Wykopaliska Starunskie Son mamut (Elephas primigenius Blum) i

Transkrypt

Wykopaliska Starunskie Son mamut (Elephas primigenius Blum) i
—
—
304
commemoratis concludi posse vi de tur, vomerem proprium citius quam reliuae partes septi narium Rhinocerotis tichorhini
evolutum fuisse, quum in Rhinocerotis capite Wiluiensi vomer osseus
a septo narium sejunctus non inveniatur«.
Czerski (18), który da pierwszy opis gowy nosoroca z Jany, zaznacza w pracy
swej, niedostpnej mi niestety, tylko przez Schrencka (68) cytowanej, e przegroda
tego
vero etiam
factis
e
i
bya cakowicie skostnia,
okazu nie
Schrenck
który
(68),
zaznaczajc
dnia,
modocianemu wiekowi tego nosoroca.
oznaczy okaz ten jako Rh. Merkii, przegrody wcale nie uwzgli uwaa jego gow za przynalen do osobnika modego.
tylko,
co przypisuje
Przegroda nosowa nosoroca staruskiego
bya
gowy (tab. LXI, ryc. 14), od
ona zupen, gdy brak jej koca przedniego
kiemi prawej strony
jest
jeszcze
j
których
dopiero
czciami mikodpreparo waem. Nie
z
które pozostay przy
tylnego,
i
poczona
Cz
przegrody, odpreparowanej przeze mnie, stanowi blaszka chrzestna, na
o 132
mm
Grubo
najwikszej szerokoci.
blaszki jest
czworoboku. Oba brzegi, górny
lekko
w
za
górze
swym zblia si ona
w
przednim
laterales
s.
s.
i
gadkie, z wyjtkiem
i
kocu
w
rodku,
do
podunego
cz
przedua si w
zwane wyrostki boczne
(car-
Z tymi wyrostkami
cz
przegroda chrzestna
processus laterales
septi).
(cartilagines alares).
Powierzchnie przegrody
s
dwóch nastpujcych zgrubie:
Jedno z tych zgrubie znajduje si
odcinku
duga,
tylnym odcinku biegn prawie równolegle, zbiegajc si
chrzstki skrzydlaste
równe
ogóle
w
rozdwaja si ku bokom, tworzc tak
tilagines parietales
z przodu
dolny
W
ukowato ku przodowi.
kostn,
si
i
mm
280
na obwodzie znaczniejsza ni
co bdzie opisane jeszcze wicej szczegóowo. Ksztatem
czaszce.
z boku widziane przedstawia
w
mm
odlegoci 32
si jako paski
od dolnego brzegu
majcy
guz,
16
mm
w
tylnym
szerokoci
wy-
i
puklajcy przegrod obustronnie, a przeduajcy si prawdopodobnie jeszcze ku tyowi. Przed
tym guzem ku przodowi spotykamy na
sabiej
uwydatnionych.
widoczne
s
drobne
i
Na
przestrzeni
50
mm jeszcze
powierzchni tych guzów jak
ciemne kropki, które nie
s
wzdu
i
kilka
guzów mniejszych,
brzegu
dolnego przegrody
bony luzowej do wntrza chrzstki.
mikroskopowych wida, e kade takie naczyko otoczone jest beleczkami
cemi si ze sob, ale nie przeduajcemi si dalej w chrzstk.
krwiononych, wnikajcych
Drugie
w
jej
rodku
trójkta,
którego
z nim, szczyt
od strony
rogiem czoowym.
podstawa, 125
za, na 38
nia tego zgrubienia jak
pokryta drobnymi
reszta powierzchni.
Na
przekrojach
cz-
kostnemi,
mieci si pod górnym brzegiem przegrody nosowej, mniej wicej
zgrubienie
a popod
naczy
niczem innem, jak przekrojami
i
mm
mm
Jest
ono obustronne
duga, zwrócona
w
do górnego brzegu
jest
od podstawy oddalony, skierowany
cay brzeg górny przegrody
w
jej
naczy krwiononych
Obraz mikroskopowy kawaka wycitego
otworkami dla
i
ksztacie równoramiennego
jest
i
schodzi
ku doowi. Powierzch-
odcinku przednim
jest
równie
skutkiem tego mniej gadka,
ze
si
rodka trójkta
jest taki
ni
sam,
jak obraz przekroju guzowatego zgrubienia dolnego.
Majc
tylko
cz
przegrody chrzestnej przed sob,
pragnem uzupeni czci
braku-
otrzyma miar caej dugoci jamy nosowej. Na podstawie pomiarów dwóch czaszek
nosoroców, wypoyczonych mi uprzejmie przez profesora Szajnoch z gabinetu geologicznego
jce, aby
i
na podstawie wymiarów bony luzowej, pokrywajcej przegrod okazu staruskiego, dosze-
dem
do nastpujcych
liczb:
na odcinek kostny przegrody przypadaoby 80 mm, a na bra-
—
kujc
cz
kocow
—
305
czci
126 mm, co razem z
chrzestn stanowioby 486 mm. Liczba
w zupenoci z istotn dugoci przegrody 490 mm, któr to miar
przesa mi na moje yczenie prof. omnicki.
czaszkach nosoroców kopalnych zbiegaj
si brzegi górne
dolne przegrody w stron stosunkowo nizkiej koci sitowej, tworzc w przyta
zgadza si prawie
W
i
blieniu kt,
chrzestnej
odcinka,
w
w
Jeli zwaymy,
w istniejcym kawaku przegrody
odcinku tylnym brzegi biegy jeszcze równolegle, to brakuje jej wanie tego
jej
którym brzegi si zbiegaj
Aby zoryentowa si naleycie
podaj
jeszcze opis
rzeczywiste,
e
rozwarty ku przodowi.
jej
który
i
w
ksztacie,
pierwszego,
rozmiarach
uwaa
na przekrojach, które
poniewa prócz
miaby 126 mm, wzgldnie 130
ju
który
naley
i
mm
dugoci.
gruboci przegrody nosowej,
raczej za szematy
ni
za obrazy
zostay wykonane wiernie
istnia,
wedug
pomiarów.
W
odlegoci mniej wicej 126
si na przekroju
w
nastpujcej formie
EYC. C:
brzegu na
miesza
i
14
zwa
mm
rozszerzona.
o
od koci sitowej przegroda nosowa przedstawia
(ryc.
C
1):
Blaszka chrzestna
jest
w swym
dolnym
SZEMATY PRZEKROJÓW PRZEZ PRZEGROD NOSOWA.
si ku górze
si zgrubienie
duje
mm
do
przekroju
Tem
rozszerzeniem
nagle do 7
owalnym,
wchodzi ona
mm. Na 32
zawierajce
mm
w
odpowiedni rowek
nad brzegiem dolnym
w rodku
jdro,
le-
znaj-
równie owalne,
To zgrubienie ley na wysokoci wyej opisaPrawdopodobnie zgrubienie to jak i czciowo take niej poo-
ciemno zabarwione, o nierównych brzegach.
nego guzkowatego zgrubienia.
cz
w skad zatoki klinowej. Brandt (9) mianowicie opisuje, e
u dorosych nosoroców istniej w tylnym odcinku przegrody dwa zagbienia puste, jedno
nad drugiem, które rozszerzaj zatok klinow ku przodowi. Chocia w przegrodzie nosowej
ona
przegrody wchodzi
nosoroca staruskiego zagbienia
ich
i
jeszcze niema,
lecz tylko
ksztat zgrubienia wskazuje na przemiany, które
w
naczynia krwionone,
pooenie
tem miejscu si odbywaj.
Powracajc znowu do obrazu przekroju przegrody widzimy,
e
ta
w
kierunku
ku
powyej zgrubienia coraz wicej cienczejc, ostatecznie leciwie do 1*5 mm gruboci
dochodzi. Pod samem sklepieniem czaszki blaszka rozdwaja si, tworzc cieniutkie, do sklepienia przylegajce blaszki, ku bokom sterczce.
grzbietowi,
WYKOPALISKA STARUSKIE
39
—
Posuwajc si od
w
ku przodowi przegrody widzimy nastpujce zmiany
tego przekroju
Przegroda grubieje
ksztacie.
jej
skraca si
i
—
306
przylegajce
a do sklepienia
nieco,
rozszerzaj si stopniowo. Ostatecznie otrzymujemy obraz przekroju przegrody,
stawia rycina
C
si odcinek kostny przegrody
dugoci otworu nosowego
soko
z chrzestnym,
czyli
e
znajduje
porównaniu z przekrojem poprzednim przegroda
jej
wynosi 106
mm,
brzeg dolny
a dopiero
w
jest tej
koców mieszcz si
tych
U
miejscu rozdwojenia
Dalej
si
s
one uwydatnione na
ku przodowi
w
i
przegrody wynosi 88
za okoo
60 mm.
sigaj na 58 mm ku bokom,
nieco.
pewnem oddaleniu od
W
mog by
kie nie
otworu siecznego (apertura inciswaj zmieniaj
nosowa jest tu ju cakiem skostniaa. Na przekroju ma
s
wzite
te
w
jej
kocu
dolnym
(ryc.
mniej wicej 20
czci mikkich, pokrywajcych
z
grubo
s
w
które
mm
na 20
tylko
chrzstek skrzydlastych zachodzi
jej
i
brzeg przedni, który
mm, w górnym
koci, a jako ta-
w
muszla
ni w poprzednim przekroju.
skonie ku górze; skróciy si wic o ca
znacznie krótsze,
stercz
i
wyrostki boczne
cz si
byy
pod
ktem
ostrym bezporednio chrzstki
jeszcze odosobnione, a na
(maxillo-tur>inale),
która
w
wewntrzn stron
czaszce staruskiej
tworzy dwa po sobie
pooone
ksztat przegrody chrzestnej, pozostaje
czy
si
z odcinkiem
nam
jeszcze do
uwzgl-
kostnym przegrody. Kontur przedniego
E 1, str. 317) wychyla si u góry ukowato ku przodowi, a dalej
górne jest wiksze, a drunastpujce wklnicia, z których przednie
brzegu przegrody chrzestnej
niej
Wyso-
3).
chrzestn.
Omówiwszy pooenie
gie
dugie
na poprzednim przekroju
skrzydlaste, które
dnienia
s
tern miejscu
odcinka kostnego przegrody. Z nimi
jest jeszcze
C
dokadne.
przegrody chrzestnej,
te
przekroju.
Jakobsona, z którego wystaje chrzstka
Zaokrglone brzegi przegrody kostnej przeduaj si bezporednio
Wyrostki
w
rycinie.
mm, grubo
Pomiary
boczne,
i
ksztat trójkta z zaokrglonymi ktami, odwróconego szczytem ku doowi
ko
Czci
grubieje.
Ku
obrbie
Przegroda
stosunki zupenie.
znowu
prosty.
i
chrzstki skrzydlaste nosa, uwidocznione na rycinie
spodu przegrody ley chrzestny przewód Stensona
esowata. Nie
zupenie inny ksztat. Wy-
samej gruboci jak poprzednio
maj t sam grubo co przegroda
kt tpy. Na kocach zawijaj si one
przegrod
czy
si mniej wicej na poowie
ma ju
wystajce z przegrody,
z
przed-
którem na dnie jamy nosowej
W
tworzc
nam
kostnego.
przegroda cienczeje
górze
w
Przekrój ten przypada na miejsce,
2.
jaki
blaszki
(ryc.
i
mniejsze.
Nastpnie
linia
konturu opada skonie ku tyowi.
Koniec dolny
ley dalej ku tyowi, ni górny. Brzeg ten jest w caym swym
przebiegu rowkowao wyobiony. W ten rowek wchodzi odpowiednio wypuklony brzeg odcinka
kostnego przegrody. Rowek ten jest w górnym swym kocu przynajmniej 29 mm szeroki;
dokadnej miary z powodu uszkodzonej lewej jego strony trudno byo otrzyma. W rodku
brzegu przedniego
przegrody
wysokoci przegrody szeroko
jego wynosi 18
przedzielajca rowek na 2
czne zlewaj si
w
jeden,
mm,
a
w
dolnym
kocu
16
mm.
rodka poduna, 6 mm
czci boczne. Dalej ku doowi wynioso ta niknie,
który w dalszym swym przebiegu wyabia chrzstk
szym odcinku górnym rowka wychyla si
Tylko
midzy dwoma wyej
cznie
uoonym
opisanemi
szeroka
z jego
wklniciami rowek
jest
W
najszer-
wynioso,
a rowki bo-
do
gboko.
przecity znacznym, poprze-
grzebieniem, oddzielajcym jego odcinek górny od dolnego.
Powierzchnia rowka pokryta
jest
brunatn, ziarnist
i
tward substancy, tak
sam
—
—
307
chrzstka stawowa na granicy chrzstki i koci, jak to zauwaaem
kostkami koci podjzykowej.
to zogi wapienne i resztki substancyi
jak
S
rwaa si od
koci, co stwierdziem na skrawkach mikroskopowych.
mona byo
kach
rem niema
e
dalej stwierdzi,
ladu
dalej
w
Co najwyej wida
chrzestnych.
warstewk substancyi
gb
gb chrzstki
stawach
kostnej,
midzy
która ode-
samych skraw-
tych
koczya si w tem
warstewka koci
posuwajcego si procesu
czek kostnych, przeduajcych si w
chrzstki,
ani
Na
w
miejscu, poza któ-
bo nie widzimy ani bele-
kostnienia,
te rzdami ustawionych komórek
ani
wnikajce naczynia krwionone, otoczone
kostnej.
B) Chrzstki skrzydlaste (cartilagines alares).
W
bezporedniem poczeniu
s
poczone,
lewej
jest
za
do
jest
tylko 62
z
ni po
poczenie
tutaj
po prawej
przypadoby na
to
maem
Brzeg
brzeg
zaokrglone
i
jej
(C.
stronie
Na
po
s
prawej
i
wyrostkami
której chrzstki
130 mm, po
stronie
chrzstkami skrzydlastemi
spojone z przegrod albo wiza-
Muller
F.
w
Przestrze,
jej
u nosoroca
Przeszo dwa razy
44).
staruskiego wskazuje,
brzeg górny,
w
przednim
swym
e
lew
rycinie 15, tab. LXI, uwydatniajcej
ma
na ogó ksztat czworoktnej
tworz do
dolny
i
doowi skierowany,
s
wszystkie inne brzegi
zgrubiae,
blaszki
odcinku nierówny
ukowato
siebie prawie równolegle
wikszy od
tylny
jest falisty,
Prócz górnego brzegu, który na
jest prosty.
nierówny,
lewej
z których górny jest znacznie
chrzstki, ku
tej
doowi,
górny
jej
towi wypuklone,
szczególnoci z
wciciem.
Chrzstka skrzydlasta
ryc. 15)
u konia, stawem
wielkim wahaniom.
to podlega
chrzstk, poczenie
zakoczony
w
mm. Tak cise poczenie midzy przegrod
np.
jest
w uku
niezwyke, poniewa owe chrzstki u innych zwierzt
dusze poczenie
i
bowiem
wynosi
znaczna,
dami, albo te wyjtkowo, jak
i
przegrod nosow, a
chrzstki skrzydlaste.
bocznymi s, jak zaznaczylimy,
dolnego,
zgitej
uoone
uki, ku grzbie-
gdy tymczasem przedni
za, pochylony take cokolwiek ku
przestrzeni,
gdzie
czy
si
z przegrod,
zupenie równe, czciowo nawet jak przedni
e
a co jest dowodem,
LXI,
(tab.
chrzstka nie przedua si poza
dolny
i
brzegi.
te
Wychodzc od
prze-
dniego falistego brzegu, widzimy sabe wypuklenie powierzchni na zewntrz, co powoduje
wg-
Chrzstka skrzydlasta
bienie
si
nie jest
okolicy brzenej górnej
w
przebiegajcy znajduje si
w
zupenie paska
i
dolnej.
i
równa, lecz wygina si.
Znacznie
silniejsze
wypuklenie, a raczej fad
ukiem
tylnym odcinku chrzstki, oddzielajcy mniejszy odcinek
tylny,
przyblieniu trójktny, od wikszego przedniego.
Cay
brzeg
dolny
i
cz
brzegu przedniego mieci si
w
nozdrzach
przednich jako
w
czciach mikkich, pooonych poza nad
nozdrzami, penic zadanie ju wicej podrzdne, co te uwydatnia si jego sabszym rozwojem i cienkoci blaszki chrzestnej. Tak prosta budowa chrzstki skrzydlastej jest niezwyka.
Zwykle bowiem ma ona ksztat uku, którego ramiona tworz podpor dla otworu nosowego
utrzymuj go w stanie rozwartym. U nosoroca, którego koci nosowe sigaj daleko ku
ich podpora. Tylny odcinek trójktny
mieci si
i
i
s
wzmocnione znacznie rozszerzon przegrod nosow, zadanie chrzstek
skrzydlastych, potrzebnych do podtrzymywania fadu skórnego nozdrzy, jest uproszczone.
Chrzstki skrzydlaste tworz tylko ogrodzenie zewntrzne nozdrzy, a koci, na których si
przodowi
i
nadto
one wspieraj, tworz
roca
z
ju
stae
ogrodzenie
takiemi u konia okazuje si,
e
wewntrzne.
pierwsze
Z porównania
odpowiadaj
tylko
tych chrzstek nosogórnej
rozszerzonej
—
czci
chrzstki
skrzydlastej
chrzstki koskiej,
jest
u konia, reszta za, mianowicie ukowato
nosoroca zbyteczn
dla
—
308
ko
poniewa
zanika,
i
cz
zakrzywiona
dolne ogrodzenie nozdrzy
midzyszczkowa
szczkowa. Dla sprawdzenia tego przypuszczenia
dokadnie zbada uoenie
przyczepy mini, co w okazie staruskim nie
nosoroca tworzy
trzebaby jeszcze
i
i
byo moliwem.
cise poczenie chrzstek skrzydlastych z przegrod nosow byoby jednym dowodem
wicej, e pochodz one z przegrody, wzgldnie z jej wyrostków bocznych (processus
later ale septi cartilaginei dorsales), jak to Spurgat (74) stara si wykaza w swej
pracy nad chrzstkami nosowemi.
C) Chrzstki podstawowe boczne
Bocznie
koo
(cartilagines basales narium).
brzegu dolnego przegrody nosowej
le
dalsze chrzstki,
roca dotychczas nie byy opisane. Z tego, co podaj anatomowie: Muller
Leisering (34) w podrcznikach anatomii zwierzt domowych, wynika,
w
obok brzegu dolnego chrzstka rurkowata,
Ellenberger
Dokadniejszy opis podaje
i
e
Frank
u konia
i
(23),
istnieje
Jakobsona.
wedug których wyrostki boczne
przegrody wysyaj z kadej strony wyrostki,
(21),
przegrody nosowej po stronie wentralnej
przykrywajce otwory podniebienne (fissurae palatinae)
nosowo-lemieszow
(44),
mieci si przewód Stensona
której
Baum
które u noso-
i
czce
chrzstk
si z
Ductus nasopalatinus,
do którego otwiera si przewód Jakobsona. nie ma pokrycia chrzestnego. Jako zupenie osobn
blaszk chrzestn, podpierajc przedni koniec muszli nosowej, autorowie opisuj chrzstk esowat lub sigmoidaln. Spurgat (74), który bada porównawczo chrzstki nosowe konia i rozmaitych innych ssawców, znalaz chrzstki wyej wymienione w tern samem pooeniu, ale
nazywa
inaczej.
je
Odpowiednio do wyrostków bocznych przegrody górnej (proc. later. septi
dorsales) rozrónia on wyrostki boczne dolne jako processus later. septi cartil. ven-
cartil.
odgaziaj si cartilagines basales narium, mianowicie
trales, z których
i
Jakobsona (cartilago nomeronasalis).
lateralis
i
cartil.
ductus nasopalatini. Cartilago basalis nar. med. okazuje u wszyst-
do stae formy
kich badanych przez niego zwierzt
nazywa
t chrzstk
niutk, przebiegajc
medialis
cartil.
take
cartil.
wzdu
en ko wat chrzstk
narzd Jakobsona. Spurgat
paraseptalis. Cartil. bas. nar. lateralis
ciany bocznej
(cartil.
(maxilloturbinale); przednim
otacza
i
nosa.
