktów przemocy na terytorium pruskim.
O takich zdarzeniach donosił m.in. żandarm w Otłoczynku, raportując o dotkliwym pobiciu szmuglerów: Wiśniewskiego (w sierpniu 1882) i Jana Szymańskiego
(w czerwcu następnego roku)17. W październiku 1907 r. dwaj żołnierze 10. Brygady Straży Granicznej, Denissow i Bieloussow, dokonali napadu rabunkowego na
poddanego pruskiego w Kompaninie i według jego zeznań okradli go z zegarka
kieszonkowego, trzech marek gotówki i krowy. Sprawa, którą zainteresowały się
najwyższe instancje administracji pruskiej, poselstwo niemieckie w Petersburgu
oraz rosyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, zakończyła się uniewinnieniem
oskarżonych żołnierzy przez sąd w gubernialnym Płocku18. Do brutalnego pobicia
osoby cywilnej, wraz z uprowadzeniem na terytorium rosyjskie, doszło w kwietniu
1895 r. w okolicach przysiółka Chrustowo w powiecie inowrocławskim. Ofiarą
stał się przygodny spacerowicz, który w świąteczny wieczór (był to Wielki Piątek)
J. Piłsudski, Bibuła, Warszawa 1986, s. 20–21.
APT, SPT, sygn. 625, żandarm w Otłoczynku do Landrata w Toruniu.
18
Ibidem, sygn. 627, Minister Spraw Wewnętrznych Prus do Landrata w Toruniu.
16
17
170
Tomasz Krzemiński
wraz z grupą przyjaciół przechadzał się w pobliżu granicy. Żołnierz rosyjski, kiedy
dostrzegł zbliżających się do rubieży intruzów, puścił się za nimi w pogoń. Przekroczywszy granicę, dopadł jednego z mężczyzn, a następnie:
[...] uderzył go z tyłu kolbą, w kark, tak silnie, że mu w rękach tylko lufa pozostała. Kolba utrąciła się. [...] powalił na ziemię, deptał i gniótł kolanami, potrzaskanym karabinem
bił go po głowie, po twarzy, po piersiach, gdzie się dało, tak że napadnięty skatowany
został straszliwie i cały był zbroczony krwią19.
Pobitego Prusaka przewieziono do aresztu w Nieszawie. Sprawą zainteresował
się jednak landrat inowrocławski, prokuratura w Bydgoszczy oraz rząd pruski20.
Brutalne i nie zawsze uzasadnione działania rosyjskiej straży granicznej były na
tyle powszechne, że gdy w marcu 1914 r. na torze kolejowym w pobliżu dworca
w Otłoczynie odnaleziono zakrwawione zwłoki tamtejszego gospodarza Tobolewskiego, mimo śladów wskazujących na samobójstwo, wśród miejscowych powstała plotka o zastrzeleniu go przez Rosjan i umyślnym podrzuceniu ciała na szyny
w celu zatarcia dowodów zbrodni21.
Szczególnie uciążliwi dla ówczesnych mieszkańców pogranicza byli złodzieje
koni. Przekroczenie linii granicznej ze skradzionym na terytorium drugiego państwa
zwierzęciem ułatwiało późniejsze jego zbycie22. We wrześniu 1910 r. na terenie trzech
pruskich prowincji graniczących z Rosją (Poznańskie, Prusy Zachodnie oraz Prusy Wschodnie) doszło do wielokrotnych kradzieży zwierząt pociągowych. Jednym
z podejrzanych stał się wówczas Wilhelm Schön, poddany rosyjski, mieszkaniec pogranicznego powiatu konińskiego, który miał kontakty ułatwiające mu uprawianie
nielegalnych transakcji po pruskiej stronie granicy. Zakres terytorialny jego przestępczej działalności rozciągał się od okolic Wągrowca, przez Inowrocław i Wąbrzeźno,
po powiaty wschodniopruskie23. Konie, jako towar niezbędny dla ówczesnej wytwórczości, były także bardzo ważnym elementem legalnego obrotu transgranicznego.
Z nad granicy Królestwa Polskiego (Gwałt moskiewski), „Dziennik Kujawski” [Inowrocław]
1895, nr 87, z 17 kwietnia.
20
O gwałcie granicznym, „Dziennik Kujawski” [Inowrocław] 1895, nr 94, z 26 kwietnia.
21
Eine dunkle Sache, „Thorner Zeitung” 1914, nr 71, z 25 marca.
22
Literacki opis działalności koniokradów na podzielonych zaborczym kordonem Kujawach
dał Zdzisław Morawski w powieści Nie słuchajcie Alojzego Kotwy. Jeden z jej bohaterów
wspomina: „nasza okolica strasznie słynęła z przemytników, głównie koniokradów, bowiem
konie w Rosji, czyli u nas, tanie były, a w Niemczech, czyli za Otłoczynem, drogie takie,
że za jednego konia pruskiego można było dwa ruskie kupić, co zyskiem było ogromnym.
Na przemycie i koniokradztwie ludzie ziemi się podorabiali, kamienic, domów handlowych [...]”. Opis ten jest swoistą reminiscencją obrazu rzeczywistości zapamiętanej przez
przedstawicieli pokolenia czasów zaborczych; zob.: Z. Morawski, Nie słuchajcie Alojzego
Kotwy, Warszawa 1979, s. 9.
23
Archiwum Państwowe w Gdańsku (dalej: APG), Akta Miasta Kościerzyny, sygn. 1251,
Pierwszy Prokurator Sądu Krajowego w Gnieźnie do Królewskiej Prokuratury w Gdańsku.
19
W cieniu kordonu
171
Ruch odbywał się głównie na zachód, do Niemiec i dalej. Handel końmi jako źródło
dodatkowych dochodów podejmowało wielu mieszkańców pogranicza; zdarzało się,
że zapewniał on intratniejsze zyski niż dotychczasowe zajęcie24. Pędzone przez granicę do Niemiec wierzchowce podlegały ocleniu. Wymiar opłaty uzależniony był
od wzrostu zwierzęcia. Owa regulacja prawna stała się przyczyną pozbawiania koni
podków i skracania kopyt tuż przed przekroczeniem granicy, a następnie ponownego
podkuwania w pierwszej położonej w Prusach kuźni. W niewielkim Wójcinie z tego
właśnie względu funkcjonowały aż trzy warsztaty kowalskie25.
Stosowana przez państwa zaborcze polityka gospodarcza stała się przyczyną
wielu zjawisk i zachowań charakterystycznych dla pogranicza kordonowego. Rosyjskie cła zaporowe na tekstylia wpływały bezpośrednio na stosunki gospodarcze
przygranicznych miejscowości. W latach 1815–1830 zauważany był zalew ziem
Królestwa towarami tekstylnymi wytwarzanymi w Prusach26. W Golubiu działało wówczas około 20 warsztatów sukienniczych, których produkcja skierowana
była głównie na zaspokojenie potrzeb położonej po polskiej stronie granicy ziemi dobrzyńskiej. W towary golubskie w pierwszych dekadach XIX w. zaopatrywać się miała cała gubernia płocka27. Po wprowadzeniu ceł zaporowych w latach
czterdziestych w Golubiu nie działał już żaden warsztat sukienniczy28. Obecność
i funkcjonowanie granicy wpływały również na poziom życia ludności wiejskiej
zamieszkującej w jej bliskości. Ksiądz Józef Dembieński, jeden z pamiętnikarzy
pomorskich, tak wspominał jej oddziaływanie:
Położenie materialne moich rodziców było ciężkie, ale również ogólny stan rolnictwa
był w owych czasach niepomyślny. Ceny na płody rolnicze były niskie na skutek tego,
że granice od Rosji były otwarte. Przypominam sobie dobrze, jak mój ojciec ze zbożem
jeździł raz do Nowego Miasta, raz do Iławy, to do Lubawy, nie mogąc go sprzedać dla
wielkiej podaży i zbyt niskich cen29.
Biblioteka Kórnicka PAN (dalej: BK PAN), Dział Rękopisów, Bolesław Molenda, „Wspomnienia z początku XX wieku. Obrazki obyczajowe i wspomnienia z Wójcina k. Strzelna,
położenie warstw chłopskich, przemyt”, sygn. 11047 (dalej: B. Molenda), k. 18. Fragment
tego pamiętnika został opublikowany: B. Molenda, Granica. Wspomnienie o przemycie przez
granicę rosyjsko-pruską w czasie zaborów, oprac. R. Marciniak, „Kronika Wielkopolski”
1994, nr 4, s. 101–110.
25
BK PAN, B. Molenda, k. 17.
26
Por.: W. Molik, Granica prusko-rosyjska w okresie zaborów w Wielkopolsce. Przegląd problematyki badawczej, w: Granica, red. J. Schmidt, Poznań 2007, s. 27.
27
A. Reiske, Golub na przestrzeni wieków, Wąbrzeźno 1939, s. 64.
28
Por.: K. Wajda, Pod pruskim panowaniem (1772–1914), w: Historia Golubia-Dobrzynia, t. 1:
Środowisko geograficzne, pradzieje i historia Golubia do 1939 roku, red. K. Mikulski, Toruń
2008, s. 242.
29
J. Dembieński, Radości mało – goryczy dużo. Pamiętnik Pomorzanina z lat 1879–1920,
oprac. A. Bukowski, Warszawa 1985, s. 42.
24
172
Tomasz Krzemiński
Sytuacja rodziny Dembieńskich polepszyła się dopiero, mimo śmierci ojca, po
ustanowieniu przez Niemcy wysokich ceł na rosyjskie płody rolne30. Powstanie
bariery ekonomicznej, jaką była granica zaborcza, przyczyniło się do wyraźnej dekompozycji dotychczasowych struktur gospodarczych. Proces ten nastąpił w ciągu
stosunkowo krótkiego czasu. Tego rodzaju zjawiska ekonomiczne zachodziły po
pruskiej stronie granicy na Kujawach. Odcięcie dotychczasowych rynków zbytu
przyczyniło się znacząco do przecięcia dawnych powiązań handlowych i upadku
działalności rzemieślniczej. Ludność pogranicznych osiedli porzucała więc swe
tradycyjne zajęcia na rzecz handlu, obsługi ekspedycji i transportu towarów przez
granicę, a także nielegalnego przemytu31. Analogiczne symptomy wystąpiły po
wschodniej stronie kordonu. W Służewie początkowe lata po delimitacji przyniosły
głęboki kryzys gospodarczy. Dopiero swoista zmiana profilu zatrudnienia ludności, polegająca na przesunięciu zainteresowań zawodowych w stronę handlu (także
tego nielegalnego), wyspecjalizowaniu wytwórczości rzemieślniczej (szewstwo)
oraz ustanowieniu urzędów związanych z obsługą graniczną (komora celna, stacja
pocztowa), przyczyniła się do przełamania impasu32. Dobrzyń nad Drwęcą swoją
dziewiętnastowieczną prosperity również zawdzięczał powstaniu kordonu. Właśnie ten czynnik sprawił, że osada stała się wówczas istotnym ośrodkiem handlu
jarmarcznego i targowego dla podzielonego linią graniczną regionu33. Obecność
granicy była też jednym z dwóch bodźców (drugim stało się uruchomienie drogi
żelaznej) determinujących powstanie oraz niezwykle szybki i intensywny rozwój
nowej osady o charakterze miejskim – Aleksandrowa Pogranicznego34. Specyficzne położenie bowiem wpływało na zajęcia ludności zarówno nowego miasteczka,
jak i najbliższej jego okolicy. Na przełomie XIX i XX w. aleksandrowski lekarz
weterynarii, ale także znany krajoznawca, miłośnik etnografii i literat Konstanty
Krynicki w ten sposób charakteryzował łatwo dostrzegalny wpływ pogranicza:
Ekspedycja towarów i przeekspedjowanie ich z dróg pruskich na nasze i na odwrót są
to główne specjalności mieszkańców Al[eksandro]wa wszystkich stanów; ponieważ zaś
w miarę powiększenia się lub zmniejszenia ruchu wynika potrzeba większej lub mniejszej ilości ludzi – stąd też w Al[eksandro]wie liczną jest klasa ludności, niemającej
określonego zajęcia: dziś jadą z końmi do Paryża, jutro pędzą konie na najbliższy punkt
Ibidem, s. 66.
Por. spostrzeżenia dotyczące sytuacji ekonomicznej w pasie granicznym: H. Wuttke, Städtbuch des Landes Posen, Leipzig 1864, s. 231.
32
S. Paczkowski, Służewo na Kujawach wschodnich. Zarys dziejów, Włocławek 1999, s. 87.
33
T. Dziki, W przygranicznym mieście (1793–1914), w: Historia Golubia-Dobrzynia, t. 2: Dzieje Dobrzynia do 1939 roku. Golub-Dobrzyń w latach 1939–1945, red. K. Mikulski, Toruń
2008, s. 66–69.
34
Por.: M. Borucki, Ziemia Kujawska, s. 322–323; A. Cieśla, Okres przedmiejski Aleksandrowa
(1862–1914), w: Aleksandrów Kujawski. Zarys dziejów, red. A. Cieśla, Aleksandrów Kujawski 2009, s. 78.
30
31
W cieniu kordonu
173
przejściowy do Prus, to przesypują zboże, to pomagają w rzeźni lub odnoszą towary...
Niekiedy zabawiają się w kontrabandę, bo od czegóż pod bokiem granica. A gdy się
ruch na początku wieku bieżącego wzmagać począł, wielu z pomiędzy włościan okolicznych porzucało stałe roboty i przeniosło się do Al[eksandro]wa, bo przy kolei wyżyć
łatwiej [...]35.
Położony po pruskiej stronie kordonu Toruń w ciągu XIX w. stał się twierdzą,
strzegącą wschodnich rubieży monarchii Hohenzollernów. Ograniczało to w istotny sposób jego możliwości rozwoju przestrzennego, szczególnie w pierwszej połowie stulecia. W stagnacji pogrążył się również otoczony pierścieniem fortyfikacji
Podgórz36. Sytuacja zaczęła się zmieniać od początku lat sześćdziesiątych XIX w.,
kiedy to powstała międzynarodowa linia kolejowa37. Podgórz stał się wówczas miastem „kolejarskim”, swoistym zapleczem obsługującym dworzec graniczny i otaczającą go stację towarową. Położony na prawym brzegu Wisły Toruń rozwinął
się natomiast w ośrodek wymiany handlowej na linii wschód–zachód. W drugiej
połowie wieku rozwój technologii militarnych pozwolił na częściowe przesunięcie
pierścienia umocnień na dalsze przedmieścia. Gorset fortyfikacji, hamujący dotąd
rozwój przestrzenny miasta, został nieco poluźniony. Miejscowe firmy kupieckie
mimo protekcjonistycznych działań rządów petersburskiego i berlińskiego (szczególnie od lat osiemdziesiątych XIX w.) zaczęły odgrywać ważną rolę w spedycji
importowanego z terenów państwa rosyjskiego zboża i drewna38. Ekonomiczne oddziaływanie granicy determinowało powstawanie zupełnie nowych gałęzi produkcji. Możliwość eksportu na tereny Królestwa Kongresowego maszyn i urządzeń
rolniczych, ułatwiona po 1862 r. (budowa kolei międzynarodowej), przyczyniła
się do utworzeniu w Toruniu (a także na terenie odrębnej wówczas gminy Mokre)
prężnych wytwórni przemysłu maszynowego. Rozwijały się też zakłady obróbki pochodzącego zza kordonu i spławianego Wisłą drewna. Na początku XX w.
pracownicy zatrudnieni w tartakach stanowili około 15% toruńskich robotników39.
Czynniki te, których genezę warunkowało istnienie granicy, spowodowały również, że Toruń w drugiej połowie XIX w. zyskał miano „ufortyfikowanej knajpy”
K. Krynicki, Aleksandrów pograniczny, „Czytelnia dla Wszystkich. Tygodnik ilustrowany
poświęcony nauce, literaturze, polityce i życiu bieżącemu” 1905, nr 1.
36
J. Salm, Przemiany przestrzenne pruskiego Torunia (1815–1914), w: Historia Torunia, red.
M. Biskup, t. 3, cz. 1: W czasach zaboru pruskiego (1793–1920), Toruń 2003, s. 84, 88.
37
K. Ciesielska, T. Zakrzewski, 450 lat toruńskiego Podgórza (1555–2005), Toruń 2005,
s. 65.
38
APG, Królewsko-Pruska Rejencja w Kwidzynie (dalej: RK), sygn. 1653, k. 18–19, Kupcy
toruńscy do Izby Handlowej w Torunu; Thorn als Handelsplatz für Getreide, „Thorner Ostdeutsche Zeitung” 1882, nr 67, z 19 marca. Wprowadzenie wysokich ceł na zboże rosyjskie
godziło, według słów przedstawicieli toruńskich przedsiębiorców handlowych, w najżywotniejsze interesy miasta.
39
Por.: K. Wajda, Życie gospodarcze miasta (1815–1914), w: Historia Torunia, s. 150.
35
174
Tomasz Krzemiński
(befestigte Kneipe), która obsługiwała przebywających w jej murach żołnierzy, ludzi
interesu oraz coraz liczniejszą grupę robotników przemysłowych40. Istnienie granicy
wpływało więc w znaczący sposób na przeobrażenia gospodarczo-społeczne dziewiętnastowiecznego Torunia, który z ważnego centrum handlowego czasów nowożytnych przekształcił się w peryferyjny ośrodek o charakterze handlowo-administracyjno-przemysłowym41. Odległość od granicy bezpośrednio warunkowała te procesy.
Korzyści z wymiany handlowej czerpały miejscowości położone w jej bezpośredniej bliskości, a te leżące nieco dalej (np. Chełmno) pogrążały się w zastoju42.
Handel płodami naturalnymi, mimo istniejących barier celnych, był czynnikiem
wspomagającym rozwój gospodarczy ziem położonych po rosyjskiej stronie kordonu. W pogranicznych miejscowościach (np. w Aleksandrowie, Dobrzyniu, a także w nadwiślańskiej Nieszawie) firmami przynoszącymi największe zyski były te
zajmujące się spedycją zboża i drewna na zachód. Napływali tam i osiedlali się ludzie interesu. W Aleksandrowie działalność gospodarczą prowadził m.in. Edward
Rejcher, kupiec żydowskiego pochodzenia, który część zysków z prowadzonego
przez siebie handlu zbożem i drewnem przeznaczał na rozwój kolekcji malarstwa
polskiego. W ten sposób na przełomie wieków powstała galeria skupiająca przeszło
400 płócien mistrzów pędzla (m.in. Axentowicza, Chełmońskiego, Gierymskiego,
Kossaków, Malczewskiego i Matejki). Rejcher był poza tym właścicielem rezydencji, w pobliżu której urządził kort tenisowy43. Utworzenie tak bogatego zbioru
potwierdza intratność interesów prowadzonych na pograniczu rosyjsko-niemieckim na przełomie XIX i XX w. W niewielkim Golubiu na początku XX stulecia
funkcjonowało aż sześć dużych firm zajmujących się wyłącznie importem zboża
z Królestwa. Wszystkie z nich należały do kupców żydowskich. Dla sprawniejszej obsługi finansowej otworzono, na prośbę ich właścicieli, filię Banku Rzeszy.
Największym pracodawcami miasteczka były natomiast przedsiębiorstwa wyspecjalizowane w obróbce spławianego graniczną Drwęcą drewna44. O tym, że handel
w nadgranicznym mieście był przedsięwzięciem zyskownym, świadczył chociażby
fakt, że specjalizującego się w nim kupca Szymona Hirscha stać było na posłanie
A. Kortas, „Befestigte Kneipe”. Toruńskie
�������������������������������������������������������
lokale gastronomiczne i hotele w XIX i na początku XX wieku w świetle ksiąg adresowych i lokalnej prasy, Toruń 2010, s. 21. Autorka
podała, że w drugiej połowie XIX w. przewagę liczebną w mieście miała ludność robotnicza
i wojskowi, zatem stanowili oni także najliczniejszą klientelę toruńskich lokali gastronomicznych.
41
M. Niedzielska, Toruń dziewiętnastowieczny, „Rocznik Toruński” 1997, t. 24, s. 16.
42
Por. spostrzeżenia dotyczące stosunków ekonomicznych panujących na ziemi chełmińskiej
pod koniec XIX w.: B. W., Ludność polska ziemi chełmińsko-michałowskiej podług spisu ludności z dnia 1-go grudnia 1895 r., „Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny” 1900,
t. 14, z. 5, s. 606–607.
43
Katalog zbiorów Edwarda Rejchera, Wiedeń 1918; M. Danilewicz-Zielińska, Fado o moim
życiu. Rozmowy z Włodzimierzem Paźniewskim, Toruń 2000, s. 11.
44
K. Wajda, Pod pruskim panowaniem, s. 244–245, 248.
40
W cieniu kordonu
175
swej córki Mally (Diennemann) do prywatnej szkoły w Berlinie i finansowanie jej
późniejszych wielotygodniowych tam pobytów45. Położenie ekonomiczne i rozwój
miasta, a co za tym idzie, poziom życia jego mieszkańców oraz możliwość podejmowania przez nich pracy uzależniona była zatem w znaczący sposób od istnienia
granicy. Gdy przepisy celne zmniejszały możliwość rentownej wymiany, wówczas
wielu mieszkańcom pogranicza ukazywało się widmo ruiny ekonomicznej. Sytuacja taka nastąpiła w drugiej połowie lat sześćdziesiątych XIX stulecia. Utrzymywały się wtedy przez dłuższy okres ograniczenia ruchu granicznego. Przedstawiciele golubskich krawców wystąpili wówczas z petycją do władz, w której pisali:
[...] wszyscy podpisani mistrzowie krawieccy, poza nielicznymi wyjątkami, są tutaj w Golubiu zupełnie zubożali w wyniku utrzymującej się blokady granicy [...], większość spodziewa się nędzy i jest teraz zmuszona pracować dla innych, aby się skąpo utrzymać46.
Uszczelnienie granic i militaryzacja straży granicznej, do czego doszło w połowie XIX w., będące konsekwencją polityki gospodarczej Rosji, spowodowały rozkwit przemytu. Królestwo Kongresowe było chłonnym rynkiem zbytu dla wszelkiego rodzaju produktów przemysłowych – od tkanin po artykuły żelazne, ale także
(w zależności od okresu) cukru, wyrobów tytoniowych i alkoholu. Przepisów hamujących napływ tego rodzaju asortymentu przestrzegano niekiedy bardzo skrupulatnie. W wykazach towarów skonfiskowanych przez Komorę Celną w Służewie,
pochodzących z połowy lat czterdziestych XIX w., można odnaleźć informację, że
przekraczającemu granicę w pobliżu tego kujawskiego miasteczka Izraelowi Majerczakowi skonfiskowano dwie kolorowe chusteczki bawełniane47. Popyt na tkaniny i związana z tym nadzieja na duży zysk przyczyniały się do podejmowania nielegalnego przerzutu tego typu towarów przez granicę. Korzyści ekonomiczne były
na tyle atrakcyjne, że zajmowały się tym procederem zarówno postronne osoby, dla
których nie było to głównym źródłem zarobku, jak i zawodowi przemytnicy wynajmowani przez kupców. Ze względu na to, że skonfiskowany przez służby celne
towar był następnie sprzedawany na publicznych licytacjach (w miejscowościach
będących siedzibami urzędów celnych), handlarze decydujący się na nielegalny
przerzut zmniejszali ryzyko strat poprzez specyficzny podział towarów. Pamiętnikarz Bolesław Molenda podał przykład żydowskiego kupca, który po zakupie
większej ilości luksusowych rękawiczek i surdutów w Bydgoszczy podzielił swój
towar w ten sposób, że do osobnych skrzyń załadował lewe i prawe rękawiczki, a od gotowych ubrań kazał odpruć rękawy i złożyć je w osobnych paczkach.
W przypadku konfiskaty którejś z partii towaru komisyjnie uznawano go za wy Ibidem, s. 230.
Ibidem, s. 246.
47
APT, Oddział we Włocławku (dalej: APW), Włocławski Urząd Skarbowy (dalej: WUS),
sygn. 20, Wykaz depozytów naturalnych przy Komorze Celnej 2 Kalssy znajdujących się.
45
46
176
Tomasz Krzemiński
brakowany i wyznaczano minimalne ceny wywoławcze. Na tym korzystał przedsiębiorczy kupiec, który tanio odkupywał swą byłą własność48. W drugiej połowie
XIX w. przemyt stał się zajęciem podejmowanym przez bardzo wielu mieszkańców
pogranicza49. Działały grupy szmuglerów specjalizujących się w nielegalnym przenoszeniu określonych towarów. Poczytna w zaborze pruskim „Gazeta Grudziądzka” donosiła w czerwcu 1900 r., że w okolicy wielkopolskiej Wrześni napotkać
można wielu przemytników zajmujących się nielegalnym przerzutem do Królestwa
jedwabiu i materiałów wełnianych50. Na obszarze rozciągającym się między Toruniem a Działdowem działały zorganizowane grupy trudniące się przemytem bydła
z Mazowsza do Prus Zachodnich i Wschodnich. Ze względu na duże różnice w cenach znajdowało ono nabywców nawet wśród właścicieli ziemskich51. Mieszkańcy
położonego niemal na samym kordonie niewielkiego Słońska pod Ciechocinkiem,
chcąc zmniejszyć (o wysokość opłaty celnej) koszty zakupionych w Toruniu towarów, zlecali ich dostarczenie zawodowym szmuglerom, parającym się wyłącznie
tym zajęciem52. Barwny opis szmuglowania towaru przez granicę przedstawił Artur
Reiske, burmistrz Golubia z okresu międzywojennego:
Gdy zapadła noc i zamykano most graniczny na Drwęcy, z pobliskich wąwozów i lasów
ciągnęły pod przekupnym okiem rosyjskiej straży granicznej całe karawany przemytników, dźwigających na plecach worki wypełnione belami jedwabiu, bawełny, błyskotek,
galanterii i wszelkiego rodzaju tandety niemieckiej. Wszystko to znikało w tajemniczych zakamarkach dobrzyńskich podwórek, skąd regularnymi już transportami szło do
Włocławka, Płocka, Warszawy i dalej w głąb Rosji53.
Indywidualną kontrabandę prowadzili także kuracjusze przeżywającego rozkwit na przełomie stuleci ciechocińskiego uzdrowiska. Powracające z obowiązkowej wycieczki z pruskiego wówczas Torunia letniczki były zwykle „opakowane
towarem niemiecko-żydowskim”, mimo panującej powszechnie opinii o szkodliwości tego rodzaju działań dla gospodarki narodowej (prasa prowadziła wówczas
BK PAN, B. Molenda, k. 13.
Oto doskonale ilustrujący zjawisko literacki przekaz Z. Morawskiego: „granica utrzymanie
ludziom dawała: jeśliś w Toruniu dobrą brzytwę kupił, toś ją prawie za półtorej ceny zakupu
u nas zbył, a za ruble tak wyhandlowane butów nakupić mogłeś i z obuwiem do Prus iść,
gdzie dwie już brzytwy kupiłeś [...]”; Z. Morawski, Nie słuchajcie, s. 14. Podobne zjawiska
występowały na odcinku wielkopolskim granicy prusko-rosyjskiej; por.: W. Molik, Granica,
s. 28.
50
„Gazeta Grudziądzka” 1900, nr 73, z 19 czerwca.
51
U. Müller, Der deutsch-russische Handelsverkehr und seine Auswirkungen auf die Wirtschaft
in den östlischen Grenzgebieten des Kaiserreiches, w: Natürlische und politische Grenzen als
soziale und wirtschaftliche Herausforderung, red. J. Schneider, Wiesbaden 2003, s. 147–148.
52
E. Mielke, Schlonsk. Chronik eines deutschen Dorfes an der Weichsel in Mittelpolen, Dortmund 1972, s. 81.
53
A. Reiske, Golub, s. 65.
48
49
W cieniu kordonu
177
akcję promowania wyrobów wytwarzanych na terenie Królestwa w przedsiębiorstwach pozostających w rękach polskich)54. Od czasu powstania drogi żelaznej
warszawsko-bydgoskiej w przemyt towarów angażowali się również pracownicy
kolei. Związana z pełnieniem służby większa mobilność i swoboda poruszania się
w strefie przygranicznej ułatwiała podejmowanie tej intratnej, choć niebezpiecznej
działalności, która – jak się zdaje – cieszyła się w tej grupie zawodowej wyjątkową
popularnością. We wrześniu 1910 r. urzędnik drogi żelaznej warszawsko-bydgoskiej starał się nielegalnie przewieźć przez granicę większą ilość jedwabiu. Czyn
ten został jednak udaremniony na stacji granicznej w Aleksandrowie. Kolejarz
stracił pracę i został ukarany wysoką grzywną55. Za ułatwianie i współdziałanie
w nielegalnym obrocie szmuglowanych cygar i tabaki w 1869 r. ukarano ponad
sześćdziesięciorublową karą włocławskiego kolejarza Franciszka Balcerowskiego56. Podobne zachowania przejawiali także pracownicy kolei niemieckich. Na początku 1900 r. pruskie władze kolejowe w zdecydowany sposób wystąpiły przeciw
procederowi popierania i uprawiania przemytu przez swych pracowników. Przyłapani na tego rodzaju działalności kolejarze musieli się liczyć z przeniesieniem
w głąb Rzeszy lub (w szczególnie ciężkich przypadkach) pożegnaniem ze służbą57.
Kolejowe stacje graniczne (w Aleksandrowie i Toruniu) były terenem występowania zjawisk o charakterze kryminalnym. We wrześniu 1910 r. w trakcie rewizji
bagażu pasażera udającego się z Niemiec do Irkucka „rewidującemu zdało się, że
w jednym z kufrów jest jakaś skrytka”. Po bliższym rozpoznaniu urzędnicy celni
przekonali się, że walizka ma podwójne dno i znajduje się w nim 150 000 fałszywych rubli58. Kilka dni później w „miejscu ustępowem” dworca aleksandrowskiego znaleziono pakunek kolejnych 21 000 fałszywych banknotów rublowych59.
Policja powiązała to z wcześniejszą próbą nielegalnego przemytu pieniędzy, a cała
sprawa nabrała posmaku zorganizowanego przestępstwa na skalę międzynarodową
i zainteresowała sąd śledczy w Moskwie. W sprawę przemytu i rozprowadzania
fałszywych pieniędzy miało być zaangażowanych przeszło 70 osób60. Zdarzały się
również, bardzo efektowne, przypadki złodziejstwa, m.in. z magazynów komory
celnej. W czerwcu 1911 r. zaginęło 14 skrzyń wysokogatunkowej wędliny baraniej sprowadzonej z Persji, której transport oczekiwał na stacji w Aleksandrowie
na „przeekspediowanie” do Prus. „W niewyjaśnionych okolicznościach” towar ten
znalazł się na dworcu toruńskim, a o jego nielegalny transport podejrzany został
B. Kopeć, Ciechocinek. Solanka polska, „Biesiada Literacka” 1903, nr 34, z lipca, s. 144.
Schwytanie kontrabandy, „Dziennik Kujawski” [Włocławek] 1910, nr 24, z 13 września.
56
APW, WUS, sygn. 37, Akta Procesowe Włocławskiego Urzędu Skarbowego przeciwko Franciszkowi Balcerowskiemu.
57
Von der russischen Grenze, „Der Gesellige” 1900, nr 2, z 4 stycznia.
58
Sensacyjny połów, „Dziennik Kujawski” [Włocławek] 1910, nr 22, z 10 września.
59
Fałszywe banknoty, „Dziennik Kujawski” [Włocławek] 1910, nr 56, z 20 października.
60
S. Milewski, W świecie występku i zbrodni, Warszawa 1996, s. 132–133.
54
55
178
Tomasz Krzemiński
jeden z aleksandrowskich kupców pochodzenia żydowskiego61. W Toruniu plagą,
z którą policja nie mogła sobie poradzić, były permanentne kradzieże dokonywane
na terenie stacji towarowej dworca głównego. Przestępcom sprzyjały z pewnością
długie procedury przyjmowania i wysyłania pociągów zagranicznych, co dawało
czas na rozpoznanie i dokonanie włamań. Zjawisko w pewnym stopniu zostało
ograniczone dopiero po zakupie przez administrację kolejową specjalnie szkolonych psów, których zadaniem stało się czuwanie nad bezpieczeństwem towarów62.
Jednak po kilku miesiącach złodzieje powrócili do swego procederu63.
Intensyfikacja działań podejmowanych przez służby graniczne, zmierzających
do eliminacji nielegalnego handlu, wywoływała reakcję w postaci brutalizacji incydentów. Uzbrojone w broń palną bandy przemytnicze odpowiadały ogniem na
próby zatrzymania przez wojsko lub żandarmerię. Często zajścia te kończyły się
ciężkim poranieniem lub śmiercią. W ten sposób poległ na posterunku strażnik
graniczny Sufijan Muhamietgaznizow, który w nocy z 28 na 29 stycznia 1911 r.
w okolicy kordonu Wygoda starał się przeciwstawić kontrabandzie64. W podobnych okolicznościach pożegnał się z życiem przemytnik Rybacki z kujawskiego
Straszewa, zastrzelony przez patrol przy próbie przemytu cygar65. Dochodziło również do regularnych starć między pogranicznikami a kilku- lub nawet kilkudziesięcioosobowymi grupami przestępczymi. Do takiego zdarzenia doszło przy kordonie
Wygoda latem 1862 r.66 Na początku 1866 r. w okolicach Aleksandrowa Pogranicznego trzej przemytnicy (dwaj bracia Wesołowscy i Wunderlich – wszyscy poddani
pruscy) podczas próby zatrzymania okaleczyli i poważnie poturbowali żołnierzy
rosyjskiej straży granicznej67. Z kolei w październiku 1902 r. pod Otłoczynem wynikiem strzelaniny między szajką szmuglerów a strażą celną była śmierć rosyjskiego wachmistrza oraz liczne i groźne rany odniesione przez przemytników68.
Rosyjska część pogranicza była terenem działań band rabunkowych. Jedną z takich
grup, złożoną podobno aż z 14 osób, członków której podejrzewano o zrabowanie
kasy gminnej w Aleksandrowie Pogranicznym i siedmiokrotne morderstwo, a także ataki na nadgraniczne karczmy dokonywane po stronie pruskiej, udało się rozbić
Kiszki z Persji (korespondencja z Aleksandrowa pogr.), „Dziennik Kujawski” [Włocławek]
1911, nr 129, z 9 czerwca.
62
Przeciwko kradzieżom na dworcu, „Gazeta Toruńska” 1914, nr 61, z 15 marca.
63
Kradzieże na dworcu, „Gazeta Toruńska” 1914, nr 219, z 15 października.
64
APT, SPT, sygn. 627, Komendant 11 Aleksandrowskiej Brygady Pogranicznej do Naczelnika
Powiatu Nieszawskiego, 4 lutego 1911.
65
Zastrzelony przez żołnierza, „Dziennik Kujawski” 1912, nr 286, z 18 grudnia; „Gazeta Grudziądzka” 1912, nr 154, z 24 grudnia.
66
�������������������������������������������������������������������������������������
APT, SPT sygn. 623,
����������������������������������������������������������������������
k. 497–499, Naczelnik Kaliskiego Okręgu Celnego do Naczelnika Powiatu Włocławskiego.
67
APW, Naczelnik Powiatu Włocławskiego (dalej: NPW), sygn. 727, Naczelnik Kaliskiego
Okręgu Celnego do Wojennego Naczelnika Powiatu Włocławskiego.
68
Pod Otłoczynem, „Gazeta Grudziądzka” 1902, nr 131, z 1 listopada.
61
W cieniu kordonu
179
żandarmom z posterunku w Otłoczynie69. W pobliskiej wsi Pieczenia, położonej
w pobliżu przejścia granicznego Sachsenbrück, policja pruska wykryła działanie
szajki specjalizującej się w rozprowadzaniu fałszywych pieniędzy70.
Dla codziennego życia ludności mieszkającej w pobliżu granicy przez cały
okres jej funkcjonowania istotny był fakt występowania zjawiska, które można
w przybliżeniu określić mianem „małego ruchu granicznego”. Różnice cen towarów po obu stronach granicy, a szczególnie zdecydowanie niższe koszty zakupów
spożywczych w Kongresówce, powodowały, że na targi i jarmarki, a nawet do poszczególnych sklepów i karczem przybywano z odleglejszych stron. Ludność Wójcina zaopatrywała się zatem w mięso i wyroby wędliniarskie w sąsiednim, ale już
zagranicznym Wilczynie71. Oberżysta Piasecki z Otłoczynka, reklamując w prasie
toruńskiej swą gospodę, zachwalał „dobrą jakość za najniższą cenę” oferowanych
produktów: własnego wypieku chleba wiejskiego z takąż szynką i wszelkim okładem72. Świeżość i taniość gwarantować miało położenie karczmy na samej granicy
rosyjskiej. W Golubiu za funt wieprzowiny gorszej jakości trzeba było w 1878 r.
płacić 40 fenigów, a w położonym po drugiej stornie Drwęcy Dobrzyniu, wysokogatunkowe mięso kosztowało zaledwie 15 fenigów. W związku z tym wyprawy za granicę po żywność stanowiły codzienność dla mieszkańców miasteczka73.
Targi w Lubiczu, Kucie i Pieczeni specjalizowały się w handlu drobiem, jajami
i masłem74. Towar ten, który zyskał licznych amatorów w Toruniu, dostarczany
był przez drobnych hodowców z Królestwa. Gdy na początku XX w. rozważano
ograniczenie ruchu w Otłoczynie, mieszkańcy tej wsi w petycji do władz pruskich
wyjaśniali prezydentowi rejencji kwidzyńskiej, że przejście graniczne w tym rejonie wspiera wymianę handlową z Ciechocinkiem, Aleksandrowem i Nieszawą.
Mieszkańcy tych miejscowości, według petentów, mieli być „prawie wyłącznie
niemieckiego pochodzenia”75. Ta mijająca się z prawdą informacja (w żadnej z wymienionych osad Niemcy nie stanowili większości) służyła przekonaniu władz
o tym, że poprzez dogodne dla „małego handlu” przejście w pobliżu Otłoczyna
poddani pruscy będą w stanie wspierać niemczyznę za granicą. Dla odniesienia
korzyści materialnych nie cofnięto się zatem przed szafowaniem przesiąkniętą nacjonalizmem argumentacją polityczną.
Gdy granicę przez pewien czas zamykano, najczęściej ze względu na zagrożenie
epidemiologiczne, odbijało się to dotkliwie na stosunkach gospodarczych po obu
jej stronach. Na przełomie 1902 i 1903 r. przedłużająca się zaraza „cholery” wśród
Banda rabusiów i morderców, „Gazeta Toruńska” 1914, nr 6, z 9 stycznia.
„Der Gesellige” 1900, nr 74, z 29 marca.
71
BK PAN, B. Molenda, k. 6.
72
Gasthaus Ottlotschinek, „Thorner Presse” 1904, nr 119, z 22 maja.
73
K. Wajda, Pod pruskim panowaniem, s. 245.
74
Por.: Targi za granicą są teraz dostępne, „Gazeta Toruńska” 1915, nr 214, z 18 września.
75
U. Müller, Der deutsch-russische Handelsverkehr, s. 146.
69
70
180
Tomasz Krzemiński
drobiu w przygranicznych rejonach Królestwa doprowadziła do dużego wzrostu
cen jaj i mięsa po stronie pruskiej, a także wielkich strat dla „rosyjskich” hodowców ptactwa76. Na początku 1914 r. wprowadzenie ograniczeń ze względu na zarazę wśród bydła oraz wydany przez władze zakaz wwozu na teren Prus koni i drobiu
spowodowało olbrzymie straty finansowe dla ludzi interesu (Geschäftsleute) z terenu powiatów toruńskiego i brodnickiego. Burmistrz Brodnicy udał się z wizytą
do Berlina w sprawie zniesienia blokady przez ministerstwo spraw wewnętrznych.
Interwencje nie przyniosły jednak skutku77. Szczelne zamknięcie granicy po wybuchu I wojny światowej przez niemieckie władze wojskowe spowodowało całkowite zamarcie wymiany handlowej z terenami okupowanymi. Sytuacja ta naraziła
kupców toruńskich na ogromne straty. W związku z tym, za pośrednictwem izby
handlowej, wystosowali wniosek w sprawie częściowego choćby zniesienia uciążliwego dla nich zakazu. Brak pochodzącej zza granicy klienteli, na którą mogli
liczyć „od dziesięcioleci”, bezpośrednio bowiem zagrażał ich egzystencji78. Podobnie sytuacja przedstawiała się w pobliskim Aleksandrowie. Szczelna blokada
granicy wprowadzona po sierpniu 1914 r. doprowadziła do paraliżu ekonomicznego osady i powszechnej pauperyzacji jej mieszkańców. Kazimierz Browsford,
przedstawiciel poznańskich organizacji charytatywnych, tak opisywał w kwietniu
1916 r. stan przygranicznej osady:
Aleksandrów jest jedną z największych komór granicznych i również wielką stacyą
kolejową. Przed wojną miał 14 000 ludności. Można sobie wystawić mnóstwo zajęcia,
jakie daje ludności taki węzeł graniczny. Jest komora celna, kolej, kwitnie zwykle w takim miejscu przemytnictwo. Wszystko to za jednym zamachem przez wojnę upadło.
[...] Zarobków obecnie nie ma prawie, więc ofiary wojny się mnożą od paru kwartałów
z dnia na dzień, nędza się wzmaga79.
Granica rozdzielała dwa mocarstwa, które w końcu XIX i na początku XX stulecia wkroczyły w fazę współzawodnictwa. Sytuacja ta zmuszała je do znacznego
militarnego wzmocnienia kordonu. W pobliżu ufortyfikowanego Torunia Rosjanie
prowadzili dodatkowo wzmożoną działalność wywiadowczą. Tego typu przedsięwzięcia wkraczały niejednokrotnie bezpośrednio w życie mieszkańców pogranicza. Oprócz bowiem działalności szpiegowskiej prowadzonej przez zawodowych
wojskowych starano się werbować informatorów wśród własnych poddanych oraz
Prusaków. Tajna instrukcja szefa rosyjskiej straży granicznej z listopada 1908 r.,
przechwycona przez Niemców, nakładała na funkcjonariuszy podległej mu forma Von der preusßisch-russischen Grenze, „Thorner Ostdeutsche Zeitung” 1903, nr 18, z 22
stycznia.
77
Zur Grenzsperre für Geflügel und Pferde, „Thorner Zeitung” 1914, nr 59, z 11 marca.
78
APT, AMT, sygn. C 8870, k. 195, Kupcy toruńscy do Izby Handlowej w Toruniu.
79
K. Browsford, Z komitetu niesienia pomocy w Polsce rosyjskiej, „Gazeta Toruńska” 1916,
nr 83, z 11 kwietnia.
76
W cieniu kordonu
181
cji prowadzenie akcji wywiadowczej w pasie sięgającym 50 wiorst w głąb terytorium Rzeszy. W zasięgu zainteresowania służby rosyjskiej pozostawały przede
wszystkim linie oraz węzły kolejowe i drogowe, lotniska, garnizony wojskowe
z ich strukturą, a także połączenia telefoniczne i telegraficzne. Straż graniczna
miała zbierać wiadomości na temat niemieckich planów mobilizacyjnych, prowadzić obserwacje składów broni i amunicji, a także fabryk produkujących suchary
i wytwórców żywności (młynów, piekarni) oraz przetwórców siana80. Z kolei po
pruskiej stronie granicy właściciele karczem, hoteli i pensjonatów w powiatach
nadgranicznych oraz w miastach ufortyfikowanych i ich okolicach obowiązani byli
do składania meldunków o podejrzanych gościach zatrzymujących się w ich lokalach. Obserwacja obcych należała też do najściślejszych obowiązków miejscowej
policji81. Współpracownikami wywiadu bywali ludzie, których zajęcia wymagały
częstego przekraczania granicy (np. handlarze koni, przemytnicy). O prowadzenie działalności wywiadowczej na szkodę Rzeszy podejrzany był m.in. właściciel
przedsiębiorstwa zajmującego się handlem końmi i mieszkaniec położonego w guberni płockiej Żuromina, człowiek o nazwisku Mocny. Pruskie służby graniczne
oraz policja oprócz prowadzenia bacznej obserwacji tego handlarza miały za zadanie utrudniać mu, we wszelki możliwy sposób, prowadzenie interesu82. Na terytorium pruskim operowali też rosyjscy wojskowi. W czerwcu 1895 r. inowrocławski
„Dziennik Kujawski” z niedowierzaniem donosił o aresztowaniu przez żandarmerię dwóch carskich oficerów, których podejrzewano o szpiegostwo83. Szczególnie
intensywne prowadzenie obserwacji przypadało na czas manewrów. W celu przeciwdziałania tego rodzaju działaniom na terenie Torunia funkcjonowała stacja informacji wojskowej, której zadaniem było m.in. koordynowanie czynność służb
granicznych oraz administracji państwowej w celu przeciwdziałania szpiegostwu.
Gdy zatem na początku września 1911 r. na podtoruńskim poligonie odbywały się
wielkie ćwiczenia wojskowe, w stan podwyższonej gotowości postawiono policję,
służbę celną oraz urzędników administracji państwowej całego okolicznego pasa
granicznego. Wszelkie informacje o przekroczeniu granicy przez podejrzane osoby
(agentów i podróżujących w ubraniu cywilnym ludzi wyglądających na oficerów
rosyjskich) zgłaszano telefonicznie i telegraficznie do centrali służby informacyjnej z siedzibą na dworcu głównym w Toruniu84. Komenda Generalna XVII Okręgu
Wojskowego, którego obszar graniczył z państwem rosyjskim, utworzyła w celu
Por.: APT, Starostwo Powiatowe w Brodnicy (1780–1919; dalej: SPB), sygn. 54, k. 229–231,
Instruktion für Angehörtigen des besonderen Korps der Grenzwache zu ihrer Kundschaftertätigkeit in den angrenzenden Staaten.
81
Ibidem, k. 335, Prezydent Rejencji w Kwidzynie do Landrata w Brodnicy.
82
Ibidem, k. 283, mjr Weinbruch, kierownik stacji informacyjnej w Toruniu, do Landrata
w Brodnicy.
83
Z Mogilna, „Dziennik Kujawski” [Inowrocław] 1895, nr 125, z 2 czerwca.
84
APT, SPB, sygn. 54, k. 295, Kpt. Wagner do Landrata w Brodnicy.
80
182
Tomasz Krzemiński
przeciwstawienia się rosyjskiej penetracji sekcję kontrwywiadu (tzw. Abteilung
I d), z którą mieli ściśle współpracować członkowie służby celnej, jak też urzędnicy administracji państwowej na obszarze pogranicza85. W grudniu 1913 r. policji toruńskiej udało się wykryć działanie szpiegów rosyjskich na terenie twierdzy.
