doświadczenia w obszarze technologii i praktyki

Komentarze

Transkrypt

doświadczenia w obszarze technologii i praktyki
INSPIRUJĄCE OPOWIEŚCI Z EKOWIOSEK: DOŚWIADCZENIA W OBSZARZE TECHNOLOGII I PRAKTYKI EKOLOGICZNEJ
W podręczniku tym przedstawiono wybrane twórcze rozwiązania ekologiczne, opisane przez mieszkańców ekowiosek, żyjących na obszarach
wokół regionu Morza Bałtyckiego. Prezentowane przykłady rozwiązań
odnoszą się do problemów planowania, budownictwa, zastosowań energetycznych, gospodarki odpadami i ściekami sanitarnymi, recyklingu,
kompostowania, produkcji żywności, transportu i komunikacji. Mamy
nadzieję, że tą drogą zainspirujemy ludzi życzliwych idei ekowiosek, a
także tych czytelników, którzy chcieliby dowiedzieć się czegoś więcej o
różnych możliwościach życia z respektem dla ekologii.
INSPIRUJĄCE OPOWIEŚCI Z EKOWIOSEK
DOŚWIADCZENIA W OBSZARZE
TECHNOLOGII I PRAKTYKI
EKOLOGICZNEJ
INSPIRUJĄCE OPOWIEŚCI Z EKOWIOSEK:
DOŚWIADCZENIA W
OBSZARZE TECHNOLOGII I
PRAKTYKI EKOLOGICZNEJ
Inspirujące opowieści z ekowiosek:
doświadczenia w obszarze technologii i praktyki ekologicznej
Redakcja: Ansa Palojärvi, Jarkko Pyysiäinen i Mia Saloranta
Tłumaczenie z języka angielskiego. Tytuł oryginalny publikacji: Inspiring stories from ecovillages: Experiences with ecological technologies and practices
Ilustracje: Steven Porter
Podręcznik jest również dostępny w językach: szwedzkim, fińskim, łotewskim, litewskim i
angielskim. Bezpłatny egzemplarz próbny można uzyskać na stronie internetowej:
www.balticecovillages.eu.
ISBN 978-609-8080-77-3
Wydrukowano na Litwie
2013
Part-financed by
the European
Union (ERDF)
2
SPIS TREŚCI
PRZEDMOWA............................................................................................................................ 5
WSTĘP....................................................................................................................................... 6
W poszukiwaniu bardziej zrównoważonego stylu życia....................................................... 6
Zrównoważone rozwiązania stosowane w ekowioskach nadbałtyckich.............................. 6
Przewodnik po podręczniku: zainspiruj się!......................................................................... 7
OPIS EKOWIOSEK...................................................................................................................... 8
Finlandia.............................................................................................................................. 8
Wspólnotowa Wieś Kangasala....................................................................................... 8
Ekowioska Keuruu.......................................................................................................... 8
Ekowioska Vihti.............................................................................................................. 9
Niemcy................................................................................................................................. 9
Społeczność ZEGG (Zentrum für experimentelle Gesellschafts-Gestaltung).................. 9
Łotwa................................................................................................................................. 10
Camphill Rozkalni......................................................................................................... 10
Ekowioska „Dziesmas” (Piosenki)................................................................................. 10
Ekowioska Zając i inne zwierzęta (Zakis un Citi Zveri).................................................. 11
Eko-społeczność Jaunpiebalga..................................................................................... 11
Litwa.................................................................................................................................. 12
Ekowioska niedaleko Vepriai........................................................................................ 12
Ekowioska Šventasodis................................................................................................. 12
Ekoosada Voskonys...................................................................................................... 13
Polska................................................................................................................................. 13
Lokalna Alternatywna Społeczność.............................................................................. 13
Rosja.................................................................................................................................. 14
Ekowioska Wielki Kamień............................................................................................. 14
Ekowioska Grishino...................................................................................................... 14
Ekowioska Nevoecoville............................................................................................... 15
Szwecja.............................................................................................................................. 15
Farma i ekowioska Charlottendal................................................................................. 15
Ekowioska Kampetorp.................................................................................................. 16
Permakulturowa ekowioska Suderbyn......................................................................... 16
PLANOWANIE I PROJEKTOWANIE TERENU EKOWIOSKI......................................................... 17
„Naszkicuj i dopasuj” – metoda planowania przestrzeni stosowana w ekowiosce,
planowanie eko-terenu...................................................................................................... 18
Planowanie ekowioski zgodnie z zasadami permakultury................................................. 20
BUDOWNICTWO..................................................................................................................... 24
Domy ze słomy................................................................................................................... 25
Domek rotunda z kostek słomianych................................................................................. 29
Domy kopuły – przykłady korzyści..................................................................................... 31
Podłoga z gliny................................................................................................................... 32