Kocem
tylnym
namcidaris), pozostajc
za kocem
cartil. bas.
czy
si
blaszk
jest
ta blaszka z
w lunym zwizku
nar.
lateralis
czy
(74)
cie-
czó-
muszl
z
si beleczk
chrzestn nad tylnym brzegiem otworu poclniebiennego (incisura palatina) z chrzstk pa-
pod któr przebiega ductus nasopalatinus.
raseptaln,
podniebienny
czy
si
z
ma
ogrodzenie chrzestne
bon luzow
nosa,
W
tem miejscu przewód nosowo-
od strony przyrodkowej, górnej
i
bocznej,
ku tyowi
i
koczc
podobny sposób jak u konia
uoone
ku przodowi przenika przez incisura palatina
si lepo, tworzy blaszk chrzestn, zakrywajc reszt otworów podniebiennych.
U
i
nosoroca staruskiego chrzstki
uksztatowane, z
mona
ich
t
tylko
wic nazwa
wanie nosoroec
e
nie
s
cz
w
si bezporednio z przegrod nosow;
wyrostkami przegrody nosowej.
staruski,
pewnej przestrzeni jedn
rónic,
te
cartil.
cao,
parasepttalis
z której
i
cartil.
U
osobników modych, jakim
nie
jest
ductus nasopalatini tworz na
odgazia si blaszka
cartil. lateralis,
podobnie jak
—
u zwierzt przeuwajcych
—
309
Stensona,
te
U koni
za
roców w póniejszym wieku przyczaj si
te
chrzstki cilej do przegrody,
LXI,
(tab.
od chrzstek Jakobsona
dzielona
czna jednak pozostaje z niemi
U nosoroca
nego przegrody,
i
w
ryc.
16).
mm
5
poniej
do
przedzielona od przegrody
cz
si
maj nastpujce
te
i
znaczn warstw
kocu
Dokadnej dugoci
lepo.
ucita. Spaszczona podstawa
cienczejc
zwajc
i
cznej.
tkanki
tej
si równoczenie.
rurka
brzegu dol-
ma
rurki,
Dolna powierzchnia
spaszczona
jest
mniej wicej 72
mieci
i
si
przegrody
dla
— 100
rurki,
mm
dugoci
poda nie mona, gdy jest w przednim
przedua si jednak dalej ku tyowi na 90 mm,
rurki
tej
rurki
W niej to
Jakobsona (organon nasovomerale
czyli
chrzstka bo-
Wzdu
pooenie.
si po obu bokach zagbienia,
Sama
dla lemiesza przeznaczonego.
koczy si
u noso-
i
obu stronach chrzstka, ksztatu
biegnie po
niej,
pytkich rowkach kostnych, znajdujcych
wzgldnie
Moe
z przegrod.
przylegajca co blaszek podniebiennych koci szczkowych,
w
ccirtil lateralis jest od-
zwizku.
staruskiego chrzstki
ale o
dorosych
Jakobsoni),
s.
nosowo-lemieszowy
mieci si narzd
t.
e
zn.
byaby
pa-
cartil.
to
wedug mianownictwa Spurgata (74) cartil. bas. nar. medialis.
W przednim odcinku rurka narzdu Jakobsona grubieje do znacznie, poniewa zlewa
nieco ku górze wzgldem niej,
drug chrzstk rurkowat, pooon na zewntrz
raseptalis, albo
si
z
i
otaczajcej przewód nosowo podniebienny Stensona.
-
dzimy zatem chrzstk, na
przewody obok
15
mm
grub
Drugi przewód
siebie.
mm
12
i
W
na
jest tylko
przednim odcinku jamy nosowej wi-
w
wysok,
mieszcz si
której
chrzstk,
otoczony
przestrzeni
krótkiej
dwa
te
on pokryty tylko od strony przyrodkowej chrzstk i uchodzi nastpnie
60 mm.
do jamy nosowej. Caa dugo tego przewodu wynosi 30
Trzecia chrzstka, która z poprzedniemi jest w poczeniu i wychyla si jako
dalej
ku tyowi
jest
—
do
duga
blaszka
na zewntrz, odpowiadaaby wedug
Spurgata
chrzstce
nar.
cartil. bas.
odgazia si ze sklepienia drugiej rurki chrzestnej na przestrzeni,
9 mm dugiej, bezporednio za zawinit ku doowi blaszk koci midzyszczkowej; dalej
tworzy cienk blaszk, na 30 mm szerok, która biegnie równolegle do wewntrznego brzegu
lateralis.
Chrzstka
szczki
górnej,
wynosi
155
ta
mm;
niec
muszli,
koca
czy
nie
ca
ona zatem prawe
zajmuje
rach nosowych kostnych.
dla przedniego
Dugo
ogradzajcego przedni odcinek jamy nosowej.
Chrzstka
muszli nosowej.
si jednak
ta,
U
wystajc
do
znacznie
chrzstka
konia
z rurkowatemi
cz
widzialn
ku
tej
blaszki chrzestnej
w
jamy nosowej
górze,
otwo-
tworzy podstaw
równie podpiera przedni
ta
chrzstkami obok przegrody
i
w
jest
ko-
pod-
rcznikach anatomii zwierzt domowych, jak wyej zaznaczono, zawsze osobno traktowana.
Poniewa pooenie jej u nosoroca jest takie same jak u konia, niema wic wtpliwoci, i
twory
te
u konia
i
nosoroca
s
homologiczne.
Rónica
polega
tylko
na tem,
e
u konia
si chrzstka boczna prawdopodobnie ju wczenie oc chrzstek rurkowatych, u nosoroca za pozostaje z niemi w poczeniu.
oddziela
Przedniego
paracie
niema.
koca
chrzstki, ogradzajcej
Prawdopodobnie przewody
te
narzd Jakobsona
czyy
si
w
i
w
pre-
odcinkach,
jak
przewód Stensona
przednich
ich
który od-
midzy sob, wytwarzajc canalis inciswtis,
koczy si maymi otworkami
powiednimi otworami kostnymi uchodzi do jamy pyskowej
u wielu zwierzt po kadej stronie
i
(foramina inciswa),
które
poznalimy przy
opisie podniebienia.
—
—
310
D) Muszle nosowe (maxillo-turbinalia).
e
Przechodzc do opisu muszli nosowej (maxillo-tnrbinale), zaznaczy musz,
bardzo skpe. Brandt (9) zajmuje si
wiadomoci nasze o jej budowie u nosoroców
muszlami nosowemi tylko pobienie. Z opisu Zuckerkandla (83), dotyczcego muszli
s
nosoroca wspóczesnego, dowiadujemy si
bliej nieoznaczonego gatunku
ten
w
szkielecie jest defektowny.
Tylna jego
cz
jest
e
tylko tyle,
za
cakowita, przedni
twór
uzupenia za
ycia chrzstka.
B e d d a r d T r e v e s (4) podaj rycin bez objanie,
obraz jego przekroju podunego,
caego waka wchowego
i
i
która oddaje wprawdzie ksztat
nie uwidacznia
jednak kszta-
tów muszli.
W
w
których si mieszcz, bardzo
ku przodowi
doowi
i
jest
i
do wewntrz,
a
jeszcze zupenie chrzestne
nym brzegiem
kow. Muszla
koniec
przedni
mae
jej
uwidoczniona
pozna ni
lepiej
czy
jest
waków,
clo
mm dug
40
i
si muszla
drugi.
gruby
i
w
zaokrglony,
Na kocu
s
ostro
18
i
(tab.
LXII),
swym
przednim
zakoczone.
póniejszym wieku zwierzcia z
na rycinach 17
tyu
blaszka faduje si
si popod fad
wszystkie inne brzegi
w
kocu
i
mm
góry dostpne zagbienie.
i
do
jest
przednim
zawija
blaszki
od tyu
znacznie rozszerzony,
zaostrzonym
W
wypuklony do wewntrz.
Podczas gdy dolny brzeg muszli
do
stosunku
Jeden fad przebiega skonie przez blaszk od góry
przednim drugiego fadu mieci si
odcinku nawet
w
i
mae. Tworz one blaszk chrzestn na 104
szerok, podwójnie pofadowan.
powtórnie
s
okazie staruskim muszle
z których
Tyl-
koci
szcz-
mona
ksztat
z opisu.
E)
Wntrze jamy
nosowej (partes interiores
nasi).
Znajc obecnie czci szkieletowe chrzestne i majc do dyspozycyi bon luzow, wydo tworów szkieletowych czci mikkie,
cielajc jam nosow, oraz przylegajce clo niej
moemy sobie wytworzy cakowity obraz jamy nosowej.
Wedug Brandta (9) nozdrza zewntrzne, o ile zachoway si w okazie z nad Wilui,
okazie
miay ksztat szczelin, ku doowi zwróconych, z ktami tylnymi nieco wyszymi.
z nad Jany nozdrza s cakowicie zachowane, zwaszcza po stronie prawej, jednakowo z poi
W
wodu zasuszonej skóry zbyt s silnie rozszerzone. Wedug opisu Niezabitowskiego (47)
nozdrza zewntrzne nosoroca staruskiego maj ksztat romboidalny na 82 mm ') dugi
i
21
mm
szeroki.
Sdzc
z resztek nozdrzy, które po odciciu skóry pozostay przy
nozdrza biegy na ogó równolegle do brzegu warg,
czaj
autorowie, nieco wzniesiona.
jakie istniej
Co do ksztatu
i
a tylko tylna ich
te
znaczne rozmiary,
bya, jak zazna-
pooenia przypominaj nozdrza
prowadz do przedsionka nosa (vestibulum
a powikszonego
jeszcze
sionek nosa rozprzestrzenia
Przez
omyk
si gównie
podana
jest
w
dugo
nasi),
stosunki,
majcego
podobnie jak u konia przedueniem,
koczcem, znanem pod nazw trbki nosowej (clwerticulum
)
cz
u gatunku Bhinoceros simus.
Otwory
l
czciach mikkich,
kierunku grzbietnym
na 28
mm.
i
do
lepo si
nasi). Podczas gdy przed-
ku przodowi,
to
przeduenie
—
—
311
uwaane za trbk, skierowane jest ku tyowi ponad brzegiem nozdrzy. Trbka przeduaaby si wic poza tylny kt nozdrzy jeszcze o 46 mm, a najwiksza dugo przedsionka
wraz z trbk wynosiaby 135 mm. Te przeduenia uwaam za twór homologiczny z trbk
nosow konia z tego wzgldu, poniewa mieci si pod skór, tworzy zauek na 46 mm gboki, na 35 mm wysoki
tylko na kilka milimetrów szeroki, nie majcy na caej przestrzeni
46 mm adnego innego poczenia z jam nosow jak przez przedsionek, a wreszcie
dla
jego,
i
i
poniewa
tego,
wysana
jest
dyncze ciemne woski.
W
nosoroca byaby nieco
widoczny,
sam przedsionek skór zewntrzn,
porównaniu z kosk trbk, która ma 50 60
jak
i
krótsza,
do
a nadto otwór,
prowadzcy,
niej
w zwizku
co pozostaje
nie
tkwi
której
— mm
mieciby si pod nozdrzami,
lecz
w
poje-
dugoci, trbka
byby od zewntrz
rozwojem
z silniejszym
chrzstek skrzycllastych u nosoroca.
w swym
Przedsionek
roki
i
ku przodowi
wego.
to
zdania
zwaszcza
wieym
Kormanna
dobrze
lub
e
i
i
go
materyale
i
staruskim
tak,
muszlo-
jamy nosowej, wysanej skór zewntrzn,
zapomoc skrawków mikroskopowych, przyczem
bon luzow
jest
s
widoczne
nieregularnie.
Po-
byyby
zbyt
badania histologiczne
obecnoci wosów, istniejcych w skótake przy dokadnem rozpatrzeniu bony
tego wynika,
poziomu
clo
bardzo
przebiega
zniszczony,
jedynie tylko
przyrodkowej jamy nosowej siga
e
granica przedsionka po cianie
waka
w zwonym
muszlowego,
ku przodowi wysunitym odcinku znacznie wyej, mianowicie prawie
gdzie chrzstka skrzydlasta oddziela
waka
przedni koniec
sze-
i
lup bez uszkodzenia bony luzowej. Z
bocznej
za
cz
mm
bada bon luzow nosa zwierzt domowych,
midzy skór
bon luzow jest moliwe tylko na
i mona kierowa si
za w bonie luzowej. Wosy te
utrudnione
obszerny, mniej wicej 20
który
(32),
midzy skór
okazie
t
si
granicy
ustalonym
granica
niewa nabonek w
przez
uwaa
do
jest
Od tyu zacienia
rozwinity.
konia, ustanowienie
okazuje si.
rze, nie
przednim odcinku
za przedsionek
Jeli
wedug
i
górze
a
do miejsca,
si od wyrostków bocznych przegrody nosowej. Cae wywaka
poza jej przedni czci
jest utwo-
sanie jamy nosowej ponad poziomem
zwon
i
bon
luzow. Od tych miejsc rozpoczyna si wic dopiero waciwa jama nosowa. Zarówno bona o charakterze skóry, jak
bona luzowa jest z podoem silnie zronita wyciela jam nosow, wszystkie do wntrza jej wystajce wyniosoci na zewntrz
rzone przez
i
i
i
wysunite zagbienia zupenie równo bez jakichkolwiek fadów.
Chcc opisa budow wntrza jamy nosowej, musimy rozróni w niej cian: przyrodkow, górn, doln boczn. Przyrodkowa boczne ciany zbiegaj si na przodzie pod
ktem ostrym, który tworzy uk, rozpoczynajcy si od przedniego kta nozdrzy zewntrznych
i biegncy ku górze, gdzie, rozszerzajc si, przedua si w cian górn. W tyle jama nosowa
i
ograniczona
jest
i
koci sitow
bona luzowa, wycielajca
t
i
blaszkami (ethmoturbinalia), z
cz
jamy, nie
jest
niej
wystajcemi. Poniewa
cakowicie zachowana, niepodobna
poda
przestrzeni chrzestnej
ciana przyrodkowa jamy nosowej jest na
przegrody nosowej prawie zupenie paska
równa. Dopiero w przednim
swym
czy
szczegóowego
jej
odcinku,
opisu bez uwzgldnienia czaszki.
gdzie
i
si z przegrod kostn, wygina si na zewntrz, odpowiednio do
coraz wicej ku przodowi grubiejcej przegrody nosowej kostnej. Brzegi przednie ciany przy-
rodkowej schodz si zupenie z brzegami kostnymi otworu nosowego (kostnego)
Na
linii,
przedzielajcej otwór nosowy kostny na
legoci 33
mm
od górnej
poow
przedni
i
w
czaszce.
tyln, rozpoczyna si
w
od-
ciany nosowej ze ciany przyrodkowej wychyla fad, ukowato
—
ku tyowi
fadu
tego
5
mm
jest
skierowane ku górze
Na
bony luzowej.
z
zgrubienia pod
fadu na
mm
doowi przebiegajcy, na 63
i
razie
i
mona
Brzeg jego dolny
tyowi.
wytómaczy. Nie
wpywem cinienia, poniewa wystpuje
w tym samym stopniu rozwoju.
z samej
jest
w
naczynia ylne,
niewtpliwie
zbiegaj si do
yy
które
zupenie symetrycznie po obu stronach przegrody
Górna ciana jamy nosowej
mm,
do 35
luzowa
a nawet
zachowaa
nie
Dolna ciana
wym
szlo
preparatu
czyli
w
(v.
tern miejscu
tak
s
samo
co nie
rozoon
ciemnem
koca
dolnego
nasalis post.), uchodzcej do
przednim
wicej,
i
tle
ona od-
jest
S
przegrody.
rozwinite
v.
i
to
które
sphenopalatina.
swym odcinku zwona, rozszerza si ku tyowi
dao si dokadnie stwierdzi, poniewa bona
caoci.
dno jamy nosowej
w
jest
midzy wakiem mu-
przednim odcinku
nosow na szeroko palca (mniej wicej 18 mm) cieniona. W odleod przedniego koca waka muszlowego poziom dna obnia si nagle, gdy
znajduje si szeroko rozwarte ujcie przewodu noso-podniebiennego
a przegrod
mm
goci 77
w
moe
si w
i
w
kierunku tylnego
u konia
nosowej tylnej
jakiegokolwiek
on przypadkowym, wytworzonym pod
jest
bony luzowej jest cakiem gadka. Po stronie lewej
od przegrody. Gdy pat ten przewietlimy, widzimy na jego
jasn siatk naczy, zbiegajcych si
wystaje na
i
Znaczenia tego
luzowej.
Reszta
dzielona
ostry
ma ladu
bony
Wypuklenie
ginie.
do
jest
chrzstki przegrody nie
powierzchni
sobie
znowu
dugi, który nastpnie
fadem, który zatem utworzony
nie
—
312
tern miejscu
(cluctus nasopalatinus). Nastpnie
a
twardem
ciana
na podniebieniu
dolna, rozszerzajc si, przebiega
do nozdrzy tylnych zupenie równo.
czci
Najciekawsz
jamy nosowej
jest
ciana boczna, poniewa
z niej wystaje do we-
wchowe w niej to znajduje si ujcie do zatoki szczkowej.
Zasadnicza ilo waków wchowych u ssawców wynosi wedug Blumenbacha
Schwalbego 5, do których doda trzeba jeszcze waek muszlowy (maxillotnrbinale),
nie majcy nic wspólnego z wchem. Pierwszy z waków wchowych, nasoturbinale, jest
dochodzi zazwyczaj do przedniego koca jamy nosowej, inne s mniej
najsilniej rozwinity
wntrz waek muszlowy
i
walki
i
i
i
rozwinite
mieszcz si gównie po
waków
dniczych
koci
i
sitowej,
znalaz
tak,
e
stronie
Zuckerkandl
ogólna
ilo
ich
przyrodkowej jamy nosowej.
(83)
jest
jeszcze
zmienna.
dalsze,
Prócz tych zasa-
Dla konia, tapira
nosoroca podaje
i
Zuckerkandl 8 waków, z których 3 — 4 ostatnich mieszcz si w
Brandt (9) widzia w czaszkach Rh. tichorhinus waki wchowe podaje
i
dwie
i
»numerosissimae«. Prócz tego opisuje w
które s dusze ni u Rh. javanicus. Poniewa
oznacza jako
ich
muszle,
nosoroca staruskiego
tylny, palczaste wypuklenia.
wa
ta
cz
wywnioskowa,
si prawie
z
ma
waek,
w
czaszce
w
w
i rozchodzi si o nasopozostay w bonie luzowej nosa,
i
klinowej.
ich rysunek;
ilo
po kadej stronie
opisu ich
ma-xillotiirbinale.
wycielajcej
jej
odcinek
ethmoturbinaliów. Ponieniezupena, trudno wic z tych szcztków
których tkwiy blaszki kostne
bony, jak wyej zaznaczyem,
jest
bya ilo waków wchowych.
jaka
zatoce
dokadniejszego
przyczepu nie podaje, przypuci naley,
U
czci
wystajce z bocznej
Pokrycie pierwszego z nich
zachowao
zupenoci. Tylny jego odcinek, widocznie skostniay, pozosta przy czaszce wraz
czci bony
lecy
pod
poowie dugoci
luzowej.
samem
O
ile
mona sdzi
sklepieniem
jamy nosowej
z
jamy nosowej
podstawa kostna
ukadu bony
i
wiotkiej,
pokrywaa ona
wystajcy ku doowi.
waka przedua si
dalej
Mniej wicej
ku przodowi
—
ju tylko
waka po
t sam
dorodkowej wynosi 22 mm.
szeroko, ku przodowi jednak
znajduje si na
przez
tylny
W
kt.
(9)
z
jak
wynika,
jest
powyszego
przed
sob
wyej.
Jest to
do kierunku nozdrzy zewntrznych
Koniec
i
waka
przebiegajcej
gra, wystajc z we-
tylko
i
wynika,
si
albo
jeszcze
ma
chrzestna
i
prosta
rozwin
dopiero
Poniewa
i
blaszka
takie
wzdu
dolnego
zwinita,
albo
brzegu
ju bya
znajduj si
proste blaszki
w
rozwijajc si muszl nosow (nasoturbinale)
waka muszlowego
sy-
powleczone
sam
razie jeszcze
take grub warstw
bon
tylko
te nie
luzow,
[
szkie-
l
a z przodu
U
Jf\\
]
\-S
tkanki cznej, zawierajcej
naczynia krwionone, które
Czci
(maacilloturbinale),
{f~~\
lecz
.