Oskarżonych mieszkańców miasta, Leśniewskiego i Morkowskiego, postawiono
przed sądem i skazano86. W tym samym czasie uniemożliwiono pracę wywiadowczą
członka rosyjskiej straży granicznej z Dobrzynia, porucznika Gaylitza, który starał
się zwerbować podoficera armii pruskiej służącego w Toruniu87. Wkrótce aresztowano też, pod zarzutem szpiegostwa, czterech mieszkańców Torunia: Artura Hayduka, Wacława Konieckiego, Willego Frankego i Brunona Schultza. Zaoferowali oni
usługi majorowi rosyjskiego wywiadu, z którym nawiązali kontakt w Aleksandrowie
poprzez trudniącego się przemytem Władysława Kaszubowskiego. Po otrzymaniu 20
rubli zaliczki usiłowali bez skutku pozyskać do współpracy podoficera Kurtha z toruńskiego 61. pułku piechoty. W wyniku jego meldunku policja aresztowała wszystkich młodocianych (w wieku od 17 do 24 lat) szpiegów. Ich działaniami kierowała
chęć szybkiego zysku88. Wszystkich oskarżono o zdradę stanu, a proces rozpoczął
się już po wybuchu Wielkiej Wojny. Jego utajone rozprawy toczyły się przed II Senatem Karnym Sądu Rzeszy w Lipsku. Sprawa zakończyła się skazaniem wszystkich obwinionych torunian na kary od czterech i pół do dwóch lat pozbawienia
wolności89.
Stanowiąca kres jurysdykcji granica państwowa była też traktowana jako linia, której przekroczenie uważano za najważniejszy etap ucieczki przed wymiarem sprawiedliwości lub prześladowaniami politycznymi. Przepływ odbywał się
w obie strony, choć wśród uciekinierów politycznych przeważał kierunek zachodni. Bardzo spektakularnym przykładem ucieczki była dezercja dziesięcioosobowego oddziału Czerkiesów, w większości pochodzenia szlacheckiego, którzy pod
koniec września 1850 r., porzuciwszy służbę pod sztandarami Mikołaja I, szukali
na terenie powiatu inowrocławskiego możliwości werbunku do gwardii króla pruskiego90. Za kordonem schronienia szukali również jeńcy austriaccy i francuscy
Ibidem, k. 319, Generalna Komenda XVII Korpusu Armii do Nadprezydenta Prowincji Prusy
Zachodnie i landratów powiatów nadgranicznych.
86
Geheimes Staatsarchiv Preußischen Kulturbesitz Berlin (dalej: GStAPK), sygn. XIV HA,
Rep. A 181, Nr. 31811, k. 77, Szef Sztabu Generalnego Armii do Prezydenta Rejencji w Kwidzynie.
87
Ibidem, k. 39–40, Komisariat Graniczny w Toruniu do Prezydenta Rejencji w Kwidzynie.
88
Ibidem, k. 100–110, Komisariat Graniczny w Toruniu do Prezydenta Rejencji w Kwidzynie;
Znowu szpiegostwo, „Gazeta Toruńska” 1914, nr 101, z 5 maja; Nowy przypadek szpiegostwa, ibidem, nr 103, 7 maja.
89
Der Thorner Spionageprozeß, „Westpreußisches Volksblatt” 1915, nr 87, z 17 kwietnia; ibidem, nr 88, z 19 kwietnia.
90
APB, RB, sygn. 2117, Landrat w Inowrocławiu do Prezydenta Rejencji w Bydgoszczy.
85
W cieniu kordonu
183
przetrzymywani w twierdzy toruńskiej po niemieckich wojnach zjednoczeniowych
w 1866 i 1870/71 r.91 Gdy w sierpniu 1866 r. udało się zbiec za Drwęcę grupie
kilkudziesięciu jeńców austriackich, w pogoni za nimi żołnierze pruscy przekroczyli granicę, łamiąc tym samym prawo międzynarodowe. Incydent ten przyczynił
się do wdrożenia urzędowych dochodzeń92. Do podobnego zdarzenia doszło latem
1871 r., kiedy to duża grupa więźniów francuskich zbiegła na terytorium rosyjskie,
przekraczając granicę w lasach otłoczyńskich. Mimo wszczęcia alarmu, który zaniepokoił mieszkańców Torunia, Prusakom nie udało się ich schwycić. Ucieczka
podjęta przez Francuzów zakończyła się jednak niepowodzeniem, gdyż internowani przez władze rosyjskie, zostali po zaledwie kilku dniach wydaleni do Rzeszy93.
Przez granicę przekradali się też przestępcy poszukiwani przez organa ścigania
państwa, na którego terytorium dokonywali zbrodni. Nader liczni byli także dezerterzy, szczególnie z wojska pruskiego, uchodzący za kordon w obawie przed srogą
karą. Obfitujące w zdarzenia okazały się m.in. perypetie szeregowca z toruńskiego
21. pułku piechoty Hermana Jakobsa, który zbiegłszy przez kordon, został aresztowany przez Rosjan i trafił do Astrachania, skąd uciekł, prosząc konsula niemieckiego o pomoc w powrocie do ojczyzny. Po jej otrzymaniu, na pokładzie niemieckiego
statku dotarł do Szczecina i tam aresztowano go za dezercję. W drodze do Torunia,
gdzie miał być sądzony, zbiegł ponownie dozorującej go eskorcie i po raz kolejny
skierował kroki do Rosji. Tym razem trafił do Samary, gdzie został aresztowany
przez Rosjan, wydalony i oddany w ręce pruskiego wymiaru sprawiedliwości94.
Granica zaborcza symbolizowała niebyt państwowości polskiej. Stanowiła też
trudną do sforsowania barierę ideologiczną i psychologiczną. Już w chwili jej ustanowienia władze administracyjne przestrzegały ludność przed niszczeniem słupów
i oznakowań granicznych95. Zdarzały się bowiem ich dewastacje i kradzieże96.
Symbole monarchii zaborczych nie budziły sympatii polskich mieszkańców Wójcina i Wilczyna. Ulubioną zabawą młodzieży mieszkającej po obu stronach kordonu było zanieczyszczanie błotem godeł obu mocarstw umieszczonych na słupach
granicznych, do czego namawiani byli przez przedstawicieli starszego pokolenia97.
Por.: M. Niedzielska, Życie polityczne i kulturalne Torunia (1815–1914), w: Historia Torunia, t. 3, cz. 1, s. 354–355.
92
APG, RK, sygn. 1651, k. 75, Landrat w Toruniu do Prezydenta Rejencji w Kwidzynie; APT,
SPT, sygn. 623, k. 835, Naczelnik Powiatu Lipnowskiego do Landrata w Toruniu.
93
APG, RK, sygn. 1651, k. 189, Landrat w Toruniu do Prezydenta Rejencji w Kwidzynie; „Gazeta Toruńska” 1871, nr 128, z 6 czerwca; ibidem, nr 129, z 7 czerwca; ibidem, nr 131, z 10
czerwca; ibidem, nr 132, z 11 czerwca.
94
Obleciświatem okazał się szeregowiec..., „Gazeta Toruńska” 1903, nr 201, z 3 września.
95
����������������������������������������������������������������������������������������
APT, AMT, sygn. ������������������������������������������������������������������������
C 9392, k. 128, Magistrat Miasta Torunia do Administracji Majątku w Grabiu.
96
APB, RB, sygn. I/1261, Wójt wsi Rzeczynek do Landrata w Inowrocławiu.
97
BK PAN, B. Molenda, k. 8.
91
184
Tomasz Krzemiński
Granica znacząco utrudniała kontakt pomiędzy społecznościami lokalnymi żyjącymi po obu jej stronach, nierzadko przekreślając tradycją uświęcone przyzwyczajenia. Dobrym na to przykładem jest zdarzenie związane z misjami, jakie odbywały
się w kościele katolickim w Golubiu w maju 1871 r. W uroczystościach religijnych zapragnęła wziąć udział liczna grupa wiernych z okolicznych, a położonych
po rosyjskiej stronie kordonu parafii. Władze nie wyraziły jednak zgody na przekroczenie granicy. Wywołało to oburzenie golubian i tylko interwencja obecnego
na miejscu proboszcza uchroniła przed wybuchem niebezpiecznych „excesów”98.
Wśród inteligencji polskiej linia dzieląca ziemie dawnej Rzeczypospolitej, mimo
utrzymywania się świadomości i wiedzy o ich jedności, stała się niemal nieprzekraczalną barierą mentalną. Maria Danilewicz-Zielińska, pisarka emigracyjna i znany
literaturoznawca, a także córka aptekarza w Aleksandrowie Pogranicznym, tak opisała oddziaływanie granicy na tożsamość zamieszkujących wschodnią jej stronę
przedstawicieli ówczesnej „klassy umysłowej”:
Toruń był istotnie psychologicznie i całkiem realnie obecny w naszej świadomości, ale
odgradzała nas od niego granica i paszporty, bariera celna i nalot niemczyzny, uderzający
na każdym kroku. [...] Odpowiednikiem setki monopolki był kufel piwa, niemal symbol
Torunia. [...] Kutno, Łowicz, Skierniewice – tak – ale Bydgoszcz nic niemówiąca nazwa.
Gdy po odzyskaniu niepodległości przed moimi rodzicami stanęło pytanie, i to pilne, gdzie
posłać mnie do szkoły średniej, w grę wchodziły dwa miasta: Toruń i Włocławek. Wybrano Włocławek, nie tylko, że komunikacja szwankowała, ale i w obawie o moją polszczyznę, w Toruniu zagrożoną niemczyzną, co istotnie wyraźnie się odczuwało99.
Dla Polaków mieszkających w Prusach, którzy stali się uczestnikami procesów
modernizacyjnych zachodzących w ciągu XIX w. w tym państwie100, granica separująca ich od moskiewskiej tyranii i „czynowniczych rządów knuta” wpłynęła na
ukształtowanie się bardzo silnego poczucia odrębności regionalnej. Drobnomieszczanie z Lidzbarka odczuwali świadomość bycia „Pomorzakami”, kimś zupełnie
innym, mimo wspólnego języka i tradycji, od ludności zamieszkującej ziemie położone po drugiej stronie kordonu. Świadomość przynależności do tej grupy wykluczała m.in. nawiązywanie związków małżeńskich z Polakami „spod Moskala”101.
W Golubiu panowało ogólne przekonanie, że aby zobaczyć Azję, wystarczy spojrzeć z tamtejszego wzgórza zamkowego na widok roztaczający się po wschod-
Golub, „Gazeta Toruńska” 1871, nr 112, z 16 maja.
M. Danilewicz-Zielińska, Fado o moim życiu, s. 9.
100
Por.: S. Wierzchosławski, Orzeł czarny i orzeł biały. Problemy modernizacji społeczeństwa
polskiego prowincji Prusy Zachodnie w XIX i na początku XX stulecia, Olsztyn 2011, passim.
101
B. Beba, Tradycje mieszczańskie w rodzinie pomorskiej małego miasta, w: Rodzina pomorska, red. J. Borzyszkowski, Gdańsk 1999, s.140.
98
99
W cieniu kordonu
185
niej stronie102. Na terenie Kujaw Zachodnich na przełomie XIX i XX w. doszło do
utrwalenia poczucia kujawskiej świadomości regionalnej, i to zarówno u zamieszkujących je Polaków, jak i Niemców103. Wśród ludności polskiej odczuwano jednak,
mimo wspólnej tradycji, wyraźną niechęć do pobratymców zza rosyjskiej granicy.
Zjawisko to rozszerzyło się szczególnie po odzyskaniu niepodległości, przekształcając się w stereotyp „bosego Antka”104. W wyniku separacji politycznej mieszkańcy wschodniej strony kordonu, mimo utrzymującej się i pielęgnowanej wiedzy na
temat wspólnoty etnicznej i historycznej, postrzegani byli jako „obcy”. Polityczna
i gospodarcza bariera nie stanowiła jednakże zupełnej przeszkody w przepływie
osób i nie wykluczała wcale możliwości osiedlania się po pruskiej stronie kordonu.
W powiatach pogranicznych występowało, mimo przeprowadzonej przez kanclerza Ottona von Bismarcka akcji tzw. rugów pruskich, zjawisko wielopokoleniowego zasiedzenia osób, które napływały z terenu Kongresówki. Było to związane
z koniecznością zatrudniania taniej siły roboczej w majątkach i gospodarstwach na
terenie wschodnich prowincji Prus. Na początku XX w. inowrocławskie władze
powiatowe notowały niemal 300 rodzin, których przodkowie, poddani rosyjscy,
w ciągu poprzedniego stulecia osiedlili się na tym terenie. Niemal we wszystkich
przypadkach „Królewiacy” żenili się i zakładali rodziny z kobietami o pruskiej
przynależności państwowej105. Ruch ludności odbywał się też w drugą stronę. Wyrosły na „surowym korzeniu” Aleksandrów Pograniczny przyciągał przedsiębiorczych i wykwalifikowanych pracowników, również tych zza pruskiego kordonu.
Tak było np. z Augustem Rzepkowskim, który mimo obcego poddaństwa sprawował opiekę weterynaryjną nad końmi stacjonujących w osadzie żołnierzy rosyjskich i osiedlił się tam ze swą rodziną106. Urodzona w 1865 r. w podstrzelińskim
Zaborowie Pelagia Foldzińska jako trzyletnie dziecko wraz z rodzicami wyjechała
do Królestwa Polskiego. Po śmierci rodziców poszukiwała bezskutecznie pracy
jako służąca, m.in. w Warszawie. W 1891 r. w Słomkowie w powiecie nieszawskim
przyszedł na świat jej nieślubny syn Stanisław. W poszukiwaniu zajęcia Pelagia
Ł. Kądziela, Pamięć o przeszłości, w: Pozostałość granicy, s. 28.
Por.: S. Dyroff, Kujawy, Wielkopolska, Gopło oraz Noteć: świadomość regionalna mieszkańców Kujaw Zachodnich od połowy XIX do połowy XX wieku, w: Kujawy. Tradycja – tożsamość – świadomość, red. T. Łaszkiewicz, Inowrocław 2008, s. 26–28.
104
T. Łaszkiewicz, Konsekwencje zaborów, s. 60. Podobnie było w Wielkopolsce; zob.: D. Szymczak, „Galicjoki z Kongresówy” – o obrazie mieszkańców Galicji i Królestwa Polskiego
w prasie poznańskiej dwudziestolecia międzywojennego, w: Prasa regionalna jako źródło
do badań historycznych okresu XIX i XX wieku, red. J. Nowosielska-Sobel, G. Strauchold,
T. Ślepowroński, Wrocław 2011, s. 101–111.
105
APB, RB, sygn. I/2196, Landrat w Inowrocławiu do Naczelnego Prezydenta Prowincji Poznańskiej; Landrat w Inowrocławiu do Prezydenta Rejencji w Bydgoszczy; Landrat w Inowrocławiu do Prezydenta Rejencji w Bydgoszczy.
106
APW, NPW, sygn. 717, Wójt Gminy Służewo do Wojennego Naczelnika Powiatu Włocławskiego.
102
103
186
Tomasz Krzemiński
wróciła do Niemiec, jednak z powodu długiego pobytu za granicą straciła poddaństwo pruskie. Nie miał go również jej syn. W 1899 r. wyszła za mąż za „Prusaka”
Józefa Baranowskiego z Jerzyc w powiecie inowrocławskim, co uprawomocniło jej
pobyt w monarchii Hohenzollernów, której stała się na powrót poddaną. Stanisław
musiał jednak starać się o podobne zezwolenie u władz. Nie było to trudne, gdyż
urzędnicy landratury inowrocławskiej pozytywnie oceniali jego „dobre prowadzenie się” od czasu powrotu z Rosji107. Przenikaniu ludności z pogranicza sprzyjało,
jak wspomniano, zjawisko robót sezonowych. Przykładowo, w 1900 r. na 6582 robotników rolnych udających się do Niemiec z guberni warszawskiej aż 5127 (czyli
ponad 81%) pochodziło z przylegającego bezpośrednio do kordonu powiatu nieszawskiego108. Kontakty te z pewnością ułatwiały wzajemne poznawanie, jak też
(i to przede wszystkim) utrwalanie stereotypów. Robotnicy sezonowi zza kordonu,
„przeważnie analfabeci, byli na każdym kroku przez wszystkich wykorzystywani.
Nikt o nich nie dbał”109. Ciekawym zjawiskiem, które wiązać można z myśleniem
w kategorii stereotypów, była dostrzegana przez współczesną publicystykę estyma,
jaką cieszyli się pruscy lekarze wśród mieszkańców rosyjskiej strony pogranicza.
Niemieccy medycy, prowadzący praktyki w nadgranicznych miejscowościach,
mimo występujących często trudności w porozumiewaniu się obdarzani byli większym zaufaniem niż ich zakordonowi koledzy110. Ugruntowaniu szablonów myślowych sprzyjały również różnice cywilizacyjne, jakie szczególnie w drugiej połowie
XIX i na początku XX stulecia zaczęły uwydatniać się w przedzielonym granicą
zaborczą regionie. Mieszkańcy położonych po pruskiej stronie granicy schludnych
miasteczek i wsi z murowanymi, pokrytymi dachówką domami mogli cieszyć się
najnowszymi osiągnięciami technicznymi (wodociągami, kanalizacją, siecią gazową). W Toruniu i Inowrocławiu, miastach zaledwie powiatowych, na początku
XX w. działały elektryczne linie tramwajowe. W porównaniu do tego sytuacja na
wschodzie nie przedstawiała się tak korzystnie:
Osada nasza [tj. Aleksandrów Pograniczny] składa się z ośmiu ulic; na każdej z nich
jest przeszło 100 domków, zamieszkałych przeważnie przez ludność roboczą. Domki te,
przeważnie drewniane, kryte są gontem i słomą. Ulice prócz „pierwszej” (ulice w naszej
osadzie nie mają nazw, lecz są numerowane), tzw. pryncypalnej, są niewybrukowane,
a o chodnikach mowy nie ma! Ulice opatrzone numerami: drugim i czwartym, są wprost
niemożliwe do przebycia w porze letniej, cóż dopiero mówić na jesieni lub zimą. Na
ulicy „drugiej” znajdują się doły, napełnione wodą. Woda ta, nie mając nigdzie odpływu, tworzy formalne bagna, w które mieszkańcy rzucają nieboszczyków – kotów, psów
APB, RB, sygn. I/2196, Landrat w Inowrocławiu do Prezydenta Rejencji w Bydgoszczy.
S. Paczkowski, Służewo, s. 99.
109
W. Molik, Granica, s. 23.
110
Sęp, Niemieccy lekarze pograniczni i nasi, „Biesiada Literacka” 1903, nr 44, z października,
s. 342; „Gazeta Toruńska” 1903, nr 261, z 12 listopada.
107
108
W cieniu kordonu
187
szczurów itp., poza tem są tam wylewane pomyje i wszelkie inne nader aromatyczne
płyny. Jeżeli zacznie przygrzewać kochane słoneczko, wtedy zapachy te nawet na większą odległość dają znać o sobie111.
W powszechnej świadomości kordon, szczególnie na początku XX w., zaczął
stanowić barierę oddzielającą dwie cywilizacje112. Dlatego też dla większości niemieckich poddanych Wilhelma II z prowincji poznańskiej lub z Prus Zachodnich
za Drwęcą lub Tążyną zaczynała się Rosja. Widać to na przykładzie swoistej ewolucji potocznych określeń stosowanych w odniesieniu do ziem znajdujących się
po wschodniej stronie granicy. Podczas gdy przez cały niemal XIX w. używano
w dokumentach i prasie nazwy „Polska” lub przymiotnika „polski” na określenie
kraju leżącego za kordonem, to pod koniec stulecia i w początkowych dziesięcioleciach XX w. ziemie rozciągające się tam były już tylko „Rosją”. Rypin stał się więc
w języku lokalnej prasy niemieckiej „rosyjskim miasteczkiem”113. Przewodnik turystyczny z początku XX w., opisujący trasę wycieczki z Torunia do Ciechocinka,
zwracał uwagę na wyjątkowe punkty widokowe w Otłoczynie, z których można
było podziwiać wspaniałą panoramę lasów porastających dolinę Wisły, a oczom
turystów w oddali ukazywała się... Rosja114. Zjawisko to było pochodną polityki
antypolskiej stosowanej wówczas przez oba państwa zaborcze. Związana z tym
była również ideologizacja przestrzeni publicznej. W miastach i miasteczkach po
stronie pruskiej fundowano pomniki władców niemieckich (w Gniewkowie stanęła
statua cesarza Fryderyka III, w Inowrocławiu Wilhelma I, w Kruszwicy nieopodal symbolu polskości „Mysiej Wieży” wzniesiono „Kaiser-Wilhelm-Denkmal”).
W budownictwie publicznym stosowany był nawiązujący do czasów krzyżackich
neogotyk (w Inowrocławiu wybudowano w tym stylu m.in. gmach landratury). Za
pomocą tego środka wyrazu demonstrowano wierność dla cesarza i Rzeszy115. Po
drugiej stronie kordonu w podobny sposób, choć na mniejszą nieco skalę, zaznaczano panowanie rosyjskie. W sąsiedztwie dworca granicznego w Aleksandrowie
wniesiono w 1877 r. cerkiew pod wezwaniem Aleksandra Newskiego116. Podróżny,
który przekroczył granicę imperium, mógł z okien pociągu oglądać charakterystyczne kopuły symbolicznie wyznaczające zasięg władzy prawosławnego cara.
Aleksandrów pogr., „Dziennik Kujawski” 1910, nr 32, z 22 września. Por. uwagi dotyczące
różnic w poziomie cywilizacyjnym Golubia i Dobrzynia w: T. Dziki, W przygranicznym mieście, s. 60.
112
Por.: W. Molik, Granica, s. 29–30.
113
Por.: „Thorner Zeitung” 1914, nr 125, z 30 maja.
114
R. Ueberick, Thorn. Illustriter Führer, Danzig 1903, s. 111.
115
Por.: S. Dyroff, Erinnerungskultur im deutsch-polnischen Kontaktbereich. Bromberg und der
Nordosten der Provinz Posen (Wojewodschaft Poznań) 1871–1939, Osnabrück 2007, s. 209,
270, 272.
116
K. Sokoł, A. Sosna, Kopuły nad Wisłą. Prawosławne cerkwie w centralnej Polsce w latach
1815–1915, Moskwa 2003, s. 15.
111
188
Tomasz Krzemiński
Świątynie prawosławne stanęły w pobliskim Ciechocinku oraz we Włocławku,
a planowano jej wzniesienie w Nieszawie, mimo niewielkiego odsetka ludności
prawosławnej zamieszkującej te miejscowości117. Przestrzeń publiczna rosyjskiej
strony pogranicza nasycona była poza tym niezliczonymi obiektami urzędowymi
(komory celne, przykomórki, kordony), a także rzucającymi się w oczy urzędnikami i wojskowymi, których celem była ochrona granicy imperialnej:
W każdym miasteczku nadgranicznym można spotkać kilku, w większych zaś miasteczkach kilkunastu i kilkudziesięciu zielonych cywilusów, ugwiażdżonych i umundurowanych, stanowiących w okolicach nadgranicznych razem z oficerami straży pogranicznej
pijaczą i hulaszczą kompanię. [...] Granica, upstrzona komorami, najeżona bagnetami
i urozmaicona patrolami konnymi wygląda nadzwyczaj okazale i musi przejmować
strachem każdego śmiałka, który odważy się wbrew zakazom carskim przekraczać ją
sam lub z zabronionym towarem. W istocie wywiera ona silne wrażenie!118
Charakterystyka przedstawiona przez późniejszego Marszałka zgadza się ze
spostrzeżeniami zawartymi we wspomnieniach mieszkanki takiego właśnie miasteczka Aleksandrowa Pogranicznego – Marii Danilewicz-Zielińskiej119.
Poczucie, że granica zaborcza jest także linią podziału cywilizacji, było – jak
się zdaje – przyczyną organizowania przez Niemców na początku XX w. wycieczek szkolnych i turystycznych w jej pobliże i traktowania kordonu jako uwagi
godnej ciekawostki120. Motyw pogranicza, rosyjskich symboli, żołnierzy i kozaków
granicznych był również niezwykle często spotykaną tematyką ikonografii kart
pocztowych emitowanych na tym terenie. Stał się więc elementem sztuki masowej.
Edycja bowiem kart pocztowych przeżywała wtedy rozkwit121.
Kordon stanowiący stałą i gwarantowaną traktatami międzynarodowymi dominantę krajobrazu politycznego był dla współczesnych istotnym czynnikiem ich
aktywności na polu gospodarczym i społecznym. Wpływał, w sposób bardziej
lub mniej zauważalny, na codzienne poczynania, a także świadomość, tożsamość
i mentalność współczesnych. W codziennych zachowaniach dawnych mieszkańców pogranicza tkwią korzenie funkcjonujących do dziś, choć z czasem ulegająB. Ziółkowski, Prawosławie na Kujawach wschodnich i ziemi dobrzyńskiej, „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie” 2000, t. 14, s. 87–117.
118
J. Piłsudski, Bibuła, s. 22.
119
Por.: M. Danilewicz-Zielińska, Fado o moim życiu, s. 5–10.
120
Por.: Grenzzwischenfall, „Thorner Zeitung” 1914, nr 76, z 31 marca. Opisano tu przypadek
uwięzienia przez Rosjan pewnego berlińczyka, który przy okazji bytności w Toruniu pojechał „dla własnej rozrywki” do Otłoczyna i po zapędzeniu się za granicę został aresztowany
przez Rosjan; Schulausflug, „Thorner Zeitung” 1914, nr 148, z 27 czerwca. Uczniowie szkoły
katolickiej w Kowalewie w ramach wycieczki krajoznawczej zwiedzali pogranicze prusko-rosyjskie nad Drwęcą.
121
Por. ilustracje pocztówek pochodzących z lat 1900–1914 zamieszczone w: J. Erwiński,
T. Krzemiński, J. Trescher, Dawny Aleksandrów, Aleksandrów Kujawski 2004.
117
W cieniu kordonu
189
cych coraz większemu zatarciu, zjawisk społecznych, przede wszystkim stereotypów, dotyczących ich bezpośrednich lub już tylko pośrednich potomków. Według
poznańskiego etnologa Jacka Schmidta owe stereotypy grupowe (odnoszące się do
podzielonej w XIX w. Wielkopolski) „odzwierciedlają zjawisko zderzania się różnych mentalności – filozofii życiowych ukształtowanych w wyniku pójścia obydwu
społeczności odrębnymi drogami rozwoju społeczno-gospodarczego i zaistnienia
znaczących dysproporcji między nimi w sferze ekonomicznej”. Spostrzeżenia te
można odnieść do większości dziewiętnastowiecznych rejonów granicznych na terenie współczesnej Polski, podzielonych „niewidzialną” granicą reliktową122. Do
najbardziej charakterystycznych zachowań i zjawisk występujących na zaborczym
pograniczu w XIX i na początku XX w. należą zatem: przestępczość, przemyt,
przeobrażenia profilu gospodarczego przygranicznych miejscowości, przekształcenia przestrzeni publicznej oraz przemiany mentalnościowe. Kordon z 1815 r.
był sztuczną linią podziału, ustanowioną w Wiedniu na podstawie arbitralnych
decyzji. Przy jego wytyczeniu nie uwzględniono jakichkolwiek interesów ludności zamieszkującej pas graniczny. Dla władców ważne były korzyści strategiczne,
a nie pomyślność nowych poddanych. Jak to obrazowo ujął Marceli Handelsman:
„Zagadnienie równowagi europejskiej zostało ujęte pod kątem widzenia granic
[...]”123. W cieniu słupów z czarnymi orłami toczyło się jednak życie codzienne,
a granica, mimo całej niezwykłości, była trwałym jego składnikiem. O tym, czym
była, świadczą refleksje nad sytuacją, jaka zapanowała na dawnym pograniczu,
przekazane przez świadków jej likwidacji. Golubianin Artur Reiske pisał w latach
trzydziestych XX w.:
Odzyskanie niepodległości znosi wreszcie kordony. Kupiectwo golubskie przechodzi
wówczas wyjątkowo ciężkie czasy i niejeden warsztat ulega likwidacji. Piękne sklepy
i hotele świecą pustkami, a na rynku wygrzewają się w słońcu liczne gromady bezrobotnych, nie umiejących sobie znaleźć pracy w tak odmiennych warunkach124.
Po wschodniej stronie okoliczności nie przedstawiały się lepiej:
Za czasów rosyjskich ludność miasta [Aleksandrowa Kujawskiego, dawniej Pogranicznego] żyła w dobrobycie i zadowoleniu, istniał tu bowiem jeszcze jeden fach tkliwie
przez wielu wspominany, a tak nielitościwie razem z granicami i dawnym reżimem
zdruzgotany: był to przemyt. Kwitł on, jak zresztą na każdej granicy, z niebywałą siłą
i powodzeniem, bogacąc kupców i łakomych na łapówki urzędników carskich. Dziś poPor.: J. Schmidt, Niewidzialna granica, w: Granica, s. 72. Zob. też: idem, Stereotyp i granica.
Pogranicze zaborów w mentalności współczesnych Wielkopolan, Międzychód 1997, passim;
praca ta jest monografią poświęconą funkcjonującym do dziś na dawnym pograniczu stereotypom grupowym.
123
M. Handelsman, Pomiędzy Prusami a Rosją, s. 103.
124
A. Reiske, Golub, s. 66.
122
190
Tomasz Krzemiński
zostało wspomnienie „dobrych czasów” oraz widomy dokument dawnej granicy: gmachy komory celnej, zajęte przez urzędy. [...] Naprzeciw dworca rażą oko ruiny i gruzy
cerkwi prawosławnej [...]125.
Przytoczone przykłady zjawisk zachodzących na terenie pogranicza zaborczego
stanowią jedynie wycinek szerokiego spektrum oddziaływań, jakie istnienie granicy
powodowało. Jest to raczej zbiór postulatów i swoisty „rekonesans badawczy” niż
całościowe ujęcie problematyki, która wymaga, ze względu na wieloaspektowość,
dalszych, pogłębionych i szeroko zakrojonych interdyscyplinarnych studiów126.
Tomasz Krzemiński
In the Shadow of the Border
Social Aspects of the Prussian-Russian Border in the 19th and Early
20th Centuries in the Kujawy, Chełmno and Dobrzyń Regions
(Exploratory Study)
S u mm a r y
The Prussian-Russian partition border directly affected many aspects of social and economic life for the adjacent regions in what is today the Kujawsko-Pomorskie Province (Kujawy, Dobrzyń, and Chełmno regions). The border also influenced the everyday behaviour
of the people living in its vicinity, determining a number of specific social phenomena. The
most obvious of these include an increase in crime, smuggling, and changes in the professional profile of the residents of the borderland. The more than century-long functioning
of this boundary line resulted in differentiation in the cultural landscape of the region and
the mentality of those inhabiting it. The complex history of the Prussian-Russian border in
the 19th and early 20th centuries therefore seems to be a worthwhile topic for research. The
present paper shows only a portion of the wide-ranging impacts of the former border on the
borderland community. It is only an “exploratory study” of a subject that calls for further
in-depth research.
T. Gierut, U sąsiadów. Dzieje dawnej granicy: Toruń–Aleksandrów, „Dzień Pomorski” 1935,
nr 86, z 11 kwietnia.
126
Por. spostrzeżenia Witolda Molika w odniesieniu do odcinka wielkopolskiego kordonu zaborczego: W. Molik, Granica, s. 12.
125
Materiały
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
Andrzej Mycio
Toruń
Nowożytne rękopisy w zbiorach Biblioteki
Uniwersyteckiej w Toruniu
Materiały, które określamy we współczesnym bibliotekarstwie jako rękopisy,
a mianowicie rękopisy właściwe, jak również materiały, którym przyznaje się prawa rękopisów, czyli maszynopisy, zdjęcia, drobne druki, kserokopie, fotokopie
itp., są przechowywane w Bibliotece Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu
(BUMK) w kilku różnych miejscach, przede wszystkim jednak w dwóch jednostkach: Gabinecie Rękopisów i Starych Druków oraz w Archiwum Emigracji. Rękopisy starsze, pochodzące z epoki średniowiecza i czasów nowożytnych, znajdziemy jednak tylko w tej pierwszej jednostce. Dlatego przedmiotem tego artykułu1 jest
kolekcja rękopisów nowożytnych znajdujących się w Gabinecie Rękopisów i Starych Druków. Jako cezury chronologiczne dla badanej kolekcji przyjęto 1521 r.
z jednej strony i koniec XVIII w. z drugiej. Wydaje się, że data zamykająca badany
okres nie budzi wątpliwości, gdyż powszechnie przyjmuje się koniec XVIII stulecia jako finał epoki nowożytnej. Pewne wątpliwości może natomiast budzić data
otwierająca badaną kolekcję. W istocie jest to konsekwencja przyjętej w polskiej
literaturze przedmiotu cezury 1520 r. jako daty zamykającej okres wytwarzania
rękopisów średniowiecznych. Lata dwudzieste XVI w. uznaje się za przynoszące
znaczącą zmianę jakościową w produkcji rękopisów. Niemal zupełnie zanikł już
średniowieczny kodeks rękopiśmienny, a jego funkcję przejęła książka drukowana.
Rękopis zaczął się ograniczać tylko do odgrywania roli dokumentu, listu, notatek
itp.; od tej pory tylko sporadycznie będziemy mieli do czynienia z książką rękopiśmienną, i to raczej w jednym lub ewentualnie w paru egzemplarzach. Należy
dodać, że analizie w niniejszym artykule nie zostały poddane dokumenty w sensie
Tekst artykułu został przedstawiony 11 grudnia 2009 r. w Toruniu na konferencji „Forum
Toruniense. Proweniencja zbiorów historycznych bibliotek, muzeów i archiwów. Historia
kolekcji bibliotecznych”.
1
194
Andrzej Mycio
dyplomatycznym; w zbiorach Biblioteki bowiem stanowią one odrębną kolekcję.
Poza analizą zostały również rękopisy dotychczas nieopracowane, zaopatrzone tylko w numer akcesji. Do tej grupy należy m.in. kolekcja osiemnastowiecznych akt
gospodarczych majątków ziemskich, zgromadzona i podarowana Bibliotece przez
profesora Karola Górskiego, oraz pochodzące z tego samego okresu akta protestanckich parafii z terenu Inflant. Chciałbym również zaznaczyć, że niniejszy tekst
stanowi swoiste wprowadzenie do planowanego w przyszłości wydania katalogu
rękopisów nowożytnych ze zbiorów Biblioteki. Na marginesie chciałbym również
dodać, że obecnie trwają zaawansowane prace nad opublikowaniem katalogu rękopisów średniowiecznych znajdujących się w BUMK oraz że te prace są kontynuacją myśli naszych poprzedników zajmujących się opracowaniem rękopisów w Bibliotece. W 1973 r. ówczesny pracownik Sekcji Rękopisów Elwira Wróblewska
przedstawiła na posiedzeniu Komisji Bibliografii i Bibliotekoznawstwa Towarzystwa Naukowego w Toruniu (TNT) referat Katalog rękopisów Biblioteki Głównej
UMK. Charakterystyka zbiorów w aspekcie wydawniczym2. Ów plan wydawniczy
zakładał m.in., że jego drugi tom obejmie rękopisy nowożytne. Wysiłki te jednak
zakończyły się tylko znaczącym poszerzeniem inwentarza kartkowego. Nie udało
się doprowadzić tych prac do etapu publikacji katalogu.
Ostatecznie analizie poddane zostały 334 jednostki inwentarzowe3. Oczywiście
nie jest to liczba imponująca, jednak uwzględniając to, że Uniwersytet Mikołaja
Kopernika (UMK) powstał dopiero po II wojnie światowej i księgozbiór zaczął
budować od 1945 r., uznać należy to za i tak dużą kolekcję. Przeważająca część
z tej kolekcji, 246 manuskryptów, pochodzi z tzw. zbiorów zabezpieczonych, czyli
przede wszystkim z księgozbiorów byłych niemieckich bibliotek i archiwów z obszaru ziem północnych i zachodnich, wcielonych do Polski w 1945 r. Do Torunia
trafiły rękopisy przede wszystkim z terenu Prus Wschodnich i Pomorza Zachodniego (wraz z jego zaodrzańską częścią), w mniejszym stopniu ze Śląska. W toruńskiej
Bibliotece Uniwersyteckiej znalazły się również archiwalia różnych instytucji i towarzystw niemieckich z terenu Inflant, które Niemcy podczas II wojny przewieźli
do Poznania. Terminem „zbiory zabezpieczone” objęte są też manuskrypty pochodzące z niektórych przedwojennych polskich bibliotek z terenu Pomorza Gdańskiego. Przy identyfikacji poprzednich właścicieli tych rękopisów, oprócz znaków
własnościowych zachowanych na kartach i oprawach rękopisów, pomocna była
również literatura, szczególnie praca Marii Strutyńskiej4. Przydatne były również
E. Wróblewska, Katalog rękopisów Biblioteki Głównej UMK w aspekcie wydawniczym,
„Sprawozdania TNT za 1973 r.” 1975, t. 27, s. 64–66.
3
Dwa rękopisy: 321 i 492, zostały skradzione z Biblioteki we wczesnych latach powojennych.
4
M. Strutyńska, Struktura proweniencyjna zbioru starych druków Biblioteki Uniwersyteckiej
w Toruniu. Przewodnik po zespołach. Problemy badawcze i metodologiczne, Toruń 1999.
2
Nowożytne rękopisy
195
sprawozdania pracowników Biblioteki ze zwożenia księgozbiorów, zachowane
w jej archiwum5, a także informacje o tym okresie spisane przez uczestników tych
wydarzeń lub ich bezpośrednich następców6.
Przegląd rozpoczniemy od największego w zbiorach BUMK zespołu proweniencyjnego, a mianowicie od rękopisów z byłej Państwowej i Uniwersyteckiej
Biblioteki w Królewcu (Staats- und Universitätsbibliothek zu Königsberg)7. W Toruniu przechowywanych jest 38 manuskryptów nowożytnych o tej proweniencji8,
z których 10 rękopisów można określić jako archiwalia (należy jednak zaznaczyć,
że czasami przeprowadzenie granicy między manuskryptem o charakterze bibliotecznym a materiałem archiwalnym jest trudne). Wśród archiwaliów na pierwszy
plan wysuwają się akta sejmu krajowego Prus Książęcych. Zachowały się trzy woluminy tej dokumentacji9. Pierwszy zawiera recesy pruskie z 1567 r., drugi zbiór
uchwał sejmu pruskiego z lat 1580–1582, a trzeci z lat 1618–1736. Recesy z 1567 r.
są czystopisem i trafiły do Biblioteki Uniwersyteckiej poprzez bibliotekę pruskiej
rodziny Wallenrodtów. Wydaje się, że materiały te mogą być ważnym uzupełnieniem zbioru recesów pruskich przechowywanych dzisiaj w Archiwum Państwowym w Olsztynie10. Bardzo ciekawym obiektem w tej grupie jest także pochodzący z około 1564 r. pergaminowy, przepięknie iluminowany kodeks zawierający
kopiariusz przywilejów Paula Scalicha11. Człowiek ten, określany jako wykształcony awanturnik, encyklopedysta, humanista i mistyk, żył w latach 1534–1575.
Przebywał on w Królewcu w połowie XVI stulecia i to wówczas prawdopodobnie
podarował ten kodeks do biblioteki rodziny Wallenrodtów, która – jak już zasygnalizowano – stała się z czasem częścią Państwowej i Uniwersyteckiej Biblioteki
w Królewcu. W kopiariuszu tym, oprócz dokumentów, znajdują się piękne ilustracje
pieczęci, herbów i portretów cesarskich, królewskich, biskupich i uniwersyteckich.
Z uczelnią królewiecką związane są stricte dwie jednostki, a mianowicie pochodzący z 1554 r. jej statut12 oraz drugi tom, prowadzony w latach 1676–1844, metryki
Archiwum Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, sygn. 1/240–242.
S. Burhard, Historia Biblioteki Głównej UMK w Toruniu (lata 1945–1949), Biblioteka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (dalej: BUMK), sygn. rkps 1099/III; S. Czaja, O korzyściach
i kłopotach, które stwarzają poniemieckie zbiory przemieszczone do Biblioteki UMK w Toruniu, ibidem, Gabinet Rękopisów i Starych Druków, Spuścizna po dyrektorze Czai, b. sygn.
7
Szczegółowe przedstawienie problematyki proweniencji zbiorów rękopiśmiennych znajduje się w artykule A. Mycio, Struktura proweniencyjna rękopisów pochodzących z tak zwanych zbiorów zabezpieczonych w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu, „Folia Toruniensia”
2009–2010, t. 9–10, s. 45–55.
8
BUMK, sygn. rkps 4, 16–19, 26, 33, 42, 49, 57–58, 60–62, 73, 79–81, 87–90, 92–95, 110,
139–140, 142, 159, 205, 210, 251a, 537, 674, 679–680.
9
Ibidem, sygn. rkps 58, 140, 251a.
10
Archiwum Państwowe w Olsztynie, Akta Sejmu Księstwa Pruskiego.
11
BUMK, sygn. rkps 57.
12
Ibidem, sygn. rkps 33.
5
6
196
Andrzej Mycio
uniwersyteckiej, czyli wykazu pracowników i studentów uczelni13. Bardzo ciekawe dla środowiska bibliotecznego mogą być zachowane rękopiśmienne katalogi
książek14 królewieckiej Biblioteki Zamkowej księcia Albrechta Hohenzollerna
(biblioteka ta po połączeniu z biblioteką uniwersytecką utworzyła Królewską
i Uniwersytecką Bibliotekę w Królewcu, później przemianowaną na Państwową
i Uniwersytecką Bibliotekę w Królewcu). Sporządził je około 1540 r. sprowadzony przez księcia Albrechta znany bibliotekarz holenderskiego pochodzenia,
Felix König. Są to w sumie cztery woluminy; dwa stanowią część katalogu alfabetycznego, a dwa kolejne są fragmentem katalogu rzeczowego, konkretnie
działowego. Pozostałe tomy tych katalogów nie zachowały się. Znajdujące się
w Toruniu woluminy katalogów doczekały się już współczesnej edycji. Opracował je i wydał Janusz Tondel15. Z tematyką biblioteczną związany jest również
kolejny rękopis, który jest prowadzoną od XVIII do XX w. księgą odwiedzin
wspominanej już tutaj biblioteki rodziny Wallenrodtów16. Ostatnim rękopisem
w grupie archiwaliów tego zespołu proweniencyjnego jest zeszyt notatek szkolnych z zajęć językowych, zawierający ćwiczenia z łaciny i niemieckiego17. Zeszyt
datowany jest na lata 1712–1713.
Grupą manuskryptów z pogranicza archiwaliów i rękopisów bibliotecznych są
trzy woluminy, które można by określić jako pouczenia, oraz cztery tomy o tematyce astrologicznej. Są to wskazówki rodziców skierowane do ich dzieci w rodzinie
książęcej Hohenzollernów. Pierwszy z nich to nauki księżnej Elżbiety dla jej córki
Anny Marii, drugiej żony Albrechta Hohenzollerna, które zostały spisane około
1550 r., tuż przed ślubem Anny Marii z Albrechtem18. Kolejne dwa tomy to napisane kilkanaście lat później pouczenia dla drugiego księcia Prus, Albrechta Fryderyka, od ojca Albrechta19 i matki Anny Marii20. Wszystkie trzy są autografami,
dlatego przez wiele lat były przechowywane w Królewcu razem z najcenniejszymi
książkami, m.in. z tzw. srebrną biblioteką21. Rękopisy astrologiczne są horoskopami, prognostykami książąt Albrechta i Albrechta Fryderyka, które w tym czasie
Ibidem, sygn. rkps 139.
Ibidem, sygn. rkps 42, 95.
15
J. Tondel, Eruditio et prudentia. Die schloßbibliothek Herzog Albrechts von Preußen Bestandskatalog 1540–1548, Wiesbaden 1998; idem, Rękopiśmienne katalogi królewieckiej
biblioteki zamkowej z lat 1540–1548 autorstwa Feliksa Königa Polyphema. Ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, „Studia o Bibliotekach i Zbiorach Polskich” 1991, t. 1,
s. 7–18.
16
BUMK, sygn. rkps 142.
17
Ibidem, sygn. rkps 205.
18
Ibidem, sygn. rkps 4.
19
Ibidem, sygn. rkps 88.
20
Ibidem, sygn. rkps 94.
21
J. Tondel, Srebrna Biblioteka księcia Albrechta Pruskiego i jego żony Anny Marii, Warszawa
1994, s. 49.
13
14
Nowożytne rękopisy
197
przybierały formę iście naukowych traktatów22. Podobny status, wytworów z pogranicza archiwaliów i rękopisów bibliotecznych, można nadać bardzo popularnym w okresie nowożytnym sztambuchom. Z kolekcji królewieckiej pochodzą trzy
jednostki o tym charakterze. Najstarszy z nich powstał na przełomie XVI i XVII w.
i należał do Bartłomieja Melhiora z Gery23. Dwa następne pochodzą już z drugiej
połowy XVIII w. i należały do Jakuba Scheerbartha z Chojnic24 oraz Christiana
Abrahama Borcharda z Torunia25. Ostatni pamiętnik, co warte odnotowania, oprócz
zapisów w języku niemieckim i łacińskim zawiera także kilka wpisów w języku
polskim.
Drugą grupą rękopisów dającą się wyodrębnić w tym zespole proweniencyjnym
są kodeksy o tematyce religijnej i teologicznej, których jest w sumie osiem. Trzeba
tu przede wszystkim wspomnieć o modlitewniku sporządzonym w 1551 r., którego
autorem jest sam książę Albrecht Hohenzollern26 (o modlitewniku tym pisał już
Janusz Tondel27). Część tekstu tego modlitewnika napisana jest ręką księcia. Modlitwy te nie są najwyższych lotów, ale świadczą o wszechstronnych uzdolnieniach
Albrechta. Inny ciekawy rękopis, pochodzący z drugiej połowy XVIII w., zawarty
na interfoliach druku profesora królewieckiej Alma Mater, Georga Davida Kypkego, jest tłumaczeniem z języka hebrajskiego na łacinę biblijnej Księgi Rodzaju28.
Kolejne cztery manuskrypty to traktaty teologiczne. Pierwszy, z 1547 r., zawiera traktat Iosiasa Meniusa o św. Janie29, drugi to szesnastowieczny komentarz do
psalmu 2230, trzeci, noszący tytuł Disputatio Heidelbergensis31, pochodzi z 1560 r.
i zawiera treść dyskusji, jaka toczyła się w tym akademickim ośrodku między teologami luterańskimi a franciszkanami32. Autorem ostatniego, napisanego w języku
greckim, jest Gregorius Cregerus Mesylaeus33.
Chyba jednak najcenniejsze w opisywanej królewieckiej kolekcji są rękopisy
podejmujące tematykę historyczną. Perłą wśród nich jest niewątpliwie kopia naj BUMK, sygn. rkps 19, 79–81.
