Prawo kościelne i wyznaniowe

Komentarze

Transkrypt

Prawo kościelne i wyznaniowe
Prawo kościelne i wyznaniowe
Materiały dydaktyczne ze strony Zakładu Prawa Kościelnego i Wyznaniowego UJ
1. Małżeństwo
a. Przymioty małżeństwa…………………………..…………………………………………………….……2
b. Przygotowanie kandydatów. Zaręczyny. Zapowiedzi…………………………………………………..….2
c. Sposoby zawarcia małżeństwa…………………………..……………………………………………….....3
d. Sposoby zawarcia małżeństwa cywilnego……………………………………………………………….…3
e. Rozszerzenie zasady unormowania skutków cywilnych małżeństwa kanonicznego…………………...….3
f. Podstawa źródłowa zawarcia małżeństwa konkordatowego……………………………………………….4
g. Cele małżeństwa kanonicznego……………………………………………….……………………………5
h. Forma kanoniczna zawarcia małżeństwa………………………………………………………………..….5
i. Przeszkody małżeńskie……………………………………………………………………………….…….6
j. Okoliczności powodujące stwierdzenie nieważności małżeństwa kanonicznego………………...………10
k. Unieważnienie małżeństwa………………………………………………………………………………..10
l. Wadliwość konsensu małżeńskiego…………………………………………………………………….....11
m. Sposoby rozwiązania węzła małżeńskiego……………………………………………………….……….11
n. Kodeks prawa kanonicznego (małżeństwo)……………………………………………………………….11
2. Religia
a. Definicja religii……………………………………………………………………………………………20
b. Doktryna religijna……………………………………………………………………………………...….20
c. Kult………………………………………………………………………………………………………...20
d. Podział religii……………………………………………………………………………………………...21
3. Historia
a. Historia idei wolności sumienia i wyznania………………………………………………………………21
b. Stosunki państwo-kościół w historii……………………………………………………………………....22
c. Stosunki państwo-kościół w II RP…………………………………………………………………….…..24
d. Separacja wroga w Polsce Ludowej……………………………………………………………...………..25
4. Prawo kanoniczne
a. Historia źródeł prawa kanonicznego………………………………………………………………..……..27
b. Klauzule konkordatowe…………………………………………………………………………...………29
5. Regulacja prawna kościołów i związków wyznaniowych w Polsce
a. Uzyskiwanie prawnej formy regulacji (legalizacji) kościołów i związków wyznaniowych w Polsce……29
b. Postępowanie o wpis do rejestru ……………………………………………………………………….....30
c. Nazwy organizacji religijnych………………………………………………………………………...…..31
d. Problem osobowości prawnej kościoła katolickiego w Polsce………………………………………..…..31
e. Sposoby uznania osobowości prawnej kościelnych jednostek organizacyjnych……………………….....32
6. Wolność sumienia i wyznania………………………………………….………………………………...………32
7. Rodzaje aktów prawnych prawa wyznaniowego………………………...……………………………………..35
8. Relacje państwo – kościół………..……………………………………………………………………………….38
9. Ustawodawstwo
a. Dni ustawowo wolne od pracy………………………………………………………………………...…..43
b. Ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych…………………………………………………………..….43
c. Ustawa o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego w RP………………………………………….….46
d. Ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania…………………………………………………....59
e. Kodeks karny. Kodeks postępowania karnego. Kodeks karny wykonawczy……………………………..67
f. Kodeks pracy……………………………………………………………………………………………....69
g. Konkordat………………………………………………………………………………………………….71
h. Konstytucja RP……………………………………………………………………………………………76
i. Ustawa o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby
fizyczne……………………………………………………………………………………………...…….77
j. Ustawa o pomocy społecznej……………………………………………………………………………...80
k. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych………………………………………………………..……81
10. Wykład (prawo kościelne – zagadnienia podstawowe)……………………...………………………………….82
oprac. Mateusz
Popiel
Istotne przymioty małżeństwa
Trwałość
Dozgonność
Nierozerwalność
Can. 1141
Monogamia
Jedność
(Unitas matrimonii)
Przygotowanie kandydatów do małżeństwa
Przygotowanie dalsze
Przygotowanie bliższe
Przygotowanie
bezpośrednie
Zaręczyny
Can. 1062
Instrukcja KEP z 5. IX. 1986 r. o przygotowaniu do małżeństwa w Kościele Katolicki
Dawniej formalistyczne,
wywoływały skutki prawne
Can. 1062 § 1 CIC, instytucja zwyczajowa;
§ 2: „Przysługuje skarga o wynagrodzenie szkód, jeśli
takie powstały”
Zapowiedzi
Can. 1069
Instrukcja KEP z 5. IX. 1986 r. o przygotowaniu do małżeństwa w Kościele Katolicki
W jednym miejscu
Jeżeli oboje narzeczeni przynajmniej
od 6 miesięcy mieszkają w parafii
własnego proboszcza
W wielu miejscach
Jeżeli oboje narzeczeni nie mieszkają w parafii własnego
proboszcza od 6 miesięcy.→ Zapowiedzi tylko w parafii
bezpośrednio poprzedniego zamieszkania, z pominięciem
dawniejszych.
SPOSOBY ZAWARCIA MAŁŻEŃSTWA
CYWILNY
1) brak przeszkód cywilnych
2 brak przeszkód cywilnych
okoliczności:
DOZWOLONE
1) brak przeszkód kanonicznych i
KANONICZNY
ZABRONIONE
KONKORDATOWY
SPOSOBY ZAWARCIA MAŁŻEŃŚTWA CYWILNEGO
Poglądy nauki
Przed kierownikiem USC
Przed właściwym duchownym
+ warunki
art. 1 § 2 Ustawy USC
art. 10 Konkordatu
Warunki:
1. Wola nupturientów i
2. Sporządzenie aktu s.c.
art. 1 § 1 Ustawy USC
ROZSZERZENIE ZASADY UZNAWANIA SKUTKÓW CYWILNYCH MAŁŻEŃSTWA KANONICZNEGO
art. 1 § 3 ustawy USC
na inne małżeństwa, które polegają prawu wewnętrznemu innego kościoła [niż Katolicki] albo związku wyznaniowego,
który ma status prawny uregulowany w formie ustawy indywidualnej
B
1
C
=
11
D
RAZEM
A
+
ZWIĄZEK GMIN
WYZNANIOWYCH
ŻYDOWSKICH
9
INNE KOŚCIOŁY
CHRZEŚCIJAŃSKIE
+
KOŚCIÓŁ KATOLICKI
1
Wykaz stanowisk, których zajmowania upoważnia do sporządzenia zaświadczenia stanowiącego podstawę sporządzenia
aktu małżeństwa zawartego w sposób określony w art. 1 § 2 i 3 K r.op.
A): ordynariusz miejsca, proboszcz, administrator parafii, wikariusz w zast. proboszcza, duchowny w zast. proboszcza)
B):
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)
POLSKI AUTOKEFALICZNY KOŚCIÓŁ PRAWOSŁAWNY (biskup, proboszcz i wikariusz z up. proboszcza)
KOŚCIÓŁ EWANGELICKO-AUGSBURSKI (biskup, proboszcz, administrator, wikariusz)
KOŚCIÓŁ EWANGELICKO-REFORMOWANY (wszyscy ordynowani duchowni)
KOŚCIÓŁ EWANGELICKO-METODYSTYCZNY (pastor parafii)
KOŚCIÓŁ CHRZEŚCIJAN BAPTYSTÓW (prezbiter, kaznodzieja)
KOŚCIÓŁ ADWENTYSTÓW DNIA SIÓDMEGO (duchowni, starsi)
KOŚCIÓŁ POLSKOKATOLICKI (proboszcz, administrator parafii)
KOŚCIÓŁ ZIELONOŚWIĄTKOWY (prezbiter)
KOŚCIÓŁ STAROKATOLICKI MARIAWITÓW (Biskup Naczelny, ordynariusz, biskup, proboszcz,
administrator parafii)
C): Rabin, podrabia
__________________________________________________________________________________________________
PODSTAWA ŹRÓDŁOWA ZAWARCIA MAŁŻEŃSTWA KONKORDATOWEGO
PORZĄDEK KOŚCIELNY:
PORZĄDEK PAŃSTWOWY:
Art. 10 ust. 3 Konkordatu: „Orzekanie o ważności
małżeństwa kanonicznego, a także w innych
sprawach małżeńskich przewidzianych w prawie
kanonicznym, należy do wyłącznej kompetencji
władzy kościelnej”.
Art. 10 ust. 4 Konkordatu: „Orzekanie w
sprawach małżeńskich w zakresie skutków
określonych w prawie polskim należy do
wyłącznej kompetencji sądów
państwowych”.
Art. 1 § 2 KRO: „Małżeństwo zostaje również
zawarte, gdy mężczyzna i kobieta zawierający
związek małżeński podlegający prawu
wewnętrznemu kościoła albo innego związku
wyznaniowego w obecności duchownego oświadczą
wolę jednoczesnego zawarcia małżeństwa
podlegającego prawu polskiemu i kierownik urzędu
stanu cywilnego następnie sporządzi akt
małżeństwa. Gdy zostaną spełnione powyższe
przesłanki, małżeństwo uważa się za zawarte w
chwili złożenia oświadczenia woli w obecności
duchownego”.
Art. 1 § 1 KRO: „Małżeństwo zostaje
zawarte, gdy mężczyzna i kobieta
jednocześnie obecni złożą przed
kierownikiem urzędu stanu cywilnego
oświadczenia, że wstępują ze sobą w
związek małżeński”.
- Art. 18 Konstytucji z 2 IV 1997 r.: „Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i
rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej”.
- Art. 62a Ustawy o USC: „Przed zawarciem małżeństwa podlegającego prawu wewnętrznemu kościoła albo innego
związku wyznaniowego duchowny informuje osoby zamierzające zawrzeć to małżeństwo o treści podstawowych przepisów
prawa polskiego dotyczących zawarcia małżeństwa i jego skutków”.
1) Prawo kanoniczne powszechne:
Biblia, Kodeks Prawa Kanonicznego
z 1983 r., ustawodawstwo soborowe,
encykliki papieskie, itp.
2) Prawo kanoniczne partykularne:
Instrukcje Konferencji Episkopatu
Polski:
- o przygotowaniu do zawarcia
małżeństwa w Kościele Katolickim z
5 IX 1986 r.
- w sprawie duszpasterstwa
małżeństw o różnej przynależności
kościelnej z 11 III 1987 r.
- Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks Rodzinny i
Opiekuńczy,
- Ustawa z dnia 29 września 1986 r.
Prawo o aktach stanu cywilnego,
- Ustawa z 24 VII 1998 r. o zmianie ustaw – Kodeks
rodzinny i opiekuńczy, KPC, Prawo o aktach S.C.,
ustawy o stosunku Państwa do KK w RP oraz
niektórych innych ustaw,
- rozporządzenie MSWiA z 26.X.1998 r. w sprawie
szczegółowych zasad sporządzania aktów stanu
cywilnego, sposobu prowadzenia ksiąg stanu
cywilnego,
ich
kontroli,
przechowywania
i
zabezpieczenia oraz wzorów aktów stanu cywilnego,
- dla duszpasterzy dotycząca
małżeństwa konkordatowego z 22 X
1998 r.
ich odpisów, zaświadczeń i protokołów,
- obwieszczenie MSWiA z 14 V 2004 r.
w sprawie ogłoszenia wykazu stanowisk, których
zajmowanie upoważnia do sporządzenia zaświadczenia
stanowiącego podstawę sporządzenia aktu małżeństwa
zawartego w sposób określony w art. 1 § 2 i 3 Kodeksu
rodzinnego i opiekuńczego (poprzednie z 4XI 1998 r.).
__________________________________________________________________________________________________
Cele małżeństwa kanonicznego (can. 1013 § 1 CIC, 1917)
Cel pierwszorzędny
Cel drugorzędny
Zrodzenie i wychowanie potomstwa
Wzajemna pomoc
małżonków
Uśmierzenie
pożądliwości
Cele małżeństwa kanonicznego (~ can. 1055 § 1 CIC, 1983)
Dobro małżonków
Miłość małżeńska
Zrodzenie i wychowanie potomstwa
Wzajemne
doskonalenie siebie
Wzajemna pomoc i
zaspokojenie popędu
płciowego
Forma kanoniczna zawarcia małżeństwa
Małżeństwo mieszane
(wyznaniowo)
Poza niebezpieczeństwem
śmierci
Nadzwyczajna
W niebezpieczeństwie
śmierci
Zwyczajna
PRZESZKODY MAŁŻEŃSKIE
Pokrewieństwo duchowe
Przeszkoda braku wieku
Impedimentum aetatis
Can. 1083 § 1
Mężczyzna – 18 lat
Warunki
zwyczajne
Kobieta 18 lat
Mężczyzna – 18 lat
Kobieta: - 18 lat
- 16 lat
Partykularne
polskie
Mężczyzna – 16 lat
Kobieta – 14 lat
CIC
Prawo rodzinne polskie
Warunki
nadzwyczajne
Kobieta – 16 lat
Prawo kanoniczne K.K.
od 1917 r. can. 1083 § 2: KEP
Źródło przeszkody: prawo kościelne (ludzkie)
Dyspensowanie od przeszkody: TAK, biskup diecezjalny bez ograniczeń co do liczby lat brakujących
Uważnienie małżeństwa: 1) w związku, lub 2) ponowne wyrażenie zgody małżeńskiej.
Pokrewieństwo prawne
(adopcja)
Przyzwoitość publiczna
Powinowactwo
Pokrewieństwo
Występek
małżonkobójstwa
Uprowadzenie
Publiczny ślub czystości
(profesja zakonna)
Węzeł święceń
Różna wiara (disparitas
cultus)
Węzeł małżeński
Wiek
Niemoc płciowa
(impotencja)
Rozrywające przeszkody małżeńskie (12 + 1)
Pokrewieństwo naturalne
Impedimentum consanguinitatis
A-B
C
D
II stopień
E
F
IV stopień
G
H
VI stopień
I
Linia:
1. Prosta: A-B-C-E-G-I lub A-B-D-F-H
2. Boczna: C-D lub E-F lub G-H
Stopnie pokrewieństwa wg. komputacji rzymskiej (cywilnej):
C-D – II stopień
D-E – III stopień
E-F lub D-G – IV stopień
__________________________________________________________________________________________________
Niemoc płciowa (impotencja)
Impotencja przeszkodą rozrywającą.
Warunek:
1) uprzednia (antecedens)
i
2) trwała (perpetua)
Impotentia coeundi
Can. 1084 § 1
Impotentia relativa
Względna
Impotentia absoluta
Bezwzględna
Czynnościowa zw.
funkcjonalną
Mężczyzna
Kobieta
Organiczna
Źródło przeszkody: prawo naturalne Boże
Dyspensowanie od przeszkody: NIE
Impotencja ≠ Niepłodność
_________________________________________________________________________________________________
Węzeł małżeński
Impedimentum ligaminis seu vinculi
Can. 1085 § 1
Małżeństwo bigamiczne, jeżeli małżeństwo poprzednie jednej ze stron:
1. Ważnie zawarto, i
2. Nie rozwiązane prawnie
1)
2)
3)
4)
Można zawrzeć nowe małżeństwo jeżeli przedstawi się jeden z dokumentów:
Prawomocny wyrok sądu kościelnego o unieważnieniu poprzedniego (can. 1684),
Autentyczny dokument śmierci; dekret wdowieństwa (can. 1707)
Autentyczne powiadomienie o reskrypcie dyspensy papieskiej o niedopełnieniu poprzedniego (can. 1706),
Dekret ordynariusza miejsca stwierdzający zaistnienie warunków do skorzystania z przywileju wiary.
Źródło przeszkody: prawo naturalne Boże
Dyspensowanie od przeszkody: NIE
____________________________________________________________________________________________________________
Uprowadzenie kobiety dla ożenku
Impedimentum raptus
Can. 1089
Uprowadzenie (tylko) kobiety wbrew jej woli dla poślubienia.
Źródło przeszkody: prawo kościelne (ludzkie)
Dyspensowanie od przeszkody: TAK (uprowadzona)
__________________________________________________________________________________________________
Małżonkobójstwo
Impedimentum criminis seu coniugicidii
2 postacie występku małżonkobójstwa:
1) osoba pragnąc zawrzeć małżeństwo uśmierca własnego małżonka lub małżonka osoby z którą zamierza zawrzeć
nowy związek (can. 1090 § 1),
2) strony, które współdziałaniem fizycznym lub moralnym uśmiercają współmałżonka (can. 1090 § 2).
Źródło przeszkody: prawo kościelne (ludzkie)
Dyspensowanie od przeszkody: TAK (Stolica Apostolska)
Święcenia kapłańskie
Ordines sacri
Can. 1009 § 1
Od CIC 1917
Do 15. VIII. 1972
Prezbiterat
Sakra
biskupia
Sakra biskupia
prezbiterat
Diakonat
diakonat
subdiakonat
akolitat
Wyższe
(ordines
maiores)
egzorcystat
lektorat
Ostiariat
Niższe
(ordines
minores)
Po roku 1976
Motu proprio: Ad pascendum Pawła VI
Źródło przeszkody: prawo kościelne (ludzkie)
Przeszkoda ustaje: 1) unieważnienie święceń, 2) dyspensa
Dyspensowanie od przeszkody: TAK
1) Stolica Apostolska (can. 1978 § 2 n. 1)
2) Wyjątkowo: biskup ordynariusz do diakonatu (can. 1079 § 1) i proboszcz i inni jeżeli diakon w niebezpieczeństwie
śmierci (can. 1079 § 2).
Diakoni stali – wyjęci spod prawa celibatu
Sankcje za usiłowanie zawarcia małżeństwa: utrata urzędu kościelnego ex lege (can. 194 § 1 n. 3); suspensa latae
sententiae aż do zwolnienia ze stanu duchownego (can. 1394 § 1) – Stolica Apostolska.
Profesja zakonna
Can. 1088
Prawo papieskie
Ślub czystości:
1) publiczny, i
2) wieczysty i
3) w instytucie zakonnym.
Sposoby ustania przeszkody:
1) indult sekularyzacyjny, (Stolica Apostolska lub biskup diecezjalny)
2) wydalenie z zakony (tzw. dekret dymisyjny),
3) dyspensa (Stolica Apostolska lub biskup diecezjalny).
Prawo biskupie
Przyzwoitość publiczna
Publica honestas
Podstawy przeszkody od 1983:
1) nieważne małżeństwo,
2) konkubinat (notoryczny lub publiczny)
C
A
B
E
D
Źródło przeszkody: prawo kościelne (ludzkie)
Dyspensowanie od przeszkody: TAK (biskup ordynariusz)
Okoliczności powodujące stwierdzenie nieważności małżeństwa kanonicznego
Wadliwość konsensusu
małżeńskiego
Rozrywające przeszkody
małżeńskie
Brak formy kanonicznej
zawarcia małżeństwa
Uważnienie małżeństwa
(Uzdrowienie małżeństwa nieważnego)
Zwykłe
Nadzwyczajne (w związku)
(Sanatio in radice)
Ponowienie
zgody
małżeńskiej
Ustania
przeszkody
Warunek: 1 i 2
1: wieku, węzła poprzez śmierć, różnicy religii itp.
2. pozytywny wymóg CIC, nowy akt woli.
Dyspensa władzy kościelnej
(np. biskupa) od jakiejś
przeszkody, ale bez ponawiania
konsensusu
małżeńskiego.
Skutki wsteczne – ex tunc.
Przymus i bojaźń
Zgoda warunkowa
Symulacja
(zgoda pozorna)
B. zwyczajna
(szacunkowa)
B. względnie ciężka
B. bezwzględnie ciężka
Przymus psychiczny
Can. 1101 Can. 110
Can. 1103
Przymus fizyczny
Podstęp (podstępne
wprowadzenie w błąd)
Can. 1098
3) Co do przymiotów
małżeństwa
2) Co do istotnych
przymiotów osoby
Can. 1095 nr 3
Can. 1097
Can. 125
1) Co do osoby
Can. 1095 nr 1 Can. 1095 nr 2
Błąd
Niezdolność do podjęcia
obowiązków
małżeńskich z przyczyn
natury psychicznej
Brak rozeznania
oceniającego
Brak wystarczającego
używania rozumu
Wadliwość konsensusu małżeńskiego (8)
Ad. 2): Przedmiot bezpośrednio i zasadniczo zamierzony.
Sposoby rozwiązania węzła małżeńskiego kanonicznego
Przywilej wiary
(na korzyść wiary)
Dyspensa od małżeństwa niedopełnionego
1) Przywilej
2) Przywilej
Pawłowy
Piotrowy
Can. 1144 § 1
__________________________________________________________________________________________________
Kodeks Prawa Kanonicznego
ogłoszony powagą Papieża Jana Pawła II dnia 25 stycznia 1983 roku
dekretem Sacrae disciplinae leges,
promulgowanego w Acta Apostolicae Sedis (vol. LXXV, Pars II).
Tytuł VII
MAŁŻEŃSTWO
KAN. 1055. § 1. Małżeńskie przymierze, przez które mężczyzna i kobieta tworzą ze sobą wspólnotę całego życia,
skierowaną ze swej natury do dobra małżonków oraz do zrodzenia i wychowania potomstwa, zostało między
ochrzczonymi podniesione przez Chrystusa Pana do godności sakramentu.
§ 2. Z tej racji między ochrzczonymi nie może istnieć ważna umowa małżeńska, która tym samym nie byłaby
sakramentem.
KAN. 1056. Istotnymi przymiotami małżeństwa są jedność i nierozerwalność, które w małżeństwie chrześcijańskim
nabierają szczególnej mocy z racji sakramentu.
KAN. 1057. § 1. Małżeństwo stwarza zgoda stron między osobami prawnie do tego zdolnymi, wyrażona zgodnie
z prawem, której nie może uzupełnić żadna ludzka władza.
§ 2. Zgoda małżeńska jest aktem woli, którym mężczyzna i kobieta w nieodwołalnym przymierzu wzajemnie się sobie
oddają i przyjmują w celu stworzenia małżeństwa.
KAN. 1058. Małżeństwo mogą zawrzeć wszyscy, którym prawo tego nie zabrania.
KAN. 1059. Małżeństwo katolików, chociażby tylko jedna strona była katolicka, podlega nie tylko prawu Bożemu, lecz
także kanonicznemu, z zachowaniem kompetencji władzy państwowej odnośnie do czysto cywilnych skutków tegoż
małżeństwa.
KAN. 1060. Małżeństwo cieszy się przychylnością prawa, dlatego w wątpliwości należy uważać je za ważne, dopóki nie
udowodni się czegoś przeciwnego.
KAN. 1061. § 1. Ważne małżeństwo pomiędzy ochrzczonymi nazywa się tylko zawartym, jeśli nie zostało dopełnione;
zawartym i dopełnionym, jeśli małżonkowie podjęli w sposób ludzki akt małżeński przez się zdolny do zrodzenia
potomstwa, do którego to aktu małżeństwo jest ze swej natury ukierunkowane i przez który małżonkowie stają się jednym
ciałem.
§ 2. Gdy po zawarciu małżeństwa małżonkowie wspólnie zamieszkali, domniemywa się dopełnienie, dopóki coś
przeciwnego nie zostanie udowodnione.
§ 3. Nieważne małżeństwo nazywa się mniemanym, jeśli zostało zawarte w dobrej wierze przez jedną przynajmniej ze
stron, dopóki obydwie strony nie upewnią się o jego nieważności.
KAN. 1062. § 1. Przyrzeczenie małżeństwa, bądź jednostronne, bądź dwustronne, nazywane zaręczynami, jest
regulowane prawem partykularnym, ustanowionym przez Konferencję Episkopatu z uwzględnieniem zwyczajów oraz
prawa świeckiego, gdy takie zostało wydane.
§ 2. Przyrzeczenie małżeństwa nie stanowi podstawy do wniesienia skargi, żądającej zawarcia małżeństwa. Przysługuje
jednak skarga o wynagrodzenie szkód, jeśli takie powstały.
Rozdział I
PASTERSKA TROSKA I CZYNNOŚCI POPRZEDZAJĄCE ZAWARCIE MAŁŻEŃSTWA
KAN. 1063. Duszpasterze mają obowiązek troszczyć się o to, aby własna wspólnota kościelna świadczyła pomoc
wiernym, dzięki której stan małżeński zachowa ducha chrześcijańskiego i będzie się doskonalił. Ta pomoc winna być
udzielana przede wszystkim:
1° poprzez przepowiadanie, katechezę odpowiednio przystosowaną dla małoletnich, młodzieży i starszych, także przy
użyciu środków społecznego przekazu, dzięki czemu wierni otrzymają pouczenie o znaczeniu małżeństwa
chrześcijańskiego, jak również o obowiązkach małżonków i chrześcijańskich rodziców;
2° przez osobiste przygotowanie do zawarcia małżeństwa, przysposabiające nupturientów do świętości ich nowego stanu i
jego obowiązków;
3° przez owocne sprawowanie liturgii małżeństwa, która winna ukazywać, że małżonkowie są znakiem i zarazem
uczestniczą w tajemnicy jedności oraz płodnej miłości Chrystusa i Kościoła;
4° przez świadczenie pomocy małżonkom, ażeby wiernie zachowując i chroniąc przymierze małżeńskie, osiągali w
rodzinie życie coraz bardziej święte i doskonałe.
KAN. 1064. Jest rzeczą ordynariusza miejsca troszczyć się o właściwe organizowanie tego rodzaju pomocy, po
wysłuchaniu także, gdy się to wyda pożyteczne, zdania mężczyzn i kobiet odznaczających się doświadczeniem i
biegłością.
KAN. 1065. § 1. Katolicy, którzy nie przyjęli jeszcze sakramentu bierzmowania, powinni go przyjąć przed zawarciem
małżeństwa, gdy jest to możliwe bez poważnej niedogodności.
§ 2. Aby przyjąć owocnie sakrament małżeństwa, usilnie zaleca się, ażeby nupturienci przystąpili do sakramentu pokuty i
Najświętszej Eucharystii.
KAN. 1066. Przed zawarciem małżeństwa należy się upewnić, że nic nie stoi na przeszkodzie do jego ważnego i
godziwego zawarcia.
KAN. 1067. Konferencja Episkopatu powinna wydać normy dotyczące egzaminu narzeczonych, zapowiedzi
przedmałżeńskich oraz innych odpowiednich środków do przeprowadzenia badań przed zawarciem małżeństwa, aby
proboszcz pilnie ich przestrzegając mógł przystąpić do asystowania przy małżeństwie.
KAN. 1068. Jeśli w niebezpieczeństwie śmierci nie można zdobyć innych dowodów, wystarcza - jeśli nie ma
przeciwnych podejrzeń - oświadczenie nupturientów, w razie potrzeby zaprzysiężone, że zostali ochrzczeni i nie są
związani żadną przeszkodą.
KAN. 1069. Wszyscy wierni mają obowiązek znane im przeszkody małżeńskie wyjawić przed zawarciem małżeństwa
proboszczowi lub ordynariuszowi miejsca.
KAN. 1070. Jeśli egzaminu przedślubnego nie przeprowadził proboszcz, do którego należy asystowanie przy zawieraniu
małżeństwa, lecz inny, ma on obowiązek jak najszybciej powiadomić tego proboszcza o wyniku badań autentycznym
dokumentem.
KAN. 1071. § 1. Poza wypadkiem konieczności, nie można bez zezwolenia ordynariusza miejsca asystować przy:
1° małżeństwie tułaczy;
2° małżeństwie, które nie może być uznane lub zawarte według prawa państwowego;
3° małżeństwie osoby, którą wiążą naturalne obowiązki wobec innej strony lub wobec dzieci, wynikające z poprzedniego
związku;
4° małżeństwie osoby, która notorycznie porzuciła wiarę katolicką;
5° małżeństwie osoby związanej cenzurą;
6° małżeństwie małoletnich, bez wiedzy rodziców albo wobec ich uzasadnionego sprzeciwu;
7° małżeństwie zawieranym przez pełnomocnika, o czym mowa w kan. 1105.
§ 2. Ordynariusz miejsca może zezwolić na asystowanie przy małżeństwie osoby, która notorycznie odstąpiła od wiary
katolickiej tylko z zachowaniem norm, określonych w kan. 1125, przy zastosowaniu odpowiednich modyfikacji.
KAN. 1072. Duszpasterze powinni odwodzić od zawierania małżeństwa młodzież przed osiągnięciem wieku, w którym
zgodnie z miejscowymi zwyczajami zawiera się małżeństwo.
Rozdział II
PRZESZKODY ZRYWAJĄCE W OGÓLNOŚCI
KAN. 1073. Przeszkoda zrywająca czyni osobę niezdolną do ważnego zawarcia małżeństwa.
KAN. 1074. Przeszkodę uważa się za publiczną, jeśli może być udowodniona w zakresie zewnętrznym; poza tym jest
tajna.
KAN. 1075. § 1. Jedynie najwyższa władza kościelna może autentycznie wyjaśniać, kiedy prawo Boże zabrania
małżeństwa lub ją unieważnia.
§ 2. Również tylko najwyższa władza kościelna ma prawo ustanawiać inne przeszkody dla ochrzczonych.
KAN. 1076. Odrzuca się zwyczaj wprowadzający nową przeszkodę albo przeciwny obowiązującym przeszkodom.
KAN. 1077. § 1. Ordynariusz miejsca może w szczególnym wypadku zabronić zawierania małżeństwa swoim
podwładnym gdziekolwiek przebywającym, oraz wszystkim aktualnie przebywającym na własnym jego terytorium, lecz
tylko czasowo, na skutek poważnej przyczyny i dopóki ona trwa.
§ 2. Tylko najwyższa władza kościelna może dodać klauzulę unieważniającą małżeństwo.
KAN. 1078. § 1. Ordynariusz miejsca może swoich podwładnych gdziekolwiek przebywających oraz wszystkich
aktualnie przebywających na własnym jego terytorium, dyspensować od wszystkich przeszkód z prawa kościelnego, z
wyłączeniem tych, od których dyspensa jest zarezerwowana Stolicy Apostolskiej.
§ 2. Stolicy Apostolskiej jest zarezerwowana dyspensa:
1° od przeszkody wynikającej ze święceń lub z wieczystego ślubu publicznego czystości, złożonego w instytucie
zakonnym na prawie papieskim;
2° od przeszkody występku, o której w kan. 1090.
§ 3. Nie udziela się nigdy dyspensy od przeszkody pokrewieństwa w linii prostej oraz w drugim stopniu linii bocznej.
KAN. 1079. § 1. W grożącym niebezpieczeństwie śmierci, ordynariusz miejsca może swoich podwładnych, gdziekolwiek
przebywających, oraz wszystkich pozostających na własnym jego terytorium, dyspensować zarówno od formy
obowiązującej przy zawarciu małżeństwa, jak od wszystkich i poszczególnych przeszkód z prawa kościelnego, czy to
publicznych czy tajnych, z wyjątkiem przeszkody wypływającej ze święceń prezbiteratu.
§ 2. W tych samych okolicznościach, o jakich w § 1, ale tylko w wypadkach, w których nie można się odnieść nawet do
miejscowego ordynariusza, taką samą władzę dyspensowania posiada proboszcz, szafarz odpowiednio delegowany, a
także kapłan lub diakon, asystujący przy zawieraniu małżeństwa zgodnie z kan. 1116, § 2.
§ 3. W niebezpieczeństwie śmierci spowiednik może dyspensować od przeszkód tajnych w zakresie wewnętrznym czy to
podczas spowiedzi, czy poza nią.
§ 4. Przez niemożność odniesienia się do miejscowego ordynariusza, w wypadku, o którym w § 2, rozumie się sytuację,
gdy można to uczynić tylko przy pomocy telegrafu lub telefonu.
KAN. 1080. § 1. Ilekroć przeszkoda zostaje wykryta, gdy wszystko jest już gotowe do ślubu i małżeństwa nie da się
odłożyć bez prawdopodobnego niebezpieczeństwa wielkiego zła, do czasu uzyskania dyspensy od kompetentnego
przełożonego, władzę dyspensowania od wszystkich przeszkód, z wyłączeniem tych, o których w kan 1078, § 2, n. 1,
mają: ordynariusz miejsca oraz, jeśli wypadek jest tajny, wszyscy, o których w kan. 1079, §§ 2-3, z zachowaniem
przepisanych tam warunków.
§ 2. Ta władza rozciąga się także na uważnienie małżeństwa, jeśli zagraża takie samo niebezpieczeństwo i nie ma czasu
na odniesienie się do Stolicy Apostolskiej, ewentualnie do ordynariusza miejsca, gdy chodzi o przeszkody, od których
może dyspensować.
KAN. 1081. Proboszcz albo kapłan lub diakon, o którym w kan. 1079, § 2, powinien o udzieleniu dyspensy w zakresie
zewnętrznym natychmiast powiadomić ordynariusza miejsca. Winna być ona również odnotowana w księdze małżeństw.
KAN. 1082. Jeśli czego innego nie postanawia reskrypt Penitencjarii, dyspensa udzielona w zakresie wewnętrznym
niesakramentalnym od przeszkody tajnej, powinna być wpisana do księgi przechowywanej w tajnym archiwum kurii i nie
jest potrzebna inna dyspensa w zakresie zewnętrznym, gdy przeszkoda tajna stanie się później publiczną.
Rozdział III
POSZCZEGÓLNE PRZESZKODY ZRYWAJĄCE
KAN. 1083. § 1. Nie może zawrzeć ważnego małżeństwa mężczyzna przed ukończeniem szesnastego roku życia i kobieta
przed ukończeniem czternastego roku.
§ 2. Konferencja Episkopatu ma prawo ustalić wyższy wiek do godziwego zawarcia małżeństwa.
KAN. 1084. § 1. Niezdolność dokonania stosunku małżeńskiego uprzednia i trwała, czy to ze strony mężczyzny czy
kobiety, czy to absolutna czy względna, czyni małżeństwo nieważnym z samej jego natury.
§ 2. Jeśli przeszkoda niezdolności jest wątpliwa, czy wątpliwość ta jest prawna czy faktyczna, nie należy zabraniać
zawarcia małżeństwa ani też, dopóki trwa wątpliwość, orzekać jego nieważności.
§ 3. Niepłodność ani nie wzbrania zawarcia małżeństwa, ani nie powoduje jego nieważności, z zachowaniem przepisu
kan. 1098.
KAN. 1085. § 1. Nieważnie usiłuje zawrzeć małżeństwo, kto jest związany węzłem poprzedniego małżeństwa, nawet
niedopełnionego.
§ 2. Chociaż pierwsze małżeństwo było nieważnie zawarte lub zostało rozwiązane z jakiejkolwiek przyczyny, nie wolno
dlatego zawrzeć ponownego małżeństwa, dopóki nie stwierdzi się, zgodnie z prawem i w sposób pewny, nieważności lub
rozwiązania pierwszego.
KAN. 1086. § 1. Nieważne jest małżeństwo między dwiema osobami, z których jedna została ochrzczona w Kościele
katolickim lub była do niego przyjęta i nie odłączyła się od niego formalnym aktem, a druga jest nieochrzczona.
§ 2. Od tej przeszkody można dyspensować tylko po wypełnieniu warunków, o których w kan. 1125 i 1126.
§ 3. Jeśli podczas zawierania małżeństwa strona była powszechnie uważana za ochrzczoną albo jej chrzest był wątpliwy,
należy domniemywać, zgodnie z kan. 1060, ważność małżeństwa, dopóki w sposób pewny nie udowodni się, że jedna
strona była ochrzczona, druga zaś nieochrzczona.
KAN. 1087. Nieważnie usiłują zawrzeć małżeństwo ci, którzy otrzymali święcenia.
KAN. 1088. Nieważnie usiłują zawrzeć małżeństwo ci, którzy są związani wieczystym ślubem publicznym czystości w
instytucie zakonnym.
KAN. 1089. Nie może być ważnie zawarte małżeństwo pomiędzy mężczyzną i kobietą uprowadzoną lub choćby
przetrzymywaną z zamiarem zawarcia z nią małżeństwa, chyba że później kobieta uwolniona od porywacza oraz
znajdując się w miejscu bezpiecznym i wolnym, sama swobodnie wybierze to małżeństwo.
KAN. 1090. § 1. Kto ze względu na zawarcie małżeństwa z określoną osobą, zadaje śmierć jej współmałżonkowi lub
własnemu, nieważnie usiłuje zawrzeć to małżeństwo.
§ 2. Nieważnie również usiłują zawrzeć małżeństwo ci, którzy poprzez fizyczny lub moralny współudział spowodowali
śmierć współmałżonka.
KAN. 1091. § 1. W linii prostej pokrewieństwa nieważne jest małżeństwo między wszystkimi wstępnymi i zstępnymi,
zarówno prawego pochodzenia, jak i naturalnymi.
§ 2. W linii bocznej nieważne jest aż do czwartego stopnia włącznie.
§ 3. Przeszkoda pokrewieństwa nie zwielokrotnia się.
§ 4. Nigdy nie zezwala się na małżeństwo, jeśli istnieje wątpliwość, czy strony są spokrewnione w jakimś stopniu linii
prostej lub w drugim stopniu linii bocznej.
KAN. 1092. Powinowactwo w linii prostej powoduje nieważność małżeństwa we wszystkich stopniach.
KAN. 1093. Przeszkoda przyzwoitości publicznej powstaje z nieważnego małżeństwa po rozpoczęciu życia wspólnego
albo z notorycznego lub publicznego konkubinatu. Powoduje zaś nieważność małżeństwa w pierwszym stopniu linii
prostej między mężczyzną i krewnymi kobiety i odwrotnie.
KAN. 1094. Nie mogą ważnie zawrzeć małżeństwa ze sobą ci, którzy są związani pokrewieństwem prawnym powstałym
z adopcji, w linii prostej lub w drugim stopniu linii bocznej.
Rozdział IV
ZGODA MAŁŻEŃSKA
KAN. 1095. Niezdolni do zawarcia małżeństwa są ci, którzy:
1° są pozbawieni wystarczającego używania rozumu;
2° mają poważny brak rozeznania oceniającego co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich wzajemnie
przekazywanych i przyjmowanych;
3° z przyczyn natury psychicznej nie są zdolni podjąć istotnych obowiązków małżeńskich.
KAN. 1096. § 1. Do zaistnienia zgody małżeńskiej konieczne jest, aby strony wiedziały przynajmniej, że małżeństwo jest
trwałym związkiem między mężczyzną i kobietą, skierowanym do zrodzenia potomstwa przez jakieś seksualne
współdziałanie.
§ 2. Po osiągnięciu dojrzałości nie domniemywa się takiej ignorancji.
KAN. 1097. § 1. Błąd co do osoby powoduje nieważność małżeństwa.
§ 2. Błąd co do przymiotu osoby, chociażby był przyczyną zawarcia małżeństwa, nie powoduje nieważności małżeństwa,
chyba że przymiot ten był bezpośrednio i zasadniczo zamierzony.
KAN. 1098. Kto zawiera małżeństwo, zwiedziony podstępem, dokonanym dla uzyskania zgody małżeńskiej, a
dotyczącym jakiegoś przymiotu drugiej strony, który ze swej natury może poważnie zakłócić wspólnotę życia
małżeńskiego, zawiera je nieważnie.
KAN. 1099. Błąd co do jedności lub nierozerwalności albo sakramentalnej godności małżeństwa nie narusza zgody
małżeńskiej, chyba że determinuje wolę.
KAN. 1100. Znajomość lub opinia o nieważności małżeństwa niekoniecznie wyklucza zgodę małżeńską.
KAN. 1101. § 1. Domniemywa się, że wewnętrzna zgoda odpowiada słowom lub znakom użytym przy zawieraniu
małżeństwa.
§ 2. Jeśli jednak jedna ze stron albo obydwie pozytywnym aktem woli wykluczyłyby samo małżeństwo lub jakiś istotny
element małżeństwa, albo jakiś istotny przymiot, zawierają je nieważnie.
KAN. 1102. § 1. Nie można ważnie zawrzeć małżeństwa pod warunkiem dotyczącym przyszłości.
§ 2. Małżeństwo zawarte pod warunkiem dotyczącym przeszłości lub teraźniejszości jest ważne lub nie, zależnie od
istnienia lub nieistnienia przedmiotu warunku.
§ 3. Warunek zaś, o którym w § 2, nie może być godziwie dołączony, chyba że za pisemną zgodą ordynariusza miejsca.
KAN. 1103. Nieważne jest małżeństwo zawarte pod przymusem lub pod wpływem ciężkiej bojaźni z zewnątrz, choćby
nieumyślnie wywołanej, od której, ażeby się uwolnić, zmuszony jest ktoś wybrać małżeństwo.
KAN. 1104. § 1. Do ważnego zawarcia małżeństwa konieczne jest, by nupturienci byli równocześnie obecni, bądź
osobiście, bądź też przez pełnomocnika.
§ 2. Zgodę małżeńską nupturienci powinni wyrazić słowami, a gdy nie mogą mówić, równoznacznymi znakami.
KAN. 1105. § 1. Do ważnego zawarcia małżeństwa przez pełnomocnika wymaga się:
1° aby było specjalne upoważnienie zawarcia go z określoną osobą;
2° aby pełnomocnik był wyznaczony przez samego zleceniodawcę i osobiście wypełniał swoje zadanie.
§ 2. Pełnomocnictwo, by było ważne, powinno być podpisane przez osobę zlecającą i ponadto przez proboszcza lub
ordynariusza miejsca, w którym wystawia się pełnomocnictwo, albo przez kapłana delegowanego przez jednego z nich,
albo przynajmniej przez dwóch świadków, lub też winno być sporządzone w formie autentycznego dokumentu, zgodnie z
wymogami prawa państwowego.
§ 3. Jeśli zleceniodawca nie może pisać, należy to zaznaczyć w samym pełnomocnictwie i dodać jeszcze jednego świadka,
który również podpisuje. W przeciwnym razie pełnomocnictwo jest nieważne.
§ 4. Jeśli zleceniodawca, przed zawarciem w jego imieniu małżeństwa, odwołał upoważnienie lub popadł w chorobę
umysłową, małżeństwo jest nieważne, chociaż pełnomocnik lub druga strona o tym nie wiedzieli.
KAN. 1106. Małżeństwo można zawrzeć przez tłumacza. Proboszcz jednak nie powinien przy nim asystować, jeśli nie
upewni się o wiarygodności tłumacza.
KAN. 1107. Chociaż małżeństwo zostało zawarte nieważnie z racji przeszkody lub braku formy, to jednak domniemywa
się, że wyrażona zgoda trwa, dopóki nie uzyska się pewności jej odwołania.
Rozdział V
FORMA ZAWARCIA MAŁŻEŃSTWA
KAN. 1108. § 1. Tylko te małżeństwa są ważne, które zostają zawarte wobec asystującego miejscowego ordynariusza
albo proboszcza, albo wobec kapłana lub diakona delegowanego przez jednego z nich; a także wobec dwóch świadków,
według zasad wyrażonych w następnych kanonach i z uwzględnieniem wyjątków, o których w kan. 144, 1112, § 1,
1116 i 1127, §§ 2-3.
§ 2. Za asystującego przy zawieraniu małżeństwa uważa się tylko tego, kto jest obecny i pyta nowożeńców, czy wyrażają
zgodę i przyjmuje ją w imieniu Kościoła.