(concha inferior), poznalimy ju po-
chrzestna muszla
boczna chrzstki pa raseptaln ej
tym
(cartilago bas. nar. lateralis). Chrzstki
liczne
mniejszym.
pierwotnie
W
dopiero
tworzce podstaw
s
ma
ten
wiadczc o istnieniu tam muszli nosowej (nasoamliwa blaszka kostna atwo ulega zniszczeniu. Jak z rysunku
ona ku doowi i na zewntrz zawinita.
okazie staruskim jest
niej
letowe,
blaszka
i
waek
po obu stronach jamy nosowej, prawdopodobniejszem wydaje mi si tómaczenie,
metrycznie
mamy
wszym
si coraz
zawinita, lecz zostaa sztucznie spaszczona.
e
strony bocznej
i
opisu
Z
tylko nieco zgrubiaa.
Od
nosoroców wida zazwyczaj
czaszce
turbinale), która jako cienka
Brandta
staje
stojcej prostopadle
linii,
ich
wntrznej strony koci nosowych
ona,
dajca si skalpelem wypreparowa. Szeroko
jako cieniutka blaszka chrzestna, nie
stronie
—
313
r
uwidoczniaj
si jako drobne otworki na przekrojach. Skutkiem
tego
waek ma
rozmiary znacznie wiksze,
ni
przypuszczaby naleao z rozmiarów chrzstek.
Waek
ten zajmuje
nosowej,
a
w
te
mianowicie
ca cian
jest
na
najszerszem miejscu na 60
EY c.
d.
boczn jamy
242
mm
mm
wysoki
szematyczne przekroje przez
muszlowy.
waek
dugi,
i
mm
40
szeroki. Jego przedni koniec
zgrubiay
koczy si prawie na wysokoci przedniego kta nozdrzy zewntrznych. Ksztatem przypomina maczug z boków spaszczon. Zewntrzn stron spaszczon waek ten jest zronity
z boczn cian jamy nosowej, a nawet ze znacznym odcinkiem chrzstek skrzy dlasty eh,
z ich dolnym brzegiem
mianowicie
tylnego
ukowato wycitym.
Dalej ku tyowi,
a to na
obramowania otworu nosowego kostnego, zmniejsza si maczugowate
wysokoci
zgrubienie, mia-
waek wydua si spaszcza, majc tylko 23 mm wysokoci a 5 mm gruboci. Darównolegle do paszczyzny dna jamy nosowej ku tyowi, a w kocu
lej waek ten biegnie
rozszerza
gubi si w cianie bocznej. W caej swej dugoci jest on poczony ze cian
boczn. Poczenie to nie znajduje si w samym rodku szerokoci waka, lecz bliej jego
brzegu dolnego, skutkiem czego wytwarza si midzy wakiem a cian boczn od strony
grzbietnej rowek gbszy, ni od strony brzusznej. W miejscu, gdzie zgrubiay koniec przedni
przedua si w
tyln, prosto biegnc^ rowek grzbietny wygina si na zewntrz, tworzc poza wygiciem do obszerne, z góry otwarte zagbienie, w swej czci gbszej za
wnika na dugo ostatniego czona palca
przedua si w kierunku prostym ku przodowi
w gb maczugowatego koca waka. Gdybymy wykonali przekroje poprzeczne przez waek
nowicie
i
i
cz
i
muszlowy, otrzymalibymy, patrzc
krojów, któreby szematycznie
WYKOPALISKA STARUSKIE
w
od przodu do jamy nosowej strony prawej, szereg prze-
nastpujcy sposób si przedstawiay:
1-szy
byby przekrojem
40
—
sam koniec wystajcy waka,
przez
bienia
2-gi przez koniec
dwa zag-
maczugowaty,
3-ci przez
miejscu,
pokrywajca go bona
4-ty przez prosty odcinek waka.
i
kocem waka w
Pod przednim maczugowatym
luzowa zawija si ku doowi (w kierunku
w
który
—
314
w
preparacie istnieje
cz
oczodole
w
si
waka muszlowego
do
si ujcie przewodu zowego,
w
Podwójne otwory zowe
si do jamy nosowej,
który dostawszy
jeden przewód,
stronie bocznej równolegle
przedsionka), znajduje
dugoci.
caej swej
gdzie
uchodzi na jego
i
czaszce przy
po
biegnie
kocu otworem
na 4
jej
mm
szerokim, pokrytym zwieszajcym si fadem bony luzowej.
kocu waka muszlowego
Ujcie zatoki szczkowej mieci si na tylnym
cz
tam, gdzie
cian boczn jamy nosowej. Znajduje si ono
midzy cian a wakiem przedstawia szpar na
wystajca waka zlewa si ze
kocu
na
wicie
rowka grzbietnego
szerok, skonie ustawion.
Szpara
Dokadniejszego opisu
kiem.
byaby wic od
ta
poda
otworu
tego
bya
miejscu po obu stronach
i
nie
miano-
20
mm
przykryta
wa-
mona, gdy bona luzowa w
tern
strony przyrodkowej
rozerwana.
Uwagi nad przegrod nosow.
Jak z powyszego opisu wynika, przegroda nosowa nosoroca Staruskiego
jtkiem przedniego
tylko odcinka kostnego
nowicie czy ta przegroda
zupenie chrzestn. Poniewa
uwaa
kostn, czy chrzestn,
jest
cech systematycznych, przeto zajmiemy si obszerniej
t
Dotychczas nie posiadamy adnej pewnoci co do
roca wochatego
ra si
z
dzie
i
czaszk nosoroca
a podstawowe
jeszcze
nosoroca
zbodoach. Z
uwaam
co
dym wieku
w
czci
chwili,
w
w
zbów
korony ostatnich
osobników
z najwaniejszych
której przegroda
Brandta.
w
u noso-
mona
Jak Pallas
s
czaszce
opie-
pierwszym rz(55, 56)
jeszcze dobrze
trzonowych górnych,
mao
startych,
wielko nosoroca dowodzi, e byo to zwierz
Pallas
Brandt wyranie zaznaczaj, jest jeszcze
drugiej strony
jak
i
Czci
boczne
wan, wiadczc
koca
przedniego
równie o stosunkowo mo-
przegrody,
nad Wilui skostniae, nie zrosy si jednak jeszcze z
z
wy-
przegrody, mia-
tym wzgldzie
byo mode, gdy szwy na
za okoliczno bardzo
tego osobnika.
widzimy u
to
przez
z
spraw
Dlatego
kostnieje.
opisanego
Wilui,
zwierz
si jako jedna
porównaniach z czaszkami innemi, a
i
nad
Przegroda nosowa,
dorose.
ruchoma,
z
zaznaczaj,
(9)
widoczne,
ju
na przypuszczeniach
tylko
Brandt
tkwi
(Rh. antiuitatis)
jako
bya
starszych.
cho byy w
komi
Za wiekiem modszym przemawia
czaszce
nosowemi, jak
w kocu
to
niezupene
skostnienie samej przegrody.
Drugi
skiego
dzenie
(18)
okaz
i
syberyjski,
Schrencka
(68)
moemy
koci
nad rzeki
tego
osobnika
tutaj
Jany,
take stosunkowo modym.
podstaw kostnych rogów
nad Jany równaby si wedug
nie
z
równie na niezupenie skostniaej przegrodzie
daniu sabo rozwinitych
z
pochodzcy
Schrencka
i
by wedug
Czerski
zdania
Czer-
opiera swoje twier-
w tylnej czci, a Schrenck na bamao startych koron zbów. Nosoroec
wiekiem nosorocowi z nad
uwzgldnia, poniewa
nie
Wilui.
Mimo
to
zbadano wcale poszczególnych
jego czaszki.
Dla lepszego zoryentowania si
stosunku
do czaszki,
czaszki dyluwialnych
wypoyczyem
nosoroców.
w
ukadzie badanych przezemnie
z gabinetu
geologicznego
Jedna, znajdujca
czci mikkich
tutejszego
si ju od dawna
w
Uniwersytetu
i
ich
dwie
gabinecie, pochodzi
—
koo Radowa, druga przechowana tame
z Woli Przemykowskiej
s
z okolic Buczacza. Obie te czaszki
Obie
ma
drugiej z nich nie ulega
s
czaszka niewtpliwie do osobnika starszego.
istnieje
tylko z przodu czaszki
drugiej
znacznie wiksze
zb
piero ostatni
t
Z
w
w
z Fraskati
nickich
(dugo
gub. kijowskiej.
mogem
Przemykowskiej, poniewa
w
pochodzc
co do wieku zgadza
s
w
mao
starte
tym-
ma
rozmiary od
modsz
jest
wykluwajcy si
i
od
do-
zupenie ruchomy.
jest jeszcze
w
zbiorach
hr.
si najzupeniej z czaszk
cakiem wyrane a
Otó
wykucia.
okresie
jej
ta
Bra-
brzegu rzeki Rosi pod Biaocerkwi
z nad
wszystkie szwy
niej
szczki górnej znajduje si dopiero
nosow w
stosunkowo
przypadkowo porówna inn, znajdujc si
czaszka
ta
zby
szwy,
Warszawie a
Otó
czaszki, to oznaczenie
770 mm), a przytem o wiele
wynosi
jej
naleaa
starte,
poniewa przegroda nosowa kostna
usprawiedliwione,
Nadto kostny kawaek przegrody
trzonowy.
czaszk
Co do pierwszej
naley
o budowie dla tego
pod kocami koci nosowych, a caa czaszka
dowodz niezronite
czego
by
mogoby
czasowe jako Rh. Merckii
zby
i
zby mocno
niewidoczne a
e
adnej wtpliwoci,
zupenie skostnia przegrod
Poniewa szwy
gatunku charakterystycznej.
dopiero od lat kilku, pochodzi
bardzo dobrze zachowane, brak im tylko dolnej szczki
byy nazwane Rh. Merckii. Co do
do gatunku Rh. antiquitatis, bo
niej,
—
315
ostatni
czaszka
ta
zb
z Woli
trzonowy
miaa przegrod
dugoci ju zupenie skostnia
nieruchom, a tylko szczelina, znajdujca si midzy bocznemi czciami przegrody a komi nosowemi, wiadczya, e zrost
midzy temi komi nie by jeszcze cakowity. Z tych wic czaszek najstarsz jest czaszka
ewentualnie
nosoroca z Buczacza; do modszych osobników naley czaszka z nad Wilui
take z nad Jany, cokolwiek modsze za s czaszki z Biaocerkwi i Woli, a najmodsza
z nich jest czaszka staruska, poniewa zachoway si w niej jeszcze zby mleczne, a kocaej swej
i
i
rona
ostatniego
zba
trzonowego
górnego
wielka rónica wieku chyba nie zachodzi
i
zwaszcza
Staruni,
w
rónice
kadego
roca z
za pomidzy
tkwi
w
jeszcze
pomidzy czaszkami
trzema ostatniemi,
Woli,
przegrody
chocia obie
kostnej u
s
nosoroca
z
nad
Wilui, Biaocerkwi, Woli
widzimy
Biaocerkwi a brak
jej
si.
do rónych
tak
znaczne
w
czaszce noso-
równego wieku.
Pierwszem pytaniem, które si wobec tych rónic nasuwa, byoby:
czaszki
ju
Przedewszystkiem zastanowi musi
budowie przegrody nosowej u tych czaszek!
istnienie
z
jednak
a
Prawdopodobnie zbyt
zbodole.
gatunków,
do gatunku Rh. Merckii?
a mianowicie
Prócz
wielu
czy
czaszka z
innych
Woli
i
czy nie
ze Staruni
nale
te
nie odnosi
rónicych Rh. antiuitatis od
najwaniejszych jest budowa zbów.
cech,
Rh. Merckii, podawanych przez rónych badaczów, jedn
z
ni typowe okazy gatunku Rh. Merckii. To ul a (77), który zbada przesane mu odlewy tych zbów, wyraa si
o tej czaszce w sposób nastpujcy: »Ich m o eh te nach allem den Schadelrest von
Przemykowska trotz der Kleinheit der Zahne ais zu Rhinoceros antiuitatis
gehórig betrachten, vielleicht wird dabei an eine gewisse Variation z u
Otó
czaszka z Woli Przemykowskiej
ma zby
odmiennie zbudowane
e nie wszystkie osobniki gatunku Rh. antiuitatis
posiaday przegrod zupenie skostnia e wród nich mogy istnie take odmiany, u których
za chrzestn. W kadym razie istnietylko przednia cz przegrody bya skostnia, reszta
denken
sein«.
Wynikaoby
z tego,
i
jej
nie lub nieistnienie cakowitej przegrody skostniaej nie rozstrzyga pytania, czy
by
dany okaz
ma
Merckii? To te Schroeder (70)
przy oznaczeniu wykopanych czaszek nosoroców gówny nacisk kadzie na ksztat zbów.
zaliczony do gatunku Rh. antiuitatis, czy do Rh.
—
wzgldu na jako
bez
albo wcale
kostna,
len
przegrody.
niema,
jej
w
skania si
tem pewna
e
Brehm
rosn, a
to
w cigu
W
u form kopalnych wzrost
i
w pierwszych
mm na wysoko a
8-ym roku ycia nosoroec
do 13-go roku, jako kresu swego
dalej
w
roców, trzymanych
w
niewoli
do 20
Europie
wzrostu.
30
i
czaszk jako przynaco wiemy o wzrocie
z tego,
lat,
a
mm
150
szybko
dugo.
na
redniego wzrostu,
jest
Zaobserwowano
w
do
trwa
do
miesicach
nosoroce
miesica przecitnie o 130
niej wzrastanie postpuje wolniej.
ronie jeszcze
i
(12) mianowicie podaje,
uwaa t
poniewa
racya,
nosoroców wspóczesnych, przypuszcza naley,
dugo.
czciowo
czaszce kopalnej istnieje przegroda albo
Schroeder
to
do osobnika modego. Jest
w
ile
—
316
ale
u noso-
to
nawet do
Indyach
Pó-
45
lat.
—
Wedug Brehm a nosoroec yje do 80 100 lat.
Skoro wic wzrost u nosoroców wspóczesnych odbywa si w
pie
w
(np.
porównaniu z koniem),
przypuci przynajmniej
trzeba
czciej wród jednego
i
taki sam,
wobec potniejszych
kopalnych
dla
to
jeli nie
wikszy okres
penie skostnia, natrafi na okazy, znajdujce si jeszcze
Wród
przegrod niezupenie skostnia.
wykopano
które z biegiem czasu
byy znale si
czaszki
cz
tylna przegrody
Brandt
der
(9)
bya
w kadym
e
twierdzi,
orodków w
podniebieniem;
dym
w
i
posiadajce
nosoroców wochatych,
niemal zbiorze,
powinnyby
Tymczasem
albo z
tego rodzaju jak czaszka z
tak
nie
przegrod chrze-
nad
w
Wilui,
której
jeszcze chrzestna.
ku tyowi, Schroe-
kostnienie przegrody postpuje od przodu
(69) natomiast jest nieco innego zdania;
kilku
póniejszym wieku zu-
rozmaitym stopniu skostnia.
wyjtków naley czaszka
stn, a do rzadkich
i
w
z przegrod
si
rozmiarów
Monaby wic
okresie wzrostu
spotyka si tylko czaszki albo z przegrod zupenie skostnia,
jest;
lub
w
niezliczonych czaszek
tych
które znajduj
i
w
ich
wzrastania.
samego gatunku z przegrod nosow,
tego
powolnem tem-
tak
przegrodzie,
które
wedug
dopiero
przednim odcinku przegrody
niego kostnienie rozchodzio
póniej zrastaj si z
wedug
niego kostnienie
si z jednego
komi
nosowemi
wystpowao w
ka-
ni w reszcie przegrody. Jeli wic jaki nosoroec kopalny nie posiada przegrody (Schroeder opiera si na jednym z okazów przez niego badanych), to mona sobie brak przegrody wytómaczy tem, e kostnienie, rozprzestrzeniajce si
z orodków kostnienia wród przegrody, nie dosigo jeszcze koci nosowych.
Na poparcie tego twierdzenia Schroedera niema dotd dostatecznych dowodów.
W
razie
czaszce
wczeniej
z
intenzywniej,
i
nad Wilui znajduje si luka mniej wicej
za
peniona koci, reszta
w
Gdyby
choma.
przegrody
przegrodzie
wierajce naczynia krwionone
nie
uwaam,
lecem
koci.
przy
to
przegroda
samym
w
brzegu,
Tymczasem niema
jest
czaszki
i
staruskiej
miejscach,
by
powinna
tu ani
ladu
nej
kostnej
i
grody
jest
cznej. Poniewa
w
w
i
kostnienia,
ogólnoci podlegaa skostnieniu.
ona chrzestna, wystpuje
tylko
w
czesnych, jak np. u Rh. sumatrensis
tylnego odcinka,
Mimoto przegroda
opisane
dwa
uznano jako orodki
zwaszcza
spojona
ze
w
sklepieniem
wic
trudno przypuci,
wy-
ta jest ru-
za-
kostnienia, za jakie ich
czaszki
do
rozmiarów,
prowizoryczn
Brzeg górny przegrody
wida take na
nie
miejsca szorstkie,
górnem, znacznych
od sklepienia oddzielony
okazie staruskim nie
adnych ladów
wyej
takiego spojenia.
utworzony z chrzstki wcale niezmienionej
tkanki
zupenie skostniaa.
beleczki kostne,
tych
w rodku
jest
gadki,
znaczn warstw
granicy przegrody chrzest-
aby
cz
Skostnienie przegrody u form,
chrzestna
prze-
u których zazwyczaj
pónym wieku, nawet u nosoroców wspówedug bada To uli (75). Majc przed sob czaszki
bardzo
—
w
kopalne,
których
braku skostnienia przypisa jedynie
porównujemy ze sob czaszki
jeli
okolicznoci, na które
Brzeg przedni
opatrzony rowkiem,
w których jest ona niezupenie
modemu ich wiekowi, zwaszcza
niema zupenie przegrody, albo
albo
moemy
skostnia, nie
—
317
z Woli
Zachodz
Biaocerkwi.
i
w
np.
przegrody
nosoroca staruskiego,
chrzestnej
którego przebieg
uwidocznia
ryc.
E
W
1.
W
w
tern
miejscu
Prawie zupenie
taki
sam kontur brzegu
z chrzestnym.
kostnego
w
take w
przegrody, jak
si
duje
to
niema
Biaocerkwi,
z
jak
wyej opisaem,
jest
rowek ten wchodzi odpowie-
Niezabitowskiego.
czaszce
zapewne jeszcze inne
chciabym zwróci uwag.
dnio wypuklony brzeg tylny kostnego odcinka przegrody, jak
podanej przez
tu
wynika z ryciny
czaszki,
czaszkach z zupenie kostn przegrod nosow, jak
najmniejszego
ladu
zrostu
odcinka
tylnego odcinka kostnego
okazie staruskim, znaj-
czaszce z Woli
E 2).
(ryc.
Jeli zestawimy kontur brzegu przedniego
przegrody
z
czaszki
schodz
nie
w
tylnym
z Woli,
odcinka
e
widzimy,
si
staruskiej
czaszki
chrzestnej
brzegiem
kostnego
wprawdzie
e
dokadnie,
jednak
maj ten sam przebieg. Nadto
znajdujemy w górnym odcinku zaokrglonego brzegu tylnego w czaszce z Woli
w rodku rowek, który najzupeniej odzasadzie
powiada wzniesieniu rodkowemu, wysta-
jcemu
i
rodka rowka na przednim
ze
górnym
brzegu
przegrody
Zreszt
czaszki staruskiej.
ym
tylnym
brzegu
chrzestnej
zna
odcinka
na
ca-
kostnego
czaszki z Woli dokadnie granic, do której
dochodzia chrzstka chrzestnej cz-
ci
przegrody.
Do
tej
1. KONTUR BEZEGU
PRZEDNIEGO PRZEGRODY
NOSOWEJ CHRZESTNEJ NOSOROCA ZE STARUNI.