Ibidem, sygn. rkps 210.
24
Ibidem, sygn. rkps 679.
25
Ibidem, sygn. rkps 680.
26
Ibidem, sygn. rkps 90.
27
J. Tondel, Modlitewnik księcia Albrechta, w: idem, Książka w dawnym Królewcu Pruskim,
Toruń 2001, s. 17–28.
28
BUMK, sygn. rkps 674.
29
Ibidem, sygn. rkps 16.
30
Ibidem, sygn. rkps 17.
31
Ibidem, sygn. rkps 87.
32
R. G. Päsler, Die Handschriftensammlungen der Staats- und Universitätsbibliothek, der
Stadtbibliothek und des Staatsarchivs Königsberg. Mit einem Exkurs zur mittelalterlichen
Bibliotheksgeschichte der Stadt und Anhängen, w: Königsberger Buch- und Bibliotheksgeschichte, red. A. E. Walter, Köln 2004, s. 225.
33
BUMK, sygn. rkps 93.
22
23
198
Andrzej Mycio
starszej, napisanej w latach dwudziestych XIV w. historii Prus, a mianowicie Kroniki ziemi pruskiej Piotra z Dusburga34. Kodeks ten jest dzisiaj najstarszą zachowaną
kopią tej kroniki, nie przetrwały bowiem średniowieczne manuskrypty zawierające
to dzieło. Toruński egzemplarz powstał w 1540 r., a jego pierwowzorem był rękopis z kolekcji biskupa pomezańskiego Pawła Speratusa. Kopia ta została wykonana
dla królewieckiego bibliofila Andrzeja Goldschmida (Aurifabera) i jeszcze w połowie XVI w. trafiła do Biblioteki Zamkowej w Królewcu35. Była ona podstawowym
źródłem dla dwóch edycji Kroniki Piotra z Dusburga: pierwszej, wydanej w 1679 r.
przez Krzysztofa Hartknocha36, i drugiej, opublikowanej w 1861 r. przez Maxa
Töppena37. Dzisiaj rękopis ten z uwagi na te edycje nie jest już może przedmiotem
pożądania badaczy, jednak bardzo często jest on obiektem prezentowanym na wystawach38. Drugą znaną historią Prus, jaką posiada w zbiorach BUMK, jest kronika
elbląskiego i gdańskiego dominikanina Szymona Grunaua39. Egzemplarz kroniki
powstał zapewne krótko po jej napisaniu przez Grunaua, czyli po 1530 r. Prawdopodobnie został przepisany przez burmistrza Braniewa Tomasza Kirstena. Niestety,
przechowywany w Toruniu rękopis stanowi tylko drugą część Kroniki i zawiera
traktaty od XV do XXII40. Trzecią kroniką opisującą dzieje Prus jest mniej znana
praca gdańskiego kupca Heinricha Redena41. Jego Kronika powstała w latach pięćdziesiątych XVI stulecia i – jak się uważa – stanowi przeróbkę pracy innego kronikarza gdańskiego, Bartłomieja Wartzmanna. W Toruniu przechowywane są dwie
kopie tej Kroniki. O pierwszej wiemy tylko tyle, że powstała w Gdańsku w drugiej
połowie XVI w. i trafiła następnie do biblioteki królewieckiej. Natomiast o drugiej
wiemy, że powstała w Gdańsku w 1626 r., następnie przez ręce kanclerza Księstwa
Pruskiego Johanna von Tettau (1620–1687) i przez bibliotekę rodziny Wallenrod Ibidem, sygn. rkps 26/III.
J. Tondel, Biblioteka Zamkowa (1529–1568) księcia Albrechta Pruskiego w Królewcu, Toruń
1992, s. 78–79.
36
P. de Düsburg, Chronicon Prussiae, in quo Ordinis Teutonici origo..., Jena 1679.
37
Peter von Dusburg, Chronicon terrae Prussiae, wyd. M. Töppen, w: Scriptores rerum Prussicarum, t. 1, Leipzig 1861, s. 3–219.
38
B. Jähnig, Katalog der Handschriften der landesherrlichen Bibliothek in Königsberg
1700/1720, w: Königsberger Buch- und Bibliotheksgeschichte, red. A. E. Walter, Köln 2004,
s. 251–252; A. I. H. Steffenhagen, Catalogus codicum manuscriptorum Bibliothecae Regiae
et Universitatis Regimontanae, Królewiec 1867–1872, t. 2, s. 7–8; J. Wenta, Wstęp, w: Piotr
z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, Toruń 2004, s. XI–XXVIII; idem, Kronika Piotra z Dusburga. Szkic źródłoznawczy, Toruń 2003, s. 9–10, 118–121.
39
BUMK, sygn. rkps 159/IV.
40
Simon Grunau’s Preussische Chronik, t. 1–3, Leipzig 1876–1896; A. I. H. Steffenhagen, Catalogus, t. 2, s. 12; J. Dworzaczkowa, Kronika pruska Szymona Grunaua jako źródło historyczne, w: Studia Źródłoznawcze, 1958, t. 2, s. 119–146; S. Zonenberg, Kronika Szymona
Grunaua, Bydgoszcz 2009.
41
BUMK, sygn. rkps 60, 61/III.
34
35
Nowożytne rękopisy
199
tów trafiła do Królewskiej i Uniwersyteckiej Biblioteki w Królewcu42. W tej grupie
trzeba także odnotować pochodzący z końca XVI w., przepięknie iluminowany
manuskrypt pracy Johanna Hennenbergera Stemmata genealogica praecipuarum in
Prussia Familiarum Nobilium43, w której zebrane są dane na temat genealogii znanych rodów pruskich. Są tam ilustracje zawierające drzewa genealogiczne, herby
i portrety przedstawicieli tych rodów. Rękopis ten początkowo też znajdował się
w bibliotece rodziny Wallenrodtów.
Pozostałe rękopisy stanowią już zbiór bardzo zróżnicowany pod względem
treści. Znajdziemy tu m.in. przepisany w 1589 r. arabski rękopis Muhammada b.
Mūsy, Kitāb Hayāt al – hayawān, dotyczący zagadnień zoologicznych44. Kodeks
ten znalazł się w Europie w 1683 r. Wówczas to wojska tureckie poniosły klęskę
w bitwie pod Wiedniem, a rękopis ów jako łup wojenny trafił w ręce niemieckiego
podpułkownika von Perbandta. Tenże podarował kodeks do biblioteki rodziny Wallenrodtów, skąd trafił do biblioteki uniwersyteckiej w Królewcu45. W grupie tej jest
również inny, cenny, pochodzący z 1528 r. rękopis, zawierający opowiadanie Hermana von Sachsenheim zatytułowane Die Moerin46, które jest przykładem literatury
rycerskiej. Kodeks ten powstał w dość nietypowy sposób, chociaż nie tak całkiem
odosobniony w tym czasie, a mianowicie jest on kopią druku z oficyny Johannesa
Grüningera, wydanego w Strasburgu w 1512 r. Prawdopodobnie rękopis ten został
przepisany na polecenie księcia Albrechta Hohenzollerna i od początku był przechowywany w jego prywatnej bibliotece (Kammerbibliothek), która później stała się
częścią Państwowej i Uniwersyteckiej Biblioteki w Królewcu47. Kolejne rękopisy
A. Udo, Studien zur preussischen Historiographie des 16 Jh., Bonn 1967, s. 66–85, 162–167,
171; D. Buschinger, Bild, Rede, Schrift (maszynopis wykładu wygłoszonego w Paryżu znajduje się w Gabinecie Rękopisów i Starych Druków Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu);
eadem, Die preußische (bzw. Danziger) Identität im Königlischen Preußen, wie sie sich in der
Preussischen Chronik des Heinrich von Reden abzeichnet (maszynopis wykładu wygłoszonego w Toruniu 9 października 2009 r. na konferencji „Interkultureller Dialog in den Städten
des Königlischen Preußen” znajduje się w Gabinecie Rękopisów i Starych Druków Biblioteki
Uniwersyteckiej w Toruniu); P. Gehrke, Der Geschichtsschreiber Bartholomäus Wartzmann
im Kreise seiner Abschreiber, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 1900, z.
41, s. 63–69; G. Goldschmidt, Studien über die Handschriftensammlung der Wallenrodtschen
Bibliothek, „Altpreußische Forschungen” R. 4, 1927, z. 2, s. 114; R. G. Päsler, Die Handschriften der Wallenrodtschen Bibliothek, „Berichte und Forschungen. Jahrbuch des Bundesinstituts für Kultur und Geschichte der Deutschen im östlichen Europa” 2004, t. 12, s. 9–10,
25.
43
BUMK, sygn. rkps 73/IV.
44
Ibidem, sygn. rkps 62.
45
W. Dembski, Katalog rękopisów arabskich, Warszawa 1964, s. 92–93; R. G. Päsler, Die
Handschriften, s. 24.
46
BUMK, sygn. rkps 49.
47
H. von Sachsenheim, Die Mörin. Nach der Wiener Handschrift ÖNB 2946, red. H. D. Schlosser, Wiesbaden 1974; R. G. Päsler, Katalog der Mittelalterlichen deutschsprachigen Hand42
200
Andrzej Mycio
to pochodzący z 1558 r. kodeks dotyczący zagadnień szesnastowiecznej wojskowości48 oraz dwa manuskrypty zawierające uroczyste mowy, przemówienia, panegiryki spisane na cześć księcia Albrechta Hohenzollerna i innych zamożnych osób
z Prus Książęcych49.
Drugi duży zespół proweniencyjny reprezentują rękopisy pochodzące ze znajdującej się przed II wojną światową w Szczecinie biblioteki Generalnej Dyrekcji
Ziemstwa Kredytowego (Königliche Preußische Pomersche Generallandschafts
Direction). Zespół ten tworzą 32 kodeksy50. Wcześniejszym właścicielem tych manuskryptów był żyjący w latach 1743–1817 Ludwig Wilhelm Brügemann, znany
historyk Pomorza. Można to ustalić na podstawie zachowanego rękopiśmiennego
katalogu jego biblioteki51. Badacz ten w ciągu długiego życia zgromadził imponujący księgozbiór druków i rękopisów dotyczących dziejów Pomorza, który po
jego śmierci znalazł się w szczecińskiej bibliotece. Rękopisy z jego biblioteki są
doskonałym materiałem źródłowym do badań nad historią Pomorza. W kolekcji
tej odnajdziemy przede wszystkim odpisy kronik pomorskich, kopie opracowań
wcześniej wydrukowanych oraz odpisy aktów prawnych, a także autografy, czyli
rękopisy sporządzone przez ich autorów i oryginalne archiwalia. Autografem jest
np. pochodzące z 1776 r. opracowanie dotyczące dziejów Kołobrzegu, autorstwa
Johanna Balthasara Hoyyena, prepozyta synodu kołobrzeskiego52. Wydaje się, że
oryginalny jest również projekt ustawy o prawie lennym na Pomorzu Przednim
z XVIII w.53 Natomiast Kronika Bartholomeusa Sastrowa (1520–1603)54 i opracowania Thomasa Kantzowa (około 1505–1542)55 są odpisami starszych rękopisów.
Kopiami są również rękopiśmienne odpisy rozporządzeń z końca XVII w. wydanych dla Pomorza Przedniego56 oraz wizytacji z 1682 r. miasta Anklam na Pomorzu
Przednim57. Duplikatem jest także odpis panegiryku na cześć księcia pomorskiego
Bogusława XIV i jego żony Elżbiety, który był opublikowany w 1615 r. w Szczecinie58.
schriften der ehemaligen Staats- und Universitätsbibliothek Königsberg. Nebst Beschreibung
der mittelalterlichen deutschsprachigen Fragmente des ehemamaligen Staatsarchivs Königsberg, München 2000, s. 60–61, 211.
48
BUMK, sygn. rkps 92.
49
Ibidem, sygn. rkps 89, 537.
50
Ibidem, sygn. rkps 132, 134–135, 137–138, 145–148, 153, 163–164, 167, 169, 175–176, 185,
216, 218–219, 241, 252, 266–267, 274, 474, 544, 561, 564–566, 588.
51
Archiwum Państwowe w Szczecinie, Rękopisy i spuścizny, sygn. 405.
52
BUMK, sygn. rkps 241.
53
Ibidem, sygn. rkps 132.
54
Ibidem, sygn. rkps 148.
55
Ibidem, sygn. rkps 145.
56
Ibidem, sygn. rkps 544.
57
Ibidem, sygn. rkps 588.
58
Ibidem, sygn. rkps 565.
Nowożytne rękopisy
201
Kolejne 22 rękopisy pochodzą z bibliotek gmin ewangelickich, konkretnie
z librarii kościołów w Galinach59 koło Bartoszyc, w Toruniu60 oraz w Stargardzie
Szczecińskim61. W tej kolekcji na pierwszy plan wysuwa się kodeks zawierający
akta sejmu Prus Książęcych z lat 1608–161262. Ciekawa może być również jednostka pochodząca z biblioteki gminy toruńskiej, zawierająca pisma urzędowe i listy
dotyczące spraw dysydentów w Polsce63. Warto również odnotować rękopiśmienną
kopię prawa chełmińskiego przepisaną w 1594 r.64, pięciotomowy katalog biblioteki kościoła Najświętszej Marii Panny w Stargardzie65 oraz pochodzące z toruńskiej
biblioteki trzy kodeksy opracowań siedemnastowiecznego autora Konrada Samuela Schutzfleicha66.
Kolejna kolekcja składa się z 14 rękopisów pochodzących z bibliotek gimnazjalnych w Chełmnie, Chojnicach, Gliwicach, Głogowie, Koszalinie i Szczecinie67.
Znajdziemy tu przede wszystkim manuskrypty teologiczne, religijne, prawnicze
i historyczne, ale także dotyczące chemii, matematyki i medycyny oraz jedną jednostkę materiałów archiwalnych. W kolekcji tej szczególnie cenne są dwa szesnastowieczne teologiczne rękopisy autorstwa Klemnsa z Radzynia, zawierające
kazania (prawdopodobnie ich wcześniejszym właścicielem była biblioteka bernardynów z Lubawy)68 oraz pochodzący z 1596 r. odpis piętnastowiecznego statutu
diecezji chełmińskiej i uchwały synodu tejże diecezji69.
Dwadzieścia rękopisów pochodzi z niemieckich bibliotek podworskich70. Są
tu m.in. manuskrypty z biblioteki rodziny Dönhoffów z miejscowości Drogosze
w powiecie kętrzyńskim, a także z księgozbiorów Puttkamerów z Pęzina koło Stargardu Szczecińskiego, Lehndorffów ze Sztynortu w powiecie węgorzewskim oraz
Bismarcków z Warcina w powiecie miasteckim. Dominują poszyty zawierające
zebraną korespondencję rodzinną71; najwięcej tego typu materiału zachowało się
w zbiorach rodziny Dönhoffów. W kolekcji tej znajdziemy też kilka dzienników
Ibidem, sygn. rkps 133, 168, 183, 196, 197, 212, 227, 541. Na temat tej biblioteki zob.: Ł. Żywulski, Odkryta na nowo biblioteka kościoła parafialnego w Galinach w zbiorach Biblioteki
Uniwersyteckiej w Toruniu, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2009, nr 4, s. 589.
60
BUMK, sygn. rkps 103, 104, 107, 115, 117, 121, 173, 214, 898.
61
Ibidem, sygn. rkps 160, 161, 268–270.
62
Ibidem, sygn. rkps 133.
63
Ibidem, sygn. rkps 898.
64
Ibidem, sygn. rkps 212.
65
Zob. przypis 58.
66
BUMK, sygn. rkps 103, 117, 173.
67
Ibidem, sygn. rkps 98–99, 105–106, 165, 195, 236, 242, 244, 317–318, 511, 568, 672.
68
Ibidem, sygn. rkps 98–99.
69
Ibidem, sygn. rkps 568.
70
Ibidem, sygn. rkps 97, 224, 226, 230, 246, 289, 319, 350, 354, 356, 436–437, 439, 456,
466–467, 608, 621, 673, 758.
71
Ibidem, sygn. rkps 289, 436–437, 439, 758.
59
202
Andrzej Mycio
i notatników poszczególnych przedstawicieli tych rodzin72, kodeksy prawnicze73
oraz rękopisy z zakresu wojskowości i pirotechniki74.
Na uwagę zasługuje zespół proweniencyjny określany mianem Kulturgutsammelstelle der Baltendeutschen. Pod tym hasłem kryją się materiały, głównie
o charakterze archiwalnym, których twórcami były niemieckie instytucje i stowarzyszenia z obszaru Inflant. Gros tych materiałów to akta dziewiętnasto- i dwudziestowieczne. W zespole tym zachowało się tylko dziewięć jednostek powstałych
w XVII i XVIII w.75, które pochodzą przede wszystkim z Kurländische Gesellschaft für Literatur und Kunst. Oprócz materiałów archiwalnych zawierają one także rękopisy o treści medycznej i prawniczej oraz zbiór sentencji76.
Z mniejszych zespołów proweniencyjnych należy jeszcze wymienić rękopisy pochodzące z Biblioteki Uniwersyteckiej w Greifswaldzie77, z Biblioteki
Królewskiego Niemieckiego Towarzystwa w Królewcu78, z Biblioteki Miejskiej
w Królewcu79 oraz z bibliotek pruskich rejencji koszalińskiej80 i szczecińskiej81.
Z Greifswaldu mamy materiały o charakterze archiwalnym i zawierające treści historyczne; znajdziemy wśród nich m.in. te dotyczące stosunków szwedzko-pomorskich w okresie 1630–1713. Z królewieckiego towarzystwa naukowego pochodzą
sprawozdania tego towarzystwa oraz mowy i rozprawy wygłoszone na jego forum.
Z królewieckiej książnicy miejskiej mamy trzy rękopisy, dotyczące prawa, astronomii oraz genealogii rodzin pruskich. Z Koszalina pochodzi jeden rękopis dotyczący
wojskowości, a ze Szczecina – dwa rękopisy o charakterze źródłowym, dotyczące
historii Pomorza.
Nie znamy natomiast proweniencji pozostałych 100 jednostek inwentarzowych znajdujących się w tzw. zbiorach zabezpieczonych. Myślę, że przeprowadzona w dalszym etapie badań głębsza analiza tych rękopisów odkryje tajemnice
pochodzenia przynajmniej części z nich. W tej grupie najwięcej zachowało się
rękopisów religijnych i teologicznych teoretyków ewangelickich82. Sporo jest
74
75
76
72
73
79
80
81
82
77
78
Ibidem, sygn. rkps 97, 621, 673.
Ibidem, sygn. rkps 246, 466–467, 608.
Ibidem, sygn. rkps 226, 230, 319, 354.
Ibidem, sygn. rkps 192, 208, 220, 243, 327, 482, 778, 781, 4237.
Na temat tej kolekcji powstał odrębny artykuł: A. Mycio, Nowe Quellen zur Geschichte der
Orutschbalten. Zu Archivalien in der Universitätsbibliothek in Thorn (Toruń), „Zeitschrift für
Ostmitteleuropa-Forschung” R. 60, 2011, z. 3, s. 418–429.
BUMK, sygn. rkps 273, 562, 586.
Ibidem, sygn. rkps 759–760.
Ibidem, sygn. rkps 198, 740, 1186.
Ibidem, sygn. rkps 475.
Ibidem, sygn. rkps 805–806.
Ibidem, sygn. rkps 111, 113, 119, 151, 221, 228–229, 231–232, 245, 276, 320, 332, 421, 488,
513, 626–627, 675, 1204.
Nowożytne rękopisy
203
również materiałów archiwalnych83 oraz kodeksów zawierających treści historyczne84. Z archiwaliów trzeba tu wymienić szesnastowieczny odpis dokumentu delegacji pruskiej, która potwierdza wolę zerwania z zakonem krzyżackim
i podporządkowanie się królowi polskiemu; dokument ten datowany jest na 15
kwietnia 1454 r.85 Następny materiał archiwalny to wiek późniejszy kopiariusz
przywilejów miasta Elbląga86 oraz – pochodząca również z XVII w. – księga
zawierająca wpisy nowo przyjętych uczniów rzemiosła, prawdopodobnie miasta
Braniewa87. Z kodeksów historycznych należy wymienić dwa rękopisy dotyczące
dziejów Pomorza Zachodniego88 i jedno opracowanie zawierające historię Kurlandii89. Znajdziemy tu także rękopisy filozoficzne90, prawnicze91, medyczne92,
uroczyste mowy93 oraz dwa sztambuchy94, z których jeden należał do żyjącego
w XVII w., a wzmiankowanego już w tym artykule, kanclerza Księstwa Pruskiego Johanna von Tettau95.
Oprócz opisanych już rękopisów pochodzących z tzw. zbiorów zabezpieczonych w grupie manuskryptów nowożytnych w zbiorach BUMK znajduje się
jeszcze 89 jednostek, które zostały kupione przez Bibliotekę lub zostały jej podarowane, przeszły w posiadanie Biblioteki poprzez wymianę albo zostały jej
przekazane w depozyt96. W tym przypadku znany jest przynajmniej ostatni właściciel tych rękopisów, gdyż nazwiska posiadaczy są odnotowywane w księdze
akcesyjnej Biblioteki. Są to antykwariaty naukowe i osoby prywatne z obszaru
całej Polski. Z tej grupy należy wymienić z osobna przynajmniej trzy zespoły
proweniencyjne, a mianowicie rękopisy pochodzące z biblioteki rodziny Potoc-
Ibidem, sygn. rkps 109, 162, 235, 265, 272, 563, 569, 628–629, 648, 767–768, 791, 807,
1188, 1195, 1214.
84
Ibidem, sygn. rkps 114, 116, 166, 217, 222–223, 287, 290–291, 328, 552.
85
Ibidem, sygn. rkps 569.
86
Ibidem, sygn. rkps 629.
87
Ibidem, sygn. rkps 767.
88
Ibidem, sygn. rkps 116, 217.
89
Ibidem, sygn. rkps 223.
90
Ibidem, sygn. rkps 108, 112, 118, 120, 172, 199–200, 225, 275, 631, 644, 1167.
91
Ibidem, sygn. rkps 136, 150, 171, 204, 211, 476–478, 481, 490.
92
Ibidem, sygn. rkps 209, 215, 348, 505, 512.
93
Ibidem, sygn. rkps 589, 601, 645.
94
Ibidem, sygn. rkps 676–677.
95
Ibidem, sygn. rkps 676.
96
Ibidem, sygn. rkps 96, 126, 128–129, 170, 202, 253, 579–580, 630, 801–802, 832, 889, 893–
894, 903, 911–912, 1079, 1081–1082, 1084–1085, 1088, 1148–1149, 1152, 1179, 1230–1231,
1290, 1296, 1373–1375, 1418, 1520, 1583–1584, 1898, 2237, 2320, 2409, 2412, 2426, 2702,
2704, 2766, 2786, 2898, 2973, 3193, 3201, 3208, 3341, 3344, 3358, 3363, 3367–3368, 3371,
3376–3378, 3388, 3390, 3441, 3513, 3535–3537, 3557–3358.
83
204
Andrzej Mycio
kich z Tulczyna97, Sczanieckich z Nawry98 oraz hrabiego Czesława Lasockiego99. Przechowujemy dzisiaj sześć rękopisów ze zbiorów Potockich. Są to przede
wszystkim materiały o charakterze archiwalnym: akta majątkowe oraz kopiariusze dokumentów i listów. Z biblioteki Sczanieckich pochodzi tylko jeden rękopis
nowożytny, a konkretnie osiemnastowieczne tłumaczenie z francuskiego na język
polski Historii książęcia Aryamena. W zbiorach Lasockiego znajduje się osiem
jednostek o charakterze archiwalnym (akta majątkowe, podatkowe, sądowe, korespondencja, kopiariusze przywilejów). Pozostałe rękopisy z tej grupy to w 70%
również materiały archiwalne, a mianowicie diariusze polskich sejmów, uchwały
sejmowe, uniwersały królewskie, kopiariusze dokumentów, korespondencja, akta
majątkowe, finansowe, rachunkowe, podatkowe, sądowe, testamenty, dokumenty
rodowe, inwentarze archiwum, majątku, dzienniki, sztambuchy, katalogi biblioteczne oraz notatniki.
Biorąc pod uwagę całą grupę rękopisów nowożytnych, widać wyraźną dominację materiałów o charakterze archiwalnym (37%), co zresztą jest zrozumiałe
w związku ze znaczącym zmniejszeniem roli książki pisanej od chwili wynalezienia druku. Z manuskryptów o charakterze bibliotecznym najwięcej jest kodeksów o tematyce historycznej (21% całej grupy rękopisów nowożytnych), religijnej i teologicznej (13%), prawniczej (6%) oraz filozoficznej (5%). Ciekawie
przedstawia się struktura chronologiczna omawianego zbioru, a mianowicie 14%
to rękopisy pochodzące z XVI w., 28% z XVII stulecia, a 58% z wieku oświecenia. Struktura taka oczywiście nie dziwi. Niewiele zachowanych manuskryptów
z XVI w. to przede wszystkim wynik większego oddalenia w czasie od współczesności. Liczba rękopisów siedemnastowiecznych w stosunku do wcześniejszego
stulecia dokładnie się podwaja. Niemal taka sama zależność występuje między
stuleciem siedemnastym a osiemnastym. W omawianej grupie dominują manuskrypty w języku niemieckim (176 jednostek) oraz łacińskim (147). Wiedząc
jednak, że gros analizowanych rękopisów pochodzi z byłych bibliotek niemieckich, przewaga języka niemieckiego nie dziwi. Natomiast duża liczba rękopisów
w języku łacińskim to oczywiście wynik używania tego języka przez świat nauki
i administrację w owym czasie. Pod względem liczby jednostek w tym zbiorze
trzeci z kolei jest język polski, który występuje przede wszystkim w materiałach
archiwalnych pochodzących z XVIII stulecia, w mniejszym stopniu na dokumentach starszych, zakupionych przez Bibliotekę. Z analizy tej wynika, że omówiona kolekcja ma charakter dość przypadkowy. Stanowią ją niezliczone fragmenty
różnych kolekcji, głównie z terenu dzisiejszej północnej Polski (poszerzając to
o Okręg Kaliningradzki). Z pewnością zbiór ten może być wyśmienitym źród Ibidem, sygn. rkps 91, 123, 124–125, 281, 583.
Ibidem, sygn. rkps 240.
99
Ibidem, sygn. rkps 258–264, 285.
97
98
Nowożytne rękopisy
205
łowym materiałem pomocniczym dla historyków epoki nowożytnej, ale też dla
historyków średniowiecza badających dzieje Prus, Pomorza oraz państwa polskiego. Wydaje się, że z uwagi na tematykę zachowanych rękopisów mogą one
również stanowić cenne źródło informacji dla historyków prawa, badaczy dziejów Kościoła oraz historyków filozofii.
Wydawnictwo źródłowe
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
Adam Kucharski
Toruń
Instrukcja podróżna Anny Zamoyskiej dla synów
odbywających peregrynację po Europie
na przełomie XVII i XVIII wieku
Zagraniczne podróże kształcące odgrywały niezwykle istotną rolę w edukacji
i przygotowaniu do przyszłej kariery urzędniczej oraz politycznej synów szlacheckich i magnackich w Rzeczypospolitej już od XVI w.1 Bardzo ważnym elementem
tych kilkuletnich wypraw poza granice kraju było opracowanie szczegółowego
programu, który miał określić zarówno przebieg nauki, jak i trasę podróży oraz
zawierał wiele wskazań natury moralno-obyczajowej. Zatroskanie o prawidłowy
przebieg edukacji syna powodowało, że na rodzicach, a najczęściej na ojcu spoczywał ważny obowiązek przygotowania dokładnej instrukcji udzielanej preceptorowi
lub bezpośrednio własnemu potomkowi2. Ten ciekawy typ źródła historycznego,
przynoszący wiele cennych informacji o planowanym kształcie, celach i spodziewanych efektach podróży edukacyjnych, podejmowanych w epoce staropolskiej,
doczekał się licznych opracowań naukowych. Instrukcje podróżne analizowano zarówno w kontekście wymagań stawianych młodym peregrynantom przez rodziców,
jak i przez pryzmat realizacji tych zadań przez samych podróżników3. Z uwagi na
J. Freylichówna, Ideał wychowawczy szlachty polskiej w XVI i początku XVII w., Warszawa
1938, s. 85–99.
2
J. Królińska, Poglądy pedagogiczne w literaturze polskiej XVII w., „Minerwa Polska” R. 2,
1929, z. 1, s. 44.
3
F. Wolański, Zadania peregrynanta w czasie podróży w świetle osiemnastowiecznych instrukcji, w: Viae Historicae. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Lechowi A. Tyszkiewiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. M. Goliński, S. Rosik, Wrocław 2001, s. 489–
493; T. Zielińska, Programy i metody pedagogiczne związane z osobą Hieronima Floriana
Radziwiłła (1715–1760). Przyczynek do dziejów edukacji w Rzeczypospolitej epoki saskiej,
w: Od narodzin do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, cz. 1: (Od średniowiecza
do wieku XVIII), red. M. Dąbrowska, A. Klonder, Warszawa 2002, s. 149–162; P. P. Gach,
1
210
Adam Kucharski
dużą wartość poznawczą instrukcji w procesie rekonstrukcji założeń dydaktyczno-wychowawczych wiążących się z podróżami kształcącymi wiele tekstów tego
typu wydaje się drukiem, a proces ten rozpoczął się jeszcze w XIX w.4
Publikowana tu „Informacyja synom moim do cudzych krajów powtórnie jadącym” podskarbiny koronnej Anny Franciszki Zamoyskiej z Gnińskich (zm. 1704)
została napisana dla trzech jej synów peregrynujących po Europie: najstarszego Tomasza Józefa (1679–1725), dziedzica ordynacji, oraz młodszych Michała Zdzisława (1680–1735) i Marcina Leopolda (1681–1718)5. Autorka instrukcji po śmierci
męża Marcina Zamoyskiego z powodzeniem dbała o rozwój rodowych posiadłości
i prestiż rodziny. Niektórzy badacze uważają, że to właśnie małżeństwo z Anną
Gnińską (1675), córką ówczesnego wojewody chełmińskiego (a późniejszego podkanclerzego koronnego) Jana, a ponadto bliskiego współpracownika kolejnych
polskich monarchów, zadecydowało o przyznaniu Marcinowi Zamoyskiemu ordynacji, co zapewniło mu możliwość dalszej kariery6. Z kolei inni historycy wskazują
na odmienne przyczyny stopniowego wzrostu znaczenia rodu Zamoyskich w ostatnim ćwierćwieczu XVII w.7 Jednak mimo nie zawsze zgodnych opinii trzeba przypisać Annie Zamoyskiej istotną rolę w podniesieniu świetności rodu. Osiągnęła
ona liczne sukcesy w pomnażaniu dóbr i dochodów ordynacji zamojskiej, działając w trudnej atmosferze ciągłych sporów o tytuł prawny do jej zarządzania. Już
współcześni wychwalali zaradność podskarbiny, jej gospodarność, a w szczególności szeroki mecenat i opiekę nad Kościołem. Tak pisał o niej słynny heraldyk
w lapidarnym sformułowaniu: „Pani na Boga i sług jego dobroczynna, kaplicę przy
kościele naszym Lwowskim z fundamentów wyprowadziła, modną strukturą ozdobiła i uposażyła”8. W kwestii następstwa tronu podczas bezkrólewia po śmierci
Instrukcja dla wyjeżdżającego z Polski do Rzymu w 1738 r., w: Kościół. Społeczeństwo. Kultura. Prace ofiarowane Profesorowi Wiesławowi Müllerowi z okazji pięćdziesięciolecia pracy
naukowej i dydaktycznej, red. J. Droba i in., Lublin 2004, s. 339–346.
4
J. Sobieski, Instrukcya dana synom iadącym do Paryża, w: S. Gawarecki, Dziennik podróży
po Europie Jana i Marka Sobieskich, Warszawa 1883, s. 7–20; Informacya JM Panu Stanisławowi Rzewuskiemu starościcowi chełmskiemu, jadącemu do cudzych krajów, od JM Pana
Jabłonowskiego, hetmana wielkiego koronnego, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, t. 9, nr 232,
s. 91; M. Zachara, T. Majewska-Lancholc, Instrukcja Krzysztofa II Radziwiłła dla syna Janusza, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1971, t. 16, s. 171–184; Instrukcja wojewody ruskiego Jana Stanisława Jabłonowskiego dla wyruszającego w podróż zagraniczną bratanka
Józefa Aleksandra Jabłonowskiego z 1728 roku, wyd. A. Markiewicz, „Studia Historyczne”
R. 50, 2007, z. 1 (197), s. 79–89.
5
Zob.: T. Zielińska, Poczet polskich rodów arystokratycznych, Warszawa 1997, s. 470–471.
6
T. Zielińska, Magnateria polska epoki saskiej. Funkcje urzędów i królewszczyzn w procesie
przeobrażeń warstwy społecznej, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1977, s. 174.
7
S. Ciara, Senatorowie i dygnitarze koronni w drugiej połowie XVII wieku, Wrocław 1990,
s. 141.
8
K. Niesiecki, Herbarz Polski, wyd. J. N. Bobrowicz, t. 10, Lipsk 1845, s. 71.
Instrukcja podróżna Anny Zamoyskiej
211
Jana III Sobieskiego Anna Zamoyska popierała początkowo kandydaturę królewicza Jakuba, idąc w tym względzie za radą hetmana wielkiego koronnego Stanisława Jabłonowskiego. Jednak ostatecznie udzieliła poparcia stronnictwu saskiemu9.
Instrukcja podróżna pióra Anny Zamoyskiej zasługuje na szczególną uwagę
wśród instruktażowej literatury podróżniczej, ponieważ sporządziła ją, inaczej niż
w większości wypadków, matka, a nie ojciec peregrynantów. Sytuacja taka została spowodowana śmiercią ojca młodych podróżników, podskarbiego wielkiego
koronnego Marcina Zamoyskiego (1637–1689), czwartego ordynata zamojskiego,
w okresie ich dzieciństwa, a także przejęciem ordynacji oraz wychowywaniem
potomstwa przez matkę z pomocą opiekunów10. W wielu bowiem wypadkach po
śmierci ojca młodych peregrynantów wyruszających za granicę decydującą rolę
w planowaniu ich podróży i studiów odgrywał któryś z opiekunów, podczas gdy
matka miała jedynie głos doradczy. Najprawdopodobniej w ten właśnie sposób,
kilkanaście lat wcześniej, wyglądały przygotowania do podróży młodych Radziwiłłów, Karola Stanisława i Jerzego Józefa, w których główną rolę odgrywał ich
wuj Jan III Sobieski11.
Autograf publikowanej tu instrukcji znajduje się w zbiorach Archiwum Zamoyskich, w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, wśród listów i papierów Anny Zamoyskiej oraz jej synów12. Istnieją dwa jej egzemplarze przechowywane w tym zespole, przy czym porównanie pisma pozwoliło na ustalenie, że tylko
jedna wersja wyszła spod pióra żony czwartego ordynata zamojskiego, a druga to
literalna kopia, sporządzona prawdopodobnie ręką sekretarza13. Obydwie instrukcje zostały zapisane na kartach prawie identycznych rozmiarów. Zawierają ten sam
tekst, różniący się nieznacznie w zapisie końcówek niektórych wyrazów. Istnienie dwóch odrębnych instrukcji sugeruje sporządzenie po jednym egzemplarzu dla
każdego z synów Anny Zamoyskiej, przy czym jeden egzemplarz prawdopodobnie
nie zachował się. Do tej pory instrukcja podróżna była rzadko wykorzystywana
i wzmiankowana w literaturze naukowej. Została kilkakrotnie zacytowana i omówiona w opracowaniu dotyczącym roli zagranicznych podróży w procesie edukacji
młodego pokolenia szlachty polskiej w czasach saskich14. Wzmiankę o wpływie
A. Skrzypietz, Królewscy synowie – Jakub, Aleksander i Konstanty Sobiescy, Katowice 2011,
s. 273.
10
Ludzie i zdarzenia w barokowym Zamościu, oprac. H. Wiśniewska, Lublin 1996, s. 147–159.
11
Podróż ta odbyła się w latach osiemdziesiątych XVII w. Znaczącą rolę w jej zaplanowaniu
odegrała również matka podróżników Katarzyna Radziwiłłowa z Sobieskich; K. Targosz, Jan
III Sobieski mecenasem nauk i uczonych, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991, s. 26.
12
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (dalej: AGAD), Archiwum Zamoyskich (dalej: AZ), sygn. 546, s. 109–112.
13
Ibidem, s. 117–120.
14
M. Kamecka, „Po naukę świata i ludzi”. O zagranicznej edukacji Polaków czasów saskich,
w: Między barokiem a oświeceniem. Edukacja – wykształcenie – wiedza, red. S. Achremczyk,
9
212
Adam Kucharski
korespondencji z jezuitą Tomaszem Perkowiczem oraz hetmanem wielkim koronnym Stanisławem Janem Jabłonowskim na plany edukacyjne oraz sporządzenie
instrukcji przez Annę Zamoyską znajdujemy także w opracowaniu poświęconym
podróżom edukacyjnym w ostatnim ćwierćwieczu XVII stulecia15.
Anna Zamoyska sporządziła instrukcję, przeznaczając ją dla synów odbywających peregrynację akademicką i znajdujących się ówcześnie w Paryżu pod opieką
dwóch preceptorów: Jana Kamockiego i jezuity Jana Krukowieckiego. Instrukcja
odnosi się tylko do drugiego etapu podróży europejskiej podjętej przez młodych
Zamoyskich w latach 1697–1701 zgodnie z tradycją rodową i nakazami statutów
ordynacji zamojskiej, autorstwa kanclerza Jana Zamoyskiego, zatwierdzonych
przez sejm Rzeczypospolitej jeszcze w 1590 r.16 Podróż miała początkowo charakter peregrinatio academica i koncentrowała się głównie na studiach uniwersyteckich lub pobieraniu prywatnych lekcji (Praga, Ingolstadt, Paryż)17.
Kwestią zasadniczą jest ustalenie daty sporządzenia instrukcji. Biorąc pod uwagę
jej zawartość oraz wzmianki o już zakończonych podróżach po terenach Francji, Niderlandów Hiszpańskich, Holandii i Anglii, wydaje się, że dokument ten powstał na
przełomie lat 1699/1700, a być może jego szkic został napisany jeszcze wcześniej.
Konkretną datę roczną trudno jest wskazać precyzyjnie (tekst instrukcji nie zawiera
takiej informacji). Natomiast wysłanie instrukcji synom do Paryża (karta nosi ślady
składania na czworo) można ustalić na luty 1700 r. W jednym z listów Anny Zamoyskiej do synów, pochodzącym z początku tegoż roku, jest też mowa o powodach
wezwania ich do kraju oraz udzieleniu im szczegółowych wskazań dotyczących dalszego postępowania i podróżowania. W liście tym można odczytać wahanie podskarbiny co do kontynuowania podróży lub definitywnego powrotu do kraju:
Że zaś was rewokuję do granic, nie przeto to czynię, abym Wam miała hamować i bronić tej drogi, którąście się w pożądaną mnie zawsze grzeczność zabrali, ale to czynię
częścią dla tego, abym Wam eksplikować mogła stan fortuny Waszej [...], abym Wam
należytą informacyję dała jako sobie już w domu i ojczyźnie postąpić i w które drogi
i ślady kroki kłaść macie, w czymeście dotąd doświadczenia mieć nie mogli, a Wam
błądzić się w tych terminach nie godzi18.
Sporządzenie i przekazanie instrukcji podróżnej stanowi przełomowy etap zagranicznej podróży młodych ordynatów zamojskich. Po zakończeniu przez nich
Olsztyn 2005, s. 40–42.
A. Markiewicz, Podróże edukacyjne w czasach Jana III Sobieskiego. Peregrinationes Jablonovianae, Warszawa 2011, s. 62, 86.
16
Statuta Ordynacji Zamojskiej od r. 1589–1848, Warszawa 1902, s. 17–18.
17
Zob.: M. Kamecka, Francja i Francuzi w oczach podróżników polskich z przełomu XVII
i XVIII w., w: Anglosasi, Francuzi i Polacy – wzajemny wizerunek dawniej i dziś, red. P. Guzowski, M. Kamecka, Białystok 2005, s. 73–86; eadem, „Po naukę świata i ludzi”, s. 40–43.
18
AGAD, AZ, sygn. 546, s. 65, Anna Zamoyska do synów, 10 II 1700 Zamość.
15
Instrukcja podróżna Anny Zamoyskiej
213
nauki w Paryżu19 ich matka skłaniała się początkowo ku nieodwołalnemu nakazowi
powrotu do kraju z powodu stale rosnących kosztów podróży oraz niezadowolenia
z naukowych postępów synów i pracy jednego z preceptorów: „lubo by było o co
pisać, gdym bardzo niekontenta z edukatii i manuductii gubernatora”20. Po spotkaniu z synami Anna Zamoyska podjęła jednak decyzję o ponownym wysłaniu ich
w dalszą podróż po Europie, mającą już wyraźny charakter peregrynacji turystyczno-kształcącej. W istocie więc dziedzic ordynacji Tomasz Józef Zamoyski i jego
dwaj młodsi bracia odbyli dwie podróże po Europie21. W kręgach polskiej szlachty
i magnaterii taka praktyka nie była częsta, lecz zarazem nie stanowiła też precedensu, gdyż chociażby Andrzej Maksymilian Fredro postulował, aby po odbyciu
właściwej peregrynacji ponownie wysłać syna po pewnym czasie w krótszą podróż. Uważał on, że można zrealizować ten zamysł przy okazji odprawiania misji
dyplomatycznej22. Jak wynika z publikowanej tu instrukcji podróżnej i z zachowanej korespondencji, w przypadku Zamoyskich rzeczywistym powodem powtórnego wyjazdu zagranicznego było załatwienie interesów rodzinnych oraz udział
w obchodach wielkiego jubileuszu w Rzymie.
Symptomatyczny jest sam sposób przekazania instrukcji synom. Mimo jej wysłania drogą pocztową, Anna Zamoyska wezwała synów do czasowego przerwania
podróży i przybycia do Ołoboku w Wielkopolsce, aby tam osobiście udzielić im
wskazówek i skomentować tekst pouczający szczegółowo o celach drugiego etapu
peregrynacji. W związku z tym plany dotyczące dalszej trasy podróży zostały znacząco zmodyfikowane. Jeszcze zimą 1700 r. przebywający z podopiecznymi w Paryżu preceptor Jan Krukowiecki informował o swoich zamiarach spędzenia lata
we francuskiej stolicy albo też pośpiesznego udania się do Włoch na okres Świąt
Wielkanocnych, aby jeszcze przed nadejściem letnich upałów zdążyć opuścić Italię
i udać się na ziemie Cesarstwa w celu doskonalenia znajomości języka niemieckiego przez swoich podopiecznych23.
Plany te nie znalazły jednak uznania w oczach Anny Zamoyskiej. Jeszcze przed
otrzymaniem listu od Krukowieckiego podjęła ona decyzję o czasowym powrocie
synów do kraju. Nakazywała młodszym synom udać się do Turynu i razem z Toma Dokładny przebieg podróży z lat 1697–1699 znamy z zapisków trzech diariuszy przechowywanych w: Biblioteka Narodowa (dalej: BN), Biblioteka Ordynacji Zamoyskich (dalej:
BOZ), rkps 1455, Dyariusz zajęć Michała Zdzisława Zamoyskiego bawiącego na naukach
w Paryżu w 1699 r.; ibidem, rkps 1466, Dyariusz podróży i pobytu za granicą Michała Zdzisława Zamoyskiego w latach 1697–1698; ibidem, rkps II 6891, s. 5–12v, Dyariusz po odjeździe naszym z Ingolsztadu.
20
AGAD, AZ, sygn. 546, s. 62, Anna Zamoyska do synów, 9 XII 1699 Zamość.
21
K. Czubara, Tomasz Józef Zamoyski, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny” 1986, nr 3, s. 5.
22
H. Barycz, Andrzej Maksymilian Fredro wobec zagadnień wychowawczych, Kraków 1948,
s. 40.
23
AGAD, AZ, sygn. 518, s. 152–154, Jan Krukowiecki do Anny Zamoyskiej, 18 II 1700 Paryż.
19
214
Adam Kucharski
szem, dziedzicem ordynacji, przyjechać do kraju. Częste narzekania synów na brak
pieniędzy i niemożność podjęcia z tego względu dalszej podróży nie robiły na niej
zbytniego wrażenia. Dla zdobycia funduszy radziła ograniczyć koszty reprezentacyjne oraz sprzedać rzeczy, które nie były absolutnie konieczne w dalszej peregrynacji. Nie ustawała w zachętach, kierowanych do synów, do dobrej konduity w czasie podróży, tak aby wzorem przodków przynieść chwałę swemu rodowi. Pod tym
względem instrukcja Anny Zamoyskiej jest dalece zbieżna z innymi instrukcjami
rodzicielskimi, jak choćby tą autorstwa Stanisława Herakliusza Lubomirskiego,
napisaną prawie w tym samym czasie (29 listopada 1699), w której pisał on:
Ponieważ powinność ojcowska ta jest tego życzyć synom swoim, co nam najdroższego
przodkowie nasi zostawili – to jest: bojaźń Bożą, cnotę, honor i wiadomość o rzeczach
do usługi Ojczyzny potrzebną, aby godność domu i familii nie umierała tylko w pierwszych rodzicach, ale równy i jednaki żywot i zacność swoję przez cnoty i chwałę w potomkach swoich zachowała24.
W stanowczych, nieznoszących sprzeciwu słowach Anna Zamoyska przykazywała też, aby synowie informowali ją o kolejnych etapach powrotu do Rzeczypospolitej
i „pierwej dali znać pewnie, gdzie bym wam zabiedz mogła, gdyż sobie życzę tego,
abym się pierwej z wami rozmówiła i pokazała, że się do Matki wracacie”25.
Miejsce spotkania matki z synami, Ołobok, zostało wybrane nieprzypadkowo.
Po pierwsze, było ono dogodne ze względu na położenie blisko granicy Rzeczypospolitej ze Śląskiem, a po drugie – w ołobockim klasztorze godność ksieni sprawowała siostra Anny Zamoyskiej, Konstancja Dorota Gnińska. Dodatkowo Ołobok, leżący nieopodal Wrocławia, dawał Annie Zamoyskiej możliwość spotkania
z kilkunastoletnią wówczas córką Marianną (ur. 1686), która od 1699 r. uczyła
się, pod kierunkiem ochmistrzyni Zofii Bronikowskiej, w szkole przyklasztornej
urszulanek, po zakończeniu edukacji u warszawskich sakramentek26. Anna Zamoyska przed podjęciem decyzji o dalszej edukacji córki zasięgnęła opinii kupca wrocławskiego o kosztach utrzymania oraz kształcie nauczania. Ostatecznie umieściła
córkę w tej szkole, lokując ją na stancji, a nie bezpośrednio w klasztorze, w wyniku
nalegań owego informatora, który pisał: „ale to najcięższa, że w klasztorze barzo
ostro będą trzymać cały rok, że nie wolno z klasztora wyniść, że nie kożdy może
strzymać”27. Po zakończeniu edukacji Marianna Zamoyska wyszła za mąż za Jerzego Stanisława Dzieduszyckiego (1704)28.