KAN. 1109. Ordynariusz miejsca i proboszcz na mocy swego urzędu, w granicach własnego terytorium ważnie asystują
przy małżeństwach nie tylko swoich podwładnych, lecz także obcych, jeśli jedno z nich należy do obrządku łacińskiego;
chyba że wyrokiem lub dekretem zostali ekskomunikowani, ukarani interdyktem lub suspendowani od urzędu, albo takimi
deklarowani.
KAN. 1110. Ordynariusz miejsca i proboszcz personalny, na mocy urzędu ważnie asystują przy zawieraniu małżeństwa
jedynie tych, z których przynajmniej jedno podlega im w granicach ich okręgu.
KAN. 1111. § 1. Ordynariusz i proboszcz, dopóki ważnie sprawują swój urząd, mogą delegować kapłanom i diakonom
również ogólne upoważnienie do asystowania przy zawieraniu małżeństw w granicach swego terytorium.
§ 2. Aby delegacja upoważnienia do asystowania przy małżeństwach była ważna, wymaga się, by została przekazana
określonym osobom w sposób wyraźny. Delegacja specjalna winna być dana do określonego małżeństwa, natomiast
delegacja ogólna powinna być udzielona na piśmie.
KAN. 1112. § 1. Gdzie nie ma kapłanów i diakonów, biskup diecezjalny, uzyskawszy - po wcześniejszej pozytywnej
opinii Konferencji Episkopatu - zezwolenie Stolicy Apostolskiej, może delegować świeckich do asystowania przy
zawieraniu małżeństw.
§ 2. Należy wybrać odpowiedniego świeckiego, który potrafi przygotować nupturientów i właściwie odprawić liturgię
zawierania małżeństwa.
KAN. 1113. Przed udzieleniem delegacji specjalnej, należy zatroszczyć się o wszystko, co prawo przepisuje do
stwierdzenia stanu wolnego.
KAN. 1114. Asystujący przy zawieraniu małżeństwa działa niegodziwie, jeśli nie stwierdził stanu wolnego nupturientów
zgodnie z przepisami prawa, a także nie upewnił się, jeśli to możliwe, o zezwoleniu proboszcza, ilekroć asystuje na
podstawie ogólnej delegacji.
KAN. 1115. Małżeństwa winny być zawierane w parafii, gdzie przynajmniej jedno z nupturientów posiada stałe albo
tymczasowe zamieszkanie lub miesięczny pobyt; gdy zaś chodzi o tułaczy, w parafii, gdzie aktualnie przebywają. Za
zezwoleniem własnego ordynariusza albo własnego proboszcza, wolno małżeństwo zawrzeć gdzie indziej.
KAN. 1116. § 1. Jeśli osoba, zgodnie z przepisem prawa, kompetentna do asystowania jest nieosiągalna lub nie można do
niej się udać bez poważnej niedogodności, kto chce zawrzeć prawdziwe małżeństwo, może je ważnie i godziwie zawrzeć
wobec samych świadków:
1° w niebezpieczeństwie śmierci;
2° poza niebezpieczeństwem śmierci jedynie wtedy, jeśli roztropnie się przewiduje, że te okoliczności będą trwały przez
miesiąc czasu.
§ 2. W obydwu wypadkach, gdyby był osiągalny inny kapłan lub diakon, który mógłby być obecny, powinien być
poproszony i razem ze świadkami być przy zawieraniu małżeństwa, z zachowaniem zasady ważności małżeństwa wobec
samych świadków.
KAN. 1117. Określona wyżej forma powinna być zachowana, jeśli przynajmniej jedna ze stron zawierających
małżeństwo została ochrzczona w Kościele katolickim lub została do niego przyjęta i nie odstąpiła od niego formalnym
aktem, z zachowaniem przepisów kan. 1127, § 2.
KAN. 1118. § 1. Małżeństwo pomiędzy katolikami lub między stroną katolicką i niekatolicką ochrzczoną, winno być
zawierane w kościele parafialnym; w innym kościele lub kaplicy może być zawierane za zezwoleniem ordynariusza
miejsca lub proboszcza.
§ 2. Miejscowy ordynariusz może zezwolić na zawarcie małżeństwa w innym odpowiednim miejscu.
§ 3. Małżeństwo pomiędzy stroną katolicką i stroną nieochrzczoną może być zawarte w kościele lub innym odpowiednim
miejscu.
KAN. 1119. Poza wypadkiem konieczności, przy zawieraniu małżeństwa należy zachować obrzędy przepisane w
księgach liturgicznych zatwierdzonych przez Kościół albo przyjęte prawnymi zwyczajami.
KAN. 1120. Konferencja Episkopatu może opracować własny obrzęd zawierania małżeństwa, wymagający zatwierdzenia
przez Stolicę Świętą, odpowiadający miejscowym i ludowym zwyczajom, przystosowanym do ducha chrześcijańskiego, z
zachowaniem jednak prawa, by asystujący, obecny przy zawieraniu małżeństwa, zapytał nupturientów, czy wyrażają
zgodę i tę zgodę przyjął.
KAN. 1121. § 1. Po zawarciu małżeństwa, proboszcz miejsca zawarcia lub jego zastępca, chociażby żaden z nich przy
nim nie asystował, powinien jak najszybciej zapisać w księdze zaślubionych nazwiska małżonków, osoby asystującej i
świadków, a także miejsce i datę zawarcia małżeństwa, w sposób określony przez Konferencję Episkopatu lub przez
biskupa diecezjalnego.
§ 2. Ilekroć małżeństwo jest zawierane zgodnie z przepisem kan. 1116, kapłan lub diakon, jeśli był obecny, w
przeciwnym razie świadkowie są obowiązani jak najszybciej powiadomić proboszcza lub ordynariusza miejsca o
zawartym małżeństwie.
§ 3. Co do małżeństwa zawieranego za dyspensą od formy kanonicznej, ordynariusz miejsca, który udzielił dyspensy,
powinien zatroszczyć się o to, aby dyspensa i zawarcie małżeństwa zostały zapisane w księdze zaślubionych, zarówno w
kurii, jak i w parafii własnej strony katolickiej, której proboszcz przeprowadził badanie stanu wolnego. O zawarciu
małżeństwa ma powiadomić ordynariusza i proboszcza jak najszybciej małżonek katolicki, zaznaczając miejsce zawarcia
oraz zastosowaną formę publiczną.
KAN. 1122. § 1. Zawarte małżeństwo winno być odnotowane także w księgach ochrzczonych, w których zapisany jest
chrzest małżonków.
§ 2. Jeśli ktoś zawarł małżeństwo poza parafią swojego chrztu, proboszcz miejsca zawarcia małżeństwa ma obowiązek
przesłać jak najszybciej do proboszcza miejsca chrztu zawiadomienie o zawarciu małżeństwa.
KAN. 1123. Ilekroć małżeństwo zostaje uważnione w zakresie zewnętrznym albo orzeczona jego nieważność, albo
zgodnie z prawem zostało rozwiązane, poza przypadkiem śmierci, należy powiadomić proboszcza miejsca zawarcia
małżeństwa, aby dokonał odpowiedniej adnotacji w księdze zaślubionych i ochrzczonych.
Rozdział VI
MAŁŻEŃSTWA MIESZANE
KAN. 1124. Małżeństwo między dwiema osobami ochrzczonymi, z których jedna została ochrzczona w Kościele
katolickim lub po chrzcie została do niego przyjęta i formalnym aktem od niego się nie odłączyła, druga zaś należy do
Kościoła lub wspólnoty kościelnej nie mającej pełnej łączności z Kościołem katolickim, jest zabronione bez wyraźnego
zezwolenia kompetentnej władzy.
KAN. 1125. Tego rodzaju zezwolenia może udzielić ordynariusz miejsca, jeśli istnieje słuszna i rozumna przyczyna, nie
może go jednak udzielić bez spełnienia następujących warunków:
1° strona katolicka winna oświadczyć, że jest gotowa odsunąć od siebie niebezpieczeństwo utraty wiary, jak również
złożyć szczere przyrzeczenie, że uczyni wszystko, co w jej mocy, aby wszystkie dzieci zostały ochrzczone i wychowane
w Kościele katolickim;
2° druga strona winna być powiadomiona w odpowiednim czasie o składanych przyrzeczeniach strony katolickiej, tak aby
rzeczywiście była świadoma treści przyrzeczenia i obowiązku strony katolickiej;
3° obydwie strony powinny być pouczone o celach oraz istotnych przymiotach małżeństwa, których nie może wykluczać
żadna ze stron.
KAN. 1126. Konferencja Episkopatu powinna zarówno określić sposób składania tych oświadczeń i przyrzeczeń, które są
zawsze wymagane, jak i ustalić, w jaki sposób ma to być stwierdzone w zakresie zewnętrznym oraz jak ma być o tym
powiadomiona strona niekatolicka.
KAN. 1127. § 1. Co do formy małżeństwa mieszanego należy zachować przepisy kan. 1108. Jeśli jednak małżeństwo
zawiera strona katolicka ze stroną niekatolicką obrządku wschodniego, kanoniczna forma zawarcia wymagana jest tylko
do godziwości; do ważności zaś konieczny jest udział świętego szafarza, z zachowaniem innych wymogów prawa.
§ 2. Jeśli poważne trudności nie pozwalają zachować formy kanonicznej, ordynariusz miejsca strony katolickiej ma prawo
dyspensować od niej w poszczególnych przypadkach, po poradzeniu się jednak ordynariusza miejsca zawarcia
małżeństwa, z zachowaniem - i to do ważności - jakiejś publicznej formy zawarcia. Do Konferencji Episkopatu należy
określić normy, według których byłaby udzielana dyspensa w jednolity sposób.
§ 3. Zabrania się, przed lub po kanonicznym zawarciu małżeństwa zgodnie z przepisem § 1, stosować inne religijne
zawarcie tegoż małżeństwa w celu wyrażenia lub odnowienia zgody małżeńskiej. Zabroniony jest również taki obrzęd
religijny zawarcia małżeństwa, w którym asystujący katolicki i szafarz niekatolicki, stosując równocześnie własny obrzęd,
pytają o wyrażenie zgody stron.
KAN. 1128. Ordynariusze miejsca oraz inni duszpasterze winni troszczyć się o to, ażeby katolickiemu małżonkowi i
dzieciom zrodzonym z małżeństwa mieszanego nie zabrakło pomocy duchowej do wypełnienia ich obowiązków. Mają też
wspierać małżonków w utrwalaniu jedności życia małżeńskiego i rodzinnego.
KAN. 1129. Przepisy kanonów 1127 i 1128 winny być stosowane także przy zawieraniu małżeństw, gdy zachodzi
przeszkoda różności religii, o której mowa w kan. 1086, § 1.
Rozdział VII
MAŁŻEŃSTWO ZAWIERANE TAJNIE
KAN. 1130. Na skutek poważnej i naglącej przyczyny ordynariusz miejsca może zezwolić na tajne zawarcie małżeństwa.
KAN. 1131. Zezwolenie na tajne zawarcie małżeństwa zawiera w sobie:
1° konieczność tajnego przeprowadzenia obowiązkowych badań przedmałżeńskich;
2° obowiązek zachowania tajemnicy o zawarciu małżeństwa przez ordynariusza miejsca, asystującego, świadków i
małżonków.
KAN. 1132. Obowiązek zachowania tajemnicy, o której w kan. 1131, n. 2, ze strony ordynariusza miejsca ustaje, jeśli z
powodu jej zachowania zagraża poważne zgorszenie lub wielka szkoda dla świętości małżeństwa. O tym należy
powiadomić strony przed zawarciem małżeństwa.
KAN. 1133. Małżeństwo tajnie zawarte winno być zapisane jedynie w specjalnej księdze, przechowywanej w tajnym
archiwum kurii.
Rozdział VIII
SKUTKI MAŁŻEŃSTWA
KAN. 1134. Z ważnego małżeństwa powstaje między małżonkami węzeł, z natury swej wieczysty i wyłączny. W
małżeństwie chrześcijańskim małżonkowie zostają ponadto przez specjalny sakrament wzmocnieni i jakby konsekrowani
do obowiązków swego stanu i godności.
KAN. 1135. Każdemu z małżonków przysługują jednakowe obowiązki i prawa w tym, co dotyczy wspólnoty życia
małżeńskiego.
KAN. 1136. Rodzice mają najcięższy obowiązek i najpierwsze prawo troszczenia się zgodnie, według swoich
możliwości, o wychowanie potomstwa zarówno fizyczne, społeczne i kulturalne, jak i moralne oraz religijne.
KAN. 1137. Za dzieci prawego pochodzenia uważa się poczęte lub urodzone z małżeństwa ważnego lub mniemanego.
KAN. 1138. § 1. Ojcem jest ten, na którego wskazuje prawny związek małżeński, chyba że przy pomocy niezbitych
argumentów udowodni się co innego.
§ 2. Za dzieci prawego pochodzenia uważa się te, które się urodziły przynajmniej po 180 dniach od zawarcia małżeństwa
albo w ciągu 300 dni od dnia rozwiązania życia małżeńskiego.
KAN. 1139. Dzieci nieprawego pochodzenia uzyskują prawność pochodzenia przez późniejsze małżeństwo rodziców,
ważne lub mniemane, albo przez reskrypt Stolicy Świętej.
KAN. 1140. Co do skutków kanonicznych, dzieci, które uzyskały prawność pochodzenia, są zrównane we wszystkim z
dziećmi prawego pochodzenia, chyba że prawo wyraźnie co innego zastrzega.
Rozdział IX ROZŁĄCZENIE MAŁŻONKÓW
Art. 1. ROZWIĄZANIE WĘZŁA
KAN. 1141. Małżeństwo zawarte i dopełnione nie może być rozwiązane żadną ludzką władzą i z żadnej przyczyny,
oprócz śmierci.
KAN. 1142. Małżeństwo niedopełnione, zawarte przez ochrzczonych lub między stroną ochrzczoną i stroną
nieochrzczoną, może być ze słusznej przyczyny rozwiązane przez Biskupa Rzymskiego, na prośbę obydwu stron lub tylko
jednej, choćby druga się nie zgadzała.
KAN. 1143. § 1. Małżeństwo zawarte przez dwie osoby nie ochrzczone zostaje rozwiązane na mocy przywileju
pawłowego dla dobra wiary strony, która przyjęła chrzest, przez sam fakt zawarcia nowego małżeństwa przez stronę
ochrzczoną, jeśli strona nieochrzczona odeszła.
§ 2. Uważa się, że strona nieochrzczona odchodzi, jeżeli nie chce mieszkać ze stroną ochrzczoną lub mieszkać z nią w
zgodzie bez obrazy Stwórcy, chyba że strona ochrzczona po przyjęciu chrztu dała słuszny powód odejścia.
KAN. 1144. § 1. Aby strona ochrzczona ważnie zawarła nowe małżeństwo, należy zawsze zapytać stronę nieochrzczoną:
1° czy i ona chciałaby przyjąć chrzest;
2° czy przynajmniej chciałaby zgodnie mieszkać ze stroną ochrzczoną, bez obrazy Stwórcy.
§ 2. Ta interpelacja powinna nastąpić po chrzcie. Jednakże ordynariusz miejsca może na skutek poważnej przyczyny
zezwolić na zastosowanie interpelacji przed chrztem, a nawet od niej dyspensować, zarówno przed chrztem, jak i po
chrzcie, jeśli z dochodzenia przynajmniej sumarycznego i pozasądowego stwierdzi się, że nie można jej dokonać lub
będzie bezowocna.
KAN. 1145. § 1. Interpelacja winna być dokonywana z reguły powagą ordynariusza miejsca strony nawróconej, który to
ordynariusz obowiązany jest zostawić drugiej stronie, jeśliby o to prosiła, czas na odpowiedź, zaznaczając jednak, że gdy
czas ten bezużytecznie upłynie, milczenie zostanie uznane za odpowiedź negatywną.
§ 2. Interpelacja dokonana nawet prywatnie przez stronę nawróconą jest ważna; owszem jest godziwa, gdy nie da się
zachować przepisanej wyżej formy.
§ 3. W obydwu przypadkach dokonanie interpelacji oraz jej wynik powinny być stwierdzone zgodnie z prawem w
zakresie zewnętrznym.
KAN. 1146. Strona ochrzczona ma prawo zawrzeć nowe małżeństwo ze stroną katolicką:
1° jeśli druga strona odpowiedziała negatywnie na interpelację lub gdy interpelacja została zgodnie z prawem pominięta;
2° jeśli strona nieochrzczona - czy to już interpelowana, czy też nie - zamieszkując najpierw w zgodzie bez obrazy
Stwórcy, następnie odeszła bez uzasadnionej przyczyny; z zachowaniem przepisów kan. 1144 i 1145.
KAN. 1147. Ordynariusz miejsca może jednak na skutek poważnej przyczyny zezwolić, ażeby strona ochrzczona,
korzystająca z przywileju pawłowego, zawarła małżeństwo ze stroną niekatolicką, ochrzczoną lub nieochrzczoną, z
zachowaniem jednak przepisów kanonicznych o małżeństwach mieszanych.
KAN. 1148. § 1. Nieochrzczony, który miał równocześnie przed chrztem kilka żon nieochrzczonych, po przyjęciu chrztu
w Kościele katolickim, jeśli mu trudno pozostać z pierwszą żoną, może zatrzymać jedną z nich, oddalając pozostałe. To
samo odnosi się do kobiety nieochrzczonej, która miała równocześnie kilku mężów nieochrzczonych.
§ 2. W wypadkach, o których w § 1, po przyjęciu chrztu małżeństwo winno być zawarte z zachowaniem prawnej formy, z
uwzględnieniem w razie potrzeby także przepisów o małżeństwach mieszanych oraz innych wymogów prawnych.
§ 3. Ordynariusz miejsca mając na uwadze warunki moralne, społeczne i ekonomiczne miejsc i osób, powinien
zatroszczyć się o wystarczające zabezpieczenie potrzeb pierwszej żony oraz innych oddalonych, zgodnie z wymaganiami
sprawiedliwości, chrześcijańskiej miłości i naturalnej słuszności.
KAN. 1149. Jeśli nieochrzczony, po przyjęciu chrztu w Kościele katolickim, nie może ze współmałżonkiem
nieochrzczonym nawiązać współzamieszkania z racji uwięzienia lub prześladowania, wolno mu zawrzeć nowe
małżeństwo, chociażby tymczasem druga strona przyjęła chrzest, z zachowaniem przepisu kan. 1141.
KAN. 1150. W razie wątpliwości przywilej wiary cieszy się przychylnością prawa.
Art. 2 . SEPARACJA PODCZAS TRWANIA WĘZŁA
KAN. 1151. Małżonkowie mają obowiązek i prawo zachowania współżycia małżeńskiego, chyba że usprawiedliwia ich
zgodna z prawem przyczyna.
KAN. 1152. § 1. Chociaż bardzo zaleca się, aby współmałżonek pobudzony chrześcijańską miłością i zatroskany o dobro
rodziny, nie odmawiał stronie cudzołożnej przebaczenia oraz nie zrywał z nią życia małżeńskiego, to jednak, gdy
wyraźnie lub milcząco nie darował winy, ma prawo przerwać pożycie małżeńskie, chyba że zgodził się na cudzołóstwo,
albo stał się jego przyczyną lub sam także popełnił cudzołóstwo.
§ 2. Zachodzi milczące darowanie, gdy strona niewinna upewniona już o zdradzie małżeńskiej, dobrowolnie z miłością
małżeńską współżyje z tą, która zawiniła. Domniemywa się zaś je, jeśli przez okres sześciu miesięcy zachowała
współżycie małżeńskie i nie odniosła się do władzy kościelnej lub państwowej.
§ 3. Jeśli współmałżonek niewinny sam zerwał dobrowolnie współżycie małżeńskie, powinien w ciągu sześciu miesięcy
wnieść sprawę o separację do kompetentnej władzy kościelnej, która, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności, rozważy,
czy niewinny współmałżonek mógłby być skłoniony do darowania winy i nie przedłużania separacji na stałe.
KAN. 1153. § 1. Jeśli jedno z małżonków stanowi źródło poważnego niebezpieczeństwa dla duszy lub ciała drugiej strony
albo dla potomstwa, lub w inny sposób czyni zbyt trudnym życie wspólne, tym samym daje drugiej stronie zgodną z
prawem przyczynę odejścia, bądź na mocy dekretu ordynariusza miejsca, bądź też gdy niebezpieczeństwo jest
bezpośrednie, również własną powagą.
§ 2. Po ustaniu przyczyny separacji, we wszystkich wypadkach należy wznowić współżycie małżeńskie, chyba że władza
kościelna co innego postanowi.
KAN. 1154. Z chwilą zdecydowania o separacji małżonków, należy się zatroszczyć o odpowiednie utrzymanie i
wychowanie dzieci.
KAN. 1155. Współmałżonek niewinny może, w sposób godny pochwały, dopuścić z powrotem drugą stronę do życia
małżeńskiego. W takim wypadku zrzeka się prawa do separacji.
Rozdział X UWAŻNIENIE MAŁŻEŃSTWA
Art. 1. UWAŻNIENIE ZWYKŁE
KAN. 1156. § 1. Do uważnienia małżeństwa nieważnego z racji przeszkody zrywającej, wymaga się ustania przeszkody
lub dyspensy od niej oraz ponowienia zgody przynajmniej przez stronę świadomą przeszkody.
§ 2. To ponowienie jest wymagane przez prawo kościelne do ważności uważnienia, chociażby na początku obydwie
strony wyraziły zgodę i potem jej nie odwołały.
KAN. 1157. Ponowienie zgody winno być nowym aktem woli na małżeństwo, o którym strona ponawiająca wie lub
przypuszcza, że było od początku nieważne.
KAN. 1158. § 1. Gdy przeszkoda jest publiczna, obydwie strony powinny powtórzyć zgodę małżeńską w formie
kanonicznej, z zachowaniem przepisu kan. 1127, § 2.
§ 2. Jeśli przeszkody nie można udowodnić, wystarcza ponowienie zgody prywatne i tajne, i to przez stronę świadomą
przeszkody, jeśli trwa zgoda wyrażona przez drugą stronę; albo przez obydwie, gdy obydwie strony wiedziały o
przeszkodzie.
KAN. 1159. § 1. Małżeństwo nieważne z powodu braku zgody zostaje uważnione z chwilą wyrażenia zgody przez stronę,
która jej nie wyraziła, jeśli trwa zgoda wyrażona przez drugą stronę.
§ 2. Jeśli braku zgody nie można udowodnić, wystarczy prywatne i tajne ponowienie zgody przez stronę, która jej nie
wyraziła.
§ 3. Jeśli można udowodnić brak zgody, konieczne jest ponowienie jej z zachowaniem kanonicznej formy.
KAN. 1160. Uważnienie małżeństwa nieważnego na skutek braku formy musi zostać dokonane przez ponowne zawarcie
według formy kanonicznej, z zachowaniem przepisu kan. 1127, § 2.
Art. 2. UWAŻNIENIE W ZAWIĄZKU
KAN. 1161. § 1. Uważnienie w zawiązku małżeństwa nieważnego jest uważnieniem go bez ponawiania zgody, dokonane
przez kompetentną władzę. Zawiera ono w sobie dyspensę od przeszkody, gdyby istniała, oraz od formy kanonicznej, gdy
nie została zachowana, jak również cofnięcie wstecz skutków kanonicznych.
§ 2. Uważnienie następuje od chwili udzielenia łaski; natomiast cofnięcie skutków odnosi się do momentu zawarcia
małżeństwa, chyba że co innego wyraźnie zastrzeżono.
§ 3. Uważnienia w zawiązku można dokonać tylko wtedy, jeśli jest prawdopodobne, że strony chcą utrzymać życie
małżeńskie.
KAN. 1162. § 1. Jeśli u obydwu stron albo u jednej z nich brakuje zgody małżeńskiej, małżeństwo nie może być
uważnione w zawiązku, bez względu na to, czy zgody nie było od początku, czy też była początkowo wyrażona, a potem
została odwołana.
§ 2. Jeśli na początku nie było wprawdzie zgody, ale później została wyrażona, wolno dokonać uważnienia od momentu
wyrażenia zgody.
KAN. 1163. § 1. Można dokonać uważnienia małżeństwa nieważnie zawartego na skutek przeszkody albo braku formy
prawnej, jeśliby trwała zgoda małżeńska u obydwu stron.
§ 2. Małżeństwo nieważnie zawarte z powodu przeszkody z prawa naturalnego lub Bożego pozytywnego, może być
uważnione dopiero z chwilą ustania przeszkody.
KAN. 1164. Można ważnie dokonać uważnienia również bez wiedzy jednej lub obydwu stron, ale dokonuje się go tylko z
poważnej przyczyny.
KAN. 1165. § 1. Uważnienia w zawiązku może dokonać Stolica Apostolska.
§ 2. Może go dokonać biskup diecezjalny w pojedynczych przypadkach, nawet wtedy, gdy w tym samym małżeństwie
zbiega się kilka powodów nieważności; po spełnieniu warunków, o których w kan. 1125, co do uważnienia małżeństwa
mieszanego. Natomiast nie może tego dokonać w wypadku istnienia przeszkody, od której dyspensa jest zarezerwowana
Stolicy Apostolskiej zgodnie z przepisem kan. 1078, § 2, albo chodzi o przeszkodę z prawa naturalnego lub Bożego
pozytywnego, która już wygasła.
__________________________________________________________________________________________________
RELIGIA
DEFINICJA RELIGII (brak zadawalającej definicji)
Ogólna definicja:
RELIGIA TO SYSTEM WIERZEŃ I PRAKTYK PRZYJĘTYCH W DANEJ SPOŁECZNOŚCI, OKREŚLAJĄCY
RELACJĘ JEDNOSTKI DO RÓŻNIE POJMOWANEJ SFERY SACRUM, CZYLI ŚWIĘTOŚCI I SFERY BOSKIEJ.
MANIFESTUJE
SIĘ
ONA
W
WYMIARZE
DOKTRYNALNYM
(DOKTRYNA),
W
CZYNNOŚCIACH
RELIGIJNYCH (KULT) W SFERZE SPOŁECZNO-ORGANIZACYJNEJ (KOŚCIÓŁ, WSPÓLNOTA RELIGIJNA) I
W SFERZE DUCHOWOŚCI INDYWIDUALNEJ (M. IN. MISTYKA).
Doktryna religijna
Poglądy dotyczące natury i cech charakterystycznych sfer sacrum. Jeden z elementów systemu religijnego. Można je
podzielić na kilka aspektów: bogowie – ilu ich jest, skąd pochodzą, jak powstali, jakie są ich cechy i zależności pomiędzy
nimi, wszechświat – jak powstał, jaki jest jego obecny kształt, a jak będzie wyglądał w przyszłości, czy nastąpi koniec
świata (eschatologia), człowiek – jak powstał, dlaczego istnieje, cel i sens życia ludzkiego, cierpienia, co będzie po
śmierci. itd. Doktryny religijne przekazywane są przez mity, święte księgi, dogmaty, kapłanów, wyznawców.
Kult
Wszelkie zachowania i praktyki religijne czynione wobec istoty kultu. Czynności kultowe mają na celu ułatwienie
kontaktu człowieka z istotami boskimi. Jeden z elementów systemu religijnego. Najczęstsze formy kultu to modlitwa i
ofiary.
Podział religii
Kryterium
1. Ze względu na sposób powstania
a. Naturalne
b. Objawione
2. Ze względu na to, jak pojmują istotę boską
a. Monoteizm
b. Politeizm
3. Ze względu na istnienie wyznawców
a. Żywe
b. Martwe
4. Ze względu na oddziaływania religii
a. Uniwersalistyczne
b. Narodowe
c. Plemienne
__________________________________________________________________________________________________
HISTORIA
HISTORIA IDEI WOLNOŚCI SUMIENIA I WYZNANIA
STAROŻYTNOŚĆ
MONIZM państwa i religii (do 313 r. po Chrystusie)
- idea nie występowała
- kult religijny instytucją państwową
- zniewaga bogów lub odmowa oddawania im czci – przestępstwem politycznym – SUROWE KARY
- podbój militarny = podbój religijny (WYJĄTKI!)
DUALIZM państwa i religii (od 313 r. po Chrystusie)
- 313 r. – edykt mediolański Konstantyna III
- 380 r. – chrześcijaństwo religią państwową (edykt Teodozjusza Wielkiego)
- od 391 r. – chrześcijaństwo religią wyłączną; pogaństwo i heretycy prześladowani
ŚREDNIOWIECZE
- głęboka nietolerancja – chrześcijaństwo głęboko wkracza w życie duchowe jednostki, życie polityczne, społeczne i
kulturalne państwa
- religia narzucona jednostce
 1231 – cesarz Fryderyk II – groźby kar za odstępstwo od wiary i herezje
 XIII w. – Święta Inkwizycja – Dominikanie
 XIII/XIV – nietolerancja wobec Żydów
- WYJĄTKI:
 Poglądy Marsyliusza z Padwy
 1415 – rektor Akademii Krakowskiej Paweł Włodkowic – odmienności religijne i poglądy nie są dostatecznym
powodem do prześladowań
HISTORIA IDEI WOLNOŚCI SUMIENIA I WYZNANIA
CZASY NOWOŻYTNE
- 1517 – 95 Tez Marcina Lutra
- 1555 – Pokój augsburski (Niemcy), cuius regio eius religio
- 1598 – Pokój nantejski (Henryk IV, Francja) - gallikanizm
- Jan Kalwin – Genewa
- 1618-1648 – Wojna religijna (Trzydziestoletnia), Pokój westfalski – terytorializm
- 1643 – Henryk VIII, Anglikanizm
- 1636 – pastor baptysta R. Williams (Rhode Island) – prawo jednostki do wyboru, głoszenia i wyznawania swoich
przekonań religijnych (Konstytucja zatwierdzona w 1663)
- 1689 – J. Locke – Epistola de Tolerantia (List o tolerancji) – droga dla doktryny liberalnej; wolność religijna naturalnym
prawem człowieka
- 1787/1791/1868 – USA – pełna tolerancja religijna
- 1789 – Francja, Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela (art. 10, prawo do wolności religijnej)
- 1791/93 – Francja – konstytucyjna swoboda kultu
- XIX w. – idee socjalistyczne – wolność sumienia i wyznania – kategorią ideowo-polityczną
POLSKA
- XVI w. – Andrzej Frycz Modrzewski – odrzuca przymus i represję w walce z przeciwnikami religijnymi
- 1554/6 – Arianie (1605 – Katechizm Rakowski) – tolerancja religijna
- 1570 – Ugoda sandomierska
- 1573 – Konfederacja warszawska
- 1573 – Artykuły henrykowskie
REGRES IDEI WOLNOŚCI S.iW.
- 1658 – Konstytucja o wypędzeniu arian
-1668 – Zakaz porzucania katolicyzmu
USTAWA RZĄDOWA Z 3 MAJA 1791 R.
W imię Boga, w Trójcy Świętej jedynego.
Stanisław August z Bożej łaski i woli Narodu Król Polski, Wielki Książę Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Żmudzki,
Kijowski, Wołyński, Podolski, Podlaski, Inflancki, Smoleński, Siewierski i Czernichowski, wraz ze Stanami
Skonfederowanymi, w liczbie podwójnej naród polski reprezentującymi. […]
I. RELIGIA PANUJĄCA
Religią narodową panującą jest i będzie wiara święta rzymska katolicka ze wszystkimi jej prawami. Przejście od wiary
panującej do jakiegokolwiek wyznania jest zabronione pod karami apostazji. Że zaś taż sama wiara święta przykazuje
nam kochać bliźnich naszych, przeto wszystkim ludziom jakiegokolwiek bądź wyznania, pokój w wierze i opiekę
rządową winniśmy i dlatego wszelkich obrządków i religii wolność w krajach polskich, podług ustaw krajowych
warujemy.
__________________________________________________________________________________________________
Stosunki Państwo-Kościół w historii
Europa (chrześcijańska)
Państwa
wyznaniowe
Cezaro-papizm
(konfesyjne)
Monizm < 313 r. < Dualizm
313 – Edykt mediolański
380 – Edykt Teodozjusza Wlk.
476-1453 – cezaropapizm
bizantyjski
754/756-1870 – Państwo
Kościelne
800 – koronacja Karola Wielkiego
862 – koronacja Ottona I
325 – Synod niceiski I
392/435 – edykty nietolerancyjne
496 – chrzest Franków (Chlodwig)
988 – chrzest Rusi
1054 – Wielka Schizma Wschodnia
1415 – proces Jana Husa
1439 – Unia florencka
1534 – I akt o supremacji (Anglia)
Papocezaryzm
Separacja wroga
1871 – Komuna Paryska
1905 – Ustawa o stosunku
Państwa do Kościołów
Separacja czysta
Państwa świeckie
Separacja przyjazna,
obojętna
1059 – kanoniczny wybór Papieża
1075 – „Dictatus Papae” (spór
Grzegorz VII – cesarz Henryk
IV), teokracja
1122 – tzw. Konkordat wormacki
(symonia, nepotyzm, nikolaizm,
inwestytura)
1215 – Sobór laterański IV
(papież Innocenty III)
1309-1377 – Niewola Awiniońska
Papieży (Klemens V)
1414-1418 – Sobór w Konstancji
1417 – 4 artykuły praskie
1517 – 95 tez Marcina Lutra
1555 – pokój w Augsburgu
1545-1563 – sobór trydencki
1563 – dekret „Tametsi”
1598 – tzw. edykt nanteiski
1618-1648 – wojna 30-letnia
1648 – Traktat westfalski
1685 – odwołanie edyktu
nanteiskiego (Ludwik XIV)
1789 – Wielka Rewolucja
Francuska
1790 – Konstytucja Cywilna
Kleru
1791 – Konstytucja Francuska
1801 – Konkordat Pius VII – I
konsul Napoleon Bonaparte
1558 – II akt o supremacji
1699/1721 – reformy cara Piotra I
1906 – Rosja (Duma)
966 – chrzest Polski
ok. 990-992 – „Dagome iudex”
1000 – Zjazd gnieźnieński (metropolia; diecezja w: Krakowie, Wrocławiu i
Kołobrzegu)
1138-1320 – rozbicie dzielnicowe
1180 – zjazd Łęczycki (Kazimierz Sprawiedliwy)
1210-1215 – Przywilej w Borzykowie i Wolborzu
poł. XIII – proces kanonizacyjny św. Bp Stanisława
1258 – Przywilej (statut) kaliski Bolesław Pobożnego (dla Żydów)
1381 – Przywilej dla duchowieństwa (Koszycki Ludwika Węgierskiego z 1374)
1424 – Edykt wieluński (Władysław Jagiełło), przeciwko husytom
1519, 1525, 1736 – Konkordaty z Polską
1570 – Ugoda sandomierska
1573 – Konfederacja warszawska
1596 – Unia brzeska
1658 – wypędzenie arian z Polski
1791 – Konstytucja 3-Maja
1795 – III rozbiór Polski
Niemcy – terytorializm
Austria: terezjanizm (Maria Teresa 1740-1780) i józefinizm (Józef II 1765/801790);
1781 – patent tolerancyjny Józefa II
1891 – „Rerum novarum” (encyklika Leona XIII)
1921 – Konstytucja z 17 marca 1921 (Polska)
1925 – Konkordat RP ze Stol. Apost.
1929 – Traktaty laterańskie (Watykan)
1933 – konkordat z III Rzeszą
od 1923 Mongolia
od 1945 – kraje tzw. „demokracji ludowej”: Polska (12.09.1945 – zerwanie
konkordatu, 1952), Węgry (1947), Czechosłowacja (1948), Rumunia (1948),
Bułgaria (1947), Jugosławia, NRD, Albania (1950; od 1967 - ateizm)
od 1949 – ChRL; od 1960 – Kuba; od 1978 Wietnam
1847-1848 – Kapitał (K. Marks),
„Religia to opium dla ludu”
1917 (25 X) – Wielka Rewolucja
Bolszewicka w Rosji
1918 – dekret o rozdziale
Kościoła od Państwa
1936 – konstytucja ZSRR
1977 – konstytucja ZSRR
1787 (17 IX) – Konstytucja USA 1630 – deklaracja prawnonaturalne
1791 – I Poprawka
1632 – R. Williams (Rhode Island)
1776 – Konstytucja Wirginii
Separacja
skoordynowana
1919 – Republika Weimarska
(Niemcy)
20-lecie XX w. – Austria
1949 – Republika Federalna
Niemiec
1991 – Zjednoczone Niemcy
od 1976/78 Hiszpania; od 1978 Włochy;
po 1989 r. – Polska, Węgry; Słowacja, Rosja?
Stosunki Państwo-Kościół w II Rzeczypospolitej
1) Konstytucja z 17 marca 1921 r.
Gwarancje w wymiarze indywidualnym
Art. 110: „Obywatele polscy, należący do mniejszości
narodowościowych, wyznaniowych lub językowych, mają
równe z innymi obywatelami prawo zakładania, nadzoru i
zawiadywania
swoim
własnym
kosztem
zakładów
dobroczynnych, religijnych i społecznych, szkół i innych
zakładów wychowawczych, oraz używania w nich swobodnie
swej mowy i wykonywania przepisów swej religji”.
Art. 111: „Wszystkim obywatelom poręcza się wolność
sumienia i wyznania. Żaden obywatel nie może być z powodu
swego wyznania i przekonań religijnych ograniczony w
prawach, przysługujących innym obywatelom.
Wszyscy mieszkańcy Państwa Polskiego mają prawo
wolnego wyznawania zarówno publicznie jak prywatnie swej
wiary i wykonywania przepisów swej religji lub obrządku, o
ile to nie sprzeciwia się porządkowi publicznemu ani
obyczajności publicznej”.
Art. 112: „Wolności wyznania nie wolno używać w sposób,
przeciwny ustawom. Nikt nie może uchylać się od spełnienia
obowiązków publicznych z powodu swoich wierzeń
religijnych. Nikt nie może być zmuszony do udziału w
czynnościach lub obrzędach religijnych, o ile nie podlega
władzy rodzicielskiej lub opiekuńczej”.
Gwarancje w wymiarze instytucjonalnym
Art. 113: „Każdy związek religijny,
uznany przez Państwo, ma prawo urządzać
zbiorowe i publiczne nabożeństwa, może
samodzielnie prowadzić swe sprawy
wewnętrzne, może posiadać i nabywać
majątek ruchomy i nieruchomy, zarządzać
nim i rozporządzać, pozostaje w posiadaniu i
używaniu swoich fundacji i funduszów,
tudzież zakładów dla celów wyznaniowych,
naukowych i dobroczynnych. Żaden
związek religijny jednak nie może stawać w
sprzeczności z ustawami państwa”.
Art. 114: „Wyznanie rzymsko-katolickie,
będące religją przeważającej większości
narodu, zajmuje w Państwa naczelne
stanowisko wśród równouprawnionych
wyznań.
Kościół Rzymsko-Katolicki rządzi się
własnemi prawami. Stosunek Państwa do
Kościoła będzie określony na podstawie
układu ze Stolicą Apostolską, który podlega
ratyfikacji przez Sejm”.
Konkordat Stolica Apostolska-Polska, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (Dz.U. Nr 72, poz. 501) – (27 art.)
Konstytucja z 23 kwietnia 1935 r.
Art. 2. (1) Na czele Państwa stoi Prezydent Rzeczypospolitej.
(2) Na Nim spoczywa odpowiedzialność wobec Boga i historji za losy Państwa.
Kościoły i związki wyznaniowe w II RP
Art. 115: „Kościoły mniejszości religijnych i inne prawnie uznane związki religijne rządzą się same własnemi ustawami,
których uznania Państwo nie odmówi, o ile nie zawierają postanowień, sprzecznych z prawem.
Stosunek Państwa do tych Kościołów i wyznań będzie ustalany w drodze ustawowej po porozumieniu się z ich prawnemi
reprezentacjami”.
Art. 116: „Uznanie nowego lub dotąd prawnie nieuznanego wyznania nie będzie odmówione związkom religijnym,
których urządzenia, nauka i ustrój nie są przeciwne porządkowi publicznemu ani obyczajności publicznej”.
1) Gminy wyznaniowe
żydowskie (1927)
2) Wschodni Kościół
Staroobrzędowy w RP, nie
posiadający hierarchii
duchownej – Bezpopowcy
(1928)
3) Muzułmański Związek
Religijny w RP (1936)
4) Karaimski Związek
Religijny w RP (1936)
5) Kościół EwangelickoAugsburski w RP (1936)
6) Polski Autokefaliczny
Kościół Prawosławny (1938)
Np.: Kościół EwangelickoReformowany w RP
(Jednota Wileńska i
Warszawska);
Kościół Mariawicki;
Kościoły EwangelickoUnijne (Poznań, Górny
Śląsk);
Kościół EwangelickoLuterski (Staroluterski);
Bracia Morawscy
(hernhuci);
Kościół Starokatolicki;
Mennonici, Baptyści, itd.
Np.: Kościół
Polskokatolicki w RP;
Kościół EwangelicznoBaptystyczny w RP;
Kościół Adwentystów
Dnia Siódmego w RP;
Kościół Anglikański;
Nietolerowane
Tolerowane
Prawnie nieuznane
Przepisy
zaborcze
Ustawy
indywidual
ne (polskie)
Prawnie uznane (ok. 42)
Np.: Kościół
EwangelickoMetodystyczny
w RP;
Badaczy Pisma
Świętego;
Liberalny
Kościół Katolicki
Podstawa prawna:
1) specjalne przepisy
zaborcze,
2) prawo o
stowarzyszeniach,
3) art. 111 i 112
Konstytucji z 1921 r.
Ochrona karna wolności sumienia i wyznania: Kodeks karny z 11 lipca 1932 r.
Art. 132. § 2. Tym samym karom podlega (karze więzienia do lat 2 lub aresztu do lat 2), kto znieważa duchownego
uznanego prawnie wyznania lub związku religijnego - podczas pełnienia przez nich obowiązków służby lub powołania.
Art. 133. § karze więzienia do lat 5 podlega, kto dopuszcza się czynnej napaści na duchownego uznanego prawnie
wyznania lub związku religijnego - podczas lub z powodu pełnienia przez nich obowiązków służby lub powołania.
Rozdział XXVI. Przestępstwa przeciw uczuciom religijnym.
Art. 172. Kto publicznie Bogu bluźni, podlega karze więzienia do lat 5.
Art. 173. Kto publicznie lży lub wyszydza uznane prawnie wyznanie lub związek religijny, jego dogmaty, wierzenia lub
obrzędy, albo znieważa przedmiot jego czci religijnej lub miejsce przeznaczone do wykonywania jego obrzędów
religijnych, podlega karze więzienia do lat 3.
Art. 174. Kto złośliwie przeszkadza publicznemu zbiorowemu wykonywaniu aktu religijnego uznanego prawnie
wyznania lub związku religijnego, podlega karze aresztu do lat 2.
SEPARACJA WROGA” W POLSCE LUDOWEJ
I). Źródła prawa:
22 VII 1944 – Manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego
22 VII 1952 – Konstytucja Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, art. 70 ust. 2 zd. 1 „Kościół jest oddzielony od państwa”.
- brak zapowiadanej (art. 70 ust. 2 zd. 2) ustawy ramowej o określeniu stosunków Państwo-Kościół.