KONTUR BRZEGU TYLNEGO PRZEGRODY NOSOWEJ
KOSTNEJ CZASZKI Z WOLI PRZEMYKOWSKIEJ.
RYC. E.
koci
granicy brzeg
2.
jest
chropowaty
czastej,
i
ma wygld koci gb-
poza
t za granic ko jest gadka.
Nie
wchodzc
ruskiego, której nie
nie naley,
pragn
bynajmniej
mog
tylko
si podj,
e
w
Mayera
(41),
czaszki
Brandta
i
tylko 5
czaszki
przed sob,
przy oznaczeniu
budow
Touli
(11),
dyluwium europejskiem istniao
trzeba
z
(75,
76, 78)
chus
i
inne
nale
jak
do jednego z tych
mianowicie
w
tym samym
s
tylko
stopniu,
zby
w
Po gruntownych badaokazao
(70)
si,
gatunków nosoroców, mianowicie Rh. Merckii,
i
Rh. antiuitatis
i
e
wszyst-
Rh. leptorhinus, Rh. megarhinus, Rh. hemiteu5 wymienionych.
uitatis, etrtiscus, hundsheimensis miay przegrod
Rh. kronstadtensis znane
a co zreszt do mnie
Schroedera
i
Sta-
nosoroca ze Staruni liczy
przegrody nosowej.
Rh. etruscus, Rh. hundsheimensis, Rh. kronstadtensis
kie inne dawniej opisywane gatunki,
przynalenoci nosoroca
systematycznej
majc
nie
e
zaznaczy,
si z ogromnymi rozmiarami
niach
w spraw
i
nosow
niektóre koci),
jakim widzimy
Wród
w
tych gatunków
zupenie skostnia
za
Rh. Merckii
czaszce z Woli
i
tylko
Rh. anti(z
gatunku
czciowo,
ze Staruni.
—
—
318
Tymczasem pojawiaj si jeszcze
w nowszych czasach opisy czaszek, które z powodu braku zupenego lub czciowego przegrody oznaczane bywaj jedn z dawniejszych
nazw jako osobny gatunek, nie dajcy si na razie pod tamte podcign. Tak oznaczya
i
Mary a
Pawowa
wa
posiaday wcale przegrody nosowej.
nie
widoczne szwy,
uitatis,
druga
zna
czaszki te
z
z Kijowa,
s
zupenie
mimo braku
na
przypuszczenia
te
(69)
e
Jedna z nich pochodzi z Moskwy
szwy
której
sdzi,
fotografii,
opiera
przynalene do gatunku Rh. leptorhinus, ponie-
(57) dwie czaszki jako
zatarte.
badaniach
czaszki
maj
nalecej niewtpliwie do Rh. antiguitatis, poniewa zby
budow
gatunku
gdy
modego,
osobnika
to
i
ostatni
zb
der przepiowa
Przegroda
jest kostna.
koniec koci nosowych.
jest
ruchoma
Twierdzi on,
e
i
cz
prze-
odpada zupenie, gdy Schroeto,
czego dokona sztucznie, mia-
i
moe si take
mianowicie przegroda niezronita z komi nosowemi moe si wymogy powsta Rh. leptorhini, które opisaa Pawowa. O ile z ryciny
w
kruszy.
W ten sposób
Schroedera
(69)
ma,
uamkiem
duy
wcale nadtarty.
poczona
zdarza
sunkowo
Turyngii,
Póssneck brak koci
z
z niemi
jest
przemiany czaszki gatunku Rh. tichorhinus na Rh. leptorhinus,
jest tylko
w
Póssneck
nowicie
przyrodzie,
który
(70),
charakterystyczn dla tego
czaszce
ta
grody nosowej, która
z
jeszcze
gatunku Rh. anti-
do
trzonowy nie
byaby w równym wieku z czaszk z Woli. W
midzyszczkowych, zachoway si natomiast koci nosowe
Czaszka
Schroeder
nale
przegrody
ma
i
wida, kawaek przegrody, który
w
czaszce z Póssneck jeszcze si utrzy-
Uamek
istniejcej dawniej cakowitej przegrody kostnej.
ten jest sto-
o brzegach nierównych, nie zosLa dokadniej opisany przez Schroedera. Czaszka
byaby podobn do czaszki z nad Wilui.
Równie oznaczy S eh we der (71) czaszk, pochodzc z Muromu nad Ok jako
przynalen do gatunku Rh. leptorhinus, poniewa nie posiadaa skostniaej przegrody nosowej
naleaa do najwikszych, dotychczas znanych czaszek kopalnych nosoroców. Mimo
róniaby si zatem od
ta
czaszki z Woli
Staruni, a
i
i
Schroeder (69), którzy widzieli fotografi
Pohlig
naley do modego osobnika gatunku Rh. tichorhinus.
to
Z powyszego
opisany
w
tej
i
i
dobrze
oznaczony,
cz
których kostna
zestawienia
krótkiego
przegrody
krglony, jak czaszka ze Staruni
ska, kijowska
i
do
jest
muromska
s
i
ma
wynika,
szczupy.
takie
Woli,
i
e
Mamy
czaszki,
sdz,
e
czaszka ta
materya porównawczy, o
tylko czaszki gatunku
same ksztaty
i
nawet
taki
zosta!
ile
Rh. Merckii,
sam brzeg
tylny zao-
jeszcze czaszki bez przegrody, które jak moskiew-
oznaczone jako przynalene do Rh. leptorhinus.
Pawowa,
w
W
czaszce
daa si wykaza,
pomimo e szwy w czaszce byy zatarte, a zatem bya starsz. wiadczyoby to o bardzo
lunem poczeniu przegrody z komi czaszki, które dla Rh. tichorhinus nawet we wczesnym wieku jest niezwyke. Nie jest jednak wykluczone, e wanie te czaszki bez przegrody
miay tylko przegrod kostn od przodu, która ze zniszczeniem koci midzyszczkowych lub
kijowskiej przegroda nosowa,
jak podaje
nawet
ladach
nie
i
po uszkodzeniu koci nosowych odpada.
Poniewa
tak
i
brzeg
samo si zachowuje
Woli
wyróni
wicie kostnieje.
em
tylny
i
uzna
W
tern
przygodnie na
jak
je
w
odcinka kostnego
przegrody
czaszkach Rh. Merckii,
jako
w
sdz,
czaszkach
e
ze
Staruni
naley czaszk ze
i
Woli
Staruni
przynalene do osobników, u których przegroda niecako-
mniemaniu utrwalio mnie jeszcze jedno spostrzeenie, które uczyni-
lemieszu
fvomerJ.
—
mogc
Nie
prosiem
zda
sobie
—
319
sprawy z pooenia przegrody nosowej u nosoroca staruskiego,
listownie o wyjanienie, jaki
ma
W
ksztat lemiesz.
odpowiedzi przesa mi
o-
prof.
mnicki uprzejmie lemiesz okazu staruskiego, który odrazu
spraw wyjani. Porównujc ten
wida pewne rónice w jego pooeniu kszta-
lemiesz z lemieszem gatunku Rh. tichorhinus,
cie.
Lemiesz staruski
w swym
jest
i
odcinku tylnym utworzony z cienkiej blaszki kostnej, ry-
w
nienkowato zgitej jak u nosoroca wochatego,
spaszczonym
cinek rynienkowaty tworzy ze
kt
przednim
za
spaszcza si
kocem
tpy. Spaszczonym
i
Od-
grubieje.
przednim przy-
Od strony górnej nie zna tego ktowego zgicia, dno rynienki
ukowato zgite ku przodowi, tak jak
brzeg dolny przegrody chrzestnej.
czaszce Rh. tichorhinus z Buczacza dolny brzeg przegrody jak i do niej przylegajce
lega do podniebienia twardego.
biegnie
W
lekko
i
biegn
resztki lemiesza
kt
niebieniem
w
prostym kierunku ku przodowi, wskutek czego tworzyyby z podgdyby ze nie wystawa
znaczny grzebie, podpierajcy lemiesz
do
ostry,
mógby si wytworzy pod lemieszem stapóniejszym wieku, poniewa szerok podstaw przylega do podniebienia.
przegrod. Taki podpierajcy grzebie kostny nie
i
ruskim nawet
w
Nawiasem dodaj,
e
lemiesz staruski da
Gdyby lemiesz
z Woli.
nie
by kostk
do odrónienia czaszek.
cha, przydatna
odrónienia czaszki ze Staruni
Z nosoroca zachowaa
gow, dalej
ciaa. Wosów w
krywajca
boku
skóra
tak czsto
Otó
i
rogi (integumentum,
si,
mm,
caej
lewej nogi
Niezabitowski
za 03 — 05
mniejsze
aden
z których nie pozosta
lad, ani
Na pierwszy rzut oka
daj powysze opisy. Dopiero
zachowuj si
miejscach
jednako.
zagbienia
niezmiernie wyrane.
suy
mógby
pili
omnicki
ju
jak to
wany, a to dziki obecnoci woreczkowatych
1
to
jako
wana
ce-
przedniej
i
et cornua).
pokrótce
(36)
opisa,
skóra,
na 250 cm dugi pat
po-
z lewego
skórze nie byo.
Opis ten uzupenia
posiadaj
ginc,
zachowanie si lemiesza skania mnie do
to
i
Woli od typowego Rh. antiuitatis.
i
wosy
Skóra,
si prawie zupenie dokadnie dostosowa do czaszki
s
W
mm
w
(47),
dodajc,
S
rednicy.
w
skórze, ani
i
to
jej
zagbienia
a
w
wykazao,
innych jeszcze
dokach tych wanie miejsc tkwi
wiksze
z których
pczków wosów,
dla
ma wygld
e
(tab.
jeszcze
jaki po-
taki,
nie wszystkie
skóra zupenie gadka bez ladu
lekko zaznaczone,
szagryno-
otoczeniu.
zakonserwowana
dokadniejsze zbadanie
jest
ma wygld
skóra
zagbie, rzdami uoonych,
skóra wypchana
Miejscami
e
czci
jej
w
zagbie,
LXII, ryc. 22)
innych
s
one
pczki wosów, które
s
doka uamane. Niema mojem zdaniem wtpliwoci i
w miejscach, gdzie wosy wypady, delikatna rzeba powierzchni zatara si albo zupenie,
albo prawie zupenie, a zachowaa si tylko w tych miejscach, w których utrzymay si
jeszcze wosy. Do wygadzenia skóry w niektórych miejscach przyczyniy si prawdopodobnie
przewanie przy samem ujciu
jeszcze
ze
warunki zewntrzne, jak sprasowanie skóry pod
skór wykonane
poczwszy od wydobycia
zabiegi,
,
,
jej
,
wpywem
cinienia ziemi
ze szybu
a
do
jej
i
rozmaite
wypchania
i
za-
konserwowania.
Opis powierzchni skóry, który podaj, opiera si gównie na kawaku,
w
okolicy prawego policzka.
wieray pczki wosów. Ta
W
cz
tern
wanie
miejscu
skóry odpowiada
wycitym
z
zagbienia byy najwyraniejsze
wygldem swym
najzupeniej opisom
gowy
i
za-
i
ry-
—
cinom,
podanym
rycina
w
W
w
pracach Pal las a (56)
'),
Brandta
Schrencka, wykonana drog
pracy
zagbienia
w
—
320
skórze, ich rozmieszczenie
(9)
Schrencka
i
fotograficzn,
Zwaszcza
(68).
rozpozna
pozwala dokadnie
uoenie.
i
porównaniu ze skór mamuta, która
prawie gadka,
jest
powierzchnia skóry noso-
roca ma wygld chropowaty, przypominajcy stolarsk raszpl. Ju Brandt (9) zauway,
skór pokrywaj mae wzniesienia, midzy któremi znajduj si zagbienia. Bzut oka
na skór (tab. LXII, ryc. 22) poucza nas, e wzniesienia powstaj w ten sposób, i doki
nie zagbiaj si w skór prostopadle do jej powierzchni, lecz pod ktem ostrym, przewanie
w kierunku brzuszno - grzbietnym. Skutkiem tego ciana zewntrzna czyli grzbietna kadego
zagbienia wznosi si cokolwiek ponad powierzchni skóry, tworzc nad samym dokiem
brzeg ukowato zawieszony. Zagbienia s uoone miejscami w bardzo regularnych szeregach
e
w
e
ten sposób,
zagbienie jednego szeregu przypada ponad dwoma zagbieniami nast-
pnego szeregu.
Otwory doków
waa
rozmaitej wielkoci nietylko
ciy si na wargach
i
x
od siebie oddalone przecitnie o
samej okolicy skóry;
tej
i
Schrenck,
s
w
/2
mm.
S
rozmaitych okolicach,
one, jak to
lecz
take
ju
w
zau-
jednej
nadto wydaje si Schrenckowi, jakoby najwiksze zagbienia mie-
na skórze midzy ramionami szczki
dolnej.
Bónice
w
wymiarach
s
wahaj si wedug bada Niezabitowskiego (47), które w zupewicej od siebie oddalone
noci potwierdzam, midzy 1 — 0'3 mm, a na wargach s wiksze
Aby mie pojcie o gstoci uoenia zagbie, staraem si na kawaku skóry z pobardzo znaczne
istotnie
i
i
liczka obliczy,
na
ich przypada
ile
1
centymetr kwadratowy. Wyniki tych oblicze, z powodu
niezupenie równej powierzchni skóry,
dao 50
— 60
W
zagbie
na
1
wahay si w pewnych
przecitnie przypa-
granicach;
cm.
wosów zagbienia wydaj si zupenie pytkie, ale na
przekrojach pod mikroskopem wida, e przeduaj si jeszcze dalej wgb w ksztacie zupenie zacinitego przewodu na 2 — 3 mm dugiego, przebiegajcego w tym samym skonym
miejscach
kierunku, co doek.
i
ogooconych
W
z
miejscach,
zachoway si
gdzie
jeszcze wosy,
wypeniaj one doek
przeduenie, skutkiem tego rozszerzone.
jego
Powyszy
opis powierzchni
wyjtkiem warg,
rego, z
do skóry, pozbawionej naskórka, z któ-
nigdzie nie pozostao ani ladu.
ków byyby prawdopodobnie
U
skóry odnosi si
Gdyby naskórek
istnia, otworki
do-
nieco zacienione, ale natomiast wyraniejsze.
zoony z komórek,
których granice
jdro dopiero po wielokrotnych usiowaniach udao mu si uwidoczni.
W zasuszonym kawaku skóry nosoroca z nad Jany wymierzyem jego grubo na 48 80
nosoroca
z
nad Wilui znalaz
Brandt
(9)
naskórek
cienki,
i
—
Nie
jednak
jest
e
wykluczonem,
zuszczyy si warstwy powierzchniowe.
skóry z zewntrznej strony warg nosoroca staruskiego, gdzie
wida wyranie,
nice
a
we
s
e
skada si
zupenie wyrane.
wszystkich
widoczne
z
przekrojach
jeszcze naskórek,
wikszej iloci warstw komórek nabonkowych, których gra-
Gbsze
jest
zachowa si
Na
v-.
komórki
miejsce
s
nieco
janiejsze,
wysze, powierzchowne
wyranie odgraniczone,
za
spaszczone,
które odpowiada
istniejcemu tam niegdy jdru.
x
)
p. A.
Praca Pallasa nie
Mierzejewski
w
bya mi dostpn; znam
Petersburgu, za co
mu
j
tylko
serdecznie dzikuj.
z
wycigów,
które
wygotowa
dla
mnie
—
Budowa skóry waciwej
przewanie uszkodzona,
si
w
tylko
—
321
nie przedstawia
si ttnic
Grubo
yy.
i
Janiejsze,
dobrze
ograniczone
wókien
z grubych
Tu
przewanie równolegle do powierzchni skóry przebiegajcych.
jc
jest
na wargach widoczne byy stokowate brodawki, wychylajce
Warstwa siateczkowata skada si
stron naskórka.
Warstwa brodawkowa
nic osobliwego.
i
wida rozgazia-
owdzie
wród
miejsca
klejodajnych,
przypominaj
tkanki,
—
waciwej wynosi przecitnie 6 7 mm.
O skórze waciwej okazu z nad Wilui podaje Pallas (56), e »corium substantiae est tenacissimae fi rosa e, corio arte calceamentorum soleis durato
elastyczna, a na
similis«, a Brandt (9) pisze, e skóra bya miejscami do spoista
przekrojach mikroskopowych widoczne byy krzyujce si wókna tkanki cznej, komórki
jdra.
skóry
i
tuszczowe
i
naczynia.
wyej wymienionych zasuszonych kawaków skóry skóry, pokrywajcej wargi,
przewód
do porównania skór, wycielajc otwór nosowy
miaem jeszcze do dyspozycyi
uszny. Naskórek by w tych miejscach zniszczony, a skóra waciwa miaa najwyej poow
Prócz
i
i
i
gruboci skóry, pokrywajcej ciao. Jak na ogó
s
zagbienia, które jednak
powierzchnia skóry
dalone, a
wic
w
w
skórze, tak
Mimo
bardzo mae.
s
to
ni w
skórze.
Na
w
skórze nosa
goem
one widoczne
S
tych miejscach jest zupenie gadka.
rzadziej rozstawione,
i
one na 2
i
ucha istniej
okiem,
mm
poniewa
od siebie od-
przekrojach mikroskopowych wida,
e
wród ma-
kadego zagbienia wystaje jeden bardzo may wos, znikajcy prawie zupenie
ych woreczków gruczoowych, które uchodz do szyjki torebki wosowej. Zaznaczy
naley, e wosy w tych miejscach stoj prawie prostopadle do powierzchni skóry.
jeszcze
w
skórze
z
Wosy.
Woski, które przy dokadniejszem badaniu znalazy si
przedsionka nosa
i
w
w
wargach,
przewodzie ucha zewntrznego, nie dozwalay jeszcze na wyprowadzenie
wniosków co do ogólnego uwosienia nosoroca staruskiego, poniewa byy
rozmaitej barwy. Odnalezienie wosów w samej skórze usuwa dobardzo nieliczne, drobne
piero te wtpliwoci i daje nam pojcie o zewntrznym wygldzie nosoroca.
jakichkolwiek
i
Ju Pallas
(56)
wspomina,
e
wosy u nosoroca
z
nad
Wilui,
miejscami bardzo
Brandt (9) podaje, e
wicej wosów, z których dusze znajduj
wosy s ustawione grupami, zoonemi z 20
si w rodku, krótsze za na obwodzie. Grupy te mieszcz si w maych woreczkach, bez
porzdku po skórze rozsianych. Ustawienie wosów w pczkach uwaa Brandt (10) za tak
wane, e przezwa nosoroca wochatego »buschelhaariges Nashorn«. S c h r e n c k (6 8)
stwierdzi obecno pczków równie u nosoroca z nad Jany, u którego skadaj si one
liczne,
wystpoway pczkami
ze skóry (fasclculatim nascentes)
,
a
i
z 30 do
40 wosów, bardzo
dego pczka,
tego
s
skrcone
i
blizko siebie stojcych.
ze
sob
Czerski
jest wedug
popltane.
nosoroca byy pczkami ustawione, co
roca
Wosy, mieszczce si na obwodzie
ka-
(18)
podkrela równie,
e
niego
cech znamienn
dla noso-
wosy
kopalnego.
Wedug de Meijerea (39) wosy nosoroca z nad Wilui tworzyyby »prawdziwe
pczki«, pod którto nazw rozumie on te przypadki, w których kilka wosów wystaje z jednego wspólnego otworku skóry.
Same pczki byyby u
tego gatunku
»bez
porzdku
po
skórze rozsiane*.
skór nosoroca staruskiego goem okiem, wtedy obecno zagbie
skórze wskazuje na istnienie pczków wosów, albowiem wosy s przy samej skórze uaJeli si bada
w
WYKOPALISKA STARUSKIE
41
—
mane
z
e
tak,
zagbie
ju
wcale
wida, albo co najwyej widzie
prostopadle
i
—
mona
tylko
pojedyncze,
Dopiero badanie skrawków mikroskopowych, przeprowadzonych
wystajce woski.
skór równolegle
przez
nie
ich
322
daj nam wyobraenie
do kierunku wosów,
o obfitoci
wosów.
wida szereg pczków ksztatu maych trójktów, skonie zapuszczonych w skór do gbokoci 4 mm. Wosy ciesze sigaj
mniej wicej do poowy zagbienia trójktnego, dusze za do jego koca. Przytem ciesze
dusze za rodkowe. Jest to
krótsze wosy zajmuj pooenie wicej obwodowe, grubsze
widoczne na przekrojach prostopadych do kierunku wosów (tab. LXIII, ryc. 24), w których
Na
podunych
przekrojach
(tab.