S. H. Lubomirski, Instrukcyja synom moim [do] cudzych krajów ode mnie wyprawionym,
Teodorowi i Franciszkowi Lubomirskim, w Jazdowie, D. 29 Novembris A. 1699, w: idem,
Wybór pism, oprac. R. Pollak, Wrocław 1953, s. 273.
25
AGAD, AZ, sygn. 546, s. 66, Anna Zamoyska do synów, 14 II 1700 Zamość.
26
B. Popiołek, Kobiecy świat w czasach Augusta II, Kraków 2003, s. 261.
27
AGAD, AZ, sygn. 59, List z dnia 29 IV 1699.
28
W. Konopczyński, Dzieduszycki Jerzy Stanisław, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 6, s. 110.
24
Instrukcja podróżna Anny Zamoyskiej
215
Spotkanie z matką nastąpiło po wyjeździe młodszych synów z Paryża (przebywali tam jeszcze w pierwszej połowie kwietnia 1700)29. Rezydencja paryska pochłaniała wielkie koszty, gdyż na początku roku młodsi bracia prosili matkę o pieniądze na drogę. W okolicach Świąt Wielkanocnych Anna Zamoyska spotkała się
z córką, gdyż przesyłała wówczas synom pozdrowienia od siostry. Na początku
czerwca anonsowała synom swoje przybycie do klasztoru w Ołoboku, gdzie podejmowała ją gościnnie miejscowa ksieni, jej siostra Konstancja. Sprawowała ona
ten urząd w latach 1685–170530. Anna Zamoyska szczegółowo wyłuszczyła swoją
wizję spotkania z dziećmi w liście z początku czerwca: „Tak z respektu imienia
mego, jako i waszego nie będę we Wrocławiu raczej. Jakom wyrazieła wyżej na
szląskiej granicy z wami się zjechać życzę i o dalszym procederze waszym konkludować. Radabym także i córkę z wami razem widziała, jeżeli można, abyście ją
z sobą wziąć raczyli”31. W tym samym czasie do młodszych braci Michała i Marcina dołączył także najstarszy Tomasz i już podróżując w swoim towarzystwie,
informowali Annę Zamoyską o przybyciu do Sycowa32. Wkrótce potem doszło do
spotkania matki z synami. Podczas niego zapadły wiążące decyzje co do dalszej
peregrynacji do Italii.
Jednak plany dalszego wojażu zagranicznego nie były jedyną przyczyną pilnego wezwania synów do kraju. Drugim istotnym powodem była chęć zaprezentowania synów królowi Augustowi II Mocnemu i nadzieja na protekcję monarszą
w sporach o prawa do ordynacji zamojskiej. Już latem 1698 r. (7–8 sierpnia) Anna
Zamoyska gościła u siebie w Zamościu Augusta II, a zaledwie kilka dni później
(14–15 sierpnia) cara Piotra I, o czym obszernie pisał zamojski kronikarz Zachariasz Arakiełowicz33. Wizyta polskiego monarchy w Zamościu nie miała jednak
charakteru kurtuazyjnego, lecz wynikała z braku zaufania Augusta II do Zamoyskiej, a zarazem stanowiła próbę odebrania jej prerogatyw do zarządzania twierdzą
zamojską na skutek podejrzeń o dalsze sprzyjanie politycznym planom Sobieskich.
Jednak podskarbinie udało się przekonać króla o swojej wierności i należytej dbałości o stan zamojskich fortyfikacji34. Król dał wiarę tym zapewnieniom, czego
przejawem było pozostawienie władzy zwierzchniej nad zamojską twierdzą w jej
rękach, a także nadanie, latem 1699 r., starostwa gniewskiego i międzyłęskiego
przebywającemu wówczas w Paryżu jej młodszemu synowi Michałowi ZdzisławoAGAD, AZ, sygn. 546, s. 70–72, Michał i Marcin Zamoyscy do matki, 12 IV 1700 Paryż.
S. Karwowski, Klasztor panien cystersek w Ołoboku, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół
Nauk Poznańskiego” 1900, t. 26, s. 52–54.
31
AGAD, AZ, sygn. 546, s. 77, Anna Zamoyska do synów, 4 VI 1700 Bolimów.
32
Ibidem, s. 85–86, Tomasz, Michał i Marcin Zamoyscy do matki, 10 VI 1700 Syców.
33
A. M. Witusik, O Zamoyskich, Zamościu i Akademii Zamojskiej, Lublin 1978, s. 213.
34
B. Popiołek, Forteca w białogłowskich rękach – kobiety fundatorki i administratorki zamków
i dóbr w czasach saskich, w: Zamki i przestrzeń społeczna w Europie Środkowej i Wschodniej, red. M. Antoniewicz, Warszawa 2002, s. 581.
29
30
216
Adam Kucharski
wi35. W 1700 r. Zamoyska liczyła zapewne na kolejne dowody monarszej łaskawości, a sama także chciała ponownie zamanifestować lojalność swoją i synów wobec
Augusta II.
Jeszcze wiosną 1700 r. Anna Zamoyska zalecała synom pośpiech, strofując ich,
że zbytnia opieszałość spowoduje, iż króla zastaną raczej w Saksonii niż w Warszawie. Dla przyspieszenia przyjazdu do Ołoboku poczyniła należyte przygotowania transportu: „posłałam przeciwko wam cugi dla przeprzężenia, które dotąd
czekają”36. Obawy Anny Zamoyskiej co do rychłego opuszczenia Warszawy przez
Augusta II były nie całkiem pozbawione podstaw. Wprawdzie od wiosny król przebywał w mieście, zajęty porządkowaniem stolicy i obradami senatu, ale już na
początku lipca rozwój sytuacji na teatrze działań wojennych rozpoczynającej się
właśnie wielkiej wojny północnej zmusił go do wyjazdu do Inflant37. Młodzi Zamoyscy niedługo przebywali na ziemiach Rzeczypospolitej, udając się powtórnie
w podróż. Po krótkim pobycie w Pradze wyruszyli na południe i stanąwszy jesienią
w Rzymie, wzięli udział w obchodach wielkiego jubileuszu chrześcijaństwa (1700)
w licznej grupie przybyszy z Rzeczypospolitej38.
Instrukcja podróżna dotycząca peregrynacji podjętej po zakończeniu nauk pobieranych w Paryżu, a przebiegającej głównie przez ziemie włoskie i niemieckie,
zawiera wskazówki dotyczące wyboru drogi oraz szczegółowe pouczenia w kwestii pobytu na poszczególnych dworach europejskich. Nakaz należytego wykorzystania czasu podróży do kształcenia własnej osobowości i charakteru oraz dobrej
konduity Anna Zamoyska motywowała posłuszeństwem Bogu i jego przykazaniom zawartym w Biblii oraz troską o wypełnienie woli sławnych antenatów rodu,
wyrażonej w instrukcjach ordynacji zamojskiej. Przestrzegała też swoich synów
przed pojedynkami oraz utrzymywaniem kontaktów z osobami wątpliwej reputacji, szczególnie we Włoszech, upatrując w tym poważnego zagrożenia dla dobrych
obyczajów, a nawet groźby utraty życia. Co do szczegółowego harmonogramu trasy dalszej podróży to itinerarium miało obejmować wizytę na dworze brandenburskim w Berlinie oraz saskim w Dreźnie. Najważniejszym celem peregrynacji
miał być Rzym i uczestnictwo w obchodach jubileuszu roku świętego. Dopełnienie
programu podróży miało stanowić zwiedzanie tych francuskich prowincji (południe i zachód kraju), których nie widziano jeszcze podczas pierwszego pobytu we
Obydwa starostwa Michał Zdzisław otrzymał jednego dnia (25 czerwca 1699), po wcześniejszej rezygnacji z tych urzędów Marii Kazimiery Sobieskiej; P. Czaplewski, Senatorowie
świeccy, podskarbiowie i starostowie Prus Królewskich 1454–1772, Toruń 1921, s. 83, 138.
36
AGAD, AZ, sygn. 546, s. 104–105, [b.m.r.].
37
J. Staszewski, August II Mocny, Wrocław 1998, s. 112–114.
38
B. Rok, Polskie podróże do Rzymu na jubileusz roku 1700, w: Dyplomacja. Polityka. Prawo.
Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Henrykowi Kocójowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. I. Panic, Katowice 2001, s. 310.
35
Instrukcja podróżna Anny Zamoyskiej
217
Francji. Podczas powrotu do kraju miano jeszcze zatrzymać się na dłużej w Wiedniu i nawiązać korzystne kontakty na dworze cesarskim.
Do tekstu instrukcji dołączono także wydanie aneksu w postaci planu codziennych zajęć młodych Zamoyskich podczas studiów w Pradze, podjętych na początku
peregrynacji (1697). Powodem zamieszczenia tego tekstu obok instrukcji podróżnej jest związek merytoryczny tych dwóch zabytków staropolskiego piśmiennictwa
podróżnego pochodzących z przełomu XVII i XVIII w. Obydwa dokumenty dotyczą tej samej podróży i znajdują się w jednym zespole archiwalnym. Zachowany
tekst, zatytułowany Connotatia dispositiej i czasu, jest zapisem postępów naukowych młodych podróżników podczas ich studiów w Pradze. Stanowi on dokument
potwierdzający realizację zadań postawionych przez Annę Zamoyską przed swoimi
synami w pierwszej instrukcji, której tekstu nie znamy, powstałej prawdopodobnie
jeszcze przed wyjazdem w 1697 r. Autorem tej notatki jest Jan Kamocki, jeden
z dwóch preceptorów podróżnych opiekujących się młodymi Zamoyskimi. Datę
napisania tego tekstu można określić, biorąc pod uwagę dwie przesłanki. Po pierwsze, Kamocki nie wspomniał osoby Marcina Leopolda Zamoyskiego, a wiemy, że
we Wrocławiu zawrócił on do Zamościa i nie podążył początkowo razem z braćmi
do Pragi, gdzie dotarł dopiero później (11 grudnia 1697)39. W jednym z listów Jana
Kamockiego znajdujemy również identyczną wzmiankę jak w tekście Connotatii,
mówiącą o problemach ze znalezieniem nauczyciela sztuki wojennej i fortyfikacji:
„Do wojny o magistra w Niemczech trudno, prócz jednego Wiednia, jednak tu na
zimę ma zjechać, którego applikować będę do Ichmościów, żeby się i w tej przejrzeli sciencyjej”40.
Publikowana tu Connotatia zawiera opis warunków mieszkalnych oraz szczegółów z życia codziennego młodych podróżników i ich ochmistrzów. W dalszej części
znajduje się szczegółowy program zajęć. Wynika z niego, że dzień rozpoczynano
bardzo wcześnie, gdyż po porannej toalecie i śniadaniu już o godzinie 6 zabierano
się za lekcje języka niemieckiego i francuskiego, a następnie retoryki. O godzinie
11 udawano się na codzienną mszę świętą, a na południe przypadał obiad. Intensywne tempo nauki powodowało, że już od wczesnych godzin popołudniowych
kontynuowano zajęcia obejmujące naukę historii i matematyki. Istotne miejsce
zajmowały ćwiczenia fizyczne, którym poświęcano wiele czasu. Obejmowały one
lekcje tańca i szermierki. Uczono się również gry na instrumencie smyczkowym.
Po wieczornej kolacji poświęcano pozostałą część dnia na ćwiczenia retoryczne,
w wyniku czego nauka przeciągała się często do północy.
H. Gmiterek, Czechy w diariuszu podróży Michała Zdzisława Zamoyskiego z końca XVII
wieku, w: Rola komunikacji i przestrzeni w średniowiecznych i wczesnonowożytnych dziejach
Czech i Polski, red. A. Paner, W. Iwańczak, Gdańsk 2008, s. 294.
40
AGAD, AZ, sygn. 516, s. 18–19, Jan Kamocki do Anny Zamoyskiej, 5 X 1697 Praga.
39
218
Adam Kucharski
W trakcie przygotowywania tekstu instrukcji podróżnej do druku zmodernizowano ortografię w wyrazach pochodzących z języka staropolskiego, przystosowując ją do współczesnych reguł. Pozostawiono charakterystyczną dla języka
staropolskiego pisownię końcówek -cya i -sya, zapisywanych konsekwentnie
przez autorkę w tej postaci zarówno w mianowniku, jak i w dopełniaczu. Oddano
je w zapisie tradycyjnie stosowanym dla języka staropolskiego -cyja, -syja, np.
instrukcyja / instrukcyjej. Zachowano jednak wyjątki od tej reguły, np. peregrynacyja / peregrynacyi. Wyrazy pochodzące z języka łcińskiego, które zostały przez
autorkę spolszczone, ale zapisane w sposób niejednoznaczny, zostały sprowadzone
do form używanych w języku staropolskim. Brakujące litery, fragmenty wyrazów
lub rozwinięcia skrótów oddano w tekście w nawiasach kwadratowych. Z uwagi
na to, że autorka zapisała swoją instrukcję w sposób ciągły, z nielicznymi akapitami, oraz niekonsekwentnie stosowała znaki przestankowe, wprowadzono nowy
podział tekstu na akapity oraz interpunkcję zgodną ze współczesnymi zasadami
ortograficznymi. Wyrazy obcojęzyczne zaznaczono kursywą. Zastosowano zasady
edycji tekstów źródłowych powstałych od XVI do połowy XIX w.41
An e k s ź r ó d ł o w y
Instrukcja podróżna Anny Zamoyskiej dla synów (1700)
Oryginał archiwalny: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Zamoyskich, sygn.
546, s. 109–112. Dokument ma wymiary 30,20 x 18,70 cm i liczy dwie karty zapisane obustronnie.
Zachowały się w dobrym stanie, bez wyraźnych śladów zniszczenia. Dukt pisma staranny, bez skreśleń i poprawek. Zapis tekstu ciągły bez akapitów i marginesów. Obydwie karty noszą ślady składania
na cztery w celu uzyskania mniejszego formatu mieszczącego się w kopercie. Ostatnia strona nie
została zapisana do końca. Brakuje podpisu autora oraz daty i miejsca sporządzenia instrukcji.
In Nomine Domini. Amen
Informacyja synom moim do cudzych krajów powtórnie jadącym
[109] Ponieważeście synowie moi nie dokończyli peregrynacyi i macie chęć do jej dokończenia, życzę Wam przy błogosławieństwie macierzyńskim nie tak szczęśliwego wojażowania jako asystującej mądrości niebieskiej, która by Was rządziła i powodowała42 do
tej doskonałości terminu43, którąście sobie założyli, aże nie tylko wszelkiej mądrości po Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI do połowy XIX w., red. K. Lepszy,
Wrocław 1953.
42
Powodować – kierować.
43
Termin – tu: zakończenie, cel.
41
Instrukcja podróżna Anny Zamoyskiej
219
czątkiem Bojaźń Boża, ale też i wszelkiej doskonałości fundamentem. Tym je Wam usilniej
zalecam, im większe macie przed oczyma przykłady i eksperiencyją44, że prawa Boskiego
zachowaniem domy stoją: wolnością zaś i zepsowaniem obyczajów upadają. Tać jest przed
Bogiem modlitwa moja najpierwsza i najgorętsze łzy troskliwości to największe Wasze
powinno być stara[nie], abyście świętej niewinności i sprawiedliwości dochowali. Idziecie miłe dzieci w te kraje, które im mają większe natury ozdób powaby, tym są dzieciom
niewinnym szkodliwsze i rzadki jest, który by z tamtych krajów wyjechał nie zepsowany,
przeto starajcie się, abyście byli trzema Babilońskiemi Pacholąty45, którzy wpośród płomieni ognia nie zgorzeli46; nadto z tąż reputacyją peregrynacyją zakończyli, którą miście za
łaską Boską z Paryża wywieźli.
Po Bogu zaś i Jego prawach wi[e]cie, że w Ewangeliej następuje drugie prawo spólnej
miłości47, które jeżeli bez dyspensy wszystkiem wdrożono, dopieroż w braci powinno być
ściślejsze. Macie dotychczas ten zaszczyt i pochwałę u ludzi, że innych jednością i też tym
złączeniem umysłu przechodzicie, z czego się ja bardzo cieszę i życzę do końca widzieć
Was w tymże miłości i jedności węźle, gdyż Wam potrzebniejsza jest [110] zgoda spólna
niżeli inszym domom, dla konserwacyjej ordynacyjej. Zwłaszcza żeście już są ostatni domu
swego48 i położeni w takich konjekturach49, gdzie najwięcej inwidyjej50 na waszą fortunę
i sposobów jej rujnowania, w czym się teraz mogliście najlepiej informować51.
Co zaś do dalszej instrukcyjej Waszej peregrynacyjej, jakom Wam zawsze w listach moich intimowała52 i teraz radzę nie kontentować się widzeniem miast i prowincyjej, dworów,
ale wiadomością, co się w nich dzieje, bo stąd nie tylko godna urodzenia Waszego erudycyja
i eksperiencyja, ale też i reguła, jako z wiadomości cudzych praw, stanów, polity[k]i możecie swojej służyć ojczyźnie. Czytać możecie z diariuszów chwalebnie peregrynujących albo
samychże akcyi przodków Waszych, jako dobrze peregrynacyjej swojej zażyli, trzymając
Eksperiencyja – doświadczenie.
Babilońskie Pacholęta – młodzieńcy żydowscy w Babilonii. Aluzja do liczby trzech braci.
46
Odwołanie do historii z księgi Daniela o trzech młodzieńcach, który dochowali wierności
tradycji żydowskiej, za co zostali skazani na spalenie. Ocaleli jednak i śpiewali Bogu pieśń
dziękczynną (Dn. 3, 8–97).
47
Drugie prawo spólnej miłości – „Będziesz miłował swego Bliźniego jak siebie samego” (Mk
12, 31). Starotestamentalne prawo (Kpł 19, 18), które Chrystus, oprócz nakazu bezwzględnej
miłości Boga, uznał za najważniejsze przykazanie.
48
Aluzja do śmierci ojca młodych ordynatów Marcina Zamoyskiego (1637–1689) i jego pierworodnego syna Jana Franciszka (zm. około 1690). Wskutek tych faktów ordynacją zarządzała Anna Zamoyska i przygotowywała najstarszego syna Tomasza Józefa do objęcia urzędu ordynata.
49
Konjektury – przepowiednie, przewidywania.
50
Inwidyja – zazdrość, zawiść.
51
Autorka instrukcji zapewne miała tutaj na myśli liczne pretensje i ataki osób walczących
o przejęcie ordynacji zamojskiej w okresie małoletniości jej synów. Do osób tych zaliczała
się m.in. żona króla Maria Sobieska, a także niektórzy spośród prawnych opiekunów młodych
ordynatów; zob.: R. Orłowski, Ordynacja zamojska, w: Zamość i Zamojszczyzna w dziejach
i kulturze polskiej, red. K. Myśliński, Zamość 1969, s. 111–112.
52
Intimować – wpajać, obwieszczać.
44
45
220
Adam Kucharski
się instrukcyjej fundatora53, która w skarbcu jest. A jeżeli tylko miasta i prowincyje przebieżycie, jako się prostym pielgrzymom trafia, niewielka korzyść, zwłaszcza Wam, których
dopiero początek doskonałości, wiele nie dostaje do ostatniej perfekcyjej, przeto nie tylko
się Wam na chwalebne przykłady zapatrywać potrzeba, ale porachować zwłaszcza Waszą
[doskonałość] potrzeba. Wszak znacie, żem i króla54 tym zbyła, że Was jemu chcę prezentować55 jak najdoskonalszych i ta jest przed wszystkiemi tego nie życzącemi racyja56, [że]
przetrwaliście ze mną ten czas w Polszcze prawie jak incognito uchodziłam57 wszelkich
publik58. Patrzcież, abyście nie tylko nadziei mojej i starania nie zawiedli, ale i cały ojczyzny, która Was czeka i myśli, co też za profit59 z tak usilnej troskliwości [111] i kosztów
podjętych, i co ta nadzieja ojczyzny, która się nie z cudzoziemskich strojów i postury, ale
z głowy konduity60 poznawać będzie.
Co do samej drogi, którą macie brać przed się61, determinować62 nie mogę, bom sama
tego nieświadoma, ale z jednej strony czytając instrukcyją ojca mego [dla] braci mojej63
daną, z drugi strony wiedząc, żeście samą tylko Holandyją, Anglią i Francyją, i to nie całą,
widzieli, radziłabym, abyście zaczęli od dworu brande[n]burskiego64 i saskiego65, ile gdy
interes wymaga własny, żebyście wstąpili do brata mego J[ego] M[ości] Pana Wojewody66
z nadzieją uproszenia tych 90 000, którem mu winna płacić, który może dla Was i więcej
uczynić, gdy obaczy waszą ku niemu submisyją67, miłość, o którą konkuruje.
Stamtąd zaś do innych książąt niemieckich. W Dreźnie jednak nie tylko się starać, aby
z Was królowa68 kontenta była, ale się jej protekcyjej i dom swój zalećcie, szczególnie
Fundator – chodzi o nieżyjącego już wówczas Jana Zamoyskiego, pierwszego ordynata, założyciela Zamościa oraz ordynacji.
54
Król – August II Mocny (1670–1733). Odwiedził on Zamość 7–8 sierpnia 1698 r. i został tam
uroczyście przyjęty przez Annę Zamoyską.
55
Prezentować – przedstawić.
56
Racyja – powód.
57
Uchodzić – unikać.
58
Publiki – spotkania towarzyskie, publiczne.
59
Profit – korzyść.
60
Konduita – postępowanie, zachowanie, prowadzenie się.
61
Brać przed się – przedsięwziąć, podjąć.
62
Determinować – tu: określić, nakazać.
63
Ojcem Anny Franciszki Zamoyskiej z Gnińskich był Jan Gniński (zm. 1685), podkanclerzy
koronny oraz dyplomata, posłujący m.in. do Turcji. Miał on trzech synów (braci Anny): Jana
Chryzostoma Benedykta, Jana i Władysława.
64
Dwór brandenburski – dwór elektora brandenburskiego Fryderyka I Hohenzollerna (1657–
1713), od 1701 r. noszącego tytuł króla pruskiego, znajdował się w Berlinie, który od 1701 r.
stał się stolicą Królestwa Prus.
65
Siedzibą Fryderyka Augusta I (1670–1733), elektora saskiego od 1694 r. i jednocześnie króla
polskiego (jako Augusta II Mocnego od 1697), było Drezno.
66
Wojewoda – Jan Gniński (około 1655–1703), wojewoda bracławski (od 1685). W 1683 r.
posłował do Anglii w celu uzyskania pomocy na wojnę przeciw Turcji. Od 1694 r. wojewoda
pomorski.
67
Submisyja – uległość, posłuszeństwo.
68
Królowa – Krystyna Eberhardyna, żona Augusta II. Faktycznie nigdy nie została koronowana
na królową Rzeczypospolitej, gdyż pozostała przy luteranizmie. Nigdy też nie przyjechała do
53
Instrukcja podróżna Anny Zamoyskiej
221
instancyją69 wyjednać do króla Jego M[oś]ci za Jego M[oś]cią księdzem kamienieckim70,
bratem moim, a wujem Waszym. Z tych dworów życzyłabym albo do Rzymu, tam też
jadąc, te prowincyje francuskie lustrować, których jeszczeście nie widzieli, albo z Rzymu
na też prowincyje obrócić. Owo zgoła jako czas roku ś[więtego]71 wystarczy, na którego
dostąpienie i zażycie trzeba się stawić na miejsce w czasie należytym.
Młodszym synom72 nie życzyłabym dworu sawojskiego73 mijać, ponieważ tam jeszcze
nie byli. Co do Włoch, sami się nauczycie przykładem innych peregrynujących, jako je
widzieć macie i książęta wizytować, gdzie niedługo bawić, skąd wyjachawszy, drogę [112]
obrócić na ostatek niemieckich państw, gdzie młodszym [synom] dla perfekcyjej języka
niemieckiego zabawić trzeba. Osobliwie w Wiedniu, gdzie by nie tylko ten był profit, ale
też dworu cesarskiego i jego polity[k]i doskonała wiadomość, nie dlatego tylko, że cesarz74
jest mocnym sąsiadem naszym, którego interesa dobrze Polakom znać potrzeba, gdyż są
najbliższe, ale się oraz z estymacyjej75 obyczajów uczynić temu dworowi potrzebnemi,
czego było potrzeba niemniej umieć zażyć i w Paryżu.
Michałkowi76 osobliwie zalecam, aby się tam zasługiwał, jako i J[ego] M[oś]ć Pan Sapieha77, żeby mógł mieć służbę tam i respekt, gdyż tu nie ma żadnej szarży, na co i kosztu żałować nie będę. Byle zaś na zdrowie mieć wzgląd. To jednak mieć na pieczy, jeżeli tam imię Zamoyskich względem Maximiliana78 nie jest w dysgracyjej79, to by się już nie należało narażać
na niebezpieczeństwo. W tym też Was najusilniej przestrzegam, abyście się konwersacyjej
podłych i kompaniej letkich i podejrzanych, o które we Włoszech osobliwie nietrudno, wystrzegali. Bo w nich nie tylko zepsowanie obyczajów, ale też okazyja kolizyjej, przymówek
i zabojów80. Przeto nie chciałabym, abyście po oberżach publicznych nazbyt stawali i jadali.
Polski.
Instancyja – wstawiennictwo, prośba.
70
Ksiądz kamieniecki – Jan Chryzostom Benedykt Gniński (zm. 1715), opat wągrowiecki; od
1690 r. biskup kamieniecki.
71
Rok święty – obchody wielkiego jubileuszu chrześcijaństwa w 1700 r.
72
Młodsi synowie – Marcin Leopold i Michał Zdzisław Zamoyscy.
73
Dwór Sawojski – Sabaudia, siedziba dworu znajdowała się od 1563 r. w Turynie. Ówczesnym władcą księstwa Sabaudii był Wiktor Amadeusz II (1666–1732), książę sabaudzki od
1675 r.
74
Cesarz – Leopold I Habsburg (1640–1705), król Węgier od 1655 r.; król Czech od 1656 r.;
cesarz od 1658 r.
75
Estymacyja – poważanie, szacunek.
76
Michałkowi – Michałowi Zdzisławowi Zamoyskiemu.
77
Sapieha – Józef Franciszek Sapieha (1679–1744), późniejszy podskarbi nadworny. W latach
1697–1701 przebywał za granicą, gdzie odbywał studia i peregrynacje pod opieką guwernera
Józefa Matuszewicza.
78
Maximilian – Maksymilian II Emanuel (1662–1726), książę elektor bawarski od 1679 r.
Ojciec Józefa Ferdynanda Leopolda Wittelsbacha, pretendenta do tronu hiszpańskiego (zm.
jako dziecko w 1699); od 1695 r. drugą żoną Maksymiliana była królewna polska Teresa
Kunegunda Sobieska.
79
Dysgracyja – niełaska.
80
Zaboje – pojedynki.
69
222
Adam Kucharski
Dodatek do instrukcji podróżnej Anny Zamoyskiej dla synów
Plan zajęć Tomasza Józefa i Michała Zdzisława Zamoyskich
podczas studiów w Pradze (1697)
Oryginał archiwalny: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Zamoyskich,
sygn. 546, s. 93–94. Dokument został obustronnie zapisany na pojedynczej luźnej karcie o wymiarach
15,70 x 19,70 cm, której nie zapisano w całości. Zachowana w dobrym stanie, z nielicznymi przetarciami i plamami. W jednym miejscu tekst trudno czytelny. Karta nosi ślady kilkukrotnego składania.
Dukt pisma jest staranny. W ostatniej partii fragment tekstu mało czytelny z powodu mniejszej staranności i wyblakłego atramentu.
Connotatio dyspozycyjej81 i czasu
[93] Rezydencyja82 wczesna bardzo dla Ichmościów M[oich] M[iłościwych] Panów.
Każdy ma osobny do sypiania tamże i do aplikacyjej83 pokój, że żaden żadnemu przeszkodzić nie może, na Małej Stronie84 Pragi, gdzie bardzo dobrą niemczyznę mają, rezydują na
spokojnym miejscu niedaleko kościoła kawalerskiego85, gdzie każdego dnia piechotą mogą
chodzić, jakoż i chodzą na nabożeństwo, bo bardzo niedaleko, tylko przez drogę.
Wikt jest najęty i dobry dla Ichmościów, do stołu niewiele potraw, ale dobrych. Siadają
do stołu o jednej niżej wyrażonej godzinie86, to jest Imć Pan Ordynat87, Imć Pan Starosta
bolemowski88, Imć P[an] Dyrektor89 i Gospodarz i Gospodynia, my zaś do drugiego stołu
posłużywszy, idziemy. Ja90, kamerdyner91 i Winkler92. Tymże sposobem i wieczerza, quantitem93 zaś nie wiem co by od stołu na miesiąc, bo się nic nie wdaję w rząd i mojej przestrzegam powinności, służąc prawie jeden94 Panom.
Porządek w sukniach i innych potrzebnych rzeczach na peregrynacyją jest dobry, jest
bowiem sukien po dwie każdemu pary i trzecia podróżna, jakiej kawalerowie zażywają,
i płas[z]cze szkarłatnie, których będzie na lat kilkanaście. Koszul każdy ma z Ichmościów
po dwa tuziny. Peruk po dwie, jedna [na] powszedni dzień, druga od święta.
Connotetio dyspozycyjej – plan, wykaz zajęć i ćwiczeń lekcyjnych.
Rezydencyja – tu: wstawanie, rozpoczynanie dnia zajęć.
83
Aplikacyja – tu: nauka, uczenie się.
84
Mała Strana – dzielnica Pragi, stolicy Czech.
85
Kościół kawalerski – kościół Najświętszej Marii Panny pod Łańcuchem (Kostel Panny Marie
pod Řetězem), średniowieczny kościół romański zakonu joannitów (od XVI w. nazywanych
kawalerami maltańskimi).
86
Mowa o obiedzie, który jedzono w południe.
87
Ordynat – najstarszy z braci, Tomasz Józef Zamoyski, dziedzic ordynacji zamojskiej.
88
Starosta bolemowski – Michał Zdzisław Zamoyski, starosta bolimowski.
89
Pan Dyrektor – ksiądz Jan Krukowiecki, jezuita, preceptor młodych podróżników.
90
Ja – Jan Kamocki, świecki ochmistrz podróżników, autor tekstu.
91
Kamerdyner – Aleksander Franciszek Luberski, famulus Zamoyskich.
92
Winkler – Kazimierz Winkler z Krakowa, syn Łukasza, sługa Zamoyskich.
93
Quantitem – ile, jak drogo, jaka kwota.
94
Jeden – tu: sam.
81
82
Instrukcja podróżna Anny Zamoyskiej
223
Czas na godziny podzielony
6. Przychodzą magistri linguarum95 francuskiego i niemieckiego i przez całą godzinę,
naprzód czytając, uczą konstrukcyjej i słuchają wokabuł i deklinacyjej z rana. Potym, dawszy exercitium, odchodzą, dobrze informowawszy.
7. Retorów propter copiam verborum96 czytanie czas ten wszystek zabiera.
8. Rethoricae magister97 przychodzi i według materiej danej poprawując, pokazuje modos amplificandi98, et fontes99, z których by łatwo in materia100 mogli wyczerpnąć101, mowy
miawszy do tego copiam verborum102.
9. Tenże magister czyta uniwersalne103 historie et clarius cum annotatione eksplikuje104.
Jakoż i sami Ichm[ościowi]e wielce pilni, osobliwie w czytaniu łacińskich autorów.
10. Kompozycyje języków, co odchodząc magistrowie dali, alias exercitia105.
11. Idą na mszą świętą do Kościoła Kawalerskiego, gdzie bywa zawsze o jednej punktualnie godzinie z wystawieniem Najświętszego Sakramentu. Ichm[ościowi]e daleko różniejsi we wszytkim, a osobliwie w nabożeństwie, którego nigdy nie omieszkają.
12. Obiad. Do stołu osób siada 5, jakom wyżej napisał. Wina nie dają, tylko piwo do
stołu.
1. Drugi raz przychodzą magistrowie, upominając danych occupatii106.
2. Tancmagister107 pół godziny i arytmetyki także pół godziny.
[94] 3. Czytanie historyków, w których największy gust mają.
4. Fechtowanie, gdzie bardzo dowcipnie osobliwie Jegomość P[an] Sta[rosta] bolemowski jak urodzony Niemiec w positurze108 ciała dobrze stawa, z pochwałą magistra i drugich
kawalerów, których jest bardzo siła, że ledwo się na sali pomieścić możem. Prawda, że jest
s[z]czupła i przyznam się, że nic nie masz piękniejszego nad to, jako kiedy ćwiczeni kawalerowie potykają się z sobą.
5. Wokabuł uczenie się.
6. Dla rozrywki uczą się na wioli109 i bardzo pojmują.
7. Wieczerza takim jako i obiad sposobem.
Magistri linguarum – nauczyciele języków.
Propter copiam verborum – z powodu nadmiaru tekstów.
Rethoricae magister – nauczyciel retoryki.
Modos amplificandi – retoryczna figura amplifikacji (rozszerzenia).
Et fontes – i źródła.
100
In materia – tu: w temacie, w zagadnieniu.
101
Wyczerpnąć – wydobyć.
102
Copiam verborum – obfitość słów.
103
Historie uniwersalne – powszechne, dotyczące dziejów Europy i świata.
104
Et clarius cum annotatione eksplikuje – i jaśniej z uwagami tłumaczy.
105
Alias exercitia – albo ćwiczenia.
106
Upominając danych occupatii – przypominając o zadanych wcześniej ćwiczeniach, zadaniach.
107
Tancmagister – nauczyciel tańca.
108
Positura – ułożenie, postawa.
109
Wiola – instrument smyczkowy; altówka, wiolonczela lub viola da gamba.
97
98
99
95
96
224
Adam Kucharski
8. Kompozycyje retoryczne póki110 czasu zabiorą, ale czasem i samej dostanie się dwunastej. Ciężka to była Ichmościów do tego się sobić111, ale teraz byna[j]mniej osobliwie J[ego] M[oś]ć Pan Ordynat późno bardzo idzie spać, lecz zaś tylko świt wstaje J[ego] M[ość]
Pan Sta[rosta] bolemowski.
I[ch]m[ości]e w święta jeżdżą karetą do kościoła. Do ogrodu zaś czasu rekreacyjej na
koniach, które są wszytkie, ale wiele kosztują. Więcej na drugą pocztę wypiszę, bo teraz dla
czasu pożyczonego112 nie mogłem.
Geometrii jeszcze Ichmoście nie zaczęli i nauki municyjej113, dla defektu114 tych nauk
magistra, który wkrótce ma przyjechać z Wiednia.
Póki – tu: ile.
Sobić się – zapewne gwarowa odmiana słowa przysposobić się, w znaczeniu przyzwyczaić
się, przywyknąć.
112
Dla czasu pożyczonego – z powodu braku czasu.
113
Nauka municyjej – sztuki wojennej i fortyfikacji.
114
Dla defektu – tu: braku, nieobecności.
110
111
Recenzje
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
Agnieszka Jakuboszczak, Sarmacka dama. Barbara Sanguszkowa
(1718–1791) i jej salon towarzyski, Wydawnictwo Poznańskie,
Poznań 2008, ss. 286
Książka Agnieszki Jakuboszczak Sarmacka dama. Barbara Sanguszkowa (1718–1791)
i jej salon towarzyski została wydana przez Wydawnictwo Poznańskie w 2008 r. na podstawie dysertacji doktorskiej zatytułowanej „L’influence française dans les salons polonais
au milieu du XVIIIe siècle: l’exemple de Barbara Sanguszkowa” („Salon Barbary Sanguszkowej jako miejsce recepcji kultury francuskiej”). Warto podkreślić, że praca została napisana w systemie polsko-francuskiego współpromotorstwa pod kierunkiem prof. dr.
hab. Macieja Serwańskiego (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza) oraz prof. Marie-Louise
Pelus-Kaplan (Université Paris 7 Denis Diderot) w 2006 r. Autorka pracuje jako adiunkt
w Zakładzie Historii Nowożytnej do XVIII w. Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama
Mickiewicza w Poznaniu. Jej zainteresowania naukowe dotyczą historii Polski i powszechnej czasów nowożytnych, ze szczególnym uwzględnieniem historii kultury na przełomie
baroku i oświecenia, historii stosunków polsko-francuskich oraz historii kobiet. Na dotychczasowy dorobek naukowy Agnieszki Jakuboszczak składa się udział w licznych grantach,
stypendiach naukowych oraz sympozjach, realizowanych zarówno w Polsce, jak i we Francji.
Jako cel pracy autorka wyznaczyła sobie prześledzenie drogi, która doprowadziła Barbarę Sanguszkową do pełnej niezależności i podjęcia działań kulturotwórczych, jakim było
prowadzenie salonu towarzyskiego. Ponadto Agnieszka Jakuboszczak stawia pytanie, czy
w działalności salonu ujawnia się widoczna ówcześnie tendencja do łączenia ideałów sarmackich i oświeceniowych.
Struktura książki jest klarowna: składa się z dwóch głównych części, z których pierwsza, „Życie i aktywność Barbary Sanguszkowej”, zawiera informacje biograficzne dotyczące pochodzenia i wywodów genealogicznych rodzin Duninów i Sanguszków, dzieciństwa księżnej, jej zamążpójścia i macierzyństwa oraz długiego okresu wdowieństwa.
Zwłaszcza ten ostatni okres został szczegółowo zanalizowany ze względu na rozległe
źródła epistolarne, dotyczące wychowania dzieci, a później także wnuków. Bardzo dużo
miejsca poświęca też autorka religijności Sanguszkowej i jej działalności fundacyjnej
oraz pielęgnacji zdrowia i sposobom leczenia. Z kolei część druga, „Salon towarzyski
Barbary Sanguszkowej”, rozpoczyna się wstępem opisującym historię salonów we Francji, a następnie – przechodząc do bohaterki monografii – charakteryzuje postacie tworzące jej salon, opisuje jego atmosferę, rozrywki i lektury towarzyszące gościom, a nawet
spożywane przez nich posiłki.
228
Recenzje
Podstawę metodologiczną książki stanowi analiza Archiwaliów Sanguszków, a zwłaszcza listów kierowanych do Barbary Sanguszkowej przez różnych nadawców. Trzeba podkreślić fakt, że kwerenda archiwów krajowych została poszerzona przez autorkę o archiwum
francuskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Paryżu oraz o Archiwum Narodowe
w Paryżu, co zaowocowało m.in. ciekawymi i rzadko wykorzystywanymi w tego typu pracach informacjami dyplomatów francuskich na temat kontaktów z Polakami. Agnieszka
Jakuboszczak bardzo profesjonalnie wprowadza w tok wypowiedzi literaturę dotyczącą tematu, podając najważniejsze pozycje. Podkreśla jednak brak literatury dotyczącej historii
salonów we Francji, co sprawia, że Sarmacka dama wypełnia pewną lukę w badaniach nad
historią kobiet. Autorka pracy przyjęła układ chronologiczno-problemowy, który ożywia
narrację i sprawia, że tok chronologiczny staje się ciekawszy. Dzieje się tak np. w podrozdziale dotyczącym okresu wdowieństwa Sanguszkowej, gdzie analizowane są również listy
z czasów małżeństwa Sanguszków. Być może byłoby lepiej, gdyby szerokie rozważania
dotyczące takich aspektów życia księżnej jak religijność, wychowanie dzieci oraz problemy ze zdrowiem wyodrębnić w oddzielnych podrozdziałach. Ułatwiłoby to dotarcie do
interesujących fragmentów.
Ponadto, skoro podstawą pracy jest analiza tak specyficznych źródeł jak listy, może
warto byłoby trochę miejsca poświęcić na charakterystykę tego typu tekstów, ukazując
ich specyfikę w badanym okresie, z uwzględnieniem tematyki, języka, a także problemu
szczerości i konwencjonalności. Z pewnością ciekawe byłyby szersze rozważania na temat
kręgu korespondencyjnego, który z łatwością można odtworzyć na podstawie zachowanych
listów.
Wybór tematu jest trafny, a teza nowatorska, ponieważ książka stanowi pierwszą pracę
akademicką poświęconą postaci Barbary Sanguszkowej. Autorce udało się stworzyć ciekawą monografię, ze szczególnym uwzględnieniem jednego z aspektów życia Sanguszkowej,
która – jak się okazuje – była kobietą niezwykle samodzielną i wszechstronną. Na szczególną uwagę zasługuje stosunek księżnej do dzieci. Jest on pełen dojrzałej intuicji pedagogicznej, niespotykanej w tamtych czasach. Jak wiemy, serdeczność i troska okazywane
dzieciom przyniosły oczekiwany skutek, bo księżna utrzymywała bardzo ciepłe stosunki
zarówno z dziećmi, jak i z zięciami oraz synowymi, a także wnukami. Jest to dość rzadki
przypadek, jeśli porównamy go z relacją pamiętnikarską wspominanej także przez autorkę
Wirydianny Fiszerowej1, która opisała metody wychowawcze obowiązujące w XVIII w.
oraz własne kontakty z matką. Jeszcze bardziej drastyczne przypadki matek z rodzin magnackich opisała Teresa Wróbel-Lipowa2.
Na podstawie zachowanych źródeł możemy także prześledzić, jak wyglądało wychowanie młodego magnata, który uczył się następujących przedmiotów: historii, retoryki,
katechizmu, języka francuskiego, łaciny i tańca, aby w pełni wypełniać swoje obowiązki,
zarówno polityczne, jak i salonowe. Okazuje się, że zdobyte wykształcenie miało duży
wpływ na późniejszą karierę młodego człowieka.
W. Fiszerowa, Dzieje moje własne i osób postronnych: wiązanka spraw poważnych, ciekawych i błahych, Londyn 1975, s. 85–93, 129–135 i in.
2
T. Wróbel-Lipowa, Matka w polskiej rodzinie ziemiańskiej w XVIII wieku, w: Partnerka, matka, opiekunka. Status kobiety w dziejach nowożytnych od XVI do XX wieku, red. K. Jakubiak,
Bydgoszcz 2000.
1
Recenzje
229
Agnieszka Jakuboszczak przedstawiła Sanguszkową jako kobietę bardzo zaradną również w kwestiach handlowych. Dzięki zachowanym listom możemy się dowiedzieć, że
księżna nadzorowała majątki ziemskie, huty szkła, handel zbożem i drewnem, import win
węgierskich oraz handel nieruchomościami i zajazd w Warszawie. Mimo to dała się poznać
także jako wrażliwa, głęboko religijna i elokwentna pisarka.
Ogromną pracę wykonała autorka recenzowanej książki, opracowując bardzo obszerny materiał dotyczący nie tylko biografii Sanguszkowej, lecz także architektury,
sztuki, literatury, kulinariów, mody oraz biogramy osób związanych z księżną. Dużo
uwagi autorka poświęciła analizie tekstów religijnych tłumaczonych z francuskiego
przez Sanguszkową oraz sylwom upamiętniającym spotkania salonu towarzyskiego.
Pozwoliło to na ukazanie atmosfery podczas spotkań. Poprzez szczegółową analizę
oraz porównanie tekstów z innymi, charakterystycznymi dla epoki, autorka udowodniła
symbiotyczne przenikanie wciąż żywych tradycji sarmackich oraz nowej myśli oświeceniowej. Dużą rolę odegrał w tym zakresie dobór gości salonu, wśród których znaleźli się przedstawiciele zarówno konserwatywnych, jak i liberalnych idei. Dużą zaletą
książki jest streszczenie w języku francuskim oraz aneks zawierający sylwy z prowadzonej przez Sanguszkową księgi lubartowskiej oraz drzewa genealogiczne Duninów
i Sanguszków. Wszystko to sprawia, że mamy do czynienia z pracą interdyscyplinarną,
poświadczającą erudycję autorki.
Ponadto czytelnik zostaje wprowadzony do tematu poprzez zawarty we wstępie szkic
dotyczący szerokiego pojęcia sarmatyzmu, na który składają się elementy codziennego życia, wiary, tradycji i patriotyzmu oraz bardzo ciekawy podrozdział o historii salonu we
Francji. W podobny sposób należałoby przedstawić tło dotyczące pozycji kobiety w ówczesnym społeczeństwie, co pozwoliłoby na określenie pozycji Sanguszkowej względem
innych magnatek. Co prawda autorka słusznie podkreśliła, że to status wdowy zadecydował
o niezależnym i swobodnym rozwoju księżnej, jednak nieco brakuje podobnych odniesień
w innych momentach. Na przykład takie wydarzenie jak ślub siedemnastoletniej Barbary
z ponad pięćdziesięcioletnim Pawłem Karolem warto uzupełnić o kontekst obyczajowy,
wyjaśniający, czy był to precedens, czy powszechnie spotykana różnica wieku. Ponadto,
warto tutaj dodać, że dla ubogiej, jak zauważyła autorka, Duninówny był to bardzo korzystny mariaż. Autorka niezbyt wiele napisała też o pożyciu małżeńskim Sanguszków, tłumacząc to małą liczbą zachowanej korespondencji. Podobną sytuacją wymagającą komentarza
jest odbywający się rok po śmierci pogrzeb Pawła Karola, co – nawet biorąc pod uwagę
staranne przygotowania – jest okresem nadzwyczajnie długim.
Agnieszka Jakuboszczak stwierdziła, że księżna Sanguszkowa, dzięki doświadczeniom
zdobytym przy mężu była dobrze przygotowana do pełnienia swych obowiązków jako
wdowa. Nie do końca mogę zgodzić się z tym stwierdzeniem, ponieważ, jak autorka sama
wcześniej wspomniała, lata małżeństwa były dla księżnej Barbary okresem macierzyństwa,
którego obowiązki całkowicie ją pochłaniały (podczas 15 lat małżeństwa rodziła 10 razy),
uniemożliwiając młodej żonie udział w życiu towarzyskim elit.
Kolejną sprawą, która budzi wątpliwości, jest mocno podkreślany udział Sanguszkowej w aranżowaniu małżeństw wnuków. Czy to nie rodzice mieli w tej sprawie decydujący głos? A skoro rzeczywiście księżna miała tak duży wpływ na życie całej rodziny, to
taka niezwykła pozycja wymagałaby szczególnego zaznaczenia. Autorka podkreśliła dobre
stosunki, jakie łączyły Sanguszkową z dziećmi, ale nie skomentowała tego w szerszym
230
Recenzje
kontekście. Księżna zajmowała się również wychowaniem wnuków, co nie dziwi już tak
w przypadku śmierci jednego z rodziców. Co ciekawe, guwernerem jednego z wnuków
Sanguszkowej, Romana, został Franciszek Karpiński, który wydał już wówczas pierwszy
tomik poezji. Niestety, trudno powiedzieć, co skłoniło sędziwą księżnę do zatrudnienia
poety, choć wiadomo, że wybór odpowiedniego nauczyciela dla dziecka był dla niej sprawą
najwyższej wagi.