II). Przejawy dyskryminacji (przykłady):
1) 12 IX 1945 – uchwała Rady Ministrów TRzJN o zerwaniu Konkordatu z 1925 r.
2) Usuwanie religii z życia publicznego:
- usunięcie roty przysięgi religijnej składanej przy obejmowaniu urzędów państwowych, słów: „Przysięgam Panu
bogu Wszechmogącemu” – „Tak mi, Panie Boże dopomóż”: dekret PKWN z 28 XII 1944 – o ślubowaniu
urzędników państwowych i sędziów; 6 X 1948 – o rocie ślubowania ministrów, funk. państwowych ...
- zniesienie przysięgi religijnej w sądownictwie; w to miejsce wprowadzono świeckie przyrzeczenie – 27 IV 1949
o zmianie przepisów postępowania karnego...
- zmiana roty przysięgi wojskowej „Tak mi dopomóż Bóg” – 8 VII 1950
3) Wprowadzenie obligatoryjnych ślubów cywilnych:
- dekret Rady Ministrów z 25 IX 1945 z mocą od 1 I 1946
4) Nowe prawo rodzinne bez elementów wyznaniowych z 22 I 1946 r.
5) Nowe prawo o aktach stanu cywilnego z 25 IX 1945 z mocą od 1 I 1946, duchowni przestali pełnić funkcje
urzędników stanu cywilnego
6) Zmiana przepisów dotyczących ochrony karnej ochrony wolności sumienia i wyznania:
- Kodeks karny z 1932: naruszenie uczuć religijnych (art. 172) i obraza Boga (art. 173)
- 5 VIII 1949 dekret nowe „Przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania”
7) Pozbawienie Kościoła praw majątkowych:
- dekret z 6 IX 1946 o ustroju rolnym i osadnictwie na ziemiach zachodnich i północnych; ziemia kościelna
przejęta do Państwowego Funduszu Ziemi
- ustawa z 20 III 1950 o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania
gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego; przejęto gospodarstwa rolne, pozostawiając
proboszczom do 50 ha (100 ha) i klasztorom do 5 ha.
- 24 IV 1952 o zniesieniu fundacji kościelnych; majątek na rzecz państwa
8) Represje wobec zakonów i likwidacja stowarzyszeń kościelnych:
- dekret z 5 VIII 1949 o zmianie niektórych przepisów prawa o stowarzyszeniach z 1932 r. „zakony i kongregacje
duchowne” poddano nadzorowi organów państwowych
9) Upaństwowienie szpitali i organizacji „Caritas”:
- ustawa z 28 X 1948 o zakładach społecznych służby zdrowia, przejęto szpitale, sanatoria, żłobki i domy małych
dzieci prowadzone przez Kościół
- 1950 odebrano majątek przedwojennej organizacji „Caritas” i w jej miejsce utworzono nową „Caritas” świeckich
katolików
10) Znoszenie świat kościelnych:
- ustawa z 18 I 1951 o dniach wolnych od pracy zniesiono 4 dni świąteczne: 2 luty (Oczyszczenia NMP), 3 maja
(Święto Matki Boskiej Królowej Polski), drugi dzień Zesłania Ducha Świętego i 8 grudnia (Niepokalanego
poczęcia NMP)
11) Likwidacja prasy i wydawnictw kościelnych:
- dekret z 5 VII 1946 o utworzeniu Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, cenzura prewencyjna,
likwidacja czasopism kościelnych, limitowanie papieru, przejęcie drukarni kościelnych, maszyn do pisania itp.
12) Usuwanie religii ze szkół publicznych, likwidacja szkół katolickich:
- 13 IX 1945 okólnik ministra oświaty pozostawia naukę religii tylko wyznań uznanych, chyba że rodzice sobie nie życzą
nauczania religii, szykana rodziców
- 1 IX 1954 usuniecie religii ze szkół pedagogicznych i zawodowych
- 15 VIII 1961 ustawa o rozwoju oświaty i wychowania eliminuje trwale religię ze szkół
- 1954 administracyjna likwidacja wydziałów teologicznych na uniwersytetach państwowych (UJ, UW) i
utworzono w to miejsce państwową Akademię Teologii Katolickiej (Warszawa);
- 1952 likwidacja Katedry Historii Prawa Kościelnego UJ
13) Ingerencja w sprawy obsady urzędów kościelnych:
- 12 IX 1945 państwo traci wpływ na obsadę stanowisk kościelnych
- administracyjne usuwanie duchownych ze stanowisk (1947 biskupów krakowskich, 1951 z ziem zachodnich)
- 9 II 1953 dekret o obsadzaniu przez duchownych stanowisk kościelnych (obsadzanie i zmiany personalne, zmiany
administracji kościelnej) – za zgodą władz państwowych
- memoriał Non possumus (8 V 1953, Kraków) aresztowanie prymasa S. Wyszyńskiego
- 31 XII 1956 dekret o organizowaniu i obsadzaniu stanowisk kościelnych (personalne i terytorialne zmiany po
uprzednim porozumieniu stron)
14) Organy wyspecjalizowane z walki z Kościołem:
- 1945-1950 nadzór - Ministerstwo Administracji Publicznej
- 1950-1989 – Urząd do Spraw Wyznań, komórki wojewódzkie, a do 1956 także powiatowe
- 1949 utworzenie ZBOWiD, i w jej ramach Koło Księży zw. „księża patrioci”
15) Legalizacja Kościołów i związków wyznaniowych:
- ustawy indywidualne: przedwojenne 6 (Muzułmanie, Karaimi, Ewangelicko-Augsburskie, Prawosławni, Żydzi,
Staroobrzędowcy), powojenne 4 (Metodyści, Ewangelicy-Reformowani, Mariawici, Starokatolicy-Mariawici)
- administracyjny tryb: Polskokatolicki (Narodowy), Baptyści, Adwentyści Dnia Siódmego + 29 jako
stowarzyszenia rejestrowe po 1949 r.
16) Podmiotowość publicznoprawna i cywilnoprawna Kościoła katolickiego i innych:
- W II RP Kościół katolicki i inne (5) uznane uważano, że miały przymiot osobowości publicznoprawnej, albo
niektóre funkcje związków wyznaniowych miały charakter publicznoprawny (Np. prowadzenie i rejestracja akt
stanu cywilnego, zakładanie, posiadanie i zarządzanie cmentarzami wyznaniowymi na równi z komunalnymi,
nauczanie religii w szkołach publicznych, zrównanie sądownictwa kościelnego w sprawach małżeńskich z
orzecznictwem państwowym (b. zabór rosyjski) do końca 1945 r., zrównanie duchownych poszczególnych
wyznań z funkcjonariuszami państwowymi, uprawnienia do ochrony karnej religii, uprawnienie do pomocy
państwa (brachium saeculare).
- W Polsce Ludowej brak uznania publicznoprawnej podmiotowości dla w/w.
- Osobowość cywilnoprawną tylko kościoły uznane, a także ich jednostki organizacyjne (diecezje, parafie, gminy i
diecezjalne seminaria duchowne Kościoła Rzymsko-Katolickiego - orzeczenie SN z dnia 18 kwietnia 1963 r.,
sygn. I CR 223/63)
17) Brak: ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Rzymskokatolickiego w PRL, Konkordatu, ustawy ramowej.
18) Dyskryminacja ubezpieczeniowa osób duchownych: ubezp. społeczne, zdrowotne, inne.
19) IV Wydział UB do walki z Kościołem Katolickim i innymi związkami wyznaniowymi.
20) Służba wojskowa alumnów, diakonów, prezbiterów i zakonników.
__________________________________________________________________________________________________
PRAWO KANONICZNE
Historia źródeł prawa kanonicznego Kościoła Rzymskokatolickiego
Prawa powszechnego
Prawo boskie: Pismo Święte: Starego i Nowego Testamentu; tradycja
ustna; Pisma (orzeczenia) Ojców Kościoła; Pisma Doktorów
Kościoła; Uchwały Soborów Powszechnych; Dekretały papieskie, np.
Dekret Gracjana (1140-1150) – ojciec nauki prawa kanonicznego,
zbiór nieoficjalny -> dekretaliści np. zbiór Bernarda z Pawii (XII w.):
clerus, connubium, crimen, iudex, iudicium; Dekretały Grzegorza IX
(1234), 5 ksiąg j.w.; Księga szósta (Liber sextus), Bonifacy VIII
(1298); Clementinae (1317), Klemens V, zbiór urzędowy dekretałów
papieskich i uchwał soborowych; Extravagantes Joannis Papae XXII
(1503)
Corpus Iuris Canonici z 1917 r., Benedykt XV,
Kodeks Prawa Kanonicznego zw. Kodeksem Jana Pawła II z 25
stycznia 1983 r.
Prawa partykularnego
1) Zbiór troisty (Collectio Tripartita), do
Polski w 1103 r., przywiózł legat Galon
2) Statuty synodalne:
2a) Urzędowe: Tzw. Synodyk Jarosława
(1357); Statuty Mikołaja Trąby (1413,
1420); Zbiór Jana Łaskiego (1523); Zbiór
Jana Wężyka (1630)
2b) Prywatne: Zbiór Stanisława
Karnkowksiego (1579).
3) Księgi kościelne: Acta episcopalia (pocz.
XV w.), Acta officialia (poł. XIII w.).
Źródła prawa kanonicznego Kościoła Rzymskokatolickiego
Prawa powszechnego
Prawa partykularnego
Prawo kanoniczne powszechne
Kościół
(ius
Przejęte od innego ustawodawcy
ludzkiego (ius receptum)
Zwyczaj
i
prawny
praktyka (styl)
przez
Dykasterium
Kurii
Rzymskiej
Ustanowione
constitutum)
Prawo
soborowe
(Kolegium
Biskupów)
i
Prawo papieskie
Prawo boskie (naturalne
pozytywne) – ius propositum
Akty papieskie
(zw. listami apostolskimi)
Prawo kanoniczne partykularne
Biskupi
Synody
plenarne
Konferencje
episkopatów
Instytuty zakonne i świeckie oraz
inne osoby moralne
Listy pasterskie
Encykliki
Adhortacje apostolskie
Konstytucje apostolskie
Motu Proprio
Treść (merytoryczna)
Listy (decretales,
apostolicae, encyclicae)
Bulle
Brewia
Forma (zewnętrzna)
KLAUZULE KONKORDATOWE
Konkordat z 28 lipca 1993 r.
Określająca czas
obowiązywania
konkordatu
Derogacyjna
Języka konkordatu
NIE WPISANE
Terminu wejścia w
życie
Ratyfikacyjna
Interpretacyjna
Dotycząca trybu
regulowania spraw
wymagających
nowych rozwiązań
WPISANE
umowa wieczysta
Konkordat z 1925 (desuetudo)
2 egz.: język polski i włoski
25 kwietnia 1998 r. (1 miesiąc
po wymianie dok. ratyfik.)
Z obydwóch Stron
Dyplomacja (wyłącznie)
2) Umowa między Rządem RP i
Konferencja Episkopatu Polski
1) Umowa Stolicy Apostolskiej z
Państwem polskim
Komisje
parytetowe
_____________________________________________________________________________
REGULACJA PRAWNA KOSCIOŁÓW I ZWIĄZKÓW WYZNANIOWYCH W
POLSCE
UZYSKIWANIE PRAWNEJ FORMY REGULACJI (LEGALIZACJI) KOŚCIOŁÓW I ZWIĄZKÓW
WYZNANIOWYCH W POLSCE
Ogólna podstawa prawna:
1) Konstytucja RP z 2. IV. 1997 (art. 53 ust. 2): „Wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania
religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie,
swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność
religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz
prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują”.
2) Ustawa z 17. V. 1989 o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (art. 30-38)
1) KOŚCIÓŁ KATOLICKI
Art. 25 ust. 4 Konstytucji
2a) TRYB
USTAWOWY
2) INNE KOŚCIOŁY I ZWIĄZKI
WYZNANIOWE
Art. 25 ust. 5 Konstytucji
2b) TRYB ADMINISTRACYJNY
1) Art. 25 ust. 4 Konstytucji: „Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a Kościołem Katolickim określają umowa
międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostolską i ustawy”.
KONKORDAT między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską, podpisany w W-wie dn. 28 lipca 1993 r.
USTAWA z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej
2) – 2a) Art. 25 ust. 5 Konstytucji: „Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a innymi kościołami oraz związkami
wyznaniowymi określają ustawy uchwalone na podstawie umów zawartych przez Radę Ministrów z ich właściwymi
przedstawicielami”.
14 KOŚCIOŁÓW I ZWIĄZKÓW WYZNANIOWYCH
11 KOŚCIOŁÓW
(TRADYCJA
CHRZEŚCIJAŃSKA)
3 ZWIĄZKI WYZNANIOWE
NIECHRZEŚCIJAŃSKIE
2B) TRYB ADMINISTRACYJNY
(decyzja Ministra SW + wpis do Rejestru)
KOŚCIOŁY I ZWIĄZKI WYZNANIOWE
KRAJOWE ORGANIZACJE
MIĘDZYKOŚCIELNE
Dział „B” Rejestru: 5
Dział „A” Rejestru: 146


15 (1 + 14 ) + 151 (146 + 5) = 166 + ≈ 200-300 inna forma działalności
11 (1 + 10) – MAŁŻEŃSTWO KONKORDATOWE
POSTĘPOWANIE O WPIS DO REJESTRU
(art. 30-38 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania)
 ORGAN REJESTROWY: MINISTER SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI
 NAZWA REJESTRU: REJESTR KOŚCIOŁÓW I INNYCH ZWIĄZKÓW WYZNANIOWYCH
 WNIOSKODAWCA (ART. 31 UST. 1):
1) CO NAJMNIEJ 100 OBYWATELOM POLSKIM I
2) PEŁNĄ ZDOLNOŚĆ DO CZYNNOŚCI PRAWNYCH
 KOMITET ZAŁOŻYCIELSKI:
1) WYBRAĆ SPOŚRÓD SIEBIE (WNIOSKODAWCÓW)
2) CO NAJMNIEJ PIĘCIOOSOBOWY
3) WYMOGI FORMALNE: protokół z wyboru tego komitetu określający datę i miejsce wyborów oraz następujące dane
osób wchodzących w jego skład: imiona i nazwisko, datę urodzenia, adres zamieszkania, rodzaj, serię i numer dokumentu
tożsamości, nr PESEL.
WSZCZĘCIE POSTĘPOWANIA
WNIOSKU O WPIS DO
REJESTRU
I
DEKLARACJI O UTWORZENIU
KOŚCIOŁA LUB INNEGO ZWIĄZKU
WYZNANIOWEGO
WYMAGANE DOKUMENTY:
1) lista zawierająca notarialnie poświadczone podpisy wnioskodawców potwierdzające treść wniosku,
2) deklaracja o utworzeniu kościoła lub innego związku wyznaniowego
3) podstawowe dane wnioskodawców: imię i nazwisko, datę urodzenia, miejsce zamieszkania oraz rodzaj, serię i numer
dokumentu tożsamości oraz numer PESEL
TREŚĆ WNIOSKU:
1) lista zawierająca notarialnie poświadczone podpisy wnioskodawców
2) informację o dotychczasowych formach życia religijnego i metodach działania kościoła lub innego związku
wyznaniowego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,
3) informację o podstawowych celach, źródłach i zasadach doktrynalnych, obrzędach religijnych,
4) adres siedziby kościoła lub innego związku wyznaniowego oraz dane osób wchodzących do kierowniczych organów
wykonawczych:
a) imiona i nazwisko,
b) datę urodzenia,
c) adres zamieszkania,
d) nazwę, serię i numer dokumentu tożsamości,
e) nr PESEL,
5) statut, który powinien zawierać w szczególności:
a) nazwę kościoła lub innego związku wyznaniowego różną od nazw innych organizacji,
b) teren działania i siedzibę władz,
c) cele działalności oraz formy i zasady ich realizacji,
d) organy, sposób ich powoływania i odwoływania, zakres kompetencji oraz tryb podejmowania decyzji,
e) źródła finansowania,
f) tryb dokonywania zmian statutu,
g) sposób reprezentowania na zewnątrz oraz zaciągania zobowiązań majątkowych,
h) sposób nabywania i utraty członkostwa oraz prawa i obowiązki członków,
i) sposób powoływania, odwoływania oraz kompetencje osób duchownych, o których mowa w art. 12 ust. 3, o ile kościół
lub inny związek wyznaniowy przewiduje tworzenie takich stanowisk,
j) sposób rozwiązania kościoła lub innego związku wyznaniowego i przeznaczenie pozostałego majątku.
NAZWY ORGANIZACJI RELIGIJNYCH
KOŚCIÓŁ
ZWIĄZEK WYZNANIOWY
ZASADA:
Tradycja chrześcijańska
Tradycja niechrześcijańska
Kościół Katolicki
Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego
Kościół Ewangelicko-Reformowany
Kościół Starokatolicki Mariawitów
Związek Garuda w Polsce
Stowarzyszenie Buddyjskie „Sangha Kandzeon”
Niezależna Gmina Wyznania Mojżeszowego
Szkoła „Zen Kwam Um”
Zakon Braci Zjednoczenia Energetycznego
PRZYKŁADY:
WYJĄTKI:



Zbory Boże Chrześcijan Dnia Siódmego
Rodzimy Kościół Polski
Jenota Braci Polskich
Polski Kościół Słowiański
Trudności przy określaniu związków wyznaniowych
Światowa Rada Kościołów – próby ujednolicenia zasad
Różnice związku wyznaniowego od innej organizacji – cel: konieczność zapewnienia swoim wyznawcom
zaspokojenia ich potrzeb religijnych
PROBLEM OSOBOWOSCI PRAWNEJ KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO W POLSCE
1) OSOBOWOŚĆ
PUBLICZNOPRAWNA
TAK
2) OSOBOWOŚĆ
CYWILNOPRAWNA
TAK
AD. 1)
- brak wyraźnego ustawowego uznania w ustawach z 17 V 1989 r.
- uznanie w sposób opisowy: autonomia Kościoła, możliwość rządzenia się swoim prawem, niezależność w wykonywaniu
swoich funkcji
-argumenty historyczno-prawne: Polska przedrozbiorowa, II RP
AD. 2) Każda jednostka organizacyjna: terytorialna i personalna
SPOSOBY UZNANIA OSOBOWOŚCI PRAWNEJ KOŚCIELNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH
1) USTAWOWE




2) POWIADOMIENIE
3) ROZPORZĄDZENIE
CENTRALNYCH
ORGANÓW
ADMINISTRACJI
PAŃSTWOWEJ
4) REJESTRACJA
SĄDOWA (KRS)
Ad. 1): Konferencja Episkopatu Polski, KUL w Lublinie, PAT w Krakowie, Wydziały Teleologiczne w
Krakowie, Warszawie, Wrocławiu, Poznaniu itd.
Ad. 2): Powiadomienie odpowiedniego organu administracji państwowej:
o Jednostki terytorialne: metropolie, archidiecezje, diecezje, administracje apostolskie, parafie, kościoły
rektoralne
o Inne jednostki organizacyjne: Caritas Polska, Caritas diecezjalna, Papieskie dzieła Misyjne, Ordynariat
Polowy, kapituły, parafie personalne, instytuty życia konsekrowanego, prowincje zakonne, wyższe i
niższe seminaria duchowne diecezjalne, wyższe seminaria duchowne zakonne itd.
Ad. 3): Organizacje kościelne (art. 34 ust. 1 i 3 ustawy z 17.V. 89 o Stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego)
Ad. 4): Organizacje katolickie, organizacje katolików świeckich, fundacje kościelne; różni je podmiot
organizacyjny.
__________________________________________________________________________________________________
WOLNOŚĆ SUMIENIA I WYZNANIA





POJĘCIE WOLNOŚCI SUMIENIA I WYZNANIA
Jedno z praw wolnościowych CZŁOWIEKA (OBYWATELA)
Regulowanych konstytucyjnie
Zajmuje miejsce jedno z najwyższych
Przedmiot prawa specyficzny: dotyczy aktywności religijno-światopoglądowych człowieka
Pojęcie może nosić inną nazwę: „wolność kultu”, „wolność myśli”, „wolność przekonań”, „wolność religii”,
„wolność wierzeń”, „wolność wyznawania i głoszenia religijnych, areligijnych idei i doktryn”
ZAKRES WOLNOŚCI SUMIENIA I WYZNANIA (dwa poglądy)
Utożsamianie wolności sumienia z
wolnością wyznania (brak istotnych różnic)
Wolność sumienia i wolność wyznania
– odrębnymi kategoriami
Aktywność
wewnętrzna
człowieka


Aktywność
zewnętrzna
człowieka
Aktywność wewnętrzna człowieka – kształtowanie się myśli i przekonań jednostki
Aktywność zewnętrzna człowieka – prawo ujawniania swoich myśli i przekonań i postępowanie zgodne z ich
nakazami
PODMIOTOWY ZAKRES WOLNOŚCI SUMIENIA I WYZNANIA
LUDZIE
RODZINA
(RODZICE)
PRZYZNANIE PRAW
MAŁOLETNIM (10-18) LAT
PRZENOSZENIE PRAW
MAŁOLETNICH NA
RODZINĘ (RODZICÓW)
ZWIĄZEK
WYZNANIOWY
KOLEKTYWNIE
OSOBY
MAŁOLETNIE
OSOBY
PEŁNOLETNIE
INDYWIDUALNIE
PRZEDMIOTOWY ZAKRES WOLNOŚCI SUMIENIA I WYZNANIA
KATALOG
UPRAWNIEŃ
JEDNOSTKI
- prawo do wolności myśli i
sumienia
- prawo do manifestowania
przekonań (prywatnie i
publicznie)
- prawo do milczenia w
sprawach religijnych
- prawo do wstępowania,
należenia i występowania z
Kościołów
- prawo do tworzenia nowych
związków wyznaniowych
KATALOG
UPRAWNIEŃ
RODZINY
- prawo do określania
przynależności światopoglądowej dziecka
- prawo do wychowania
światopoglądowego dzieci
- pobierania nauki religii
KATALOG UPRAWNIEŃ
ZWIĄZKÓW WYZNANIOWYCH
- publiczne organizowanie
obrzędów i uroczystości
religijnych
- prawo posiadania bazy
materialnej
- prawo do własności
majątku ruchomego i
nieruchomego
UJĘCIE WOLNOŚĆ WYZNANIA
ROZSZERZAJĄCO
ZAWĘŻAJĄCO
Prawo manifestowania poglądów i przekonań
religijnych, jak i areligijnych, ateistycznych
oraz tworzenia w tych celach organizacji i
prowadzenie w nich działalności
Prawo manifestowania (indywidualnie lub
zbiorowo) wyłącznie poglądów i
przekonań religijnych, tworzenie
związków wyznaniowych i prowadzenia w
nich (lub przez nie) działalności
ZNACZENIE WOLNOŚCI RELIGIJNEJ
SENS FIZYCZNY
określona czynność religijna
SENS MORALNY
wolność czynienia dobra lub zła
SENS PRAWNY
wolność przewidziana /wolność
sumienia/ przez normy prawne
Deklaracja Dignitatis humanae
NAUKOWE UJĘCIE WOLNOŚCI RELIGIJNEJ
SENS POZYTYWNY


SENS NEGATYWNY
WOLNOŚĆ WYZNANIA NIE JEST PRAWEM NIEOGRANICZONYM I WYIZOLOWANYM
Różne kryteria ograniczania i zawężania wolności wyznania
GRANICE WOLNOŚCI SUMIENIA I WYZNANIA
Bonum commune i iura aliorum
OGRANICZENIA
DOBRO WSPÓLNE
- interes bezpieczeństwa publicznego
- ochronę porządku publicznego
- ochronę zdrowia i moralności publicznej
- INTERESY I BEZPIECZEŃSTWO PAŃSTWA
PRAWA INNYCH LUDZI
- ochronę praw i wolności innych osób
AKTY PRAWNE
- Europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4 XI 1950 r.
- Deklaracja ZO ONZ w sprawie wyeliminowania wszelkich form nietolerancji i dyskryminacji opartych na religii lub
przekonaniach z 21 XI 1981 r.
- Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 16 XII 1966 r.
- Deklaracja Soboru Watykańskiego II z 1965 r.
GWARANCJE WOLNOŚCI SUMIENIA I WYZNANIA
BEZPOŚREDNIE
POŚREDNIE
- uprawnienia wynikające z norm prawnych
- ranga normy konstytucyjnej
- Rzecznik Praw Obywatelskich (ombudsman)
- zobowiązania prawne państwa,
członkostwo w organizacjach międzynarodowych
- zasady i rozwiązania instytucjonalnoprawne
- rozdział Państwa i Kościoła
- równouprawnienie obywateli
- równouprawnienie związków wyznaniowych
__________________________________________________________________________________________________
RODZAJE AKTÓW PRAWNYCH PRAWA WYZNANIOWEGO
Akty prawa (wyznaniowego) powszechnie obowiązującego w Polsce
Art. 87, 91 Konstytucji RP
1) 1) KONSTYTUCJA RP z dnia 2 kwietnia 1997 r.
Art. 25 – określa pozycję kościołów i innych
związków wyznaniowych oraz ich relację z
Państwem (wolność sumienia i wyznania w
sensie instytucjonalnym
Art. 53 – gwarantuje wolność sumienia i religii
oraz zakres podmiotowy i przedmiotowy tej
wolności (wolność sumienia i wyznania w
sensie indywidualnym)
2) RATYFIKOWANE UMOWY MIĘDZYNARODOWE
Dwustronne (bilateralne)
Konkordat (2c)
O zasięgu regionalnym (2b)
O zasięgu uniwersalnym (2a)
Wielostronne (multilateralne)
(2a):
- Karta Praw Człowieka (San Francisco, 26.06.1945);
- Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (Paryż, 10.12.1948);
- Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (Nowy Jork, 16.12.1966);
- Deklaracja w Sprawie Wyeliminowania Wszelkich Form Nietolerancji i Dyskryminacji Opartych na Przekonaniach
(Nowy Jork, 25.11.1981);
- Konwencja o Prawach Dziecka (Nowy Jork, 20.11.1989);
- Deklaracja w Sprawie Osób Należących do Mniejszości Narodowych lub Etnicznych, Religijnych i Językowych
(Nowy Jork, 18.12.1992).
(2b):
- Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Rzym, 411.1950);
- Protokół Nr 1 do Konwencji o ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Paryż, 20.03.1952);
- Akt Końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (Helsinki, 1.08.1975).
(2c):
- Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską podpisany w dniu 28.07.1993 r. i ratyfikowany
23.02.1998 r.
3) USTAWY
Dotyczące
związków
(3c)
innych
wyznaniowych
Indywidualne
Kościoła
Dotyczące
Katolickiego (3b)
Dotyczące wszystkich związków
wyznaniowych (3a)
(3a):
- Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania;
- Ustawa z dnia 15 marca 1933 r. o zbiórkach publicznych;
- Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania
gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego;
- Ustawa z dnia 31 marca 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych;
- Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach;
- Ustawa z dnia 5 lipca 1990 r. o zgromadzeniach;
- Ustawa z dnia 27 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym;
- Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty;
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny;
- Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych;
- Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych;
- Ustawa z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych
przez osoby fizyczne;
- Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie ustaw – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks postępowania cywilnego,
Prawo o aktach stanu cywilnego, ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej oraz
niektórych innych ustaw.
(3b):
- Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej;
- Ustawa z dnia 9 kwietnia 1938 r. o nadaniu Katolickiemu Uniwersytetowi Lubelskiemu pełni praw państwowych
szkół akademickich;
- Ustawa z dnia 14 czerwca 1991 r. o finansowaniu Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego z budżetu państwa;
- Ustawa z dnia 26 czerwca 1997 r. o finansowaniu Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie z budżetu państwa;
- Ustawa z dnia 3 września 1999 r. o utworzeniu Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.
(3c):
- Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o stosunku Państwa do wschodniego Kościoła
Staroobrzędowego, nie posiadającego hierarchii duchownej – tzw. Bezpopowcy;
- Ustawy z dnia 21 kwietnia 1936 r. o stosunku Państwa do Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej
Polskiej;
- Ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 r. o stosunku Państwa do Karaimskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej
Polskiej;
- Ustawa z dnia 4 lipca 1991 r. o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego;
- Ustawa z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej
Polskiej;
- Ustawa z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w Rzeczypospolitej
Polskiej;
- Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego w
Rzeczypospolitej Polskiej;
- Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Chrześcijan Baptystów w Rzeczypospolitej
Polskiej;
- Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego w Rzeczypospolitej
Polskiej;
- Ustawa z dnia 23 sierpnia 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Polskokatolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej;
- Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do Gmin Wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej
Polskiej;
- Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego Mariawitów w Rzeczypospolitej
Polskiej;
- Ustawa z dnia 20 lutego 1997 o stosunku Państwa do Kościoła Starokatolickiego Mariawitów w Rzeczypospolitej
Polskiej;
- Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do Kościoła Zielonoświątkowego w Rzeczypospolitej Polskiej.
4) ROZPORZĄDZENIA
Dotyczące poszczególnych związków
wyznaniowych
innych
Dotyczące
związków wyznaniowych
(4c)
związków
instytucji
Dotyczące
Kościoła Katolickiego (4b)
Dotyczące
wszystkich
wyznaniowych (4a)
(4a): Przykłady:
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 sierpnia 1990 r. w sprawie rozszerzenia zakresu celów Funduszu Kościelnego;
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 marca 1999 r. w sprawie rejestru kościołów i
innych związków wyznaniowych;
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania
nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach;
(4b): Przykłady:
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i sportu z dnia 19 listopada 2002 r. w sprawie szczegółowego zakresu
uprawnień i obowiązków nauczycieli i wychowawców zatrudnionych w niepublicznych przedszkolach i niepublicznych
placówkach prowadzonych przez kościelne osoby prawne
5) AKTY PRAWA WEWNĘTRZNEGO – Zarządzenia ministrów
6) INNE ŹRÓDŁA PRAWA WYZNANIOWEGO
Międzynarodowego Trybunału Praw
Człowieka w Strasburgu
Naczelny Sąd
Administracyjn
y
Sądów i Trybunałów Unii Europejskiej
Sądów Polskich
Sąd Najwyższy
Orzecznictwo
Trybunał
Konstytucyjny
Zwyczaj prawny
__________________________________________________________________________________________________
RELACJE PAŃSTWO - KOŚCIÓŁ
Relacje między Państwem a Kościołem(ami) występujące we współczesnym świecie
System
konkordatowy
Państwo
ateistyczn
e
Separacja
skoordynowana
wroga
Separacja
zw. nieprzyjazną
Wersja
sowiecka
System
bezkonkordatowy
W ujęciu formalnym
Państwa świeckie
zw. akonfesyjnymi
lub laickimi albo
separowanymi
czysta
Separacja
tzw. amerykańska
zw.
Nowoczesne
otwartymi
Wersja
francuska
zw.
Tradycyjne
zamkniętymi
Państwa
wyznaniowe
konfesyjnymi
zw.
W ujęciu materialnym
SEPARACJA SKOORDYNOWANA
(WZORZEC NIEMIECKI)
podstawy:
- idee eklezjalne w Kościołach protestanckich (synodalność)
- zmiana ustroju politycznego z monarchii na republikę
- wpływ ideologii liberalnych
- konieczność rewizji podstaw jurysdykcjonizmu
1919, VIII 11 – Konstytucja Weimarska. Art. 137 § 1: „Nie ma Kościoła oficjalnego”:
- zabroniono tworzenia oficjalnego Kościoła ewangelickiego
- Państwo zrzeka się jurysdykcji nad Kościołem
- Wszystkie Kościoły i wspólnoty światopoglądowe – status korporacji prawa publicznego
Art. 136: - obywatele mają zagwarantowane wolność religijną w wymiarze indywidualnym.
Konsekwencja rozwiązań konstytucyjnych:
1) każdy Kościół – podmiot autonomiczny, ma swobodę decydowania o swojej działalności na terenie państwa, sam
tworzy prawo wewnętrzne
2) sprawy wspólne (Państwa i Kościoła) – rozstrzygane w drodze negocjacji i układów dwustronnych
3) korporacje prawa publicznego mają „zespół przywilejów” do egzekwowania np. podatków od swoich wiernych
poprzez instytucje państwowe
Art. 10 § 1 i art. 12 Konstytucji gwarantował landom władzę ustawodawczą w sprawach Kościołów, w zakresie ustalania
ich statusu.
Przykłady:
- ustawy jednostronne: 1924 – Wirtembergia i Prusy, 1926 – Bawaria i Saksonia
- Konkordaty z władzami poszczególnych landów (głównie protestanckich), ale np. 1924 z Bawarią
1949, V 23 - Ustawa fundamentalna Republiki Federalnej Niemiec (art. 140) podtrzymuje ustawodawstwo
wyznaniowe konstytucji Republiki Weimarskiej:
- Kościoły – status stowarzyszeń życia publicznego – sprawy wspólne są regulowane w konstytucjach poszczególnych
landów na zasadzie partnerstwa
- wspólna koordynacja zadań dla dobra wspólnego (publicznego)
- konstytucyjne gwarancje wolności religijnej w wymiarze indywidualnym (art. 4- wolność wyznania, sumienia oraz
wolność przekonań religijnych i światopoglądowych jest nienaruszalna
- zapewnia się swobodę wykonywania praktyk religijnych
- nikt nie może być wbrew swemu sumieniu zmuszony do służby wojskowej z bronią w ręku
- nauka religii jest w szkołach publicznych, z wyjątkiem szkół bezwyznaniowych, normalnym przedmiotem nauczania
- uprawnieni do wychowania (dzieci) mają prawo decydowania o uczestniczeniu dziecka w nauce religii (art. 7 ust. 2).
SEPARATYZM FRANCUSKI
cechuje go wrogość wobec religii i Kościoła
podstawy zbudowane w latach 1789-1795
Główne przyczyny powstania koncepcji
Walka z monarchią absolutną powiązanej
z Kościołem Katolickim (próba zerwania
unii tronu z ołtarzem)
Suwerenność
ludu
Skrajny
indywidualizm
Ideologia liberalna oparta na
racjonalistycznej
filozofii
oświecenia
wymiar
Rozwój historyczny ustawodawstwa:
1789, VIII 26 – Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela, art. 10 (gwarancje wolności sumienia i wolności religijnej),
żaden obywatel francuski nie mógł być prześladowany z powodu przekonań religijnych i ich manifestowania
…………………………………………………………………………………………………..
1789, XII 2 – uchwała zgromadzenia Narodowego o nacjonalizacji nieruchomości kościelnych
1790, II 13 – państwo nie uznaje uroczystych ślubów zakonnych; zniesiono zakony
1790, VII 12 – Constitution civile du clergé: nowy podział administracyjny Kościoła bez porozumienia z Papieżem,
obsada stanowisk biskupów i proboszczów w drodze wyborów, duchowieństwo utrzymuje się na koszt państwa.
1791, V 7 – Zgromadzenie Narodowe ogranicza swobodę wykonywania kultu przez duchownych, którzy nie złożyli
przysięgi na w/w ustawę.
1794, IX 18 – Republika nie może finansować instytucji uprawiających kult religijny
1795, II 21 – Ustawa Konwentu o rozdziale Kościoła od państwa (12 artykułów): neutralność państwa wobec religii,
niezakłócanie kultu religijnego, odmowa finansowania kościoła, zakaz noszenia publicznego szat religijnych, zakaz
uprawiania kultu religijnego poza obiektami sakralnymi, zakaz wynajmowania budynków państwowych na cele religijne,
zakaz umieszczania symboli religijnych w miejscach publicznych.
Cel w/w ustawodawstwa: życie publiczne – laickie; religia – sprawą prywatną
SEPARATYZM FRANCUSKI
Rozwój historyczny ustawodawstwa:
1799 – Napoleon wprowadza 3 religie oficjalne państwa: katolicka, protestancka i mojżeszowa.
1801 – Konkordat Napoleona z Piusem VII; Katolicyzm oficjalną religią państwa (system konkordatowy obowiązuje w
departamencie: Górny Ren, Dolny Ren, Mozela)
1814 – Konstytucja Ludwika XVIII, zwrot w kierunku religii katolickiej
1871 – Komuna Paryska; Dekret przeciwko Kościołowi, laicyzacja szkolnictwa, zakaz nauczania religii w szkołach
państwowych, zakaz zakładania zakonów i prowadzenia przez nich szkół i działalności religijnej.
1875 – Konstytucja III Republiki – laicyzacja życia religijnego
1901 – ustawa o zakazie prowadzenia działalności przez zakony bez zgody Najwyższego Trybunału (Conseil d`Etat)
1904 – zakonnicy nie mogą nauczać religii
1905 XII 9 (od 1906 obowiązuje) – ustawa o rozdziale Kościoła od państwa; Kościół katolicki przestał być oficjalnym,
pozbawiono osobowości prawnej, zaprowadzono rewolucyjną wolność sumienia i wyznania (prywatyzacja religii),
państwo przestało finansować sprawowanie kultu, państwo nie ingeruje w obsadę stanowisk kościelnych, kościoły – jako
prywatne stowarzyszenia kultu zarejestrowane przez państwo (zarządzane przez osoby świeckiej duchowne), zakaz
nauczania religii w szkołach publicznych po I wojnie światowej – polityka wroga państwa łagodnieje
1924 – Pius XII – zgoda na rejestrację stowarzyszeń (diecezjalnych) kultu przez państwo ale muszą uznawać
zwierzchność biskupa
1929 – ustawa zezwala na dysponowanie przez diecezje dobrami materialnymi
1942 – ustawa o uznaniu zdolności cywilnoprawnej stowarzyszeń kultowych (otrzymywanie darowizn i zapisów)
1946 – Konstytucja IV Republiki
1958 – Konstytucja V Republiki
1974 – dekret o zakazie nauczania religii w szkolnictwie publicznym, za wyjątkiem wyraźnej zgody rodziców ale poza
lekcjami dla młodzieży w wieku 6-13 lat, lub jeden dzień w tygodniu wolny od nauki; szkoły prywatne mogą nauczać
religii i mogą być prowadzone przez kościoły – otrzymują na to dotacje państwowe na równi z uprawnieniami szkół
publicznych – ale ścisła kontrola państwa.
2004/2005 – spory (sądowe) o zakazie noszenia emblematów religijnych w miejscach publicznych.
SEPARACJA SOWIECKA
DO 1918 R. – Rosja państwem wyznaniowym (religia prawosławna)
OD 1918 – DO 1990 – Rosja państwem świeckim, separacja wroga sprawom religijnym
OD 1990 – Rosja państwem świeckim, separacja niedookreślona, państwo względnie tolerancyjne religijnie
Od 1917 r. – faktyczne i prawne ograniczanie jakichkolwiek przejawów życia religijnego (publicznego i prywatnego);
dyskryminacja duchownych (pozbawienie praw politycznych i ograniczanie działalności duszpasterskiej) i osób
wierzących oraz organizacji religijnych (Kościołów i związków wyznaniowych)
System sowiecki – zbudowany został na podstawach ideologii materialistycznej, marksistowsko-leninowskiej, który
zakładał wyrugowanie religii z życia publicznego i prywatnego
- dopuszczano jedynie wolność głoszenia propagandy antyreligijnej
Istniały w tym czasie przepisy prawne (w tym konstytucyjne) traktujące o wolności religijnej i równouprawnieniu ze
względu na wyznanie – miały charakter propagandowy
CHRONOLOGIA WAŻNIEJSZYCH DECYZJI ANTYRELIGIJNYCH W ROSJI (ZSRR):
1917 (grudzień) – Rada Komisarzy Ludowych (rząd bolszewicki) przyjmuje dekrety o ziemi i pokoju – akcenty
antyreligijne
1918 (23 stycznia) – dekret Rady Komisarzy Ludowych o oddzieleniu Kościoła od państwa i szkoły od Kościoła
Zasadę powyższa potwierdza: Konstytucja Rosyjskiej Republiki Radzieckiej z (1918.07.10), 1925.05.24 i konstytucja
Związku Radzieckiego z 1936.12.05
1926 – kodeks karny RFSR – odpowiedzialność karna za nauczanie małoletnich religii i organizowanie spotkań
religijnych
1929 (08 kwietnia) – postanowienie o związkach religijnych wydane przez Ogólnorosyjski Centralny Komitet
Wykonawczy i Radę Komisarzy Ludowych RFSR; ograniczenie podmiotowości związków wyznaniowych: zakaz
organizowania spotkań modlitewnych, nauczania religii, itp.
Od 1932 r. wprowadzano 5-letni plan antyreligijny, zakładający zlikwidowanie w ZSRR wszystkich domów modlitwy;
burzenie obiektów sakralnych lub zamiana ich na inne cele (np. muzea ateizmu)
SEPARACJA CZYSTA (AMERYKAŃSKA)
USA – pierwszym krajem nowożytnym o idei rozdziału Państwa i Kościoła
Podstawy
Pluralizm kulturowy: etniczna,
językowa, obyczajowa, religijna,
majątkowa,
doświadczenia
ustrojowe
Silna tendencja do zerwania z europejskim
modelem państwa wyznaniowego – chęć
stworzenia nowego ustroju państwowego
opartego
na
prawach
człowieka
(religijnych)
Tendencje rozwojowe:
1) państwo wyznaniowe, Kościół Anglikański (wyj. Maryland), inne kościoły jedynie tolerowane; emigranci i
potomkowie z państw Zachodnich
2) państwo separowane, zerwanie więzi Państwa i Kościoła
Akty prawne:
1) 1636; kolonia Rhode Island; pastor Roger Williams – Pierwsza karta praw i wolności obywatelskich w Ameryce
2) 1776; kolonia Wirginia; Karta Praw – podstawa dla amerykańskiej myśli politycznej; demokratyczne podstawy
ustrojowe
3) 1787, IX 17; Konstytucja USA; art. 6 § 3- „obejmowanie urzędów państwowych nie może być uzależnione od
wyznania wiary” – pierwsza gwarancja wolności religijnej w prawie konstytucyjnym.
4) 1789, IX 21 – Pierwsza Poprawka do Konstytucji USA: „Kongres nie może stanowić prawa respektującego
religię oficjalną lub zabraniającego swobodę praktyk religijnych”:
5) 1868 – XIV Poprawka do Konstytucji USA – rozciągniecie obowiązywania Pierwszej Poprawki na całe USA
6) 1895 – list Leona XIII Longinquam oceani – pochwała amerykańskiego wzorca rozdziału
Dwie klauzule (interpretacyjne) do Pierwszej Poprawki
zakaz kompetencji władz państwowych
ustanawiania jakiejkolwiek religii za religię
oficjalną (no establishment of religion)
zakaz
ograniczania
swobody
wykonywania praktyk religijnych
(free exercise of religion)
Interpretacja (Sąd Najwyższy USA)
Zasada: Eliminacja wszelkiej interwencji państwa w sprawy wewnętrzne wszystkich kościołów lub
poszczególnych i zagwarantowanie im niezależności od państwa:
- tworzenie nowych kościołów lub wstępowanie do już istniejących – inicjatywa wyznawców
- kościoły uważane za korporacje prawa prywatnego
- zakaz nauki religii w szkołach publicznych
Wyjątki: Ingerencja państwa:
- prawo zwalnia od podatku dochodowego od dochodów z działalności kościoła na cele kultu
- szkoły religijne otrzymują pomoc państwa: subsydia na podręczniki, przewożenie uczniów autobusami,
odliczenia podatkowe czesnego uiszczanego do szkół państwowych i religijnych, kapelanowi w wojsku, wiezieniu
opłacani z budżetu państwa, składanie przysięgi „Tak mi dopomóż Bóg”
__________________________________________________________________________________________________
USTAWODAWSTWO
DNI USTAWOWO WOLNE OD PRACY
(KATOLICY)
USTAWA z dnia 18 stycznia 1951 r.
o dniach wolnych od pracy (Dz.U. Nr 4, poz.