LXIII,
ryc.
23)
i
i
kóeczka mniejsze, oznaczajce granic
za w
wiksze
dzie,
e
si najgbiej
jej
mieszcz si przewanie na obwo-
midzy wosy rozdziela je na dwie
do duych rodkowych wosów uoone grupy. Naley to w ten sposób
brodawka dla wszystkich wosów wspólna, najgrubsze wosy wytwarzaj
istnieje
w
waciwa
rodku. Skóra
prawie symetrycznie
rozumie,
torebki wosowej,
wdziera si
rodku, a ciesze powierzchowniej na
i
jej
obwodzie na wtórnych brodaweczkach.
Ilo wosów, znajdujcych si w jednym pczku, wynosi 24 — 32, z których 2 albo 8
s grubsze, reszta za ciesze. Grubsze byyby wedug de Meijere'a gównymi (Stammhaare), ciesze pobocznymi. Prawie zupenie te same stosunki znalazem w skórze
nosoroca z nad Jany, któr otrzymaem od p. Stolcmana. Jedyna rónica polega w tern, e
ilo wosów w jednym pczku skóry nosoroca z nad Jany jest wiksza dochodzi do 50
i
i
e
torebki
waek
wosowe
w
to
mona
Nie wiadomo
tylko,
jednak przypuci,
e
czci ciaa ten
ilo wosów w pczkach
z której
kajest
poszczególnych okolicach ciaa.
Co do budowy
w
zachowane.
lepiej
mimo
skóry pochodzi;
rozmaita
chodz
s
i
skórze zupenie te same
si jednak na ogó
w
wosa zaczci zachoway
gorzej.
Na przekrojach wida tylko granice cznowos wród zogów bezksztatnych. Bezporednio koo
stanu zachowania
skórze
stosunki, jak
o wiele
tkankowe torebki wosowej, a
w
pojedynczej
niej
torebki
na wargach.
wosowej
Wszystkie
wosowych do wspólnego zagbienia zaznaczay si w
ujcia torebek
kontury gruczoów ojowych
ranych gruczoów potnych
o wiele sabiej rozwinite,
w
w
ksztacie krótkich, na
kocu
skórze nie dostrzegem,
ni okoo wosów na
i
cebulki
te
niektórych preparatach
nieco rozdtych woreczków.
a jeli istniej, to
s w
kadym
Wyrazie
wargach.
Wosy nosoroca z nad Wilui miay by wedug Pallas a (56) szare (griseo-cinerei)
z domieszk czarnych. Brandt (9), który bada wosy tego samego okazu w 78 lat póniej,
twierdzi, e zmieniy si pod wpywem wiata
powietrza tak, e »de animalis viventis
colore nunc uidem vix aliuid certi ex iis perivari posse videtur«. Wosy
i
byy blado-brunatno-ótawe (brunneo-flavicantes), albo tylko u podstawy brunatno-ótawe
albo biaawe, na kocach za óte albo czarne, albo te byy rudo-brunatne albo brunatne.
Wszystkie ciesze wosy byy ótawe. Dugo wosów waciwych dochodzia wedug
Brandta co 40 mm, grubo najduszych najgrubszych wahaa si wedug niego midzy
m P ar y s kiej czyli 75 112i-\ a grubo cieszych wahaa si okoo 37
7 20
V3o
Skóra gowy nosoroca z nad Jany, którego bada Schrenck (59), pokryta bya po
i
—
x
'*
i
')
ich nie
na
W
1
j ao
i
),
liczbach podanych
—
1
lecz
j so
1
I2
—
1
I
S0
przez Brandta
linii
paryskich.
i*.
zasza niewtpliwie pomyka, bo Brandt podaje
grubo
—
—
323
Otó
zupenie wosami.
jednej stronie jeszcze prawie
ku tyowi gowy idc, coraz dusze.
si, od przodu
— 35
jak
Schrenck
wosy
opisuje,
Na wargach miay
mm
5
te
staj
dugoci, koo
mm, a na karku 40, 45
60 mm. Schrenck wspomina, e Czerski znalaz koo ucha wosy na 72 mm dugie. Gruboci wosów Schrenck nie podaje, brak ten
mog jednak zastpi wymiarami, które wykonaem na kawaku skóry, otrzymanej od p. Stolcmana. rednica 2
3 grubszych wosów, wród pczka lecych, waha si od 72
104 i\ pod40
64 \k Zaznaczy jednak pragn, i odrazu uderzya
czas gdy rednica reszty wosów od
mnie mikko tych wosów, albowiem wyobraaem sobie, e wosy nosoroca wochatego
ucha 30
i
—
—
—
s
o wiele twardsze.
Wosy
wosa.
Barwa
ziarenek
wosie,
chociaby
mode.
nosowa
groda
najgrubszym,
Potwierdzaj
Schrenck
ciemniejsz.
przodowi
i
i
barwa
s
dowodem,
to
które
wypeniaj cae wntrze
e
jeszcze
zupenie
bada
wielokrotnych
Brak
rdzenia.
zwierz tym wosem pokryte byo jeszcze
te wzmianki Czerskiego
Schrenck a, którzy znaleli, i przeBarw zasadnicz wosów oznacza
i
skostnia.
gowy barwa staje si janiejsz lub
ciemieniu, ku
Najwyraniejsz barw rudo-brunatn okazyway wosy na czole
bokom gowy wosy przyjmoway stopniowo barw janiejsz, mianowicie óltojako rudo-brunatn.
Na
rozmaitych czciach
i
brunatn, ku tyowi
e
znalazem mimo
nie
wosów
bya
nie
komórki kory,
i
i
barwika,
mikko
i
kutikul
óta, jak posiadaj wosy cae
komórki korowe, pochodzi od
które w tyche komórkach si gromadz. W adnym natomiast
jednostajnie
jasnych
rdzenia jak
wyran
posiadaj
te
za
wosów tuowia
z odcieniem czarnym,
mianowicie czarno - brunatn.
ciemniejsz,
na
odnóy po
i
stronie grzbietnej
za
stronie brzusznej
Oznaczenie barwy przez S c h r e n c k a
maj wosy
z tego nosoroca,
10 próbek barw wosowych
barw
istotnie
E. Fischera;
s
i
trafne.
-
przypuszcza,
zewntrznej bya rudo - brunatna
i
wewntrznej odnóy
jest
rudo
Schrenck
raczej
Na tym kawaku
brunatn
i
óto
-
brunatna.
skóry, który
mam
zbliaj si bardzo do numeru
jednak cokolwiek ciemniejsze z odcieniem zielon-
kawym. Najgrubsze wosy kadego pczka wyróniaj si od reszty barw ciemniejsz.
Ze szybu w Staruni wydobyto bryy iu, w których tkwiy wosy. Jedne bryy zawie-
ray
wosy, inne
tylko czarne
tylko jasne,
o
czem przekonaem si po usuniciu ziemi
przewanie
wosy s grubsze
tworz drobne pczki, które
uoone. Janiejsze s znacznie ciesze
runkach popltane. Zachodzi wic pytanie, do jakiego zwierzcia wosy
prawie caego szkieletu mamuta
staruskim znalazy si prócz skóry
leytem oczyszczeniu wosów.
Czarne
i
i
i
w rozmaitych kienale? W szybie
te
i
na-
do siebie
równolegle
s
i
gowy,
nogi,
skóry
koci innych zwierzt sscych, które poniej wymienia
Dr. Kiernik w odpowiednim rozdziale niniejszego dziea. Jest rzecz bardzo nieprawdopodobn,
aby wosy naleay do któregokolwiek z tych zwierzt, z których zachoway si tylko poi
koci nosoroca
jedyncze
z tych
koci
zwierzt,
tylko pojedyncze
w caoci
z których
lub
fragmentach;
przypuci
zachowaa si take
skóra.
zachowania ciaa mamuta z nad Berezówki stwierdzi,
czci
które
ciaa,
byy
pokryte ziemi,
jak np.
raczej
naley,
e
Pfizenmayer
e
na brzuchu
wosy tkwiy w
i
nogach.
Z
wosy pochodz
(58)
skórze tylko tych
reszty skóry
pokryway ziemi dokoa ciaa na kilka metrów w promieniu.
skórze zachoway si
Podobne stosunki zachodz take w Staruni.
wosy w miejscach lepiej ochronionych zarówno u mamuta jak i u nosoroca,
powypaday
opisujc stan
wosy
i
W
tkwi bardzo luno w
skórze,
reszta
za
zostaa ze skóry wydarta,
krótkie
tylko
ale
i
te
wosy
prawdopodobnie podczas
—
w
Jakiego przesunicia si zwierzt
ropnym
i
skór powierzchowniej znalezionego mamuta
ze
bardzo nieostronie. Ale
sabo ju w
skóry nosoroca nie
i
mamuta
tylko do
wosy
robotnicy przez
nale
czarne
w
mamuta, jak
do
niewiadomo
mona byo wydoby
si
obchodzili
tak ostronoci, aby
wosy luno znalezione
mogem porówna wosy z warg
Wobec
nosoroca. Z wosami tymi
i
skóry nosoroca tudzie wosy, tkwice
e
podczas wydobywania ich ze szybu. Zwaszcza
tkwice wosy mogy si zachowa.
niej
mog nalee
i
ile
—
324
z
tego
Z porównania tego okazao si,
postaram si udowodni to póniej, a wosy jasne
skórze mamuta.
do nosoroca.
Podobnie jak na wargach
jednorodn.
W
przewanej
iloci
maj wosy w skórze nosoroca
wosów nie mona rozróni ani
Barwa wszystkich wosów nawet najgrubszych
nia.
rednica wosów pobocznych
spotyka si
wosy
Wosy lune tworz
oliwkowej.
W
s
dotyku
v-\
zupenie
skórki, ani kory, ani rdze-
powo-oliwkowa, a przekrój ich zupey-,
najczciej
40
— 48
\>..
zwój na pierwszy rzut oka o barwie zupenie jednostajnie powo-
one mikkie
do
lup, widzi si jednak
budow
w pczku waha si midzy 16 a 32
rednica za wosów gównych pczka wynosi
nie kolisty.
o rednicy 24
jest
tkwice
i
wydaj si równomiernie
w
znaczne rónice
adnym
cienkimi.
gruboci
ich barwie,
Rozpatrujc
je
pod
dugoci. Co do barwy
i
poniewa maj kolor
ciemniejszy od numeru 24 z wyranym odcieniem matowo-oliwkowym. Wród przewaajcej
loci cienkich wosów zdarzaj si take grubsze o barwie jeszcze ciemniejszej, mianowicie
oliwkowo-brunatnej, a bardzo rzadko nawet
zupenie czarne. W pojedynczych wosach rozpozna mona tylko gdzieniegdzie warstw skóreczki, zoonej ze stosunkowo duych na siebie
zachodzcych komórek. Cae wntrze wosa jest zupenie jednorodne a przewietlone okazuje
zgadzaj si z
nie
próbek wosowych
z odcieni
E. Fischera,
i
barw ótaw.
Rdzenia ani ziarenek barwikowych nie wida; tylko
szych wosach
zaznacza si
w
niektórych
w
drobnych ziarenek barwikowych
miejscach
warstwie korowej.
w
ciemniejszych
paseczek rdzenia
cieniutki
i
i
grub-
obecno
Ciesze wosy posiadaj rednic, wa-
Poniewa wosy s
kruche
amliwe, przeto pomiary ich dugoci s bardzo niepewne. Z cieszych wosów udao
mi si jeszcze kilka wyosobni
zmierzy; dugo ich dochodzia do 90 mm. Grubsze natomiast wosy kruszyy si tak atwo, e niepodobna byo ich bez poamania wycign.
Dla lepszego przegldu zestawiam w nastpujcej tabliczce rednic gruboci wosów
hajc
si midzy 20 a 40
H-,
grubsze
za dochodz
do 96
i^
rednicy.
i
i
okazów syberyjskich
i
nosoroca Staruskiego.
Staruni
ze
Wosy
nosoroca:
z nad Wilui
nad Jany
z
w
na wargach
cienkie
grube
Z
gach
i
w
....
....
40—64
72—104
37
75—112
zestawienia tego wynika,
skórze
ta
sama,
e
podczas
maj
do 40
grubo wosów u nosoroca
gdy wosy w Staruni luno
staruskiego
znalezione
grubsze.
Okazy syberyjskie
liczbami,
podanemi dla okazów syberyjskich, pochodz prawdopodobnie std,
nie
byy wzite
z tego samego miejsca ciaa zwierzcia.
20-40
72-96
16—32
40—48
do 32
na ogó wosy grubsze.
wosy lune
skórze
jest
s
przecitnie
Wahania, jakie zachodz
Wosy
przez
e
na war-
midzy
wosy badane
Brandta
(9)
badane
—
pochodziy niewtpliwie
325
—
gowy, poniewa znaleziono
z
je
w
ziemi przylegajcej do gowy. Na-
pochodz wosy nosoroca z nad Jany. Przypochodz one nie z gowy lecz z innej okolicy poza gow,
miejscach wedug Schrencka wos by na ogó duszy a, co za tem idzie,
take odpowiednio grubszy. Ta sama uwaga odnosi si prawdopodobnie take do wosów
w tym wypadku nic nie wiemy, z której okolicy ciaa one pochodz,
luno znalezionych;
jednak z ich dugoci
znaczniejszej gruboci mona wywnioskowa, i nie pochodz z prze-
tomiast nic nie wiadomo, z jakiej okolicy ciaa
puci jednak
w których to
e
naley,
i
i
czci gowy,
dniej
w
rónice
by
lecz raczej z tylnej, albo
rónym
spowodowane take
wosy
najciesze,
jest jeszcze
Naley take
grubsze.
Z wyjtkiem pracy
o
e
tem pamita,
niestety
i
pora roku nie
nad uwosieniem gronostaja
dotychczas
w
i
nam jeszcze do omówienia kwestya
mikroskopem wosy w skórze tkwice z wosami luno
W
zabarwieniu.
kowym, a
mog
tylko
w
jednych
grubszych
i
i
Toldta
jun.
prac,
nad uwo-
tyczcych si
rozmaitych porach roku.
zabarwienia wosów.
Rozpatrujc pod
znalezionymi, nie widzi
drugich barwa jest jednostajnie
wosach
i
wykonanych
systematycznie
Pozostaje
w
Drobne
ma przecitnie
s starsze maj wosy nieco
jest bez wpywu na uwosienie.
bardzo mody, podczas gdy tamte
uwosienia na rozmaitych czciach ciaa zwierzt
nicy
gow.
wiekiem zwierzt. Nosoroec staruski, który
Schwalbego
lisa niema
sieniem
nawet z czci ciaa lecych poza
gruboci wosów, istniejce pomidzy okazami syberyjskimi a staruskim,
zauway mona
ótawa
gdzieniegdzie
si adnej
ró-
z odcieniem oliw-
drobne ziarenka
cie-
Poniewa wosy w skórze tkwice zgadzaj si w budowie, rozmiarach
i barwie
z wosami luno znalezionymi, uwaam te ostatnie za przynalene do nosoroca.
Zachodzi tylko jeszcze pytanie, czy barwa powo oliwkowa, któr te wosy w wikszem skupieniu okazuj, jest ich barw waciw, któr zwierz miao za ycia, czy te barw wtórn,
która z czasem powstaa z tamtej pierwotnej? Krótko mówic, czy wosy nie wypowiay?
mniejszego barwika.
Schrencka (68), wyjania nam
wosów nosoroca staruskiego. U nosoroca z nad Jany
Opis uwosienia nosoroca z nad Jany, podany przez
do pewnego stopnia
spraw barwy
wosy w odpowiadajcych sobie
Podczas gdy wos w niektórych
w
miejscach strony lewej
miejscach strony lewej
i
prawej
mia
kolor
gowy miay
ywo
rón
barw.
wos
rudo-brunatny,
mia barw óto-szaraw. Z tego Schrenck wyprowadza wniosek, e gowa leaa lew stron w ziemi, na co wskazuj tu
owdzie do
wosów lewej strony przylepione bryki ziemi, a prawa bya przez duszy czas wystawiona
na dziaanie wiata. Zasadnicza barwa wosów bya wic wedug niego rudo - brunatna,
w przedniej czci gowy nieco janiejsza, w tylnej na wargach jakote koo nozdrzy ucha
odpowiednich miejscach strony prawej
i
i
i
ciemniejsza, nawet bez odcienia rudego.
U
nad Wilui widzia Pallas (56) jeszcze wosy tkwice w 'skórze, które
»griseo-cinerei«, a w innem miejscu pracy jako »sordide cinereo-
nosoroca
oznacza jako
z
pallescentes«. Ostatnie zwaszcza orzeczenie wskazuje, e wos tego nosoroca ju wówczas by wypowiay, a potwierdza to opis Brandta (9), wedug którego wosy byy »ex
parte pallide brunneo-flavicantes, ex parte basi tantum brunneo-flavi-
cantes vel albicantes, apice autem fus ci vel nigri vel toti rufo brunnei
vel brunnei, minor es coclarium simulantes, vero omnes pallidissime f a v i.cantes«. Z opisu tego wnosi mona, e wosy nosoroca z nad Wilui byy na ogó równie
1
rudo-brunatne
z odcieniami
janiejszymi
i
ciemniejszymi,
dochodzcymi do koloru czarnego
—
a
e
wszystkie inne
—
326
przez Brandta wymienione odcienia,
sam
jak
powstay dopiero
twierdzi,
wpywem warunków zewntrznych, mianowicie wiata.
Wosy nosoroca staruskiego z sw barw powo oliwkow bez poysku czyni wraenie, jakoby byy take mocno wypowiae, w czem utwierdza nas jeszcze ich obraz mikroskopowy, mianowicie brak wikszej iloci ziarenek barwikowych w komórkach korowych brak
ladu barwika pynnego. Przy tem jednak uwzgldni naley, i nosoroec staruski by
nie posiada zupenie rozwinitych wosów, poniewa w wikszoci ich nie ma
jeszcze mody
rdzenia. Wiadomo, i zwierzta mode maj zwykle inn barw anieli dorose, a barwa ta
wtórnie pod
-
i
i
zalena od obecnoci wikszej lub mniejszej
jest
janiejszy lub ciemniejszy
i
które
e
zwaszcza
ziarnistego,
odbarwi si albo zanik, a zachowa si
byy
zwaszcza
janiejsze barwiki,
zwierzt
w
samemu
procesowi ulegy take,
obecny nie
podobnie
rucie,
tylko gdzieniegdzie
które zwykle
stosunkowo krótkim nawet czasie gin,
pierwotnym,
jest
t.
pod
j.
wtórnym.
lecz
atwo rozkadajcy si
i
we wosach
grubszych,
znan
Zreszt
pynne, we wosach
wpywem wiata
mojem zdaniem, wosy nosoroca
przypu-
to trzeba
jego zawieray.
s
moe by
który
wic we wosach nosoroca
prawie zupenie niema,
gdy wiksz ilo
pierwotnie ciemniej zabarwione,
e
rzecz,
pigmentu,
od obecnoci barwika pynnego. Skoro
staruskiego tych barwików,
ci,
iloci ziarenek
i
jest
skórze
powiej. Temu
staruskiego, których kolor
Modociany wos nosoroca zawiera prawdo-
gincy barwik rudo - brunatny, po
wypowieniu
którego
gowy nosoroca z nad Jany przyj barw ótoTylko wosy lepiej ochronione, mieszczce si na wargach
szaraw czyli powo - oliwkow
w silnie zacinitych ktach pyska posiadaj, jak to wyej zaznaczono, barw ciemno-brunatn,
dochodzc prawie do czarnej. W tem wanie miejscu nosoroec z nad Jany mia wedug
Schrencka wosy ciemno-brunatne bez odcienia rudego. Poniewa znalazem wród zwoju
lunych wosów take kilka zupenie ciemnych, przypuszczam, e te ciemne wosy, podobnie
jak ciemne wosy mamuta, jako najtrwalsze, zachoway swoj waciw barw, która zga-
wos
ten podobnie jak
wosy
prawej strony
x
).
dzaaby si najzupeniej
do
wosów barwy
z
rudo-brunatn reszt uwosienia, a która tworzy pewien kontrast
powo-oliwkowej.