Zielony dach z mchu.......................................................................................................... 35
Tradycyjne malowanie naturalne....................................................................................... 37
Technologia modyfikacji: izolacja obwodowa ze szkła piankowego i włókien
celulozowych na ściany oraz dach..................................................................................... 39
Wykorzystywanie ekologicznych materiałów budowlanych.............................................. 41
Solarny prysznic ogrodowy................................................................................................ 43
Fińska sauna...................................................................................................................... 45
3
ENERGIA – ROZWIĄZANIA DLA GOSPODARSTW DOMOWYCH I CAŁYCH OSAD................... 47
System kominkowy o niskiej emisji magazynujący ciepło.................................................. 47
Życie bez elektryczności..................................................................................................... 51
System sieci energetycznej bez sieci wysokiego napięcia.................................................. 53
Produkowanie i sprzedawanie energii słonecznej do sieci energetycznej......................... 55
Efektywne ogrzewanie wody i domów, elektryczność z odnawialnych źródeł energii....... 57
ZARZĄDZANIE ŚCIEKAMI........................................................................................................ 60
Sztuczne bagno – system oczyszczania ścieków w ekowiosce........................................... 61
Naturalna biologiczna oczyszczalnia ścieków dla pojedynczego gospodarstwa
domowego......................................................................................................................... 61
Bagno i formy przepływu wody w zarządzaniu ściekami................................................... 66
TOALETY SUCHE...................................................................................................................... 69
Toalety suche wewnątrz pomieszczeń – popularny system na wsi.................................... 69
Pisuar biowęglowy............................................................................................................. 73
KOMPOSTOWANIE, RECYKLING i EKOLOGICZNE ZASTOSOWANIE........................................ 75
Zdrowa rekultywacja gleby................................................................................................ 75
Produkcja próchnicy za pomocą kompostu z wykorzystaniem dżdżownic......................... 78
Efektywne mikroorganizmy (EM) – mikrobiologiczne produkty potrzebne dla
zrównoważonego stylu życia.............................................................................................. 82
Sortowanie odpadów, recykling materiałów i „przestrzeń wymiany“............................... 83
Naturalne ekologiczne detergenty: ług robiony z popiołu................................................. 86
PRODUKCJA ŻYWNOŚCI.......................................................................................................... 89
Naturalne rolnictwo........................................................................................................... 90
Wczesna faza permakulturowego ogrodu leśnego............................................................ 91
Mulczowanie...................................................................................................................... 94
Uprawa ziemniaków pod sianem....................................................................................... 96
Przechowywanie i konserwowanie żywności..................................................................... 98
Ivan Chai – sfermentowana herbata ziołowa z dzikich wierzbownic
(Epilobium angustifolium).................................................................................................. 99
Mniszek – przepisy z zapomnianą, aczkolwiek bogatą w składniki
odżywcze rośliną łąkową.................................................................................................. 102
TRANSPORT I DOJAZD DO PRACY......................................................................................... 106
Wspólne przejazdy........................................................................................................... 106
PODSUMOWANIE: DWA PRZYKŁADY KOMPLEKSOWEGO
PROJEKTOWANIA EKOWIOSKI.............................................................................................. 111
Projektowanie zrównoważonego gospodarstwa domowego jednej rodziny................... 111
Ekologiczna koncepcja wioski wspólnotowej Kangasala.................................................. 115
KRAJOWE I REGIONALNE SIECI EKOWIOSEK W REGIONIE MORZA BAŁTYCKIEGO.............. 119
Sieci krajowe.................................................................................................................... 119
Sieci regionalne................................................................................................................ 119
4
PRZEDMOWA
Niniejsza publikacja, zatytułowana „Inspirujące historie z ekowiosek: eko-technologie i
praktyki”, jest jednym z trzech podręczników opartych na studiach przypadków, które stanowią
główny rezultat projektu „Ekowioski dla zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich”. Cel
projektu to wspieranie rozwoju idei ekowioski jako bardziej zrównoważonego sposobu życia ludzi
na terenach wiejskich w obszarze Morza Bałtyckiego. W projekcie udział wzięli partnerzy z Litwy
(lider projektu), Łotwy, Finlandii, Polski i Szwecji. Dodatkowo projekt zaangażował partnerów
stowarzyszonych z Białorusi, Finlandii, Niemiec, Rosji i Szwecji. Okres realizacji projektu przypadł
na lata 2010–2013.
Główne rezultaty projektu obejmują trzy podręczniki oparte na studiach przypadków z
ekowiosek leżących w regionie Morza Bałtyckiego. Niniejsze opracowanie przedstawia praktyki
eko-osadnictwa oraz technologie przyjazne środowisku. Dwa pozostałe podręczniki skupiają
się na procesie tworzenia ekowioski i jej zarządzaniu, jak również poruszają tematy biznesu
ekologicznego w społecznościach ekowioskowych. Kolejnymi kluczowymi efektami prac partnerów
projektu są: wirtualne narzędzie do oceny zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego
ekowiosek (patrz – http://www.balticecovillages.eu/pl/test-zrownowazonego-rozwoju);
platforma Ecovillage road w regionie Morza Bałtyckiego (patrz – http://www.ecovillageroad.eu/)
oraz rekomendacje dla polityków w zakresie właściwego rozwoju ekowiosek.