28), art. 1 ust. 1 i 2.
niedziele
1 stycznia - Nowy Rok
pierwszy dzień Wielkiej Nocy (art. 1 pkt 1
lit. c)
drugi dzień Wielkiej Nocy
1 maja - Święto Państwowe
3 maja - Święto Narodowe Trzeciego Maja
pierwszy dzień Zielonych Świątek
dzień Bożego Ciała
15 sierpnia - Wniebowzięcie Najświętszej
Maryi Panny
1 listopada - Wszystkich Świętych
11 listopada - Narodowe Święto
Niepodległości
25 grudnia - pierwszy dzień Bożego
Narodzenia
26 grudnia - drugi dzień Bożego Narodzenia
1
1) Konkordat z 1993 r. (art. 9) - Rozszerzenie
powyższego wykazu może nastąpić po
porozumieniu Układających się Stron (art. 9 ust. 2)
2) Ustawa z 17.V.1989 r. o stosunku Państwa do
Kościoła Katolickiego (art. 17)
niedziele
1 stycznia - uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki
Maryi (dzień Nowego Roku)
2
drugi dzień Wielkanocy
3
4
5
dzień Bożego Ciała
15 sierpnia - uroczystość Wniebowzięcia
Najświętszej Maryi Panny
1 listopada - dzień Wszystkich Świętych
6
25 grudnia - pierwszy dzień Bożego Narodzenia
7
26 grudnia - drugi dzień Bożego Narodzenia
__________________________________________________________________________________________________
Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych
(t.j. Dz. U. 2000 r. Nr 23 poz. 295 ze zm.)
Art. 1. 1. Zakładanie i rozszerzanie cmentarzy komunalnych należy do zadań własnych gminy.
2. O założeniu lub rozszerzeniu cmentarza komunalnego decyduje rada gminy, a w miastach na prawach powiatu rada
miasta, po uzyskaniu zgody właściwego inspektora sanitarnego.
3. Właściwe władze kościelne decydują o założeniu lub rozszerzeniu cmentarza wyznaniowego, które może nastąpić na
terenie przeznaczonym na ten cel w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, po uzyskaniu zgody
właściwego inspektora sanitarnego.
4. O zamknięciu cmentarza komunalnego decyduje właściwa rada gminy lub rada miasta, po zasięgnięciu opinii
właściwego inspektora sanitarnego.
5. O zamknięciu cmentarza wyznaniowego decyduje właściwa władza kościelna, po zasięgnięciu opinii właściwego
inspektora sanitarnego.
Art. 2. 1. Utrzymanie cmentarzy komunalnych i zarządzanie nimi należy do właściwych wójtów (burmistrzów,
prezydentów miast), na których terenie cmentarz jest położony.
2. Utrzymanie cmentarzy wyznaniowych i zarządzanie nimi należy do związków wyznaniowych.
Art. 3. Cmentarze zakłada się i rozszerza na terenach określonych w miejscowych planach zagospodarowania
przestrzennego.
Art. 4. Cmentarze komunalne zakłada się w zasadzie na terenie każdej gminy lub miasta, jednakże w uzasadnionych
przypadkach można założyć cmentarz dla kilku gmin.
Art. 5. 1. Cmentarze powinny znajdować się na ogrodzonym terenie, odpowiednim pod względem sanitarnym.
2. Na każdym cmentarzu powinien być dom przedpogrzebowy lub kostnica, które służą:
1) do składania ciał osób zmarłych do czasu ich pochowania,
2) do wykonywania oględzin zwłok ludzkich dla celów sądowo-lekarskich, sanitarnych oraz policyjnych,
3) do wykonywania innych czynności związanych z chowaniem zwłok. […]
Art. 6. 1. Użycie terenu cmentarnego po zamknięciu cmentarza na inny cel nie może nastąpić przed upływem 40 lat od
dnia ostatniego pochowania zwłok na cmentarzu. Po upływie powyższego terminu wójt (burmistrz, prezydent miasta)
może wydać decyzję o użyciu terenu cmentarnego na inny cel zgodny z planem zagospodarowania przestrzennego, z
zastrzeżeniem ust. 2.
2. Jeżeli teren cmentarny stanowi lub stanowił uprzednio własność Kościoła Katolickiego lub innego kościoła albo
związku wyznaniowego, wydanie decyzji o użyciu terenu cmentarnego na inny cel wymaga zgody właściwej władzy tego
kościoła lub związku wyznaniowego.
3. Decyzję o użyciu terenu cmentarnego, będącego uprzednio cmentarzem wyznaniowym Kościoła Katolickiego lub
innego kościoła albo związku wyznaniowego na inny cel wydaje się po zasięgnięciu opinii właściwej władzy tego
kościoła lub związku wyznaniowego co do sposobu oznaczenia i upamiętnienia terenu pocmentarnego.
4. Użycie terenu cmentarnego na inny cel jest dopuszczalne pod warunkiem zachowania znajdujących się na jego terenie
zabytków, które mogą być przeniesione w inne miejsce po uzyskaniu pozwolenia wojewódzkiego konserwatora
zabytków.
5. W przypadkach uzasadnionych szczególnymi celami publicznymi właściwy ze względu na miejsce terenu cmentarnego
organ może wystąpić do ministra właściwego do spraw wyznań religijnych o zwolnienie z wymogu uzyskania zgody, o
której mowa w ust. 2.
7. Przy zmianie przeznaczenia terenu cmentarnego szczątki zwłok znajdujące się na tym terenie powinny być przeniesione
na inny cmentarz na koszt nabywcy terenu lub nowego jego użytkownika.
Art. 7. 1. Grób nie może być użyty do ponownego chowania przed upływem lat 20.
2. Po upływie lat 20 ponowne użycie grobu do chowania nie może nastąpić, jeżeli jakakolwiek osoba zgłosi zastrzeżenie
przeciw temu i uiści opłatę, przewidzianą za pochowanie zwłok. Zastrzeżenie to ma skutek na dalszych lat 20 i może być
odnowione.
3. Przepisy ust. 1 i 2 nie mają zastosowania do pochowania zwłok w grobach murowanych, przeznaczonych do
pomieszczenia zwłok więcej niż jednej osoby.
4. Dozwolone są umowy, przedłużające termin, przed upływem którego nie wolno użyć grobu do ponownego
pochowania.
5. Niezależnie od powyższych przepisów jest wzbronione użycie do ponownego pochowania grobów, mających wartość
pamiątek historycznych (ze względu na swą dawność lub osoby, które są w nich pochowane, lub zdarzenia, z którymi
mają związek) albo wartość artystyczną.
6. W istniejących grobach murowanych dopuszcza się chowanie zwłok osób zmarłych w ciągu 20 lat po wydaniu decyzji
o zamknięciu cmentarza. Przy zmianie przeznaczenia terenu cmentarnego przepis art. 6 ust. 4 ma zastosowanie również
do zwłok pochowanych w tym dwudziestoletnim okresie.
Art. 8. 1. Przyjęcie zwłok do pochowania na cmentarz następuje po przedstawieniu dokumentów określonych w art. 11
ust. 5 i 9.
2. W miejscowościach, w których nie ma cmentarzy komunalnych, zarząd cmentarza wyznaniowego jest obowiązany
umożliwić pochowanie na tym cmentarzu, bez jakiejkolwiek dyskryminacji, osób zmarłych innego wyznania lub
niewierzących.
3. Zarząd cmentarza wyznaniowego nie może odmówić pochowania zwłok osób, które posiadają nabyte prawo do
pochówku w określonym miejscu tego cmentarza.
4. Prawo to służy, obok osoby określonej w ust. 3, także jej bliskim, to jest małżonkowi, wstępnym, zstępnym,
rodzeństwu i przysposobionym.
5. Zwłoki osób, o których mowa w ust. 3 i 4, powinny być przez zarząd cmentarza traktowane na równi ze zwłokami osób
należących do wyznania, do którego należy cmentarz, a w szczególności pod względem wyznaczenia miejsca
pochowania, właściwego ceremoniału pogrzebowego i wznoszenia stosownych nagrobków.
Art. 9. 1. Zwłoki osób zmarłych nie mogą być chowane przed upływem 24 godzin od chwili zgonu z wyjątkiem
określonym w ust. 3.
2. Najpóźniej po upływie 72 godzin od chwili zgonu zwłoki powinny być usunięte z mieszkania celem pochowania lub w
razie odroczenia terminu pochowania - złożone w domu przedpogrzebowym lub kostnicy do czasu pochowania.
3. Zwłoki osób zmarłych na niektóre choroby zakaźne powinny być natychmiast po stwierdzeniu zgonu usunięte z
mieszkania i pochowane na najbliższym cmentarzu w ciągu 24 godzin od chwili zgonu. […]
4. Wyjątki od terminów określonych w ust. 2 mogą być czynione jedynie po utrwaleniu zwłok za zezwoleniem
właściwego miejscowo inspektora sanitarnego.
5. Od chwili zgonu aż do pochowania zwłoki powinny być przechowywane w taki sposób, aby nie mogły powodować
szkodliwego wpływu na otoczenie. […]
Art. 10. 1. Prawo pochowania zwłok ludzkich ma najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej, a mianowicie: 1) pozostały
małżonek(ka), 2) krewni zstępni, 3) krewni wstępni, 4) krewni boczni do 4 stopnia pokrewieństwa, 5) powinowaci w linii
prostej do 1 stopnia. Prawo pochowania zwłok osób wojskowych zmarłych w czynnej służbie wojskowej przysługuje
właściwym organom wojskowym w myśl przepisów wojskowych. Prawo pochowania zwłok osób zasłużonych wobec
Państwa i społeczeństwa przysługuje organom państwowym, instytucjom i organizacjom społecznym. Prawo pochowania
zwłok przysługuje również osobom, które do tego dobrowolnie się zobowiążą.
2. Zwłoki nie pochowane przez osoby, organy i instytucje wymienione w ust. 1 mogą być przekazane szkołom wyższym
do celów naukowych. Decyzję o wydaniu zwłok szkołom wyższym wydaje właściwy starosta. […]
3. Zwłoki nie pochowane względnie nie przekazane szkołom wyższym (ust. 1 i 2) powinny być pochowane przez ośrodek
pomocy społecznej miejsca zgonu.
4. Obowiązek pochowania zwłok, określony w ust. 3, nie wyklucza żądania zwrotu kosztów na podstawie innych ustaw.
[…]
Art. 11. 1. Zgon i jego przyczyna powinny być ustalone przez lekarza, leczącego chorego w ostatniej chorobie.
2. W razie niemożności dopełnienia przepisu ust. 1, stwierdzenie zgonu i jego przyczyny powinno nastąpić w drodze
oględzin, dokonywanych przez lekarza lub w razie jego braku przez inną osobę, powołaną do tych czynności przez
właściwego starostę, przy czym koszty tych oględzin i wystawionego świadectwa nie mogą obciążać rodziny zmarłego.
[…]
4. Osoby wymienione w ust. 1 i 2 stwierdzają zgon i jego przyczyny w wydawanych w tym celu kartach zgonu. Karty
zgonu są wydawane w dwóch egzemplarzach.
4a. Minister właściwy do spraw zdrowia określi, w drodze rozporządzenia, wzór karty zgonu oraz sposób jej wypełnienia.
5. Jeden z egzemplarzy karty zgonu, zawierającej adnotację urzędu stanu cywilnego o zarejestrowaniu zgonu, przedstawia
się administracji cmentarza w celu pochowania zwłok, drugi zaś służy do celów statystycznych.
6. Na pochowanie zwłok bądź przekazanie ich szkołom wyższym wymagane jest uprzednie stwierdzenie zgonu i jego
przyczyn w karcie zgonu, zawierającej adnotację urzędu stanu cywilnego o zarejestrowaniu zgonu. […]
9. W przypadkach, w których zachodzi uzasadnione podejrzenie, że przyczyną zgonu było przestępstwo, na pochowanie
zwłok oprócz karty zgonu wymagane jest zezwolenie prokuratora.
Art. 12. 1. Zwłoki mogą być pochowane przez złożenie w grobach ziemnych, w grobach murowanych lub katakumbach i
zatopienie w morzu.
2. Przenoszenie lub przewożenie zwłok w otwartych trumnach jest wzbronione.
3. Groby ziemne i groby murowane, przeznaczone na składanie zwłok i szczątków ludzkich, mogą się znajdować tylko na
cmentarzach. […]
Art. 13. Zwłoki osób zmarłych lub zabitych w miejscach publicznych przewozi się przed ich pochowaniem, na wniosek
właściwego organu, do zakładu medycyny sądowej, a w razie jego braku na obszarze powiatu - do najbliższego szpitala
mającego prosektorium, celem ustalenia przyczyny zgonu. Organizowanie tego przewozu należy do zadań powiatu.
Art. 14. 1. Przewożenie zwłok i szczątków w granicach Państwa na odległość nie więcej niż 60 km, a na obszarze gmin,
na których terenie nastąpił zgon, bez względu na odległość - może być dokonywane bez uzyskania zezwolenia.
2. Przewożenie zwłok i szczątków w obrębie Państwa na odległość dalszą, przewożenie koleją, samolotami i statkami na
wszelką odległość oraz wywożenie poza granice Państwa może nastąpić po uzyskaniu zezwolenia - właściwego
inspektora sanitarnego.
3. Na sprowadzenie zwłok i szczątków z obcego państwa należy uzyskać zezwolenie starosty właściwego dla miejsca, w
którym zwłoki i szczątki mają być pochowane, działającego w porozumieniu z właściwym inspektorem sanitarnym.
4. W przypadku śmierci na skutek choroby zakaźnej wymienionej w wykazie, o którym mowa w art. 9 ust. 3a, zezwolenie
na przewóz zwłok nie może być udzielone przed upływem dwóch lat od dnia zgonu. […]
Art. 15. 1. Ekshumacja zwłok i szczątków może być dokonana:
1) na umotywowaną prośbę osób uprawnionych do pochowania zwłok za zezwoleniem właściwego inspektora
sanitarnego,
2) na zarządzenie prokuratora lub sądu,
3) na podstawie decyzji właściwego inspektora sanitarnego w razie zajęcia terenu cmentarza na inny cel.
2. W przypadkach wymienionych w ust. 1 pkt 3 zwłoki i szczątki powinny być pochowane na nowo w innym miejscu. W
przypadkach wywłaszczenia terenu cmentarnego koszt ekshumacji i przeniesienia ponosi nabywca terenu.
3. Zwłoki osób zmarłych na choroby zakaźne, których wykaz ustala minister właściwy do spraw zdrowia, nie mogą być
ekshumowane w przypadkach przewidzianych w ust. 1 pkt 1 przed upływem 2 lat od dnia zgonu.
Art. 16. 1. Ciała osób zmarłych na okrętach będących na pełnym morzu powinny być pochowane przez zatopienie w
morzu zgodnie ze zwyczajami morskimi. W przypadkach, kiedy okręt może w przeciągu 24 godzin przybyć do portu
objętego programem podróży, należy zwłoki przewieźć na ląd i tam pochować.
2. Wyjątki od przepisów ust. 1 mogą być czynione przez kapitana okrętu z uwzględnieniem wskazań sanitarnych i
wojskowych, jeżeli chodzi o okręty wojenne lub inne używane dla celów wojskowych.
Art. 18. 1. Kto narusza przepisy niniejszej ustawy lub rozporządzeń wydanych na jej podstawie, podlega karze aresztu lub
grzywny.
2. Orzekanie następuje w trybie przepisów o postępowaniu w sprawach o wykroczenia.
Art. 19. Przepisy niniejszej ustawy dotyczące ekshumacji i przewożenia zwłok nie odnoszą się do archeologicznych prac
wykopaliskowych, dotyczących grobów i cmentarzysk położonych poza terenem cmentarzy objętych niniejszą ustawą.
[…]
__________________________________________________________________________________________________
USTAWA z dnia 17 maja 1989 r.
o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej
Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej:
- wypełniając zobowiązania określone w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej,
- kierując się zasadami przyjętymi w Karcie Narodów Zjednoczonych, w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka,
Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych, Akcie Końcowym Konferencji Bezpieczeństwa i
Współpracy w Europie oraz Deklaracji o wyeliminowaniu wszelkich form nietolerancji i dyskryminacji z powodów
religijnych lub przekonań,
- mając na celu dobro osoby ludzkiej oraz potrzebę współdziałania wszystkich obywateli dla rozwoju kraju, dla
bezpieczeństwa narodu i państwa polskiego
stanowi, co następuje:
DZIAŁ I Kościół Katolicki w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Rozdział 1 Przepisy ogólne
Art. 1. Kościół Katolicki, zwany dalej „Kościołem”, działa w Rzeczypospolitej Polskiej we wszystkich swoich
obrządkach.
Art. 2. Kościół rządzi się w swych sprawach własnym prawem, swobodnie wykonuje władzę duchowną i jurysdykcyjną
oraz zarządza swoimi sprawami.
Art. 3. 1. Ustawa niniejsza określa zasady stosunku Państwa do Kościoła, w tym jego sytuację prawną i majątkową.
2. W sprawach odnoszących się do Kościoła, nie uregulowanych niniejszą ustawą, stosuje się powszechnie obowiązujące
przepisy prawa, o ile nie są sprzeczne z wynikającymi z niej zasadami.
Art. 4. 1. Komisja Wspólna przedstawicieli Rządu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i Konferencji Episkopatu Polski,
składająca się z ich upoważnionych przedstawicieli, w uzgodnionej liczbie na zasadzie parytetu, zwana dalej „Komisją
Wspólną”, rozpatruje problemy związane z rozwojem stosunków między Państwem i Kościołem oraz sprawy interpretacji
niniejszej ustawy i jej wykonywania.
2. Przepis ust. 1 nie narusza właściwości organów państwowych ani organów Kościoła, jak również kompetencji Stolicy
Apostolskiej.
Rozdział 2 Osoby prawne Kościoła i ich organy
Art. 5. 1. W skład struktury organizacyjnej Kościoła wchodzą osoby prawne wymienione w art. 6-10.
2. Ilekroć w ustawie jest mowa o władzy kościelnej, rozumie się przez to organ właściwej kościelnej osoby prawnej.
Art. 6. 1. Osobą prawną Kościoła o zasięgu ogólnopolskim jest Konferencja Episkopatu Polski.
2. Organami Konferencji Episkopatu Polski są:
1) Prezydium Konferencji Episkopatu Polski,
2) Rada Główna Konferencji Episkopatu Polski,
3) Sekretariat Konferencji Episkopatu Polski.
3. W sprawach majątkowych Konferencję Episkopatu Polski reprezentuje jej Prezydium. Do składania oświadczeń woli
jest uprawniony każdy z jego członków.
Art. 7. 1. Osobami prawnymi są następujące terytorialne jednostki organizacyjne Kościoła:
1) metropolie,
2) archidiecezje,
3) diecezje,
4) administratury apostolskie,
5) parafie.
2. Osobami prawnymi są również:
1) kościoły rektoralne (rektoraty),
2) Caritas Polska,
3) Caritas diecezji,
4) Papieskie Dzieła Misyjne.
3. Organami osób prawnych wymienionych w ust. 1 i 2 są:
1) dla metropolii gnieźnieńskiej - metropolita gnieźnieński, Prymas Polski, dla innych metropolii - metropolita,
2) dla archidiecezji - arcybiskup archidiecezjalny lub administrator archidiecezji,
3) dla diecezji - biskup diecezjalny lub administrator diecezji,
4) dla administratury apostolskiej - administrator apostolski,
5) dla parafii - proboszcz lub administrator parafii,
6) dla kościoła rektoralnego - rektor,
7) dla Caritas Polskiej - dyrektor,
8) dla Caritas diecezji - dyrektor,
9) dla Papieskich Dzieł Misyjnych - dyrektor krajowy.
4. Ilekroć w ustawie używa się określenia „biskup diecezjalny”, rozumie się przez to organy osób prawnych wymienione
w ust. 3 pkt 2-4.
Art. 8. 1. Osobami prawnymi są następujące personalne jednostki organizacyjne Kościoła:
1) Ordynariat Polowy,
2) kapituły,
3) parafie personalne,
4) Konferencja Wyższych Przełożonych Zakonnych Męskich,
5) Konferencja Wyższych Przełożonych Zakonnych Żeńskich,
6) instytuty życia konsekrowanego (instytuty zakonne i instytuty świeckie) oraz stowarzyszenia życia apostolskiego; te
instytuty i stowarzyszenia zwane są dalej „zakonami”,
7) prowincje zakonów,
8) opactwa, klasztory niezależne, domy zakonne,
9) wyższe i niższe seminaria duchowne diecezjalne,
10) wyższe i niższe seminaria duchowne zakonne, jeżeli, w myśl przepisów danego zakonu, mają charakter samoistny.
2. Organami osób prawnych wymienionych w ust. 1 są:
1) dla Ordynariatu Polowego - ordynariusz polowy,
2) dla kapituły - prepozyt albo dziekan,
3) dla parafii personalnej - proboszcz lub administrator parafii,
4) dla Konferencji Wyższych Przełożonych Zakonnych - przewodniczący (przewodnicząca) Konsulty Wyższych
Przełożonych Zakonnych,
5) dla zakonów - wyższy przełożony (przełożona),
6) dla prowincji zakonnej - przełożony (przełożona) prowincji,
7) dla opactwa - opat (przełożona),
8) dla klasztoru niezależnego i domu zakonnego - przełożony (przełożona),
9) dla wyższego seminarium duchownego - rektor,
10) dla niższego seminarium duchownego - dyrektor.
3. Organy osób prawnych zakonnych mogą używać innych nazw, stosownie do tradycji danej osoby prawnej.
Art. 9. 1. Osobami prawnymi są:
1) Katolicki Uniwersytet Lubelski,
2) Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie,
3) Papieski Wydział Teologiczny w Poznaniu,
4) Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu,
5) Papieski Wydział Teologiczny w Warszawie oraz jego dwie sekcje: św. Jana Chrzciciela i św. Andrzeja Boboli
„Bobolanum”,
6) Wydział Filozoficzny Towarzystwa Jezusowego w Krakowie,
7) kościelne instytuty naukowe i dydaktyczno-naukowe kanonicznie erygowane.
2. Status prawny Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie określa ustawa o szkolnictwie wyższym. Statut tej
Akademii zatwierdza minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego w porozumieniu z ministrem właściwym do
spraw wyznań religijnych i właściwa władza kościelna.
Art. 10. Inne jednostki organizacyjne Kościoła mogą uzyskać osobowość prawną w drodze rozporządzenia MinistraKierownika Urzędu do Spraw Wyznań.
Art. 11. Kościelna osoba prawna nie odpowiada za zobowiązania innej kościelnej osoby prawnej.
Art. 12. Kościelne wydawnictwa, zakłady wytwórcze, usługowe i handlowe, zakłady charytatywno-opiekuńcze, szkoły i
inne placówki oświatowo-wychowawcze, nie posiadające osobowości prawnej, działają w ramach kościelnych osób
prawnych, które je powołały.
Art. 13. 1. Kościelne jednostki organizacyjne, o których mowa w art. 7 i 8 oraz art. 9 ust. 1 pkt 7, nabywają osobowość
prawną z chwilą powiadomienia właściwego organu administracji państwowej o ich utworzeniu przez władzę kościelną,
jeżeli ratyfikowane umowy nie stanowią inaczej.
2. Jeżeli przepis prawa lub ratyfikowane umowy nie stanowią inaczej, właściwym organem administracji państwowej jest:
1) odnośnie do osób prawnych wymienionych w art. 7 ust. 1 pkt 1-4, art. 7 ust. 2 pkt 2 i 3, art. 8 ust. 1 pkt 1, 6 i 7 oraz art.
9 ust. 1 pkt 7 - minister właściwy do spraw wyznań religijnych,
2) w pozostałych przypadkach - wojewoda,
3. Powiadomienie powinno zawierać:
1) nazwę kościelnej osoby prawnej,
2) jej siedzibę,
3) określenie granic terenu jej działania - w odniesieniu do osób o zasięgu terytorialnym.
4. Właściwa władza kościelna powiadamia niezwłocznie organ administracji państwowej wymieniony w ust. 2 o:
1) zmianach dotyczących nazwy i siedziby kościelnej osoby prawnej oraz o zmianie jej granic,
2) połączeniu, podziale i zniesieniu kościelnej osoby prawnej.
5. Odpis powiadomienia, o którym mowa w ust. 3 i 4, z umieszczonym na nim potwierdzeniem odbioru, jest dowodem
uzyskania osobowości prawnej.
6. Utworzenie jednostki organizacyjnej zakonu, który istnieje za granicą, a dotąd nie działał w Polskiej Rzeczypospolitej
Ludowej, wymaga konsultacji między Sekretariatem Konferencji Episkopatu Polski a ministrem właściwym do spraw
wyznań religijnych.
Art. 14. O powołaniu i odwołaniu osoby sprawującej funkcje organu osoby prawnej władza kościelna powiadamia
właściwy organ administracji państwowej, jeżeli ratyfikowane umowy nie stanowią inaczej. Powiadomienie obejmuje
imię i nazwisko, obywatelstwo oraz miejsce zamieszkania danej osoby.
DZIAŁ II Działalność Kościoła
Rozdział 1 Kult publiczny
Art. 15. 1. Organizowanie kultu publicznego i jego sprawowanie podlega władzy kościelnej.
2. Publiczne sprawowanie kultu nie wymaga zawiadomienia, jeżeli odbywa się:
1) w kościołach, kaplicach, budynkach kościelnych i na gruntach kościelnych oraz w innych pomieszczeniach służących
katechizacji lub organizacjom kościelnym,
2) w innych miejscach, z wyłączeniem dróg i placów publicznych oraz pomieszczeń użyteczności publicznej; publiczne
sprawowanie kultu na drogach, placach publicznych oraz w pomieszczeniach użyteczności publicznej podlega
uzgodnieniu z właściwym organem sprawującym zarząd lub upoważnionym do dysponowania nimi.
3. Religijne uroczystości pogrzebowe i nabożeństwa za zmarłych mogą być sprawowane na cmentarzach komunalnych
przy zachowaniu obowiązujących przepisów porządkowych.
Art. 15a. 1. Małżeństwo zawarte w formie przewidzianej przez prawo kanoniczne wywiera takie skutki, jak małżeństwo
zawarte przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, jeżeli spełnione zostały wymagania określone w Kodeksie
rodzinnym i opiekuńczym.
2. Osobę duchowną, przed którą składa się oświadczenia o zawarciu małżeństwa, określa prawo kanoniczne.
Art. 16. 1. Organizowanie procesji, pielgrzymek lub innych imprez o charakterze religijnym na drogach publicznych
wymaga uzgodnienia, w zakresie bezpieczeństwa ruchu drogowego, z właściwymi organami administracji rządowej lub
samorządowej.
2. Przepisu ust. 1 nie stosuje się w przypadkach konduktów pogrzebowych odbywających się stosownie do miejscowego
zwyczaju.
Art. 17. 1. Niedziele i następujące święta katolickie, zwane dalej „świętami”, są dniami wolnymi od pracy:
1) 1 stycznia - uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi (dzień Nowego Roku),
2) drugi dzień Wielkiej Nocy,
3) dzień Bożego Ciała,
4) 15 sierpnia - uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny,
5) 1 listopada - dzień Wszystkich Świętych,
6) 25 grudnia - pierwszy dzień Bożego Narodzenia,
7) 26 grudnia - drugi dzień Bożego Narodzenia.
2. Zmiana uregulowań, o których mowa w ust. 1, wymaga uprzedniego uzgodnienia między Rządem Polskiej
Rzeczypospolitej Ludowej a Konferencją Episkopatu Polski.
Rozdział 2 Katecheza i szkolnictwo
Art. 18. 1. Państwo uznaje prawo Kościoła do nauczania religii oraz religijnego wychowania dzieci i młodzieży, zgodnie z
wyborem dokonanym przez rodziców lub prawnych opiekunów.
2. Dzieci i młodzież szkolna, młodzież pracująca i osoby dorosłe korzystają z nauczania religii - zgodnie z programem
ustalonym przez władzę kościelną.
3. Nauczanie religii, jako wewnętrzna sprawa Kościoła, jest organizowane przez parafie i domy zakonne pod
zwierzchnictwem biskupa diecezjalnego.
Art. 19. 1. Nauczanie religii dzieci i młodzieży odbywa się w punktach katechetycznych organizowanych w kościołach,
kaplicach i budynkach kościelnych, a także w innych pomieszczeniach udostępnionych na ten cel przez osobę uprawnioną
do dysponowania pomieszczeniem.
2. Nauczanie religii uczniów szkół publicznych może odbywać się również w szkołach na zasadach określonych w
odrębnej ustawie.
Art. 20. 1. Kościelne osoby prawne mają prawo zakładać i prowadzić szkoły oraz inne placówki oświatowowychowawcze i opiekuńczo-wychowawcze na zasadach organizacyjnych i programowych określonych przez
odpowiednie ustawy. Mają one charakter katolicki i podlegają władzy kościelnej.
3. Diecezje i zakony mają prawo zakładać i prowadzić niższe seminaria duchowne. W zakresie realizacji programu szkół
ogólnokształcących i uzyskiwania świadectw dojrzałości podlegają one nadzorowi Ministra Edukacji Narodowej.
Art. 21. 1. Do nauczycieli i wychowawców zatrudnionych w szkołach i innych placówkach oświatowo-wychowawczych
oraz placówkach opiekuńczo-wychowawczych prowadzonych przez kościelne osoby prawne, a także świeckich
nauczycieli w niższych seminariach duchownych stosuje się prawa i obowiązki ustalone dla nauczycieli i wychowawców
zatrudnionych w państwowych szkołach i placówkach oświatowo-wychowawczych oraz opiekuńczo-wychowawczych, z
uwzględnieniem ust. 2.
2. Minister właściwy do spraw oświaty i wychowania, na wniosek Sekretariatu Konferencji Episkopatu Polski, może
określić, w drodze rozporządzenia, szczegółowy zakres uprawnień i obowiązków nauczycieli i wychowawców
zatrudnionych w niepublicznych przedszkolach i niepublicznych placówkach działających na podstawie przepisów o
systemie oświaty oraz niepublicznych placówkach działających na podstawie przepisów o pomocy społecznej
prowadzonych przez kościelne osoby prawne.
3. Pracownikom szkół i innych placówek oświatowo-wychowawczych oraz placówek opiekuńczo-wychowawczych, nie
będącym nauczycielami lub wychowawcami, przysługują uprawnienia i świadczenia przewidziane dla tej kategorii
pracowników zatrudnionych w państwowych szkołach i placówkach. […]
Art. 23. 1. Konferencji Episkopatu Polski, diecezjom i zakonom przysługuje prawo zakładania i prowadzenia wyższych
seminariów duchownych, a w trybie określonym w ust. 2 i 3 - innych wyższych uczelni.
2. Status wyższych uczelni papieskich oraz tryb i zakres uznawania przez Państwo kościelnych stopni i tytułów
naukowych regulują umowy między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Konferencją Episkopatu Polski.
3. Tworzenie szkół wyższych o zakresie nauczania szerszym niż określony w ust. 1 i 2 następuje w drodze ustawy na
wniosek Konferencji Episkopatu Polski, z zastrzeżeniem ust. 3a.
3a. Kościelne osoby prawne mają prawo zakładać i prowadzić wyższe szkoły zawodowe na zasadach określonych
w ustawie o wyższych szkołach zawodowych.
4. Do wykładowców, wychowawców, pracowników oraz uczących się w szkołach wymienionych w ust. 1, 3 i 3a stosuje
się przepisy art. 21 i 22.
5. Władzy kościelnej przysługuje także prawo erygowania kościelnych instytutów naukowych i naukowo-dydaktycznych.
Nie korzystają one z uprawnień przewidzianych w ust. 1-4.
Art. 24. Osoby duchowne i członkowie zakonów mają prawo kształcenia się w szkołach państwowych wszystkich stopni i
rodzajów. Podlegają oni obowiązującym przepisom, zachowując jednak prawo do noszenia stroju duchownego.
Rozdział 3 Duszpasterstwo wojskowe i służba wojskowa osób duchownych
Art. 25. 1. Wszystkim osobom pełniącym służbę wojskową, a także ich rodzinom, zapewnia się swobodę spełniania lub
niespełniania, zależnie od ich woli, praktyk religijnych.
2. Żołnierzom w czynnej służbie wojskowej zapewnia się możliwość uczestniczenia - poza terenem jednostek
wojskowych - we Mszy św. w niedziele i święta oraz w innych zwyczajowych praktykach religijnych organizowanych w
kościołach garnizonowych lub niegarnizonowych, jeśli nie koliduje to z ważnymi obowiązkami służbowymi.
3. Kapelani wojskowi troszczą się o realizację zasad zawartych w ust. 1 i 2, w szczególności przez indywidualny kontakt
z dowódcami jednostek wojskowych oraz z żołnierzami.
4. Kapelani wojskowi mają pełną swobodę stałego kontaktowania się z żołnierzami na terenie jednostek wojskowych, w
terminach uzgodnionych z dowódcami tych jednostek.
Art. 26. 1. Do kapelanów wojskowych mają zastosowanie przepisy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych. Kapelani
stanowią wyodrębniony korpus osobowy żołnierzy zawodowych.
2. Kapelani wojskowi podlegają w zakresie służby wojskowej organom wojskowym, a w zakresie duszpasterstwa władzom kościelnym.
3. Statut duszpasterstwa wojskowego opracowywany jest z uwzględnieniem właściwości wynikających z ust. 2. Statut
uchwala Konferencja Episkopatu Polski, a ogłasza Minister Obrony Narodowej.
Art. 27. 1. Do czasu powołania Ordynariatu Polowego, o którym mowa w art. 8 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1,
duszpasterstwem wojskowym kieruje Generalny Dziekan Wojska Polskiego, jako naczelny kapelan wojskowy. Jego
organem wykonawczym jest Generalny Dziekanat Wojska Polskiego.
2. Generalnego Dziekana Wojska Polskiego, po uprzednim uzgodnieniu jego kandydatury z Konferencją Episkopatu
Polski, powołuje spośród kapelanów wojskowych Minister Obrony Narodowej. Biskup diecezjalny udziela Generalnemu
Dziekanowi Wojska Polskiego jurysdykcji kościelnej.
3. Generalny Dziekan Wojska Polskiego przestaje pełnić swoje funkcje z chwilą:
1) zwolnienia go z zawodowej służby wojskowej,
2) przyjęcia jego prośby o rezygnację przez Ministra Obrony Narodowej lub władzę kościelną,
3) odwołania go ze stanowiska przez Ministra Obrony Narodowej lub władzę kościelną.
4. Decyzje, o których mowa w ust. 3, wymagają wspólnego uzgodnienia.
Art. 28. 1. Generalny Dziekan Wojska Polskiego, w porozumieniu z biskupem diecezjalnym, przedstawia Ministrowi
Obrony Narodowej wniosek w sprawie powołania kapelana wojskowego i zwolnienia go z zawodowej służby wojskowej.
2. Generalny Dziekan Wojska Polskiego, w porozumieniu z biskupem diecezjalnym i organem wojskowym określonym w
statucie duszpasterstwa wojskowego, wyznacza kapelana wojskowego na stanowisko rektora kościoła garnizonowego i
odwołuje go.
3. Na wniosek Generalnego Dziekana Wojska Polskiego biskup diecezjalny udziela jurysdykcji rektorowi kościoła
garnizonowego lub innemu kapelanowi wojskowemu, chyba że przeciwko temu przemawiają przewidziane prawem
kanonicznym względy kościelne.
4. Tryb postępowania w sprawach, o których mowa w ust. 1 i 2, oraz następstwa odmowy udzielenia jurysdykcji lub jej
cofnięcia określa statut duszpasterstwa wojskowego.
5. Tryb tworzenia personalnych parafii wojskowych i terytorialnych parafii przy kościołach garnizonowych określa statut
duszpasterstwa wojskowego.
Art. 29. 1. Przepisy dotyczące odraczania zasadniczej służby wojskowej ze względu na odbywanie nauki mają
zastosowanie również do alumnów wyższych seminariów duchownych oraz nowicjuszy zakonnych.
2. Duchowni po otrzymaniu święceń i członkowie zakonów po złożeniu profesji wieczystej zostają przeniesieni do
rezerwy. Nie są oni powoływani do odbywania ćwiczeń wojskowych w czasie pokoju, z wyjątkiem przypadku
przeszkolenia, za zgodą biskupa diecezjalnego lub wyższego przełożonego zakonnego, do pełnienia funkcji kapelana.
3. W razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny osoby, o których mowa w ust. 1 i 2, przeznacza się stosownie do
potrzeb sił zbrojnych:
1) duchownych - do pełnienia funkcji kapelanów wojskowych,
2) alumnów wyższych seminariów duchownych oraz członków zakonów - do służby sanitarnej lub służby w obronie
cywilnej.
4. W razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny właściwe organy wojskowe, w porozumieniu z biskupem
diecezjalnym, zapewnią pozostawienie do duszpasterskiej obsługi ludności niezbędnej liczby duchownych spośród tych,
którzy podlegają mobilizacji.
Rozdział 4 Duszpasterstwo specjalne
Art. 30. 1. Dzieciom i młodzieży przebywającym w zakładach wychowawczych i opiekuńczych, jak również w
sanatoriach, prewentoriach i szpitalach, zapewnia się prawo wykonywania praktyk religijnych, korzystania z posług
religijnych i katechizacji, z zachowaniem wzajemnej tolerancji. W szczególności zapewnia się im możliwość udziału we
Mszy św. w niedziele i święta oraz w rekolekcjach.
2. Dzieciom i młodzieży przebywającym na krajowych koloniach i obozach organizowanych przez instytucje państwowe
zapewnia się prawo do wykonywania praktyk religijnych, w szczególności do udziału we Mszy św. w niedziele i święta.
3. Szczegółowe przepisy w sprawach, o których mowa w ust. 1 i 2, wydaje Minister Edukacji Narodowej, a odnośnie do
dzieci i młodzieży przebywających w sanatoriach, prewentoriach i szpitalach - Minister Zdrowia i Opieki Społecznej, w
porozumieniu z Sekretariatem Konferencji Episkopatu Polski.
Art. 31. 1. Osobom przebywającym w zakładach leczniczych oraz zamkniętych zakładach pomocy społecznej zapewnia
się prawo wykonywania praktyk religijnych i korzystania z posług religijnych.
2. W celu realizacji uprawnień, o których mowa w ust. 1, kierownicy właściwych zakładów państwowych zatrudnią
kapelanów skierowanych przez biskupa diecezjalnego.
3. W celu umożliwienia udziału zainteresowanych chorych i podopiecznych we Mszy św. i w innych zbiorowych
praktykach religijnych, kierownicy właściwych zakładów państwowych przeznaczą odpowiednie pomieszczenia na
kaplice, a w wyjątkowych wypadkach udostępnią do tego celu inne pomieszczenia.
Art. 32. 1. Osoby tymczasowo aresztowane mogą wykonywać praktyki religijne i uczestniczyć we Mszy św.
transmitowanej przez środki masowego przekazywania oraz, za zgodą organu, do którego dyspozycji pozostają, korzystać
z indywidualnej posługi religijnej.
2. Osobom skazanym zapewnia się możliwość wykonywania praktyk religijnych, korzystania z posług religijnych oraz
uczestniczenia we Mszy św. odprawianej w niedziele i święta w odpowiednio przystosowanym pomieszczeniu w
zakładzie, w którym przebywają. Osobom, które nie mogą uczestniczyć we Mszy św. odprawianej na terenie zakładu,
należy zapewnić możność wysłuchania Mszy św. transmitowanej przez środki masowego przekazywania.
3. Nieletnim przebywającym w zakładach poprawczych i schroniskach dla nieletnich zapewnia się możliwość
wykonywania praktyk religijnych, korzystania z katechizacji i posług religijnych, uczestniczenia we Mszy św. w niedziele
i święta. Nieletnim, którzy nie mogą uczestniczyć we Mszy św., należy zapewnić możność wysłuchania Mszy św.
transmitowanej przez środki masowego przekazywania.
4. W celu realizacji uprawnień osób wymienionych w ust. 1-3 kierownicy odpowiednich zakładów zawierają umowy w
sprawie nieodpłatnego wykonywania obowiązków kapelana z duchownymi skierowanymi przez biskupa diecezjalnego.
Rozdział 5 Organizacje kościelne, katolickie oraz stowarzyszenia katolików
Art. 33. 1. Osobom należącym do Kościoła zapewnia się swobodę zrzeszania w celu realizacji zadań wynikających z misji
Kościoła.
2. Prawo określone w ust. 1 jest wykonywane w ramach organizacji kościelnych i katolickich.
Art. 34. 1. Organizacjami kościelnymi w rozumieniu niniejszej ustawy są organizacje zrzeszające osoby należące do
Kościoła:
1) erygowane przez biskupa diecezjalnego lub w ramach statutów zakonnych przez wyższego przełożonego zakonnego,
a w odniesieniu do organizacji o zasięgu ponaddiecezjalnym - przez Konferencję Episkopatu Polski,
2) założone przez wiernych z udziałem proboszcza, rektora kościoła lub przełożonego zakonnego za zezwoleniem władzy
kościelnej, o której mowa w pkt 1.
2. Organizacje kościelne mają na celu w szczególności działalność na rzecz formacji religijnej, kultu publicznego i nauki
katolickiej.
3. Organizacje kościelne działają w ramach tych kościelnych osób prawnych, w których zostały powołane. O erygowaniu
organizacji o zasięgu ponaddiecezjalnym Sekretariat Konferencji Episkopatu Polski powiadamia Urząd do Spraw
Wyznań. Organizacje wymienione w ust. 1 pkt 1 mogą nabyć osobowość prawną w trybie art. 10.
4. Władze kościelne czuwają nad zgodnością działania organizacji z ich celami religijnymi i moralnymi.
5. Do organizacji kościelnych nie stosuje się prawa o stowarzyszeniach. Przepisy ustawy o zgromadzeniach stosuje się do
organizacji kościelnych jedynie gdy chodzi o zebrania na drogach i placach publicznych oraz w pomieszczeniach
użyteczności publicznej.
Art. 35. 1. Organizacjami katolickimi w rozumieniu ustawy są organizacje założone za aprobatą władzy kościelnej, która
zatwierdza im kapelana lub asystenta kościelnego. Działają one w łączności z hierarchią kościelną.
2. Organizacje katolickie mogą mieć na celu w szczególności zgodną z nauką Kościoła działalność społeczno-kulturalną,
oświatowo-wychowawczą i charytatywno-opiekuńczą.