Z opisów autorów wnoszc,
Brandt
brunatne, chocia
rysuje
Prawdopodobnie wypowiaa
gow
e
wraenie,
oba okazy syberyjskie miay wosy
nosoroca z nad Wilui
w wikszoci wosów
a pozostaa przewanie czarna, która
Wilui
mam
jest
u niego
najtrwalsza.
mia wos ciemno - rudo - brunatny, nosoroec
z
z
barwa
wosem
-
popielatym.
o której wspomina,
ruda,
Prawdopodobnie
szaro
wic nosoroec
z nad
nad Jany nieco janiejszy, a nosoroec
staruski najjaniejszy, rudo-brunatny.
Rogi.
wych jednego
Otrzymaem do zbadania take kawaek
z
dwóch rogów nosoroca staruskiego.
rogu,
odupanego
z warstw
Substancya rogowa
wókna rogowe, które s uoone równolegle
uszczaj si bardzo atwo. Nic te dziwnego, e z obu rogów zachowa si
dek, podczas gdy warstwy obwodowe ulegy prawie zupenemu zniszczeniu.
krucha
i
*)
amliwa.
Pojedyncze
Zaznaczyem powyej,
e
wszystkie
wosy
rudo-brunatne
nosoroca
z
jest
do
obwodo-
niezmiernie
siebie,
tylko
od-
sam ro-
Przy okazach
nad Jany, zwaszcza
gowy zachoway
pierwotn barw. Nizka temperatura i pooenie gowy na lewej stronie wpyno widocznie korzystnie na konserwacy tego barwika.
Wosy nosoroca staruskiego musiay by przez duszy czas wystawione na dziaanie wiata, skoro nie utrzyma si w nich barwik.
wosy
sw
grube zawieraj ziarenka brunatnego barwika. Dziki temu
wosy
z lewej strony
—
wyej omawianych rogów
syberyjskich,
zycyi rogów tego samego okazu,
Brandta
budowy, podany przez
co
nowego.
ryc.
21)
jak
by zbada
te Brandt,
rogi inne,
dokadny
i
.
Dworu
Racica
p.
staruskich,
a
w
doda
(tab.
LXII,
resztki oczów,
jak
okazao si
ywy
w
udzia
zakonserwowaniu wykopalisk
poamanej czaszki nosoroca, zarezerwowa
zestawieniu
Z
jest
z czaszki.
bra
H. Kadyi, który
szczególnie
lewe oko nosoroca
trudno
ich
(oculi).
czci mikkich
wyniszczeniu
i
e
i
wykonanego z kawaka mi przesanego.
XLII, ryc. 20) rogu,
(tab.
do dyspo-
zbiorach petersburskich
wyczerpujcy,
oczodoach nosoroca Staruskiego tkwiy jeszcze
po zdjciu skóry
w
majc
nie
wspóczesnych nosoroców. Opis ksztatu rogów
i
(9), jest tak
Oczy
W
to
si przeto do podania ryciny przekroju poprzecznego
Ograniczam
podunego
i
nie znaleziono,
zniewolony
si znajdujce, zarówno kopalnych
—
327
waciw mu wytrwaoci
sobie
sumiennoci wypreparowa wszystkie minie i liczne naczynia krwionone, z których zdoa nastrzyka ttnic
z jej najgrubszemi rozgazieniami. Z odpreparowanego ju oka wykona zdjcie fotograficzne
(tab.
do opracowania.
Bya
oko od przodu.
przedstawiajce
LXIII, ryc. 27),
i
praca naukowa,
ostatnia
to jego
zdoa ju pozostawi ladu pimiennego, zaskoczony mierci przedwczesn.
Opracowujc czci mikkie tego nosoroca, chtnie wziem na siebie obowizek
opisania tego przez Kadyi'ego ju zupenie przygotowanego preparatu, aby tym krótkim przy-
z której nie
pami
czynkiem uczci
znakomitego badacza
Z oka prawego pozostay
W
niajcych oczodó.
tylko
w
mona byo
nich
zawsze yczliwego
i
wysokim stopniu zniszczone
rozpozna
w
zupenie zniszczone, a
z
pocze
zowy)
kwasów tuszczowych
jedynie tylko
na lewe oko od przodu, jak
i
wapnia. Prócz tego
skórze.
Po
lewej
ten
to
przedstawia
ni
wida w pochewce na
naczy krwiononych, w
prawe, ale
rycina 27,
tkanki cznej,
(wewntrznej) stronie u
dou
take
widzimy
tylko
dowem pooeniu,
fotografii
lecz
prze-
których za-
w rodku
odcitej od powiek,
wystaje
czciowo. Patrzc
z tej tkanki
resztki
biaawej
które pozostay przy
pczek wókien,
musculus oblimis inferior ze znakiem
misie w swym odcinku dorodkowym, nie znajdujcy si
oznaczy Kadyi na
to istotnie
o wiele lepiej
grub warstw
otoczone
na 5
i
wókna spryste.
Lewe oko zachowao si
twardówki,
twar-
pochewce mieszcz si skupione krysztaki igiekowate, które
krojach poprzecznych jeszcze tylko przekroje drobnych
choway si
may kawaek
cm dugi kawaek nerwu
grub pochewk. Ju we wstpie zaznaczyem, e wókna nerwowe
wzrokowego, otoczonego
powstay
wype-
resztki tkanek,
strzpy mini,
tylko
dówki, patki przypominajce gruczo (prawdopodobnie
s
kolegi.
jako
które
zapytania.
w swem
Jest
prawi-
ku przodowi wycignity.
Rozpatrujc czci poza zgrubieniem przedniem lece, widzimy odpreparowane przez
Kadyiego wszystkie inne minie, z których najwicej powierzchownie
pebrae superioris
i
m. depressor palpebrae
u nosoroca indyjskiego. Oba
jcej
gak.
jest najsilniej
nego
Dalej
rozróni
rozwinity.
minie kocz
mona
inferioris.
Ostatni
si, rozszerzajc
cztery proste,
których
m. levator pal-
wykaza ju
si znacznie,
dolny
w
Owen
(53)
tkance otacza-
(m. rectus ventralis)
minia skonego górpodchodzc pod misie prosty górny,
Nastpnie wida jeszcze przedni koniec
(m. obliuus superior), który tak jak u konia,
le
—
przyczepia
si do gaki midzy nim a
wszystkimi
miniami mieci si
—
drugi pod
w
towarzyszce nerwowi wzrokowemu
gazek
Najgbiej popod
Cu vi er
który jak
su-
(17)
nerwem wzrokowym.
Wypeniy si oczywicie
uwydatni.
prostym zewntrznym.
wreszcie m. retractor bulbi,
Kadyi znalaz ttnice
Prof.
miniem
u nosoroca rozdziela si na dwa minie, z których jeden ley bezporednio
sznie zaznacza,
nad
—
328
cieszych,
nawet
Kadyiemu uwydatni
w
dobrym
tak
nastrzyka
w
Mimo ostronej
pochwie.
jego
ich do tego stopnia,
aby
mona
je
aby
je,
tem
je
cieszych gównie
tylko pnie grubsze, a z
kocach obwodowych
ich
e
stanie,
tylko
lepiej
gazki,
mozolnej preparacyi
i
nienastrzykanych,
udao si
nie
prof.
zemu
oznaczy, co przypisa naley
Poniewa szczegóowe opisy przebiegu naczy ocznych
tylko porówna z naczyniami ocznemi konia wedug pracy
stanowi zakonserwowania gaki ocznej.
mogem je
Bacha (7). Gównym pniem ttniczym, przebiegajcym
nerwu wzrokowego, jest ttnica oczna zewntrzna
nosoroca
nie istniej,
odgazia
si,
malis)
ttnic,
i
oznaczenie
tych
troch odmiennie
jest
gazek w
si na
dziela
jak u konia,
mini
dochodzcych do
i
tak
ophthalmica
(a.
pie wspólny
u konia na zewntrz od
jak
dla
ttnicy
przedua si u
ttnic sitow
u nosoroca
trzy
gazki,
z
prawdopodobnie ttnic sitow.
ethmoidalis),
tylko
lacry-
(a.
za
gbi rozdorodkow
stanowi
wnika do
i
i
Druga urywa si, dochodzia jednak prawdopodobnie do gaki
gazka
ocznej od strony wewntrznej. Trzecia
wego ku przodowi. Tyle
j
konia po oddaniu tam-
najwiksza biegnie na stron
których
zo we
niego
gaki ocznej po stronie zewntrznej. Dokadne ich
niemoliwe. Ttnica oczna zewntrzna
(a.
Od
ext.).
mona byo
wów oczodoowych zachoway si
nareszcie biegnie
w
pochewce nerwu wzroko-
stwierdzi co do rozgazienia ttnic. Z
tylko niektóre bliej nieoznaczalne
Nerw wzrokowy zachowa si na
przestrzeni
10
cm
i
gazki
y
ner-
i
postrzpione.
jest
otoczony pochewk,
ma
ogromne rozmiary.
która,
U nosoroca staruskiego pochewka jest równie bardzo znaczna. Jest ona z boków zwona. Jej
rednica duga (pionowa) wynosi w rodku dugoci nerwu wzrokowego 11 mm, rednica za
krótka (pozioma) tylko 6 mm. Nerw wzrokowy, lecy w tej pochewce na wewntrz
ku
górze, a wic ekscentrycznie, ma przekrój zupenie kolisty o rednicy 3 mm. Wedug zdania
Leuckarta (35) grubieje tylko zewntrzna warstwa pochewki, zoona z podunych wókien czno -tkankowych, wewntrzna warstwa, utworzona z okrnie przebiegajcych wókien
czno tkankowych, przylega cile do nerwu. Zdaje si, e tak jest istotnie, czego jednak
dokadnie stwierdzi nie mogem, gdy stan zachowania tych czci jest niedostateczny. Prócz
jak opisuj autorowie, u wielkich zwierzt (sonia
i
wieloryba)
i
-
kilku
drobnych ttnic, które
podobnie
tuszczowa,
rozpozna
nie
Wedug
czynia
której
nastrzykay si
budowy
z
w
pochewce,
mieci si
w
niej
tkanka prawdo-
powodu nagromadzonych krysztaków igiekowatyt h
mona.
opisu autorów
limfatyczne,
w
a u zwierzt
pochewce oka sonia
w
maj
wodzie yjcych, jak
si mieci bardzo znaczne na-
u wieloryba,
sploty
naczy
krwio-
Sam nerw jest otoczony grub pochewk wewntrzn, od której do jego wntrza
odgaziaj si czce si ze sob przegródki, pomidzy któremi przebiegaj pczki wókien
nerwowych. Te pczki s w preparacie tak dalece zniszczone, e wida tylko rusztowanie
nonych.
przegródek,
w
którem mieszcz si gniazda krysztaków igiekowatych.
Gaka oczna
jest
prawie zupenie zniszczona, pozostaa z niej tylko tylna
dówki. Brak zupenie caej przedniej
czci
gaki, przedewszystkiem rogówki.
cz
twar-
Twardówka
jest
—
postrzpiona
jest
do wntrza oka wtoczona.
i
cian górn
doln
i
twardówki,
Oko
wewntrz.
wic
jest
tak
To,
s
w
wida na
co
w
rycinie
gaki ocznej,
miejscu
we wntrzu oka prawie zupenie do
przylegajce
podczas gdy ich przednie odcinki zagite
do
—
329
na zewntrz, a
tyle
i
znieksztacone,
mona
nie
siebie,
ku przodowi znowu
dalej
wyobrazi
sobie
ani
jego
ksztatu ani rozmiarów.
Campera
Wszyscy autorowie, poczwszy od
Camper
na ogó mae. a
nadto podaje,
bya mi dostpna w
praca nie
nosoroec staruski musia
mie
e
oko sonia
istotnie
w
oczy take
ksztatne
wika,
od
komórki
któr podaje Johnson
tej,
mona
waciw mu
nadajcego te dnu oka
nosoroca
i
i
jest
po
bezwzgl-
dugoci szpary
ocznej,
stosunku do swej wielkoci bardzo mae.
w
fadach twardówki
resztki naczy-
uoeniu ciemno-brunatnych
barw. Ma ona odcie
(31) dla oka
nosoroca
indyjskiego.
ótawy
i
Wielo-
ziarenek bar-
ciemniejsz
jest
Barwa oka zaley wedug
wic przypuci, e kolor dna oka
Prawdopodobnie nie byo te u niego zarówno jak u
Johnsona od barwy komórek naczyniówki.
roca staruskiego by brunatny.
roca indyjskiego naczy centralnych
by
jak
Trzeba
siatkówki a
s
którego
mikroskopem okazuje charakterystyczny swój wygld.
bony rozpozna
tej
oczy nosoroców
Sómmering,
po rednicy nerwu wzrokowego
Wskutek zgniecenia gaki ocznej zachoway si
niówki, która rozpatrywana pod
e
twierdz,
jak u sonia.
kuliste
oryginale, twierdzi,
Sdzc
dnie mniejszem od oka konia.
e s
(13),
doeczek rodkowy
nosonoso-
(fovea centralis)
u tego biay.
Uwagi nad rekonstrukcy nosoroca.
Nosoroec staruski róni si wprawdzie od okazów
rozmiarami
wszystkich
i
zupenie chrzestn przegrod nosow, mimo
prawie
tych
jego
i
suyy
swymi ogromnymi
tyle
istnieje
to
Chcc wic
oprze si na okazach
trzeba z koniecznoci
jako wzory
w
cech dla
przypuci, aby nosoroec staruski
trudno
ksztatem zewntrznym znacznie od nich odbiega.
wygld zewntrzny,
które dotychczas
i
okazów wspólnych,
trzech
ogólnym swym wygldem
odtworzy
syberyjskich
syberyjskich,
usiowaniach rekonstrukcyi nosoroca wochatego.
zachoway si jednak tak kompletnie, aby mogy suy do odtworzenia caoci we wszystkich szczegóach. Z nosoroca z nad Wilui znaleziono mianowicie
jedn tyln. Noga przednia górna
tylko gow bez rogów
uszów, jedn nog przedni
Okazy syberyjskie
nie
cz
nogi
spalia si
tylnej
zostaa tylko
gowa
i
i
i
i
podczas
dolny odcinek
w
wysuszania ich
lewej
W
nogi tylnej.
znalaz si póniej jeszcze dolny odcinek prawej nogi
nosoroca po-
muzeum Akademii
Petersburskiej
tylnej,
tak,
który
wany ni taki sam odcinek lewej nogi. Wedug zdania Brandta
dzi równie z okazu z nad Wilui, dosta si jednak póniej do
i
lewa noga.
gow
i
natomiast
lewe
za
by
(9)
nawet
lepiej
zacho-
odcinek ten pocho-
Petersburga,
ni gowa
-
Z nosoroca
jedn nog.
spalia si
e
z tego
piecu
znalezionego nad Jana odcito
Ciao uniosa wezbrana
z ciaa,
rzeka,
prawdopodobnie podczas poaru Irkucka.
zachoway si czciowo
prawie
w
uszy, mianowicie
gow
wysano do Petersburga, noga za
Gowie tej brakowao równie rogów,
prawe
tylko
w
swej
czci
podstawowej,
zupenoei.
Nosoroec staruski uzupenia
WYKOPALISKA STARUNSKIE
zreszt doskonale zachowanego,
niektóre braki
u tamtych istniejce,
poniewa znalazy
42
—
si
rogi,
cae lewe ucho
caa lewa noga
i
—
330
przednia,
a nadto jeszcze
duy
pat skóry
z lewej
strony ciaa.
czci
Krótkie opisy tych
uwzgldnieniu
pióra
podanych przez
rycin,
omnickiego
nawet przy
wystarczaj do odtworzenia sobie do-
nie
ostatniego,
Niezabitowskiego
i
kadnego obrazu caoci zwierzcia.
To te model nosoroca wochatego, wykonany przez
Ko ni g a
z
LXIII,
(tab.
(33)
ryc.
28),
uwzgldnieniem okazu staruskiego
nosoroca staruskiego, wykonana przez Abla
jce,
poniewa
mona byo w
nie
LXIV,
(tab.
(2)
ryc.
uwzgldni pewnych szczegóów,
nich
s
zadowalnia-
które
dopiero po
nie
29)
rekonstrukcya
i
opracowaniu caego materyau na jaw wyszy.
Mae niedokadnoci zauwaa mona take w
dawniejszych
rekonstrukcyach
noso-
roca wochatego, opierajcych si wycznie na okazach syberyjskich. Wymieniam jedynie
dostpne mi rekonstrukcye, wykonane przez Brandta (11) (tab. LXIV, ryc. 30) i Knighta
omówi
(50) (tab. LXIV, ryc. 31), które
poniej wraz z poprzedniemi.
bd
Wszyscy autorowie, którzy wzorowali si
suje,
zbyt ostre
tuszcz
czci w
linie
w
gowy
z
z solami wapniowemi.
znacznej iloci,
przewana
lecz
w
zwierz o
ile
monoci
gowy
i
utrzymane
i
Abel w
w
i
ciaa,
proporcyi.
wida na
na karku nizki
Sdzc
prawionej.
obchodzono si
suy
nie
moe, poniewa
rycinie
garb,
w
pierwotnie,
Rh. simus.
jaki
Garb ten
tkank tuszczow,
by
którym kryje si
e
uwydatnia si
kb.
jest
dalej
niektórych
w
znacznym stopniu podgardle
nich
i
nogi.
Ten garb
istnia
ju w
skórze niewy-
skór w tern
wic uwaa naley
ku tyowi pokrywaa
niewidoczny
dopiero wówczas,
w
w
zosta on sztucznie wywoany, starano si
gow
i
kryje
si
jest
w
i
kbem
kb.
gatunku
gow
kb
Skutkiem tego
ku
ziemi.
przy
Wynioso
tylnym odcinku garbu.
gdy zwierz pochyli
Taki
sam
garb,
posiaday prawdopodobnie take okazy sy-
To te rekonstrukcye nosoroca wochatego,
dokadne, poniewa
trzeba
szybie znale-
u nosoroca staruskiego prawdopodobnie wypeniony za ycia
wznoszcy si na karku midzy
beryjskie.
byo w
rycinie
nadzwyczajn
byy jednak daremne. Garb ten
w tern samem miejscu take u wspóczesnego
sigajc
zwykej postawie zwierzcia
kbu
z
to
okazu wypchanego nosoroca staruskiego, znajduje si poza
istnieje
która
Std
ropie.
jeszcze
miejscu wyprostowa. Wszelkie starania
za twór normalny,
w
gowy, jak widzimy na
i
szybu
z
rekonstrukcyi nos. staruskiego, rozszerzajc
Jak
nie-
podciók tuszczow, aby formy byy zaokrglone
Dokona tego ju Ko ni g (33) w modelu nosoroca wochatego
doda
nogi
nogi
zostao tak wiernie odtworzone, jak
To te do rekonstrukcyi bezporednio
miejscach
gow
i
na
tego okazu istniaa niewtpliwie
tuszczu rozpucia si z czasem
Z resztkami wydobytemi
pracy Niezabitowskiego.
wysychania tych
Staruni, nie natrafiem nigdzie
Tkanka tuszczowa u
cz
w cigu
opi-
tuszczu albo wcale nie byo, albo znajdowa
niej
midzy gruboci
pochodzi owa dysproporcya
starannoci
wytopi si
nóg nosoroca z nad Wilui
i
Badajc czci mikkie nosoroca ze
piecu.
w zwizku
zione.
miejscach,
kty, spowodowane brakiem tkanki tuszczowej. Jak Pallas
i
naruszon tkank tuszczow, poniewa
si
tych
na
na znalezionych okazach bya nadmiernie zapadnita lub zaamana, a przeto wy-
gdzie skóra
stpoway
w
ciaem
zwierzta
staruskim, susznie uzupeniali swe zrekonstruowane
bd
na okazach syberyjskich,
to
uwydatniony tylko
które
kb,
Knight, nie s
garb karkowy. Ta sama
daj Brandt
ale nie
uwaga odnosi si take do modelu nosoroca wochatego, wykonanego przez
i
Kón
i
g
a,
w
któ-
—
rym
kb
skiego,
Abel
nadmiernie wystaje.
w
uwzgldnia garb
—
331
natomiast,
opierajc si
na
fotografii
nosoroca staru-
swej rekonstrukcyi.
do
Linia profilu grzbietu od garbu karkowego,
jako najwyszego punktu, opada
nasi potem znowu ku tyowi, poniewa krzye nosoroca w szkielecie mieszcz
tym samym poziomie, co górny brzeg opatki. Nie rozumiem wic, dlaczego Abel
gle,
lecz wznosi
si
w
w
obniy
swej rekonstrukcyi
tak znacznie
linie
a nadto skróci jeszcze
profilu,
tylne
nogi.