Wiele osób pracowało nad treścią zawartą na stronach niniejszego podręcznika. Projekt objął
duży i zróżnicowany obszar ekspertyzy ekologicznej, w tym badaczy, krajowe sieci ekowioskowe
i mieszkańców ekowiosek. Jako redaktorzy tego podręcznika wyrażamy naszą wdzięczność,
jednocześnie dziękując wszystkim mieszkańcom ekowiosek oraz ekspertom, którzy tak chętnie
dzielili się swoimi doświadczeniami w zakresie eko-technologii i praktyk zarówno jako autorzy
swoich historii, jak i informatorzy lub osoby udzielające wywiadu. Dziękujemy także autorom
studiów przypadków z krajów partnerskich, którzy mają swój wkład w przygotowaniu niniejszego
podręcznika.
Za treści studiów przypadków i historii zawartych w podręczniku odpowiedzialni są jedynie ich
autorzy. Treści te odzwierciedlają ich doświadczenia i opinie. Studia przypadków i historie nie służą
jako specyfikacje techniczne szczegółowo opisujące sposób instalowania lub stosowania danej
technologii czy praktyki. Są jedynie ilustracją i inspiracją. Dlatego też, mimo że autorzy zawartych
tu informacji wierzą, że są one rzetelne, nie ma gwarancji ich dokładności i doskonałości.
Wyrażamy swoją wdzięczność za finansowe wsparcie, jakie otrzymaliśmy z Unii Europejskiej
(Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego oraz Europejski Instrument Sąsiedztwa i Partnerstwa).
Jako projekt częściowo finansowany przez unijny „Program Regionu Morza Bałtyckiego 20072013” fundusze pobierane są z kilku źródeł. Oprócz głównego wkładu z Unii Europejskiej,
całkowity budżet pochodził również z różnych źródeł w krajach partnerów projektu, za co także
serdecznie dziękujemy.
Życzymy naszym Czytelnikom czerpania inspiracji z opisanych historii. Jeżeli chcieliby Państwo
uzyskać jeszcze więcej informacji, zapraszamy do odwiedzenia strony internetowej: www.
balticecovillages.eu.
Helsinki, wrzesień 2013 r.
Redaktorzy
5
WSTĘP
W poszukiwaniu bardziej zrównoważonego stylu życia
Na całym świecie jesteśmy świadkami różnych form wyczerpania. Natura jest wyczerpana, w
dużej mierze z powodu niezrównoważonych ludzkich nawyków związanych z konsumpcją zasobów
naturalnych, energii, żywności i ogólnie ze stylem życia. Człowiek i społeczeństwo doświadcza
wyczerpania nie tylko w postaci symptomów zauważalnych w środowisku naturalnym, ale również w
aspekcie społecznym, ekonomicznym i psychologicznym (czy też duchowym). Kłopoty często utożsamia
się z ludzką obojętnością i rosnącym dystansem do bezpośredniego, wielowarstwowego środowiska: do
natury, do drugiego człowieka, do kultury i wreszcie do siebie samego. Innymi słowy, używając języka
zrównoważonego rozwoju, stoimy przed wyzwaniem odzyskania równowagi pomiędzy ekologicznym,
społeczno-kulturalnym i ekonomicznym wymiarem zrównoważonego życia. W poszukiwaniu tej drogi
możemy uczyć się i czerpać korzyści z doświadczeń mieszkańców ekowiosek.
Ekowioski to społeczności, których celem jest połączenie trzech wymiarów zrównoważonego
rozwoju w holistyczny, ekologiczny sposób życia. Dążą one do zredukowania szkodliwych dla środowiska
praktyk i technologii ludzkich oraz do tworzenia rozwiązań, które by raczej umożliwiły i wspierały ekologię
(w szerokim tego słowa znaczeniu). Ekowioski funkcjonują poniekąd jako żyjące laboratoria badające
ekologiczne innowacje: rozwijają zrównoważone rozwiązania dotyczące na przykład budownictwa,
źródeł i zużycia energii, zarządzania śmieciami i oczyszczania ścieków, rolnictwa i produkcji żywności, jak
również redukcji transportu i konsumpcji.
Zrównoważone rozwiązania stosowane w
ekowioskach nadbałtyckich
Niniejszy podręcznik przedstawia przykłady najróżniejszych ekologicznych innowacji,
udokumentowane i zebrane z ekowiosek leżących nad Morzem Bałtyckim. Nie prezentuje (ani nawet nie
może prezentować) wyczerpującej czy też pełnej listy różnorodnych eko-technologii i eko-praktyk, jakie
stosuje się w tych ekowioskach. Intencją nie było również zebranie przykładów „najlepszych praktyk”,
które mogłyby funkcjonować jako „projekt” ustanowienia ekowioski. Zamiast tego, celem podręcznika
jest przedstawienie inspirującego wachlarza opisów eko-technologii i eko-praktyk oraz historii z życia
wziętych, opowiedzianych przez mieszkańców najróżniejszych ekowiosek – dużych i małych, starszych
i młodszych, o bardziej lub mniej sztywnych zasadach, ideologicznie połączonych lub nie, itd. itp. Idąc
tym tropem, przedstawione poniżej studia przypadków stanowią przegląd rozmaitych innowacji
ekologicznych stojących przed wyzwaniem, jakim jest zrównoważony rozwój. Chcielibyśmy, by stały się
źródłem inspiracji oraz tematem przemyśleń w poszukiwaniu bardziej zrównoważonego stylu życia.