3. Do organizacji katolickich stosuje się przepisy prawa o stowarzyszeniach, z tym że:
1) władzy kościelnej przysługuje prawo cofnięcia aprobaty, o której mowa w ust. 1,
2) wystąpienie do sądu z wnioskiem o rozwiązanie stowarzyszenia wymaga uzgodnienia w Komisji Wspólnej,
3) w przypadku likwidacji organizacji katolickiej do jej majątku stosuje się odpowiednio przepisy o majątku
zlikwidowanych kościelnych osób prawnych, chyba że ich statut stanowi inaczej.
Art. 36. Organizacje, których celem jest krzewienie trzeźwości, oddziaływanie na osoby nadużywające alkoholu lub
używające narkotyków oraz udzielanie pomocy ich rodzinom, mogą być tworzone także w formie organizacji
kościelnych, o których mowa w art. 34, lub organizacji katolickich, o których mowa w art. 35.
Art. 37. Organizacje inne niż wymienione w art. 33, zrzeszające katolików, realizują ideały chrześcijańskie według
własnych programów, działając wyłącznie na podstawie ogólnie obowiązujących przepisów prawa oraz swoich statutów.
Rozdział 6 Działalność charytatywno-opiekuńcza Kościoła
Art. 38. 1. Osoby prawne Kościoła mają prawo prowadzenia właściwej dla każdej z nich działalności charytatywnoopiekuńczej.
2. Dla prowadzenia działalności, o której mowa w ust. 1, władze kościelne są uprawnione również do powołania:
1) Caritas Polskiej - jako instytucji o zasięgu krajowym,
2) Caritas diecezji - dla poszczególnych diecezji.
3. Caritas Polską powołuje, nadaje jej statut i nadzoruje Konferencja Episkopatu Polski.
4. Caritas diecezji powołuje, nadaje jej statut i nadzoruje biskup diecezjalny.
5. Zakony prowadzą działalność charytatywno-opiekuńczą w zakresie określanym w ich statutach lub odpowiednich
aktach wewnętrznych.
6. Działalność charytatywno-opiekuńczą mogą prowadzić organizacje katolickie w zakresie określonym w ich statutach.
Art. 39. Działalność charytatywno-opiekuńcza Kościoła obejmuje w szczególności:
1) prowadzenie zakładów dla sierot, starców, osób upośledzonych fizycznie lub umysłowo oraz innych kategorii osób
potrzebujących opieki,
2) prowadzenie szpitali i innych zakładów leczniczych oraz aptek,
3) organizowanie pomocy w zakresie ochrony macierzyństwa,
4) organizowanie pomocy sierotom, osobom dotkniętym klęskami żywiołowymi i epidemiami, ofiarom wojennym,
znajdującym się w trudnym położeniu materialnym lub zdrowotnym rodzinom i osobom, w tym pozbawionym wolności,
5) prowadzenie żłobków, ochronek, burs i schronisk,
6) udzielanie pomocy w zapewnianiu wypoczynku dzieciom i młodzieży znajdującym się w potrzebie,
7) krzewienie idei pomocy bliźnim i postaw społecznych temu sprzyjających,
8) przekazywanie za granicę pomocy ofiarom klęsk żywiołowych i osobom znajdującym się w szczególnej potrzebie.
Art. 40. Środki na realizację działalności charytatywno-opiekuńczej pochodzą w szczególności z:
1) ofiar pieniężnych i w naturze,
2) spadków, zapisów i darowizn krajowych i zagranicznych,
3) dochodów z imprez i zbiórek publicznych,
4) subwencji, dotacji i ofiar pochodzących od krajowych instytucji i przedsiębiorstw państwowych, społecznych,
wyznaniowych i prywatnych,
5) odpłatności za usługi świadczone przez kościelne instytucje charytatywne-opiekuńcze,
6) dochodów z działalności gospodarczej prowadzonej przez Caritas Polską i Caritas diecezji bezpośrednio lub w formie
wyodrębnionych zakładów,
7) dochodów instytucji kościelnych.
Rozdział 7 Budownictwo sakralne i kościelne. Cmentarze
Art. 41. 1. Kościół w Polsce i jego osoby prawne mają prawo realizacji inwestycji sakralnych i kościelnych.
2. Inwestycją sakralną jest budowa, rozbudowa, odbudowa kościoła lub kaplicy, a także adaptacja innego budynku na cele
sakralne.
3. Inwestycją kościelną jest inwestycja kościelnej osoby prawnej nie wymieniona w ust. 2.
4. Inwestycje sakralne i kościelne podlegają ogólnie obowiązującym przepisom o planowaniu przestrzennym i prawa
budowlanego, a w odniesieniu do budynków zabytkowych - również przepisom o ochronie dóbr kultury.
Art. 42. 1. Plany zagospodarowania przestrzennego obejmują także inwestycje sakralne i kościelne oraz katolickie
cmentarze wyznaniowe. Przeznaczenie terenu na te cele ustala się w tych planach na wniosek biskupa diecezjalnego lub
wyższego przełożonego zakonnego.
2. Grunty stanowiące własność Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego, a przeznaczone w planach
zagospodarowania przestrzennego na cele wskazane w ust. 1, będą oddawane w użytkowanie wieczyste albo podlegały
sprzedaży kościelnym osobom prawnym na ich wniosek.
3. Grunty stanowiące własność jednostki samorządu terytorialnego przeznaczone na te cele mogą być sprzedawane za
cenę ustaloną uchwałą odpowiedniej rady lub sejmiku tej jednostki.
4. Biskupi diecezjalni lub wyżsi przełożeni zakonni uzgadniają kolejność realizacji inwestycji sakralnych i kościelnych na
okres narodowego planu społeczno-gospodarczego.
5. Szczegółowy tryb i zakres uzgadniania, o którym mowa w ust. 4, terminy uzgadniania oraz postępowania w
przypadkach losowych określa w drodze rozporządzenia minister właściwy do spraw administracji publicznej w
porozumieniu z Sekretariatem Konferencji Episkopatu Polski.
Art. 43. 1. Inwestycje sakralne i kościelne są finansowane ze środków własnych kościelnych osób prawnych.
2. Przepisu ust. 1 nie stosuje się do inwestycji mających na celu stworzenie warunków do działania duszpasterstwa
wojskowego oraz duszpasterstwa specjalnego w zakładach państwowych.
3. Na odbudowę i utrzymanie dóbr kultury stanowiących własność kościelnych osób prawnych będą udzielane dotacje
państwowe na podstawie odrębnych przepisów.
Art. 44. Nie pobiera się opłat za użytkowanie wieczyste gruntów oddanych pod zakłady charytatywno-opiekuńcze i
punkty katechetyczne.
Art. 45. 1. Parafie mają prawo posiadania, zarządzania oraz zakładania i poszerzania cmentarzy grzebalnych.
2. Przepis ust. 1 ma również zastosowanie do zakonów lub ich domów w odniesieniu do wyodrębnionych cmentarzy
zakonnych.
3. W miejscowościach, gdzie nie ma cmentarzy komunalnych, zarządy cmentarzy umożliwiają pochowanie na
cmentarzach, o których mowa w ust. 1, na równych prawach także innych zmarłych.
4. Przepisy ust. 1-3 nie naruszają ogólnych przepisów o cmentarzach i chowaniu zmarłych, o planowaniu przestrzennym
oraz o ochronie gruntów rolnych i leśnych.
Rozdział 8 Kultura oraz środki masowego przekazywania
Art. 46. 1. Dla zapewnienia warunków rozwoju kultury chrześcijańskiej kościelne osoby prawne mają prawo wydawania
prasy, książek i innych druków oraz zakładania i posiadania wydawnictw, katolickiej agencji informacyjnej, zakładów
poligraficznych, z zachowaniem obowiązujących w tym zakresie przepisów prawa.
2. W celu realizacji postanowień ust. 1 kościelne osoby prawne mogą otrzymywać jako darowizny z zagranicy na własne
potrzeby maszyny, urządzenia i materiały poligraficzne oraz papier.
Art. 47. Kościelne osoby prawne mogą organizować własny kolportaż prasy lub korzystać z pośrednictwa innej sieci
kolportażu.
Art. 48. 1. Kościół ma prawo do emitowania w środkach masowego przekazywania Mszy św. w niedziele i święta oraz
swoich programów, w szczególności religijno-moralnych, społecznych i kulturalnych.
2. Sposób realizacji uprawnień, o których mowa w ust. 1, regulują porozumienia między Sekretariatem Konferencji
Episkopatu Polski a jednostkami publicznej radiofonii i telewizji.
3. Kościół ma prawo do zakładania i używania urządzeń radiotelekomunikacyjnych przeznaczonych do nadawania
programów radiofonicznych i telewizyjnych oraz do uzyskiwania na ten cel niezbędnych częstotliwości na zasadach
określonych w przepisach ustawy o radiofonii i telewizji.
4.
Art. 49. 1. Kościelne osoby prawne mają prawo zakładania i prowadzenia własnych teatrów, kin, wytwórni filmów i
wytwórni innych środków audiowizualnych.
2. Kościelne osoby prawne mają prawo dystrybucji i rozpowszechniania filmów i innych środków audiowizualnych.
3. Korzystanie z praw, o których mowa w ust. 1 i 2, następuje bez obowiązku uzyskiwania zezwoleń i upoważnień na tę
działalność, jeśli jest prowadzona na potrzeby realizacji zadań religijno-moralnych w sferze kultury. O podjęciu i
prowadzeniu tej działalności władza kościelna powiadamia państwowy organ właściwy do udzielania takich zezwoleń i
upoważnień.
4. Kościelne osoby prawne mogą otrzymywać jako darowizny z zagranicy na własne potrzeby urządzenia i materiały
niezbędne do prowadzenia działalności określonej w ust. 1.
Art. 50. 1. Kościelne osoby prawne mają prawo zakładania i posiadania archiwów i muzeów.
2. Kościelne osoby prawne mają prawo do gromadzenia zbiorów bibliotecznych na cele wewnętrzne i publiczne. O
podjęciu publicznego udostępniania zbiorów władza kościelna powiadamia właściwy do rejestracji bibliotek organ
państwowy.
3. Kościół i jego osoby prawne mają, bez potrzeby uzyskiwania zezwoleń, prawo organizowania i prowadzenia związanej
z wypełnianiem jego zadań działalności kulturalnej i artystycznej.
Art. 51. Instytucje państwowe, samorządowe i kościelne współdziałają w ochronie, konserwacji, udostępnianiu i
upowszechnianiu zabytków architektury kościelnej i sztuki sakralnej oraz ich dokumentacji, muzeów, archiwów i
bibliotek będących własnością kościelną, a także dzieł kultury i sztuki o motywach religijnych, stanowiących ważną część
dziedzictwa kultury polskiej.
DZIAŁ III Sprawy majątkowe kościelnych osób prawnych
Art. 52. Kościołowi i jego osobom prawnym przysługuje prawo nabywania, posiadania i zbywania mienia ruchomego i
nieruchomego, nabywania i zbywania innych praw oraz zarządzania swoim majątkiem. […]
Art. 54. 1. W obrocie nieruchomościami między kościelnymi osobami prawnymi nie stosuje się prawa pierwokupu na
rzecz Skarbu Państwa.
2. Przy nabywaniu nieruchomości lub ich części przez kościelne osoby prawne od osób trzecich prawo pierwokupu może
być stosowane jedynie w przypadkach, gdy inwestor państwowy lub spółdzielczy uzyskał wcześniej decyzję o ustaleniu
lokalizacji inwestycji mieszkaniowej na tej nieruchomości lub części tej nieruchomości.
Art. 55. 1. Majątek i przychody kościelnych osób prawnych podlegają ogólnym przepisom podatkowym z wyjątkami
określonymi w ust. 2-6.
2. Kościelne osoby prawne są zwolnione od opodatkowania z tytułu przychodów ze swojej działalności niegospodarczej.
W tym zakresie osoby te nie mają obowiązku prowadzenia dokumentacji wymaganej przez przepisy o zobowiązaniach
podatkowych.
3. Dochody z działalności gospodarczej kościelnych osób prawnych oraz spółek, których udziałowcami są wyłącznie te
osoby, są zwolnione od opodatkowania w części, w jakiej zostały przeznaczone w roku podatkowym lub w roku po nim
następującym na cele kultowe, oświatowo-wychowawcze, naukowe, kulturalne, działalność charytatywno-opiekuńczą,
punkty katechetyczne, konserwację zabytków oraz na inwestycje sakralne, o których mowa w art. 41 ust. 2, i te inwestycje
kościelne, o których mowa w art. 41 ust. 3, których przedmiotem są punkty katechetyczne i zakłady charytatywneopiekuńcze, jak również remonty tych obiektów.
4. Kościelne osoby prawne są zwolnione od opodatkowania i od świadczeń na fundusz gminny i fundusz miejski, od
nieruchomości lub ich części, stanowiących własność tych osób lub używanych przez nie na podstawie innego tytułu
prawnego na cele niemieszkalne, z wyjątkiem części zajmowanej na wykonywanie działalności gospodarczej.
5. Zwolnienie od opodatkowania podatkiem od nieruchomości oraz od świadczeń na fundusz gminny i fundusz miejski
obejmuje nieruchomości lub ich części przeznaczone na cele mieszkalne duchownych i członków zakonu, jeżeli:
1) są one wpisane do rejestru zabytków,
2) służą jako internaty przy szkołach i seminariach duchownych, domy zakonów kontemplacyjnych, domy formacyjne
zakonów i domy księży emerytów (sióstr emerytek),
3) znajdują się w budynkach kurii diecezjalnych i biskupich, zakonnych zarządów generalnych i prowincjalnych w
Sekretariacie Prymasa Polski i w Sekretariacie Konferencji Episkopatu Polski.
6. Nabywanie i zbywanie rzeczy i praw majątkowych przez kościelne osoby prawne w drodze czynności prawnych oraz
spadkobrania, zapisu i zasiedzenia jest zwolnione od podatku od spadków i darowizn oraz opłaty skarbowej, jeżeli ich
przedmiotem są:
1) rzeczy i prawa nie przeznaczone do działalności gospodarczej,
2) sprowadzane z zagranicy maszyny, urządzenia i materiały poligraficzne oraz papier.
7. Darowizny na kościelną działalność charytatywno-opiekuńczą są wyłączone z podstawy opodatkowania darczyńców
podatkiem dochodowym i podatkiem wyrównawczym, jeżeli kościelna osoba prawna przedstawi darczyńcy
pokwitowanie odbioru oraz - w okresie dwóch lat od dnia przekazania darowizny - sprawozdanie o przeznaczeniu jej na tę
działalność. W odniesieniu do darowizn na inne cele mają zastosowanie ogólne przepisy podatkowe.
8. Kościelne jednostki organizacyjne, o których mowa w art. 12, mogą być na wniosek kościelnej osoby prawnej uznane
przez właściwą izbę skarbową za odrębne podmioty podatkowe, jeśli są organizacyjnie wyodrębnione.
9. Nabywanie rzeczy i praw majątkowych, o których mowa w ust. 6, jest zwolnione od opłat sądowych i notarialnych, z
wyłączeniem opłat kancelaryjnych.
Art. 56. Zwalnia się z należności celnych przywozowych towary przeznaczone na cele charytatywno-opiekuńcze i
oświatowo-wychowawcze oraz towary o charakterze kulturalnym przeznaczone na cele kultu, przywożone dla
kościelnych osób prawnych, w granicach i na warunkach określonych w rozporządzeniu nr 918/83/EWG z dnia 28 marca
1983 r. ustanawiającym wspólnotowy system zwolnień celnych (Dz. Urz. WE L 105 z 23 kwietnia 1983), ostatnio
zmienionym aktem dotyczącym warunków przystąpienia Republiki Czeskiej, Republiki Estońskiej, Republiki
Cypryjskiej, Republiki Łotewskiej, Republiki Litewskiej, Republiki Węgierskiej, Republiki Malty, Rzeczypospolitej
Polskiej, Republiki Słowenii i Republiki Słowackiej oraz dostosowań w traktatach stanowiących podstawę Unii
Europejskiej (Dz. Urz. WE L 236 z 23 września 2003).
Art. 57. 1. Kościelne osoby prawne mają prawo do zbierania ofiar na cele religijne, kościelną działalność charytatywnoopiekuńczą, naukową, oświatową i wychowawczą oraz utrzymanie duchownych i członków zakonów.
2. Zbiórki wymienione w ust. 1 nie wymagają pozwolenia właściwego organu, jeżeli odbywają się w obrębie terenów
kościelnych, kaplic oraz w miejscach i okolicznościach zwyczajowo przyjętych w danej okolicy i w sposób tradycyjnie
ustalony.
Art. 58. 1. Kościelne osoby prawne mogą zakładać fundacje. Do fundacji tych stosuje się ogólnie obowiązujące przepisy o
fundacjach, ze zmianami wynikającymi z przepisów ust. 2-5.
2. Niezależnie od nadzoru państwowego, nadzór nad działalnością fundacji sprawuje kościelna osoba prawna, będąca
fundatorem lub wskazana w statucie fundacji.
3. W razie stwierdzonych nieprawidłowości w zarządzaniu fundacją, właściwy organ państwowy zwraca się do kościelnej
osoby prawnej, sprawującej nadzór nad fundacją, wyznaczając termin nie krótszy niż trzy miesiące na spowodowanie
usunięcia nieprawidłowości. Po bezskutecznym upływie tego terminu można zastosować środki oznaczone w przepisach
o fundacjach.
4. W razie konieczności poddania fundacji zarządowi przymusowemu w myśl przepisów o fundacjach, zarząd ten będzie
sprawowała kościelna osoba prawna wyznaczona przez Prezydium Konferencji Episkopatu Polski.
5. Jeżeli statut fundacji nie stanowi inaczej, w razie jej likwidacji:
1) do jej majątku znajdującego się w kraju stosuje się odpowiednio przepis art. 59.
2) o przeznaczeniu jej majątku znajdującego się za granicą zadecyduje Konferencja Episkopatu Polski lub wyższy
przełożony zakonny.
Art. 59. W razie zniesienia kościelnej osoby prawnej, jej majątek przechodzi na nadrzędną kościelną osobę prawną, a
jeżeli taka osoba nie istnieje lub nie działa w Polsce, majątek ten przechodzi na Konferencję Episkopatu Polski lub
Konferencję Wyższych Przełożonych Zakonnych.
DZIAŁ IV Przepisy przejściowe i końcowe
Rozdział 1 Regulacja spraw majątkowych Kościoła
Art. 60. 1. Nieruchomości lub ich części, pozostające w dniu wejścia w życie ustawy we władaniu kościelnych osób
prawnych, stają się z mocy prawa ich własnością, jeżeli:
1) były własnością diecezji, parafii, klasztorów lub innych instytucji grecko-katolickich (unickich),
2) podlegały przejęciu na własność Państwa z mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr
martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw ro1nych i utworzeniu Funduszu Kościelnego (Dz. U. Nr
9, poz. 87 i Nr 10, poz. 111 i z 1969 r. Nr 13, poz. 95), zwanej dalej „ustawą o dobrach martwej ręki”, a zostały
pozostawione, wydzierżawione lub przekazane kościelnym osobom prawnym,
3) podlegały przepisom dekretu z dnia 24 kwietnia 1952 r. o zniesieniu fundacji (Dz. U. Nr 25, poz. 172 i z 1957 r. Nr 1,
poz. 3), a zastały poręczone, pozostawione, wydzierżawione, wynajęte lub przekazane kościelnym osobom prawnym,
4) zostały przez byłe władze zaborcze austriackie przejęte na własność funduszy religijnych, funduszy naukowych, szkół
parafialnych lub katolickich gmin parafialnych,
5) znajdują się na nich cmentarze lub obiekty sakralne wraz z budynkami towarzyszącymi; dotyczy to również obiektów
położonych na obszarze miasta stołecznego Warszawy, nie dotyczy natomiast kościołów garnizonowych.
2. Przez „budynki towarzyszące” obiektom sakralnym rozumie się położone w sąsiedztwie obiektów sakralnych: budynki
stanowiące mieszkanie proboszcza lub rektora i kancelarię parafialną lub kancelarię rektora (plebanię), budynki
stanowiące mieszkanie wikariuszy (wikariatkę), budynki stanowiące mieszkanie pracowników świeckich parafii lub
rektoratu (organistówkę), budynki punktu katechetycznego i budynki domu zakonnego związanego z duszpasterstwem w
tym obiekcie sakralnym albo świadczeniem w nim pomocy.
3. Nieruchomości lub ich części, o których mowa w ust. 1 pkt 4, które w dniu wejścia w życie ustawy znajdują się we
władaniu państwowych jednostek organizacyjnych, stają się z mocy prawa odpowiednio własnością Skarbu Państwa,
innych państwowych osób prawnych lub mieniem komunalnym.
4. Nieruchomości lub ich części, o których mowa w ust. 1 pkt 4, znajdujące się w samoistnym posiadaniu osób fizycznych
lub osób prawnych nie wymienionych w ust. 1 i 3, podlegają nabyciu w drodze zasiedzenia, przy zaliczeniu okresu
posiadania przed dniem wejścia w życie ustawy.
5. Stwierdzenie przejścia własności nieruchomości lub ich części, o których mowa w ust. 1 i 3, następuje w drodze decyzji
wojewody.
6. Decyzje, o których mowa w ust. 5, mogą być zaskarżone do sądu administracyjnego. Skarga na niewydanie decyzji jest
dopuszczalna po upływie 2 lat od daty wszczęcia postępowania administracyjnego.
7. Przejście własności nieruchomości lub ich części na podstawie ust. 1 i 3 jest wolne od podatków i opłat związanych z
tym przejściem, a wynikające z niego wpisy do ksiąg wieczystych i ich zakładanie są wolne od opłat.
8. Postępowanie sądowe lub administracyjne dotyczące nieruchomości, o których mowa w ust. 1 i 3, ulega zawieszeniu, a
sądy lub organy administracji państwowej przekazują ich akta organowi, o którym mowa w ust. 5.
9. Organ, który wydał decyzję ostateczną określoną w ust. 5, zawiadamia o niej sąd lub organ administracji państwowej,
który zawiesił postępowanie, zwracając akta sprawy. Sąd lub organ administracji państwowej umorzy postępowanie.
Art. 61. 1. Na wniosek kościelnych osób prawnych wszczyna się postępowanie, zwane dalej „postępowaniem
regulacyjnym”, w przedmiocie przywrócenia im własności upaństwowionych nieruchomości lub ich części:
1) nie pozostających we władaniu kościelnych osób prawnych nieruchomości, o których mowa w art. 60 ust. 1 pkt 1,
chyba że pozostają one w dniu wejścia w życie ustawy we władaniu innych kościołów i związków wyznaniowych,
2) przejętych w toku wykonywania ustawy o dobrach martwej ręki, jeżeli nie wydzielono z nich należnych w myśl tej
ustawy gospodarstw rolnych proboszczów. Z gruntów tych mogą być również wydzielone gospodarstwa rolne do 50 ha
dla poszczególnych diecezji, seminariów duchownych i domów zakonnych prowadzących działalność określoną w art. 20
i 39; dla pozostałych domów zakonnych mogą być wydzielone gospodarstwa rolne do 5 ha. W skład gospodarstw rolnych
mogą wchodzić także grunty leśne stanowiące część składową przejętych uprzednio nieruchomości ziemskich,
3) które należały do zakonów bezhabitowych i stowarzyszeń kościelnych, a zostały przejęte w toku likwidacji dokonanej
na podstawie rozporządzenia Ministra Administracji Publicznej z dnia 10 marca 1950 r. w sprawie przystosowania
stowarzyszeń do przepisów prawa o stowarzyszeniach (Dz. U. Nr 9, poz. 98),
4) mienia fundacji kościelnych,
5) przejętych po 1948 r. w trybie egzekucji zaległości podatkowych,
6) wywłaszczonych, jeżeli odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość nie zostało wypłacone lub nie zostało podjęte,
6a) przejętych na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st.
Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279)
7) przejętych we władanie państwowych jednostek organizacyjnych bez tytułu prawnego, bez względu na późniejsze
ustawodawstwo konwalidujące te przejęcia.
2. Przedmiotem postępowania regulacyjnego może być również przekazanie własności nieruchomości lub ich części:
1) w celu przywrócenia w nich sprawowania kultu religijnego lub działalności kościelnych osób prawnych w zakresie, o
którym mowa w art. 20 i 39,
2) których stan prawny nie jest ustalony, jeżeli nie stoją temu na przeszkodzie prawa osób trzecich.
3. W odniesieniu do nieruchomości objętych dekretem z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów
na obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279) stosuje się odpowiednio art. 63 ust. 1, z tym że w odniesieniu do
gruntów objętych tym dekretem przedmiotem postępowania regulacyjnego jest ustanowienie użytkowania wieczystego.
4. Regulacja nie może naruszać:
1) przepisów ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki
narodowej,
2)
3) praw nabytych przez niepaństwowe osoby trzecie, w szczególności przez inne kościoły i związki wyznaniowe oraz
rolników indywidualnych.
Art. 62. 1. Postępowanie regulacyjne przeprowadza Komisja Majątkowa, zwana dalej „Komisją”, złożona z
przedstawicieli wyznaczonych w równej liczbie przez Urząd do Spraw Wyznań i Sekretariat Konferencji Episkopatu
Polski.
2. Uczestnikami postępowania regulacyjnego są oprócz wnioskodawcy wszystkie zainteresowane jednostki państwowe i
kościelne.
3. Wnioski o wszczęcie postępowania regulacyjnego zgłasza się w terminie 2 lat od dnia wejścia w życie ustawy.
Roszczenia nie zgłoszone w tym terminie wygasają.
4. Postępowanie sądowe lub administracyjne dotyczące nieruchomości, o których mowa w art. 61, ulega zawieszeniu, a
sądy i organy administracji państwowej przekazują ich akta Urzędowi do Spraw Wyznań w celu przedłożenia Komisji.
5. Komisja rozpatruje sprawy w zespołach orzekających, w skład których wchodzi po dwóch członków wyznaczonych
przez Urząd do Spraw Wyznań i Sekretariat Konferencji Episkopatu Polski oraz po jednym przedstawicielu organów
nadrzędnych nad uczestnikami postępowania. Przedstawicielem tym nie może być osoba reprezentująca uczestnika.
6. Zespół orzekający po otrzymaniu wniosku o wszczęcie postępowania regulacyjnego bada, czy jest ono dopuszczalne, a
wniosek niedopuszczalny odrzuca.
7. Zespół orzekający może ze względu na szczególne trudności zwrócić się do Komisji o rozpatrzenie sprawy przez jej
pełny skład, wraz z przedstawicielami organów nadrzędnych nad uczestnikami postępowania. Do orzeczenia Komisji
wydanego przez jej pełny skład stosuje się przepisy ustawy dotyczące orzeczeń zespołu orzekającego.
8. Postępowanie regulacyjne jest wolne od opłat.
9. Liczebność Komisji, szczegółowy tryb postępowania regulacyjnego oraz wynagrodzenie dla członków Komisji i
personelu pomocniczego określi Minister-Kierownik Urzędu do Spraw Wyznań w porozumieniu z Sekretariatem
Konferencji Episkopatu Polski.
Art. 63. 1. Regulacja może polegać na:
1) przywróceniu kościelnym osobom prawnym własności nieruchomości wymienionych w art. 61 ust. 1 i 2 lub ich części,
2) przyznaniu odpowiedniej nieruchomości zamiennej, gdyby przywrócenie własności natrafiało na trudne do
przezwyciężenia przeszkody,
3) przyznaniu odszkodowania ustalonego według przepisów o wywłaszczaniu nieruchomości, w razie niemożności
dokonania regulacji przewidzianych w pkt 1 i 2.
2. Regulacja dotycząca nieruchomości rolnych może następować także przez wydzielenie odpowiednich nieruchomości z
Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa.
3. W toku postępowania regulacyjnego można dokonać także regulacji granic nieruchomości, a w miarę potrzeby
ustanowić służebność gruntową lub znieść służebność dotychczas istniejącą.
4. Uczestnicy postępowania mogą zawrzeć ugodę przed zespołem orzekającym. Jeżeli ugoda nie została zawarta, zespół
ten wydaje orzeczenie. Ugody i orzeczenia mają moc sądowych tytułów egzekucyjnych.
5. Orzeczenie uwzględniające wniosek, jak i ugoda zawarta przed zespołem orzekającym powinny określać:
1) stan prawny nieruchomości,
2) związane z tym stanem obowiązki uczestników postępowania, w szczególności obowiązek wydania w oznaczonym
terminie nieruchomości, jeżeli nie znajduje się ona we władaniu wnioskodawcy,
3) w razie przyznania odszkodowania obowiązek zapłaty należnej z tego tytułu sumy.
6. Wnioskodawca może zrzec się prawa własności nierolniczej nieruchomości zamiennej na rzecz innej kościelnej osoby
prawnej, za jej zgodą. Zrzeczenie to włącza się do treści ugody lub orzeczenia.
7. Orzeczenie jak i ugoda stanowią podstawę do dokonania wpisów w księgach wieczystych i w ewidencji gruntów.
Przepis art. 60 ust. 7 stosuje się odpowiednio.
8. Od orzeczenia zespołu orzekającego nie przysługuje odwołanie.
9. Rada Ministrów, w drodze rozporządzenia, określi, z mienia których państwowych jednostek organizacyjnych lub
mienia komunalnego może być wyłączona nieruchomość w celu jej przekazania jako nieruchomość zamienna lub na którą
państwową jednostkę organizacyjną może być nałożony obowiązek zapłaty odszkodowania.
Art. 64. 1. Jeżeli zespół orzekający lub Komisja w jej pełnym składzie nie uzgodniły orzeczenia, zawiadamiają o tym
pisemnie uczestników postępowania regulacyjnego.
2. Uczestnicy postępowania regulacyjnego mogą, w terminie sześciu miesięcy od otrzymania zawiadomienia, wystąpić o
podjęcie zawieszonego postępowania sądowego lub administracyjnego, a jeżeli nie było ono wszczęte - wystąpić do sądu
o zasądzenie roszczenia. Przy rozpoznaniu sprawy sąd stosuje zasady wymienione w art. 63 ust. 1-3. W przypadku braku
wystąpienia do sądu w tym okresie, roszczenie wygasa.
Art. 65. 1. Sytuację prawną zakładów służby zdrowia, które były własnością kościelnych osób prawnych i zostały
uchwałami Rady Ministrów przejęte na własność Państwa, oraz nieruchomości użytkowanych przez te zakłady uregulują
umowy między organem administracji państwowej sprawującym nadzór nad zakładem a właścicielem nieruchomości.
Jeżeli zakład prowadzi szkoła wyższa lub inna państwowa osoba prawna, jest ona stroną umowy.
2. Umowa powinna przewidywać:
1) przejęcie nieruchomości na własność Państwa w zamian za nieruchomość zamienną lub za odszkodowanie
odpowiadające odszkodowaniu za wywłaszczenie nieruchomości, w szczególności w przypadkach, gdy działalność
zakładu wymaga inwestycji, albo
2) przekazanie zakładu wraz z nieruchomością kościelnej osobie prawnej, która uprzednio była jego właścicielem, jeżeli
chce ona go prowadzić, albo
3) oddanie nieruchomości właścicielowi, albo
4) formę korzystania z nieruchomości przez zakład i zasady płatności.
3. Jeżeli strony nie zawrą umowy w okresie dwóch lat od wejścia w życie ustawy, każda ze stron może przekazać sprawę
do rozpatrzenia Komisji. Przy rozpoznaniu sprawy mają zastosowanie przepisy art. 61-64.
4. Przepisy ust. 1-3 stosuje się odpowiednio do zakładów służby zdrowia, które były własnością fundacji lub
stowarzyszeń kościelnych. Stroną umowy w tych przypadkach jest diecezja (archidiecezja), na której terenie jest położony
zakład.
Art. 66. 1. Przydziały lokali dokonane w trybie przepisów o szczególnym trybie najmu na rzecz państwowych jednostek
organizacyjnych lub organizacji politycznych, zawodowych, spółdzielczych lub społecznych w nieruchomościach
stanowiących własność kościelnych osób prawnych tracą moc z upływem dwóch lat od dnia wejścia w życie ustawy.
2. W terminie określonym w ust. 1 nastąpi zwrot lokalu w stanie wolnym lub też strony zawrą nową umowę najmu lokalu
lub umowę o przeniesienie własności nieruchomości.
3. Jeżeli strony dojdą do porozumienia w sprawie najmu lokalu, lecz nie zdołały uzgodnić wysokości czynszu, każda z
nich może zwrócić się w tej sprawie do sądu.
Art. 67. 1. Na wniosek państwowych jednostek organizacyjnych wszczyna się postępowanie regulacyjne dotyczące
nieruchomości lub ich części, które stanowią własność tych jednostek i nie są wymienione w art. 60, a znajdują się we
władaniu kościelnych osób prawnych bez tytułu prawnego.
2. Postępowanie regulacyjne może również dotyczyć lokali, na które kościelne osoby prawne otrzymały przydziały lokali
lub budynków w trybie przepisów o szczególnym trybie najmu, jeżeli lokale lub budynki te stały się dla nich zbędne.
3. Przepisy art. 66 ust. 2 i 3 stosuje się odpowiednio.
Art. 68. 1. Wnioski władz kościelnych, złożone w terminie pięciu lat od dnia wejścia w życie ustawy, oraz wpisy do ksiąg
wieczystych na rzecz kościelnej osoby prawnej władającej nieruchomością lub korzystającej z prawa oraz te wpisy są
wolne od opłat, a przejście praw wolne od podatku.
2. Przepis ust. 1 ma również zastosowanie do zakładania ksiąg wieczystych, jeżeli poprzednie księgi wieczyste utraciły
moc prawną, a zachowały znaczenie dokumentów.
Art. 69. W okresie dwóch lat od dnia wejścia w życie ustawy darowizny dokonane przez duchownych na rzecz
kościelnych osób prawnych, jeżeli ich przedmiotem są udziały w spółkach, są zwolnione od opodatkowania, opłat
skarbowych, sądowych i notarialnych, z wyjątkiem opłat kancelaryjnych.
Art. 70. 1. Przepis art. 44 stosuje się również do nieruchomości pozostających w dniu wejścia w życie ustawy w
użytkowaniu wieczystym kościelnych osób prawnych z przeznaczeniem na zakłady charytatywno-opiekuńcze i punkty
katechetyczne.
2. Przepis art. 42 ust. 2 stosuje się również do nieruchomości pozostających w dniu wejścia w życie ustawy w
użytkowaniu wieczystym kościelnych osób prawnych, z przeznaczeniem na inwestycje sakralne i kościelne, z wyjątkiem
wymienionych w ust. 1, oraz katolickie cmentarze wyznaniowe. W razie sprzedaży zalicza się na poczet ceny wpłacone
opłaty za użytkowanie wieczyste.
3. Przepisów ust. 1 i 2 nie stosuje się, jeżeli nieruchomości oddane w użytkowanie wieczyste przeszły na własność
kościelnych osób prawnych na podstawie art. 60.
Art. 70a. 1. Osobom prawnym Kościoła Katolickiego, które po dniu 8 maja 1945 r. podjęły działalność na Ziemiach
Zachodnich i Północnych, mogą być, na ich wniosek, przekazane nieodpłatnie na własność grunty znajdujące się w
zasobach Państwowego Funduszu Ziemi albo w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa. Jeżeli grunty te znajdują się
w zarządzie lub użytkowaniu osób prawnych, przekazanie na własność może nastąpić wyłącznie za zgodą tych osób.
2. Wielkość przekazanej nieruchomości rolnej, wraz z gruntami rolnymi będącymi już własnością wnioskodawcy, nie
może przekraczać w odniesieniu do:
1) gospodarstw rolnych parafii - 15 ha,
2) gospodarstw rolnych diecezji - 50 ha,
3) gospodarstw rolnych seminariów duchownych, diecezjalnych i zakonnych - 50 ha,
4) gospodarstw rolnych domów zgromadzeń zakonnych - 5 ha, chyba że domy te prowadzą działalność, o której mowa
w art. 20 i 39; w tych przypadkach mogą być przekazane nieruchomości rolne o powierzchni do 50 ha.
3. Przekazanie na własność nieruchomości, o których mowa w ust. 1 i 2, następuje w drodze decyzji wojewody
właściwego ze względu na miejsce położenia nieruchomości, wydanej za zgodą Prezesa Agencji Własności Rolnej Skarbu
Państwa. Decyzja ta stanowi podstawę do dokonania wpisów w księgach wieczystych.
Art. 71. 1. Ubezpieczenie społeczne duchownych reguluje odrębna ustawa.
2. Niezależnie od ustawowego ubezpieczenia duchownych kościelne osoby prawne mogą prowadzić wewnętrzną
działalność ubezpieczeniową na rzecz duchownych, która w rozumieniu ustawy jest działalnością niegospodarczą.
Rozdział 2 Przepisy przejściowe
Art. 72. 1. Dowodem posiadania osobowości prawnej przez istniejące, w dniu wejścia w życie ustawy, osoby prawne jest
wymienienie ich w:
1) ostatnim wydanym drukiem przez diecezję lub archidiecezję przed wejściem w życie ustawy wykazie jednostek
kościelnych i duchowieństwa (schematyzmie diecezjalnym),
2) ankiecie statystycznej zakonu lub prowincji zakonnej, złożonej według stanu z dnia 31 grudnia 1988 r. Urzędowi do
Spraw Wyznań,
3) decyzjach o niezgłoszeniu zastrzeżeń przeciwko utworzeniu parafii, wydanych na podstawie art. 1 i 2 dekretu z dnia 31
grudnia 1956 r. o organizowaniu i obsadzaniu stanowisk kościelnych (Dz. U. z 1957 r. Nr 1, poz. 6).
2. W przypadkach gdy osoba prawna nie jest wykazana w dokumentach, o których mowa w ust. 1, władza kościelna
nadeśle, w terminie sześciu miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, ich wykaz organom administracji państwowej,
wymienionym w art. 13 ust. 2.
Art. 73. 1. Zmiana nazwy grup osób prawnych lub poszczególnych osób wymienionych w art. 6-9, bez zmiany ich istoty,
może być dokonana przepisami wewnątrzkościelnymi, bez konieczności zmiany ustawy.
2. Minister-Kierownik Urzędu do Spraw Wyznań na wniosek Sekretariatu Konferencji Episkopatu Polski ogłosi zmianę, o
której mowa w ust. 1, w Dzienniku Urzędowym Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej „Monitor Polski”.[…]
Rozdział 4 Przepisy końcowe
Art. 76. Tracą moc:
1) dekret z dnia 31 grudnia 1956 r. o organizowaniu i obsadzaniu stanowisk kościelnych,
2) przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. - Prawo o stowarzyszeniach
utrzymane w mocy odnośnie do związków wyznaniowych oraz zakonów i kongregacji duchownych przepisem art. 51 i
art. 56 pkt 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach,
3) dekretu z dnia 5 sierpnia 1949 r. o zmianie niektórych przepisów Prawa o stowarzyszeniach.
Art. 77. Ustawa wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
__________________________________________________________________________________________________
USTAWA
z dnia 17 maja 1989 r.
o gwarancjach wolności sumienia i wyznania.
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej:
- wykonując postanowienia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej o wolności sumienia i wyznania,
- nawiązując do godnej trwałego szacunku i kontynuacji tradycji tolerancji i wolności religijnej oraz potwierdzającej ją
współpracy Polaków różnych wyznań i światopoglądów w rozwoju i pomyślności Ojczyzny,
- uznając historyczny wkład kościołów i innych związków wyznaniowych w rozwój kultury narodowej oraz krzewienie i
umacnianie podstawowych wartości moralnych,
- kierując się zasadami zawartymi w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Międzynarodowym Pakcie Praw
Obywatelskich i Politycznych, Akcie Końcowym Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie oraz Deklaracji
Organizacji Narodów Zjednoczonych o wyeliminowaniu wszelkich form nietolerancji i dyskryminacji z powodów
religijnych lub przekonań,
- umacniając warunki do czynnego i równoprawnego uczestnictwa obywateli w życiu publicznym i społecznym, bez
względu na ich stosunek do religii,
stanowi, co następuje:
DZIAŁ I
Wolność sumienia i wyznania
Art. 1. 1. Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu obywatelowi wolność sumienia i wyznania.
2. Wolność sumienia i wyznania obejmuje swobodę wyboru religii lub przekonań oraz wyrażania ich indywidualnie i
zbiorowo, prywatnie i publicznie.
3. Obywatele wierzący wszystkich wyznań oraz niewierzący mają równe prawa w życiu państwowym, politycznym,
gospodarczym, społecznym i kulturalnym.
Art. 2. Korzystając z wolności sumienia i wyznania obywatele mogą w szczególności:
1) tworzyć wspólnoty religijne, zwane dalej „kościołami i innymi związkami wyznaniowymi”, zakładane w celu
wyznawania i szerzenia wiary religijnej, posiadające własny ustrój, doktrynę i obrzędy kultowe,
2) zgodnie z zasadami swojego wyznania uczestniczyć w czynnościach i obrzędach religijnych oraz wypełniać obowiązki
religijne i obchodzić święta religijne,
2a) należeć lub nie należeć do kościołów i innych związków wyznaniowych,
3) głosić swoją religię lub przekonania,
4) wychowywać dzieci zgodnie ze swoimi przekonaniami w sprawach religii,
5) zachowywać milczenie w sprawach swojej religii lub przekonań,
6) utrzymywać kontakty ze współwyznawcami, w tym uczestniczyć w pracach organizacji religijnych o zasięgu
międzynarodowym,
7) korzystać ze źródeł informacji na temat religii,
8) wytwarzać i nabywać przedmioty potrzebne do celów kultu i praktyk religijnych oraz korzystać z nich,
9) wytwarzać, nabywać i posiadać artykuły potrzebne do przestrzegania reguł religijnych,
10) wybrać stan duchowny lub zakonny,
11) zrzeszać się w organizacjach świeckich w celu realizacji zadań wynikających z wyznawanej religii bądź przekonań w
sprawach religii,
12) otrzymać pochówek zgodny z wyznawanymi zasadami religijnymi lub z przekonaniami w sprawach religii.
Art. 3. 1. Uzewnętrznianie indywidualnie lub zbiorowo swojej religii lub przekonań może podlegać jedynie
ograniczeniom ustawowym koniecznym do ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku, zdrowia lub moralności
publicznej albo podstawowych praw i wolności innych osób.
2. Korzystanie z wolności sumienia i wyznania nie może prowadzić do uchylania się od wykonywania obowiązków
publicznych nałożonych przez ustawy.
3. Ze względu na przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne obywatele mogą występować o przeznaczenie do
służby zastępczej na zasadach i w trybie określonych w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej (Dz. U.
Nr 223, poz. 2217).
Art. 4. 1. Prawo określone w art. 2 pkt 2 oraz prawo do posiadania i korzystania z przedmiotów potrzebnych do
uprawiania kultu i praktyk religijnych przysługują również osobom:
1) pełniącym służbę wojskową lub zasadniczą służbę w obronie cywilnej,
2) przebywającym w zakładach służby zdrowia i opieki społecznej oraz dzieciom i młodzieży na krajowych koloniach i
obozach organizowanych przez instytucje państwowe,
3) przebywającym w zakładach karnych, poprawczych i wychowawczych oraz aresztach śledczych, ośrodkach
przystosowania społecznego oraz schroniskach dla nieletnich.