Opisując gości salonu księżnej Barbary, Agnieszka Jakuboszczak wymieniła m.in. Mariannę ze Świdzińskich Lanckorońską, u której przez jakiś czas wychowywała się Klementyna z Tańskich Hoffmanowa, późniejsza pisarka. Warto może ten obrazek wzbogacić
o wspomnienia siostry Klementyny, Aleksandry Tarczewskiej3, która mocno akcentowała
okrucieństwo ciotki wobec małej Klementyny.
Autorka wspomniała także o grach w karty jako jednej z rozrywek towarzyszących
spotkaniom w salonie Sanguszkowej oraz o długach karcianych księżnej, które moim zdaniem można uznać za dowód słabości do hazardu. Autorka potraktowała tę informację dość
łagodnie, jednak wśród elit gra w karty na pieniądze była uważana za nieprzyzwoitą, czego
dowodem może być taki fragment z pamiętników Anny Potockiej-Wąsowiczowej, opisujący podobną scenę, rozgrywającą się w paryskim salonie jej ciotki Marii Teresy Tyszkiewiczowej: „Ściągnięte rysy grających, ponure i sztywne postaci bankierów, cisza panująca w salonie, gdzie stawiano nieraz jednej nocy los całej rodziny, zamieniła go w moich
oczach w bandycką spelunkę”4.
Jeszcze jedną skromną uwagę chciałabym dodać w kwestii świętowania imienin bliskich księżnej Barbary. Autorka wspomniała, że huczne zabawy urządzano nawet wówczas, gdy solenizanta nie było na miejscu, a znajdował się kilkadziesiąt kilometrów od
siedziby księżnej. Być może w takim sposobie świętowania należy zauważyć nieco inny
charakter tego święta, w którym bardziej chodziło o uczczenie patrona niż osoby noszącej
dane imię.
Ewentualnie można zwrócić uwagę na kilka drobnych nieścisłości, wynikających zapewne z przeoczenia, takich jak brak konsekwencji w używaniu przez autorkę formy
liczby mnogiej, która przeważa w narracji (s. 89). Ponadto, pisząc o przyjęciach u Morsztynowej, macochy Barbary, autorka wymieniła wiele znanych osobistości, które tam bywały (s. 23–24), jednak brakuje przypisu odsyłającego do źródła tych informacji. Ostatnia uwaga dotyczy opisu uroczystości pogrzebowych Pawła Karola w 1751 r. Agnieszka
Jakuboszczak przytoczyła list wyrażający troskę o zdrowie pogrążonej w żałobie wdowy,
jednak list ten datowany jest na 1750 r. i dotyczy momentu tuż po śmierci Sanguszki
(s. 46).
Podsumowując, trzeba zauważyć, że książka Agnieszki Jakuboszczak dobrze wpisuje
się w nowy kierunek poszukiwań historycznych, jakim są badania komparatystyczne z pogranicza historii kultury, literatury i życia codziennego. Dzięki temu monografia została
znacząco wzbogacona i może stanowić przykład pracy, która łączy badania nad kulturą
materialną i duchową. Dużym atutem jest ciekawe spojrzenie na kulturę czasów saskich
A. z Tańskich Tarczewska, Historia życia mego. Wspomnienia warszawianki, Wrocław 1967,
s. 66–67, 76–77.
4
A. Potocka-Wąsowiczowa, Wspomnienia naocznego świadka, oprac. B. Grochulska, Warszawa 1965, s. 162.
3
Recenzje
231
ze strony francuskiej, z podkreśleniem prywatnych kontaktów utrzymywanych między Polakami a Francuzami. Praca jest tym bardziej cenna, że stanowi nowy element w polskiej
historiografii dotyczącej historii kobiet, a także salonów towarzyskich we Francji, które to
kierunki badań wciąż wymagają szczegółowych opracowań historyków kultury.
Beata Bawej-Lisiecka
Toruń
Tomasz Krzemiński, Polityk dwóch epok Wiktor Kulerski (1865–1935),
„Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” R. 91, 2008, z. 3, ss. 270
W 2008 r. ukazała się praca Tomasza Krzemińskiego Polityk dwóch epok Wiktor Kulerski (1865–1935). Kulerski to jeden z głównych działaczy społeczno-politycznych funkcjonujących zarówno w czasach zaborów, jak i w Polsce niepodległej. Bohater pracy, jak zaznaczył we wstępie autor, to człowiek kontrowersyjny. Owa kontrowersyjność przyczyniła
się w dużym stopniu do powstania licznych tekstów dotyczących Kulerskiego autorstwa
jego zwolenników, jak również przeciwników.
Opracowanie Tomasza Krzemińskiego nie jest pierwszą monografią poświęconą tej postaci. Niemniej jednak wcześniejsze publikacje mają jedynie charakter przyczynkarski1,
albo też zawierają pewne nieścisłości, które autor recenzowanej pracy wyjaśnił2.
Konstrukcja pracy jest przejrzysta, niebudząca żadnych wątpliwości. Jest to biografia
polityczna, dlatego też autor dokonał właściwej selekcji wydarzeń z życia prywatnego Kulerskiego, które nie mając wpływu na jego działalność publiczną, zostały jedynie zasygnalizowane. Bazując na kryterium chronologicznym, zostało wydzielonych osiem rozdziałów,
odpowiadających etapom kariery wydawcy „Gazety Grudziądzkiej”. Wypada zgodzić się
ze zdaniem autora, że „podziały te, w dużej mierze sztuczne, porządkują jednak kompozycję wykładu i umiejscawiają działania podejmowane przez Kulerskiego w otaczającej go
rzeczywistości politycznej i społecznej” (s. 10).
T. Cieślak, Wiktor Kulerski. Biografia, „Rocznik Grudziądzki” 1963, t. 3, s. 235–239; M. Stański, Wiktor Kulerski i jego „Gazeta Grudziądzka” pod zaborem pruskim, „Studia i Materiały
do Dziejów Wielkopolski i Pomorza” 1960, t. 6, z. 1, s. 125–152; idem, Wiktor Kulerski,
w: Przywódcy ruchu ludowego. Szkice biograficzne, red. A. Więzikowa, Warszawa 1968,
s. 138–156; A. Galos, Kulerski Wiktor, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 16, s. 142–144.
2
Zob.: T. E. Astramowicz-Leyk, Wiktor Kulerski (1865–1935). Polityk–wydawca–dziennikarz,
Toruń 2006.
1
232
Recenzje
Rozdział pierwszy, zatytułowany „Dom rodzinny, edukacja, pierwsze decyzje”, obejmuje okres od chwili narodzin Wiktora Kulerskiego, czyli 20 marca 1865 r., do 1894 r. Autor
w sposób ciekawy omówił „genezę polskości” i późniejszych poglądów Kulerskiego, za które
odpowiedzialna była głównie jego matka – Marianna z rodziny Mausolfów, wykazująca się,
jak na owe czasy, dużym poczuciem polskiej świadomości narodowej. Ojciec Kulerskiego,
Tomasz, miał zdecydowanie odmienny stosunek do spraw polskich, co w przyszłości zaowocowało ostrym konfliktem z synem. Wpływ na kształtowanie młodej osobowości miała także
szkoła ludowa, do której uczęszczał, jak również praca guwernera u Działowskich.
W rozdziale drugim zostały szczegółowo omówione wydarzenia, które w 1894 r. doprowadziły do powstania „Gazety Grudziądzkiej”. Jak wskazał autor, głównym motywem
mającym wpływ na utworzenie pisma były ambicje polityczne Kulerskiego, dążącego do
zdobycia pozycji jednego z głównych animatorów polskiego życia narodowego na terenie
zaboru pruskiego. Z czasem „Grudziądzka” stała się radykalna w głoszonych na jej łamach
poglądach dotyczących szeroko rozumianej sprawy polskiej. Obrona polskości, katolicyzmu to główne hasła propagowane przez gazetę. Kulerski ostro krytykował ówczesną politykę zaborcy, początkowo skupiając się na tematyce poświęconej dzielnicy pruskiej. Jednak coraz częściej zaczęły się pojawiać artykuły dotyczące problematyki ogólnopolskiej.
W 1903 r., jak podał autor, „Gazeta Grudziądzka” z nakładem 40 000 egzemplarzy „stała
się najpotężniejszą gazetą polską w Prusach Zachodnich” (s. 63).
W 1894 r. Kulerski doprowadził także do utworzenia Towarzystwa Ludowego „Oświata”, będącego, jak słusznie zauważył autor, odpowiedzią na powstanie w Poznaniu niemieckiego Związku Popierania Niemczyzny na Kresach Wschodnich. Aktywna działalność
Kulerskiego na rzecz polskiego ruchu narodowego, bezkompromisowe i mocno krytyczne
opinie dotyczące administracji pruskiej i polityki rządu zaowocowały licznymi procesami
sądowymi, jak również kilkutygodniowymi karami pozbawienia go wolności.
„Hetman ludu” – to tytuł kolejnego rozdziału. Czytelnik znajdzie tutaj informacje dotyczące działalności wyborczej Wiktora Kulerskiego. Szeroko omówiono przygotowania
do wyborów do parlamentu Rzeszy w 1903 r., jak też kontrowersje wobec kandydatury
wydawcy „Grudziądzkiej”. Wybory 1903 r. bez wątpienia, co podkreślił autor, były wyrazem daleko już posuniętego kryzysu w polskim ruchu narodowym, jak też zasadniczego
przełomu w tym ruchu. Do głosu zaczęły dochodzić siły domagające się emancypacji politycznej spod wpływów ziemiaństwa i duchowieństwa. Sztandarową postacią tego ruchu,
określanego „ludowym”, był właśnie Kulerski. Zdaniem Tomasza Krzemińskiego pojawienie się nowych, niewywodzących się z grup elitarnych aktywistów było wyrazem przemian
zachodzących w społeczeństwie polskim tej dzielnicy.
Rozdział czwarty („Apogeum wpływów »Gazety Grudziądzkiej«”) rozpoczynają rozważania dotyczące wyborów do Reichstagu w styczniu 1907 r. W części tej szerzej zostały
omówione zainteresowania Kulerskiego ideologią wszechsłowiańską. O poparciu wydawcy
„Grudziądzkiej” dla idei panslawizmu świadczy m.in. jego podróż do Czech na Wszechsłowiański Zlot Sokołów (1907), a także tematyka licznych wystąpień publicznych oscylująca
wokół odwiecznych zmagań Słowian z zagrożeniem germańskim.
Nie tylko polityka była w centrum zainteresowań tego radykalnego działacza. Praca na
rzecz poprawy życia niższych warstw społecznych to kolejna dziedzina, w której aktywnie funkcjonował Kulerski. Szczególnie mocno zaangażowany był w propagowanie idei
wstrzemięźliwości alkoholowej. Na łamach „Grudziądzkiej” pojawiały się również artyku-
Recenzje
233
ły poświęcone jednej z bardziej palących kwestii społecznych tego okresu – pozycji i roli
kobiety w społeczeństwie.
Szeroko przedstawiano w omawianej tu książce motywy rezygnacji Kulerskiego
w 1911 r. z ubiegania się o mandat poselski w kolejnych wyborach. Decyzja ta, jak podał
autor, nie oznaczała wycofania się Kulerskiego z życia politycznego. W 1912 r. doprowadził on do powstania Katolicko-Polskiej Partii Ludowej, mającej „stanowić polityczną
reprezentację »centrum« polskiego życia narodowego w dzielnicy pruskiej”.
Lata I wojny światowej wyznaczają cenzurę chronologiczną rozdziału piątego. Ukazana
w nim została ewolucja poglądów Kulerskiego w kwestii postaw społeczeństwa polskiego
w ciągu pierwszego dwudziestolecia XX w. O ile w pierwszych latach tegoż stulecia Kulerski był zwolennikiem porozumienia polsko-rosyjskiego, którego ambasadorem był Roman
Dmowski, o tyle po zamachu sarajewskim z 28 czerwca 1914 r. poglądy te radykalnie się
zmieniły, o czym świadczy artykuł Wojna europejska opublikowany w numerze 95 „Gazety
Grudziądzkiej” z 11 sierpnia 1914 r. Niemiecka orientacja Kulerskiego przyczyniła się do
oskarżenia go o „zaprzedanie się rządowi pruskiemu, o uprawianie godzącej w żywotne interesy narodu polskiego propagandy proniemieckiej, wreszcie o zdradę narodową” (s. 159).
Zdaniem autora jest to zdecydowanie ocena krzywdząca wydawcę „Grudziądzkiej”, gdyż
jego działania, w opinii Tomasza Krzemińskiego, były wynikiem realnej oceny ówczesnej
sytuacji.
Kolejny rozdział, zatytułowany „Od niewoli do niepodległości”, dotyczy problemów
związanych z organizacją polskiego życia społeczno-politycznego na ziemiach dzielnicy
pruskiej na przełomie 1918/19 r. Wyczerpującej analizie zostały poddane także kwestie
związane z działalnością komisji granicznej, powołanej na mocy postanowień pokoju wersalskiego, w celu wyznaczenia linii granicznej niemiecko-polskiej. W prace komisji zaangażowany był Wiktor Kulerski.
Życie polityczne w latach 1920–1926, a więc od momentu inkorporacji Pomorza do
Polski do początku 1926 r., to kolejne zagadnienia poruszone w tym rozdziale. Wydawca
„Grudziądzkiej” już pod koniec 1920 r. związał się z Polskim Stronnictwem Ludowym
„Piast”, a jego gazeta po upadku „Gazety Toruńskiej” została głównym organem prasowym
partii na Pomorzu. Działalność Kulerskiego w PSL „Piast” nie należała do najłatwiejszych.
Ostro krytykował zbliżenie Wincentego Witosa do endecji. Brak poparcia dla działań Witosa spowodował podjęcie przez Kulerskiego starań o utworzenie ugrupowania centrowego,
co ostatecznie zostało zaprzepaszczone zamachem majowym 1926 r.
Ostatnie dwa rozdziały omawiają działalność społeczno-polityczną Kulerskiego w czasach rządów obozu Józefa Piłsudskiego, przerwaną w 1935 r. śmiercią wydawcy. Krytyka
władz sanacyjnych przyczyniła się do licznych konfiskat artykułów lub części nakładów
„Gazety Grudziądzkiej”, której wydawca ostro potępiał metody walki politycznej opartej
na aresztowaniach przeciwników politycznych, licznych represjach i poniżaniu.
Ostatnią częścią pracy jest zakończenie, w którym autor wskazał na momenty kluczowe
w życiu Kulerskiego, wyznaczające kolejne etapy jego działalności publicznej. Tutaj również pojawia się odpowiedź na jedno z bardziej istotnych pytań postawionych sobie przez
autora, a mianowicie: jaką rolę odegrała „Gazeta Grudziądzka” w życiu Kulerskiego? W jakim stopniu służyła polskiemu życiu narodowemu, a w jakim „była narzędziem do realizacji ambitnych celów swego wydawcy?”. Zdaniem Tomasza Krzemińskiego „jej wpływ na
rozpowszechnianie polskiego języka, kultury, historii oraz kultywowanie obyczajów naro-
234
Recenzje
dowych był niezaprzeczalny – dostrzegali to nawet oponenci polityczni wydawcy [...] była
jednak przez cały okres edycji pismem o charakterze politycznym. Komentowała wydarzenia, starała się kreować rzeczywistość, promowała idee jej wydawcy” (s. 248).
Na czym polegał fenomen Kulerskiego? To kolejne pytanie, na które odpowiedź czytelnik znajdzie w zakończeniu. Zdaniem autora sukces wydawcy „Grudziądzkiej” miał źródła
w jego pochodzeniu społecznym. Kulerski, „wywodząc się z ludu”, musiał sam dojść do
wszystkiego. Dzięki poparciu i zaufaniu najliczniejszej, a zarazem najbiedniejszej grupy
społeczeństwa polskiego osiągnął tak wiele. Nigdy też nie zapomniał, że to poparcie zadecydowało o jego karierze politycznej. Mimo że Kulerski osiągnął ogromny sukces ekonomiczny, to pieniądze nie były głównym motorem jego działań. Bez wątpienia były to
działania wynikające także z dużego poczucia patriotyzmu i świadomości narodowej.
Pracę wyróżnia obszerna baza źródłowa, umożliwiająca wiarygodne i rzetelne przedstawienie omawianych zagadnień. Podstawą są materiały archiwalne. Autor przeprowadził
szczegółową kwerendę m.in. w Archiwum Państwowym w Gdańsku, Poznaniu, Toruniu,
Bydgoszczy oraz w Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Wykorzystane w dużym stopniu
zostały także materiały pamiętnikarskie, epistolograficzne oraz prasa. Wśród tytułów prasowych najważniejszym jest oczywiście „Gazeta Grudziądzka”, której jak wiadomo twórcą
i wieloletnim redaktorem naczelnym był Wiktor Kulerski. Do tytułów prasowych najczęściej wykorzystanych w pracy należą: „Dziennik Poznański”, „Gazeta Toruńska”, „Kuryer
Poznański” i „Pielgrzym”. Jedynym uzupełnieniem, którego warto byłoby dokonać w kwestii źródeł, jest kwerenda w Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie.
Monografia zaopatrzona jest w przydatny bez wątpienia dla czytelnika wykaz skrótów
oraz indeks osób. Ciekawym dodatkiem są ilustracje, w liczbie 17, umieszczone na końcu
książki. Atutem pracy jest także mocno rozbudowana bibliografia. Autor dokonał podziału
wykorzystanych źródeł oraz literatury na pięć kategorii. Wyodrębniono: materiały archiwalne, źródła drukowane, publicystykę, prasę oraz pamiętniki i wspomnienia. Bibliografię
zamyka wykaz podstawowej literatury, będący jakże pomocną wskazówką dla badaczy zainteresowanych problemem.
Reasumując, recenzowana praca powstała na bazie bardzo rzetelnej kwerendy archiwalnej, co w konsekwencji zaowocowało szczegółowym przedstawieniem omawianych zagadnień. Dokonane przez autora ustalenia mają doniosłe znaczenie dla badań nad historią
nie tylko działalności głównego bohatera pracy – Wiktora Kulerskiego. Przez pryzmat jego
życia i kariery autor wprowadził czytelnika w problematykę polskiego ruchu narodowego
na przełomie XIX i XX w., jak też ówczesnego życia politycznego, ukazując wyraźnie
złożoność tych problemów.
Aneta Niewęgłowska
Toruń
Recenzje
235
Historica Třeboň 1526–1547. Listy, listiny a jiné prameny
k politickým dĕjinám období zrodu habsburské monarchie, díl I:
Písemnosti z let 1526–1535, edidit TomÁš Sterneck, Historicky° Ústav,
Praha 2010, ss. 442
Nakładem Instytutu Historii Czeskiej Akademii Nauk ukazał się pokaźny tom źródeł zaczerpniętych z bogatych zbiorów Państwowego Archiwum w Třeboni, stanowiący fragment
szerzej zakrojonego projektu edycyjnego zatytułowanego Documenta res gestas Bohemicas
saeculorum XVI.–XVIII. illustrantia. W zamierzeniu inicjatorów materiały źródłowe mają
się ukazywać w dwu seriach: A – Vita publica i B – Vita privata. Opublikowany wolumin
stanowi pierwszą część drugiego tomu serii A1 i zawiera materiały służące poznaniu szeroko rozumianych dziejów politycznych lat 1526–1535, które dotąd nie były uprzystępnione.
Jest to przy tym okres niezmiernie dynamiczny, zarówno gdy chodzi o dzieje samego Królestwa Czeskiego, jak i – szerzej – Europy Środkowo-Wschodniej. Dla ziem czeskich to
czasy, gdy po dramatycznym finale rządów jagiellońskich (w tomie znalazły się źródła powstałe w 1526 r. jeszcze za życia Ludwika Jagiellończyka) i postąpieniu na tron Ferdynanda I zaczął się proces konfrontacji autonomicznych ambicji i programów stanów czeskich
z centralizacyjną koncepcją nowego panującego. Polityczne koncepcje rywalizujących
obozów nakładały się przy tym na pogłębiające się, związane z reformacją, podziały w obrębie zachodniego chrześcijaństwa, co i w Czechach znajdywało swój wyraz. W kontekście
środkowoeuropejskim drugie ćwierćwiecze XVI stulecia upływało pod znakiem konfrontacji cywilizacji chrześcijańskiej z islamem i chociaż lata, które obejmuje omawiany tom, nie
były okresem intensywnych, otwartych walk zbrojnych, to sprawy związane z zagrożeniem
ze strony Wielkiej Porty zajmowały uwagę władców i społeczeństw wielu państw.
Wszystkie te problemy znajdują doskonałe odbicie w materiale zgromadzonym w zespole Historica Třeboň, którego przebogaty zasób już dawno przyniósł trzebońskiemu archiwum miano „Mekki historyków czeskich”. Zbiór ten stanowi unikalną kolekcję źródeł
do dziejów ziem Korony Czeskiej i krajów sąsiednich, które zachowały się w archiwum
jednego z najprzedniejszych szlacheckich rodów czeskich – panów z Rożemberka2. Cały
fond tworzy 8020 jednostek archiwalnych, ułożonych chronologicznie i obejmujących lata
1216–1659. Są tu istne perły, jak np. oryginał układu pokojowego czeskiego króla Przemysła II Otokara z królem węgierskim Belą IV z 3 kwietnia 1254 r., bulle papieskie (najstarsza
Innocentego III z 28 stycznia 1216) i dokumenty Karola IV. Z licznego zasobu akt szesnastowiecznych warto zwrócić uwagę na bogatą dokumentacyjną pozostałość odnoszącą się
Równolegle ukazała się cz. 1 tomu 1 serii A: Moravský zemský sněm na prahu novověku. Edice památek sněmovních z let 1518–1570. I. Památky sněmovní I, wyd. D. Janiš, Praha 2010,
ss. 504.
2
Czytelnikowi polskiemu ród ten przybliżył ostatnio przez pryzmat biografii jego najwybitniejszego chyba przedstawiciela J. Pánek, Wilhelm z Rożemberka. Polityk pojednania, Opole
2007.
1
236
Recenzje
do poselstw Wilhelma z Rożemberka do Polski, które podejmował w latach 1572–1588
w związku z zabiegami Habsburgów o polską koronę3.
Z tego bogatego zasobu Tomaš Sterneck opublikował 131 aktów z lat 1526–1535;
wszystkie, które dotąd nie zostały udostępnione we wcześniejszych edycjach źródłowych.
Ze względu na przyjęte założenia edycyjne publikacja ma charakter dyplomatariusza, choć
tylko niewielka część publikowanych źródeł to dokumenty w ścisłym tego słowa znaczeniu. Akta uporządkowane zostały na podstawie kryterium chronologicznego (nr 1–125),
z wyjątkiem może sześciu ostatnich tekstów (nr 126–131), które nie mają jednoznacznego wyznacznika czasowego. Edycja przygotowana została według zasad obowiązujących
współcześnie w czeskiej nauce historycznej. Po kolejnym numerze źródła następuje krótki
regest jego treści, datacja aktu, jego archiwalna sygnatura, informacja o charakterze źródła
(oryginał, koncept, kopia, przekład), o materiale piśmienniczym, formacie, ewentualnych
filigranach i pieczęciach. Po tych informacjach następuje zasadniczy tekst źródła w języku
oryginału (czeski, łacina, niemiecki), z zastosowaniem zasad modernizacji scharakteryzowanych w obszernym wstępie do tomu. Każdy z publikowanych tekstów uzupełniony
został o odsyłacze tekstowe i rzeczowe, w niektórych przypadkach zawierające obszerne
objaśnienia poruszanych w przekazie kwestii i odsyłające do specjalistycznej literatury. Do
tekstów drukowanych dołączone zostały 44 fotografie pełnych dokumentów lub ich fragmentów. Całość uzupełnia wykaz dokumentów wraz z ich krótkimi regestami oraz jednolity
indeks imion i nazw geograficznych. Książka zawiera też angielskojęzyczne streszczenie
omawiające samą kolekcję z trzebońskiego archiwum oraz charakteryzujące zasady wydawnictwa.
Omawiany tom, stanowiący owoc mozolnej pracy Tomaša Sternecka, służyć będzie
oczywiście przede wszystkim badaczom czeskim, przynosi on wszakże liczne ważne źródła wykraczające swym znaczeniem poza granice Korony Czeskiej. Dla badaczy polskich
interesujące jest zwłaszcza to, co dotyczy problematyki naszych dziejów. Takich przekazów
znajdziemy w książce kilka. Najbardziej frapujący jest chyba akt ugody przyjętej ostatecznie – po kilkuletnich wcześniejszych rokowaniach – 8 maja 1535 r. w Głogowie (nr 121).
Wyznaczeni przez swych monarchów komisarze czescy i polscy doszli do porozumienia
w sprawie burzycieli pokoju publicznego i zapobiegania napięciom na pograniczu śląskim,
które trzy lata później, 17 czerwca 1538 r., zostało ratyfikowane przez Ferdynanda I we
Wrocławiu. Polskiego króla w trakcie rokowań reprezentowali: biskup poznański Jan
Latalski, kasztelan poznański i starosta generalny wielkopolski Łukasz Górka, kasztelan
gnieźnieński Janusz Latalski i kasztelan kowalski Andrzej Krotoski, a wśród komisarzy
Ferdynanda I był m.in. biskup wrocławski Jakob von Salza. Porozumienie przewidywało
sposoby zapobiegania czynieniu szkód przez poddanych jednego monarchy na terytorium
drugiego państwa, a w przypadku, gdyby do takich aktów dochodziło, sposób postępowania z awanturnikami, łupieżcami i rebeliantami oraz wymiar związanych z ich czynami
kar. Kary przewidywano też za przyjmowanie zbiegłych poddanych. Interesującym aktem
3
Większość udostępnionych dotąd akt odnoszących się do czasów wczesnonowożytnych opublikowanych zostało w ramach serii wydawniczej Sněmy české, niektóre ukazały się w serii
Archiv český. Zwięzłe regesty akt związanych z Polską zamieściła w tematycznym sumariuszu E. Barborová, Česko-polské vztahy v minulosti 1318–1648. Soupis archívního materiálu,
České Budějovice 1968.
Recenzje
237
jest wykaz dzieci urodzonych w latach 1526–1547 w małżeństwie Ferdynanda I i Anny
Jagiellonki (nr 131). Podane w nim zostały miejsca i daty (z godziną) urodzin wszystkich
piętnaściorga potomstwa królewskiej pary, w dwu przypadkach także daty śmierci. Przy
urodzonej w 1526 r. pierworodnej córce Elżbiecie, późniejszej żonie Zygmunta Augusta,
odnotowano, że zmarła Poloniae 15. Iunii anno 1545 (wydawca dodał, że miejscem śmierci
było Wilno). W liście Jachyma z Maltzanu, uczestnika wyprawy na Węgry przeciw królowi
węgierskiemu Janowi Zapolyi, do Zdenka Lva z Rozmitalu z 2 grudnia 1532 r. (nr 106)
znajdujemy informację o pokonaniu przez wojska Ferdynanda Zapolyi i jego śmierci (co
nie było prawdą); walczący u jego boku Hieronim Łaski miał zostać ranny i z trudem uszedł
z pola. O Polakach walczących u boku Zapolyi donosił już wcześniej, 27 września 1527 r.,
Ferdynandowi I Mikulaš ze Salmu (nr 14). W starciu pod Tokajem mieli oni opuścić Zapolyę, który sam uszedł za Tisę, polscy zaś sojusznicy „wszyscy przez góry uciekali”. W liście
Jana Strakonickeho z Rożemberka do Albrechta z Gutnštejna z 10 marca 1527 r. (nr 10)
znajdujemy wzmiankę o jakiejś „małej szkodzie” poniesionej przez polskiego króla Zygmunta Starego w starciu z Tatarami oraz wiadomość o przybyciu do Pragi do Ferdynanda I poselstwa od cara Wasyla III. „Než co jednati budou, toho nevím” – stwierdzał dalej. Wiele interesujących szczegółów znajdą w publikowanych materiałach badacze zajmujący się
historią Śląska.
Przygotowany przez Tomaša Sternecka tom źródeł wprowadza czytelnika w złożone
okoliczności tego okresu dziejów Czech i Europy Środkowej, gdy po elekcji Ferdynanda
Habsburga na tron czeski i węgierski kształtowały się zręby środkowoeuropejskiego imperium Habsburgów. To sprawia, że wydawnictwo zasługuje na uwagę badaczy nie tylko
czeskich. Tym bardziej, że pod względem warsztatowym przygotowane zostało wzorowo
i może uchodzić za modelowe dla współczesnych krytycznych edycji źródeł czasów wczesnonowożytnych. Zastosowany aparat wydawniczy sprawia, że czytelnik bez trudu dotrze
do interesujących go kwestii, a dzięki zamieszczonym wyjaśnieniom i komentarzom stają
się one bardziej zrozumiałe. Nie oznacza to przy tym narzucania przez wydawcę jakiejś
jedynej interpretacji ani pozbawienia czytelnika możliwości własnego odnoszenia się do
zdarzeń, o których dowiaduje się ze źródeł, do znanych mu fragmentów procesu dziejowego. Nie bez znaczenia jest przy tym fakt, że praca wydana została w bardzo starannej szacie
graficznej. Z zainteresowaniem zatem oczekiwać należy na publikację kolejnych zaplanowanych tomów z przepastnych zasobów trzebońskiego archiwum.
Henryk Gmiterek
Lublin
238
Recenzje
Jarosław Hrycak, Prorok we własnym kraju. Iwan Franko i jego
Ukraina (1856–1886), przełożyły Anna Korzeniowska-Bihun,
Anna Wylegała, Wydawnictwo Krytyki Politycznej,
Warszawa 2010, ss. 527
W 2010 r. ukazała się polska wersja dzieła znanego ukraińskiego historyka Jarosława
Hrycaka, będąca biografią pierwszej połowy życia (trzydziestolecia) Iwana Franki. Ta wersja została napisana przez autora specjalnie w skróconej postaci w celu jej przetłumaczenia
na język polski. Hrycak z rozmysłem zajął się pierwszym trzydziestoleciem życia bohatera,
uznając, że:
[...] przynajmniej do dwudziestego roku życia nie był pewien swej ukraińskiej tożsamości, zaś po nawróceniu się na ukraińskość nie był przywódcą narodu ani nawet narodowym patriotą. Co więcej, jego przeciwnicy z obozu ukraińskiego odmawiali mu prawa
nie tylko nazywania się ukraińskim patriotą, ale Ukraińcem w ogóle. Młody Franko
potrafił być socjalistą, i feministą, i ateistą, i głosicielem wolnej miłości. Dlatego nie
można go zrozumieć, jeśli pisze się historię wyłącznie tego, kim w wyraźny sposób stał
się dopiero pod koniec życia (s. 8).
Ten długi cytat ze wstępu oddaje w skrócie strukturę i treść tej obszernej książki, będącej biografią twórcy, na którego dziedzictwo literackie, naukowe i publicystyczne składa
się około 4000 utworów. Dzieło to jest równocześnie historią austriackiej Galicji za czasów
Franki, analizą jego życia na tle małych wspólnot, jego rodziny, wsi, środowiska szkolnego,
redakcji gazet i czasopism, nielegalnych organizacji, w których działał.
Książka, jak w pierwszym zdaniu stwierdził autor, jest o nacjonalizmie. Dla swoich rozważań przyjął on rozumienie nacjonalizmu wzorem Ernesta Gellnera, jako ideologię i ruch
polityczny, którego główną zasadą organizacyjną jest wymóg tożsamości granic narodowych i politycznych (s. 9). Nacjonalizm był ważną, ale nie jedyną nowoczesną ideologią
polityczną, których współdziałanie kształtowało tożsamość Franki.
Charakteryzując Galicję w chwili narodzin Franki, to pogranicze etniczne i cywilizacyjne,
autor określił ten obszar jako „ruch bez zmian, zmiany bez ruchu”, uznając, że było to jedno
z tych miejsc na świecie, których mieszkańcy przegrywają już w chwili narodzin. Ani jej
ogromne terytorium, ani bogactwa naturalne nie przerodziły się w społeczny dobrobyt. Zastanawiając się nad „Zagadką jego narodzin”, kreśląc „Wczesne dzieciństwo” i „Szkolne lata”,
autor opisał cały kontekst i barwność środowisk, w których kolejno przebywał bohater jego
opowieści. Rodzinna wioska Nahujowice i totalna zależność od zasobów natury, absolutyzacja fizycznej pracy; Drohobycz – gimnazjum, nasiąkanie nowymi miejskimi obyczajami
i pojęciami, życie podzielone według innej skali niż życie mieszkańców wsi, polonizacja
gimnazjum i miasta, konglomerat etniczny, nawrócenie Iwana na ukrainofilstwo, socjalizm.
Kolejno śledzimy kroki Franki od małej ojczyzny ojcowskiego gospodarstwa i rodzinnej
miejscowości ku wyborowi wielkiej ojczyzny – wspólnoty o charakterze ideologicznym,
w tle trwającego w Galicji do ostatniej ćwierci XIX w. antagonizmu kultury niemieckiej:
ojczyzny Schillera, z kulturą polską – ojczyzną Mickiewicza.
Recenzje
239
Wiejskie i chłopskie pochodzenie Franki zainspirowało zapewne Hrycaka do postawienia
pytania: „Czy chłopi mieli ojczyznę?”, i po szerokich rozważaniach do stwierdzenia, że „zmiana identyfikacji chłopów nie oznaczała prostego rozrastania się z małej ojczyzny w wielką.
Istniało kilka wizji wielkich ojczyzn, zarówno »starych«, jak i »nowych«, które konkurowały
ze sobą, by zawładnąć wyobraźnią i świadomością mieszkańców wsi” (s. 146).
Za „Wielki przełom” w życiu Franki uznał autor ukończenie gimnazjum i rozpoczęcie
w stolicy prowincji, we Lwowie, studiów na Wydziale Filozoficznym tamtejszego uniwersytetu, przejście z prowincjonalnego Drohobycza do wysepki nowoczesności, wówczas
szybko polonizowanego w okresie autonomii uniwersytetu. Polonizacja ta odbywała się,
zdaniem Jarosława Hrycaka, kosztem zmniejszania nie tyle niemieckiej, ile ruskiej obecności. Przekształcił się on z prowincjonalnego uniwersytetu niemieckiego w uniwersytet
w „ukrytej” polskiej stolicy. Autor odniósł się także do opinii Franki o niskim poziomie
tej szkoły wyższej, uznając, że jego subiektywizm nie musi wynikać z nacjonalizmu (jak
dotąd twierdzono), ale na taką ocenę wpłynęła m.in. jego znajomość rosyjskiej literatury rewolucyjnej, która wyżej ceniła indywidualną edukację od uniwersyteckiej oraz profil
nastawienia uniwersytetu na kształcenie urzędników i duchownych, i dlatego traktowanie
humanistyki po macoszemu.
Pozauniwersyteckie realizacje głównych ambicji Franki, aby stać się „ruskim literatem”, omówiono bardzo wnikliwie, ukazując dylematy rusofilsko-ukrainofilskie bohatera
oraz charakteryzując te i inne nurty ideologiczne ukraińskiej inteligencji. I w tym miejscu ta ukazana w pracy różnorodność opcji wśród ukrainofilów, rusofilów, a równocześnie
elastyczność różnic w postrzeganiu problematyki narodowej utrudnia percepcję jej treści
w tym względzie, chociaż oddaje tym samym trudności w znalezieniu własnej tożsamości
przez młodą inteligencję rusińsko-ukraińską w Galicji.
Okazuje się, że Franko – jak większość „Ruteńców” – marzył o ukończeniu uniwersytetu, zostaniu „salonowym” pisarzem, ożenku z córką prawosławnego księdza i stałej pracy
jako nauczyciel gimnazjalny. Jednak spotkanie z Mychajło Drahomanowem (i nie tylko),
który pośrednio brał udział w importowaniu do tradycyjno-religijnej Galicji socjalizmu,
zamknęło mu drogę w tym kierunku, czyniąc zeń człowieka wolnego, a jego karierę sprawą
społeczną, a nie osobistą.
Po zwolnieniu z dziewięciomiesięcznego aresztu Franko wydał w 1878 r. we Lwowie
w języku polskim Katechizm socjalistyczny i rzucił się w wir pracy publicystycznej, współpracując z ukraińskimi radykałami, nacjonalistami, z galicyjskimi (nieruskimi) socjalistami, z polskimi demokratami – zarówno z Austro-Węgier, jak i z Imperium Rosyjskiego,
a wielowymiarowość jego pisarstwa w latach 1881–1886 została szeroko i ciekawie przedstawiona w omawianej książce. Jądrem jego wizji ukraińskiej tożsamości było, zdaniem
autora, połączenie socjalizmu z nacjonalizmem, typowe dla ruchów socjalistycznych w Europie Środkowo-Wschodniej. Poglądy Franki nie tworzyły, zdaniem Jarosława Hrycaka,
jednolitego systemu światopoglądowego. Uznawał pozytywizm (który jednak na Ukrainie
nie istniał jako samodzielny nurt), sądząc, że jego odłamem jest marksizm jako zastosowanie pozytywistycznego podejścia do wiedzy o społeczeństwie. Uznawał socjalizm jako
podstawę miłości ludu, ale jako pochodzący z chłopstwa – bardziej agrarny, a nie robotniczy, w odróżnieniu do „fabrycznego” socjalizmu Marksa.
W recenzowanej książce śledzimy także relacje teorii i ruchów socjalistycznych wobec aspiracji niepodległościowych. I w tym kontekście celem młodego Franki nie było
240
Recenzje
zbudowanie narodu ukraińskiego, lecz rusko-polsko-żydowskiej społeczności, sojuszu robotników, chłopów i postępowej inteligencji wszystkich trzech narodowości, skierowanego przeciw klasom posiadającym, chociaż przy odkryciu (wprawdzie nie oryginalnym, to
jednak ważnym w kontekście Europy Wschodniej), że podniesienie mas do odpowiedniego poziomu kultury i cywilizacji jest możliwe tylko na zasadach narodowych. Franko był
jednym z tych socjalistów, którzy starali się dowieść błędności teorii Marksa, negującej
potrzebę posiadania przez robotnika narodowej ojczyzny.
Rozdział „Franko i jego chłopi” jest doskonałą charakterystyką ukraińskiej wsi w Galicji, ukazującym agrarne zacofanie, ekstensywną gospodarkę rolną, alienację i paternalizm
inteligencji względem ludu, powolną, trudną także mentalnościowo modernizację i proces
tworzenia się ukraińskiego chłopstwa oraz kształtowania jego socjalnej i narodowej tożsamości, także poprzez aktywną działalność Franki, który m.in. był liderem w formowaniu
ukraińskiego języka literackiego, zarówno w Galicji, „jak i w całym potencjale ukraińskiego narodu” (s. 276). Początkowo nierozumiany ze względu na swój socjalizm, od chwili
nawrócenia się na ukraińskość „zrzucił z siebie niemiecki frak i włożył go na chłopskie
ramiona, by nadać jego nowym posiadaczom poczucie godności” (s. 276).
Największą rolę w twórczości Franki, zdaniem autora książki, odegrało siedem opowieści i dwie powieści określone jako cykl borysławski, dotąd albo ignorowany przez badaczy, albo eksploatowany przez radzieckich literaturoznawców, starających się dowieść,
że Franko był prekursorem komunizmu, nie tylko w ukraińskiej, lecz także w światowej
literaturze. „Borysław taki, jakim był naprawdę”, „Borysław taki, jakim powinien się
stać”, „Z kogo śmiał się Borysław?”, „Borysław innych” – to części składowe rozdziału
„Franko i jego Borysław”. Śledzimy losy „galicyjskiej Kalifornii”, „austriackiej Sycylii”,
kulturę siły, przemocy i niewolnictwa, klasyczny przykład „przemysłowości rabunkowej”
z opinią „żydowskiego interesu”, borysławską wojnę 1884 r., negującą socjalistyczną ideę
wspólnych działań różnych narodowości i ukazującą większą atrakcyjność wrogości etnicznych. W tym rozdziale autor zestawił borysławskie teksty Franki z kontekstem, w jakim powstawały.
W kolejnym rozdziale, o kobietach w życiu Franki, śledzimy ówczesne pojmowanie roli
i miejsca kobiety w rodzinie oraz społeczeństwie galicyjskim, pojmowanie emancypacji,
socjalistycznej wolnej miłości, małżeństwa narodowego i koncepcji rodziny zjednoczonej.
Pojmowanie Franki jako filosemity i antysemity przeanalizowane zostało w rozdziale
„Franko i jego Żydzi”, w regionie, w którym żyło jedno z największych skupisk ludności
żydowskiej na świecie. Śledzimy „Galicjanerów”, „Luftmenschen”, exodus Żydów w latach dziewięćdziesiątych XIX w. do świeckiej kariery, kastowość żydowskiej wspólnoty religijnej, niejednorodność społeczności żydowskiej końca XIX w., w której skład wchodzili
bankierzy, wielcy właściciele ziemscy, przedsiębiorcy; wolne zawody, urzędnicy, świecka
inteligencja; pozostali.
Z kart książki Jarosława Hrycaka wyłania się obraz, jak transformacja tradycyjnych
ról ludności żydowskiej i nieżydowskiej rodziła nowe płaszczyzny konfliktu. Żydzi kupowali ziemię od chłopów i właścicieli folwarków, a na wsi tworzyły się chrześcijańskie
kooperatywy handlowe rywalizujące z żydowskimi. Rodziło to podejrzenia, że jedna grupa
wdziera się w przestrzeń życiową drugiej, zagrażając podstawom jej istnienia. To stwarzało
sprzyjające okoliczności rozwoju antysemityzmu, który w Galicji, zdaniem autora, był wykorzystywany jako sposób politycznej aktywizacji polskiego i ruskiego chłopstwa. Jednak,
Recenzje
241
jak dowodzi autor, rozwinięte życie polityczne i publiczne stanowiło swoisty piorunochron,
przenoszący konflikt do sfery oficjalnej, co zmniejszało napięcia. Natomiast na terenach
wieloetnicznych słabsze strony jednoczyły się przeciw silniejszemu konkurentowi, i to była
m.in. przyczyna kompromisu rusko-żydowskiego. W miarę bowiem jak w Galicji pod koniec XIX w. wzmacniał się polski antysemityzm, w obozie żydowskim ruch socjalistyczny,
w ruskim zaś ukraiński, powstawały, zdaniem Jarosława Hrycaka, warunki sojuszu ukraińsko-żydowskiego wobec silniejszego wroga – polskiego nacjonalizmu. Według Franki
antysemityzm nabierał charakteru uniwersalnego, niezależnego od etnicznych i religijnych
różnic, a leżał w „demoralizującej przewadze żydowskiego kapitału i wyzysku” oraz przyczyniała się do niego „żydowska zuchwałość i prowokacja”.
Autor przeanalizował Semityzm i antysemityzm w Galicji opublikowany przez Iwana
Frankę w 1887 r., w którym uznawał prawo Żydów do autonomii. Hrycak stwierdził, że
Franko reprezentował „progresywny antysemityzm”, czyli antysemityzm w celu wywołania nastrojów i działań rewolucyjnych, ale przeciwny szowinizmowi, rasizmowi i „reakcyjnemu antysemityzmowi”, a równocześnie popierał emancypację Żydów. Zdaniem autora,
„działał w jakimś wspólnym polu z liderem austriackich socjaldemokratów Viktorem Adlerem – jako socjalista; z polską pisarką Elizą Orzeszkową – jako literat; z politykiem Tomasem Masarykiem – jako ideolog narodowy; ze swoim mentorem Mychajłą Drahomanowem
– jako ideolog ukraińskiego nacjonalizmu” (s. 363). Jednak Franko w przeciwieństwie do
Adlera zaprzeczał celowości asymilacji Żydów, w przeciwieństwie do Orzeszkowej uznania Żydów za oddzielny naród. W Kwestiach żydowskich i Wędrówce Szwyndełesa Parchenbłyta Franki, zdaniem Hrycaka, występuje otwarty antysemityzm, nie jest on jednak
tożsamy z nacjonalizmem i ostatecznie według autora biografii antysemityzm jego bohatera
„nie stanowił ani podstawy jego poglądów na kwestie żydowskie, ani jego światopoglądu.
Deprecjonowały go inne oświadczenia i kroki polityczne” (s. 365).
Analizując krąg czytelników dzieł Franki, autor stwierdził, że opublikował on 2127 tytułów, z tego w latach 1874–1886 572, w tym 115 dzieł literackich, znajdując się w tym czasie
w trzydziestce najbardziej produktywnych rusko-ukraińskich autorów, redaktorów i wydawców Austro-Węgier i Rosji. Był jedynym zawodowym literatem galicyjskim potrafiącym wyżyć wyłącznie z działalności pisarskiej. Publikował także w polskich periodykach: w „Prawdzie”, „Kraju”, „Kurierze Lwowskim”, „Przeglądzie Społecznym”, socjalistycznej „Pracy”.
Dlatego nazywano go „rusko-polskim poetą-socjologiem”, „uczniem szkoły polskiej”. Nie
istniał prawie na rynku niemieckojęzycznym i rosyjskim, nawet czeskim. Pozytywnie oceniali go Eliza Orzeszkowa, Maria Konopnicka, Aleksander Świętochowski. W 1886 r. trzydziestoletni Franko nie miał jeszcze sławy „antypolskiego nacjonalisty”, która przylgnęła do
niego w latach dziewięćdziesiątych XIX w. po zerwaniu z polskim środowiskiem.
W rozdziale „Jak Franko został geniuszem”, określając rolę poety-literata w dziewiętnastowiecznej rzeczywistości jako poety-polityka, autor poddał analizie postrzeganie swego bohatera przez innych ukraińskich literatów: Maslaka, Werchratskiego, Stabelskiego,
Naumowicza.
W ostatnim rozdziale autor stwierdził, że: „Nawet gdyby Franko umarł za młodu, zdążyłby więc podarować ukraińskiemu ruchowi narodowemu kolekcję jaskrawych obrazów
literackich, z których wyłaniały się kontury nowej ojczyzny” (s. 436).