Ekologia
Używanie słowa „ekologia” odwołuje się do holistycznego systemu, postrzeganego z kolei jako
harmonia interakcji i połączonych procesów pośród organizmów i ich środowisk, które razem pracują,
by utrzymać życie i „nadać układowy sens”. Jeden z pionierów ekologicznego myślenia, ekologiczny
antropolog Gregory Bateson, odwoływał się do „wzorów, które łączą” istoty żywe z procesami i
środowiskami (Bateson 1980). Jednak uczenie takich wzorów, które dałyby ekologiczny układowy „sens”
nie jest łatwym zadaniem, ponieważ: „(…) nie możesz nauczyć się tańczyć jedynie czytając książkę o
tańcu. Musisz ćwiczyć taniec i zdobywać doświadczenie, czego książka nie opisuje. To właśnie praktyka
pozwala ułożyć elementy tak, aby powstał wzór” (Bateson & Bateson 2005, s. 163).
Bibliografia:
Bateson, G. (1980). Mind and Nature. A Necessary Unity. New York: Bantam Books.
Bateson, G. & Bateson, M. C. (2005). Angels Fear. Towards an Epistemology of the Sacred. New Jersey: Hampton
Press (Published originally in 1987 by Macmillan).
6
Przewodnik po podręczniku: zainspiruj się!
Przedstawiony zbiór przykładów i historii związanych z technologiami i praktykami ma na celu
poruszenie kluczowych tematów i aspektów zrównoważonego stylu życia. Podręcznik obejmuje
następujące tematy:
•
•
•
•
•
•
•
•
Planowanie terenu ekowioski
Budownictwo
Źródła energii dla domostw i całych osad
Oczyszczanie ścieków
Suche toalety
Kompostowanie, recykling i ekologiczna konsumpcja
Produkcja żywności
Transport i przemieszczanie się
Wszystkie tematy są ważne dla osad ekologicznie zrównoważonych, szczególnie jeżeli osady
te dążą do maksymalnej samowystarczalności i perfekcji ekologicznie zrównoważonego systemu
(w tym na przykład minimalizacja obciążeń ekologicznych, jeśli chodzi o transport i potrzeby
przemieszczania się). Rozdziały i studia przypadków mogą być oczywiście czytane nie po kolei, w
zależności od zainteresowań Czytelnika.
Selekcja studiów przypadków została przeprowadzona w oparciu o doświadczenia praktyków,
czyli mieszkańców ekowiosek. Każdy z tych przypadków zaczerpnięty jest z prawdziwego życia,
a większość z kontekstu ekowioskowego czy też ekoosadniczego. Opisy ekowioskowe wraz ze
studiami przypadków pozwolą Czytelnikowi ukształtować sobie konkretny i – mamy nadzieję –
inspirujący obraz z jednej strony innowacji różnorodnych, wyjątkowych i kreatywnych, z drugiej
strony innowacji o cechach podobnych w różnych częściach regionu Morza Bałtyckiego.
Dokonując wyboru studiów przypadków szczególną uwagę zwróciliśmy na charakterystykę i
cechy regionu Morza Bałtyckiego w odniesieniu do m.in. klimatu, przyrody, zasobów naturalnych,
kultury, historii i infrastruktury. Na przykład ekologiczne budownictwo i źródła energii, jak
efektywne zasoby, ogrzewanie przyjazne środowisku, technologie izolacyjne mają znaczenie w
warunkach klimatycznych północnej Europy. Ponadto, wybraliśmy przykłady eko-technologii i
eko-praktyk zarówno na dużą, jak i na małą skalę. Rozwiązania na małą skalę mogą być stosowane
na użytek pojedynczego domostwa, a rozwiązania na dużą skalę mogą być stosowane na użytek
całej ekowioski. Na tej samej zasadzie włączyliśmy przykłady eko-technologii, które są łatwe do
zainstalowania i użytkowania (tzw. rozwiązania „low-tech”) oraz przykłady eko-technologii, które
są bardziej złożone i skomplikowane (również droższe) do zainstalowania i użytkowania (tzw.
rozwiązania „hi-tech”). Dlatego liczymy na to, że Czytelnicy znajdą tutaj inspirację do zaspokajania
różnych potrzeb, w zależności od sytuacji i miejsca, w którym żyją.