2. Sposób realizacji uprawnień określonych w ust. 1 regulują odrębne ustawy oraz przepisy wydane na ich podstawie.
Art. 5. Obywatele mają prawo do swobodnego świadczenia na rzecz kościołów i innych związków wyznaniowych oraz
instytucji charytatywno-opiekuńczych.
Art. 6. 1. Nikt nie może być dyskryminowany bądź uprzywilejowany z powodu religii lub przekonań w sprawach religii.
2. Nie wolno zmuszać obywateli do niebrania udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych ani do udziału w nich.
Art. 7. 1. Cudzoziemcy przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej korzystają z wolności sumienia i wyznania
na równi z obywatelami polskimi.
2. Przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio do bezpaństwowców.
DZIAŁ II Stosunek państwa do kościołów i innych związków wyznaniowych
Rozdział 1 Przepisy ogólne
Art. 8. Kościoły i inne związki wyznaniowe w Polsce działają w konstytucyjnych ramach ustrojowych Rzeczypospolitej
Polskiej; ich sytuację prawną i majątkową regulują przepisy rangi ustawowej.
Art. 9. 1. W Rzeczypospolitej Polskiej stosunek państwa do wszystkich kościołów i innych związków wyznaniowych
opiera się na poszanowaniu wolności sumienia i wyznania.
2. Gwarancjami wolności sumienia i wyznania w stosunkach państwa z kościołami i innymi związkami wyznaniowymi
są:
1) oddzielenie kościołów i innych związków wyznaniowych od państwa,
2) swoboda wypełniania przez kościoły i inne związki wyznaniowe funkcji religijnych,
3) równouprawnienie wszystkich kościołów i innych związków wyznaniowych, bez względu na formę uregulowania ich
sytuacji prawnej.
Art. 10. 1. Rzeczpospolita Polska jest państwem świeckim, neutralnym w sprawach religii i przekonań.
2. Państwo i państwowe jednostki organizacyjne nie dotują i nie subwencjonują kościołów i innych związków
wyznaniowych. Wyjątki od tej zasady regulują ustawy lub przepisy wydane na ich podstawie.
Art. 11. 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe są niezależne od państwa przy wykonywaniu swoich funkcji religijnych.
2. Kościoły i inne związki wyznaniowe oraz ich działalność podlegają ochronie prawnej, w granicach określonych w
ustawach.
3. Kościoły i inne związki wyznaniowe mogą składać wnioski do Trybunału Konstytucyjnego na zasadach i w trybie
określonych w przepisach o Trybunale Konstytucyjnym.
Art. 12. 1. Duchowni oraz osoby zakonne kościołów i innych związków wyznaniowych, ustanowione według przepisów
prawa wewnętrznego kościoła lub innego związku wyznaniowego, korzystają z praw i podlegają obowiązkom na równi z
innymi obywatelami we wszystkich dziedzinach życia państwowego, politycznego, gospodarczego, społecznego i
kulturalnego. Są oni w ramach obowiązujących przepisów ustaw zwolnieni z obowiązków niemożliwych do pogodzenia z
pełnieniem funkcji duchownego lub osoby zakonnej.
2. Osoby, o których mowa w ust. 1, mają prawo do noszenia stroju duchownego.
3. Uprawnienia i obowiązki osób duchownych w myśl prawa państwowego określają odrębne ustawy.
Art. 13. 1. Majątek i przychody kościołów i innych związków wyznaniowych podlegają ogólnie obowiązującym
przepisom podatkowym, z wyjątkami określonymi w odrębnych ustawach.
2. Osoby prawne kościołów i innych związków wyznaniowych są zwolnione od opodatkowania z tytułu przychodów ze
swojej działalności niegospodarczej. W tym zakresie osoby te nie mają obowiązku prowadzenia dokumentacji wymaganej
przez przepisy podatkowe.
[…]
5. Dochody z działalności gospodarczej osób prawnych kościołów i innych związków wyznaniowych oraz spółek,
których udziałowcami są wyłącznie te osoby, są zwolnione od opodatkowania w części, w jakiej zostały przeznaczone w
roku podatkowym lub w roku po nim następującym na cele kultowe, oświatowo-wychowawcze, naukowe, kulturalne,
działalność charytatywno-opiekuńczą, punkty katechetyczne, konserwację zabytków oraz na inwestycje sakralne i
inwestycje kościelne, których przedmiotem są punkty katechetyczne i zakłady charytatywno-opiekuńcze, jak również
remonty tych obiektów.
6. Osoby prawne kościołów i innych związków wyznaniowych są zwolnione od opodatkowania i od świadczeń na fundusz
gminny i fundusz miejski, od nieruchomości lub ich części, stanowiących własność tych osób lub używanych przez nie na
podstawie innego tytułu prawnego na cele niemieszkalne, z wyjątkiem części zajmowanej na wykonywanie działalności
gospodarczej.
7. Zwalnia się z należności celnych przywozowych towary przeznaczone na cele charytatywno-opiekuńcze i oświatowowychowawcze oraz towary o charakterze kulturalnym przeznaczone na cele kultu, przywożone dla osób prawnych
kościołów i innych związków wyznaniowych, w granicach i na warunkach określonych w rozporządzeniu nr
918/83/EWG z dnia 28 marca 1983 r. ustanawiającym wspólnotowy system zwolnień celnych (Dz. Urz. WE L 105 z 23
kwietnia 1983), ostatnio zmienionym aktem dotyczącym warunków przystąpienia Republiki Czeskiej, Republiki
Estońskiej, Republiki Cypryjskiej, Republiki Łotewskiej, Republiki Litewskiej, Republiki Węgierskiej, Republiki Malty,
Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki Słowenii i Republiki Słowackiej oraz dostosowań w traktatach stanowiących
podstawę Unii Europejskiej (Dz. Urz. WE L 236 z 23 września 2003).
Art. 14. 1. Jeżeli odrębna ustawa lub ratyfikowana umowa międzynarodowa nie stanowią inaczej, kościół lub inny
związek wyznaniowy powiadamia ministra właściwego do spraw wyznań religijnych i wojewodę właściwego ze względu
na siedzibę jednostki organizacyjnej kościoła lub innego związku wyznaniowego o utworzeniu, zmianie nazwy, siedziby,
granic lub połączeniu, podziale i zniesieniu diecezji (okręgów i porównywalnych jednostek organizacyjnych) oraz parafii
(zborów, gmin i porównywalnych jednostek organizacyjnych).
2. Jeżeli odrębna ustawa lub ratyfikowana umowa międzynarodowa nie stanowią inaczej, kościół lub inny związek
wyznaniowy powiadamia w terminie 30 dni ministra właściwego do spraw wyznań religijnych i wojewodę właściwego ze
względu na siedzibę kościoła lub innego związku wyznaniowego o zmianie siedziby oraz o zmianie osób wchodzących do
kierowniczych organów wykonawczych, podając ich imiona i nazwiska, obywatelstwo i miejsce zamieszkania.
3. Przepis ust. 2 stosuje się odpowiednio do jednostek organizacyjnych, o których mowa w ust. 1.
4. Jeżeli odrębna ustawa lub ratyfikowana umowa międzynarodowa nie stanowią inaczej, przed objęciem stanowisk, o
których mowa w ust. 2 i 3, przez cudzoziemca, władze kościoła lub innego związku wyznaniowego powinny się upewnić,
czy minister właściwy do spraw wyznań religijnych nie wyraża wobec tego zastrzeżeń. Niezgłoszenie zastrzeżeń w
terminie 60 dni od daty powiadomienia uważa się za wyrażenie zgody.
[…]
Art. 16. 1. Państwo współdziała z kościołami i innymi związkami wyznaniowymi w zachowaniu pokoju, kształtowaniu
warunków rozwoju kraju oraz zwalczaniu patologii społecznych.
2. W celach, o których mowa w ust. 1, oraz do rozpatrywania problemów związanych z rozwojem stosunków między
państwem a poszczególnymi kościołami i innymi związkami wyznaniowymi mogą być, na zasadach wzajemnego
uzgodnienia, tworzone różne, w tym stałe formy współdziałania. Przepis ten nie narusza właściwości organów
państwowych oraz organów kościołów i innych związków wyznaniowych.
Art. 16a. 1. Dla określenia szczegółowych zasad stosunków, o których mowa w art. 16, mogą być zawierane umowy
między właściwymi rzeczowo centralnymi organami administracji rządowej a władzami poszczególnych kościołów i
innych związków wyznaniowych.
2. Przepisy umowy nie mogą naruszać przepisów ogólnie obowiązującego prawa, a w szczególności zasady
równouprawnienia wszystkich kościołów i innych związków wyznaniowych.
3. Podpisana umowa zostaje opublikowana w dzienniku urzędowym właściwego ministerstwa.
Art. 17. Państwo współdziała z kościołami i innymi związkami wyznaniowymi w ochronie, konserwacji, udostępnianiu i
upowszechnianiu zabytków architektury, sztuki i literatury religijnej, które stanowią integralną część dziedzictwa kultury.
Art. 18. 1. Przepisy rozdziału 2 i działu III regulują stosunek państwa tylko do tych kościołów i innych związków
wyznaniowych, których sytuacja prawna i majątkowa nie jest uregulowana odrębnymi ustawami.
2. Przepisy rozdziału 2 określające uprawnienia kościołów i innych związków wyznaniowych mają jednakże
zastosowanie do kościołów i innych związków wyznaniowych o ustawowo uregulowanej sytuacji wówczas, gdy odrębne
ustawy określone w ust. 1 nie przewidują takich uprawnień.
Rozdział 2
Działalność kościołów i innych związków wyznaniowych
Art. 19. 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe korzystają na zasadach równouprawnienia ze swobody pełnienia funkcji
religijnych.
2. Wypełniając funkcje religijne kościoły i inne związki wyznaniowe mogą w szczególności:
1) określać doktrynę religijną, dogmaty i zasady wiary oraz liturgię,
2) organizować i publicznie sprawować kult,
3) udzielać posług religijnych, w tym osobom, o których mowa w art. 4, oraz organizować obrzędy i zgromadzenia
religijne,
4) rządzić się w swoich sprawach własnym prawem, swobodnie wykonywać władzę duchowną oraz zarządzać swoimi
sprawami,
5) ustanawiać, kształcić i zatrudniać duchownych,
6) realizować inwestycje sakralne i inne inwestycje kościelne,
7) nabywać, posiadać i zbywać majątek ruchomy i nieruchomy oraz zarządzać nim,
8) zbierać składki i otrzymywać darowizny, spadki i inne świadczenia od osób fizycznych i prawnych,
9) wytwarzać i nabywać przedmioty i artykuły potrzebne do celów kultu i praktyk religijnych oraz korzystać z nich,
10) nauczać religii i głosić ją, w tym za pomocą prasy, książek i innych druków oraz filmów i środków audiowizualnych,
11) korzystać ze środków masowego przekazywania,
12) prowadzić działalność oświatowo-wychowawczą,
13) tworzyć i prowadzić zakony oraz diakonaty,
14) tworzyć organizacje mające na celu działalność na rzecz formacji religijnej, kultu publicznego oraz przeciwdziałania
patologiom społecznym i ich skutkom,
15) prowadzić działalność charytatywno-opiekuńczą,
[…]
17) powoływać krajowe organizacje międzykościelne,
18) należeć do międzynarodowych organizacji wyznaniowych i międzywyznaniowych oraz utrzymywać kontakty
zagraniczne w sprawach związanych z realizacją swoich funkcji.
3. Za wypełnianie funkcji religijnych, o których mowa w ust. 1, nie uznaje się oddziaływania poprzez badania i
eksperymenty psychologiczne.
Art. 19a. 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo posiadania, zarządzania oraz zakładania i poszerzania
cmentarzy grzebalnych.
2. Przepis ust. 1 nie narusza przepisów dotyczących cmentarzy i chowania zmarłych.
Art. 20. 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe mogą nauczać religii oraz wychowywać religijnie dzieci i młodzież,
zgodnie z wyborem dokonanym przez ich rodziców lub opiekunów prawnych.
2. Nauczanie religii dzieci i młodzieży jest wewnętrzną sprawą kościołów i innych związków wyznaniowych. Jest ono
organizowane, zgodnie z programem ustalonym przez władze kościoła lub innego związku wyznaniowego, w punktach
katechetycznych znajdujących się w kościołach, domach modlitw i innych pomieszczeniach udostępnionych na ten cel
przez osobę uprawnioną do dysponowania nimi.
3. Nauczanie religii uczniów szkół publicznych i wychowanków przedszkoli publicznych może odbywać się również w
szkołach i przedszkolach na zasadach określonych w odrębnej ustawie.
Art. 21. 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo zakładać i prowadzić szkoły i przedszkola oraz inne placówki
oświatowo-wychowawcze i opiekuńczo-wychowawcze na zasadach określonych w ustawach.
2. Szkoły, przedszkola oraz inne placówki, o których mowa w ust. 1, będą dotowane przez państwo lub organy samorządu
terytorialnego w przypadkach i na zasadach określonych w odrębnych ustawach.
Art. 21a. Działalność służąca celom humanitarnym, charytatywno-opiekuńczym, naukowym i oświatowowychowawczym, podejmowana przez osoby prawne kościołów i innych związków wyznaniowych, jest zrównana pod
względem prawnym z działalnością służącą analogicznym celom i prowadzoną przez instytucje państwowe.
Art. 22. 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo zakładać i prowadzić, według samodzielnie ustalonych
programów, szkoły duchowne i seminaria duchowne.
2. W zakresie realizacji programu szkół ogólnokształcących i uzyskiwania świadectw dojrzałości szkoły duchowne
wymienione w ust. 1 podlegają nadzorowi ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania.
3. Tworzenie i prowadzenie przez kościoły i inne związki wyznaniowe szkół wyższych, zasady udzielania im przez
państwo pomocy finansowej oraz tryb i zakres uznawania stopni i tytułów naukowych nadawanych w tych szkołach
regulują, na wniosek władz kościołów lub innych związków wyznaniowych, odrębne ustawy.
4. Kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo zakładać religijne instytuty naukowe i naukowo-dydaktyczne.
5. Status prawny wydziałów teologicznych na uniwersytetach państwowych regulują odrębne umowy pomiędzy
ministrem właściwym do spraw szkolnictwa wyższego a władzami kościołów lub innych związków wyznaniowych.
Art. 23. Ministrowie właściwi do spraw oświaty i wychowania oraz do spraw szkolnictwa wyższego, po zasięgnięciu
opinii władz kościołów i innych związków wyznaniowych, określą, w drodze rozporządzenia, szczegółowy zakres
stosowania do nauczycieli, wychowawców i uczących się w szkołach, o których mowa w art. 21 oraz art. 22 ust. 3,
uprawnień i świadczeń społecznych, a także nakładania obowiązków przewidzianych dla pracowników i uczących się w
szkołach publicznych i szkołach wyższych, z uwzględnieniem równouprawnienia kościołów i innych związków
wyznaniowych.
Art. 24. 1. W celu realizacji działalności charytatywno-opiekuńczej kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo
zakładać i prowadzić, na zasadach określonych w ustawach, odpowiednie instytucje, w tym zakłady dla osób
potrzebujących opieki, szpitale i inne zakłady lecznicze, żłobki i schroniska dla dzieci.
2. Środki na realizację działalności charytatywno-opiekuńczej pochodzą w szczególności z:
1) ofiar pieniężnych i w naturze,
2) spadków, zapisów i darowizn krajowych i zagranicznych,
3) dochodów z imprez i zbiórek publicznych,
4) subwencji, dotacji i ofiar pochodzących od krajowych instytucji i przedsiębiorstw państwowych, społecznych,
wyznaniowych i prywatnych,
5) odpłatności za usługi świadczone przez instytucje charytatywno-opiekuńcze kościołów i innych związków
wyznaniowych,
6) dochodów instytucji kościołów i innych związków wyznaniowych.
Art. 25. 1. W celu realizacji swoich funkcji kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo wydawania prasy, książek,
druków oraz zakładania i posiadania wydawnictw oraz zakładów poligraficznych, z zachowaniem obowiązujących w tym
zakresie przepisów prawa.
2. Kościoły i inne związki wyznaniowe mogą organizować własny kolportaż prasy lub korzystać z pośrednictwa innej
sieci kolportażu.
3. Dla realizacji postanowień ust. 1 kościoły i inne związki wyznaniowe mogą otrzymywać jako darowizny z zagranicy
maszyny, urządzenia, materiały poligraficzne i papier.
4. Kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo do emitowania w radiu i telewizji programów religijno-moralnych,
społecznych i kulturalnych w sposób określony w porozumieniach między władzami danego kościoła lub innego związku
wyznaniowego a jednostkami publicznej radiofonii i telewizji.
Art. 26. 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo organizowania i prowadzenia związanej z wypełnianiem
swoich funkcji działalności kulturalnej i artystycznej.
2. Dla realizacji prawa, o którym mowa w ust. 1, kościoły i inne związki wyznaniowe mogą zakładać i prowadzić
odpowiednie instytucje oraz dystrybucję i rozpowszechnianie filmów.
3. Korzystanie z praw, o których mowa w ust. 1 i 2, następuje bez obowiązku uzyskiwania zezwoleń i upoważnień, jeżeli
działalność ta prowadzona jest na potrzeby realizacji zadań religijno-moralnych w sferze kultury. O podjęciu i
prowadzeniu tej działalności władze kościoła lub innego związku wyznaniowego powiadamiają państwowy organ,
właściwy do udzielania takich zezwoleń i upoważnień.
4. Dla realizacji postanowień ust. 1 i 2 kościoły i inne związki wyznaniowe mogą otrzymywać jako darowizny z
zagranicy urządzenia i materiały.
Art. 27. 1. Działalność kościołów i innych związków wyznaniowych nie może naruszać przepisów ogólnie
obowiązujących ustaw chroniących bezpieczeństwo publiczne, porządek, zdrowie lub moralność publiczną, władzę
rodzicielską albo podstawowe prawa i wolności innych osób.
2. Korzystanie przez kościoły i inne związki wyznaniowe ze swobody działania odbywa się zgodnie z ogólnie
obowiązującymi przepisami, chyba że ustawy stanowią inaczej.
Art. 28. 1. W sprawach majątkowych kościoły i inne związki wyznaniowe działają poprzez swoje osoby prawne.
2. Osoby prawne kościołów i innych związków wyznaniowych, ich organy, zakres kompetencji i sposób powoływania
oraz reprezentacji określają statuty (prawo wewnętrzne, zwane dalej „statutami”).
Art. 29. 1. W stosunku do organizacji tworzonych na podstawie art. 19 pkt 14, jeżeli nie mają osobowości prawnej, nie
stosuje się Prawa o stowarzyszeniach. Natomiast przepisy ustawy o zgromadzeniach stosuje się do nich jedynie w
zakresie dotyczącym zebrań na drogach i placach publicznych oraz w pomieszczeniach użyteczności publicznej.
2. Organizacje, o których mowa w ust. 1, działają w ramach osób prawnych kościołów i innych związków wyznaniowych,
w których zostały powołane.
3. Władze kościołów i innych związków wyznaniowych czuwają nad zgodnością działania tych organizacji z ich celami
religijnymi i moralnymi.
DZIAŁ III
Rejestrowanie kościołów i innych związków wyznaniowych
Art. 30. Prawo wpisu do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych, zwanego dalej „rejestrem”, prowadzonego
przez ministra właściwego do spraw wyznań religijnych, jest realizowane przez złożenie temu ministrowi, zwanemu dalej
„organem rejestrowym”, deklaracji o utworzeniu kościoła lub innego związku wyznaniowego i wniosku o wpis do
rejestru.
Art. 31. 1. Prawo wniesienia wniosku, o którym mowa w art. 30, przysługuje co najmniej 100 obywatelom polskim
posiadającym pełną zdolność do czynności prawnych, zwanych dalej „wnioskodawcami”.
2. Wnioskodawcy składają listę zawierającą ich notarialnie poświadczone podpisy potwierdzające treść wniosku, o
którym mowa w ust. 1, i deklaracji o utworzeniu kościoła lub innego związku wyznaniowego, imię i nazwisko, datę
urodzenia, miejsce zamieszkania oraz rodzaj, serię i numer dokumentu tożsamości oraz numer PESEL każdego z
wnioskodawców.
3. Wnioskodawcy mogą wybrać spośród siebie co najmniej pięcioosobowy komitet założycielski reprezentujący ich w
postępowaniu w sprawie wpisu do rejestru.
Art. 32. 1. Wniosek, o którym mowa w art. 30, powinien zawierać:
1) listę, o której mowa w art. 31 ust. 2,
2) informację o dotychczasowych formach życia religijnego i metodach działania kościoła lub innego związku
wyznaniowego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,
3) informację o podstawowych celach, źródłach i zasadach doktrynalnych, obrzędach religijnych,
4) adres siedziby kościoła lub innego związku wyznaniowego oraz dane osób wchodzących do kierowniczych organów
wykonawczych:
a) imiona i nazwisko,
b) datę urodzenia,
c) adres zamieszkania,
d) nazwę, serię i numer dokumentu tożsamości,
e) nr PESEL,
5) statut.
1a. W przypadku wybrania komitetu założycielskiego, o którym mowa w art. 31 ust. 3, wniosek o wpis do rejestru
powinien zawierać także podpisany przez wnioskodawców protokół z wyboru tego komitetu określający datę i miejsce
wyborów oraz następujące dane osób wchodzących w jego skład:
1) imiona i nazwisko,
2) datę urodzenia,
3) adres zamieszkania,
4) rodzaj, serię i numer dokumentu tożsamości,
5) nr PESEL.
2. Statut powinien określać w szczególności:
1) nazwę kościoła lub innego związku wyznaniowego różną od nazw innych organizacji,
2) teren działania i siedzibę władz,
3) cele działalności oraz formy i zasady ich realizacji,
4) organy, sposób ich powoływania i odwoływania, zakres kompetencji oraz tryb podejmowania decyzji,
5) źródła finansowania,
6) tryb dokonywania zmian statutu,
7) sposób reprezentowania na zewnątrz oraz zaciągania zobowiązań majątkowych,
8) sposób nabywania i utraty członkostwa oraz prawa i obowiązki członków,
9) sposób powoływania, odwoływania oraz kompetencje osób duchownych, o których mowa w art. 12 ust. 3, o ile kościół
lub inny związek wyznaniowy przewiduje tworzenie takich stanowisk,
10) sposób rozwiązania kościoła lub innego związku wyznaniowego i przeznaczenie pozostałego majątku.
3. Jeżeli kościół lub inny związek wyznaniowy przewiduje tworzenie jednostek organizacyjnych mających osobowość
prawną, statut powinien określać ich nazwy, teren działania, siedziby, zakres uprawnień, zasady tworzenia, znoszenia i
przekształcania tych jednostek, ich organy, zakres kompetencji, tryb podejmowania decyzji, sposób powoływania i
odwoływania tych organów, sposób reprezentowania na zewnątrz oraz zaciągania zobowiązań majątkowych, a także
przeznaczenie majątku pozostałego po zakończeniu likwidacji osoby prawnej kościoła lub innego związku
wyznaniowego.
4. Jeżeli kościół lub inny związek wyznaniowy stanowi część organizacji o zasięgu międzynarodowym, w statucie
powinny być określone zakres i formy wzajemnych stosunków.
5. Jeżeli kościół lub inny związek wyznaniowy przewiduje tworzenie jednostek organizacyjnych bez osobowości prawnej,
w statucie powinny być określone nazwy, zasady tworzenia, znoszenia i przekształcania tych jednostek.
Art. 33. 1. W trakcie postępowania w sprawie wpisu do rejestru organ rejestrowy może żądać od wnioskodawców
wyjaśnień treści wniosku w zakresie określonym w art. 32, a także zwracać się do odpowiednich organów państwowych o
sprawdzanie prawdziwości zawartych we wniosku danych.
2. Jeżeli organ rejestrowy w trakcie postępowania w sprawie wpisu do rejestru stwierdzi braki lub uchybienia w treści
wniosku, w zakresie określonym w art. 32, wyznacza dwumiesięczny termin ich uzupełnienia, a po upływie tego terminu
wydaje decyzję o odmowie wpisu do rejestru.
3. Jeżeli wniosek zawiera postanowienia pozostające w sprzeczności z przepisami ustaw chroniącymi bezpieczeństwo i
porządek publiczny, zdrowie, moralność publiczną, władzę rodzicielską albo podstawowe prawa i wolności innych osób,
organ rejestrowy wydaje decyzję o odmowie wpisu do rejestru.
4. Decyzje, o których mowa w ust. 2 i 3, powinny być wydane w terminie 3 miesięcy od daty wszczęcia postępowania o
wpis do rejestru. Na decyzje te może być wniesiona skarga do sądu administracyjnego.
Art. 34. 1. Jeżeli nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 33 ust. 2 i 3, organ rejestrowy wydaje, w terminie 3 miesięcy
od zgłoszenia deklaracji, decyzję o wpisie do rejestru.
2. Z chwilą wpisu do rejestru kościół lub inny związek wyznaniowy uzyskuje, jako całość, osobowość prawną oraz
korzysta ze wszystkich uprawnień i podlega obowiązkom określonym w ustawach.
3. Przepis ust. 2 stosuje się odpowiednio do jednostek organizacyjnych, zakonów i diakonatów, o których mowa w art. 32
ust. 3.
4. Do kościołów i innych związków wyznaniowych wpisanych do rejestru stosuje się odpowiednio art. 14.
Art. 35. 1. Zmiany statutu kościoła lub innego związku wyznaniowego wpisanego do rejestru dokonuje się w trybie
obowiązującym przy ich rejestrowaniu.
2. Organ rejestrowy może domagać się aktualizacji danych warunkujących wpis do rejestru, określonych w art. 32 ust. 1
pkt 2-5.
Art. 36. 1. Wykreśleniu z rejestru podlega:
1) kościół lub inny związek wyznaniowy, którego sytuacja prawna i majątkowa została uregulowana w odrębnej ustawie,
2) kościół lub inny związek wyznaniowy, który zawiadomił organ rejestrowy o zaprzestaniu swojej działalności,
3) kościół lub inny związek wyznaniowy, który utracił cechy warunkujące uzyskanie wpisu do rejestru; dotyczy to w
szczególności kościoła lub innego związku wyznaniowego, który w ciągu 3 lat nie odpowiedział na żądanie organu
rejestrowego i nie zaktualizował wpisów do rejestru w zakresie określonym w art. 32 ust. 1 pkt 4.
2. Wykreślenie z rejestru następuje na podstawie decyzji organu rejestrowego.
3. W przypadkach, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 oraz art. 36a ust. 2, wykreślenie z rejestru następuje po
przeprowadzeniu likwidacji.
4. W przypadku, o którym mowa w ust. 1 pkt 2, likwidatorami są członkowie organu kościoła lub innego związku
wyznaniowego uprawnionego do reprezentowania na zewnątrz i zaciągania zobowiązań majątkowych, jeżeli statut lub, w
razie braku odpowiednich postanowień statutu, decyzja właściwego organu kościoła lub innego związku wyznaniowego
nie stanowi inaczej.
5. Organ rejestrowy, w drodze decyzji, zarządza likwidację i wyznacza likwidatora:
1) w przypadkach, o których mowa w ust. 1 pkt 3 i art. 36a ust. 2,
2) w razie braku możliwości ustalenia likwidatora, o którym mowa w ust. 4.
6. Przed zniesieniem osoby prawnej, o której mowa w art. 32 ust. 3, kościół lub inny związek wyznaniowy zarządza jej
likwidację i wyznacza likwidatora informując o tym organ rejestrowy oraz określa przeznaczenie majątku pozostałego po
zakończeniu likwidacji.
7. Do obowiązków likwidatora stosuje się odpowiednio art. 37 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o
stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855, z 2003 r. Nr 96, poz. 874 oraz z 2004 r. Nr 102, poz. 1055).
8. Jeżeli statut kościoła lub innego związku wyznaniowego nie stanowi inaczej, majątek pozostały po zakończeniu
postępowania likwidacyjnego kościoła lub innego związku wyznaniowego albo osób prawnych, o których mowa w art. 32
ust. 3, może być przeznaczony wyłącznie na cele charytatywno-opiekuńcze w drodze decyzji organu rejestrowego.
Art. 36a. 1. Organ rejestrowy lub prokurator może wystąpić do sądu okręgowego o stwierdzenie niezgodności działania
kościoła lub innego związku wyznaniowego z przepisami prawa, o których mowa w art. 27 ust. 1, lub ze statutem, o
którym mowa w art. 32.
2. W razie stwierdzenia prawomocnym wyrokiem sądu, że działalność kościoła lub innego związku wyznaniowego rażąco
narusza prawo lub postanowienia statutu, organ rejestrowy wykreśli z rejestru ten kościół lub inny związek wyznaniowy.
Art. 37. Minister właściwy do spraw wyznań religijnych określa, w drodze rozporządzenia, zasady i sposób prowadzenia
rejestru, dane i informacje podlegające wpisowi, sposób, formę i termin aktualizacji wpisów do rejestru, warunki
udostępniania rejestru, wydawania wyciągów z rejestru oraz sposób wykreślania kościoła lub innego związku
wyznaniowego z rejestru.
Art. 38. Przepisy niniejszego działu stosuje się odpowiednio do krajowych organizacji międzykościelnych, jeżeli mają one
mieć osobowość prawną. Do utworzenia takiej organizacji jest wymagana deklaracja podpisana przez władze co najmniej
dwóch działających w Rzeczypospolitej Polskiej kościołów i innych związków wyznaniowych.
Dział IIIa
Regulacja spraw majątkowych niektórych kościołów
Art. 38a. 1. Tworzy się Międzykościelną Komisję Regulacyjną, zwaną dalej „Komisją”, w celu ostatecznego
uregulowania spraw majątkowych między Państwem a kościołami i ich osobami prawnymi, które zgłosiły roszczenia w
trybie i na zasadach określonych w:
1) art. 24-26 ustawy z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w
Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 73, poz. 324 oraz z 1998 r. Nr 59, poz. 375 i Nr 106, poz. 668),
2) art. 37 ustawy z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego w
Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 97, poz. 479 oraz z 1998 r. Nr 59, poz. 375, Nr 106, poz. 668 i Nr 117, poz. 756),
3) art. 40-42 ustawy z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Chrześcijan Baptystów w
Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 97, poz. 480 oraz z 1998 r. Nr 59, poz. 375, Nr 106, poz. 668 i Nr 117, poz. 756),
4) art. 35 ustawy z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego w
Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 97, poz. 481 oraz z 1998 r. Nr 59, poz. 375, Nr 106, poz. 668 i Nr 117, poz. 756).
2. Roszczenia majątkowe wobec Państwa mogą również zgłaszać do Komisji w terminie do dnia 31 grudnia 1998 r.
kościoły i inne związki wyznaniowe, nie wymienione w ust. 1, a także krajowe organizacje międzykościelne, jeżeli
wskażą we wniosku, że na rzecz Skarbu Państwa przejęto własność nieruchomości lub ich części będących uprzednio
własnością tych kościołów i związków wyznaniowych oraz krajowych organizacji międzykościelnych.
3. Do oceny dopuszczalności postępowania regulacyjnego w sprawach, o których mowa w ust. 2, mają odpowiednie
zastosowanie przepisy ustaw wskazanych w ust. 1 pkt 1-4.
4. Jeżeli przywrócenie kościelnej osobie prawnej własności nieruchomości nie jest możliwe z uwagi na trudne do
przezwyciężenia przeszkody, przyznaje się jej nieruchomość zamienną, a jeżeli nie jest to możliwe, osobie tej przyznaje
się odszkodowanie ustalone według przepisów o wywłaszczeniu nieruchomości.
5. Rada Ministrów określi, w drodze rozporządzenia, z mienia których państwowych jednostek organizacyjnych lub gmin
może być wyłączona nieruchomość zamienna lub na którą państwową jednostkę organizacyjną może być nałożony
obowiązek zapłaty odszkodowania.
Art. 38b. 1. Przedmiotem postępowania regulacyjnego może być również nieodpłatne przekazanie na własność
nieruchomości lub ich części, które były własnością kościelnych osób prawnych działających do 1945 r. na Ziemiach
Zachodnich i Północnych, w celu przywrócenia w nich sprawowania kultu religijnego, działalności oświatowowychowawczej, charytatywno-opiekuńczej i opiekuńczo-wychowawczej.
2. W razie niemożności dokonania regulacji, o której mowa w ust. 1, postępowanie ulega umorzeniu.
Art. 38c. Majątek nieruchomy, przekazany na własność gminie w trybie ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy
wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191,
Nr 43, poz. 253 i Nr 92, poz. 541, z 1991 r. Nr 34, poz. 151, z 1992 r. Nr 6, poz. 20, z 1993 r. Nr 40, poz. 180, z 1994 r.
Nr 1, poz. 3 i Nr 65, poz. 285, z 1996 r. Nr 23, poz. 102 i Nr 106, poz. 496 oraz z 1997 r. Nr 9, poz. 43), podlega
postępowaniu, o którym mowa w art. 38a i 38b.
Art. 38d.
1. Minister właściwy do spraw wyznań religijnych po zasięgnięciu opinii władz kościołów, o których mowa w art. 38a
ust. 1 pkt 1-4, określi, w drodze rozporządzenia, liczebność Komisji, szczegółowy tryb postępowania regulacyjnego oraz
wynagrodzenie dla członków Komisji i personelu pomocniczego, uwzględniając w szczególności organizację pracy
Komisji, zadania współprzewodniczących zespołów orzekających, oraz sposób prowadzenia i protokołowania rozpraw,
orzekania i nadawania klauzul wykonalności orzeczeniom i ugodom.
2. Komisja rozpatruje sprawy w zespołach orzekających, w skład których wchodzi po dwóch członków wyznaczonych
przez ministra właściwego do spraw wyznań religijnych i władze kościoła lub związku wyznaniowego, którego wniosek
dotyczy.
3. Postępowanie regulacyjne wszczyna się z chwilą złożenia wniosku w Komisji. Zespół orzekający po otrzymaniu
wniosku o wszczęcie postępowania regulacyjnego bada, czy jest ono dopuszczalne, a wniosek niedopuszczalny odrzuca.
4. Postępowania sądowe lub administracyjne dotyczące nieruchomości, w stosunku do których wszczęto postępowanie
regulacyjne, ulegają zawieszeniu, a sądy i organy prowadzące postępowania administracyjne przekazują ich akta do
Komisji.
5. Uczestnikami postępowania regulacyjnego są, oprócz wnioskodawcy, wszystkie zainteresowane jednostki państwowe,
samorządowe i kościelne.
6. Uczestnicy postępowania regulacyjnego mogą zawrzeć ugodę przed zespołem orzekającym. Jeżeli ugoda nie zostanie
zawarta, zespół orzekający wydaje orzeczenie.
7. Regulacja nie może naruszać praw nabytych przez niepaństwowe osoby trzecie, a w szczególności przez inne kościoły i
związki wyznaniowe oraz rolników indywidualnych.
8. Ugody zawarte przed zespołem orzekającym, jak i orzeczenia uwzględniające wniosek, powinny określać:
1) stan prawny nieruchomości,
2) związane z tym stanem obowiązki uczestników postępowania, a w szczególności obowiązek wydania nieruchomości w
wyznaczonym terminie, jeżeli nie znajduje się ona we władaniu wnioskodawcy,
3) w razie przyznania odszkodowania, obowiązek i termin zapłaty należnej z tego tytułu kwoty.
9. Od orzeczenia zespołu orzekającego nie przysługuje odwołanie.
Art. 38e. 1. Ugody i orzeczenia mają moc sądowych tytułów egzekucyjnych.
2. Ugody i orzeczenia stanowią podstawę do dokonywania wpisów w księgach wieczystych i w ewidencji gruntów.
Art. 38f. 1. Postępowanie regulacyjne jest wolne od opłat.
2. Nabycie własności nieruchomości lub ich części na podstawie ugody lub orzeczenia jest wolne od podatków i opłat z
tym związanych, a wynikające z tego wpisy do ksiąg wieczystych i ich zakładanie są wolne od opłat.
Art. 38g. 1. Jeżeli zespół orzekający nie uzgodni orzeczenia, zawiadamia o tym pisemnie uczestników postępowania
regulacyjnego.
2. Uczestnicy postępowania regulacyjnego mogą, w terminie sześciu miesięcy od otrzymania zawiadomienia, wystąpić o
podjęcie zawieszonego postępowania sądowego lub administracyjnego, a jeżeli nie było ono wszczęte - wystąpić na drogę
sądową pod rygorem wygaśnięcia roszczenia. Przy rozpoznawaniu sprawy sąd stosuje zasady określone w art. 38a i 38b.
DZIAŁ IV
Przepisy przejściowe i końcowe
[…]
Art. 40. Stosunki Państwa z kościołami i innymi związkami wyznaniowymi działającymi na podstawie wpisu do rejestru
mogą być regulowane w drodze odrębnej ustawy.
Art. 41. Kościoły i inne związki wyznaniowe działające w dniu wejścia w życie ustawy jako stowarzyszenia zwykłe,
mogą nabyć osobowość prawną, jeżeli spełnią wymagania określone w art. 30-32.
Art. 42. 1. Osoby należące do kościołów i innych związków wyznaniowych, których święta religijne nie są dniami
ustawowo wolnymi od pracy, mogą na własną prośbę uzyskać zwolnienie od pracy lub nauki na czas niezbędny do
obchodzenia tych świąt, zgodnie z wymogami wyznawanej przez siebie religii.
2. Osoby niepełnoletnie mogą korzystać z prawa określonego w ust. 1 na wniosek swych rodziców bądź opiekunów
prawnych.
3. Zwolnienie od pracy, o którym mowa w ust. 1 i 2, może być udzielone pod warunkiem odpracowania czasu zwolnienia,
bez prawa do dodatkowego wynagrodzenia za pracę w dni ustawowo wolne od pracy lub pracę w godzinach
nadliczbowych.
4. Minister właściwy do spraw pracy oraz minister właściwy do spraw oświaty i wychowania, minister właściwy do spraw
szkolnictwa wyższego, w porozumieniu z minister właściwym do spraw wyznań religijnych, w drodze rozporządzenia,
określają szczegółowe zasady udzielania zwolnień, o których mowa w ust. 1 i 2.
[…]
Art. 45. Ustawa wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
__________________________________________________________________________________________________
1) USTAWA Z DNIA 6 CZERWCA 1997 R. KODEKS KARNY
Rozdział XVI: Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne.
Art. 118. § 1. Kto, w celu wyniszczenia w całości albo w części grupy narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej,
wyznaniowej lub grupy o określonym światopoglądzie, dopuszcza się zabójstwa albo powoduje ciężki uszczerbek na
zdrowiu osoby należącej do takiej grupy, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 12, karze 25 lat
pozbawienia wolności albo karze dożywotniego pozbawienia wolności. […]
Art. 119. § 1. Kto stosuje przemoc lub groźbę bezprawną wobec grupy osób lub poszczególnej osoby z powodu jej
przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej, wyznaniowej lub z powodu jej bezwyznaniowości, podlega
karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. […]
Art. 123. § 1. Kto, naruszając prawo międzynarodowe, dopuszcza się zabójstwa wobec:
2) osób duchownych, […] podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 12, karze 25 lat pozbawienia
wolności albo karze dożywotniego pozbawienia wolności. […]
Art. 125. § 1. Kto, na obszarze okupowanym, zajętym lub na którym toczą się działania zbrojne, naruszając prawo
międzynarodowe, niszczy, uszkadza lub zabiera dobro kultury, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.
[…]
Rozdział XXIV: Przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania.
Art. 194. Kto ogranicza człowieka w przysługujących mu prawach ze względu na jego przynależność wyznaniową albo
bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
Art. 195. § 1. Kto złośliwie przeszkadza publicznemu wykonywaniu aktu religijnego kościoła lub innego związku
wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia
wolności do lat 2.
§ 2. Tej samej karze podlega, kto złośliwie przeszkadza pogrzebowi, uroczystościom lub obrzędom żałobnym.
Art. 196. Kto obraża uczucia religijne innych osób, znieważając publicznie przedmiot czci religijnej lub miejsce
przeznaczone do publicznego wykonywania obrzędów religijnych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo
pozbawienia wolności do lat 2.
Rozdział XXXII: Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu.
Art. 256. Kto publicznie […] nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych,
wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia
wolności do lat 2.
Art. 257. Kto publicznie znieważa grupę ludności albo poszczególną osobę z powodu jej przynależności narodowej,
etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu jej bezwyznaniowości lub z takich powodów narusza nietykalność
cielesną innej osoby, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
2) USTAWA Z DNIA 6 CZERWCA 1997 R. KODEKS POSTĘPOWANIA KARNEGO
Rozdział 21: Świadkowie.
Art. 178. Nie wolno przesłuchiwać jako świadków:
1) obrońcy lub adwokata działającego na podstawie art. 245 § 1, co do faktów, o których dowiedział się udzielając
porady prawnej lub prowadząc sprawę,
2) duchownego co do faktów, o których dowiedział się przy spowiedzi.
Rozdział 65b: Wystąpienie państwa członkowskiego Unii Europejskiej o przekazanie osoby ściganej na podstawie
europejskiego nakazu aresztowania.
Art. 607w. Okoliczność, że czyn nie jest przestępstwem według prawa polskiego, nie stanowi przeszkody do wykonania
nakazu europejskiego, jeżeli dotyczy on czynu zagrożonego w państwie jego wydania karą co najmniej 3 lat pozbawienia
wolności albo czynu, za który może być orzeczony co najmniej w tym samym wymiarze inny środek polegający na
pozbawieniu wolności, będącego przestępstwem:
[…]
20) popełnionym z powodów narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na
bezwyznaniowość, […]
23) nielegalnego obrotu dobrami kultury, […]
3) USTAWA Z DNIA 6 CZERWCA 1997 R. KODEKS KARNY WYKONAWCZY
Rozdział VII: Uczestnictwo społeczeństwa w wykonywaniu orzeczeń oraz pomoc w społecznej readaptacji
skazanych
Art. 38. § 1. W wykonywaniu kar, środków karnych, zabezpieczających i zapobiegawczych, w szczególności związanych
z pozbawieniem wolności, mogą współdziałać stowarzyszenia, fundacje, organizacje oraz instytucje, których celem
działania jest realizacja zadań określonych w niniejszym rozdziale, jak również kościoły i inne związki wyznaniowe oraz
osoby godne zaufania.
§ 2. Podmioty, o których mowa w § 1, mogą w porozumieniu z dyrektorem zakładu karnego lub aresztu śledczego
uczestniczyć w prowadzeniu działalności resocjalizacyjnej, społecznej, kulturalnej, oświatowej, sportowej i religijnej w
tych zakładach lub aresztach.