O wiele odpowiedniejsze s w tym wzgldzie rekonstrukcye Brandta
Koniga a take
Knighta, chocia ten ostatni nada zwierzciu tak pozycy, e trudno osdzi, czy krzye
i
zwierzcia znajduj si we waciwej wysokoci.
w
Gdyby
rekonstrukcyach przesunito
tych
wynioso, znajdujc si mylnie nad kbem kostnym ku przodowi na kark, grzbiet zwierzt
miaby wygld normalny. W rysunku Abla trzebaby podwyszy krzy wyduy tylne nogi.
Takie zmiany sprowadziyby take zmian w kierunku linii profilu brzucha, która
i
u nosoroca przebiegaa chyba podobnie jak u wspóczesnego Rh. simus, mianowicie mniej
wicej
lub
Knight
ni inni.
i
równolegle
W
Abel.
Osadzenie
daje
W
Schrenck
tym wzgldzie
w
trudno
(68),
zupenie niewaciwem
ksztat ich
znów za dugie
i
W
prócz
rzcia,
zwaszcza
rogów,
grubo
tylko
s
w
to
u
Koniga
znajduj si uszy
rysunku
Knighta
w
Staruni
i
w
tyowi,
w swym
jak
to
to
mie wyobraenie
natomiast uszy
okazie sta-
jednak na rycinie,
rekonstrukcyi
s
rysuje
modelu wierniej
Abla wzorowane na
istniao,
zachoway si
z nich
na skórze miejsca,
rogów pozostaa, jak si
zdaje,
ta
zarówno od boków jak od przodu
ich
któr
o jego ksztacie
Brandta, chocia
naleycie osadzone, lecz
tylko
czci rodkowe,
jako
oznaczajce dokadnie rozmiary
sama, jaka
bya
za ycia zwie-
tyu zmniejszya si znacznie
i
ni szczyty
Niezabitowski (47),
podstawowych, które wytworzywszy si o wiele póniej,
ich odcinkach
czciami najmikszemi, ulegajcemi
chcc uwidoczni na
fotografii
najatwiej zniszczeniu.
rozmiary podstawy rogów,
pocign
kreski prawie proste od
brzegów po pod szczyt rogów. Za Niezabitowskim poszed Abel, nadajc rogom rozmiary,
jej
zakrelone przez
Sdzc
Brandta,
nia,
e
niego.
po
rycinach
rogów
nosowych
nosoroców
kopalnych,
wykonanych
uwzgldniajc ksztat rogów nosowych gatunków tegoczesnych, jestem
i
rogi
szerzone.
w
s
rozpozna, a tem mniej
za wycinite
tego
Dugo
podstawy rogów.
oddaje ksztat brzucha
nad Jany ucho
z
zbienie ku
nie
szerokie.
Co si tyczy rogów,
najtwardsze,
je
miejscu
odpowiedni.
jest
Kónig
gowie nosoroca
a
grzbietu,
profilu
linii
ksztat ucha nosoroca
i
ruskim. Chocia
do
nosowe
maj
Naleaoby wic
ksztat
rogowi
wysmuky
s tylko przy samej
nada ksztat wysmuklejszy, jak
i
przez
tego zda-
podstawie znacznie rozautorowie
to zrobili inni
swych rekonstrukcyach.
ma podstaw
wiksz,
tworzc rodzaj piramidy spaszczonej. Tylko u starszych zwierzt dochodzi ten róg do wiKnight.
kszej wysokoci, jednak nie dosiga chyba takiej dugoci, jak rysuj Brandt
Wargi s w rekonstrukcyach rozmaicie odtworzone. Brandt (11) rysuje w rodku
wargi górnej krótki palczasty wyrostek. Rycina z obrazu Knighta wypada bardzo niewyDrugi róg (czoowy),
znacznie niszy od poprzedniego,
jeszcze
i
ranie
w
tak,
e
nie
mona
ksztacie wystajcych
sobie z niej
waków moe
wyobrazi ksztatu pyska.
cokolwiek za
silnie
W modelu
uwydatnione.
Koniga wargi s
Zbyt wyduony pysk
—
—
332
nada Abel zwierzciu zrekonstruowanemu. Wedug moich bada
z wargami równemi
s
nosoroca staruskiego, chocia
uszkodzone
i
wargi
znieksztacone, najwicej si zbliaj do warg
Naleaoby wic przy rekonstrukcyach wzorowa si na
Córy do na (15), z uwzglrysunku gowy Rh. simus, wykonanym przez S cl a ter a (72)
dnieniem fotografii gowy nosoroca z nad Jany, któr podaje Schrenck (68), gdy wargi
gatunku Rh. simus.
tegoczesnego
i
na
niej
s
zwaszcza
warg,
bie
mog
górnej,
koci na przednim kocu
w
moe by
cej lub
wszy,
szerszy lub
w
e
okazy
w
Syberyi
i
zaniky
zachoway si
i
[Sclater
u
e
okoliczno,
czaszka
a to zalenie od
kocu
skadzie koci na przednim
jeszcze uwosienie,
uoone
jak
a
których
Uwzgldniajc
z
opisów Pallasa,
Jedynie
de Meijere
(24),
(39)]
Z
(obficie)
Ko-
czaszki.
bdzie równie wi-
tego wynika,
i
Schrencka
mona
To samo
owosione.
mode
okazy gatunku Rh, sumatrensis
Rh. sondaicns (de Meijere)
nawet bardzo gste
e
zaszy
Brandta
nosoroców wosy po wikszej czci
i
mode Rh. sumatrensis
u kopalnych.
zwierzta
te
Ju
tegoczesnych
na uszach.
tylko
Garrod
(72),
U
ogólnie rozpowszechnione, a zmiany, które
s
t
rozmaicie zbudowana,
jest
byy gsto
znalezione
nosoroca staruskiego.
stwierdzi
w
na
mniej rozszerzona.
wynika,
kach
uwag
a zalenie od tego warga górna
Pozostaje jeszcze kwestya uwosienia.
daj
zwraca
tem miejscu
udzia bierze przegroda nosowa
tego, jaki
obr-
zachodzi pewne zmiany, zalene od uksztatowania si
Ju Brandt
czaszki.
u rozmaitych okazów kopalnych
niec ten
iw
jeszcze najlepiej ze wszystkich zachowane. Nie jest jednak wykluczonem,
i
samo
tak
posia-
w
uwosienie u kopalnych nosoroców
w
uwosieniu, naley
odnie
pcz-
byo
do warunków,
yy.
istnienie
bardzo liczne (do 60 na
1
zagbie wosowych w
kwadratowy),
centymetr
skórze
tudzie
nosoroca staruskiego, które
ilo tkwicych w
nich
wo-
dochodzc do 32, przyzna trzeba, e to uwosienie musiao by gste. Potwierdzaj
to te sowa Schrencka, który omawiajc uwosienie gowy nosoroca z nad Jany, wyraa si w nastpujcy sposób: »Bei solc h er Behaarung des Kopfes von Rh.
Merckii ist es unzweifelhaft, dass auch sein ubriger Kórper mit einem
dichten, auf dem Rumpfe und im oberen Teile derExtremitatenvielleicht
noch langhaarigen Pelze bekleidet war«. Wobec tego niezrozumia wydaje si
uwaga Pohliga (59), który naocznie bada t gow w Petersburgu, e nosoroce kopalne
sów,
miay uwosienie podobne
jak
u
.
koni.
Dalsze dowody na istnienie gstego uwosienia
daj
rysunki nosoroca, wykonane przez
yjcego wspóczenie z nosorocem. Na pierwszym z nich (tab. LXIV, ryc. 32),
chocia nieudolnym rysunku, wosy s zaznaczone tylko na podbródku zwierzcia, na drugim, wykonanym z wikszym artyzmem (tab. LXIV, ryc. 33), wosy s uwydatnione na caczowieka,
em
dugiemi kreskami, a prócz tego silnem cieniowaniem jeszcze na karku poza uszami,
na podbródku i szyi, na tylnych nogach i na ogonie. Nawiasem mówic, w obu rysunkach
ciele
wyrany garb karkowy.
Wosy byy w ogóle cienkie mikkie, mimo
widoczny
jest
i
wosy
wosy
i
grubsze.
nie
nosoroca
trensis,
s
z
e
w pczkach
istniay
take pojedyncze
Schrenck wyranie zaznaczaj, e te grubsze
mikkich wosów nosoroca ze Staruni
wcale szczecinowate. Od cienkich
nad Jany, które take badaem, róni si znacznie wosy modego Rh. suma-
których
Zarówno Brandt jak
i
i
i
próbk otrzymaem dziki uprzejmoci
prof.
M.
Webera
z
Amsterdamu.
—
Wosy
tego
s
ostatniego
na 104—120
—
333
144—168
i
w
grube,
\>-
dotkniciu twarde,
koloru
brunatnego.
Wyej
gstoci
w
wymienieni
mikkoci
i
autorowie
uwosienia.
Ko ni g a wosy
modelu
Brandt zaznacza
s
uwydatnione
w
uwzgldnili
nie
swych rekonstrukcyach dostatecznie
wosów zupenie
istnienie
znowu zbyt
by
struowany przez Abla, sprawia wraenie, jakoby
schematycznie
Nosoroec staruski, zrekon-
silnie.
pokryty niezbyt
gstym wosem
nowatym, do ciaa przylegajcym. Najodpowiedniej przedstawi uwosienie nosoroca
Knight, dajc gstoci
obrazie
tu
puszystoci
i
wosów wyraz
tem,
e
szczeci-
w
swoim
na wosach wyrysowa
owdzie patki niegu.
i
Usuwajc mae niedokadnoci, istniejce w rekonstrukcyach wyej wymienionych
autorów, podjem sam prób rekonstrukcyi nosoroca dyluwialnego (tab. LXIV, ryc. 34),
wprowadzajc do niej poprawki, które na podstawie wasnych bada wydaway si mi wskazane. Kade nowe wykopalisko przyczynia si jakim nowym szczegóem do poznania zewntrznego ksztatu
wygldu istot zaginionych. A chocia nie wiemy, czy nie istniay jakie
rónice rasowe midzy nosorocami syberyjskimi a nosorocem staruskim, to mimoto nie
wahaem si do rekonstrukcyi tamtych wprowadzi pewne uzupenienia, chociaby w tym
celu, aby przedstawi ogóln podobizn nosoroca dyluwialnego.
i
Skóra
wosy mamuta (integumentum
i
omnicki
e
(36) opisuje,
robotnicy,
et
pili
Elephantis primigenii).
zajci kopaniem szybu
w
natrafiwszy
Staruni,
wyrzucili wyskór mamuta, mniemali, i maj do czynienia z cierwem wou
dobyte czci na had, nie przywizujc do nich adnego waniejszego znaczenia. Z poszarpanych kawaów skóry powykrawali co lepsze czci na swój uytek. Gdy przekonano si
na koci
w
i
i
kilka dni póniej,
stpnie do
które
e
muzeum
e
szcztki
te
jeden
miejscami ciemniejszej
muta
nie
wyran
grubo za
jest to
O
dugi
ile
to
wierzchnia
przewieziono na-
kawaów wikszych,
moliwe
w
ten sposób,
o barwie
szeroki,
Jedyny pat, który
w którym znajduj si
mm dug. Grubo skóry tego pata
pat z prawej strony gowy,
jest
caej skóry zdarty
jest z
miejscami
tak,
e
brunatnej,
mona byo
powieki, ogra-
— 17
mm.
Niezabitowski w
skóry od 6
mm,
wynosi 8
odpowie-
pozostaa tylko skóra waciwa, której po-
wygadzona, miejscami lekko chropowata.
nych wida bardzo drobne zagbienia, majce zaledwo
one przecitnie na
jeszcze
wos,
nie
1
mm
od
siebie
oddalone.
W
miejscach wygadzo-
kilka dziesitnych milimetra rednicy.
Gdzieniegdzie
w
takiem
zagbieniu tkwi
wystajcy jednak ponad powierzchni skóry.
Nadto znalazem jeszcze
majcej mniej wicej
i
i
rozdziale niniejszego dziea opisuje jako ucho.
Naskórek
S
jeszcze
m
Nadto znaleziono pat z zawinitym brzegiem, który
dnim
dopiero
nadaniu skórze ksztatu zblionego do ksztatu ma-
mm. Na ogó waha si grubo
2' 5
byo
przeszo 2
i
je
nich wybrano 12
za nadto rozszarpana.
szpar oczn, na 37
powiek
o
siebie,
m
lub janiejszej.
byo mowy, poniewa bya
dokadnie oznaczy,
dzajce
do
pat na 3*65
wielki
do mamuta, zebrano
we Lwowie. Z
im. Dzieduszyckich
po oczyszczeniu dostosowano
tworz
nale
prócz tego jeszcze
6
wosy w pacie twarzowym
cm rednicy
a znajdujcej
na górnej powiece oka.
W
si 220
skóry, mianowicie
mm ponad okiem
tych miejscach,
które
na
przestrzeni,
(tab. LXIII, ryc.
byy
widocznie
25)
lepiej
—
sw
ochronione
ni
bius
na skórze mamuta, znalezionego
(43)
zachowaa
skóra
inne,
—
334
chropowato, któr,
w
jak to
ju zauwaa Mo-
nad ujciem Leny, wytwarzaj
roku 1799
lece midzy zagbieniami dla wosów. Same zagbienia s bez jakiegokolwiek porzdku w skórze umieszczone, nie ma te wedug zdania de Meijere'a (39),
które mog potwierdzi, u mamuta adnego staego ugrupowania wosów. Tern wanie róni
si skóra mamuta bardzo zasadniczo od skóry nosoroca. Móbius (43), który szczegóowo
bada wosy mamuta sonia, rozrónia wród nich puszek wos waciwy. rednica wosów
wosów waciwych za
puszka, w których niema rdzenia, wynosi wedug niego 64 — 80
280 — 480 \K Wosy waciwe, o ile s cienkie, posiadaj tylko jeden rdze, grube za po kilka
drobne wyniosoci,
i
i
i*
rdzeni.
Zalenski
(65, 66), który
nych zarysach badania
jak
Móbius
280
— 400
s
te
\k
tak
a
podaje,
bada wosy mamuta
Móbius a. Znajduje on, e
rednica wosów waciwych
Nadto znalaz on jeszcze bardzo grube
w
jak
nad Berezowki, potwierdza
z
rednica
puszka
jest
dugie wosy, gównie na ogonie.
a najwiksza ich rednica dochodzi do
ogonie u soni spaszczone,
ogól-
tak sam,
mianowicie
nieco mniejsz,
jest
i
wosów
w
wynosi
Wosy
1
mm
dugoci.
W
skórze
mamuta
ze Staruni nie
znalazem wcale takich grubych wosów,
lecz tylko
wosów waciwych. I te wosy róni si jednak co co gruboci
one mianowicie
do znacznie od redniej, podanej przez wyej wymienionych autorów.
przewanie ciesze. rednica wosów najcieszych, które zaliczam do wosów puszka, waha
80
si midzy 40
a rednica wosów grubszych, które uwaam za wosy waciwe, powosy, nalece do puszka
i
S
i
i*
—
niewa grubszych od nich wcale nie byo, wynosi 104 152 w Przyczyna tego moe by
dwojaka: albo wosy na gowie mamuta maj rednic przecitnie mniejsz, albo wosy najnajdusze wypady, trudno bowiem przypuci, aby mamut staruski róni si od
grubsze
tamtych cienkoci wosów. Nie by on te zwierzciem bardzo modem. Wosy, tkwice
w skórze mamuta staruskiego, zgadzaj si w swej barwie, jak to zreszt póniej omówimy,
najzupeniej z wosami okazów syberyjskich.
Prócz tych wosów zbadaem jeszcze wosy luno znalezione w ziemi, wydobytej ze
bryk. Po usuniciu ziemi,
szybu. Wosy te byy pozlepiane ziemi, która tworzya
i
ma
oczyszczeniu
uoona,
w
i
i
wysuszeniu
a tylko
wosów okazao
na kocach
którym niektóre
s
one wygite
wosy dochodz
do 50
si,
i
e
ze
mm
wikszo
sob
ich jest
popltane;
dugoci.
Wosy
równolegle
do siebie
tworz one spory pczek,
te
s
niezmiernie kruche
amliwe.
Wszystkie
wosy rozpatrywane goem okiem wydaj si
maj odcie brunatno - czarny,
wosy za ciesze, tudzie koce grubszych wosów odcie brunatny. Grubo wosów waha
grubych za
si w do znacznych granicacti. rednica najcieszych wynosi 32 — 88
bez poysku;
przewietlone
za
czarne, a raczej matowo-czarne
i
ogldane pod mikroskopem
{>.
— 136
Na przekroju s one zupenie koliste.
Na wosach cakowitych trudno dopatrzy si ich budowy z powodu ciemnego zabarwienia. Dopiero na wosach w odpowiedni sposób przyrzdzonych (rozskubanych albo odbarwionych) wida, e warstw -zewntrzn tworz cienkie, bezbarwne
uskowate komórki
96
!•<•.
i
skóreczki
(cuticula).
Poci niemi
ciemno-brunatnego barwika,
one wrzecionowate.
lece
których
komórki korowe zawieraj liczne drobne ziarenka
uoenie uwydatnia nam
Komórki korowe,
lece
na- obwodzie
ksztat
waciwy
komórek.
S
wosa, zawieraj znacznie mniej
—
ziarenek barwikowych
e
—
335
ni dorodkowe. To te na
ma si
przekrojach poprzecznych
wraenie,
w zwykych warunkach
wida, poniewa warstwy ciemnych komórek korowych zupenie go zakrywaj. Staje si
on dopiero widoczny na przekrojach poprzecznych lub podunych lub po zastosowaniu ugu
barwik rozchodzi si promienisto od rodka ku obwodowi. Rdzenia
nie
potasowego albo
te wody
utlenionej.
W
nasadzie grubszych
on ksztat cieniutkiego pasma cigego albo
te
wosów rdze
jest
Ma
widoczny.
poprzerywanego, przebiegajcego przez rodek
Mae rozmiary jego oceni mona dopiero przez porównanie z warstw korow. Jeli
wos ma 120
gruboci, to na sam rdze przypada 8 n, czyli e rdze ma /1B gruboci
wosa.
1
v-
warstwy korowej.
Wosy luno
rze,
bo gdy
te
róni si gruboci od wosów tkwicych jeszcze w skómiay rednic, wahajc si midzy 40 80, wzgldnie 104 152 n,
znalezione nie
ostatnie
i
na przekrojach
koliste
wygld.
W
Komórki
—
88,
wzgldnie 96
maj jednakow budow,
i
1
tylko istniejcy, stanowi
i
32
rednica pierwszych wynosi
to
— 136
mianowicie
i
drugie
wosy
s
rdze, we wosach grubszych
gruboci wosa, a komórki skóreczki
/ 15
i
Jedne jak
\>-.
i
kory
maj
ten
sam ksztat
równie ziarenka ciemno-brunatnego barwika, który
rzadziej, w dorodkowych za gciej uoony. Poniewa tak
korowe zawieraj
obwodowych komórkach
jest
wygld jak
barwa cakowitych wosów ze skóry wyjtych s zupenie takie same jak wosów luno znalezionych, nie ulega wtpliwoci, e wosy czarne, luno znalezione, nale do
mamuta, tak jak znowu wosy jasne, luno znalezione, naleay do nosoroca.