Podręcznik i „wyniesione nauki” adresowane są do ludzi, którzy zostali „zarażeni” środowiskiem
ekowioskowym i rozważają (lub już zdecydowali się) życie w takim miejscu. Jednakowoż niniejsza
publikacja została napisana w sposób, który nie implikuje żadnej dotychczasowej wiedzy
lub doświadczenia z pierwszej ręki. Mamy nadzieję, że podręcznik będzie funkcjonował w
szerszych kręgach jako źródło inspiracji dla wszystkich osób zainteresowanych poszukiwaniem
ekologicznych rozwiązań we własnych domach. Wiele praktyków ekowioskowych podkreśla:
zrównoważone życie wymaga praktyki, doświadczania i uczenia się poprzez działania! Poszukuj
inspiracji i odpowiednich rozwiązań zgodnych z Twoimi potrzebami! Badaj, eksperymentuj, a
kiedy wszystkie sprawy znajdą się na swoim miejscu – szerz ideę zrównoważonych rozwiązań i
praktyk!
7
OPIS EKOWIOSEK
Wszystkie inspirujące historie przedstawione w tym podręczniku pochodzą z ekowiosek
położonych w regionie Morza Bałtyckiego. Poniżej znajdą Państwo krótkie opisy tych ekowiosek.
Finlandia
Wspólnotowa Wieś Kangasala
Wspólnotowa Wieś Kangasala leży w gminie Kangasala, otoczona wiejskim krajobrazem, 4
km od centrum. Najbliższe duże miasto to Tampere, około 20 km drogi. Teren wsi wynajmowany
jest od gminy przez agencję nieruchomości, której wszystkie rodziny są udziałowcami. Agencja
ta wynajmuje też budynki udziałowcom. Teren obejmuje 1,9 ha ziemi budowlanej i 2 ha pól.
Na polach zakładane są ogrody warzywne, jak również funkcjonuje system oczyszczania ścieków
mieszkańców wsi.
Budowanie Kangasala rozpoczęło się w 1997 roku, ostatni dom mieszkalny został ukończony w
roku 2004. W ekowiosce znajduje się także jeden wspólny dom, który mieści cieplarnię oraz pokój
spotkań. Mieszkańcy tej ekowioski zgodzili się ze wszystkimi wytycznymi dotyczącymi budownictwa
zachowującego wysoki poziom ekologiczny. Na przykład wszystkie gospodarstwa domowe posiadają
suche toalety. Infrastruktura do użytku wspólnego oraz indywidualne domy budowane były głównie
przez mieszkańców, wśród których są architekci i profesjonalni budowniczy.
Obecnie w ekowiosce Kangasala mieszka 14 osób dorosłych i 18 dzieci. Wielu mieszkańców
pracuje w domu, we własnych warsztatach. Wspólna infrastruktura utrzymywana jest przez
wszystkich mieszkańców – prace sezonowe lub ustalony grafik prac. Oprócz priorytetów
ekologicznych, wspólne działania są dla mieszkańców źródłem radości i bezcenną wartością. Nie
organizują oni publicznych wydarzeń ani nie są aktywnymi uczestnikami sieci ekowioskowej. Chcą
natomiast stanowić żywy przykład wprowadzania zmian na rzecz zrównoważonego stylu życia
opartego na współpracy.
Kontakt: www.yhteiskyla.net/index_en.htm, [email protected]
Opowieści z Wspólnotowej Wsi Kangasala:
· utylizacja materiałów budowlanych otrzymanych z recyklingu;
· suche toalety wewnętrzne – system powszechny we wsi;
· koncepcja ekologiczna Wspólnotowej Wsi Kangasala.
Ekowioska Keuruu
Ekowioska Keuruu.
Zdjęcie: Pirta Ala.
8
Ekowioska Keuruu została utworzona w 1997 roku. W
styczniu 2013 roku stała się domem dla 31 osób w wieku
od 0 do 73 lat, w tym siedmioro dzieci poniżej 17 roku
życia. Keuruu leży około 280 km na północ od Helsinek,
a centrum gminy Keuruu zlokalizowane jest 8 km obok
i liczy sobie kilka tysięcy mieszkańców. Ekowioska
Keuruu stanowi wspólnotowy dom i organiczną farmę,
miejsce stworzone dla uczenia się i doświadczania
zrównoważonego stylu życia. Recykling, segregacja śmieci
i kompostowanie efektywnie funkcjonują w ekowiosce,
a 100% elektryczności i energii grzewczej pochodzi z
odnawialnych źródeł energii. Celem jest stworzenie
interesującej społeczności wiejskiej oraz możliwie
najbardziej samowystarczalnej gospodarki lokalnej.
Miejsce, w którym zlokalizowana jest Keuruu było kiedyś prywatnym gospodarstwem rolnym,
jednym z najstarszych w regionie. Od 1920 roku miejsce to ma inne zastosowanie, a od jakiegoś
czasu stanowi małe centrum dla „uciekinierów”. Ekowioska Keuruu obejmuje 53 ha ziemi,
z czego 25 ha ziemi rolnej i 17 ha lasów. Jest tu wiele rodzajów budynków w różnej kondycji,
wybudowanych w różnych latach (najstarszy ma ponad 150 lat, najmłodszy wybudowano w
latach 90-tych ubiegłego stulecia). W chwili obecnej są tu cztery budynki mieszkalne. Dla użytku
wspólnego jest tu wiele miejsc pod dachem oraz stołówka mieszcząca 100 osób. Domy mają
kilka mniejszych kuchni. Stowarzyszenie Ekowioski Keuruu jest w posiadaniu farmy i budynków,
spółdzielnia Ekowioski Keuruu prowadzi cały biznes. W 2009 roku GEN przeprowadził tu swoje
Europejskie Zgromadzenie Generalne.