Oddział 3. Wykonywanie kary i jej indywidualizacja
Art. 88b. W zakładzie karnym typu zamkniętego skazani, o których mowa w art. 88a § 2, odbywają karę w następujących
warunkach:
1) cele mieszkalne oraz miejsca i pomieszczenia wyznaczone do: pracy, nauki, przeprowadzania spacerów, widzeń,
odprawiania nabożeństw, spotkań religijnych i nauczania religii oraz zajęć kulturalno-oświatowych, z zakresu kultury
fizycznej i sportu wyposaża się w odpowiednie zabezpieczenia techniczno-ochronne, […]
3) skazani mogą uczyć się, pracować, bezpośrednio uczestniczyć w nabożeństwach, spotkaniach religijnych i nauce
religii oraz korzystać z zajęć kulturalno-oświatowych, z zakresu kultury fizycznej i sportu, tylko w oddziale, w
którym są osadzeni, […]
Oddział 4: Prawa i obowiązki skazanego
Art. 106. § 1. Skazany ma prawo do wykonywania praktyk religijnych i korzystania z posług religijnych oraz
bezpośredniego uczestniczenia w nabożeństwach odprawianych w zakładzie karnym w dni świąteczne i słuchania
nabożeństw transmitowanych przez środki masowego przekazu, a także do posiadania niezbędnych w tym celu książek,
pism i przedmiotów.
§ 2. Skazany ma prawo do uczestniczenia w prowadzonym w zakładzie karnym nauczaniu religii, brania udziału w
działalności charytatywnej i społecznej kościoła lub innego związku wyznaniowego, a także do spotkań indywidualnych z
duchownym kościoła lub innego związku wyznaniowego, do którego należy; duchowni ci mogą odwiedzać skazanych w
pomieszczeniach, w których przebywają.
§ 3. Korzystanie z wolności religijnej nie może naruszać zasad tolerancji ani zakłócać ustalonego porządku w
zakładzie karnym.
§ 4. Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii odpowiednich władz duchownych kościołów i innych
związków wyznaniowych, określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady wykonywania praktyk religijnych i
korzystania z posług religijnych w zakładach karnych i aresztach śledczych, mając na względzie potrzebę zapewnienia
warunków dla indywidualnego i zbiorowego uczestnictwa osób osadzonych w tych zakładach i aresztach w
nabożeństwach i spotkaniach.
Art. 109. § 1. Skazany otrzymuje trzy razy dziennie posiłki, o odpowiedniej wartości odżywczej, w tym co najmniej jeden
posiłek gorący, z uwzględnieniem zatrudnienia i wieku skazanego, a w miarę możliwości także wymogów religijnych i
kulturowych oraz napój do zaspokajania pragnienia. Skazany, którego stan zdrowia tego wymaga, otrzymuje wyżywienie
według wskazań lekarza.
Art. 110a. § 1. Skazany ma prawo posiadać w celi dokumenty związane z postępowaniem, którego jest uczestnikiem,
artykuły żywnościowe i wyroby tytoniowe, środki higieny osobistej, przedmioty osobistego użytku, zegarek, listy oraz
fotografie członków rodziny i innych osób bliskich, przedmioty kultu religijnego, materiały piśmienne, notatki osobiste,
książki, prasę i gry świetlicowe.
__________________________________________________________________________________________________
Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy [wyciąg]
Art. 113. Jakakolwiek dyskryminacja w zatrudnieniu, bezpośrednia lub pośrednia, w szczególności ze względu na płeć,
wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie
etniczne, wyznanie, orientację seksualną, a także ze względu na zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony albo w
pełnym lub w niepełnym wymiarze czasu pracy - jest niedopuszczalna.
Rozdział IIa. Równe traktowanie w zatrudnieniu
[dodany z mocą od 2002-01-01 i zmieniony z mocą od 2004-01-01]
Art. 183a. § 1. Pracownicy powinni być równo traktowani w zakresie nawiązania i rozwiązania stosunku pracy,
warunków zatrudnienia, awansowania oraz dostępu do szkolenia w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych, w
szczególności bez względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne,
przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną, a także bez względu na zatrudnienie na
czas określony lub nieokreślony albo w pełnym lub w niepełnym wymiarze czasu pracy.
§ 2. Równe traktowanie w zatrudnieniu oznacza niedyskryminowanie w jakikolwiek sposób, bezpośrednio lub
pośrednio, z przyczyn określonych w § 1.
§ 3. Dyskryminowanie bezpośrednie istnieje wtedy, gdy pracownik z jednej lub z kilku przyczyn określonych w § 1
był, jest lub mógłby być traktowany w porównywalnej sytuacji mniej korzystnie niż inni pracownicy.
§ 4. Dyskryminowanie pośrednie istnieje wtedy, gdy na skutek pozornie neutralnego postanowienia, zastosowanego
kryterium lub podjętego działania występują dysproporcje w zakresie warunków zatrudnienia na niekorzyść wszystkich
lub znacznej liczby pracowników należących do grupy wyróżnionej ze względu na jedną lub kilka przyczyn określonych
w § 1, jeżeli dysproporcje te nie mogą być uzasadnione innymi obiektywnymi powodami.
§ 5. Przejawem dyskryminowania w rozumieniu § 2 jest także:
1) działanie polegające na zachęcaniu innej osoby do naruszania zasady równego traktowania w zatrudnieniu,
2) zachowanie, którego celem lub skutkiem jest naruszenie godności albo poniżenie lub upokorzenie pracownika
(molestowanie).
[…]
Art. 183b. § 1. Za naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu, z zastrzeżeniem § 2-4, uważa się
różnicowanie przez pracodawcę sytuacji pracownika z jednej lub kilku przyczyn określonych w art. 18 3a § 1, którego
skutkiem jest w szczególności:
1) odmowa nawiązania lub rozwiązanie stosunku pracy,
2) niekorzystne ukształtowanie wynagrodzenia za pracę lub innych warunków zatrudnienia albo pominięcie przy
awansowaniu lub przyznawaniu innych świadczeń związanych z pracą,
3) pominięcie przy typowaniu do udziału w szkoleniach podnoszących kwalifikacje zawodowe
- chyba że pracodawca udowodni, że kierował się obiektywnymi powodami.
§ 2. Zasady równego traktowania w zatrudnieniu nie naruszają działania polegające na:
1) niezatrudnianiu pracownika z jednej lub kilku przyczyn określonych w art. 183a § 1, jeżeli jest to uzasadnione ze
względu na rodzaj pracy, warunki jej wykonywania lub wymagania zawodowe stawiane pracownikom,
2) wypowiedzeniu pracownikowi warunków zatrudnienia w zakresie wymiaru czasu pracy, jeżeli jest to uzasadnione
przyczynami niedotyczącymi pracowników,
3) stosowaniu środków, które różnicują sytuację prawną pracownika ze względu na ochronę rodzicielstwa, wiek lub
niepełnosprawność pracownika,
4) ustalaniu warunków zatrudniania i zwalniania pracowników, zasad wynagradzania i awansowania oraz dostępu do
szkolenia w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych - z uwzględnieniem kryterium stażu pracy.
§ 3. Nie stanowią naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu działania podejmowane przez określony
czas, zmierzające do wyrównywania szans wszystkich lub znacznej liczby pracowników wyróżnionych z jednej lub kilku
przyczyn określonych w art. 183a § 1, przez zmniejszenie na korzyść takich pracowników faktycznych nierówności, w
zakresie określonym w tym przepisie.
§ 4. Różnicowanie pracowników ze względu na religię lub wyznanie nie stanowi naruszenia zasady równego
traktowania w zatrudnieniu, jeżeli w związku z rodzajem i charakterem działalności prowadzonej w ramach
kościołów i innych związków wyznaniowych, a także organizacji, których cel działania pozostaje w bezpośrednim
związku z religią lub wyznaniem, religia lub wyznanie pracownika stanowi istotne, uzasadnione i usprawiedliwione
wymaganie zawodowe.
Art. 183c. § 1. Pracownicy mają prawo do jednakowego wynagrodzenia za jednakową pracę lub za pracę o
jednakowej wartości.
§ 2. Wynagrodzenie, o którym mowa w § 1, obejmuje wszystkie składniki wynagrodzenia, bez względu na ich nazwę
i charakter, a także inne świadczenia związane z pracą, przyznawane pracownikom w formie pieniężnej lub w innej
formie niż pieniężna.
§ 3. Pracami o jednakowej wartości są prace, których wykonywanie wymaga od pracowników porównywalnych
kwalifikacji zawodowych, potwierdzonych dokumentami przewidzianymi w odrębnych przepisach lub praktyką i
doświadczeniem zawodowym, a także porównywalnej odpowiedzialności i wysiłku.
Art. 183d. Osoba, wobec której pracodawca naruszył zasadę równego traktowania w zatrudnieniu, ma prawo do
odszkodowania w wysokości nie niższej niż minimalne wynagrodzenie za pracę, ustalane na podstawie odrębnych
przepisów.
Art. 183e. Skorzystanie przez pracownika z uprawnień przysługujących z tytułu naruszenia zasady równego
traktowania w zatrudnieniu nie może stanowić przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie przez pracodawcę stosunku
pracy lub jego rozwiązanie bez wypowiedzenia.
Art. 94. Pracodawca jest obowiązany w szczególności:
[…]
2b) przeciwdziałać dyskryminacji w zatrudnieniu, w szczególności ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę,
religię, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację
seksualną, a także ze względu na zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony albo w pełnym lub w niepełnym
wymiarze czasu pracy,
Rozdział VII. Praca w niedziele i święta
Art. 1519. § 1. Dniami wolnymi od pracy są niedziele i święta określone w przepisach o dniach wolnych od pracy.
§ 2. Za pracę w niedzielę i święto uważa się pracę wykonywaną między godziną 6.00 w tym dniu a godziną 6.00 w
następnym dniu, chyba że u danego pracodawcy została ustalona inna godzina.
Art. 15110. Praca w niedziele i święta jest dozwolona:
1) w razie konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub
środowiska albo usunięcia awarii,
2) w ruchu ciągłym,
3) przy pracy zmianowej,
4) przy niezbędnych remontach,
5) w transporcie i w komunikacji,
6) w zakładowych strażach pożarnych i w zakładowych służbach ratowniczych,
7) przy pilnowaniu mienia lub ochronie osób,
8) w rolnictwie i hodowli,
9) przy wykonywaniu prac koniecznych ze względu na ich użyteczność społeczną i codzienne potrzeby ludności, w
szczególności w:
a) placówkach handlowych,
b) zakładach świadczących usługi dla ludności,
c) gastronomii,
d) zakładach hotelarskich,
e) jednostkach gospodarki komunalnej,
f) zakładach opieki zdrowotnej i innych placówkach służby zdrowia przeznaczonych dla osób, których stan zdrowia
wymaga całodobowych lub całodziennych świadczeń zdrowotnych,
g) jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej oraz placówkach opiekuńczo-wychowawczych, zapewniających
całodobową opiekę,
h) zakładach prowadzących działalność w zakresie kultury, oświaty, turystyki i wypoczynku,
10) w stosunku do pracowników zatrudnionych w systemie czasu pracy, w którym praca jest świadczona wyłącznie w
piątki, soboty, niedziele i święta.
Art. 15111. § 1. Pracownikowi wykonującemu pracę w niedziele i święta, w przypadkach, o których mowa w art.
10
151 pkt 1-9, pracodawca jest obowiązany zapewnić inny dzień wolny od pracy:
1) w zamian za pracę w niedzielę - w okresie 6 dni kalendarzowych poprzedzających lub następujących po takiej
niedzieli,
2) w zamian za pracę w święto - w ciągu okresu rozliczeniowego.
§ 2. Jeżeli nie jest możliwe wykorzystanie w terminie wskazanym w § 1 pkt 1 dnia wolnego od pracy w zamian za
pracę w niedzielę, pracownikowi przysługuje dzień wolny od pracy do końca okresu rozliczeniowego, a w razie braku
możliwości udzielenia dnia wolnego od pracy w tym terminie - dodatek do wynagrodzenia w wysokości określonej w art.
1511 § 1 pkt 1, za każdą godzinę pracy w niedzielę.
§ 3. Jeżeli nie jest możliwe wykorzystanie w terminie wskazanym w § 1 pkt 2 dnia wolnego od pracy w zamian za
pracę w święto, pracownikowi przysługuje dodatek do wynagrodzenia w wysokości określonej w art. 1511 § 1 pkt 1, za
każdą godzinę pracy w święto.
§ 4. Do pracy w święto przypadające w niedzielę stosuje się przepisy dotyczące pracy w niedzielę.
Art. 15112. Pracownik pracujący w niedziele powinien korzystać co najmniej raz na 4 tygodnie z niedzieli wolnej od
pracy. Nie dotyczy to pracownika zatrudnionego w systemie czasu pracy, o którym mowa w art. 144. […]
Art. 203. § 1. Młodocianego nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej. […]
§ 3. Młodocianemu przysługuje w każdym tygodniu prawo do co najmniej 48 godzin nieprzerwanego odpoczynku,
który powinien obejmować niedzielę.
__________________________________________________________________________________________________
KONKORDAT
między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską,
podpisany w Warszawie
dnia 28 lipca 1993 r. (Dz.U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318)
W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej
PREZYDENT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
podaje do powszechnej wiadomości:
W dniu 28 lipca 1993 r. został podpisany w Warszawie Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską w
następującym brzmieniu:
KONKORDAT
między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską
Stolica Apostolska i Rzeczpospolita Polska
- dążąc do trwałego i harmonijnego uregulowania wzajemnych stosunków;
- biorąc pod uwagę fakt, że religia katolicka jest wyznawana przez większość społeczeństwa polskiego;
- podkreślając posłannictwo Kościoła Katolickiego, rolę odegraną przez Kościół w tysiącletnich dziejach Państwa
Polskiego oraz znaczenie pontyfikatu Jego Świątobliwości Papieża Jana Pawła II dla współczesnych dziejów Polski;
- zważywszy przełomowe znaczenie odzyskania niepodległości i suwerenności przez Państwo Polskie oraz w trosce o
jego pomyślny rozwój;
- stwierdzając doniosły wkład Kościoła w rozwój osoby ludzkiej i umacnianie moralności;
- kierując się wymienionymi wartościami oraz powszechnymi zasadami prawa międzynarodowego, łącznie z normami
dotyczącymi poszanowania praw człowieka i podstawowych swobód oraz wyeliminowania wszelkich form nietolerancji i
dyskryminacji z powodów religijnych;
- uznając, że fundamentem rozwoju wolnego i demokratycznego społeczeństwa jest poszanowanie godności osoby
ludzkiej i jej praw;
- uwzględniając nową strukturę administracyjną Kościoła w Polsce, ustanowioną Bullą papieską „Totus Tuus Poloniae
populus”;
postanowiły zawrzeć niniejszy Konkordat, przy czym Rzeczpospolita Polska uwzględniła swe zasady konstytucyjne i
ustawy, a Stolica Apostolska - dokumenty Soboru Watykańskiego II dotyczące wolności religijnej i stosunków pomiędzy
Kościołem a wspólnotą polityczną oraz przepisy prawa kanonicznego.
W tym celu Stolica Apostolska, reprezentowana przez Jego Ekscelencję Księdza Józefa Kowalczyka, Arcybiskupa
Tytularnego Heraklei, Nuncjusza Apostolskiego w Warszawie, i Rzeczpospolita Polska, reprezentowana przez Jego
Ekscelencję Pana Krzysztofa Skubiszewskiego, Ministra Spraw Zagranicznych, uzgodniły, co następuje:
Art. 1.
Rzeczpospolita Polska i Stolica Apostolska potwierdzają, że Państwo i Kościół Katolicki są - każde w swej dziedzinie niezależne i autonomiczne oraz zobowiązują się do pełnego poszanowania tej zasady we wzajemnych stosunkach i we
współdziałaniu dla rozwoju człowieka i dobra wspólnego.
Art. 2.
W celu utrzymania i umacniania więzi pomiędzy Układającymi się Stronami oraz w celu wypełniania powierzonej
każdemu z nich misji Nuncjusz Apostolski rezyduje, jak dotychczas, w stolicy Polski, a polski Ambasador nadzwyczajny
i pełnomocny - przy Stolicy Apostolskiej w Rzymie.
Art. 3.
Rzeczpospolita Polska zapewnia Kościołowi Katolickiemu oraz jego osobom prawnym i fizycznym swobodę
utrzymywania stosunków i komunikowania się ze Stolicą Apostolską, z Konferencjami Episkopatów, z Kościołami
partykularnymi, a także między sobą i z innymi wspólnotami, instytucjami, organizacjami i osobami w kraju i za granicą.
Art. 4.
1. Rzeczpospolita Polska uznaje osobowość prawną Kościoła Katolickiego.
2. Rzeczpospolita Polska uznaje również osobowość prawną wszystkich instytucji kościelnych terytorialnych i
personalnych, które uzyskały taką osobowość na podstawie przepisów prawa kanonicznego. Władza kościelna dokonuje
stosownego powiadomienia kompetentnych organów państwowych.
3. Inne instytucje kościelne mogą na wniosek władzy kościelnej uzyskać osobowość prawną na podstawie prawa
polskiego.
Art. 5.
Przestrzegając prawa do wolności religijnej, Państwo zapewnia Kościołowi Katolickiemu, bez względu na obrządek,
swobodne i publiczne pełnienie jego misji, łącznie z wykonywaniem jurysdykcji oraz zarządzaniem i administrowaniem
jego sprawami na podstawie prawa kanonicznego.
Art. 6.
1. Tworzenie właściwych Kościołowi struktur należy do kompetentnej władzy kościelnej; dotyczy to w szczególności
erygowania, zmieniania i znoszenia prowincji kościelnych, archidiecezji, diecezji, ordynariatu polowego, administratur
apostolskich, prałatur personalnych i terytorialnych, opactw terytorialnych, parafii, instytutów życia konsekrowanego i
stowarzyszeń życia apostolskiego oraz innych kościelnych osób prawnych.
2. Żadna część terytorium polskiego nie będzie włączona do diecezji lub prowincji kościelnej mającej swą stolicę poza
granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
3. Żadna diecezja mająca swą stolicę w Rzeczypospolitej Polskiej nie będzie się rozciągała poza granice Państwa
Polskiego.
4. Biskup należący do Konferencji Episkopatu Polski nie będzie należał do krajowej Konferencji Episkopatu w innym
państwie.
5. Biskup nie będący obywatelem polskim nie będzie należał do Konferencji Episkopatu Polski. Biskup taki nie będzie
sprawował jurysdykcji w Rzeczypospolitej Polskiej, wyjąwszy legata lub innego wysłannika papieskiego.
Art. 7.
1. Urzędy kościelne obsadza kompetentna władza kościelna zgodnie z przepisami prawa kanonicznego.
2. Mianowanie i odwoływanie biskupów należy wyłącznie do Stolicy Apostolskiej.
3. Stolica Apostolska będzie mianować biskupami w Polsce duchownych, którzy są obywatelami polskimi.
4. W odpowiednim czasie poprzedzającym ogłoszenie nominacji biskupa diecezjalnego Stolica Apostolska poda jego
nazwisko do poufnej wiadomości Rządu Rzeczypospolitej Polskiej. Dołożone zostaną starania, aby to powiadomienie
nastąpiło możliwie wcześnie.
Art. 8.
1. Rzeczpospolita Polska zapewnia Kościołowi Katolickiemu wolność sprawowania kultu zgodnie z artykułem 5.
2. Organizowanie kultu publicznego należy do władzy kościelnej zgodnie z przepisami prawa kanonicznego i z
zachowaniem odpowiednich przepisów prawa polskiego.
3. Miejscom przeznaczonym przez właściwą władzę kościelną do sprawowania kultu i grzebania zmarłych Państwo
gwarantuje w tym celu nienaruszalność. Z ważnych powodów i za zgodą kompetentnej władzy kościelnej można
przeznaczyć te miejsca na inny użytek. Niniejszy przepis nie ogranicza stosowania prawa polskiego w przypadkach
wywłaszczenia z zachowaniem standardów prawa międzynarodowego.
4. Sprawowanie kultu publicznego w miejscach innych niż określone w ustępie 3 nie wymaga zezwolenia władz
państwowych, chyba że odpowiednie przepisy prawa polskiego stanowią inaczej, w szczególności ze względu na
bezpieczeństwo i porządek publiczny.
5. Władza publiczna może podjąć niezbędne działania w miejscach określonych w ustępie 3 także bez uprzedniego
powiadamiania władzy kościelnej, jeśli jest to konieczne dla ochrony życia, zdrowia lub mienia.
Art. 9.
1. Wolne od pracy są niedziele i następujące dni świąteczne:
1) 1 stycznia - uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi (dzień Nowego Roku),
2) drugi dzień Wielkanocy,
3) dzień Bożego Ciała,
4) 15 sierpnia - uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny,
5) 1 listopada - dzień Wszystkich Świętych,
6) 25 grudnia - pierwszy dzień Bożego Narodzenia,
7) 26 grudnia - drugi dzień Bożego Narodzenia.
2. Rozszerzenie powyższego wykazu może nastąpić po porozumieniu Układających się Stron.
Art. 10.
1. Od chwili zawarcia małżeństwo kanoniczne wywiera takie skutki, jakie pociąga za sobą zawarcie małżeństwa zgodnie
z prawem polskim, jeżeli:
(1) między nupturientami nie istnieją przeszkody wynikające z prawa polskiego,
(2) złożą oni przy zawieraniu małżeństwa zgodne oświadczenie woli dotyczące wywarcia takich skutków i
(3) zawarcie małżeństwa zostało wpisane w aktach stanu cywilnego na wniosek przekazany urzędowi stanu cywilnego w
terminie pięciu dni od zawarcia małżeństwa; termin ten ulega przedłużeniu, jeżeli nie został dotrzymany z powodu siły
wyższej, do czasu ustania tej przyczyny.
2. Przygotowanie do zawarcia małżeństwa kanonicznego obejmuje pouczenie nupturientów o nierozerwalności
małżeństwa kanonicznego oraz o przepisach prawa polskiego dotyczących skutków małżeństwa.
3. Orzekanie o ważności małżeństwa kanonicznego, a także w innych sprawach małżeńskich przewidzianych w prawie
kanonicznym, należy do wyłącznej kompetencji władzy kościelnej.
4. Orzekanie w sprawach małżeńskich w zakresie skutków określonych w prawie polskim należy do wyłącznej
kompetencji sądów państwowych.
5. Kwestia powiadamiania o orzeczeniach wskazanych w ustępach 3 i 4 może być przedmiotem postępowania
określonego w artykule 27.
6. Celem wprowadzenia w życie niniejszego artykułu dokonane zostaną konieczne zmiany w prawie polskim.
Art. 11.
Układające się Strony deklarują wolę współdziałania na rzecz obrony i poszanowania instytucji małżeństwa i rodziny
będących fundamentem społeczeństwa. Podkreślają one wartość rodziny, przy czym Stolica Apostolska, ze swej strony,
potwierdza naukę katolicką o godności i nierozerwalności małżeństwa.
Art. 12.
1. Uznając prawo rodziców do religijnego wychowania dzieci oraz zasadę tolerancji, Państwo gwarantuje, że szkoły
publiczne podstawowe i ponadpodstawowe oraz przedszkola, prowadzone przez organy administracji państwowej i
samorządowej, organizują zgodnie z wolą zainteresowanych naukę religii w ramach planu zajęć szkolnych i
przedszkolnych.
2. Program nauczania religii katolickiej oraz podręczniki opracowuje władza kościelna i podaje je do wiadomości
kompetentnej władzy państwowej.
3. Nauczyciele religii muszą posiadać upoważnienie (missio canonica) od biskupa diecezjalnego. Cofnięcie tego
upoważnienia oznacza utratę prawa do nauczania religii. Kryteria wykształcenia pedagogicznego oraz forma i tryb
uzupełniania tego wykształcenia będą przedmiotem uzgodnień kompetentnych władz państwowych z Konferencją
Episkopatu Polski.
4. W sprawach treści nauczania i wychowania religijnego nauczyciele religii podlegają przepisom i zarządzeniom
kościelnym, a w innych sprawach przepisom państwowym.
5. Kościół Katolicki korzysta ze swobody prowadzenia katechezy dla dorosłych, łącznie z duszpasterstwem akademickim.
Art. 13.
Dzieciom i młodzieży katolickiej, przebywającym na koloniach i obozach oraz korzystającym z innych form zbiorowego
wypoczynku, zapewnia się możliwość wykonywania praktyk religijnych, a w szczególności uczestniczenia we Mszy św.
w niedziele i święta.
Art. 14.
1. Kościół Katolicki ma prawo zakładać i prowadzić placówki oświatowe i wychowawcze, w tym przedszkola oraz szkoły
wszystkich rodzajów, zgodnie z przepisami prawa kanonicznego i na zasadach określonych przez odpowiednie ustawy.
2. W realizowaniu minimum programowego przedmiotów obowiązkowych i w wystawianiu druków urzędowych szkoły
te podlegają prawu polskiemu. W realizowaniu programu nauczania pozostałych przedmiotów szkoły te stosują się do
przepisów kościelnych. O publicznym charakterze tych szkół i placówek decyduje prawo polskie.
3. Nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy oraz uczniowie i wychowankowie szkół i placówek wymienionych w
ustępie 1 - jeśli są one szkołami lub placówkami publicznymi albo mają uprawnienia szkół lub placówek publicznych mają prawa i obowiązki takie same jak analogiczne osoby w szkołach i placówkach publicznych.
4. Szkoły i placówki wymienione w ustępie 1 będą dotowane przez Państwo lub organy samorządu terytorialnego w
przypadkach i na zasadach określonych przez odpowiednie ustawy.
Art. 15.
1. Rzeczpospolita Polska gwarantuje Kościołowi Katolickiemu prawo do swobodnego zakładania i prowadzenia szkół
wyższych, w tym uniwersytetów, odrębnych wydziałów i wyższych seminariów duchownych oraz instytutów naukowobadawczych.
2. Status prawny szkół wyższych, o których mowa w ustępie 1, a także tryb i zakres uznawania przez Państwo
kościelnych stopni i tytułów oraz status prawny wydziałów teologii katolickiej na uniwersytetach państwowych
regulują umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Konferencją Episkopatu Polski upoważnioną przez Stolicę
Apostolską.
3. Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie i Katolicki Uniwersytet Lubelski są dotowane przez Państwo. Państwo
rozważy udzielanie pomocy finansowej odrębnym wydziałom wymienionym w ustępie 1.
Art. 16.
1. Opiekę duszpasterską nad żołnierzami wyznania katolickiego w czynnej służbie wojskowej, w tym również
zawodowej, sprawuje w ramach ordynariatu polowego Biskup Polowy zgodnie z prawem kanonicznym i statutem
zatwierdzonym przez Stolicę Apostolską w porozumieniu z kompetentnymi władzami Rzeczypospolitej Polskiej.
2. Żołnierzom, o których mowa w ustępie 1, zapewnia się możliwość swobodnego uczestniczenia we Mszy św. w
niedziele i święta, jeśli nie koliduje to z ważnymi obowiązkami służbowymi.
3. Kapłani i diakoni oraz członkowie instytutów życia konsekrowanego i stowarzyszeń życia apostolskiego po złożeniu
profesji wieczystej zostają przeniesieni do rezerwy. Alumnom wyższych seminariów duchownych, osobom po złożeniu
ślubów czasowych oraz nowicjuszom odracza się służbę wojskową ze względu na odbywanie nauki.
4. Kapłani przeniesieni do rezerwy mogą być powołani do odbywania ćwiczeń wojskowych tylko w celu przeszkolenia do
pełnienia funkcji kapelana wojskowego na wniosek właściwego przełożonego kościelnego.
5. W czasie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny władza kościelna skieruje dodatkowych kapłanów do pełnienia
funkcji kapelanów wojskowych, a diakonów, alumnów wyższych seminariów duchownych oraz członków instytutów
życia konsekrowanego i stowarzyszeń życia apostolskiego - do służby sanitarnej lub służby w obronie cywilnej.
Art. 17.
1. Rzeczpospolita Polska zapewnia warunki do wykonywania praktyk religijnych i korzystania z posług religijnych
osobom przebywającym w zakładach penitencjarnych, wychowawczych, resocjalizacyjnych oraz opieki zdrowotnej i
społecznej, a także w innych zakładach i placówkach tego rodzaju.
2. Osobom, o których mowa w ustępie 1, zapewnia się w szczególności możliwość uczestniczenia we Mszy św. w
niedziele i święta oraz w katechizacji i rekolekcjach, a także korzystania z indywidualnych posług religijnych w zgodzie z
celami pobytu tych osób w zakładach wskazanych w ustępie 1.
3. Dla realizacji uprawnień osób, o których mowa w ustępie 1, biskup diecezjalny skieruje kapelanów, z którymi
odpowiednia instytucja zawrze stosowną umowę.
Art. 18.
Stosownie do potrzeby zapewnienia opieki duszpasterskiej nad członkami mniejszości narodowych biskupi diecezjalni
decydują o organizowaniu posługi duszpasterskiej i katechizacji w języku właściwej mniejszości.
Art. 19.
Rzeczpospolita Polska uznaje prawo wiernych do zrzeszania się zgodnie z prawem kanonicznym i w celach określonych
w tym prawie. Jeżeli te zrzeszenia poprzez swą działalność wkraczają w sferę uregulowaną w prawie polskim, podlegają
także temu prawu.
Art. 20.
1. Kościół Katolicki ma prawo swobodnego drukowania, wydawania i rozpowszechniania wszelkich publikacji
związanych z jego posłannictwem.
2. Kościół Katolicki ma prawo do posiadania i używania własnych środków społecznego przekazu, a także do emitowania
programów w publicznej radiofonii i telewizji, na zasadach określonych w prawie polskim.
Art. 21.
1. Odpowiednie instytucje kościelne mają prawo prowadzenia, każda zgodnie ze swą naturą, działalności o charakterze
misyjnym, charytatywnym i opiekuńczym. W tym celu mogą one tworzyć struktury organizacyjne i urządzać publiczne
zbiórki.
2. Przepisy prawa polskiego o zbiórkach publicznych nie mają zastosowania do zbierania ofiar na cele religijne, kościelną
działalność charytatywno-opiekuńczą, naukową, oświatową i wychowawczą oraz utrzymanie duchownych i członków
zakonów, jeżeli odbywają się w obrębie terenów kościelnych, kaplic oraz w miejscach i okolicznościach zwyczajowo
przyjętych w danej okolicy i w sposób tradycyjnie ustalony.
Art. 22.
1. Działalność służąca celom humanitarnym, charytatywno-opiekuńczym, naukowym i oświatowo-wychowawczym,
podejmowana przez kościelne osoby prawne, jest zrównana pod względem prawnym z działalnością służącą
analogicznym celom i prowadzoną przez instytucje państwowe.
2. Przyjmując za punkt wyjścia w sprawach finansowych instytucji i dóbr kościelnych oraz duchowieństwa obowiązujące
ustawodawstwo polskie i przepisy kościelne Układające się Strony stworzą specjalną komisję, która zajmie się
koniecznymi zmianami. Nowa regulacja uwzględni potrzeby Kościoła biorąc pod uwagę jego misję oraz dotychczasową
praktykę życia kościelnego w Polsce.
3. Władzom państwowym wskazana zostanie instytucja kościelna lub instytucje kościelne kompetentne w sprawach
wymienionych w ustępie 2.
4. Rzeczpospolita Polska w miarę możliwości udziela wsparcia materialnego w celu konserwacji i remontowania
zabytkowych obiektów sakralnych i budynków towarzyszących, a także dzieł sztuki stanowiących dziedzictwo kultury.
Art. 23.
Kościelne osoby prawne mogą zgodnie z przepisami prawa polskiego nabywać, posiadać, użytkować i zbywać mienie
nieruchome i ruchome oraz nabywać i zbywać prawa majątkowe.
Art. 24.
Kościół ma prawo do budowy, rozbudowy i konserwacji obiektów sakralnych i kościelnych oraz cmentarzy - zgodnie z
prawem polskim. O potrzebie budowy świątyni i o założeniu cmentarza decyduje biskup diecezjalny lub inny właściwy
ordynariusz. Budowę obiektów sakralnych i kościelnych oraz założenie cmentarza inicjują właściwe władze kościelne po
uzgodnieniu miejsca z kompetentnymi władzami i po uzyskaniu wymaganych decyzji administracyjnych.
Art. 25.
1. W każdej diecezji komisja powołana przez biskupa diecezjalnego będzie współpracować z właściwymi władzami
państwowymi w celu ochrony znajdujących się w obiektach sakralnych i kościelnych dóbr kultury o ogólnonarodowym
znaczeniu oraz dokumentów archiwalnych o wartości historycznej i artystycznej.
2. Kompetentne władze państwowe i Konferencja Episkopatu Polski opracują zasady udostępniania dóbr kultury
będących własnością lub pozostających we władaniu Kościoła.
Art. 26.
Kościelne osoby prawne mogą zakładać fundacje. Do fundacji tych stosuje się prawo polskie.
Art. 27.
Sprawy wymagające nowych lub dodatkowych rozwiązań będą regulowane na drodze nowych umów między
Układającymi się Stronami albo uzgodnień między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej i Konferencją Episkopatu Polski
upoważnioną do tego przez Stolicę Apostolską.
Art. 28.
Układające się Strony będą usuwać na drodze dyplomatycznej zachodzące między nimi różnice dotyczące interpretacji
lub stosowania niniejszego Konkordatu.
Art. 29.
Konkordat niniejszy podlega ratyfikacji. Wejdzie on w życie po upływie jednego miesiąca od dnia wymiany dokumentów
ratyfikacyjnych.
Konkordat niniejszy sporządzono w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r., w dwóch egzemplarzach, każdy w językach
polskim i włoskim, przy czym obydwa teksty są jednakowo autentyczne.
Na dowód czego Pełnomocnicy Układających się Stron podpisali niniejszy Konkordat i opatrzyli go pieczęciami.
Krzysztof Skubiszewski
+Józef Kowalczyk
Po zaznajomieniu się z powyższym Konkordatem, w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej oświadczam, że:
- został on uznany za słuszny zarówno w całości, jak i każde z postanowień w nim zawartych,
- jest przyjęty, ratyfikowany i potwierdzony,
- będzie niezmiennie zachowywany.
Na dowód czego wydany został akt niniejszy, opatrzony pieczęcią Rzeczypospolitej Polskiej.
Dano w Warszawie dnia 23 lutego 1998 r.
L. S.
Prezes Rady Ministrów:
J. Buzek
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej:
A. Kwaśniewski
_________________________________________________________________________________________________
KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
z dnia 2 kwietnia 1997 r.
W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny, odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego
stanowienia o Jej losie, my, Naród Polski - wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, zarówno wierzący w Boga będącego
źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, jak i nie podzielający tej wiary, a te uniwersalne wartości wywodzący z
innych źródeł, równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego - Polski, wdzięczni naszym przodkom za ich
pracę, za walkę o niepodległość okupioną ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie
Narodu i ogólnoludzkich wartościach, nawiązując do najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej,
zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko, co cenne z ponad tysiącletniego dorobku, złączeni więzami
wspólnoty z naszymi rodakami rozsianymi po świecie, świadomi potrzeby współpracy ze wszystkimi krajami dla dobra
Rodziny Ludzkiej, pomni gorzkich doświadczeń z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa człowieka były w naszej
Ojczyźnie łamane, pragnąc na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie, a działaniu instytucji publicznych zapewnić
rzetelność i sprawność, w poczuciu odpowiedzialności przed Bogiem lub przed własnym sumieniem, ustanawiamy
Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej jako prawa podstawowe dla państwa oparte na poszanowaniu wolności i
sprawiedliwości, współdziałaniu władz, dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej uprawnienia
obywateli i ich wspólnot. Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali,
wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązku
solidarności z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej.
[…]
Art. 25.
1. Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione.
2. Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych,
światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym.
3. Stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach
poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla
dobra człowieka i dobra wspólnego.
4. Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a Kościołem Katolickim określają umowa międzynarodowa zawarta ze
Stolicą Apostolską i ustawy.
5. Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a innymi kościołami oraz związkami wyznaniowymi
określają ustawy uchwalone na podstawie umów zawartych przez Radę Ministrów z ich właściwymi
przedstawicielami.[…]
Rozdział II
WOLNOŚCI, PRAWA I OBOWIĄZKI CZŁOWIEKA I OBYWATELA
Art. 53.
1. Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii.
2. Wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz
uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę,
uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych
miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się
znajdują.
3. Rodzice mają prawo do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego i religijnego zgodnie ze swoimi
przekonaniami. Przepis art. 48 ust. 1 stosuje się odpowiednio.
4. Religia kościoła lub innego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej może być przedmiotem nauczania
w szkole, przy czym nie może być naruszona wolność sumienia i religii innych osób.
5. Wolność uzewnętrzniania religii może być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne
do ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób.
6. Nikt nie może być zmuszany do uczestniczenia ani do nieuczestniczenia w praktykach religijnych.
7. Nikt nie może być obowiązany przez organy władzy publicznej do ujawnienia swojego światopoglądu, przekonań
religijnych lub wyznania.
__________________________________________________________________________________________________
Ustawa z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych
przez osoby fizyczne.
Art. 1. Ustawa reguluje opodatkowanie zryczałtowanym podatkiem dochodowym niektórych przychodów (dochodów)
osiąganych przez osoby fizyczne: […]
3) będące osobami duchownymi.
Art. 2. 2. Osoby duchowne, prawnie uznanych wyznań, opłacają zryczałtowany podatek dochodowy od przychodów osób
duchownych.
3. Wpływy z podatku dochodowego opłacanego w formie ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych oraz
zryczałtowanego podatku dochodowego od przychodów osób duchownych stanowią dochód budżetu państwa.
4. Wpływy z karty podatkowej stanowią dochody gmin.
Art. 5. Podatnicy opodatkowani na zasadach określonych w ustawie nie mają obowiązku prowadzenia ksiąg, chyba że
przepisy ustawy stanowią inaczej.
Rozdział 4: Zryczałtowany podatek dochodowy od przychodów osób duchownych
Art. 42. 1. Osoby duchowne, osiągające przychody z opłat otrzymywanych w związku z pełnionymi funkcjami o
charakterze duszpasterskim, opłacają od tych przychodów podatek dochodowy w formie ryczałtu od przychodów osób
duchownych, zwany dalej „ryczałtem”.
2. Osoby, o których mowa w ust. 1, zawiadamiają właściwego naczelnika urzędu skarbowego o rozpoczęciu pełnienia
funkcji o charakterze duszpasterskim w terminie 14 dni od dnia objęcia funkcji.
Art. 43. 1. Kwartalne stawki ryczałtu od przychodów proboszczów i od przychodów wikariuszy określone są
odpowiednio w załącznikach nr 5 i 6 do ustawy.
2. Kwartalne stawki ryczałtu od przychodów proboszczów i od przychodów wikariuszy, o których mowa w ust. 1, stosuje
się odpowiednio do osób duchownych wszystkich wyznań, sprawujących porównywalne funkcje.
3. Liczbę mieszkańców przyjmuje się według stanu na dzień 31 grudnia roku poprzedzającego rok podatkowy.
Art. 44. 1. Ryczałt ulega obniżeniu o kwotę składki na ubezpieczenie zdrowotne, opłaconej zgodnie z przepisami o
świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych bezpośrednio przez osobę duchowną w
kwartale, za jaki uiszczany jest ryczałt, o ile składka ta nie została odliczona od podatku dochodowego.
2. Kwota składki na ubezpieczenie zdrowotne, o którym mowa w ustawie z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach
opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. Nr 210, poz. 2135), o którą zmniejsza się stawkę
ryczałtu od przychodów osób duchownych, nie może przekroczyć 7,75% podstawy wymiaru tej składki, określonej w
odrębnych przepisach.
3. Wysokość wydatków na cele, o których mowa w ust. 1, ustala się na podstawie dokumentów stwierdzających ich
poniesienie.
4. Do dnia 31 stycznia roku następującego po roku podatkowym osoba duchowna jest obowiązana złożyć w urzędzie
skarbowym, którym kieruje naczelnik urzędu skarbowego właściwy według miejsca wykonywania funkcji o charakterze
duszpasterskim roczną deklarację, według ustalonego wzoru, o wysokości składki na ubezpieczenie zdrowotne, o którym
mowa w ustawie z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych
(Dz. U. Nr 210, poz. 2135), zapłaconej i odliczonej od ryczałtu w poszczególnych kwartałach.
Art. 45. 1. Wikariusze lub inni duchowni pełniący czasowo funkcje proboszczów opłacają ryczałt według stawek
określonych w załączniku nr 5.
2. Osoby duchowne kierujące jednostkami kościelnymi posiadającymi samodzielną administrację w wydzielonej części
parafii (wikariaty eksponowane, kuracje, lokacje itd.) opłacają ryczałt według stawek określonych w załączniku nr 5,
właściwych dla liczby mieszkańców tej części parafii. Proboszcz parafii opłaca w takim przypadku ryczałt według stawki
odpowiadającej liczbie mieszkańców, zmniejszonej o liczbę mieszkańców wydzielonej części parafii.
3. Rektorzy i inne osoby duchowne kierujące jednostkami kościelnymi posiadającymi samodzielną administrację bez
wydzielonej części parafii opłacają ryczałt według stawek określonych w załączniku nr 6, dla parafii o liczbie
mieszkańców powyżej 1.000 do 3.000, w zależności od siedziby kierowanej jednostki lub miejsca zatrudnienia.
4. Osoby duchowne nie pełniące funkcji proboszczów, wikariuszy i rektorów, które osiągają przychody wymienione w
art. 42 ust. 1 z misji, rekolekcji oraz innych posług religijnych, jeżeli zawiadomią naczelnika urzędu skarbowego o
osiąganiu takich przychodów, opłacają ryczałt według stawek określonych w załączniku nr 6 dla parafii o liczbie
mieszkańców powyżej 1.000 do 3.000, w zależności od miejsca zamieszkania.
Art. 46. 1. Naczelnik urzędu skarbowego właściwy według miejsca wykonywania funkcji o charakterze duszpasterskim,
zwany dalej „właściwym naczelnikiem urzędu skarbowego”, wydaje decyzję ustalającą wysokość ryczałtu, odrębnie na
każdy rok podatkowy.
2. Właściwy naczelnik urzędu skarbowego, na wniosek osoby duchownej, odpowiednio obniża stawki ryczałtu określone
w załącznikach nr 5 i 6, jeżeli liczba wyznawców na danym terenie stanowi mniejszość w ogólnej liczbie mieszkańców.
Osoba duchowna jest obowiązana dołączyć do wniosku oświadczenie o liczbie wyznawców. Przepis ust. 1 stosuje się
odpowiednio.
Art. 47. Osoby duchowne opłacają ryczałt, pomniejszony o zapłaconą w kwartale składkę na ubezpieczenie zdrowotne, o
którym mowa w ustawie z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków
publicznych (Dz. U. Nr 210, poz. 2135), bez wezwania - w terminie do dnia 20 następnego miesiąca po upływie kwartału,
a za czwarty kwartał - do dnia 28 grudnia roku podatkowego, na rachunek urzędu skarbowego.
Art. 48. 1. W razie rozpoczęcia wykonywania funkcji w ciągu kwartału, stawkę ryczałtu za okres od dnia rozpoczęcia
wykonywania funkcji do końca kwartału ustala się za każdy dzień w wysokości 1/90 części stawki kwartalnej.
2. W razie zaprzestania na stałe wykonywania funkcji i zgłoszenia tego faktu właściwemu naczelnikowi urzędu
skarbowego, odpowiednio zmniejsza się stawkę ryczałtu w sposób określony w ust. 1.