Podsumowując, Jarosław Hrycak zauważył, że biografia Franki dementuje opinię, jakoby przywódcy ruchów narodowych chcieli stworzyć własny naród, bo nie mogli konku-
242
Recenzje
rować z wykształconymi klasami narodowości panującej. Franko czuł się pewnie w trzech
przestrzeniach kulturowych równocześnie: rusko-ukraińskiej, polskiej i niemieckiej, i był
rzadkim przykładem trójjęzycznego pisarza. Hrycak podkreślił też wpływ wprowadzenia autonomii i polonizacji na przekształcenie Galicji z niemieckojęzycznej prowincji w centrum
polskiej kultury, dzięki czemu Franko i jego towarzysze zyskali, będąc bardziej słyszalni także
poza prowincją: „Jego genialność miała nie ponadczasowy, a wyraźnie konkretno-społeczny
wymiar, bo najpełniej odpowiadała tym społecznym oczekiwaniom i kryzysom tożsamości,
które pojawiły się w społeczeństwie pod wpływem radykalnej transformacji” (s. 442).
Rozważania autora oparte są na bogatej bazie źródłowej: archiwaliach, publikacjach
źródłowych, wspomnieniach, opracowaniach statystycznych, utworach literackich Franki i innych pisarzy, a także na szerokiej gamie publikacji z całego świata (spis literatury
i źródeł – s. 455–509). Książka wyposażona została także w indeks osób, 14 tabel statystycznych obrazujących problemy etnograficzne i społeczne Galicji, informacje dotyczące
wydawnictw i publikacji rusko-ukraińskich oraz samego Franki.
W związku z charakterem aktywności Iwana Franki i koniecznością brania pod uwagę
wielu kontekstów biografia ta jest dziełem na styku historii, literaturoznawstwa, socjologii
i etnografii. Wszystkie te dyscypliny zostały potraktowane z równym zaangażowaniem autora, przy zastosowaniu wielu metod. Wyraźnie jednak można zauważyć wybitną profesjonalność Jarosława Hrycaka jako historyka. Dlatego przedstawiony przez niego interdyscyplinarny turniej różnych grup etnicznych, religijnych, społecznych i innych (istniejących na
terenie aktywności Iwana Franki) o prawo do wejścia w XIX w. w pewnych fragmentach
czyta się jak pasjonującą powieść, a w innych z trudem pokonuje razem z autorem meandry historiozoficznych rozważań. Zastanawia mnie, czy rozmowy i konsultacje przeprowadzone przez autora z wieloma uczonymi (o czym pisał na s. 15) nie spowodowały, że
momentami wykład odbiega od zasadniczego tematu i, moim zdaniem, dotyczy kontekstu
często zbyt szerokiego i interdyscyplinarnie traktowanego, przez co główny wątek staje się
drugorzędny, a wykład zagmatwany. Zapewne wiedza i polot autora utrudniały mu również
syntetyzowanie niektórych informacji. Jest to także, moim zdaniem, dowód na bogatą działalność i skomplikowaną karierę ukraińskiego „proroka”.
Otrzymaliśmy nie tylko nowe spojrzenie na pierwszą połowę życia i działalności Iwana
Franki, lecz także ciekawy obraz złożoności dziejów regionu, połączenie biografii i mikrohistorii.
Szczepan Wierzchosławski
Toruń
Recenzje
243
Katarzyna Kuras, Współpracownicy i klienci Augusta
A. Czartoryskiego w czasach saskich, Towarzystwo Wydawnicze
„Historia Iagiellonica”, Kraków 2010, ss. 365
Autorka postawiła przed sobą bardzo ambitny i trudny temat. Wyraźnie bowiem trzeba
stwierdzić, że w polskiej historiografii w zasadzie brakuje prac monograficznych poświęconych strukturze i działalności obozu Familii, uchodzącej za pierwszą polską partię polityczną w XVIII w. Zasygnalizowała ten problem jedynie Zofia Zielińska w ostatnim rozdziale swojej pracy1 i autorka recenzowanej książki słusznie stwierdziła (s. 8), że ta właśnie
analiza zainspirowała ją do pogłębionych badań nad tą problematyką. Natomiast dziwić
musi powołanie się w tym samym miejscu na recenzję z książki Zofii Zielińskiej, gdyż
– powiedzmy sobie szczerze – autorzy polemiki nie w pełni zrozumieli zasadnicze tezy
jej rozprawy2. Także stawianie jako wzorca metodologicznego cennej pracy Marii Czeppe
poświęconej stronnictwu marszałka nadwornego koronnego Jerzego Augusta Mniszcha jest
w wypadku Katarzyny Kuras rzeczą nie w pełni przemyślaną (s. 8). Rozprawa o kamaryli
Mniszcha praktycznie oparta jest na w pełni zachowanej korespondencji i dotyczy znacznie
krótszego okresu (autorka recenzowanej książki zwróciła na to uwagę dopiero w zakończeniu – s. 303). Pamiętać jednak trzeba, że do dziś nie ma nowoczesnych biografii dwóch czołowych polityków polskich tej epoki, tj. książąt Augusta i Michała Czartoryskich. W tej sytuacji można tylko podziwiać odwagę autorki zmierzenia się z tak ważnym zagadnieniem.
Nasuwać się może pytanie, czy tak szeroko zakrojony temat nie byłby bardziej odpowiedni
na habilitację niż na doktorat?
Katarzyna Kuras wykorzystała praktycznie całą zachowaną w polskich i ukraińskich
archiwach i bibliotekach korespondencję książąt Czartoryskich i ich współpracowników.
Warto byłoby we wstępie zastanowić się, jaki odsetek z tych listów przetrwał. Już bowiem
Władysław Konopczyński stwierdził, że zachowała się tylko niewielka część tej korespondencji, i to bynajmniej nie najważniejsza3. Szkoda, że informację o tym (i zacytowanie słów
tegoż wybitnego znawcy osiemnastowiecznych archiwaliów) zamieściła autorka dopiero
na początku rozdziału IV i w rozdziale V (s. 101 i 172). W każdym razie na podstawie
istniejących obecnie źródeł udało się w dużym stopniu zrekonstruować skład stronnictwa
Familii (zwłaszcza fakcji Augusta Czartoryskiego), jej strukturę wewnętrzną, podstawy
materialne funkcjonowania i częściowo także działalność. Nie jest to bynajmniej obraz statyczny, przedstawiono bowiem zmiany zachodzące w składzie tego obozu i jego stopniowe
ewaluowanie: od grupy klientów rodów Lubomirskich i Sieniawskich, do skonsolidowanego stronnictwa, o wyraźnie już politycznym charakterze. Trzeba przy tym zaznaczyć, że
w zamierzeniu Katarzyny Kuras praca ta nie miała być przedstawieniem działalności Fami-
Z. Zielińska, Walka Familii o reformę Rzeczypospolitej 1743–1752, Warszawa 1983.
M. Markiewicz, H. Palkij, Próby naprawy Rzeczypospolitej, „Studia Historyczne” 1986,
t. 29, z. 1, s. 125–134.
3
W. Konopczyński, Materiały do dziejów polityki „familii”, „Kwartalnik Historyczny” 1911,
t. 25, s. 246.
1
2
244
Recenzje
lii jako stronnictwa. Głównym zadaniem było wyodrębnienie i analiza (w jakimś zakresie
socjologiczna) zwartej grupy stronników (klientów) Augusta Czartoryskiego.
Rozdział I, zatytułowany „Patron i dwór”, daje najpełniejszą w dotychczasowej literaturze, opartą często na nowych przekazach źródłowych, biografię Augusta Czartoryskiego. Słusznie wskazano na rolę małżeństwa młodego księcia z Marią Zofią z Sieniawskich
Denhoffową w podniesieniu jego pozycji majątkowej i społecznej. Ogromne dobra odziedziczyła ona po rodzicach, natomiast nie jestem pewny, czy majątek ten znacząco zwiększył się po zgonie jej pierwszego męża Stanisława Denhoffa (w świetle bowiem doniesień
ówczesnych gazet pisanych pozostałe po nim dobra były obciążone olbrzymimi długami).
Na jakiej właściwie podstawie (bo pamiętniki Casanovy to chyba za mało) oparła autorka stwierdzenie, że znaczenie dworu wśród współpracowników księcia Augusta osiągnęło
apogeum (dopiero?) w latach siedemdziesiątych XVIII w.? Na uznanie zasługuje zwięzła
charakterystyka obszernych dóbr należących do obojga Czartoryskich oraz podkreślenie
wzorowego gospodarowania przez księcia Augusta w swych posiadłościach (osobiście
kontrolował dochody i wydatki). Zaskoczenie może budzić wysoka pozycja ogrodników
wśród administracji dworskiej, ale wynikało to z braku fachowców i ambicji magnatów, by
przy ich rezydencjach znajdowały się odpowiednio reprezentacyjne założenia ogrodowe,
tak modne w XVIII w.
W rozdziałach III, „W kręgu patronatu i klientelizmu”, oraz IV – „Ludzie Czartoryskiego, analiza grupy”, autorka, wychodząc od znanych nauce historycznej pojęć klientyzmu
i patronatu, dała wnikliwą analizę poszczególnych grup ludzi skupionych wokół księcia
Augusta Czartoryskiego. Z powodzeniem próbuje zbadać stratyfikację społeczną tych
grup, ich liczebność i rolę odgrywaną w życiu politycznym. Szczególnie cenne są próby
uchwycenia procentowego udziału poszczególnych kategorii klientów wojewody ruskiego.
Autorka wyróżniła współpracowników (zaliczyła do nich rodzinę, przyjaciół politycznych
wywodzących się z kręgów magnaterii i zamożnej szlachty, wreszcie zagranicznych polityków), następnie aktywnych klientów (w tym liderów politycznych, zwykłych działaczy
sejmikowych, a także informatorów i obserwatorów) oraz klientów biernych, od czasu do
czasu udzielających poparcia wojewodzie ruskiemu. Mam wątpliwości, czy potrzebne były
w tym miejscu zwięzłe biogramy poszczególnych członków najbliższej rodziny Augusta
Czartoryskiego (s. 108–113), zwłaszcza że nie przynoszą one zbyt wielu nowych informacji. Natomiast analizując kontakty Czartoryskich z pierwszym ministrem Henrykiem
Brühlem, zauważyła autorka, że tylko część z ich licznych próśb o obsadzenie wakujących
urzędów i nadanie królewszczyzn osobom przez nich protegowanym była spełniana (i to
w okresie, kiedy Familia stanowiła stronnictwo dworskie). Może to świadczyć o większej
niż to się na ogół przyjmuje samodzielności polskiej polityki dworu saskiego.
Interesujące jest postawienie przez autorkę kwestii lojalności poszczególnych klientów
magnackich wobec swych patronów. Wypada się zgodzić z jej stwierdzeniem, że w okresie
ostrych konfliktów między czołowymi familiami Rzeczypospolitej nawet zamożna szlachta, dbając o własne interesy, musiała lawirować między nimi. Był to przejaw koniunkturalizmu wynikający z istniejącej sytuacji i rzeczywiście nie powinien on być negatywnie
oceniany pod względem etycznym (s. 138).
Wątpliwości może budzić struktura rozdziału V, „Działalność polityczna fakcji”, omawiającego aktywność ludzi Augusta Czartoryskiego na sejmikach, sejmach i trybunałach.
Działalność sejmikową ujęto terytorialnie (za przykładem rozprawy Marii Czeppe), pod-
Recenzje
245
czas gdy sejmową i trybunalską przedstawiono w porządku chronologicznym. Osobiście
wolałbym, żeby także zabiegi przywódców Familii o wybór przychylnych sobie posłów na
sejmikach ukazano w ujęciu czasowym. Stan badań nad życiem sejmikowym poszczególnych prowincji, województw, ziem i powiatów dawnej Rzeczypospolitej jest na ogół niedostateczny (z nielicznymi wyjątkami). W tej sytuacji pisanie o przebiegu wydarzeń na tych
sejmikach przede wszystkim na podstawie korespondencji obecnych na nich stronników
księcia Augusta Czartoryskiego powoduje, że otrzymujemy obraz fragmentaryczny, a przy
tym mocno subiektywny. Należy mimo to podkreślić, że autorce udało się wprowadzić
wiele nowych, cennych informacji źródłowych. Stało się tak nawet w przypadku bardzo
dobrze zbadanych stosunków politycznych w Prusach Królewskich w XVIII w. Przykład
tej prowincji może jednak też świadczyć o niebezpieczeństwach tej metody. Bezkrytyczne
odwoływanie się do jednej z prac, której ustalenia szczegółowe powinny być w zasadzie
stale konfrontowane ze źródłami, sprawia, że ogólny obraz stosunków politycznych na tym
obszarze przedstawiony w recenzowanej książce wcale nie musi odpowiadać rzeczywistości4 (a co dopiero mówić o sejmikach, które nie doczekały się monografii). Natomiast ujęcie chronologiczne pozwoliłoby ukazać stopień mobilizacji obozu Familii przed kolejnymi
sejmami i reasumpcjami trybunału oraz określić, które sejmiki były dla wojewody ruskiego
najważniejsze, a także co zmieniało się w polityce sejmikowej wraz z upływem czasu.
Autorka nie musiałaby wchodzić wtedy w szczegółowe zagadnienia dotyczące lokalnych
konfliktów, o których niewiele wiemy, a które przecież często wpływały na ostateczne wyniki kampanii sejmikowych.
Nie dziwi stwierdzenie, że w razie niemożności przeforsowania swoich kandydatów na
posłów lub deputatów przywódcy Familii nie wahali się zlecać swoim ludziom rwanie sejmików. Zastanawiać może natomiast fakt, że koszty pozyskania odpowiednich do tego celu
szlachciców były stosunkowo nieduże i rzadko przekraczały kilkadziesiąt złotych w gotówce (dochodził jeszcze poczęstunek i wino dla sejmikowej braci). W wyjątkowych tylko
wypadkach (np. w czasie bezkrólewia) sumy te sięgały kilku lub kilkunastu tysięcy złotych.
Potwierdzałoby to hipotezę, wysuwaną już w literaturze, że sejmiki, sejmy, wolne elekcje
były dla dużej części szlachty przede wszystkim okazją do uzyskania, choćby niewielkich,
korzyści majątkowych.
Autorka wyraziła zdziwienie, że kwestie działalności stronników Augusta Czartoryskiego na sejmach nie znajdują żadnego odzwierciedlenia w zachowanej korespondencji. Nasuwać się może przypuszczenie, że sprawy te (tj. zlecenia takiego a nie innego postępowania
w izbie sejmowej) były uzgadniane podczas osobistych spotkań poszczególnych posłów
ze swym patronem (lub jego ludźmi). W tej sytuacji Katarzyna Kuras zajęła się ustaleniem
stopnia aktywności tych posłów na kolejnych sejmach od 1730 do 1762 r., głównie na podstawie diariuszy sejmowych. Wynikałoby z tej analizy, że aż po 1740 r. grupa stronników
Czartoryskich na sejmach była stosunkowo nieliczna i zajęta głównie sprawami lokalnymi
swych ziem i województw. Dopiero od 1744 r. przejawiała ona większe zaangażowanie
w kwestie publiczne i była bardziej widoczna, choć w istocie obejmowała ona jedynie kilkunastu posłów. Na podstawie bardzo szczegółowych i przynoszących wiele nowych inJ. Dygdała (rec.): St. Achremczyk, Reprezentacja stanowa Prus Królewskich w latach 1696–
1772. Skład społeczny i działalność, Olsztyn 1981, „Kwartalnik Historyczny” 1983, t. 90,
nr 2, s. 420–424.
4
246
Recenzje
formacji źródłowych ustaleń autorki można stwierdzić, że książę August Czartoryski przykładał większą wagę do wyboru swych ludzi na deputatów do trybunału koronnego (i na
pozyskiwanie innych deputatów) niż do kampanii sejmikowych, co w pewnym stopniu jest
rzeczą oczywistą. Skuteczną politykę (także rodową) można było prowadzić w trybunałach, a nie na niedochodzących do skutku sejmach.
W zakończeniu Katarzyna Kuras podkreśliła, że początkowo Czartoryscy zabiegali
przede wszystkim o wybór swoich ludzi na posłów do sejmu i na deputatów do trybunału.
Dopiero później coraz większą wagę zaczęli przykładać do umieszczania w instrukcjach
sejmikowych punktów dotyczących reform ustrojowych. Na uwagę zasługuje także pewna
demitologizacja stronnictwa Familii – na podstawie analizy sposobów działania członków
tego ugrupowania autorka ostatecznie doszła do wniosku, że także w tej fakcji było wiele
osób, które ulegały „pokusie prywaty, koniunkturalizmowi politycznemu, czy magii awansu
w hierarchii urzędniczej” (s. 307). Na szczególną uwagę zasługują aneksy obejmujące zestawienie współpracowników i klientów Augusta Czartoryskiego (łącznie 424 nazwiska).
W tekście pojawiają się wprawdzie drobne usterki, jednak nie rzutują one na zasadniczą
ocenę pracy. Irytować np. może maniera spolszczania imion wszystkich cudzoziemców.
Trudno zaliczyć do syntez dwie, wymienione we wstępie (s. 17), prace Jacka Staszewskiego. Można bliżej określić Rafała Bucholtza, który w Gdańsku załatwiał różne interesy Czartoryskich. Był to Wilhelm Rafał Bucholz, szambelan Augusta III, zaufany człowiek dworu
saskiego, mieszkający na stałe w Gdańsku, starosta luciński i późniejszy starosta grudziądzki (nigdy jednak nie był starostą kościerskim – jak na s. 61), który pośredniczył również
w sprawach finansowych Radziwiłłów! Zainteresowanie czytelnika wzbudzić może kwestia wynagrodzeń wypłacanych dworzanom i urzędnikom księcia wojewody ruskiego. Były
to kwoty, moim zdaniem, dość wysokie, sięgające w skali roku 900–1800 złotych polskich
(nie bardzo więc pojmuję, czemu autorka określiła je jako niewygórowane – s. 76), zwłaszcza że do tego dochodziło zapewne wyżywienie i opał. Warto byłoby tu podać wysokość
pensji płaconych przez innych pracodawców (np. dworzanie biskupa warmińskiego Adama
Stanisława Grabowskiego otrzymywali przeciętnie po około 300 złotych polskich rocznie,
a według Jędrzeja Kitowicza zwyczajowa płaca dworzan na dworach magnackich wynosiła
wówczas 400 złotych polskich5). Bardzo wątpię, aby Józef Skrzetuski rzeczywiście miał
wydać na przygotowanie sejmików (deputackich?, w grudniu?) w Prusach Królewskich
w 1747 r. aż 7000 czerwonych złotych (s. 229). Byłaby to niewiarygodna kwota 126 000
złotych polskich; bardziej realne (choć to i tak chyba zbyt dużo) jest 7000 złotych polskich.
Ale Katarzyna Kuras powołała się tu wyłącznie na jedną z prac Stanisława Achremczyka,
a szczegółowe stwierdzenia tegoż autora niestety zbyt często wymagają weryfikacji.
Należy podkreślić, że autorka wykazała się umiejętnością korzystania z wyjątkowo szerokiej palety źródeł archiwalnych, dobrą znajomością literatury i samodzielnością badawczą, widoczną zwłaszcza przy próbach stratyfikacji grup klientów księcia Augusta Czartoryskiego. Pod względem materiałowym książka Katarzyny Kuras jest pozycją bardzo cenną,
przynoszącą wiele nowych informacji źródłowych. Ich interpretacja jednak nie zawsze jest
zadowalająca. Dotyczy to zwłaszcza rozdziału V, co wynika m.in. z niepełnego wciąż staJ. Dygdała, Życie codzienne na dworze biskupa warmińskiego Adama Stanisława Grabowskiego w połowie XVIII wieku w świetle ksiąg wydatków, w: Dwory magnackie w XVIII wieku. Rola i znaczenie kulturowe, red. T. Kostkiewiczowa, A. Roćko, Warszawa 2005, s. 278.
5
247
Recenzje
nu naszej wiedzy o stosunkach wewnętrznych w Rzeczypospolitej w czasach saskich. Nie
mam jednak wątpliwości, że dla badań nad zjawiskiem szlacheckiego klientelizmu, a także
metod działania stronnictwa Familii w czasach schyłku rządów Augusta II i panowania
Augusta III, jest to praca niezwykle istotna.
Jerzy Dygdała
Toruń
Aleksandra Skrzypietz, Królewscy synowie – Jakub, Aleksander
i Konstanty Sobiescy, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego,
Katowice 2011, ss. 669
W przeciwieństwie do króla Jana III Sobieskiego i jego żony Marii Kazimiery, koleje
życia ich dzieci – z wyjątkiem Teresy Kunegundy – nie doczekały się wszechstronnego,
naukowego opracowania. Dysponujemy zaledwie kilkoma książkami i artykułami przedstawiającymi wybrane aspekty działalności królewiczów Sobieskich: Jakuba, Aleksandra
i Konstantego. Relacje Jakuba Sobieskiego z władzami cesarskimi na Śląsku i jego zmagania o utrzymanie zastawu oławskiego przebadał wnikliwie Kazimierz Piwarski1. Z kolei
Wanda Roszkowska wniosła wiele cennych ustaleń na temat mecenatu Sobieskich2. Na
odnotowanie zasługują także publikacje Zofii Libiszowskiej traktujące o Sobieskich jako
uczestnikach międzynarodowej sceny politycznej i towarzyskiej po śmierci Jana III3. Krótką
prezentację dotychczasowego stanu badań zamykają artykuły Kazimierza Jarochowskiego
i Józefa Andrzeja Gierowskiego poświęcone kandydaturom Sobieskich do tronu polskiego
w czasie wielkiej wojny północnej4.
K. Piwarski, Królewicz Jakub Sobieski w Oławie, Kraków 1939.
W. Roszkowska, Mecenat królewicza Aleksandra – teatr Armonte Calidio, „Sobótka” R. 35,
1980, nr 2; eadem, Oława królewiczów Sobieskich, Wrocław 1984.
3
Z. Libiszowska, Fascynacja w Europie Janem Sobieskim w XVII i XVIII wieku, w: Studia
z dziejów epoki Jana III Sobieskiego, red. K. Matwijowski, Wrocław 1984; eadem, Ród Sobieskich w Europie po śmierci Jana III, „Sobótka” R. 35, 1980, nr 2.
4
K. Jarochowski, Porwanie Jakuba i Konstantego Sobieskich przez Augusta II na drodze między Oławą a Wrocławiem dnia 27 lutego 1704 roku, w: idem, Opowiadania i studia historyczne, t. 2, Poznań 1863; J. A. Gierowski, Kandydatura Sobieskich do tronu polskiego w czasie
wielkiej wojny północnej, „Sobótka” R. 35, 1980, nr 2.
1
2
248
Recenzje
Warto podkreślić, że nie podjęto dotąd próby zmierzenia się z czarną legendą oplatającą
dzieje królewiczów Sobieskich, która została utrwalona w polskiej historiografii za sprawą
dawniejszych biografów Jana III5. Nie zdołano też odpowiedzieć na pytanie, czy niepowodzenia synów polskiej pary królewskiej były spowodowane ich złym wychowaniem, nieudolnością, kapryśnymi charakterami, skłonnością do kłótni, czy też stanowiły wypadkową
skomplikowanej sytuacji politycznej i postępującej słabości państwa polsko-litewskiego,
narażonego coraz bardziej na ingerencję obcych mocarstw. Wobec niedostatku badań nad
życiem Jakuba, Aleksandra i Konstantego Sobieskich podjęcie tego tematu przez Aleksandrę Skrzypietz wydaje się jak najbardziej uzasadnione. Recenzowana praca pozostaje
w ścisłym związku z dotychczasowymi zainteresowaniami naukowymi autorki, która od
kilkunastu lat zajmuje się schyłkiem panowania Jana III Sobieskiego, bezkrólewiem po
jego śmierci oraz elekcją 1697 r.6 Wydarzenia z tego okresu uważa się za najciekawsze i zarazem przełomowe w życiu królewiczów Sobieskich, którzy po przegranej walce o koronę
ojcowską utracili zajmowaną dotychczas pozycję, pogrążając się stopniowo w politycznym
niebycie.
Podstawę źródłową omawianej książki stanowią wydane drukiem pamiętniki, diariusze, dzienniki, listy członków rodziny Sobieskich i ich najbliższych oraz materiały rękopiśmienne. Autorka dotarła do zbioru korespondencji i dokumentów znajdującego się
w archiwum Sobieskich, który przechowywany jest obecnie w archiwum w Mińsku (Nacyjanalnyj Gistarycznyj Archiu Biełarusi). Znajdują się tam nie tylko nieznane dotąd historykom listy Sobieskich i skoligaconych z nimi rodzin, lecz także rozmaite papiery i rachunki,
które pozwalają na lepsze wyświetlenie życia na dworze królewiczów w Oławie i spraw
finansowych dzieci króla Jana III. Duże znaczenie miało również przestudiowanie niewykorzystanych w dużym stopniu źródeł z archiwów paryskich – materiałów odnoszących
się do Jakuba Sobieskiego i małżeństwa jego córki Marii Karoliny z Archives Nationales
i przekazów dotyczących działalności politycznej Sobieskich z Archives du Ministère des
Affaires Étrangères. Lepsze poznanie stanu majątkowego rodziny umożliwiła z kolei kwerenda przeprowadzona przez autorkę w bibliotekach Wilna (Lietuvos Mokslu Akademijos
Bibliotekos Rankraščiu Skyrius) i Lwowa (Lwiwska Naukowa Biblioteka im. W. Stefanyka
NAN Ukraini). Archiwa wiedeńskie (Haus- Hof- und Staatsarchiv), moskiewskie (Rossijskij Gosudarstvennyj Voennoistoričeskij Archiv, Rossijskij Gosudarstvennyj Archiv Drevnich Aktov), drezdeńskie (Staatsarchiv) i monachijskie (Geheimes Staatsarchiv, Geheimes
Hausarchiv) wniosły jedynie niewielkie uzupełnienia i doprecyzowania znanych już nam
faktów. Warto odnotować, że część zgromadzonych tam zbiorów, a mianowicie archiwalia
monachijskie, zostały już sumiennie wykorzystane przez Michała Komaszyńskiego przy
opracowaniu biografii dwóch reprezentantek rodziny Sobieskich – królowej Marii KaziZwłaszcza: L. Rogalski, Dzieje Jana III Sobieskiego, Warszawa 1847; W. Czermak, Maria
Kazimiera Sobieska, Kraków 1899; A. Śliwiński, Jan Sobieski, Warszawa 1924; O. Forst de
Battaglia, Jan Sobieski król Polski, Warszawa 1983.
6
A. Skrzypietz, Maria Kazimiera wobec elekcji po zgonie Jana III, w: Z dziejów XVII i XVIII
wieku, red. J. Kwak, Katowice 1997; eadem, Bezkrólewie po śmierci Jana III Sobieskiego
w narracji ambasadora francuskiego Melchiora de Polignac, w: Narracje – (Auto)biografia
– Etyka, red. L. Kochanowicz, R. Nahorny, R. Włodarczyk, Wrocław 2005; eadem, Francuskie zabiegi o koronę polską po śmierci Jana III Sobieskiego, Katowice 2009.
5
Recenzje
249
miery i jej córki Teresy Kunegundy7. Podobnie rzecz się ma z kwerendą przeprowadzoną
przez autorkę w archiwach polskich – w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, w Archiwach Państwowych na Wawelu i we Wrocławiu oraz w Bibliotece Narodowej
w Warszawie, w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie, w Bibliotekach PAN w Kórniku i w Krakowie. Przechowywane tam rękopisy były wykorzystywane w dużym zakresie już wcześniej i miały tylko
uzupełniający charakter.
Praca ma konstrukcję chronologiczno-rzeczową i składa się z pięciu rozdziałów
o różnej zresztą objętości, uzupełnionych bibliografią i indeksem nazw osobowych. Rozdział pierwszy, najkrótszy, traktuje o narodzinach i dzieciństwie synów Jana III i Marii
Kazimiery. Zwrócono w nim uwagę na specyficzne warunki, w jakich dorastali królewicze, a także porównano wychowanie odebrane przez młodszych Sobieskich z tym,
które otrzymali wcześniej synowie króla Zygmunta III Wazy. Autorka uwypukliła wielką miłość, jaką polska para królewska okazywała swym dzieciom. Świadczyły o tym
chociażby nadawane im pieszczotliwe nazwania: Fanfanik (Jakub), Pupusieńka (Teresa
Kunegunda), Minionek (Aleksander) i Murmurek (Konstanty). Kochający rodzice – jak
zauważono słusznie – nie zatroszczyli się jednak przy tym o właściwe przygotowanie
synów do życia obywatelskiego i systematycznej pracy. Nie stawiali dzieciom (zwłaszcza
Jan III Sobieski) nadmiernych wymagań i nie pilnowali zbytnio postępów w nauce, co
prowadziło do rozleniwienia, unikania obowiązków, a co za tym idzie – nie pozwoliło
ukształtować w królewiczach solidnego charakteru (s. 56–57). Dokonana przez autorkę analiza źródeł świadczy jednoznacznie o tym, że Jan III Sobieski, marząc o świetnej
przyszłości dla synów, nie zrobił równocześnie wiele, aby przygotować ich do roli, jaką
im przeznaczył.
Starania polskiej pary królewskiej o utrzymanie korony w ręku rodziny i ich zabiegi
o zdobycie poparcia dla królewiczów w kraju i za granicą omówione zostały w rozdziale
drugim. Plan dynastyczny Jana III zakładał zdobycie tronu polskiego dla Jakuba Sobieskiego poprzez wcześniejsze osadzenie go na Śląsku, w Prusach Książęcych, w Mołdawii
lub na Węgrzech i utworzenie w jednym z tych krajów dziedzicznego władztwa, które
miało stanowić odskocznię do skutecznej walki o koronę polską. Plany te nie miały jednak większych szans powodzenia nawet po wiktorii wiedeńskiej z 1683 r. Szkoda, że
autorka pominęła w swej pracy najbardziej realną sposobność uzyskania dla królewicza
Jakuba zdobyczy terytorialnej. Pojawiła się ona podczas zmagań o rewindykację Prus
Książęcych, kiedy to elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm, zagrożony przez Francję,
Szwecję i Jana III, proponował królowi polskiemu kilkakrotnie w 1677 i 1678 r. przekazanie ziemi lęborsko-bytowskiej najstarszemu królewiczowi polskiemu. W zamian za to
ustępstwo elektor oczekiwał od króla polskiego jedynie neutralności w konflikcie zbrojnym i rezygnacji ze wspólnej akcji polsko-szwedzkiej w Prusach Książęcych, do której
zresztą i tak nie doszło8. Skorygować należy informację, jakoby król Francji Ludwik XIV
zalecał elektorowi brandenburskiemu między 1679 a 1681 r., aby w razie elekcji w Polsce
M. Komaszyński, Teresa Kunegunda Sobieska, Warszawa 1982; idem, Maria Kazimiera d’Arquien Sobieska królowa Polski 1641–1716, Kraków 1983.
8
A. Kamieński, Polska a Brandenburgia-Prusy w drugiej połowie XVII wieku. Dzieje polityczne, Poznań 2002, s. 164–165, 167.
7
250
Recenzje
zabiegał o wybór królewicza Jakuba (zob. s. 117). Nie była to bowiem luźna zachęta,
lecz konkretne zobowiązanie. Artykuł 9 układu sojuszniczego zawartego 25 października 1679 r. w Saint Germain en Laye przez Ludwika XIV z władcą Brandenburgii-Prus
stanowił, że elektor będzie wspierał Francję w staraniach o zapewnienie polskiej korony
synowi Jana III9.
Rozdział trzeci, poświęcony zabiegom Sobieskich o zdobycie tronu po zmarłym
w czerwcu 1696 r. ojcu, należy uznać za najbardziej udaną i wyczerpującą część książki.
Autorka, przedstawiając z dużą skrupulatnością wydarzenia okresu bezkrólewia, wykazała dobitnie, że królewicz Jakub Sobieski zraził sobie opinię szlachecką przede wszystkim
gorszącymi sporami toczonymi z matką o majątek po Janie III. Obawa przed tym, że Maria
Kazimiera wspomoże rodzinnymi pieniędzmi inną kandydaturę, np. elektora bawarskiego
Maksymiliana II Emanuela lub młodszego królewicza Aleksandra Sobieskiego, pchnęła
najstarszego syna królewskiego do szukania zbliżenia z Austrią, ze Szwecją i z Brandenburgią-Prusami. Te ostatnie dwa państwa nie miały jednak żadnego interesu w tym, aby
poprzeć Jakuba Sobieskiego. Z kolei związki królewicza Jakuba z Habsburgami, umocnione w 1691 r. małżeństwem z siostrą cesarzowej, księżniczką neuburską Jadwigą Elżbietą
i przekazaniem mu przez cesarza Leopolda I dóbr oławskich na Śląsku, nie były na rękę
królowi Francji Ludwikowi XIV, którego pomoc mogła zadecydować o zwycięstwie wyborczym. Król-Słońce nie chciał widzieć królewicza Jakuba na tronie polskim i preferował
elekcję któregoś z jego młodszych braci.
Z przeprowadzonej przez autorkę rekonstrukcji wydarzeń wynika, że Jakub Sobieski
pogodził się z matką i dwoma młodszymi braćmi zbyt późno. Plony ich kłótni zebrał elektor
Saksonii Fryderyk August I, poparty na polu elekcyjnym w czerwcu 1697 r. przez wielu
dawnych zwolenników Sobieskich. Po fiasku elekcyjnym nie pozostawało Sobieskim nic
innego jak odnaleźć się w nowej rzeczywistości i ułożyć sobie stosunki z Sasem. W rodzinie doszło jednak do nowych rozdźwięków. Maria Kazimiera poparła Wettyna, uzyskując
od nowego władcy przyrzeczenie pokrycia części wydatków poniesionych przez Sobieskich przed elekcją. Z kolei królewicz Jakub wdał się z Sasem w prestiżowe, ambicjonalne
zatargi, a jego młodszy brat Aleksander zgłosił chęć wspierania kontrkandydata saskiego
– księcia Contiego.
Z biegiem lat złe cechy charakteru królewiczów Sobieskich dawały o sobie znać coraz
bardziej. Skłonność do kłótni, zmiany opinii i przekonań oraz nadmierna ambicja królewicza Jakuba w połączeniu z lekkomyślnością i utracjuszostwem jego młodszych braci stanowiły mieszankę piorunującą, która przyspieszyła upadek domu królewskiego. W rozdziale
czwartym udokumentowano tezę, że Jakub nie chciał się zadowolić podsuwanymi mu przez
cesarza Leopolda I zaszczytami: wicekrólestwem Neapolu i Sycylii (1698), włoskim księstwem Piombino (1699), gubernatorstwem Styrii (1701). Pogarszająca się pozycja Wettyna
w Rzeczypospolitej, którą Sas wciągnął w wir wielkiej wojny północnej, skłoniła Sobieskiego do zaktywizowania działalności na odcinku polskim. Trudno było autorce, wobec
braku w polskich i niemieckich badaniach wystarczającej liczby studiów, ukazać rolę Jakuba Sobieskiego jako pośrednika przy nawiązywaniu przez Szwecję i Prusy stosunków
9
Kurbrandenburgs Staatsverträge von 1601 bis 1700, wyd. Th. von Moerner, Berlin 1867,
s. 414.
Recenzje
251
dyplomatycznych zerwanych w 1701 r. z powodu konsekwentnego odmawiania Hohenzollernowi przez dwór sztokholmski tytułu królewskiego. Należało jednak dotrzeć do treści traktatu prusko-szwedzkiego podpisanego 30 lipca 1703 r. w Hadze (antydatowany na
29 lipca 1703), który doprowadził do normalizacji relacji na linii Sztokholm–Berlin. Król
Prus Fryderyk I w zamian za uznanie godności królewskiej przez Szwecję zobowiązał się
wówczas do współdziałania ze skandynawskim zwycięzcą i popierania interesów Jakuba
Sobieskiego w Polsce10.
Konsekwencją tego układu było ogłoszenie najstarszego syna Jana III przez Karola XII
kandydatem do tronu polskiego (23 grudnia 1703). Udział Sobieskiego w walce politycznej
zakończył się jednak już w lutym 1704 r., kiedy to Jakub dostał się wraz z bratem Konstantym do więzienia saskiego. Pozostały na wolności Aleksander Sobieski wolał bezskutecznie wstawiać się za braćmi na dworach europejskich aniżeli przyjąć z rąk Karola XII
królewską koronę. W rezultacie tron polski po przepędzonym przez Szwedów Auguście II
objął Stanisław Leszczyński. Po wyjściu z aresztu w grudniu 1706 r. Jakub Sobieski miał
jeszcze szanse na odegranie w Polsce wymarzonej przez siebie roli politycznej. Odrzucił
jednak kilkakrotnie propozycje cara Piotra I dotyczące odzyskania ojcowskiej korony, a po
śmierci Augusta II zrzekł się kandydowania do polskiego tronu.
Ostatni, piąty rozdział pracy doprowadza nas do smutnego końca rodu Sobieskich, który wygasł w linii męskiej w 1737 r. na Jakubie Sobieskim. Jego bracia odeszli wcześniej.
Goniący za uciechami życia doczesnego Aleksander nie założył rodziny i zmarł w stanie
kawalerskim już w 1714 r., natomiast Konstanty, który również nie przyniósł szczególnej
chwały swojemu nazwisku – w 1726 r. Autorka przedstawiła skandal związany z mariażem
Konstantego z Marią Józefą Wesslówną, bezskuteczne zabiegi o odzyskanie pieniędzy ulokowanych przez Sobieskich nad Sekwaną i zwrot długów ciążących wobec nich na Rzeczypospolitej, kłopoty z wierzycielami, a także starania królewicza Jakuba o ugruntowanie
pozycji rodziny przez wydanie za mąż swych córek za europejskich władców. Jakub Sobieski, pogrążający się w coraz większych problemach finansowych, nie zrealizował jednak
i na tym polu swych wygórowanych aspiracji. Poślubienie przez jego ukochaną córkę Marię Klementynę pretendenta do tronu angielskiego Jakuba Edwarda Stuarta nie przyniosło
oczekiwanego wywyższenia, choć zostało okupione dużymi wydatkami i gniewem cesarza,
który nakazał Sobieskim w 1719 r. opuszczenie Oławy.
W świetle przeprowadzonej przez autorkę analizy widać wyraźnie, że wszyscy trzej
królewicze nie garnęli się do ciężkiej pracy związanej z zarządzaniem majątkami ziemskimi i woleli – zwłaszcza Konstanty i Aleksander – podróżować po Europie oraz używać życia. Wieloletni pobyt z dala od rozległych dóbr ziemskich odziedziczonych po Janie
III wiązał się z brakiem właściwej kontroli majątków. Ten stan rzeczy, w połączeniu ze
zniszczeniami wielkiej wojny północnej i życiem na wysokiej stopie za beztrosko pożyczane pieniądze, spowodował gwałtowny spadek dochodu Sobieskich. Szkoda, że w książce
Aleksandry Skrzypietz pominięto przeprowadzoną przez Sobieskich w latach 1717–1720
akcję wyprzedaży ojcowizny. Odnotujmy zatem, że w 1717 r. Jakub Sobieski sprzedał rodzinie Przebendowskich za 120 000 złotych polskich starostwo puckie, a w 1720 r. (za
Preussens Staatsverträge aus der Regierungszeit König Friedrichs I., wyd. V. Loewe,
���������������
Leipzig 1923, s. 38–41.
10
252
Recenzje
320 000 złotych polskich) dobra wejherowsko-rzucewskie w Prusach Królewskich11. Z kolei 3 lipca 1720 r. Elżbieta z Lubomirskich Sieniawska nabyła od Konstantego Sobieskiego
ukochaną siedzibę Jana III – Wilanów12. Z kolei hetman polny koronny Stanisław Mateusz
Rzewuski zakupił 18 grudnia 1718 r. od Konstantego Sobieskiego Podhorce, a w 1719 r.
od królewicza Jakuba Olesko, z całym kluczem dóbr na Rusi13. Sobiescy, którzy sprzedali
jeszcze Potockim Brody i Tarnopol w województwie ruskim14, nie zdołali jednak uporządkować swych spraw majątkowych. Na podstawie ustaleń autorki możemy stwierdzić, że
Maria Karolina z Sobieskich księżna de Bouillon odziedziczyła po zmarłym w 1737 r. ojcu
skromne resztki dawnej fortuny króla Jana III w katastrofalnym stanie. Dobra żółkiewsko-złoczowskie w ziemi lwowskiej były poważnie zadłużone, a nawet w dużym stopniu zastawione. Brak zabezpieczenia materialnego skłonił księżną w 1739 r. do sprzedaży resztek
majątku Radziwiłłom (s. 588–591).
Po śmierci Marii Karoliny, ostatniej z Sobieskich (1740), rozgorzał spór majątkowy
między Radziwiłłami a Tarłami, którzy – jak się okazało – pożyczyli wcześniej królewiczowi Jakubowi kwotę 1 200 000 złotych polskich pod zastaw dóbr żółkiewsko-złoczowskich.
Informacje te pozwalają na wydanie surowszej – niż to uczyniła autorka – opinii na temat
życia synów Jana III. To, że nie odzyskali oni od Rzeczypospolitej długów należnych rodzinie królewskiej, nie zwalnia ich od odpowiedzialności za roztrwonienie ogromnej fortuny
trzech rodów magnackich: Sobieskich oraz spokrewnionych z nimi Żółkiewskich i Daniłowiczów.
Wypada jednak zgodzić się z autorką co do oceny wydarzeń, które doprowadziły do
upadku politycznego znaczenia Sobieskich. Niepowodzenia królewiczów w tej sferze nie
można tłumaczyć wyłącznie ich nieprzygotowaniem do życia, niestałością, lekkomyślnością i innymi przywarami. Byli oni przedmiotem gry politycznej prowadzonej zarówno
w kraju, jak i za granicą; gry, w której sami mieli niewiele do powiedzenia. Najstarszy
z braci, Jakub, dał się ubezwłasnowolnić na wiele lat cesarzowi. Zaznaczmy jednak, że
taką samą rolę mógł odgrywać w Polsce jako wybraniec króla szwedzkiego lub rosyjskiego
cara.
Sumując swoje spostrzeżenia, pragnę podkreślić, że praca Aleksandry Skrzypietz jest
pierwszą próbą nie tylko usystematyzowania naszej wiedzy o życiu synów Jana III Sobieskiego, poczynioną na szerokim tle historycznym i obyczajowym, lecz przede wszystkim
wielkim własnym wkładem autorki, która za sprawą żmudnej kwerendy bibliotecznej i archiwalnej wprowadziła w obieg naukowy nowy materiał faktograficzny, uzyskując bardzo
bogaty obraz epoki i rozległą podstawę wnioskowania. Książka, mimo zasygnalizowanych
kilku korekt i uzupełnień, jest zatem jak najbardziej godna polecenia wszystkim historyJ. Dygdała, Przebendowscy – osiemnastowieczni magnaci w Prusach Królewskich, w:
Najstarsze dzieje Wejherowa, kom. red. S. Gierszewski i in., Wejherowo 1988, s. 79–81;
F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig, Danzig 1907, s. 274.
12
A. Link-Lenczowski, B. Popiołek, Elżbieta Sieniawska, w: Polski Słownik Biograficzny (dalej: PSB), t. 37, s. 95.
13
R. Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 7, Wrocław–Warszawa 1995, s. 397, 429; A. Link-Lenczowski, Stanisław Rzewuski, w: PSB, t. 34, s. 158.
14
R. Aftanazy, Dzieje rezydencji, t. 7, s. 198–199, 259; A. Link-Lenczowski, Józef Potocki, w:
PSB, t. 28, s. 70.
11
Recenzje
253
kom specjalizującym się w czasach wczesnonowożytnych. Odnotujmy jednak, że na pełne
wyjaśnienie skomplikowanych spraw majątkowych królewiczów Sobieskich przyjdzie nam
jeszcze poczekać.
Andrzej Kamieński
Poznań
Ewangelicy w Toruniu (XVI–XX w.). Zbiór studiów, redakcja Jarosław
Kłaczkow, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2011, ss. 502
Reformacja w miastach Prus Królewskich miała specyficzny przebieg, znacząco różniący się od analogicznych procesów w pozostałych regionach Polski i Litwy. Najbardziej
istotna była trwałość religijnych przemian – protestantyzm w Gdańsku, Elblągu i Toruniu
nie zapłonął „słomianym ogniem”, ale pozyskał liczne i wpływowe grono wyznawców,
którzy zdominowali życie polityczne, ekonomiczne i kulturalne tych miast aż do XX w.
Toruń zajmuje w tych procesach szczególną pozycję jako ośrodek miejski położony niedaleko granic Wielkopolski, bardziej narażony na konfrontację z katolickimi dążeniami do
rewindykacji utraconych w XVI w. wpływów – wystarczy przypomnieć głośne wydarzenia
tumultu i kaźni toruńskich rajców w 1724 r. oraz przejęcie miasta przez polską administrację w 1920 r. i pełnienie w Drugiej Rzeczypospolitej funkcji stolicy województwa pomorskiego (Gdańsk i Elbląg znalazły się w granicach Polski dopiero w 1945 r.).
Funkcjonująca obecnie w Toruniu parafia ewangelicko-augsburska skupia nielicznych
wyznawców luteranizmu, którzy akcentują swoją polskość i niezbyt chętnie sięgają do spuścizny swych dawnych niemieckich współwyznawców. Z tym większym uznaniem należy
powitać kolejną inicjatywę Jarosława Kłaczkowa, najbardziej aktywnego obecnie organizatora konferencji i wydawnictw zbiorowych dokumentujących przeszłość protestantyzmu
w Polsce. Zredagowany przez niego zbiór studiów to 15 artykułów napisanych przez 12
autorów (dwa artykuły są dziełem samego Kłaczkowa, trzy Piotra Bireckiego). Książka podzielona jest na cztery części, obejmujące chronologicznie kolejne epoki w dziejach toruńskich ewangelików, czyli okres „Prus Królewskich i Rzeczypospolitej”, państwa pruskiego
(1793–1920), następnie „Niepodległej Rzeczpospolitej” i okupacji hitlerowskiej oraz „diasporalnej rzeczywistości po 1945 roku” (ale tylko do 1975 r.).
Pierwsza część, poświęcona okresowi przedrozbiorowemu, zawiera siedem artykułów
o zróżnicowanej objętości. Dzieje protestantyzmu w Toruniu przed oficjalnym uznaniem
tego wyznania przez radę miejską i króla Zygmunta Augusta (co nastąpiło w latach 1558–
1559) dość obszernie przedstawił Michał Targowski, a niektóre fakty i tezy powtórzył oraz
254
Recenzje
rozwinął w krótkim, syntetycznym tekście Janusz Małłek. Obradujący w 1595 r. w Toruniu synod generalny trzech ewangelickich wyznań Rzeczypospolitej (luteranów, kalwinów
i braci czeskich) szczegółowo przedstawił Wojciech Sławiński, wskazując na uwarunkowania i przyczyny, które uniemożliwiły kontynuowanie współpracy polskich protestantów,
rozpoczętej ugodą w Sandomierzu (1570). Autor kolejnego artykułu, Stanisław Salmonowicz, scharakteryzował losy toruńskich ewangelików w ostatnim stuleciu Rzeczypospolitej
(1697–1793), zwracając zwłaszcza uwagę na kwestię napięć między rządzącą w mieście elitą
protestancką a kontrreformacyjną polityką Rzeczypospolitej, oraz na stopniowe wypieranie
wpływów ortodoksji luterańskiej przez płynące z Niemiec idee pietyzmu i oświecenia.