Kontakt: www.keuruunekokyla.fi
Opowieści z ekowioski Keuruu:
· sortowanie odpadów, recykling materiałów i „pokój wymiany”.
Ekowioska Vihti
Ekowioska Vihti jest małą, świeżo założoną osadą, zlokalizowaną blisko miejscowości
Nummela, centrum gminy Vihti w południowej części Finlandii. Jest to osada zorientowana na
ekologię. Większość domów wybudowana została w sposób konwencjonalny, ale jest też teren,
na którym stoi pięć domów wybudowanych według zasad ekologicznych oraz dwa kolejne są w
planach. Pierwsi mieszkańcy części ekologicznej osady wprowadzili się tu w 2010 roku. Obecnie
mieszkają tu całe rodziny. Ponadto indywidualni seniorzy, aktywnie zaangażowani w projekt
ekowioski, planują wprowadzić się do ekowioski w najbliższej przyszłości.
„Kooperatywa Linnanniittu” jest grupą ochotniczą dla mieszkańców, którzy chcą pomagać
i uczestniczyć we wspólnych inicjatywach ekologicznych. Jednakże obecnie decyzje w sprawie
indywidualnych budów są podejmowane przez indywidualne rodziny. Spółdzielnia ekowioskowa
została założona w 2006 roku.
Kontakt: www.vihdinekokyla.fi
Opowieści z ekowioski Vihti:
· system kominkowy o niskiej emisji magazynujący ciepło.
Niemcy
Społeczność ZEGG (Zentrum für experimentelle Gesellschafts-Gestaltung)
Wspólnota powstała w 1978 roku. Jako społeczność ZEGG funkcjonuje od 1991 roku.
Ekowioska zlokalizowana jest niedaleko Berlina na obszarze 16 ha z 30 większymi i mniejszymi
budynkami. Budynki są głównie ceglane i liczą sobie od 50 do 100 lat. Na terenie ZEGG znajdują
się również: gliniane chaty, pokój medytacji, pub, studia artystyczne, warsztaty, dom gościnny,
dom dziecięcy i inne pomieszczenia służące np. do przeprowadzania seminariów.
Centrum życia i uczenia się obejmuje stu członków eksperymentujących w zakresie stylu życia
i pracy w społeczności. Członkowie są współwłaścicielami spółki kapitałowej, do której należy
teren ekowioski. Mieszkańcy ekowioski skupiają się na kwestiach społecznych, duchowych i
ekologicznych. Postrzegają samych siebie jako żywy eksperyment polegający na budowaniu
nowego i głęboko zrównoważonego stylu życia. Oprócz rozwijania ekologicznych technologii i
stylu życia, należy kreować nowe sposoby na życie, by wspierać wewnętrzny rozwój. ZEGG łączy
te dwa aspekty zmiany.
Społeczność pracuje razem w swoim dużym centrum seminaryjnym, by przekazywać
doświadczenie i wiedzę. Odnosi na tym polu sukcesy, organizując każdego roku w ZEGG cztery
9
duże festiwale, nawet dla 400 osób, kilka szkoleń i wiele seminariów. Daje możliwość przeżywania
nowych doświadczeń w zakresie miłości, życia wspólnotowego, komunikacji i kreatywności. Poza
tym wspólnota ZEGG proponuje gościom wspólną pracę i naukę ogrodnictwa, permakultury i
ulepszania gleby, dając tym samym możliwość doświadczenia „społeczności w akcji”.
ZEGG jest zwolennikiem ekologicznego stylu życia. Praktyczne przykłady obejmują CO² –
neutralne zasoby energii, doskonalenie gleby, zamknięty obieg wody z własną oczyszczalnią
ścieków oraz 2 ha ogród z owocami i warzywami prowadzony zgodnie ze standardami rolnictwa
organicznego. Gleba na terenie ekowioski zawiera skrystalizowany piach z bardzo cienką warstwą
próchnicy i mniej niż 600 mm opadów.
Kontakt: www.zegg.de, www.zegg-forum.org
Opowieści społeczności ZEGG:
· technologia modyfikacji: izolacja obwodowa ze szkła piankowego i włókien celulozowych na ściany oraz dach;
· efektywne ogrzewanie wody i domów, elektryczność z odnawialnych źródeł energii;
· sztuczne bagno – system oczyszczania ścieków w ekowiosce;
· zdrowa rekultywacja gleby.
Łotwa
Camphill Rozkalni
W 1999 roku rodzina Neimani wraz z przyjaciółmi
wróciła do Łotwy z norweskiej ekowioski w celu
rozpoczęcia przekształcania ich wsi Camphill Rozkalni w
społeczność opartą na rolnictwie. Wieś i gospodarstwo
położone są około 135 km od Rygi oraz 25 km od centrum
okręgu Valmiera (powiat Burtnieki, gmina Rencenu).