3. W razie przerwy w wykonywaniu funkcji trwającej dłużej niż jeden miesiąc i zawiadomienia o tym właściwego
naczelnika urzędu skarbowego w ciągu trzech dni od dnia rozpoczęcia przerwy, kwartalną stawkę ryczałtu zmniejsza
się w sposób określony w ust. 1 o każdy dzień przerwy trwającej ponad miesiąc.
Art. 49. 1. W razie zmiany miejsca wykonywania funkcji, osoba duchowna jest obowiązana w terminie siedmiu dni
zawiadomić o tym naczelników urzędów skarbowych właściwych według dotychczasowego i nowego miejsca
wykonywania funkcji oraz podać dane niezbędne do ustalenia wysokości ryczałtu według nowego miejsca wykonywania
funkcji. Obowiązek zawiadomienia dotyczy również odpowiednio osób, których charakter wykonywanej funkcji ulega
zmianie.
2. W przypadkach określonych w ust. 1 właściwy naczelnik urzędu skarbowego, ustalając wysokość ryczałtu za okres do
końca roku podatkowego, stosuje odpowiednio przepis art. 48 ust. 1.
Art. 50. Osoby duchowne opłacające ryczałt są zwolnione od obowiązku składania zeznań podatkowych o wysokości
osiągniętego dochodu ze źródła przychodu objętego ryczałtem.
Art. 51. 1. Osoby duchowne mogą zrzec się opodatkowania w formie ryczałtu za dany rok podatkowy, do dnia 20 stycznia
roku podatkowego lub do dnia poprzedzającego dzień rozpoczęcia pełnienia funkcji o charakterze duszpasterskim w
przypadku rozpoczęcia pełnienia tych funkcji w ciągu roku podatkowego, i opłacać za ten rok podatek dochodowy na
ogólnych zasadach, prowadząc podatkową księgę przychodów i rozchodów na zasadach określonych w odrębnych
przepisach.
2. Zrzeczenia, o którym mowa w ust. 1, osoba duchowna dokonuje poprzez złożenie, właściwemu naczelnikowi urzędu
skarbowego, pisemnego oświadczenia lub w zawiadomieniu, o którym mowa w art. 42 ust. 2, jeżeli osoba duchowna
zrzeka się opodatkowania w formie ryczałtu począwszy od dnia rozpoczęcia wykonywania funkcji o charakterze
duszpasterskim.
3. Osoby duchowne mogą zrzec się opłacania ryczałtu i opłacać podatek dochodowy na ogólnych zasadach, prowadząc
podatkową księgę przychodów i rozchodów na zasadach określonych w odrębnych przepisach, zawiadamiając o tym na
piśmie właściwego naczelnika urzędu skarbowego w terminie 14 dni po otrzymaniu decyzji ustalającej wysokość
ryczałtu.
Załącznik nr 5: Kwartalne stawki ryczałtu od przychodów Proboszczów
W parafiach o liczbie mieszkańców
Wysokość stawek
Do
w złotych
1 000
330
1 000
2 000
376
2 000
3 000
406
3 000
4 000
443
4 000
5 000
481
5 000
6 000
527
6 000
7 000
572
7 000
8 000
619
8 000
9 000
667
9 000
10 000
723
10 000
12 000
786
12 000
14 000
854
14 000
16 000
927
16 000
18 000
1005
18 000
20 000
1087
powyżej
20 000
1178
Objaśnienie: Liczbę mieszkańców przyjmuje się według stanu na dzień 31 grudnia roku poprzedzającego rok podatkowy,
za który opłacany jest ryczałt, według danych właściwych organów administracji miast i gmin, prowadzących ewidencje
ludności.
Załącznik nr 6: Kwartalne stawki ryczałtu od przychodów Wikariuszy
W parafiach o liczbie mieszkańców
powyżej
do
Jeżeli siedziba parafii znajduje się
na terenie gminy lub
w mieście o liczbie mieszkańców
miasta o liczbie
powyżej 5 000
mieszkańców do 5 000
do 50 000
powyżej 50 000
wysokość stawek w złotych
1 000
105
210
302
1 000
3 000
302
317
317
3 000
5 000
317
333
348
5 000
8 000
323
348
357
8 000
10 000
333
365
374
348
374
385
10 000
Objaśnienie: Liczbę mieszkańców przyjmuje się według stanu na dzień 31 grudnia roku poprzedzającego rok podatkowy,
za który opłacany jest ryczałt, według danych właściwych organów administracji miast i gmin, prowadzących ewidencję
ludności.
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
[wyciąg]
Art. 2. 1. Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom
przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia,
zasoby i możliwości.
2. Pomoc społeczną organizują organy administracji rządowej i samorządowej, współpracując w tym zakresie, na
zasadzie partnerstwa, z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami,
związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi.
[…]
Art. 25. 1. Organy administracji rządowej i samorządowej, zwane dalej "organami", mogą zlecać realizację zadania z
zakresu pomocy społecznej, udzielając dotacji na finansowanie lub dofinansowanie realizacji zleconego zadania:
1) organizacjom pozarządowym prowadzącym działalność w zakresie pomocy społecznej,
2) osobom prawnym i jednostkom organizacyjnym działającym na podstawie przepisów o stosunku Państwa do
Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, stosunku Państwa do innych kościołów i związków
wyznaniowych oraz o gwarancji wolności sumienia i wyznania, jeżeli ich cele statutowe obejmują prowadzenie
działalności w zakresie pomocy społecznej
- zwanym dalej "podmiotami uprawnionymi".
[…]
Art. 57. 1. Domy pomocy społecznej mogą prowadzić, po uzyskaniu zezwolenia marszałka województwa:
1) jednostki samorządu terytorialnego;
2) Kościół Katolicki, inne kościoły, związki wyznaniowe oraz organizacje społeczne, fundacje i stowarzyszenia;
3) inne osoby prawne;
4) osoby fizyczne.
2. Zezwolenie na prowadzenie domu pomocy społecznej wydaje marszałek województwa właściwy ze względu na
położenie domu.
[…]
Art. 82. 1. Ośrodek adopcyjno-opiekuńczy w realizacji swoich zadań kieruje się dobrem dziecka i poszanowaniem jego
praw.
2. Działalność ośrodka adopcyjno-opiekuńczego opiera się na zasadzie współpracy ze środowiskiem lokalnym, w
szczególności z jednostkami organizacyjnymi pomocy społecznej, sądami i ich organami pomocniczymi, instytucjami
oświatowymi, zakładami opieki zdrowotnej, a także kościołami i związkami wyznaniowymi oraz z organizacjami
społecznymi.
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych
Art. 1. Ustawa określa:
1) warunki udzielania i zakres świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych; […]
4) zasady powszechnego - obowiązkowego i dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego; […]
Art. 2. 1. Do korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych na zasadach
określonych w ustawie mają prawo:
1) osoby objęte powszechnym - obowiązkowym i dobrowolnym ubezpieczeniem zdrowotnym, zwane dalej
„ubezpieczonymi”,
Art. 3. 1. Ubezpieczonymi są:
1) osoby posiadające obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej lub państwa członkowskiego
Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym
zamieszkujące na terytorium państwa członkowskiego Unii Europejskiej lub państwa członkowskiego Europejskiego
Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, […]
2. 2. pkt 2) Członkowie zakonów oraz alumni wyższych seminariów duchownych i teologicznych, postulanci, nowicjusze
i junioryści zakonów i ich odpowiednicy nieposiadający obywatelstwa państwa członkowskiego Unii Europejskiej lub
państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - strony umowy o Europejskim
Obszarze Gospodarczym i niebędący osobami, o których mowa w ust. 1 pkt 3, a przebywający na terytorium
Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie wizy, zezwolenia na osiedlenie się lub zezwolenia na zamieszkanie na czas
oznaczony,
Dział II: Świadczenia opieki zdrowotnej
Rozdział 1: Przepisy ogólne
Art. 13. 1. Świadczeniobiorcy inni niż ubezpieczeni, którzy:
1) nie ukończyli 18. roku życia,
2) są w okresie ciąży, porodu i połogu
- mają prawo do świadczeń opieki zdrowotnej na zasadach i w zakresie określonych dla ubezpieczonych.
Dział IV: Zasady podlegania ubezpieczeniu zdrowotnemu
Rozdział 1: Obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego
Art. 66. 1. Obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają:
1) osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników, które
są: […]
f) osobami duchownymi, […]
Rozdział 2: Składki na ubezpieczenie zdrowotne
Art. 79. 1. Składka na ubezpieczenie zdrowotne wynosi 9 % podstawy wymiaru składki, z zastrzeżeniem art. 80 ust. 1,
art. 82 i 242.
2. Składka jest miesięczna i niepodzielna. […]
Art. 81. 1. Do ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne osób, o których mowa w art. 66 ust. 1
pkt 1 lit. a, d-i i pkt 3 i 11, stosuje się przepisy określające podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i
rentowe tych osób, z zastrzeżeniem ust. 5, 6 i 10. […]
10. Podstawą wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne dla osób, o których mowa w art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. f i pkt 21,
z wyłączeniem osób duchownych będących podatnikami podatku dochodowego od osób fizycznych lub zryczałtowanego
podatku dochodowego od przychodów osób duchownych, jest kwota odpowiadająca wysokości świadczenia
pielęgnacyjnego przysługującego na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych.
Art. 82. 1. W przypadku gdy ubezpieczony uzyskuje przychody z więcej niż jednego tytułu do objęcia obowiązkiem
ubezpieczenia zdrowotnego, o którym mowa w art. 66 ust. 1, składka na ubezpieczenie zdrowotne opłacana jest z każdego
z tych tytułów odrębnie. […]
11. W przypadku gdy osoba duchowna, która nie jest podatnikiem zryczałtowanego podatku dochodowego od
przychodów osób duchownych, uzyskuje przychód jedynie z tytułu do objęcia obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego,
o którym mowa w:
1) art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. a albo
2) art. 66 ust. 1 pkt 16
- składka na ubezpieczenie zdrowotne opłacana jest wyłącznie z tytułu, z którego osoba ta uzyskuje przychód.
Art. 86. 1. Składki na ubezpieczenie zdrowotne: […]
4. Składki na ubezpieczenie zdrowotne duchownych oraz alumnów wyższych seminariów duchownych i teologicznych,
postulantów, nowicjuszy i juniorystów oraz ich odpowiedników, z wyłączeniem osób duchownych będących podatnikami
podatku dochodowego od osób fizycznych lub zryczałtowanego podatku dochodowego od przychodów osób
duchownych, są finansowane z Funduszu Kościelnego.
5. Na opłacenie składek, o których mowa w ust. 4, Fundusz Kościelny otrzymuje dotacje z budżetu państwa. […]
Art. 95. 1. Składka na ubezpieczenie zdrowotne podlega odliczeniu:
1) od podatku dochodowego od osób fizycznych - na zasadach określonych w ustawie z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku
dochodowym od osób fizycznych;
2) od ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych, karty podatkowej oraz zryczałtowanego podatku dochodowego od
przychodów osób duchownych - na zasadach określonych w ustawie z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym
podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne.
__________________________________________________________________________________________________
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
Rozdział 1: Przepisy ogólne
Art. 1. Ubezpieczenia społeczne obejmują:
1) ubezpieczenie emerytalne,
2) ubezpieczenia rentowe,
3) ubezpieczenie w razie choroby i macierzyństwa, zwane dalej „ubezpieczeniem chorobowym”,
4) ubezpieczenie z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, zwane dalej „ubezpieczeniem wypadkowym”.
Art. 4. Użyte w ustawie określenia oznaczają:
2) płatnik składek:
f) duchowny nie będący członkiem zakonu albo przełożony domu zakonnego lub klasztoru w stosunku do członków
swych zakonów lub, za zgodą Zakładu, inna zwierzchnia instytucja diecezjalna lub zakonna w stosunku do duchownych
objętych tą zgodą,
Rozdział 2: Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym
Art. 6. 1. Obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne,
które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są:
10) duchownymi, […]
Art. 7. Prawo do dobrowolnego objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi przysługuje: […]
5) alumnom seminariów duchownych, nowicjuszom, postulantom i juniorystom do ukończenia 25 roku życia. […]
Art. 8 ust. 13. Za osobę duchowną uważa się duchownego oraz członków zakonów męskich i żeńskich Kościoła
Katolickiego, innych kościołów i związków wyznaniowych, z wyjątkiem alumnów seminariów duchownych,
nowicjuszów, postulantów i juniorystów, którzy nie ukończyli 25 roku życia. […]
Art. 9 ust. 7. Duchowni spełniający warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu
prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej podlegają ubezpieczeniom z tytułu tej działalności.
Art. 13. Obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu podlegają osoby
fizyczne w następujących okresach: […]
10) duchowni - od dnia przyjęcia do stanu duchownego do dnia wystąpienia z tego stanu a w przypadku alumnów
seminariów duchownych, nowicjuszów, postulantów i juniorystów - od dnia ukończenia 25 lat,
Rozdział 3: Zasady ustalania składek na ubezpieczenia społeczne
Art. 16 ust. 10. Składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 10
podlegających obowiązkowo tym ubezpieczeniom, finansują:
1) duchowni - w wysokości 20% składki oraz Fundusz Kościelny - w wysokości 80% składki,
2) Fundusz Kościelny - w wysokości 100% składki za członków zakonów kontemplacyjnych klauzurowych, misjonarzy
w okresach pracy na terenach misyjnych.
10a. Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe duchownych, o których mowa w art. 9 ust. 1a, finansuje Fundusz
Kościelny, zgodnie z ust. 10 pkt 1, w części obliczonej od różnicy podstawy wymiaru składek określonej w art. 18 ust. 4
pkt 5 i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu stosunku pracy.
11. Składki na ubezpieczenia chorobowe, emerytalne i rentowe duchownych podlegających dobrowolnie tym
ubezpieczeniom finansują w całości, z własnych środków, ubezpieczeni.
Art. 17. 1. Składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe oraz chorobowe za ubezpieczonych, o których
mowa w art. 16 ust. 1-3, 5, 6 i 9 -13, obliczają, rozliczają i przekazują co miesiąc do Zakładu w całości płatnicy składek.
[…]
Art. 18. 1. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych wymienionych w art. 6
ust. 1 pkt 1-3 i pkt 18a stanowi przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 i 10, z zastrzeżeniem ust. 1a i 2, ust. 4 pkt 5 i ust.
12. […]
4c. Podstawę wymiaru składek dla duchownych będących ubezpieczonymi, o których mowa w art. 9 ust. 1a, stanowi
różnica pomiędzy kwotą minimalnego wynagrodzenia a kwotą podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i
rentowe z tytułu stosunku pracy, członkostwa w spółdzielni lub służby. […]
5a) duchownych - stanowi kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalonego na podstawie odrębnych przepisów,
zwana dalej „kwotą minimalnego wynagrodzenia”, z zastrzeżeniem ust. 9 i 10, […]
11. Na wniosek ubezpieczonych, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 10, podstawa wymiaru może być wyższa niż
określona w ust. 4 pkt 5a i ust. 4c. Składkę od podstawy wymiaru w części przewyższającej kwotę minimalnego
wynagrodzenia finansują duchowni, instytucje diecezjalne lub zakonne. […]
Art. 22. 1. Stopy procentowe składek wynoszą:
1) 19,52% podstawy wymiaru - na ubezpieczenie emerytalne, z zastrzeżeniem ust. 3 i 4,
2) 13,00% podstawy wymiaru - na ubezpieczenia rentowe,
3) 2,45% podstawy wymiaru - na ubezpieczenie chorobowe,
4) od 0,40% do 8,12% podstawy wymiaru - na ubezpieczenie wypadkowe.
__________________________________________________________________________________________________
PRAWO KOŚCIELNE – ZAGADNIENIA PODSTAWOWE1
I. POJĘCIE I CEL PRAWA KOŚCIELNEGO
1.
Definicja nr 1: Prawo kościelne jest to prawo Kościoła rozumianego jako wspólnota Ludu Bożego.
2.
Definicja nr 2: Prawo kościelne, zwane także prawem kanonicznym, jest to zbiór norm ustanowionych,
opracowanych lub uznanych przez uprawnioną władzę kościelną w celu zabezpieczenia dobrego porządku w łonie
społeczności kościelnej i wypełniania misji Kościoła czyli celu prowadzenia wiernych ku dobru wspólnemu i zbawieniu
wiecznemu.
3.
Nazwa prawo kościelne (ius ecclesiasticum) zastępuje nazwę dawniejszą - prawo kanoniczne (ius canonicum).
„kanon” w języku greckim oznacza „wzorzec, regułę zachowania”
4.
Cel prawa kościelnego:
Cel prawa kościelnego wynika z celów Kościoła. Prawo strzeże porządku w łonie Kościoła, jako społeczności
zorganizowanej. Prawo kościelne traktowane jest jako prawo służebne dla całego Kościoła jako wspólnoty wszystkich
ochrzczonych. Ma służyć pomocą we wskazywaniu właściwej drogi w życiu zgodnym z wiarą chrystusową prowadząca
do zbawienia po śmierci. Salus animarum suprema lex.
5.
Instytucjonalny charakter Kościoła:
Instytucje są to zorganizowane systemy społeczne złożone z jednostek ludzkich zajmujących w systemie określoną
pozycję i wykonujących określone funkcje. Systemy są z reguły sprzężone dzięki normom, czyli regułom zachowania.
Teoria ekklezjologiczna (Ecclesia – Kościół) Hansa DOMBOIS’A
Według Domboisa egzystencja człowieka ma miejsce w instytucjach czyli trwałych i sformalizowanych związkach –
systemach relacji (odniesień).
Istnieją cztery podstawowe odniesienia człowieka i związane z nimi instytucje
1)
do Boga - instytucja: Kościół
2)
do innych ludzi – instytucja: państwo
3)
do człowieka przeciwnej płci – instytucja: małżeństwo
4)
do rzeczy – instytucja: własność
II. RODZAJE PRAWA KOŚCIELNEGO
1.
ze względu na zakres osobowy obowiązywania
 Prawo kościelne wspólne (ius canonicum universale)
 Prawo szczególne (ius canonicum speciale)
2.
ze względu na zakres terytorialny stosowania
 prawo powszechne (ius canonicum commune)
 prawo partykularne (ius canonicum particulare)
3. ze względu na formę
 Prawo kanoniczne pisane
 Prawo kanoniczne niepisane czyli zwyczajowe
3.
Ze względu na obrządek
 Prawo Kościoła łacińskiego (ius Ecclesiae Latinae)
 Prawo Kościołów wschodnich (ius Ecclesiarum Orientalium)
4.
Ze względu na czas powstania
 Prawo kanoniczne dawne (ius canonicum vetus) – źródło: Corpus Iuris Canonici lub Kodeks Prawa Kanonicznego
z 1917 r.
 Prawo kanoniczne obowiązujące (ius canonicum vigens) źródło: Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r.; Kodeks
Prawa Kanonicznego Kościołów Wschodnich z 1990 r.
5.
Ze względu na obowiązywalność:
 Prawo bezwzględnie obowiązujące (ius cogens) – normy prawa Bożego
 Prawo względnie obowiązujące (ius dispositivum) – obowiązuje pod warunkiem nie wydania norm
partykularnych lub innego rodzaju form derogacji danej normy (dyspensa, epikie)
6.
ze względu na przedmiot
 Prawo kanoniczne publiczne (ius canonicum publicum).
Nie weszła w życie Lex Ecclesiae Fundamentalis przygotowywana w latach 1965 - 1981 r.
 Prawo kanoniczne prywatne (ius canonicum privatum)
1
Materiały do wykładu prof. dr hab. Wacława Uruszczaka
7.
ze względu na źródło czyli pochodzenie norm prawa kanonicznego
 prawo Boże: naturalne, objawione, apostolskie
 prawo czysto kościelne, dawniej zwane „prawem ludzkim”
Prawo Boże naturalne – według definicji Ojca Mieczysława Krąpca – „ jest to partycypacja prawa boskiego w rozumnej
naturze człowieka”. Fundamentalną normą tego prawa jest zasada „czyń dobro”. Prawo naturalne nie dopuszcza żadnych
odstępstw, ulg czy dyspens. Jest fundamentem dla prawa ludzkiego.
Prawo Boże objawione – chodzi tutaj o normy prawa Bożego poznawalne dzięki objawieniu zwartemu w Piśmie świętym
czyli w Biblii lub przekazanego przez tradycję apostolską.
Prawo Boże apostolskie – zadaniem Kościoła jest promulgacja czyli przepowiadanie prawa Bożego.
Przepowiadane przez Kościół normy prawa Bożego to normy wyrażające wolę Bożą wprost lub tylko pośrednio.
Kanonizacja prawa Bożego – Vincenzo Del Giudice.
Niezmienność prawa Bożego:
Niezmienność prawa Bożego dotyczy jego treści. Forma może ulegać zmianom.
Dynamiczność poznania prawa Bożego
Prawo czysto kościelne (ius mere ecclesiasticum; ius canonicum humanum)
Chodzi o normy prawne ustanowione przez apostołów, a następnie przez ich następców czyli papieży i biskupów,
samodzielnie lub na soborach powszechnych lub synodach, a także o normy wytworzone na drodze zwyczaju
praktykowanego we wspólnotach wiernych.
8. Ze względu na podmiot, który daną normę ustanowił wyróżniamy:
1. Prawo apostolskie zwane też „prawem tradycyjnym”
2. Prawo ojców Kościoła i doktorów Kościoła
3. Prawo papieskie
4. Prawo soborowe
5. Prawo dykasterii Kurii Rzymskiej
6. Prawo konferencji episkopatów i ordynariuszy
7. Prawo synodalne
8. Prawo wewnętrzne instytutów zakonnych
9. Prawo wspólnot kościelnych zwyczajowe
10. Konkordaty
11. Prawo pomocnicze: Styl Kurii Rzymskiej, Orzecznictwo, Doktryna prawa.
Ad 3. Prawo papieskie
Akty prawotwórcze papieży stanowią podstawowe źródło prawa kanonicznego. Winny one bezwzględnie respektować
normy prawa Bożego.
Ze względu na treść i znaczenie prawne akty papieskie dzielą się na:
a) Konstytucje apostolskie (constitutiones apostolicae)
b) Motu proprio
c) Listy papieskie (litterae apostolicae)
d) Litterae decretales
e) adhortacje apostolskie
f) encykliki
Ze względu na formę akty prawne papieskie dzielą się na:
i. bulle
ii. breve
iii. Pisma apostolskie (Litterae, epistolae)
Ad 4. Prawo Kolegium Biskupów (soborowe)
W historii Kościoła odbyło się łącznie 21 soborów, z tego 8 w I-ym tysiącleciu na Wschodzie. Pierwszy sobór odbył się w
325 r. w Nicei, zwołany przez papieża św. Sylwestra I. Ostatni wielki sobór ekumeniczny odbył się w latach 1962 (11 X)
– 1965 (8 XII) w Watykanie. Znany jest jako Sobór Watykański II, zwołany przez papieża Jana XXIII (zm. 3 VI 1963) i
kontynuowany przez jego następcę Pawła VI.
Sobory powszechne wydają akty prawne dwojakiego rodzaju:
1) Konstytucje
2) Dekrety
Najbardziej znane konstytucje Soboru Watykańskiego II to np.

konstytucja Lumen gentium o Kościele (11 XI 1964)

konstytucja o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes (7 XII 1965)

konstytucja o objawieniu Dei verbum z 18 XI 1965.
Kolegium Biskupów działa także za pośrednictwem Synodu Biskupów.
Ad 5. Prawo dykasterii Kurii Rzymskiej
Kuria rzymska (Curia Romana) jest to zespół urzędów i instytucji skupionych wokół papieża, przy pomocy których
wykonuje on zwierzchnictwo nad Kościołem Powszechnym.
Dykasterie Kurii Rzymskiej: kongregacje, sekretariaty, trybunały, a także inne instytucje.
Konstytucja apostolska Jana Pawła II o Kurii rzymskiej Pastor bonus z 28 czerwca 1988 r.
Dykasterie Kurii Rzymskiej wydają akta prawne, tzw. dekrety.
Ad 9. Prawo zwyczajowe wspólnot wiernych
Zwyczaj jest źródłem prawa, ale pod pewnymi warunkami:
1) rozumna praktyka wspólnoty wiernych, co oznacza zgodność zwyczaju z prawem Bożym oraz dobrem wspólnym
Kościoła;
Kan. 24 § 1 Żaden zwyczaj przeciwny prawu Bożemu nie może uzyskać mocy prawa.
2) wspólnota zdolna do przyjęcia zwyczaju;
3) zamiar wspólnoty wprowadzenia prawa;
4) w odniesieniu do zwyczajów przeciwnych ustawom (contra legem) lub obok ustawy (prater legem) konieczne
jest zatwierdzenie prawodawcy lub zadawnienie zgodne z prawem kanonicznym.
Consuetudo est optima legum interpetatio.
Ad 10. Konkordaty
Konkordaty polskie:
Dawny: z 10 II 1925 r., zerwany przez władze komunistyczne 12 IX 1945 r.
Obowiązujący: z 28 lipca 1993 r., ratyfikowany 23 lutego 1998 r.
Konkordat jest źródłem prawa partykularnego kościelnego, jak tez zarazem źródłem prawa wyznaniowego.
Ad 11. Prawo pomocnicze: praktyka (tzw. stilu = styl) Kurii Rzymskiej, orzecznictwo, doktryna prawa.
Praktyka (styl) Kurii Rzymskiej jest to stały sposób rozstrzygania i załatwiania spraw w poszczególnych dykasteriach
Kurii Rzymskiej.
Orzecznictwo o znaczeniu prawnym to przede wszystkim orzeczenia Trybunału Roty Rzymskiej (decisiones Rota
Romanae)
Dekretystyka
Dekretalistyka
Współczesna kanonistyka
Natomiast KPK z 1983 r. daje możność odwoływania się do kanonistyki w celu wypełnienia ewentualnych luk w
ustawach.
KAN. 19. Jeśli w określonej sprawie brak wyraźnej ustawy, powszechnej lub partykularnej, albo prawa zwyczajowego,
sprawa - z wyjątkiem karnej - winna być rozstrzygnięta z uwzględnieniem ustaw wydanych w podobnych sprawach,
ogólnych zasad prawnych z zachowaniem słuszności kanonicznej, jurysprudencji, praktyki Kurii Rzymskiej oraz
powszechnej i stałej opinii uczonych.
Oficjalna interpretacja ustaw kościelnych:
„Papieska Rada Tekstów Prawnych” (Pontificium Consilium de Legum Textibus).
Ustawy kościelne
Definicja ustawy św. Tomasza z Akwinu:
Ustawa jest to rozrządzenie rozumu dla dobra wspólnego przez tego, komu powierzona została troska o spoleczność
Definitio legis, quae nihil est aliud, quam quaedam rationis ordinatio ad bonum commune, ab eo qui curam communitatis
habet, promulgata (Tomasz z Akwinu, Summa theologica I-II q.90, art.4)
Cechy (przymioty) wewnętrzne ustawy:
a)
Normatywność - ustawa to norma (zbiór norm) obowiązujących,
b)
rozumność ( ustawa to rozrządzenie rozumu),
c)
powszechność i stałość (trwałość).
Cechy zewnętrzne ustawy
d)
pochodzenie od właściwego ustawodawcy,
e)
promulgacja,
f)
przyjęcie ustawy przez społeczność, do której jest ona skierowana.
ad b) słuszność kanoniczna
dekretał Honoriusza III z 1218 r.:
We wszystkich sprawach, w których nie ma wyraźnej reguły prawa, posłużcie się słusznością, zawsze przychylając się na
stronę bardziej ludzką, zgodnie z tym czego wymagają osoby oraz mając na względzie okoliczności miejsca i czasu.
Do słuszności kanonicznej można się odwoływać tylko w razie interpretacji prawa oraz w sytuacji kuk w prawie.
Słuszność w zasadzie nie może być podstawą do uchylenia prawa.
Ad e) Promulgacja
Reguła Gracjana: Lex instituitur, cum promulgatur (Dekret Gracjana, dictum p.c.3, D.IV)
Acta Apostolicae Sedis (AAS)
Vacatio legis - zasadniczo 3 miesiące
Ad f) Ustawa kościelna winna być kierowana do społeczności zdolnej do jej przyjęcia.
Ustawa kościelna jest przede wszystkim rozrządzeniem wiary (ordinatio fidei).
W. Aymans: „Ustawa kościelna jest to przygotowana w odpowiedzi na potrzeby życia wspólnoty, wiążąca
(obowiązująca) powszechnie przepowiednia wiary, która została wydana przez kompetentną władzę dla określonego
kręgu osób i należycie została promulgowana”.
Rodzaje ustaw kościelnych:
1)
Lex universalis – czyli ustawa obowiązująca w kościele powszechnym, wydana przez papieża lub kolegium
biskupów (sobór powszechny),
2)
Lex particularis – czyli ustawa wydana dla kościoła partykularnego, obowiązująca tylko w odniesieniu do części
kościoła. Ustawodawcami są tutaj biskupi, synody partykularne, konferencje biskupów, a także Stolica Apostolska w
przypadku konkordatów.
Ustawy papieskie:
1)
„konstytucje apostolskie (Constitutiones Apostolicae) – wydawane zwykle w formie bulli
2)
Motu proprio (MP) w formie listu.
Zarówno jedne jak i drugie są równe pod względem swego znaczenia prawnego.
3)
responsa – są to rozstrzygnięcia kwestii powstałych na tle wykładni kościelnych ustaw.
Ustawy powszechne soborowe:
1)
dekrety i konstytucje
Ustawy partykularne:
1)
dekrety ogólne (decreta generalia) – wydawane przez synody partykularne, czy konferencje biskupów
2)
dekrety – wydawane przez synody diecezjalne i biskupów
Poza tym KPK rozróżnia akty prawne wydawane przez władzę wykonawczą
Są to:
1)
Dekrety ogólne ustawodawcze (decreta generalia)
2)
Dekrety ogólne wykonawcze (decreta generalia executoria)
3)
Instrukcje – Instructiones (Instructio)
Hierarchia norm prawa kościelnego oraz kontrola norm prawnych:
A.
Ius remonstrandi
B.
Rekurs przeciwko ustawie
C.
Supliki przeciwko ustawom
Ad A] Podstawę prawa do remonstracji stanowi także wymóg zgodności ustawy papieskiej ze zwyczajami danego kraju.
Zagadnienie to rozwiązywał już Gracjan w swym Dekrecie (D.IV, c.2).
Ad B] Rekurs (wystąpienie) przeciwko ustawie.
Rekurs przeciwko ustawie jest to uprawnienie, jakie przysługuje każdemu katolikowi, którego to dotyczy, do wystąpienia
przeciwko ustawie partykularnej lub dekretowi ogólnemu. Prawo to ustanowił papież Jan Paweł II w konstytucji Pastor
bonus w art.158.
ŹRÓDŁA POZNANIA PRAWA KOŚCIELNEGO
Prawo kościelne zawarte jest w zbiorach prawa, które stanowią źródło jego poznania (fontes iuris cognoscendi).
I. Corpus Iuris Canonici
Jest to źródło poznania prawa dawnego kościelnego (ius canonicum vetus). Jest to jego kodyfikacja, złożona z kilku
osobnych zbiorów, a mianowicie:
1) Dekret Gracjana (1140)
Cechy zbioru: prywatny, systematyczny, o cechach traktatu naukowego
Czas powstania: ok. 1120-1140
Autor: Gracjan, mnich – kameduła z Bolonii
Metoda: uzgadnianie kanonów (tzw. auctoritates) przez ich zestawianie i komentowanie w tzw. diktach Gracjana (dicta
Gratiani)
Druga nazwa dzieła: Concordia discordantium canonum („Uzgodnienie sprzecznych kanonów”).
Systematyka: 3 części wewnętrznie podzielonych na mniejsze jednostki.
Część I dzieliła się na dystynkcje (distinctiones) w liczbie 101, grupujących kanony oznaczone jako capitula.
Część II podzielona została na tzw. Causae w licznie 36, które następnie dzieliły się na kanony (capitula). W Causa 33
występuje tzw. traktat o pokucie (tractatus de poenitentia) składający się z 7 dystynkcji.
Część III zwana Tractatus de consecratione, wewnętrznie podzielona na 5 dystynkcji oraz kanony.
Zawartość: całość norm prawa kościelnego z I-go tysiąclecia (uchwały soborów powszechnych i synodów, ustawy
papieskie, fragmenty pism ojców i doktorów Kościoła, najwięcej św. Augustyna. Objęte Dekretem przepisy dotyczyły
takich problemów jak organizacja Kościoła, powoływanie na godności kościelne, majątki kościelne, sakramenty, w tym
też kapłaństwo i małżeństwo, dyscyplina kościelna (prawo karne zawarte głównie w traktacie o pokucie).
Badania naukowe: dekretystyka – glosy, summy, abreviationes
W XIII w. - Martinus Polonus (Margaretha Decreti)
Badania współczesne: Adam Vetulani
2) Dekretały Grzegorza IX (1234)
Dekretały były to listy papieskie stanowiące odpowiedź na konkretną kwestię prawną wnoszone do Stolicy
Apostolskiej przez niższe władze sądowe, w szczególności biskupów.
Pierwsze kodyfikacje dekretałów: Compilationes antiquae (4)
Dekretały Grzegorza IX:
Cechy zbioru prawa: urzędowy, systematyczny
Autor: Rajmund z Peñaforte
Czas powstania: 1234
Podstawa obowiązywania: bulla papieża Grzegorza IX Rex pacificus
Metoda: kazuistyczna, ujmowanie w zbiorze jedynie rozstrzygnięć prawnych (tzw. pars decisa); wydobywanie
zasad prawnych w formie rubryk
Systematyka: oparta na schemacie Bernarda z Pawii
układ 5 ksiąg, z których każda grupowala przepisy dotyczące kolejno następujących zagadnień:
Iudex – władza kościelna, jej powoływanie i kompetencje, źródła prawa
Iudicium – sądownictwo kościelne oraz proces
Clerus – prawo osobowe oraz rzeczowe, w tym sakramenty
Connubium – prawo małżeńskie
Crimen – prawo karne
3) Liber Sextus (1298)
Zbiór dekretałów z lat 1234 – 1297 oraz uchwał soboru w Lyonie z 1274 r. , promulgowany przez papieża
Bonifacego VIII.
W zakończeniu zamieszczono wykaz „reguł prawa” (regule iuris), opartych na regułach prawa rzymskiego z
Digestów Justyniana.
4) Klementyny (1317)
Zbiór dekretałów nie objęty wcześniejszymi zbiorami, wzbogacony o uchwały soboru w Vienne z 1311/1312 r. Został
przygotowany na polecenie papieża Klemensa V. Ogłosił go jednak dopiero jego następca – papież Jana XXII w 1317 r.
5) Ekstrawaganty Jana XXII z 1324 r.
6) Ekstrawaganty wspólne (Extravagantes communes).
Dwa ostatnie zbiory obejmowały tak zwane ekstrawaganty czyli dekretały papieskie nie ujęte we wcześniejszych
zbiorach urzędowych. Były to zbiory prywatne. Zostały one dołączone do poprzednich zbiorów przez pierwszego
wydawcę całości Corpus Iuris Canonici w postaci drukowanej – francuskiego prawnika Jean’a Chappuis w 1499
r.
W XVI w. na Soborze Trydenckim (1545-1563) powołano tzw. komisję do rewizji i poprawy Corpus Iuris canonici, tzw.
korektorów rzymskich (Correctores Romani). Przygotowała on urzędową redakcję Corpus Iuris Canonici, która została
zatwierdzona przez papieża Grzegorza XII 1 lipca 1580 r. (breve Quum pro munere). Dwa lata później w 1582 r. ukazało
się pierwsze urzędowe drukowane wydanie Corpus Iuris Canonici.
II. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1917 r.
Geneza: Sobór Watykański I (1870)
Papież Pius X (1903 – 1914) – Motu proprio Arduum sane munus z 19 III 1904
Kardynalska Komisja kodyfikacyjna – przewodniczący kardynał Pietro Gasparri
Komitet Konsultorów
Przebieg prac
Promulgacja kodeksu: papież Benedykt XV – bulla Providentissima Mater Ecclesiae z 27 maja 1917 r.
Wejście w życie 19 maja 1918 r.
Cechy zbioru: Kodeks Prawa Kanonicznego z 1917 r. stanowił urzędowy, systematyczny, ekskluzywny i kompletny zbiór
norm prawa kościelnego Kościoła Rzymsko-katolickiego (łacińskiego)
Systematyka i zawartość Składał się z 2414 kanonów, ujętych w 5 księgach. Ksiegi te obejmowały kolejno następującą
materię prawną:
i.
Normy generalne
ii.
Normy o osobach
iii.
Normy o rzeczach, w tym sakramenty
iv.
Proces kanoniczny
v.
Prawo karne
Metoda: porzucono metodę kazuistyczną na rzecz metody logiczno-deskryptywnej, jaka występuje w nowoczesnych
kodyfikacjach.
Stosunek do zwyczajów, praw partykularnych i indywidualnych
III. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r.
Geneza: Sobór Watykański II (1962 – 1965).
„aggiornamento”
Przebieg prac: Ustanowienie przez papieża Jana XXIII „Papieskiej Komisji do spraw Rewizji Kodeksu Prawa
Kanonicznego”, jako komisja kardynalska.
Powołanie Komisji kardynalskiej zatwierdził papież Paweł VI, wybrany 21 czerwca 1963 r.
Przewodniczący kardynałowie: Pietro Ciriaci (1962 – 1967)
Paolo Felici (1967 – 1982)
Rozaliusz Castillo Lara (1982-1983)
Sekretarz: ks. Giacoppo Violardo (1962 – 1965)
Ks. bp. Raymondo. Bidagor (1965 – 1975)
o. Rosalio Castillo Lara (1975 – 1983)
Ustanowienie „Kolegium Konsultorów” jako organu pomocniczego – 70 teologów i kanonistów.
Przebieg prac:
Konsultacje, schematy
Promulgacja: konstytucja apostolska papieża Jana Pawła II Sacrae disciplinae leges (Świętej karności prawa) z 25
stycznia 1983 r.
Wejście w życie: 27 listopada 1983 r.
Cechy zbioru: Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. stanowi urzędowy i systematyczny zbiór norm prawa kościelnego
Kościoła Rzymsko-katolickiego (łacińskiego); nie jest w pełni ekskluzywny, gdyż dopuszcza istnienie równoległych
źródeł prawa (leges speciales). Są nimi np. konstytucja apostolska Jana Pawła II Divinus Perfectionis Magister z 25 I
1983 r. o kanonizacji świętych, czy konstytucja apostolska Universi Dominici Gregis z 1996 r. o wakansie Stolicy
Apostolskiej i wyborze papieża.
Systematyka i zawartość Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. liczy 1752 kanony. Schemat ogólny jego treści
przestawia się następująco:
Księga I: Normy Ogólne
Księga II: Lud Boży
Cz. 1: Wierni
Cz. 2: Hierarchiczny ustrój Kościoła
Cz. 3: Instytuty życia konsekrowanego i stowarzyszenia życia apostolskiego
Księga III: Nauczycielskie zadania Kościoła
Księga IV: Uświęcające zadania Kościoła
Cz. 1: Sakramenty
Cz. 2: Pozostałe akty kultu Bożego
- pogrzeb; kult świętych, obrazów, relikwii
Cz. 3: Miejsca i czasy święte
Kościoły, święta
Księga V: Dobra doczesne Kościoła
Księga VI: Sankcje w Kościele
Księga VII: Procesy
Cz. 1: Postępowanie sądowe w ogólności;
Cz. 2: Proces sporny
Cz. 3: Niektóre procesy specjalne
- procesy małżeńskie
Cz. 4: Proces karny
Cz. 5: Sposób postępowania w rekursach administracyjnych oraz przy usuwaniu lub przenoszeniu proboszczów
IV. Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich z 1990 r.
Zbiór prawa kościelnego dla katolickich Kościołów wschodnich.
Promulgacja: konstytucja apostolska Sacri canones z 18 października 1990 r. Wejście w życie: 1 X 1991 r.
Kodeks liczy 1546 kanonów
ELASTYCZNOŚĆ PRAWA KOŚCIELNEGO
Elastyczność prawa kanonicznego to cecha a zarazem możliwość poszukiwania w każdym konkretnym rozstrzyganym
przypadku rozwiązania słusznego i sprawiedliwego. W prawie kościelnym litera przepisu ustawy ma znaczenie wtórne.
(Paolo Fedele (włoski kanonista) w pracy Lo spirito del diritto canonico (Padova 1962)
Gwarancje elastyczności prawa:
1) dispensa; 2) epikie ; 3) aequitas canonica.
DYSPENSA
KAN. 85. Dyspensa, czyli rozluźnienie prawa czysto kościelnego w poszczególnym wypadku, może zostać udzielona przez
tych, którzy posiadają władzę wykonawczą w granicach ich kompetencji, a także przez tych, którym wyraźnie lub
pośrednio przysługuje władza dyspensowania, bądź mocą samego prawa, bądź mocą zgodnej z prawem delegacji.
Dyspensowanie od prawa Bożego:
Dyspensowanie od normy prawa Bożego jest wiec możliwe w razie zaistnienia słusznej przyczyny, dla której na mocy
aktu wladzy stwierdza się nieobowiązywanie normy w konkretnym przypadku. Dyspensa nie uwalnia od prawa Bożego,
lecz ma na celu pomoc dla „odnalezienia się wobec prawa Bożego. Dyspensa ta dotyczy przypadku małżeństwa
zawartego a niedopełnionego.
EPIKIE
Epikie – jest to odpowiedzialne obejście ustawy.
AEQUITAS CANONICA - słuszność kanoniczna
KAN. 19. Jeśli w określonej sprawie brak wyraźnej ustawy, powszechnej lub partykularnej, albo prawa zwyczajowego,
sprawa - z wyjątkiem karnej - winna być rozstrzygnięta z uwzględnieniem ustaw wydanych w podobnych sprawach,
ogólnych zasad prawnych z zachowaniem słuszności kanonicznej, jurysprudencji, praktyki Kurii Rzymskiej oraz
powszechnej i stałej opinii uczonych.
KAN. 221. § 1. Wiernym przysługuje legalne dochodzenie i obrona przysługujących im w Kościele uprawnień na
właściwym forum kościelnym według przepisów prawa.
§ 2. Wierni, jeżeli zostali wezwani przed sąd przez kompetentną władzę, mają prawo, by byli sądzeni z zachowaniem
przepisów prawa, stosowanych ze słusznością.
FORUM ZEWNĘTRZNE – FORUM WEWNĘTRZNE
Prawo kanoniczne obowiązuje nie tylko zewnętrznie. Ono obowiązuje także w sumieniu. Z sumienia wynika obowiązek
posłuszeństwa temu prawu.
PRAWO KOŚCIELNE A PRAWO PAŃSTWOWE
Stosunek prawa kościelnego i prawa państwowego jest pochodną modelu stosunku Kościoła do państwa. Kształt tych
relacji objaśniają rozmaite teorie:
1) teoria skuteczności prawnej prawa kościelnego
2) teoria pozaprawnej natury prawa kościelnego
3) teoria statutowa
4) teoria recepcji prawa kościelnego do prawa państwowego
__________________________________________________________________________________________________

Podobne dokumenty