Cztery wymienione już teksty stanowią podsumowanie dotychczasowych badań nad
dziejami protestantyzmu w Toruniu, w tym także prowadzonych przez autorów tych artykułów. Utrzymane są one w dość tradycyjnym stylu i w niewielkim stopniu odwołują się do
badań nad rolą miast i religii w epoce nowożytnej, prowadzonych współcześnie w Niemczech. Jedynie w tekście Wojciecha Sławińskiego pojawia się termin konfesjonalizacja, ale
temat jego opracowania – zresztą zdradzającego niewątpliwy talent literacki autora – praktycznie wykluczył szersze odniesienia do tego pojęcia. Zdecydowanie odmienny charakter
mają natomiast trzy pozostałe teksty tej części książki. Pierwszy, napisany przez Katarzynę
Pękacką-Falkowską, jest analizą kazania „Pacjent chrześcijański”, przygotowanego przez
pastora Ephraima Praetoriusa podczas epidemii w 1708 r. Celem tej analizy było ukazanie
roli duchownego jako eksperta religijnego, wyjaśniającego przyczyny i sens kryzysowej
sytuacji, ale także wskazującego, jak należy zachować się w obliczu choroby. Tekst religijny posłużył zatem autorce jako źródło rozważań o społeczeństwie, ideach i medycynie
epoki nowożytnej. Inspiracją takiego ujęcia były badania prowadzone obecnie nad podobnymi zagadnieniami w Niemczech, ale Pękacka-Falkowska odwołała się także do polskich
opracowań socjologicznych, wykraczając tym samym poza tradycyjnie pojmowaną historiografię. Dwa kolejne teksty Piotra Bireckiego również noszą cechy opracowań interdyscyplinarnych. Autor, będący historykiem sztuki, w pierwszym artykule scharakteryzował
codzienne życie luterańskich mieszkańców Torunia „od chrzcin do pogrzebu”, natomiast
drugi tekst poświęcił architekturze i sztuce luterańskiej okresu nowożytnego. Oprócz sztuki sakralnej przedstawił wpływ protestantyzmu na kształtowanie świeckiej architektury
i sztuki, akcentując zwłaszcza społeczny i polityczny przekaz ikonograficzny, jaki nadano
ratuszowi staromiejskiemu podczas przebudowy w latach 1602–1605. Przekaz ten podkreślał autonomię świeckich władz miejskich, działających w interesie wszystkich obywateli
miasta-republiki, ale jednocześnie – na co wskazywały herby Torunia i Rzeczypospolitej
z podobizną króla Zygmunta III na prospektach organowych w kościołach ewangelickich
– zgodnych z ideałami wolności szlacheckiego państwa. Warto zaznaczyć, że interpretując
te przekazy, Birecki odwołał się, jako jedyny z autorów omawianej książki, do znakomitej
książki Karen Friedrich, dostępnej od kilku lat w polskim przekładzie1.
Drugą część książki, poświęconą okresowi zaboru pruskiego, otwiera artykuł Elżbiety
Alabrudzińskiej, zatytułowany Kościół ewangelicki w Toruniu w latach 1793–1920. Jest to
bardzo ogólna charakterystyka tematu, co nie powinno jednak dziwić, gdyż autorka nie ma
w dorobku żadnej poważnej pracy dotyczącej XIX w. Dobrą orientację w źródłach wykazała
1
K. Friedrich, Inne Prusy. Prusy Królewskie i Polska między wolnością a wolnościami (1569–
1772), Poznań 2005.
Recenzje
255
natomiast Agnieszka Zielińska, która scharakteryzowała przemiany demograficzne wśród
toruńskich ewangelików przed epoką industrializacji, czyli w latach 1793–1860. Szkoda
tylko, że dysponując materiałem dotyczącym analogicznych procesów wśród katolickich
mieszkańców miasta, nie pokusiła się o porównanie obu społeczności wyznaniowych –
choćby tak, jak uczyniła to Grażyna Liczbińska w odniesieniu do ludności Poznania2.
Autorka kolejnego artykułu, Wiesława Kwiatkowska, kompetentnie przedstawiła zasady
archiwizowania dokumentów w toruńskich parafiach ewangelicko-unijnych w XIX w.,
omawiając także stan obecny i zawartość zachowanych akt. Ostatni tekst tej części książki,
pióra Piotra Bireckiego, przedstawia w bardzo szerokim kontekście historycznym architekturę i sztukę protestancką w Toruniu w XIX i XX w. Autor ten ponownie wykazał się
rozległością zainteresowań i znajomością nie tylko najnowszej literatury przedmiotu, lecz
także faktografii na poziomie co najmniej porównywalnym z historykami koncentrującymi
badania na dziejach protestantyzmu. Birecki doprowadził rozważania do połowy XX w.,
wkraczając tym samym w okres, który jest zasadniczo przedmiotem kolejnej, trzeciej części omawianej książki. Jest ona poświęcona sytuacji ewangelików w przełomowym okresie lat 1920–1945, a otwiera ją tekst Jarosława Kłaczkowa, charakteryzujący organizację
protestanckich struktur parafialnych czterech wyznań: ewangelicko-unijnego, staroluterańskiego, ewangelicko-augsburskiego i ewangelicko-reformowanego. Wątpliwości może
wszakże budzić dokonane przez autora oddzielenie wyznania ewangelicko-reformowanego
od ewangelicko-unijnego, gdyż parafie kalwińskie w zachodniej Polsce (także ta w Toruniu) stanowiły integralną część Ewangelickiego Kościoła Unijnego, a ich członkowie mogli
określać swoje wyznanie jako „unijne” lub „reformowane”. Międzywojenne losy polskiej
parafii ewangelicko-augsburskiej przybliżyła Urszula Molin, która poszerzyła ustalenia
zawarte w jej pracy magisterskiej z 1984 r. Artykuł tej autorki jest jednak interesujący,
głównie z racji emocjonalnych ocen i komentarzy, obrazujących stan świadomości narodowej polskich ewangelików, kształtujących swą tożsamość w opozycji wobec niemieckich
współwyznawców. Polska parafia przestała funkcjonować w latach 1939–1945, a dzieje
protestantów (zwłaszcza parafii ewangelicko-unijnych) w tym okresie przedstawiła w dobrze udokumentowanym artykule Sylwia Grochowina.
Książkę zamyka tekst Jarosława Kłaczkowa, poświęcony odrodzeniu polskiej parafii
ewangelicko-augsburskiej i jej dziejom w „diasporalnej rzeczywistości” w latach 1945–
1975. W okresie tym niemieccy ewangelicy po kilkuset latach praktycznie zniknęli z obszaru miasta, a polscy luteranie funkcjonowali jako niewielka, kilkusetosobowa mniejszość.
Podstawa źródłowa tego niewielkiego artykułu jest imponująca, gdyż obejmuje zarówno
archiwalia kościelne, jak i wytworzone w instytucjach państwowych, w tym także w kręgu
służb specjalnych PRL. Niestety, narracja także tego artykułu ma charakter zdecydowanie opisowy, a nie wyjaśniający, a autor, choć obficie cytuje akta przechowywane w IPN,
bardzo oględnie odnosi się do kwestii infiltracji struktur kościelnych przez Służbę Bezpieczeństwa. Podobnie jest zresztą z innymi drażliwymi problemami, jakimi było traktowanie
Niemców pozostałych w Toruniu przez polskich pastorów oraz spory o obsadę stanowiska
proboszcza w latach 1959–1961.
G. Liczbińska, Umieralność i jej uwarunkowania wśród katolickiej i ewangelickiej ludności
historycznego Poznania, Poznań 2009.
2
256
Recenzje
Omawiana książka to niewątpliwie ważny krok w kierunku lepszego poznania dziejów
toruńskich ewangelików, ukazujący przede wszystkim współczesny stan badań i charakteryzujący źródła do dalszych poszukiwań. Zgodzić się zatem należy z Januszem Małłkiem, który wskazał w swoim artykule, że dzieje toruńskiego protestantyzmu zasługują na
„osobne monografie, a także nowoczesną syntezę” (s. 39); potrzebę dalszych badań podkreślił również Stanisław Salmonowicz (s. 81). Wypada tylko wyrazić nadzieję, że kolejne
opracowania trafią w ręce bardziej pracowitych redaktorów, którzy usuną liczne literówki
oraz niekonsekwencje w pisowni nazwisk i nazw własnych, a także błędów w datowaniu.
Nie każdy czytelnik będzie przecież w stanie rozstrzygnąć, czy Powszechne Prawo Krajowe w Prusach wprowadzono w 1793 (s. 205), czy w 1794 r. (s. 286); czy nestor poznańskiej
historiografii to Józef Łukasiewicz (s. 53), czy też Łukaszewicz (przypisy na s. 54, 76, 77);
czy Republika Weimarska (s. 9 i 228) oraz Republika Czeska (s. 394) i Wileńszczyzna
(s. 395) pisze się wielkimi, czy małymi literami, a wreszcie czy miasto powiatowe na Mazurach, które znalazło się w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, to Dziadowo (s. 388), czy
Działdowo (s. 395).
Olgierd Kiec
Zielona Góra
Hans-Jürgen Bömelburg, Friedrich II. zwischen Deutschland
und Polen. Ereignis- und Erinnerungsgeschichte. Unter Mitarbeit
von Matthias Barelkowski. Mit 12 Abbildungen und 4 Karten,
Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 2011, ss. 381
Postać króla pruskiego Fryderyka II (1712–1786) od wielu dziesięcioleci budzi emocje,
w Niemczech przede wszystkim pozytywne, jako twórca potęgi Prus i jedna z najbardziej
wyrazistych postaci niemieckiej historii, w Polsce przede wszystkim negatywne, jako ten,
który doprowadził do rozbiorów Rzeczypospolitej, a tym samym jej upadku. Ta niechęć
jest tym bardziej zrozumiała, że powszechnie znane są wypowiedzi Fryderyka II o Polakach, prawie wyłącznie pogardliwe, złośliwe i krytyczne1. Mimo negatywnego nastawienia
Polaków do tego władcy pruskiego faktem pozostaje, że pierwsza w polskiej historiografii
1
S. Salmonowicz, Fryderyka Wielkiego opinie o Polakach, w: idem, Od Prus Książęcych do
Królestwa Pruskiego. Studia z dziejów prusko-pomorskich, Olsztyn 1992, s. 129–136.
Recenzje
257
biografia Fryderyka II, napisana przez Stanisława Salmonowicza, wydana została w 1981 r.
w nakładzie 50 000 egzemplarzy2 i doczekała się trzech wznowień (1985, 1996, 2006).
W Niemczech co jakiś czas pojawia się wzmożone zainteresowanie historią Prus i Fryderyka II. Tak było m.in. w latach 1977–1981 (tzw. pruska fala), które zakończyło się zorganizowaniem w Berlinie wielkiej wystawy zatytułowanej „Preussen. Versuch einer Bilanz”.
Wystawa spotkała się z negatywnymi ocenami w Polsce, ale jak słusznie zauważył Stanisław Salmonowicz, błędem strony polskiej była rezygnacja ze współpracy naukowej z jej
organizatorami3. Następna duża wystawa zorganizowana została w 1986 r. przez Geheimes
Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz w Berlinie z okazji dwóchsetnej rocznicy śmierci
Fryderyka II4.
Przypadająca na styczeń 2012 r. trzechsetna rocznica urodzin Fryderyka II sprawiła, że
ponownie wzrasta zainteresowanie jego osobą i dziejami Prus. Już teraz ukazują się nowe
publikacje na temat króla pruskiego. Jedną z nich jest właśnie książka autorstwa Hansa-Jürgena Bömelburga. Dodać trzeba, że w jej napisaniu pomagał Matthias Barelowski, który jest współautorem rozdziałów 8–13.
Przypomnieć należy, że w historiografii polskiej pojawiła się tuż po II wojnie światowej
monografia autorstwa Władysława Konopczyńskiego poświęcona stosunkowi Fryderyka
II do Polski5. Praca napisana została w trakcie wojny, nic więc dziwnego, że kończyła się
konstatacją, że to Fryderyk II wprowadził Niemców na drogę, która doprowadziła ich do
klęski w 1945 r. Faktem pozostaje, że Konopczyński nie odmówił jednak Fryderykowi
przydomka „Wielki”.
W dotychczas napisanych przez historyków niemieckich biografiach Fryderyka II jego
stosunek do Polski i kwestia rozbiorów państwa polsko-litewskiego były praktycznie pomijane6. Kwestie te kwitowano najczęściej kilkoma zdawkowymi zdaniami, główną winę
zrzucając przede wszystkim na Rosję i polską anarchię. Historycy niemieccy, jeśli nawet
zauważali, że głównym motywem działania Fryderyka II w stosunku do Rzeczypospolitej
było dążenie do wykorzystania koniunktury sprzyjającej poszerzeniu obszaru Prus przez zajęcie części ziem polskich7, to zaraz dodawali: „Nie znaczy to, że Fryderyk Wielki w swojej
polityce rozbiorowej postępował bardziej niegodziwie z moralnego punktu widzenia niż
Józef II i Katarzyna II, którzy skwapliwie poszli w jego ślady”8.
Głównym celem, jaki postawił sobie Hans-Jürgen Bömelburg przy pisaniu książki,
było – jak sam zaznaczył we wstępie – ukazanie czytelnikowi niemieckiemu antypolskiej
S. Salmonowicz, Fryderyk II, Wrocław 1981.
S. Salmonowicz, Pokłosie „pruskiej fali”, w: idem, Od Prus Książęcych do Królestwa Pruskiego, s. 142.
4
F. Benninghoven, H. Börsch-Supan, I. Gundermann, Friedrich der Grosse. Ausstellung
des Geheimen Staatsarchivs Preußischer Kulturbesitz anläßlich des 200. Todestages König
Friedrichs II. von Preußen, Berlin 1986.
5
W. Konopczyński, Fryderyk Wielki a Polska, Poznań 1947. Książka została dwukrotnie
wznowiona, po raz pierwszy w 1981, a następnie w 2010 r.
6
M.in.: J. Kunisch, Friedrich der Große: der König und seine Zeit, wyd. 5, Münich 2005.
7
M. Broszat, 200 lat niemieckiej polityki wobec Polski, przeł. E. Kazimierczak, W. Leder,
Warszawa 1999, s. 60.
8
Ibidem.
2
3
258
Recenzje
polityki (i związanych z nią działań) prowadzonej przez owego władcę, która w świadomości przeciętnie zainteresowanego historią Niemca praktycznie nie funkcjonowała i nie
funkcjonuje. Ponadto celem autora było przybliżenie czytelnikowi niemieckiemu sposobu
postrzegania Fryderyka II przez opinię polską.
Recenzowana książka składa się z 13 rozdziałów, mających układ chronologiczno-rzeczowy. Pierwsze pięć rozdziałów poświęconych zostało ukazaniu stosunku Fryderyka II
do Polski i Polaków, począwszy od lat dziecinnych, aż do śmierci. Następny, szósty rozdział, ukazuje, w jaki sposób Fryderyk II był postrzegany przez jemu współczesnych, zarówno Niemców, jak i Polaków. Kolejne rozdziały (VII–X) poświęcone zostały powstaniu
w Niemczech fryderycjańskiej tradycji, począwszy od śmierci Fryderyka II w 1786, aż do
1945 r. Ostatnie trzy rozdziały omawiają stosunki polsko-niemieckie po II wojnie światowej w kontekście i roli Fryderyka II w tychże stosunkach.
W rozdziale XII autorzy pracy ukazali kształtowanie się obrazu Fryderyka II w ponownie zjednoczonych w 1990 r. Niemczech, co jest tym bardziej interesujące, że stolicą państwa został Berlin, dawna stolica Prus. Co ciekawe, berlińczycy tuż po śmierci Fryderyka II
zbytnio go nie opłakiwali, co ze zdziwieniem konstatowali obecni tam obcokrajowcy. Odnowieniu kultu Fryderyka II w końcu XX w. pomógł zapewne ponowny pogrzeb króla, towarzyszący przeniesieniu w 1991 r. jego szczątków z Hechingen do Sanssouci. Wbrew woli
zmarłego nie pochowano go w nocy przy blasku pochodni i bez ludzi, lecz w towarzystwie
wojskowej asysty i liczącego 80 000 osób tłumu. Z kolei w 2001 r. uroczyście obchodzono
trzechsetną rocznicę koronacji elektora brandenburskiego na króla w Prusach.
W ostatnim rozdziale książki Hans-Jürgen Bömelburg postuluje uczynienie z postaci
Frydryka II wspólnego „miejsca pamięci” dla Niemców i Polaków, wskazując na pozostałe z XVIII w. budowle, jak choćby Kadettenhaus w Chełmnie, które można uczynić
elementem wspólnej pamięci. Można się z tym zgodzić, już bowiem w końcu XIX w. jeden
z najwybitniejszych ówczesnych polskich historyków, Szymon Askenazy, stwierdził, że historia Polski ma do osoby Fryderyka II najpierwsze, najlepsze prawo, gdyż należy on do
niej, stanowi jej własność i „spod jej kompetencji wyłamać się nie może”9. W końcu XX w.
inny polski historyk, Gerard Labuda, stwierdził z kolei, że: „Rozpoznanie prawidłowości
rozwojowych państwa krzyżackiego i brandenbursko-pruskiego stanowi zatem warunek
konieczny prawidłowej syntezy dziejów Polski”10.
Uczynienie z postaci Fryderyka II wspólnego „miejsca pamięci” będzie w Polsce raczej trudne i długotrwałe, jeśli w ogóle możliwe. Być może przyczynią się do tego takie
wydarzenia, jak to, do którego doszło w 2011 r., kiedy to zakończyła się wspólnym polsko-niemieckim wysiłkiem finansowym renowacja pomnika Fryderyka II dłuta Johanna
Gottfrieda Schadowa (1764–1850). Był to w ogóle pierwszy pomnik Fryderyka II ustawiony w przestrzeni publicznej, uroczyście odsłonięty 10 października 1973 r. w Szczecinie. Stojący na Białym Placu Parad (Weisse Paradeplatz, dzisiaj Plac Żołnierza Polskiego),
został zniszczony przez wiatr i deszcz, w związku z czym w 1877 r. zastąpiono oryginał
S. Askenazy, Fryderyk II i August III, w: idem, Dwa stulecia XVIII i XIX: badania i przyczynki, t. 1, wyd. 2, Warszawa 1903, s. 151.
10
G. Labuda, Rewizja dziejów Prus – osiągnięcia i plany badań, w: Węzłowe problemy dziejów
Prus XVII–XX wieku. Materiały sesji naukowej w UAM (11 i 12 VI 1970). Praca zbiorowa,
red. G. Labuda, Poznań 1971, s. 9.
9
Recenzje
259
odlewem z brązu, a marmurowy pomnik trafił pod dach do muzeum. Uszkodzony poważnie w 1942 r., doczekał się teraz renowacji, dokonanej przez artystę rzeźbiarza Ryszarda
Zaryckiego. Wypożyczony został do berlińskiego Muzeum im. Bodego i będzie jednym
z eksponatów wystawy poświęconej Schadowowi, która ma zostać otwarta w 2014 r. W następnym roku pomnik powróci do Szczecina. W związku z tym 1 grudnia 2011 r. w Bode-Museum odbyła się uroczysta prezentacja odnowionego pomnika. Z tej okazji wydano też
poświęconą mu monografię11.
Z obowiązku recenzenta dwie uwagi szczegółowe. Nie wiadomo, skąd zaczerpnięta została podana w książce informacja, że książę Albrecht von Brandenburg-Ansbach, ostatni
mistrz zakonu krzyżackiego i pierwszy książę w Prusach, mówił i pisał płynie po polsku
(s. 2). Jak bowiem wynika choćby z relacji dworzanina książęcego Marcina Kwiatkowskiego, książę Albrecht języka polskiego, mimo najlepszych chęci, nie zdołał opanować12.
Warto też było wspomnieć, że autorem rozdziałów poświęconych polityce zagranicznej
i wojnom prowadzonym przez Fryderyka II, a także jego polskiej polityce, w drugim tomie
syntezy poświęconej historii Prus, a wydanym przez Polską Akademię Nauk w 2010 r., był
Andrzej Kamieński13.
Recenzowana książka została napisana dla czytelnika niemieckiego, zapewne dlatego
autorzy poświęcili więcej miejsca kształtowaniu się mitu Fryderyka II w historycznej świadomości społeczeństwa niemieckiego niż ukazaniu jego antypolskiej polityki. Nie umniejsza to jednak mojej wysokiej oceny pracy. Ciekawe tylko, czy trafi ona do szerszego kręgu
niemieckich czytelników i zmieni nieco postrzeganie przez nich stosunków prusko-polskich w XVIII w. Należy tylko mieć taką nadzieję.
Jacek Wijaczka
Toruń
Friedrich der Große Johann Gottfried Schadow aus der Sammlung des Muzeum Narodowe
w Szczecinie (Nationalmuseum Stettin), red. K. Gehrmann, D. Kacprzak, J. Klebs, Berlin
2011.
12
J. Wijaczka, Albrecht von Brandenburg-Ansbach (1490–1568). Ostatni
���������������������������
mistrz zakonu krzyżackiego i pierwszy książę „w Prusiech”, Olsztyn 2011, s. 14.
13
Prusy w okresie monarchii absolutnej (1701–1806), red. B. Wachowiak, oprac. Z. Szultka,
A. Kamieński, G. Kucharczyk, D. Łukasiewicz, B. Wachowiak, Poznań 2011, s. 235–407.
11
260
Recenzje
Ks. Zygmunt Zieliński, Historia Kościoła. Odbicie rzeczywistości bożej
w świecie, wydanie 2, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań 2011, ss. 284
W 2011 r. ukazało się nakładem poznańskiego Wydawnictwa Pallottinum drugie wydanie pracy księdza profesora Zygmunta Zielińskiego zatytułowanej Historia Kościoła. Odbicie rzeczywistości bożej w świecie. Książka liczy 284 strony i podzielona została na sześć
rozdziałów, opatrzono ją także posłowiem autorstwa księdza profesora Józefa Swastka oraz
indeksem osobowym i literaturą przedmiotu.
Autor książki jest absolwentem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, uczniem profesorów Mariana Rechowicza i Mieczysława Żywczyńskiego. Na macierzystej uczelni pracuje od 1964 r. W tym czasie bywał także z wykładami na uczelniach amerykańskich (Seton
Hall University, South Orange).
W dorobku naukowym profesora Zygmunta Zielińskiego dominują prace opisujące losy
Kościoła katolickiego, zarówno w aspekcie międzynarodowym, jak i lokalnym1. Większość
z nich miała już kilka wydań. Świadczy to o dużej popularności tych książek i znaczącej
pozycji ich autora w środowisku naukowym badaczy dziejów Kościoła katolickiego oraz
historii Polski i Niemiec.
Recenzowana praca miała pierwsze wydanie w 2005 r. Jej pierwotnym wydawcą było
Tum Wydawnictwo Wrocławskiej Księgarni.
Drugie wydanie omawia dzieje chrześcijaństwa w porządku chronologicznym. W pierwszym rozdziale, zatytułowanym „W konfrontacji ze światem grecko-rzymskim”, zostały
omówione kwestie związane z początkiem chrześcijaństwa, jego uwarunkowań w państwie
rzymskim, stosunku administracji Imperium Romanum do nowej religii, czas prześladowań
i ostatecznego triumfu nowej wiary.
Następny rozdział przedstawia już początek czasów podziałów. Dlatego autor nieprzypadkowo dał mu tytuł „Rozdarte chrześcijaństwo: feudalizacja na zachodzie i wschodni
bizantynizm”. Był to już czas, gdy wiara chrześcijańska powoli torowała sobie drogę na
ziemiach polskich. Dlatego pojawił się tu także wątek lokalny, który towarzyszył już ko1
W ciągu prawie 50 lat pracy naukowej opublikował on m.in. takie prace jak: Aparat ucisku na
Lubelszczyźnie w latach 1944–1956 wobec duchowieństwa katolickiego (red., Lublin 2000),
Archidiecezja gnieźnieńska w II Rzeczypospolitej: administracja archidiecezji pod rządami prymasów (red., Lublin 1987), Bibliografia katolickich czasopism religijnych w Polsce
1918–1944 (Lublin 1981), Boski czy ludzki?: Kościół w Polsce i na świecie, wczoraj i dziś
(Częstochowa 2002), Katolicka mniejszość niemiecka w Wielkopolsce i na Pomorzu 1918–
1939 (Poznań 2001), Katolicyzm w III Rzeszy przed sądem historii (Katowice 1992), Kościół
katolicki w Wielkim Księstwie Poznańskim w latach 1848–1865 (Lublin 1973), Dzieje papieży: od początków Kościoła do czasów dzisiejszych (Warszawa 1997, Poznań 2004), Historia
Kościoła (Warszawa 1989), Kościół w Polsce 1944–2002 (Radom 2003), Kościół w Polsce
1944–2007 (Poznań 2009), Kulturkampf w archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej w latach 1873–1887 (Poznań 2011), Niemcy: zarys dziejów (Warszawa 1998), Papiestwo i papieże dwóch ostatnich wieków (Poznań 1986, Warszawa 1999, Poznań 2007), Polacy–Niemcy:
przeszłość, teraźniejszość, przyszłość: praca zbiorowa (Katowice 1993, 1995), Polska dwudziestego wieku: Kościół, naród, mniejszości (Lublin 1998).
Recenzje
261
lejnym częściom pracy, na przemian opisując powszechność i lokalny wymiar działalności
katolickich instytucji kościelnych.
Rozdział czwarty omawia kwestię sporną, która do dziś jest „kamieniem niezgody”
środowisk katolickich i protestanckich. Autor bowiem przekazał w nim historię chrześcijaństwa zachodniego w XVI–XVIII w. Okres ten na trwałe podzielił chrześcijan tradycji
łacińskiej na „kraje Marii” (katolickie) i „kraje Marty” (ewangelickie). Tematyka podziału religijnego Europy i wynikających z tego konfliktów religijnych przedstawiona została
z katolickiego punktu widzenia. Autor starał się jednak o wyważony osąd ówczesnych wydarzeń.
Piąty rozdział pracy omawia dzieje Kościoła katolickiego w epoce rewolucji i konstytucjonalizmu. Był to trudny czas dla tej instytucji ze względu na liberalne prądy i tzw. antyklerykalizm niektórych rządów państw katolickich (Francja, Włochy).
Ostatni zaś rozdział omawia dzieje Kościoła w XX w., tj. czas między dwoma wojnami
światowymi oraz pojawienie się reżimów antychrześcijańskich (komunistycznego i nazistowskiego). W tej części znalazły się też losy odnowionego przez Sobór Watykański II
Kościoła i jego dróg w nowej, współczesnej rzeczywistości.
Po lekturze tej ze wszech miar interesującej pracy nasuwają się jedynie drobne uwagi.
Wydaje się, że przedstawione w pracy przyczyny reformacji można by pogłębić. Wprowadzić analizę stanu Kościoła, szczególnie na terenie Państwa Kościelnego (zwłaszcza
w okresie Borgiów). Nie pozostało to bez wpływu na obniżenie autorytetu Kościoła, szczególnie w ascetycznych, germańskich społeczeństwach północnej Europy.
Z kolei zamieszczone w pracy fragmenty listu papieża Piusa IX do cara Aleksandra II
z 22 kwietnia 1863 r. należałoby potraktować jako źródło, w pełnej wersji. Jest ono w kilku
miejscach skrócone. Przedstawienie go w pełnej postaci pozwoliłoby, być może, wskazać złożoność postaw dziewiętnastowiecznych papieży wobec sprawy polskiej. Kruche
nadzieje na polskie zwycięstwo, zarówno w powstaniu listopadowym, jak i tym bardziej
w styczniowym, miały bezpośredni wpływ na wzrost nastrojów antykatolickich na dworze
Romanowów. Po powstaniu listopadowym zlikwidowana została unia Kościoła wschodniego na terenach tzw. Ziem Zabranych. Po 1863 r. proces ten objął również tereny Królestwa
Kongresowego. Z punktu widzenia interesów kościelnych było to ze wszech miar niekorzystne, dlatego w interesie papieży było niedopuszczenie do tego typu zachowań Rosji.
Dlatego taki a nie inny, znany z historiografii, był stosunek papieży do polskich zrywów
niepodległościowych w XIX w. na terenie zaboru rosyjskiego.
Te drobne uwagi nie przesłaniają wagi pracy księdza profesora Zygmunta Zielińskiego.
Jest on dla badaczy dziejów Kościoła katolickiego uznanym autorytetem w tej dziedzinie.
Recenzowana praca tylko to potwierdza.
Jarosław Kłaczkow
Toruń
262
Recenzje
Polskie Towarzystwo Historyczne w Toruniu 1946–2011, redakcja
Jarosław Kłaczkow, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2011, ss. 202
W ciągu ostatnich 20 lat na rynku wydawniczym w Polsce ukazało się kilka prac dotyczących dziejów Polskiego Towarzystwa Historycznego1. Pojawiały się także wydawnictwa dokumentujące dzieje poszczególnych oddziałów2.
Prac na temat dziejów oddziałów terenowych Polskiego Towarzystwa Historycznego
ukazało się więc kilka. Trzeba jednak pamiętać, że liczba działających oddziałów jest dużo
większa. Toruński oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego jest jednym z najstarszych i największych oddziałów w Polsce. Dobrze więc się stało, że również on doczekał
się opisu swojej historii.
Recenzowane opracowanie składa się z kilku części. Po części wstępnej, napisanej
przez redaktora tomu Jarosława Kłaczkowa, zaczyna się opis działalności oddziału do
1979 r. Jego autorem jest Marek Wasielewski. Toruński oddział Polskiego Towarzystwa
Historycznego powstał w 1946 r. Do jego założenia przyczynił się pierwszy rektor nowo
powstałego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika prof. Ludwik Kolankowski. W działalność
towarzystwa zaangażowani byli czołowi ówcześni historycy pracujący w Toruniu, np. Kazimierz Hartleb, Bronisław Włodarski, Stanisław Hoszowski, Karol Koranyi, Ryszard Mienicki, Wojciech Hejnosz. W kolejnych latach dołączyli do nich Karol Górski oraz Marian
Biskup. Ostatni z wymienionych w 1974 r. stanął na czele Zarządu Głównego Polskiego
Towarzystwa Historycznego. W tym czasie oddziałem toruńskim kierował jeden z najbardziej znanych polskich historyków archiwistów prof. Andrzej Tomczak. Są to, m.in.: Polskie Towarzystwo Historyczne 1886–1986: zbiór studiów i materiałów, red.
S. K. Kuczyński, Wrocław 1990; T. Kondracki, Polskie Towarzystwo Historyczne w latach
1918–1939, Toruń 2006; T. P. Rutkowski, Polskie Towarzystwo Historyczne w latach 1945–
1958: zarys dziejów, Toruń 2009. Ostatni z wymienionych autor opublikował także opracowanie Nauki historyczne w Polsce 1944–1970: zagadnienia polityczne i organizacyjne, Warszawa 2007, oraz wybór źródeł dotyczących innych placówek naukowych w Polsce, m.in.
Spętana Akademia: Polska Akademia Nauk w dokumentach władz PRL, t. 1: Materiały Służby
Bezpieczeństwa (1967–1987), wybór, wstęp i oprac. P. Pleskot, T. P. Rutkowski, Warszawa
2009.
2
Przykładem są prace: T. Ochenduszko, Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Rzeszowie: zarys działalności, Rzeszów 1991; Warszawskie środowisko historyczne w XX
wieku: dziewięćdziesięciolecie Towarzystwa Miłośników Historii, red. M. M. Drozdowski,
H. Szwankowska, Warszawa 1997; 50 lat Polskiego Towarzystwa Historycznego w Zielonej Górze, red. D. Dolański, Zielona Góra 2005; Z. Kubrak, Służba społeczna historyków:
Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Przemyślu 1928–2003, Przemyśl 2006; Towarzystwo Miłośników Historii: stulecie 1906–2006, red. A. Rachuba, H. Rutkowski, Warszawa 2006; T. Łaszkiewicz, Pół wieku Polskiego Towarzystwa Historycznego w Inowrocławiu
1956–2006, Inowrocław 2006; W służbie historii i społeczeństwa: dzieje Oddziału Łódzkiego
Polskiego Towarzystwa Historycznego 1927–2007, red. A. Szymczak, M. Nartonowicz-Kot,
Łódź 2007.
1
Recenzje
263
Oddział patronował również powstawaniu kół i oddziałów na terenach wchodzących
dzisiaj w skład województwa kujawsko-pomorskiego. Wówczas powstały oddziały lub
koła w Bydgoszczy i w Inowrocławiu. Dzięki kontaktom ze środowiskiem naukowym
w Toruniu powstał także oddział w Olsztynie. Działacze toruńskiego oddziału Polskiego
Towarzystwa Historycznego zorganizowali również XI Powszechny Zjazd Historyków.
Odbył się on w okresie od 9 do 13 września 1974 r. Autor części pierwszej recenzowanego opracowania zwrócił też uwagę na fakt bogatej i różnorodnej formy popularyzowania
historii przez oddział. Dowodem na to miała być działalność wielu sekcji tematycznych,
m.in. skierowanej do nauczycieli dydaktycznej i dydaktyki historii oraz upowszechniania
wiedzy historycznej, a także nakierowanej na studentów sekcji dydaktyki uniwersyteckiej.
Nie zapominano również o archiwistach, dla których potrzeb funkcjonowała osobna sekcja.
Zajmowano się też zabytkami Torunia, ziemi chełmińskiej, historią wojskowości. W celu
jeszcze większego propagowania historii w regionie w 1964 r. powołano do życia sekcję
popularyzacji wiedzy historycznej. Działacze oddziału jeździli w jej ramach po miastach
i miejscowościach ówczesnego województwa bydgoskiego, wygłaszając referaty i odczyty
o tematyce historycznej.
W podobnym tonie narracyjnym utrzymana jest dalsza część pracy, napisana przez
redaktora tomu Jarosława Kłaczkowa, Aleksandra Czarneckiego i Agnieszkę Zielińską.
Pierwszy z autorów opisał działalność oddziału od 1980 r. do czasów nam współczesnych,
gdy funkcję prezesów sprawowali m.in. profesorowie Jacek Staszewski, Sławomir Kalembka, Zenon Hubert Nowak, Mieczysław Wojciechowski, Kazimierz Maliszewski, Andrzej
Radzimiński, Krzysztof Mikulski, Mariusz Wołos. Pierwszy i przedostatni z wymienionych
objęli także funkcje prezesa Polskiego Towarzystwa Historycznego. Z kolei część napisana
przez Aleksandra Czarneckiego poświęcona jest działalności regionalnego koła oddziału, które działa w Wąbrzeźnie. Ostatnio wydało ono kilka publikacji poświęconych dziejom Wąbrzeźna i okolic. Z kolei tekst Agnieszki Zielińskiej dotyczy losów oddziału w ujęciu statystycznym. Autorka przygotowała również biogramy poszczególnych prezesów oddziałów.
Recenzowana praca powstała na podstawie materiałów archiwalnych zdeponowanych
w Archiwum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz w Archiwum Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk. Mimo że nie jest klasyczną monografią, z racji utrzymania chronologii opisywanych wydarzeń jest kompendium dotychczas zebranej wiedzy na temat dziejów
towarzystwa. Wnosi wiele nowych ustaleń, przybliża zapomniane już dzisiaj niekiedy postacie. Jest także kolejnym wydawnictwem opisującym dzieje toruńskiej szkoły historycznej. Członkowie bowiem oddziału toruńskiego Polskiego Towarzystwa Historycznego byli
integralnie związani od samego początku z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika. I tak jest
do dnia dzisiejszego.
Anna Krygier
Toruń
264
Recenzje
Szczepan Wierzchosławski, Orzeł Czarny i Orzeł Biały. Problemy
modernizacji społeczeństwa polskiego prowincji Prusy Zachodnie
w XIX i na początku XX stulecia, Wydawnictwo Littera,
Olsztyn 2011, ss. 227
Autor recenzowanej książki, Szczepan Wierzchosławski, opierając się na swoim dotychczasowym bogatym dorobku badawczym w zakresie dziejów polskiego ruchu narodowego, życia politycznego i stosunków polsko-niemieckich w XIX i na początku XX w.,
oraz wykorzystując szeroko literaturę dotyczącą tej problematyki tudzież historii społecznej i gospodarczej, napisał pracę o problemach modernizacji społeczeństwa polskiego tej
prowincji pruskiej w kontekście relacji polsko-niemieckich tegoż okresu. Praca ta, będąca
podsumowaniem, a także kontynuacją dotychczasowych badań autora, zawiera wiele nowych uogólnień, jak też bardziej szczegółowych wniosków w odniesieniu do przedstawianej problematyki, wpisuje się mocno w ten nurt współczesnej historiografii polskiej, który
odchodzi od tak często dotychczas występującej, uproszczonej i podporządkowanej potrzebom politycznym wizji stosunków polsko-niemieckich w okresie rozbiorów, sprowadzającej je w większości wypadków głównie do konfliktu narodowościowego.
Praca składa się z 12 części, w tym rozważań wstępnych, dalej z 10 podrozdziałów
poświęconych poszczególnym problemom, uwzględniających w miarę możności porządek
chronologiczny, oraz z rozważań końcowych.
We wstępie autor postawił pytanie o to, czy przynależność Prus Zachodnich „do państwa pruskiego i cesarstwa Niemieckiego utrudniła, opóźniła czy ułatwiła i przyśpieszyła
modernizację polskiego społeczeństwa” (s. 8). Jest to też pytanie o charakter relacji polsko-niemieckich. Autor słusznie podkreślił, że poważnym utrudnieniem w sformułowaniu
odpowiedzi na to drugie pytanie jest charakter posiadanych źródeł, z jednej strony urzędowych akt pruskich i niemieckich, z drugiej zaś dokumentów polskich organizacji i instytucji oraz prasy polskiej, przy skąpości przekazów ukazujących kontakty między Polakami
a Niemcami.
W rozdziale „Obce państwo, nasze Pomorze” autor ukazał relacje między władzami
pruskimi a Polakami, które początkowo nie były nacechowane ostrymi konfliktami. Sytuacja ta zmieniła się od Wiosny Ludów, a zwłaszcza od lat siedemdziesiątych XIX w.,
co rodziło coraz ostrzejsze postrzeganie administracji prowincjonalnej jako obcej. Jednocześnie wzrost roli rynku niemieckiego, zwłaszcza dla płodów rolnych Prus Zachodnich,
jak też sposób przeprowadzenia reform agrarnych wzmocnił ostatecznie siłę ekonomiczną
średniorolnego i zamożnego chłopstwa, zarówno polskiego, jak i niemieckiego.
W rozdziale „Konstytucjonalizm” Szczepan Wierzchosławski ukazał rolę wyborów sejmowych i parlamentarnych dla aktywizacji narodowej społeczeństwa polskiego, a w rozdziale „Ku lokalnej i narodowej integracji” – powodowane poczuciem zagrożenia ekonomicznego postępujące odsuwanie się ziemiaństwa polskiego od Niemców i wzrastającą
jego integrację we własnym gronie.
Rozdział „Poszukiwanie dróg i form aktywności modernizacyjnej” poświęcony jest niełatwym początkom pracy organicznej, wynikającym ze słabego zainteresowania ziemian
i duchowieństwa inicjatywami podejmowanymi przez nielicznych jeszcze przedstawicieli
Recenzje
265
elit polskich. Szeroko omówione zostały koncepcje modernizacyjne przywódców polskiego ruchu narodowego w Prusach Zachodnich, w których mocno podkreślono konieczność
czerpania ze wzorców funkcjonujących w społeczeństwie niemieckim, przy zachowaniu
odrębności i swobód narodowych Polaków.
W rozdziale „Lojalizm – chęć współrządzenia czy uległość” autor wskazał na rosnącą
świadomość społeczeństwa polskiego w Prusach Zachodnich, co wyrażało się we wzmożonej aktywności nie tylko inteligencji, lecz także rzemieślników i chłopstwa, czemu towarzyszył rozwój polskiego systemu organizacyjnego. Jednocześnie pod koniec lat osiemdziesiątych XIX w. dokonywała się wymiana generacyjna wśród posłów polskich do sejmu
pruskiego i parlamentu niemieckiego. Dla nowego pokolenia, wychowanego w atmosferze
pracy organicznej, romantyczne tradycje miały już charakter historyczny. Wykazywało ono
większe zróżnicowanie poglądów politycznych, co znalazło też wyraz w nasileniu tendencji
ugodowo-lojalistycznych w związku ze zmianą na tronie pruskim w 1888 r., której zwłaszcza w okresie kanclerstwa Leo Capriviego (1890–1894) towarzyszyły pewne ustępstwa
wobec narodowości polskiej pod panowaniem pruskim.
W kolejnym rozdziale, „Liberalizm – kapitalizm – wolny rynek – konkurencja”, autor ukazał, jak proces modernizacji gospodarczej w Niemczech sprzyjał aktywizacji ekonomicznej Polaków pod panowaniem pruskim, w tym i w Prusach Zachodnich. Polacy,
dysponując całym systemem organizacji i instytucji gospodarczych, potrafili już korzystać
z ogólnego rozwoju gospodarczego, w tym także z rezultatów tzw. Hebungspolitik, która
w interesie umocnienia niemieckiego stanu posiadania w prowincjach wschodnich dążyła
do wyrównania poziomu gospodarczego i stanu infrastruktury tych ziem do stanu w prowincjach zachodnich. Z kolei pruska działalność osadnicza o ostrzu antypolskim wywoływała
reakcję ze strony polskiej w postaci zorganizowanej działalności parcelacyjnej, finansowanej przez polskie banki ludowe, gromadzące polskie oszczędności, jak też rozwoju polskiej
spółdzielczości rolnej oraz kółek rolniczych. Autor wskazał też, że konkurencja gospodarcza na wolnym rynku zachodziła nie tylko wzdłuż podziałów narodowościowych, lecz
także często wzdłuż podziałów społecznych. Przykładem tego był udział Polaków i Niemców w wolnych związkach zawodowych, a – moim zdaniem – również współpraca z nimi
polskich związków zawodowych w walce o wspólne interesy ekonomiczne robotników
obu narodowości. Dodałbym także solidarną postawę polskich i niemieckich pracodawców
w sporach płacowych z robotnikami. Wymownym tego przykładem był lokaut zastosowany
w 1910 r. przez chełmżyńskich przedsiębiorców budowlanych, w tym 11 Niemców oraz 6 Polaków, wobec robotników budowlanych, głównie Polaków1. Autor wskazał również, że
kupcy i przedsiębiorcy, zarówno polscy, jak i niemieccy, we wzajemnej walce konkurencyjnej traktowali często odwołujące się do solidarności narodowej hasło „swój do swego” dość
ostrożnie, w obawie przed utratą klienteli innej narodowości.
W rozdziale „Ideolodzy swojskiej nowoczesności” autor ukazał rolę Towarzystwa Pomocy Naukowej w kształtowaniu inteligencji polskiej w Prusach Zachodnich oraz znaczenie studiów na uniwersytetach niemieckich dla procesu kształtowania elit społeczeństwa
polskiego.
Dzieje Chełmży, red. M. Wojciechowski, Chełmża 1994, s. 134–135.
1
266
Recenzje
Rozdział „Próby modernizacji w kręgach kierowniczych polskiego społeczeństwa” poświęcony jest procesowi przejmowania kierowniczych stanowisk w polskich strukturach
organizacyjnych przez inteligencję świecką, rzemieślników, kupców i chłopów, a także
tworzeniu się zróżnicowania partyjnego. I tak reprezentant kierunku emancypacyjnego
Wiktor Kulerski był twórcą Katolicko-Polskiej Partii Ludowej w końcu 1911 r., co było
również odpowiedzią na założenie endeckiego Narodowego Stronnictwa Ludowego przez
Jana Teskę, redaktora „Dziennika Bydgoskiego”.
W ostatnim rozdziale, zatytułowanym „Kształtowanie więzi środowiskowych elit polskiego ruchu narodowego”, autor ukazał powstanie więzi towarzyskich i rodzinnych między ziemiaństwem a inteligencją pochodzącą z warstw niższych, przy czym istotną rolę
jako płaszczyzna w nawiązaniu tych kontaktów odgrywała nauka w gimnazjach, której
przedłużeniem były studia na uniwersytetach niemieckich. Wskazał też na rolę tych studiów w kształtowaniu intelektualnym polskich studentów. Zdobyta tam wiedza i umiejętności owocowały później działalnością społeczną, ekonomiczną i polityczną w stronach
rodzinnych, w tym też udziałem w procesach modernizacyjnych.
W zakończeniu autor stwierdził, że: „Państwo pruskie, stwarzając warunki rozwoju
gospodarki kapitalistycznej i próbując zatrzeć polskość tych terenów, samo dostarczało
stronie polskiej impulsów ekonomicznych i pozaekonomicznych” (s. 205). Nawiązując do
swoich rozważań snutych na kartach książki, stawia autor dobrze udokumentowaną tezę,
że Polacy pod panowaniem pruskim, w tym i w Prusach Zachodnich, wykorzystali z powodzeniem możliwości modernizacyjne rozwijające się od połowy XIX w., czyniąc to o wiele
efektywniej w porównaniu z dwoma pozostałymi zaborami. Mocną stroną pracy Szczepana Wierzchosławskiego jest również to, że w sposób przekonujący wykazał, iż stosunki
polsko-niemieckie w XIX i na początku XX w. nie dają się sprowadzić tylko do konfliktu
narodowościowego, gdyż obejmowały one także w szerokim zakresie zarówno wzajemną
koegzystencję, jak i kooperację na płaszczyźnie wspólnych interesów ekonomicznych poszczególnych grup społecznych obu narodowości, co nie wykluczało jednoczesnej konkurencji gospodarczej, która zresztą występowała też pomiędzy przedsiębiorcami oraz kupcami w obrębie każdej z obu narodowości.
Kazimierz Wajda
Toruń
Nekrologi
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
Jakub Goldberg (1924–2011)
In memoriam
W dniu 15 listopada 2011 r. zmarł w Jerozolimie profesor doktor Jakub Goldberg, wybitny historyk specjalizujący się w dziejach Żydów w dawnej Rzeczypospolitej, wykładowca Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie i Uniwersytetu Łódzkiego, doktor honoris
causa Uniwersytetu Warszawskiego, członek zagraniczny Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności.