Rozkalni zapewnia dom dorosłym osobom
specjalnej troski z różnym stopniem upośledzenia
umysłowego, np. zespołem Downa. W tym kontekście
rolnictwo i rzemieślnictwo stają się działaniami
terapeutycznymi
dla
mieszkańców.
Pierwsi
Camphill Village Rozkalni.
Zdjęcie: Mia Saloranta.
mieszkańcy specjalnej troski przyjechali 17 maja
2000 roku. Dziś farma zapewnia dom dla 12 młodych
ludzi (do 26. roku życia) dotkniętych chorobą. W Rozkalni żyje ogólnie 20 osób, w tym dwóch
terapeutów społecznych, dwóch wolontariuszy, rehabilitant i dwóch pracowników zajmujących
się rolą.
Całkowity teren wspólnoty obejmuje 43 ha, z czego 40 to ziemia uprawna, a 3 to teren,
na którym stoją dwa domy rodzinne Rozkalni: pierwszy to świeżo wyremontowany dom dla
ośmiu osób, a drugi to nowo wybudowany dom dla jedenastu osób. Ten nowy budynek został
zbudowany z gliny, słomy i drewna. Główna działalność farmy obejmuje biodynamiczne rolnictwo
oraz hodowlę kur, kaczek, gęsi, kóz i krów.
Kontakt: www.camphillrozkalni.lv
Opowieści z Camphill Rozkalni:
· bagno i formy przepływu wody w zarządzaniu ściekami.
Ekowioska „Dziesmas” (Piosenki)
Wieś „Dziesmas” położona jest w gminie Indras, w okręgu krasławskim, niedaleko granicy z
Białorusią. Odległość do Rygi wynosi 300 km, a do centrum miasteczka Krasław 35 km.
10
Rozwój ekowioski zaczął się w 2007 roku kupnem 300 ha ziemi. Planowano podzielić cały teren
na działki o powierzchni 1,5 ha oraz dać możliwość wykupienia tych działek nowym mieszkańcom.
W 2011 roku sprzedano trzy działki. Jedna rodzina żyje w ekowiosce na stałe. Druga rodzina
pracuje przy budowie swojego domu i przygotowała sobie tymczasowe lokum na wspólnym
terenie ekowioski. Właściciele trzeciej działki rozpoczęli budowę sauny – z gliny i słomy. Te dwie
rodziny jedynie pomieszkują w ekowiosce w sezonie letnim.
W ekowiosce „Dziesmas” znajduje się dom wspólnotowy wyremontowany przez wszystkich
członków ekowioski. To tutaj odbywają się spotkania, wspólne działania, gotowanie itp. W czasie
lata członkowie ekowioski spędzają noce w namiotach rozłożonych dookoła domu wspólnotowego,
ale jest również możliwość spania w domu. Członkowie ekowioski wspólnie świętują urodziny,
imieniny, inne uroczystości, jak również organizują wspólne prace. W przyszłości planuje się
organizację obozów dla młodych matek z dziećmi.
Kontakt: Marks Leidmans – e-mail: [email protected]
Opowieści z ekowioski Dziesmas:
· projektowanie zrównoważonego gospodarstwa domowego jednej rodziny.
Ekowioska Zając i inne zwierzęta
Ekowioska Zając i inne zwierzęta położona jest w gminie Sece w okręgu Jaunjelgava, 111 km
od Rygi. W 2009 roku została zarejestrowana jako stowarzyszenie i jest partnerem stowarzyszenia
„The Green Order – House of Fairy Tales ‘Undine’” w miejscowości Jurmała. Celem ekowioski
Zając i inne zwierzęta jest chronić bajki, wartości etyczne, obyczaje narodowe, prowadzić zdrowy
styl życia, szanować życie, propagować uczciwą i kreatywną pracę dla kraju i ludzi. Ekowioska ta
obejmuje teren 65 ha, 13 ha to ziemia rolna, z której stopniowo wycięto gęsto rosnące krzaki.
Pozostała część ziemi to lasy, bagna i polany. Obecnie jest tam jedno gospodarstwo (założycieli
ekowioski) z domem mieszkalnym, cieplarnią i warsztatem ceramicznym. W najbliższej przyszłości
powstanie tu również centrum rzemieślnicze, a później budynek wspólnotowy oraz około 10
indywidualnych domostw. Nowe domy będą co prawda wybudowane przez nowych mieszkańców,
ale te nieruchomości pozostaną własnością stowarzyszenia. Dziś dwie rodziny żyją tu na stałe.
Stowarzyszenie ma również plany związane z ulepszaniem jakości terenu dla rolnictwa,
rybołówstwa i leśnictwa. Chce też zorganizować park natury w obrębie ekowioski.
Kontakt: Inguss Zalitis – e-mail: [email protected]
Opowieści z ekowioski Zając i inne zwierzęta:
· „naszkicuj i dopasuj” – metoda planowania przestrzeni stosowana w ekowiosce, planowanie eko-terenu.