Wedug Pfizenmayera (58), który na miejscu bada mamuta z nad Berezowki,
tuowiu do 50 cm dugoci, podczas gdy wosy
wosy waciwe jego dochodziy na szyi
4
puszka byy tylko na
5 cm dugie. Tej dugoci wosów waciwych nie znaleziono wprawdzie w Staruni, bo wosy luno znalezione dochodziy tylko do 5 cm dugoci, a wosy w skórze tkwice najwyej do kilkunastu milimetrów, ale gbokie osadzenie wosów w skórze, jak
to wida na przekrojach (tab. XLIII, ryc. 26), dochodzce do 5 mm, przemawia za tern, e
to zarazem wosy najgrubsze, podczas gdy cienkie wosy s
musiay by bardzo dugie.
osadzone powierzchownie. Przy tem zauwaa mona jeszcze jeden szczegó, przez adnego
i
i
—
S
z autorów nie zaznaczony,
w
ten sposób,
i korze
e
korzenie wszystkich
podwija si
czajcej kierunek przebiegu
popod odyg,
w
skórze haczykowato zagite
wychylajc si z paszczyzny, ozna-
s
tylko
wos kdzierzawy u czowieka na gowie, a u mamuta starumogy by wywoane sztucznie, np. w skutek zgniecenia skóry, poniewa znajduj
si zarówno we wosach
jak
nie
s
rodzaju zakrzywienia korzeni znane
kadego wosa. Tego
u zwierzt, posiadajcych
skiego nie
wosów
te we wosach
i
cienkich,
grubych,
które
tkwicych
s
osadzone bezporednio pod powierzchni skóry,
w gbszych
warstwach skóry.
Zaznaczajc
w
tem
miejscu ten szczegó ciekawy, pozostawiam blisze zbadanie jego na póniej.
Co si tyczy
w
w kocu
wietle odbitem, wzgldnie
barwy wosów,
brunatno-czarna
to
zachodzi pytanie,
w
czy barwa matowo-czarna
wosie przewietlonym,
jest
barw
swoist
wosów mamuta?
Brandt (lOa), który zajmowa si take wosami mamuta, przypisuje im barw raczej
czarn ni rudo-brunatn, brunatn lub ót, któr posiadaj wosy w rozmaitych kawakach
skóry mamutów, przechowywane w muzeach. Wszystkie barwy janiejsze tych wosów s wedug jego zdania, które podziela take Mobius (43), wynikiem powienia. Mobius stwierdzi zarazem, e wszystkie wosy ótawe byy uszkodzone, mianowicie byy pozbawione
i
naturaln
—
—
336
bya nadkruszona albo zawieraa szczeliny. Pfizenmayer (58) sdzi, e
barwa wosów mamuta bya na ogó ciemno rdzawo-brunatna z odcieniem ciemniejszym lub
a kora
skóreczki,
w
janiejszym
mamuta
u
rud
poszczególnych
okolicach ciaa.
czciach
tych
nad Berezowki, wosy powiejc, przyjy
z
powo - brunatn. Puszek wród
lub
W
barw
janiejsz, mianowicie matowo-
a
ma odcie powo -jasny
umieszczony
nich
zachoway si
które
skóry,
do
óto-brunatnego.
Wosy matowo - czarne mamuta
ich poysku wytómaczy mona
Brak
dzielajcy si
gruczoów ojowych
z
niewtpliwie ten sam
wosy
barw rud,
duszem
a po
jcego wosy przyjmuj wic
Zreszt
Na
tlenu.
i
podstawie tych
barwy,
bada uwaam
wyszukiwaniu
szawie
w Bonn
byy mi
które
literatury
za objanienia
w
i
w
Weberowi
prof.
i
z
e
ótaw.
24 godzin,
prze;:
wpywem
Pod
wyej wymienieni
polegajcego
wosy mogy zawiera
nadaway im odcie wicej
utleniona
to
przyjmuj
odczynnika utlenia-
opisuj jako
autorowie
ostatecznie
rdzawy.
na
wiata
dziaaniu
Pfizenmayerem za waciw
odcieniem r dzawo-brunatnym.
wraz z
p. prof.
potrzebne podczas pracy
redakcyi
natuszczone miay
przewietlone jakimkolwiek olejkiem
które
prac skadam uprzejme podzikowanie
krotne wyjanienia,
w
jakie
Wosy
ropie.
wykluczonem,
nie jest
wypowienia,
wotn barw wosów mamuta: czarn
Koczc
maj wosy
dziaaniu nawet
takie
powstay skutkiem
które
takie,
jaki
mamuta dziaa woda
czarne
w
rozpuci si
skóry,
take barwiki rozpuszczone,
prócz barwika ziarnistego
one
brakiem natuszczenia, poniewa naturalny tuszcz, wy-
odcie brunatny,
lotnym lub balsamem kanadyjskim.
Jeli na
staruskiego nie zmieniy prawdopodobnie swej barwy.
pracy.
i
Dr. M.
p.
omnickiemu za
Dr. E. Kiernikowi
Dzikuj równie
p.
kilka-
za pomoc
Sztolcmanowi
Amsterdamie za materyay porównawcze, oraz
pier-
i
w
War-
Pohligowi
prof.
fotografie.
i
LITERATURA.
1.
2.
Abel
—
0. »Grundziige der Palaeobiologie der Wirbeltiere«. Stuttgart 1912.
»t)ber eine
im Erdwachs von Starania
Wien
Gesellsch.
bot.
in Galizien
gefundene
Nashornleiche«.
Verh.
k. k.
zool.
1912.
3.
Baer
4.
Beddard
5.
6.
London 1889.
»0n the Anatomy oi the Sondaic Rhinoceros «. Transact. Zool. Soc. London 1885.
Ben da C. »Eine makro- und mikrochemische Reaktion der Fettgewebs-Nekrose«. Virchows Archiv,
7.
Bach
von. »Neue Auffindung eines vollstandigen Mammuth mit der Haut und Weichteilen im
Eisboden Sibiriens in der Nahe der Bucht des Tas«. Buli. de PAcad. imp. d. sc. de St. Petersburg.
K. E.
T. X.
1866. Mel.
F. E.
biol.
and
T. V. 1866. (Praca
Treves
F.
»0n
the
cytowana przez Czerskiego
Anatomy
of
Rhinoceros
i
Zalenskiego).
Sumatrensis«.
Proceed. Zool.
Soc.
—
T.
CLXI. 1900.
»Uber die Gefasse des Pferdeauges mit besonderer Beracksichtigung der Gefa,ssversorgung
L.
der Aderhaut«. Arch.
8.
9.
Bonnet
Brandt
R.
J.
f.
wiss. u. prakt. Tierheilkunde. T.
»Haut und Anhange«
F.
XX. 1894.
in vergl. Histologie der Haussaugetiere
von Ellenberger.
»Observationes ad Rhinocerotis tichorhini historiam spectantes«.
tersbourg. VI Ser. Sc. nat. T. V. 1849.
Mem. Ac.
sc.
St.
Pe-
10.
Brandt
»Uber das Haarkleid des ausgestorbenen nordischen (Mschelhaarigen) Nashorns (Rhi-
F.
J.
noceros tichorhinus)«. Melanges biolog. T. VII. 1869.
10a.— »Einige Worte
iiber die Haardecke des Mammuth...« Melanges biolog. T. VI. 1870.
»Versuch einer Monographie der tichorhinen Nashorner«. Mem. Ac. sc. Si Petersb. T. XXIV. 1877.
eh m. »Tierleben«. III Aufl. 1891.
11.
—
12.
Br
13.
Camper
14.
P.
.Naturgeschichte des Orang-Utang und einiger anderer Affenarten, des afrikanischen
Nashorns und des Rennthiers«. Dusseldorf 1791.
Chodakowski L. »Anatomische Untersuchungen iiber die Hautdriisen einiger Saugetiere«. Inaug.
15.
Córy don
Dorpat 1871.
Diss.
R. T.
ceed. Zool.
16.
Cuvier
17.
—
18.
Czerski
»On the Occurence
London 1894.
G. »Becherches sur les
II
White or BurchelFs Rhinoceros
fossiles«. 3. edit.
ed. Paris
T.
Mashonaland*. Pro-
in
I-re part. Paris 1825.
II,
1845.
»Wissenschaftliche Resultate der von der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften
des Janalandes und der neusibirischen Inseln in den Jahren 1885 und 1886
D.
I.
of the
ossemens
»Lecons d'Anatomie comparee«.
zur
19.
Soc.
Erforschung
ausgesandten
Expediton.
Acad. Sc.
Petersbourg. VII Ser. T. XL. 1892.
Eckhardt
St.
C.
Abt. IV.
Beschreibung
Sammlung
der
posttertiarer
Mem.
Saugetiere«.
»Das Zungenbein der Saugetiere mit Riicksicht auf das Stimmorgan und allgemeinen
zoologischen Bemerkungen«. Miillers Archiv, Jg. 1847.
20.
21.
Ellenberger W. »Vergleichende Histologie der Haussaugetiere«. Berlin 1887.
Ellenberger W. und Baum H. »Handbuch der vergleichenden Anatomie der
Haustiere«. IX Aufl.
Berlin 1900.
22.
23.
24.
w er William Henry. »Einleitug in die Osteologie der Saugethiere«. Leipzig 1888.
Franek L. »Handbuch der Anatomie der Haustiere*. II Aufl. Stuttgart 1883.
Garrod A. H. »On the visceral Anatomy of the Sumatran Rhinoceros «. Proceedings Zool.
FI o
Soc.
London 1873.
26.
Gaupp E. »Das
Gegenbaur C.
27.
Giebel
25.
Hyobranschialskelet der Wirbeltiere«. Ergebnisse
Leche W.
und
C. G.
Anat.
d.
u.
Entw. T. XIV. 1904.
»Die Epiglottis«. Leipzig 1892.
»Die Saugetiere«
Bronns
in
KI.
Ordn.
u.
des
Tierreichs.
Leipzig
1874—1900.
28.
29.
30.
Gleboff. »Becherches microscopiues sur les parties molles du mammouth». Bulletin 1846.
Go p pert E. »Uber die Herkunft des Wrisberg'schen Knorpels«. Morphol. Jahrb. T. XXI. 1894.
Hertwig O. »Uber die Entwicklung und den Bau des elastischen Gewebes im Netzknorpel«. Arch.
f.
31.
mikr. Anat. T. IX. 1873.
Johnsohn
»Contribution to the Comparativ
G. L.
of ofthalmoscopic
T.
32.
Examination«.
Philosophical
the
of
of
Mammalian
the
Roy.
Eye,
Soc.
chiefly
London,
based
ser.
B,
CXCIV. 1901.
Kor mann
tiere
»Vergleichende
B.
histologische Untersuchungen iiber
und
iiber die Nasentrompete des Pferdes«. Anat. Anz.
»Fossil-Reconstruktionen«. Miinchen 1911.
33.
Kónig
34.
Leisering, Miiller, Ellenberger. »Handbuch
35.
Leuckart
F.
R.
»
Organologie des Auges.
Augenheilkunde.
36.
omnicki
37.
—
38.
Mayer.
I
den Nasenvorhof der Haussauge-
T. XXVIII.
1906.
der vergleichenden Anatomie der Haussaugetiere«.
Vergleichende Anatomie «. Berlin 1890.
Handbuch
d.
ges.
Aufl. Leipzig 1875.
nosoroca dyluwialnego
Wykrycie mamuta (Elephas primigenins Blum.)
{Rhinoceros antiuitatis Blum.) w Staruni (p. Bohorodczaski)«. Kosmos, T. XXXII. 1908.
»Miczaki iu pleistoceskiego wydobyte ze szybu mamutowego w Staruni*. Kosmos, T. XXXIII.
Lwów
T.
39.
Anatomy
Transactions
A. M. Dr.
i
»
1908.
»Zur Anatomie, des
Rhinoceros
indicus«.
Nova Acta Acad.
Nat. Cur.
Caes. Leop. Carol.
XXIV. 1854.
de Meijere
H. »Uber die Haare der Saugetiere, besonders iiber ihre Anordnung«. Morphol. Jahrb.
T. XXI. 1894.
40.
Merriam
T.
J.
C.
»Recent Discoveries
of
Quaternary
Mammals
in
Southern California«.
XXIV. 1906.
WYK0PALSSKA STABUSKIE
4:3
Science
—
41.
42.
—
388
Meyer H. v. »Die diluvialen Rhinocerosarten*. Palaeontographica. T. XI. 1863—1864.
Middendorf
»Reise in den aussersten Norden und Osten Sibiriens«. T. IV. (praca
cytowana
f.
przez Czerskiego).
43.
Móbius
des Maramuths und
»Die Behaarung
K.
der lebenden Elefanten vergleichend untersucht«.
Sitzungsber. der. Beri. Akad. der Wissen. 1892.
44.
45.
Muller C.
Nas ono w
F.
»
Anatomie und Physiologie des Pferdes«. Berlin 1879.
»Sur les restes du cadavre du Mammouth trouves aux bords de
N. V.
gojurjah«. Bul. Ac. imper. Sc. St. Petersbourg. Ser. VI. T.
46.
Niezabitowski Lubicz
E.
Erdwachsgrube gefundenen
Dr.
Mammut- Kadavers«.
Vorl. Mit.
la riviere
Sau-
1908.
und Knochenuberreste des
Haut-
»Die
II.
Buli.
Starania
in
de 1'Acad.
einer
in
de Cracovie.
sc.
d.
Ser. B. avril 1911.
47.
—
»Die Uberreste des
in
Starania
einer
in
Erdwachsgrube mit Haut und Weichteilen gemndenen
Rhinoceros antiuitatis Blum. (tichorhinus Fisch)«.
48.
Nordenskiold
Fynd
»Jakttagelser och
E.
i
Buli. Ac. Sc.
w
Akad. Stockholm, T. XXXIII. 1900. Referat
K. Vet.
Cracovie. Ser B. 1911.
Grottor vid Ultima Esperanza
i
Sydvestra Patagonien«.
Zool. Zentralbl. T. VII.
1900,
50.
Obermaier H. »Das sibirische Rhinoceros«. Urania, Jg. 11, Nr. 42. Wien 1909.
Osborn H. F. »The age of Mammals in Europ, Asia and North America«. New
51.
—
52.
Owen
49.
»A dinosaur mummy«. The Americ. Museum Journ.
54.
—
—
55.
Pallas
56.
—
57.
Pavlow Marie.
53.
»On
»On
the
anatomy
the
Anatomy
P.
of
Mammals and
Birds«.
»Voyages«. T. IV. Paris 1793.
S.
»De Reliuis animalium exoticorum per Asiam borealem repertis complementum«. Novi commentarii
Ac. Sc. Imp. Petrop. T. XVII. 1773.
Russie et
T. VI.
58.
of
»Etudes sur
paleontologiue des Ongules«. VI. Les Rhinocendae de
1'histoire
developpement des Rhinoceridae en genera.
le
Buli. Soc. Imper.
Pfizenmayer
E.
»Beitrag zur Morphologie von Elephas primigenius Blum.
Beconstructionsversuches«. Verh. min. Ges. Bd. 43.
St.
64.
Riickert
65.
Salensky
61.
62.
»Der Pharynx
I.
(Zalenski)
—
»Mikroskopiczeskaja
St.
67.
ais
W. Uber
Berezowka entdeckten
Berne 1904.
66.
la
N. S.
und Erklarung meines
Petersburg 1906.
63.
60.
Moscou
Natural.
1892.
Pohlig H. »Eiszeit und Urgeschichte des Menschen«. Leipzig 1911.
Ray Lankester E. »Extinct Animals«. London 1909.
Reis O. M. »Untersuchungen iiber die Petrifizierung der Muskulatur*. Arch.
Retzius G. »Biologische Untersuchungen«. N. F. T. XIII. 1906.
Roosevelt Th. »The Suare-mothed Rhinoceros*. The Americ. Museum
59.
York 1910.
T. XI. 1911.
London 1846.
the Indian Rhinoceros «. Transac. Zool. Soc. London 1852.
Vertebrates«. T. III. London 1868.
»History of British Fossil
R.
414—416.
p.
f.
mikr. Anat. T. XLI. 1893.
Journ. T. XI. 1911.
Sprach- und Schluckapparat«. Miinchen 1882.
die Hauptresultate
izsledowanija
niekotorych
im Jahre 1901 am Ufer der
Compte-Rendu 6. Congr. intern. Zool.
der Erforschug des
mannlichen Mammuthcadavers«.
organów mamonta najdennago na
r.
Berezowke«.
Petersburg 1909.
Schmidt W.
A.
»Chemische und biologische Untersuchungen von agyptischem
nebst Betrachtungen iiber das Einbalsamierungsverfahren
der alten Agypter«.
Mumienmaterial,
Zeitschr.
f.
allgem.
Physiol. T. VII. 1907.
68.
Schrenck
L. v.
»Der erste Fund einer
Leiche
Mem.
von Rhinoceros Merckii Jaeg.«.
Ac.
sc.
St.
Petersbourg. VII Ser. T. XXVII. 1880.
69.
Schroeder
H.
»Ein jugendlicher Schadel von Rhinoceros antiuitatis Blumb.«. Jahrb.
geol. Landesanstalt u.
70.
—
d.
k.
Preus.
Bergakad. T. XX. 1899.
Die Wirbeltier-Fauna des Mosbacher Sandes.
I.
Gattung Rhinoceros «. Abhandl.
d.
k.
Preuss. Geol.
Landesanstalt. N. F. Heft 18. 1903.
71.
Schweder
G.
»Uber die fossilen Nashornarten Russlands«. Vortrag
turforscher-Vereins. Riga. T.
72.
Sclater
1886.
P. L.
XXXVI.
in
Korrespondenzblatt des Na-
1893.
»Note on the External Characters of Rhinoceros simus«. Proceed. Zool. Soc. London
—
73.
Sieradzki W. »0
74.
Spurgat
75.
To ula
76.
—
78.
tak zwanej przemianie tuszczo-woskowej
»Beitrage
zur vergleiehenden
»Das Gebiss und Reste
—
—
d.
k.
»Diluviale
Trouessart
Soc.
80.
zwok«. Kraków 1898.
Anatomie der Nasen- und Schnauzenknorpel des Men-
k.
der Nasenbeine
Geol. Reichsanstalt. T.
von Rhinoceros (Ceratorhinus Osborn) hundsheimensis*.
XX. 1906.
»Rhinoceros Merckii Jaeger in Ósterreich«. Jahrb.
Saugetierreste
Reichsanstalt. T. LIX.
79.
—
schen und der Tiere*. Morphologische Arbeiten. T. V. 1895.
F.
»Das Nashorn von Hundsheim. Rhinoceros (Ceratorhinus Osborn) hundsheimensis nov.
form*. Abh. d. k. k. Geolog. Reichsanstalt. T. XIX. 1902.
Abh.
77.
F.
339
d.
k.
von Gesprengberg, Kronstadt
k.
in
Geolog. Reichsanst. T. LVII.
Siebenbiirgen*.
Jahrb.
Geol.
Proceed.
Zool.
k.
1909.
»Le Rhinoceros blanc du Soudan (Rhinoceros simus cottoni)«.
E. L.
1907.
k.
d.
London 1909.
Verger
H.
»De Fetat histologiue des visceres apres inhumation de deux a uatre semaines*.
Compt. rend. Soc.
81.
Weber
82.
Wetherill Ch.
biol.
LXX. 1911.
T.
M. »Die Saugetiere«. Jena 1904.
»Uber Leichenwachs (Adipocire)«.
Society V. 11 in Journal
83.
Zuckerkandl
84.
—
f.
Auszug aus Transact.
of the
Americ. Philos.
praktische Chemie. T. LXVIII. 1856.
E. »Das periphere Geruchsorgan der Saugetiere*. Stuttgart 1887.
Ohrtrompete des Tapir und des Rhinoceros«. Arch. f. Ohrenheilk. T. XXII. 1885.
Dzieo Blainville'a H.: »Osteographie ou description iconographiue comp. des Mammiferes rec.
»tfber die
fossiles«.
Paris
1839—1869
i
Sommeringa
sectione horizontali commentatio*. Gottingae
D.
1818, nie
W.:
et
»De oculorum hominis animaliumue
byy mi dostpne.

Podobne dokumenty