Jakub Goldberg, syn Zeliga, urodził się 2 lutego 1924 r. w rodzinie kupców drzewnych w Łodzi. Tam również ukończył trzyklasowe Gimnazjum im. ks. Ignacego Skorupki.
W tym okresie należał do Jungt-Bund Cukunft (Młodzieżowej Organizacji Przyszłości),
która była przybudówką żydowskiej socjalistycznej organizacji „Bund”. W lutym 1940 r.
wraz z babcią został zamknięty w getcie łódzkim. Pracował tam przymusowo w wytwórni
sałatek i w magazynie nabiału. W marcu 1944 r. został wraz z innym młodymi Żydami
wysłany przez Niemców do fabryki amunicji w Częstochowie, gdzie znajdował się obóz
pracy niemieckiej firmy Hasag (Hugo Schneider Aktien Gesellschaft), która miała siedzibę
w Lipsku. Wkrótce Jakub Goldberg został skierowany do innego obozu pracy tej firmy
w Skarżysku-Kamiennej, gdzie pracował przy wyrobie łusek karabinowych i obsługiwaniu
maszyn. We wrześniu 1944 r., po przeniesieniu się fabryki do Niemiec, także Jakub Goldberg został przewieziony do obozu w Buchenwaldzie, a następnie do jego filii w Meuselwitz, miejscowości oddalonej około 60 km od Lipska. W tym obozie pracował do kwietnia
1945 r., a następnie uczestniczył w tzw. marszu śmierci. Szczęśliwie doczekał końca wojny
i po dwóch miesiącach pobytu w szpitalu w rejonie Sudetów powrócił do rodzinnej Łodzi,
gdzie podjął naukę w jednej ze szkół średnich1.
W 1947 r. Jakub Goldberg rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Łódzkim2.
Pięć lat później został tamże asystentem, a następnie starszym asystentem. Pierwsza jego
skromna publikacja naukowa dotyczyła działalności żydowskiej socjalistycznej organizacji „Bund” i ukazała się jeszcze w okresie studenckim w 1948 r. w miesięczniku „Pło Wywiad z J. Goldbergiem przeprowadzony w ramach projektu Zapomniane obozy nazistowskie. Dom Spotkań z Historią Ośrodka Karta (on-line), hm.fotohistoria.pl/hm_presentations/
forgotten_camps/idex.php?ver=pl&content=s&id=511 (23 stycznia 2012); Profesor Jakub
Goldberg, w: „Należę do polskiej szkoły historycznej”. Studia i szkice ofiarowane prof. Jakubowi Goldbergowi z okazji odnowienia doktoratu na Uniwersytecie Łódzkim, red. R. Stobiecki, J. Walicki, Łódź 2010, s. 7.
2
Przemówienie prof. J. Goldberga wygłoszone podczas uroczystości odnowienia przez niego
doktoratu na Uniwersytecie Łódzkim w maju 2010 r. www.judaica.uni.lodz.pl/aktualnosci.
html (23 stycznia 2012).
1
270
Nekrolog
mienie”, organie Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej3. Kolejne prace Jakuba
Goldberga, wydawane od 1955 r., odnosiły się już do wiodącego tematu jego zainteresowań historii Polski nowożytnej, ze szczególnym wyróżnieniem dziejów gospodarczych
i tematyki żydowskiej. W początkowym okresie pracy naukowej zajmował się przede
wszystkim studiami nad działalnością rolniczą chłopów i mieszczan z terenu dawnego
województwa sieradzkiego i łęczyckiego4. Zwieńczeniem jego badań była praca doktorska obroniona w 1960 r. na Uniwersytecie Łódzkim pod kierunkiem profesora doktora habilitowanego Bohdana Baranowskiego, która jeszcze w tym samym roku została wydana
drukiem, pod tytułem Stosunki agrarne w miastach ziemi wieluńskiej w drugiej połowie
XVII i w XVIII wieku5. Opierając się na solidnej podstawie źródłowej, autor stwierdził, że
mieszczaństwo z omawianego regionu zajmowało się głównie rolnictwem. W miastach
królewskich w XVII i XVIII w. prowadzono walkę o ziemię, w której głównym konkurentem mieszczan było duchowieństwo. Na drodze legalnej (sądy) oraz poprzez niewypełnianie nałożonych powinności i zbiegostwo zabiegano o likwidację lub zmniejszenie
obciążeń feudalnych6.
Oprócz dydaktyki i prac badawczych Jakub Goldberg udzielał się również w życiu
naukowym. Przykładowo, w październiku 1953 r. uczestniczył z referatem Załamywanie
się ogólnokrajowego procesu przemian na poszczególnych terenach i problem ideologii w sesji naukowej „Odrodzenie w Polsce”, zorganizowanej przez Polską Akademię
Nauk w Warszawie7. Z kolei we wrześniu 1958 r. brał udział w dyskusji podczas VIII
Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Krakowie8. W 1957 r. Jakub Goldberg wyjechał prawdopodobnie na stypendium w swoją pierwszą podróż do Izraela, gdzie spotkał
się z profesorami z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. To właśnie z ich inicjatywy zaczął gromadzić źródła archiwalne do dziejów Żydów w dawnej Rzeczypospolitej. Stały się one później najbardziej cennym osiągnięciem w jego dorobku naukowym.
Początkowo jednak z inicjatywy i pod redakcją naukową Komisji Dydaktycznej Zarządu
Głównego Polskiego Towarzystwa Historycznego zajął się opracowaniem wyboru podJ. Goldberg, Pół wieku istnienia Bundu, „Płomienie” 1947–1948 [druk: 1948], nr 1 s. 21–22.
Np.: J. Goldberg, Osadnictwo „olęderskie” w dawnym województwie łęczyckim i sieradzkim,
„Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego. Seria I” 1957, z. 5, s. 67–110; idem, Rolnictwo
wśród Żydów w ziemi wieluńskiej w drugiej połowie XVIII wieku, „Biuletyn Żydowskiego
Instytutu Historycznego” 1958, nr 27, s. 62–89; idem, Gospodarstwo mieszczan-rolników
w ziemi wieluńskiej w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku, „Rocznik Łódzki” 1959, t. 2,
s. 163–186.
5
J. Goldberg, Stosunki agrarne w miastach ziemi wieluńskiej w drugiej połowie XVII i w XVIII
wieku, Łódź 1960, Łódzkie Towarzystwo Naukowe; Zakład Narodowy im. Ossolińskich we
Wrocławiu, ss. 231 (Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Wydział II. Nr 33).
6
Ibidem, s. 211–212.
7
J. Goldberg, Załamywanie się ogólnokrajowego procesu przemian na poszczególnych terenach i problem ideologii, w: Odrodzenie w Polsce. Materiały sesji naukowej Polskiej Akademii Nauk 25–30 października 1953 roku, t. 1: Historia, red. S. Arnold, Warszawa 1955,
s. 245–247.
8
J. Goldberg, [Głos w dyskusji], w: VIII Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Krakowie
14–17 września 1958. Referaty i dyskusje, t. 6: Historia gospodarcza Polski, red. N. Gąsiorowska, Warszawa 1960, s. 229–233.
3
4
Nekrolog
271
stawowych źródeł historycznych dla szkół. W latach 1960–1961 wraz z Julianem Bartysiem (1923–1982) opublikował w serii Teksty źródłowe do nauki historii w szkole dwie
broszurki, zawierające teksty źródłowe obrazujące poddaństwo chłopa wobec szlachty
w XVI–XVIII w. oraz przykłady literatury oświecenia. Publikacje te składały się z wypisów źródłowych w języku polskim, zaczerpniętych z różnych wydawnictw. Dodatkowo
zamieszczono w nich kilka dokumentów ze zbiorów Archiwum Głównego Akt Dawnych
w Warszawie. Publikacje te zostały wydane z pełnym aparatem naukowym9. W pierwszej połowie lat sześćdziesiątych XX w. Jakub Goldberg wydał ponadto wiele artykułów
naukowych dotyczących różnych zagadnień społeczno-gospodarczych na ziemiach polskich w okresie nowożytnym. Wśród nich coraz częściej pojawiały się prace dotyczące
dziejów Żydów na tym terenie, publikowane również w językach jidysz w czasopiśmie
„Bleter far Geszichte” i hebrajskim w księgach pamięci gmin żydowskich10.
Niestety, w drugiej połowie lat sześćdziesiątych XX w. w Polsce atmosfera wokół pracy
naukowej Polaków pochodzenia żydowskiego nie była przyjazna. Jedną z form szykan była
odmowa druku ich prac naukowych11. Z powodu antysemickiej nagonki Jakub Goldberg był
zmuszony opuścić Polskę. W 1967 r. wyjechał na stałe do Izraela, gdzie początkowo znalazł
zatrudnienie w Centralnym Archiwum Dziejów Narodu Żydowskiego (Central Archives for
the History of the Jewish People) w Jerozolimie, a następnie na Uniwersytecie Hebrajskim
w Jerozolimie, jako wykładowca dziejów Polski i historii Żydów w I Rzeczypospolitej.
W 1972 r. został mianowany starszym wykładowcą, a następnie piął się po stopniach kariery uniwersyteckiej, osiągając w 1989 r. profesurę.
Jakub Goldberg na Uniwersytecie Hebrajskim założył Ośrodek Badań Dziejów i Kultury
Żydów Polskich (The Center for Research on the History and Culture of Polish Jews) i został
jego pierwszym dyrektorem. Oprócz pracy na wspomnianym uniwersytecie wykładał również na innych uczelniach, m.in. w Hajfie, Kassel, Kolonii, Monachium i Warszawie. Przebywał też jako Senior Research Fellow w St.-Antony’s College w Oksfordzie, na stypendium
Wissenschaftskolleg w Berlinie i w Instytucie im. Szymona Dubnowa w Lipsku12.
Polska wieś folwarczno-pańszczyźniana w XVI–XVIII wieku, oprac. J. Bartyś, J. Goldberg,
red. B. Baranowski, Warszawa 1960, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, ss. 43,
nlb. 1 (Teksty Źródłowe do Nauki Historii w Szkole. Nr 18); Oświecenie, wyd. J. Bartyś,
J. Goldberg, Warszawa 1961, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, ss. 51, nlb. 1
(Teksty Źródłowe do Nauki Historii w Szkole. Nr 21); toż wyd. 2, Warszawa 1966.
10
List of Publications by Professor Jacob Goldberg, w: Studies in the History of the Jews in Old
Poland in Honor of Jacob Goldberg, red. A. Teller, Jerusalem 1998, s. 324–325; Bibliografia
dorobku naukowego prof. Jakuba Goldberga, oprac. E. Wiatr, A. Sitarek, w: „Należę do polskiej szkoły historycznej”, s. 10–13.
11
Problem ten dotknął bezpośrednio Jakuba Goldberga przy okazji publikacji dotyczącej dziejów Pabianic: Dzieje Pabianic, red. G. Missalowa, Łódź 1968, Prezydium Miejskiej Rady
Narodowej w Pabianicach; Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział w Łodzi, ss. 424.
W formie zadośćuczynienia Polskie Towarzystwo Historyczne wydało Jakubowi Goldbergowi jego artykuł przygotowany na potrzeby owej pracy i pozostawiony 25 lat wcześniej w wydawnictwie, a nieopublikowany w postaci osobnej książeczki: J. Goldberg, Dzieje Pabianic
w XVII–XVIII wieku, Warszawa 1990, Delikon; Polskie Towarzystwo Historyczne, ss. 55,
nlb. 1.
12
Profesor Jakub Goldberg, s. 8.
9
272
Nekrolog
Jeszcze przed wyjazdem z Polski Jakub Goldberg zebrał teksty 63 przywilejów dla
różnych gmin żydowskich w dawnej Rzeczypospolitej i inne dokumenty z tego zakresu,
odnalezione w wielu archiwach polskich. Zostały one następnie przez niego opracowane
i w 1985 r. opublikowane w języku oryginału z obszernym pięćdziesięciostronicowym
wstępem (zawierającym klasyfikację przywilejów, ich charakterystykę i wartość badawczą oraz opis wystawców i uwagi edytorskie), regestami i przypisami w języku angielskim. Było to możliwe dzięki dotacji Akademii Nauk Izraela w Jerozolimie13. W drugiej
połowie lat osiemdziesiątych XX w. Jakub Goldberg mógł częściej odwiedzać Polskę,
a od 1989 r. także wschodnie Niemcy. Fakt ten oraz zapewne przejście na emeryturę
w 1993 r. pozwoliły mu zebrać dodatkowy materiał archiwalny w postaci kolejnych 66
przywilejów dla gmin żydowskich w Polsce, które opublikował w 2001 r. w drugim tomie
wspomnianego wydawnictwa. Jednocześnie też udało mu się w tym samym roku wydać
wznowienie pierwszego tomu przywilejów i tom trzeci, który zawierał polską wersję
wstępów do przywilejów, regestów i przypisów z pierwszego i drugiego tomu tej serii14.
Oprócz tych cennych wydawnictw źródłowych Jakub Goldberg opublikował też wiele
artykułów naukowych z tematyki dziejów i kultury Żydów I Rzeczypospolitej oraz stosunków polsko-żydowskich w podanym okresie w językach polskim, angielskim, niemieckim
i hebrajskim, które ukazały się w różnych periodykach i pracach zbiorowych w Izraelu, Niemczech i Polsce, a także biogramy historyków żydowskich oraz liczne wnikliwe recenzje15.
W 1999 r. wydał także w języku hebrajskim monografię dziejów społeczności żydowskiej
w Rzeczypospolitej Obojga Narodów16. W sumie jest autorem prawie 150 publikacji. W pracy
dydaktycznej i badawczej kierował się dewizą: „Nie ma historii Żydów polskich bez historii
Jewish Privileges in the Polish Commonwealth. Charters of Rights Granted to Jewish Communities in Poland-Lithuania in the Sixteenth to Eighteenth Centuries. Critical Edition of
Original Latin, Polish and German Documents with English Introductions and Notes. Vol. I,
by J. Goldberg, Jerusalem 1985, The Israel Academy of Sciences and Humanities, ss. XXVI,
477, 7, mapa. Publications of the Israel Academy of Sciences and Humanities. Section of
Humanities (Fontes Ad Res Judaicas Spectantes. Jewish Privileges in the Polish Commonwealth. Vol. I).
14
Toż, wyd. 2, Vol. I, by J. Goldberg, Jerusalem [2001], The Israel Academy of Sciences and
Humanities ss. XXVI, 477, 7, mapa; toż, Vol. II, by J. Goldberg, Jerusalem 2001, The Israel
Academy of Sciences and Humanities, ss. XVIII, 351, 6, mapa. Publications of the Israel
Academy of Sciences and Humanities. Section of Humanities (Fontes Ad Res Judaicas Spectantes. Jewish Privileges in the Polish Commonwealth. Vol. II); Przywileje gmin żydowskich
w dawnej Rzeczypospolitej z XVI–XVIII w. Jewish Privileges in the Polish Commonwealth,
T. III, wersja polska wstępów, regestów i przypisów z I–II tomu, wyd. Jacob (Jakub) Goldberg,
Jerozolima 2001, The Israel Academy of Sciences and Humanities (Akademia Nauk Izraela),
ss. XI, nlb. 1, 167, 1. Publications of the Israel Academy of Sciences and Humanities. Publikacje Akademii Nauk Izraela. Dział Humanistyczny (Fontes Ad Res Judaicas Spectantes. Jewish Privileges in the Polish Commonwealth. Vol. III: Przywileje gmin żydowskich
w dawnej Rzeczypospolitej).
15
Ich spis za lata 1948–2009 można znaleźć w publikacjach: List of Publications, s. 322–332;
Profesor Jakub Goldberg, s. 10–21.
16
J. Goldberg, Ha-hevra ha-yehudit b’mamlechet Polin-Lita, Jerusalem 1999, ss. 312.
13
Nekrolog
273
Polski i historii Polski bez historii Żydów polskich”17. Wyróżniał się rzetelnością badawczą
i wiedzą, był skory do polemiki naukowej i potrafił twardo bronić swoich racji. Odznaczał się
też nieraz bardzo krytycznym podejściem do osiągnięć naukowych innych badaczy zajmujących się znanymi mu tematami historycznymi.
W dniu 14 stycznia 1993 r. w uznaniu zasług dla nauki polskiej i światowej Jakub Goldberg otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego, w 1997 r. został członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Umiejętności, a w 2005 r. członkiem zagranicznym
Polskiej Akademii Nauk. Został też odznaczony przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Złotym Krzyżem Zasługi. W maju 2010 r. na Uniwersytecie Łódzkim zorganizowano
odnowienie jego doktoratu. Jakub Goldberg był żonaty z Olgą Goldberg-Mulkiewicz (ur.
1933), wybitną etnolog i etnograf, profesor Uniwersytetu Hebrajskiego, autorką cenionych
prac z dziedziny kultury i twórczości ludowej polskich Żydów.
Jakub Goldberg został pochowany 17 listopada 2011 r. na cywilnym cmentarzu w kibucu Ejnat w Izraelu. Już po jego śmierci ukazały się przygotowane wcześniej do druku we
współpracy z Adamem Kaźmierczykiem źródła do dziejów żydowskiego Sejmu Czterech
Ziem18 oraz zbiór 14 artykułów jego autorstwa, publikowanych już uprzednio w różnych
czasopismach i pracach zbiorowych19.
Odejście profesora Jakuba Goldberga przyniosło środowisku historyków oraz nauce
polskiej i światowej niepowetowaną stratę.
Stefan Gąsiorowski
Kraków
Przemówienie prof. J. Goldberga wygłoszone podczas uroczystości odnowienia przez niego
doktoratu na Uniwersytecie Łódzkim w maju 2010 r., www.judaica.uni.lodz.pl/aktualnosci.
html (23 stycznia 2012).
18
Sejm Czterech Ziem. Źródła, do druku przygotowali J. Goldberg, A. Kaźmierczyk, Warszawa
2011, Wydawnictwo Sejmowe, ss. 472.
19
J. Goldberg, Żydzi w społeczeństwie, gospodarce i kulturze Rzeczypospolitej szlacheckiej,
Kraków 2012, Polska Akademia Umiejętności, ss. XIII, nlb. 1, 282, nlb. 1.
17
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
Marian Biskup
(19 grudnia 1922–16 kwietnia 2012)
Dnia 16 kwietnia 2012 r. w Toruniu zmarł emerytowany profesor zwyczajny Polskiej
Akademii Nauk, jeden z najwybitniejszych polskich i europejskich mediewistów.
Marian Biskup urodził się 19 grudnia 1922 r. w Inowrocławiu w rodzinie rzemieślniczej. Jego naukę w gimnazjum im. Jana Kasprowicza w tym mieście, w momencie uzyskania małej matury, przerwał wybuch II wojny światowej 1 września 1939 r. W czasie okupacji hitlerowskiej Marian Biskup pracował, najpierw jako pracownik fizyczny, a potem
jako pomocnik biurowy. Maturę uzyskał po wyzwoleniu już w lutym 1946 r., także w Inowrocławiu. Ten fakt pozwolił mu immatrykulować się 25 lutego tegoż roku na Wydziale
Humanistycznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, gdzie studiował historię.
Magisterium uzyskał w czerwcu 1949 r. na podstawie pracy o Janie Cegenbergu na seminarium profesora Karola Górskiego. Rok później 31 października 1950 r. doktoryzował się na
UMK na podstawie pracy „Stosunek Kazimierza Jagiellończyka do Gdańska w dobie wojny trzynastoletniej” napisanej także pod kierunkiem profesora Karola Górskiego. W tym
czasie pracował jako profesor gimnazjalny w Liceum Ogrodniczym w Toruniu, natomiast
w latach 1951–1953 – w Instytucie Zachodnim w Poznaniu. Od 1953 r. aż do przejścia na
emeryturę w 1992 r., a więc bez mała 40 lat nieprzerwanie pracował w Instytucie Historii
Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, najpierw w Zakładzie Atlasu Historycznego. Od
1958 r. kierował Pracownią Zakładu Historii Pomorza w Toruniu, natomiast po odejściu
profesora Gerarda Labudy na emeryturę – całym Zakładem, z pracowniami w Toruniu,
Poznaniu i Szczecinie. W latach 1957–1971 był także zatrudniony w Instytucie Historii
i Archiwistyki UMK, kolejno na stanowiskach adiunkta, docenta i wreszcie profesora.
Stopień kandydata nauk historycznych (odpowiednik habilitacji) Marian Biskup uzyskał
w 1957 r. w Instytucie Historii PAN w Warszawie na podstawie pracy „Zjednoczenie Pomorza Wschodniego z Polską w połowie XV wieku”. Praca ta powstała w kręgu badawczym
profesora Mariana Małowista. W 1958 r. został powołany na stanowisko docenta. Trzy lata
później, w 1961 r., a więc w wieku 39 lat uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego. O tak
szybkiej nominacji zadecydowało – oprócz wielu innych rozpraw – opublikowanie wówczas
znakomitego Atlasu historycznego Polski. Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku.
Profesorem zwyczajnym został 10 lat później, w 1971 r. Wówczas Uniwersytet Jagielloński
zaproponował profesorowi Biskupowi objęcie jednej z katedr mediewistycznych zwolnionych przez Jana Dąbrowskiego i Romana Grodeckiego. Profesor Biskup pozostał jednak
wierny Toruniowi i Pomorzu. Członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności
w Krakowie został w 1990 r., a rok później członkiem czynnym. Natomiast w 1991 r. został
członkiem korespondentem PAN w Warszawie, a w 1994 r. – członkiem rzeczywistym tego
276
Nekrolog
gremium uczonych. Od 1970 r. był członkiem Królewskiej Komisji Historycznej dla Edycji
Źródeł do Dziejów Skandynawii w Sztokholmie, od 1978 r. – członkiem korespondentem
Academie l’histoire des Sciences w Paryżu, od 1985 r. wiceprzewodniczącym Międzynarodowej Komisji Historycznej do Badania Dziejów Zakonu Krzyżackiego w Wiedniu. Był też
członkiem korespondentem „Monumenta Germaniae Historica” w Monachium, członkiem
korespondentem Historische Kommission für ost- und westpreussische Landesgeschichte
w Berlinie, członkiem International Commission for the History of Representative and Parliamentary Institutions, brał udział w pracach Polsko-Niemieckiej Komisji Podręcznikowej.
Był dwukrotnie wybierany na zaszczytną funkcję prezesa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Historycznego, którą sprawował w latach 1973–1978. W latach 1965–1983 był
sekretarzem generalnym, a w latach 1983–2004 prezesem Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Od 1991 do 2001 r. pełnił funkcję przewodniczącego Komitetu Nauk Historycznych
PAN. W 1998 r. profesor Biskup otrzymał godność doktora honoris causa Uniwersytetu
im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, a w 2001 r. taką godność nadał Mu Uniwersytet
Gdański. W 1993 r. został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
W 1997 r. został Honorowym Obywatelem Inowrocławia, w 2001 r. – Honorowym Obywatelem Torunia, a w 2007 r. Honorowym Obywatelem Elbląga.
Bibliografia prac opublikowanych przez profesora Biskupa liczy 820 pozycji, w tym 19
książek (monografii i syntez) i 20 tomów wydawnictw źródłowych. W twórczości Mariana
Biskupa można wyróżnić kilka nurtów badawczych:
1. Dzieje państwa i zakonu krzyżackiego oraz historia Pomorza Wschodniego. Wśród
książek mieszczących się w tym nurcie trzeba wymienić, oprócz już wspominanych, następujące tytuły: Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454–1466, Warszawa 1967;
Polska a Zakon Krzyżacki w Prusach w początkach XVI wieku, Olsztyn 1984; „Wojna pruska” czyli walka Polski z Zakonem Krzyżackim z lat 1519–1521, Olsztyn 1991 (autor tej
książki został laureatem w kategorii nauk humanistycznych Nagrody Fundacji na Rzecz
Nauki Polskiej „Polski Nobel” w 1992 r.); Historia Pomorza, t. 1 i 2 – współudział, Poznań 1969, 1976; Dzieje państwa krzyżackiego w Prusach – wspólnie z Gerardem Labudą,
Gdańsk 1986 (wyd. 1), 1988 (wyd. 2) i w języku niemieckim: Die Geschichte des Deutschen
Ordens in Preussen. Wirtschaft–Gesselschaft–Staat–Ideologie, Osnabrück 2000 (Fibre),
oraz pracę całkiem nową, trzytomową edycję źródłową, przygotowaną wraz z małżonką
Ireną Janosz-Biskupową, a noszącą tytuł Visitationen im Deutschen Orden im Mittelalter.
Teil 1: 1236–1449, Marburg 2002, Teil 2: 1450–1519, Marburg 2004, Teil 3: 1528–1541,
Marburg 2008. Wszystkie tomy ukazały sie w N. G. Elwert Verlag.
2. Dzieje Prus Królewskich – oprócz Atlasu historycznego Polski. Prusy Królewskie
w drugiej połowie XVI, Warszawa 1961, wymienić należy monumentalną, zapoczątkowaną
razem z Karolem Górskim ośmiotomową (12 woluminów) edycję Aktów Stanów Prus Królewskich z lat 1479–1526” (1955–1993), a kontynuowaną przy ostatnich tomach wspólnie
z małżonką Ireną Janosz-Biskupową, oraz serię nową, zapoczątkowaną razem z młodymi
badaczami, profesorami Bogusławem Dybasiem i Januszem Tandeckim, a noszącą tytuł
Protokoły sejmiku generalnego Prus Królewskich, tom 1: (1526 – połowa 1528), Toruń
2001, t. 2: lipiec 1528 – październik 1530, Toruń 2005, t. 3: (listopad 1530 – październik
1535), Toruń 2010.
3. Studia kopernikańskie – tu wymienić należy następujące prace: Nowe materiały do
działalności publicznej Mikołaja Kopernika z lat 1512–1537, Warszawa 1971; Regesta Co-
Nekrolog
277
pernicana. Calendar of Copernicus Papers, Wrocław 1973; Mikołaja Kopernika „Locationes mansorum desertorum”, Olsztyn 1970; Nicolai Copernici, Opera minora, Warszawa
2006.
4. Historia średniowieczna Polski – tu synteza Historii dyplomacji polskiej, t. 1, Warszawa 1980, i w wersji angielskiej: The History of Polish Diplomacy, Warszawa 2005.
5. Monografie miast – m.in. Chełmna, Inowrocławia, Gdańska, Bydgoszczy i Torunia.
6. W dorobku naukowym profesora Mariana Biskupa są liczne studia i artykuły, także
z dziejów Hanzy, krajów skandynawskich i Inflant.
Do tego dorobku trzeba dołączyć redagowanie w latach 1958–2003 „Zapisek Historycznych”, najważniejszego organu nauki historycznej w północnej Polsce, a także czasopism
regionalnych, takich jak „Rocznika Elbląskiego” (1961–1985), „Rocznika Grudziądzkiego” (1960–1970), „Ziemi Kujawskiej” (1963–2012), „Prac Komisji Historycznej” Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego (1963–1996).
Marian Biskup miał poważne zasługi w działalności dydaktycznej. Przez kilkanaście
lat prowadził zajęcia dydaktyczne na kierunku historia na UMK. Wypromował całą grupę
magistrów; jeden z nich ma dzisiaj tytuł profesora, i co ciekawe, nie historii, lecz filozofii
(Włodzimierz Tyburski), drugi zrobił u profesora Biskupa doktorat i był najpierw radcą
ambasady RP w Tallinie, a następnie konsulem generalnym w Królewcu-Kaliningradzie
(Jan Kostrzak, zm. w 2004 r.). Wynika z tego, że na Jego seminarium garnęła się młodzież
uzdolniona. Profesor Biskup zaczął tworzyć własną szkołę historyczną na UMK. Doktoryzował także dojrzałych badaczy: w 1974 r. znakomitego bibliografa i kustosza Biblioteki
Uniwersyteckiej UMK Henryka Baranowskiego. Pracę dydaktyczną profesora na UMK
przerwało wprowadzenie nowych przepisów ministerialnych, które nie zezwalały na łączenie pracy w PAN z pracą na uczelni. Ubolewał nad tym faktem Jego Mistrz profesor Karol
Górski. Uważam, że taką szkołę stworzył profesor Biskup w Zakładzie Historii Pomorza
w Toruniu. Świadczy o tym dobitnie fakt, że trzech Jego współpracowników uzyskało tytuły profesorskie (Jerzy Dygdała, Andrzej Piątkowski, który przedtem doktoryzował się
u profesora Biskupa, i Szczepan Wierzchosławski), a dwóch profesury uniwersyteckie. Nie
mogę tu pominąć najmłodszego ucznia profesora Mariana Biskupa, Grzegorza Białuńskiego, który napisał pracę doktorską pod Jego kierunkiem, a 22 lutego 2012 r. w wieku 43 lat
uzyskał tytuł profesorski.
Obraz byłby niepełny, gdybym nie wspomniał o oddziaływaniu profesora Biskupa na
całe środowisko historyczne w Toruniu. Przez Jego ręce przechodziły nasze teksty publikowane w „Zapiskach Historycznych”, „Rocznikach” i w „Fontes”. I było jeszcze studium doktoranckie i studium podyplomowe, które prowadził z nami i dla nas śp. Profesor.
Zwłaszcza młodzi utalentowani historycy mogli zawsze liczyć na Jego pomoc i radę.
Ten przegląd ogromnych osiągnięć twórczych, organizacyjnych i dydaktycznych śp.
Profesora, nawet przy tak długim życiu, stawia przed nami pytanie: Czy nie przerastało
to sił jednego człowieka? Z moich obserwacji wynika, że oprócz talentów, jakimi obdarzyła Go natura, był profesor Biskup niezwykle pracowity. Siadał do biurka codziennie
z rana i spędzał przy nim regularnie – jak się wydaje – kilka godzin. Profesor był niezwykle wymagający wobec autorów, ale chyba jeszcze bardziej wobec siebie. Widać to
w dokładności i skrupulatności kwerendy w archiwach, w staranności i pieczołowitości
przy kolacjonowaniu tekstów źródłowych, w sumiennie przeprowadzanej krytyce źródeł
i w klarownym wykładzie. Niezwykle odpowiedzialnie podchodził do tego, co się drukuje,
278
Nekrolog
sprawdzał, jakiej jakości jest konkretny tekst. Był bezwzględnym przeciwnikiem publikowania rzeczy niedopracowanych albo miałkich. Te po prostu i słusznie tępił. Może być
pod tym względem wzorem dla wszystkich badaczy. Jeśli chodzi o wybór problematyki
badawczej, w dorobku twórczym profesora Biskupa można odnaleźć wiele analogii z tą
tematyką, jaką podejmował wybitny historyk pruski Max Toeppen. I tak pięciu tomom
Acten der Ständetage Preussens Toeppena odpowiada osiem tomów Aktów Stanów Prus
Królewskich Mariana Biskupa; Historisch-comperative Geographie von Preussen – Atlas
Hisorii Polski. Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku; Geschichte Masurens – Historia Pomorza itd. Jeszcze bliższe profesorowi Biskupowi było pisarstwo historyczne Jego
Mistrza Karola Górskiego, zarówno jeśli chodzi o tematykę, jak i o formę narracji. Podczas
gdy Karol Górski położył podwaliny pod polską historiografię dziejów zakonu krzyżackiego i historii Pomorza, to Marian Biskup nadał jej pełen kształt, podparty z jednej strony
bogactwem materiału i analizy, z drugiej zaś – syntezą na miarę naszych czasów. Profesor
Biskup był zwolennikiem rzetelnego rzemiosła historycznego, co uważał za podstawowy
warunek w ogóle pracy historyka. Był zwolennikiem historii traktowanej integralnie. Choć
eksponował w swoich pracach społeczeństwo, a zwłaszcza elity polityczne (mam tu na
myśli polskie i krzyżackie kręgi kierownicze lub stany pruskie) jako czynnik sprawczy
biegu dziejów, to bardzo poważnie brał pod uwagę inne czynniki wpływające na rozwój
cywilizacji w określonej przestrzeni terytorialnej, tj. gospodarkę, religię i kulturę. Widać to
wyraźnie zarówno w pracach, które wyszły spod Jego pióra, jak i w dziełach zbiorowych,
którym nadawał ramy i kształt. Jego twórczość naukowa przyniosła wyniki, które stanowią
podstawę wiedzy o dziejach Europy Środkowej u schyłku średniowiecza i na początku
epoki nowożytnej. Marian Biskup był także niewątpliwie najlepszym w Europie znawcą
historii zakonu krzyżackiego w Prusach, Inflantach i Rzeszy Niemieckiej. Słuszne jest zdanie wybitnego polskiego mediewisty Henryka Samsonowicza, że „dla poznania dziejów
rozległej strefy bałtyckiej profesor Marian Biskup uczynił więcej niż parę pokoleń wcześniejszych badaczy zajmujących się tą problematyką”.
Marian Biskup po uroczystościach pogrzebowych w kościele NMP spoczął 20 kwietnia
2012 r. obok swojej Małżonki Ireny Janosz-Biskupowej (zm. w 2011 r.) w grobie rodzinnym na cmentarzu św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego w Toruniu.
Janusz Małłek
Toruń
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
N o t y o a u t o r a ch
BOGUCKA MARIA – prof. dr hab., jest członkiem czynnym PAU, honorowym człon­
kiem PTH i Międzynarodowej Komisji Dziejów Miast, doktorem honoris causa Uniwer­
sytetu Gdańskiego, laureatką wielu nagród i wyróżnień (m.in. nagrody Fundacji Alfreda
Jurzykowskiego w Nowym Jorku w 1996 r. i Premiera RP w 1999 r.). Przez ponad 50 lat
była związana z IH PAN, obecnie wykłada na Akademii Humanistycznej im. Aleksandra
Gieysztora w Pułtusku. Brała udział w licznych międzynarodowych kongresach i konferen­
cjach, wykładała gościnnie na uniwersytetach w Uppsali i Sztokholmie, Kopenhadze, Bruk­
seli, Genewie, Lejdzie, Antwerpii, Gandawie, Bielefeldt. Autorka ponad 1200 publikacji
naukowych wydanych w Polsce i zagranicą (w tym 40 książek). Specjalizuje się w historii
społecznej i szeroko pojętej historii kultury (życie codzienne, obyczaje, mentalność, prob­
lemy gender studies). Zajmuje się także zagadnieniami teoretyczno-metodologicznymi.
Dutka Wojciech (ur. 1979) – mgr historii, KUL, 2003. Doktorant na Wydziale Historycznym UJ w Krakowie. Nauczyciel w programie matury międzynarodowej. Interesuje
się przede wszystkim historią historiografii polskiej, w tym szczególnie dyskursem o powstaniu styczniowym, a także teorią historii oraz historią plakatu propagandowego. Autor
kilkunastu artykułów naukowych. Opublikował trzy powieści historyczne (wyd. Albatros,
Warszawa).
DYGDAŁA JERZY (ur. 1945) – prof. IH PAN. Prowadzi badania nad historią społeczną
i polityczną Polski XVIII w. oraz historią kultury materialnej tej epoki.
Adres: Zakład Historii Pomorza i Krajów Bałtyckich IH PAN, ul. Szeroka 36, 87–100
Toruń.
Kościelak Sławomir (ur. 1962) – absolwent UG, dr nauk humanistycznych
w zakresie historii, adiunkt w Instytucie Historii UG, w Zakładzie Historii Nowożytnej.
Tematyka badawcza: stosunki wyznaniowe w Gdańsku i Prusach Królewskich, ze szczególnym uwzględnieniem mniejszości religijnych (katolicy w protestanckim Gdańsku, Żydzi, konwertyci), a także historia społeczna Pomorza i Kujaw. Autor kilku książek, w tym:
Jezuici w Gdańsku od drugiej połowy XVI do końca XVIII wieku; Skład osobowy Kolegium Gdańskiego OO. Jezuitów (XVI–XVIII wiek); Tuczno. Szkice z dziejów kujawskiej wsi
(współautor) oraz 50 artykułów i opracowań naukowych, wielu publikacji popularnonaukowych i popularyzujących historię Gdańska oraz regionu. Od 2008 r. organizator i kierownik studiów podyplomowych poświęconych historii i kulturze Gdańska (gedanistyka)
na Wydziale Historycznym UG.
280
Noty o autorach
KRZEMIŃSKI TOMASZ (ur. 1976) – dr nauk humanistycznych, adiunkt w Pracowni
Historii Pomorza i Krajów Bałtyckich IH PAN w Toruniu. Badacz dziejów społecznych,
politycznych i życia codziennego w XIX i XX w. (ze szczególnym uwzględnieniem historii
Pomorza i Kujaw). Członek Towarzystwa Naukowego w Toruniu i Polskiego Towarzystwa
Historycznego, Oddział w Inowrocławiu.
e-mail: [email protected]
MYCIO ANDRZEJ (ur. 1969) – absolwent historii (specjalność archiwistyczna) na Wydziale Nauk Historycznych UMK w Toruniu oraz tamże dziennych studiów doktoranckich
z zakresu historii. Od 2004 r. pracuje w Sekcji Rękopisów Oddziału Zbiorów Specjalnych
Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu (od 2006 r. kierownik Oddziału). Autor artykułów
z dziedziny rękopiśmiennictwa i archiwistyki.
e-mail: [email protected]
Telefon służbowy: 56-6114484
SALMONOWICZ STANISŁAW – em. prof. IH PAN i UMK w Toruniu, członek czynny PAU. Historyk prawa i kultury, specjalność: historia Pomorza, historia Prus, najnowsza
historia Polski. Główne publikacje: Prawo karne oświeconego absolutyzmu, 1966; Toruń­
skie Gimnazjum Akademickie w l. 1681–1817, 1973; Fryderyk Wielki, 1 wyd. 1981; Prusy.
Dzieje państwa i społeczeństwa, 1 wyd. 1987; Polskie Państwo Podziemne. Z dziejów walki
cywilnej 1939–1945, 1994.
Adres: ul. Konopnickiej 29/4, 87–100 Toruń.
Wierzchosławski Szczepan – prof. dr hab., zatrudniony w Instytucie Historii
i Archiwistyki UMK w Toruniu oraz w IH PAN w Warszawie. Badacz historii ziem polskich XIX i na początku XX stulecia, zwłaszcza Pomorza od Gryfii po Królewiec, elit politycznych i społecznych, procesu modernizacji społeczeństwa polskiego. Kieruje pracami
nad piątym tomem syntezy Historia Pomorza, obejmującym lata 1918–1945. Opublikował
m.in.: Elity polskiego ruchu narodowego w Poznańskiem i w Prusach Zachodnich w latach
1850–1914, Toruń 1992; Ignacy Łyskowski 1820–1886. Polityk i publicysta, pierwszy prezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Toruń 2000; Orzeł czarny i orzeł biały. Problemy
modernizacji społeczeństwa polskiego prowincji Prusy Zachodnie w XIX i na początku XX
wieku, Olsztyn 2011.
WIJACZKA JACEK (ur. 1960) – prof. zw. dr hab. w Instytucie Historii i Archiwi­styki
UMK w Toruniu. Badacz dziejów Prus Książęcych i Królewskich w XVI–XVIII w., stosunków polsko-niemieckich w czasach wczesnonowożytnych, procesów o czary, a także
dziejów Żydów w Rzeczypospolitej w czasach nowożytnych. Opublikował m.in.: Sto­sunki
dyplomatyczne Polski z Rzeszą Niemiecką w czasach panowania cesarza Karola V (1519–
1556), Kielce 1998; Procesy o czary w Prusach Książęcych (Brandenburskich) w XVI–
XVIII wieku, Toruń 2007; Albrecht von Brandenburg-Ansbach (1490–1568). Ostatni mistrz
zakonu krzyżackiego i pierwszy książę „w Prusiech”, Olsztyn 2010; Historia powszechna.
Wiek XVI–XVIII, Warszawa 2012 (współautor: Krzysztof Mikulski).
Czasy Nowożytne
TOM 25
ROK 2012
N o ta e d y t o r s k a
Autorzy chcący opublikować artykuł lub artykuł recenzyjny powinni na adres redakcji
przesłać lub dostarczyć osobiście jeden egzemplarz wydruku komputerowego oraz zapisu
na płycie CD w programie Word dla Windows. Nie należy tekstów formatować.
Ponadto należy spełnić następujące wymagania edytorskie:
–Objętość artykułu maksymalnie 40 stron, czcionka (Times New Roman) tekstu głów­
nego 12 punktów, interlinia 1,5 wiersza.
– Przypisy zamieszczone na dole strony, ze skrótami w języku łacińskim (ibidem, item),
czcionka (Times New Roman) tekstu przypisu 12 punktów, interlinia 1,5 wiersza.
– Przypisy odwołujące się do niepublikowanych źródeł archiwalnych winny zawierać
nazwę archiwum, nazwę zespołu archiwalnego, sygnaturę, stronę, kartę, tytuł doku­
mentu (wszystko pisane bez kursywy), np.:
1.Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski w Bydgoszczy,
sygn. 928, k. 33, Konsystorz Polskiego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego do
Wojewody Pomorskiego w Bydgoszczy.
2.Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Administracji Publicznej, Departament Wy­
znaniowy, sygn. 1057, s. 19–20, ks. J. Szeruda, ks. Z. Michelis do MAP.
– Przypisy odwołujące się do książek pojedynczych autorów, jak też o nierozdzielnym
autorstwie, winny zawierać: autora (autorów), tytuł książki (kursywą), miejsce i rok
wydania, stronę, np.:
3. S. Salmonowicz, Od Prus Książęcych do Królestwa Pruskiego. Studia z dziejów prusko-pomorskich, Olsztyn 1992, s. 21–22.
4.Z. Guldon, J. Wijaczka, Procesy o mordy rytualne w Polsce w XVI—XVIII wieku,
Kielce 1995, s. 16.
– Przypisy odwołujące się do prac zbiorowych winny zawierać: autora wewnętrznego
opracowania, tytuł wewnętrznego opracowania (kursywą), tytuł książki, w której zo­
stało ono umieszczone, redaktora lub tego, kto ją opracował, miejsce i rok wydania,
stronę, np.:
5.J. Maciuszko, Protestanckie wzorce osobowości — uwagi o środowisku pastorskim,
w: Doskonałość, zbawienie, rodzina. Z badań nad protestantyzmem, red. Z. Pasek,
Kraków 2005, s. 69–78.
– Przypisy odwołujące się do czasopism naukowych winny zawierać: autora, tytuł arty­
kułu (kursywą), tytuł czasopisma (w cudzysłowie) ew. rocznik, rok publikacji, kolejny
tom (ew. numer, zeszyt) oraz stronę, np.:
6. S. Salmonowicz, Z problematyki procesów o czary. Uwagi na marginesie najnowszej literatury, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1961, t. 13, z. 2, s. 209–221.
7.A. Wyrobisz, Mieszczanie w opinii staropolskich literatów, „Przegląd Historyczny”
R. 2, 1991, z. 1, s. 51–57.
282
Nota edytorska
– Przypisy źródłowe z odwołaniem się do wytworów prasowych winny zawierać: autora,
tytuł artykułu (kursywą), tytuł gazety (w cudzysłowie), datę publikacji (dla dzienników
i tygodników rok, numer, dzień i miesiąc, pisany słownie); dla miesięczników i kwar­
talników rok i miesiąc, kolejny numer, opcjonalnie stronę, np.:
8. R. Daniłowicz, Ziemia Marszałka, „Rzeczpospolita” 2007, nr 263 (7860) z 10–11
listopada.
9.T. M. Płużański, Gen. August Emil Fieldorf. Miejsce pogrzebania nieznane, mor­
dercy nieosądzeni, „Gazeta Polska” 2007, nr 46 (747) z 14 listopada, s. 26–27.
10.J. Zabielski, Żołnierze tragicznej sprawy. Narodowe Siły Zbrojne, „Myśl.pl. Pismo
narodowo-konserwatywne” 2007, nr 6, s. 32–42.
– W przypisach odwołujących się do już podanego źródła należy się posłużyć łacińskimi
skrótami (ibidem, idem, eadem).
– W przypadku odwoływania się np. do wielu prac jednego autora należy stosować następujący schemat: imię i nazwisko autora, skrót tytułu (bez wielokropka) pisany kursywą,
strona; np. odwołanie do pozycji z przykładu 3:
11.S. Salmonowicz, Od Prus Książęcych do Królestwa Pruskiego, s. 21–22.
12.Ibidem, s. 156.
– Przy artykule recenzyjnym należy podać imię i nazwisko autora recenzowanej książki
oraz pełny tytuł danej publikacji, nazwę wydawnictwa, miejsce i rok wydania oraz liczbę stron.
– Fragmenty cytatów wykorzystywanych w tekście należy pisać w cudzysłowie, bez kur­
sywy.
– Do artykułu powinno być dołączone streszczenie w języku angielskim lub francuskim
albo niemieckim, ewentualnie – jeśli jest to uzasadnione tematyką tekstu – w języku
rosyjskim (również tytułu artykułu), o objętości nie przekraczającej 1/2 strony, czcionka
tekstu 12 punktów, interlinia 1,5 wiersza.
–Ewentualne (niezbędne) materiały graficzne winny być przygotowane w taki sposób,
aby nadawały się bezpośrednio do reprodukcji.
–Oprócz artykułu prosimy o dostarczenie krótkiego biogramu (według wzoru w Notach
o Autorach).
Recenzenci
prof. dr Hans-Jürgen Bömelburg (Giessen), dr hab. Marian Chachaj, prof. UMCS (Lublin)
prof. dr hab. Andrzej Chwalba (Kraków), prof. dr Iwan Michelangelo D’Aprile (Potsdam)
prof. dr hab. Jerzy Dygdała (Warszawa–Toruń), prof. dr Karin Friedrich (Aberdeen)
dr hab. Stefan Gąsiorowski (Kraków), prof. dr hab. Henryk Gmiterek (Lublin)
prof. dr hab. Zenon Guldon, em. (Kielce), dr hab. Andrzej Kamieński, prof. PAN (Poznań)
prof. dr hab. Edmund Kizik (Gdańsk), dr hab. Michał Kopczyński, prof. UW (Warszawa)
prof. dr hab. Cezary Kuklo (Białystok), prof. dr hab. Janusz Małłek (Toruń)
prof. dr hab. Włodzimierz Mędrzecki (Warszawa), prof. dr hab. Krzysztof Mikulski (Toruń)
prof. dr hab. Zdzisław Noga (Kraków), dr hab. Wojciech Saletra, prof. UJK (Kielce)
prof. dr hab. Stanisław Salmonowicz (Toruń), prof. dr hab. Szczepan Wierzchosławski (Toruń)
prof. dr hab. Edward Włodarczyk (Szczecin)
Opracowanie redakcyjne
Małgorzata Piątkowska
Korekta
Anna Kurska
Tłumaczenia
Igor Kąkolewski
Projekt okładki
Marek Moćko
Skład i formatowanie komputerowe
Józef Bąkowski
Copyright © by Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Historycznego
Stowarzyszenie „Czasy Nowożytne”
Nakład 200 egzemplarzy

Podobne dokumenty