Eko-społeczność Jaunpiebalga
Ta eko-społeczność obejmuje ludzi żyjących w rozproszeniu, a czynnikiem łączącym jest
pragnienie życia bliżej natury. Wspólnota posiada indywidualne domostwa zlokalizowane daleko
od siebie. Teren ekowioski to dwie gminy Zoseni i Jaunpiebalga, oddalone 140 km od Rygi i 60 km
od Cesis. Ekowioska, położona na wyżynie, charakteryzuje się malowniczym krajobrazem z rzeką
Gaują meandrującą przez 15 km i dzielącą gminy.
Najbardziej aktywni mieszkańcy terenu rozwijali eko-społeczność Jaunpiebalga, posiadającą
sześć odizolowanych domostw wiejskich, zlokalizowanych w dwóch gminach. Jej członkowie
to głównie przybysze z innych rejonów Łotwy, głównie „uciekinierzy” z miast. Niektórzy z
nich zaczęli już 20 lat temu rozwijać rolnictwo. Ludzie kupili gospodarstwa złożone ze starych
budynków mieszkalnych, rolnych oraz lasów. Budynki zostały wyremontowane, a życie ludzi
zorganizowane na cały rok z silnym naciskiem na integrację z lokalną społecznością oraz wspólne
działania. Członkowie eko-społeczności organizują wspólne spotkania, praktykują starą sztukę
rękodzielnictwa, organizują najróżniejsze wydarzenia na terenie gminy.
11
Charakterystyczne dla eko-społeczności Jaunpiebalga jest to, że mieszkańcy dzielą się i
wymieniają się dobrami, jedzeniem, rękodziełami, usługami, ideami i działaniami. Na przykład
mieszkańcy społeczności pomagali przy budowie domu – kopuły oraz zbudowali piec właścicielowi.
Entuzjaści eko-społeczności ustanowili szkołę środowiska, która zapewnia edukację domową
dla dzieci oraz uczenie się przez całe życie (lifelong education). W przyszłości planuje się ulokować
szkołę środowiska na terenie „Silini”, blisko domu – kopuły.
Kontakt: Alvis Zukovskis – e-mail: [email protected]
Opowieści eko-społeczności Jaunpiebalga:
· „naszkicuj i dopasuj” – metoda planowania przestrzeni stosowana w ekowiosce, planowanie eko-terenu;
· domy kopuły – przykłady korzyści;
· przechowywanie i konserwowanie żywności.
Litwa
Ekowioska niedaleko Vepriai
Jak dotąd nienazwana ekowioska zlokalizowana jest w regionie Ukmergė, niedaleko wsi
Vepriai, 20 km od miasta Ukmergė. W tym regionie mieszkańcy ekowioski stosują metody
naturalnego rolnictwa na swoich działkach od sześciu czy siedmiu lat. Eksperymentalne ogrody
kuchenne przeznaczone są do zaspokajania potrzeb mieszkańców oraz do dalszego rozwijania
zasad rolnictwa naturalnego. Dwa małe domki słomiane o wielkości około 20 m2 położone są we
wsi, która obejmuje 4 ha ziemi, lasów i dwóch stawów.
Ekowioska jest mała, zajmowana jedynie przez dwie młode rodziny, które są właścicielami
swoich domostw i żyją zgodnie z koncepcją siedlisk rodowych (Kin’s Domain). Niemal
wszyscy mieszkańcy mają wyższe wykształcenie w różnych dziedzinach, ale ich profesje nie
są wykorzystywane w życiu codziennym. Jeden z mieszkańców ekowioski zarabia pieniądze
organizując i prowadząc seminaria dotyczące naturalnego rolnictwa. Mieszkańcy wcześniej
żyli w miastach i przeprowadzili się na wieś w poszukiwaniu dobrego, radosnego, wolnego
i szczęśliwego życia. Odkąd ekowioska opiera się na indywidualnych gospodarstwach, istnieje
możliwość osiedlenia się tutaj kolejnych rodzin w niedalekiej przyszłości.
Kontakt: Laimis Žmuida– e-mail: [email protected]
Opowieści z ekowioski niedaleko Vepriai:
· zielony dach z mchu;
· rolnictwo naturalne.
Ekowioska Šventasodis
Ekowioska Šventasodis zaczęła rozwijać się niedawno. W lutym 2012 roku w rejonie trockim,
25 km od Wilna, zostało zakupionych 48 ha ziemi rolnej. Nazwa Šventasodis została nadana przez
samych mieszkańców, którzy przewidzieli miejsca dla 15 gospodarstw, każde po 1-5 ha. Stworzenie
Šventasodis zostało zainicjowane przez kilku mieszkańców ekowioski Krunai, którzy chcieli
wprowadzić bardziej rygorystyczne wymagania dot. życia ekologicznego – jednym z przykładów jest
brak dostępu do miejskiej linii wysokiego napięcia.
Obecnie pięć rodzin buduje aleje parkowe, sadzi drzewa owocowe oraz zakłada warzywniki.
Każda rodzina prowadzi własny biznes zgodnie ze swoimi finansowymi możliwościami. Większość
prac trwa podczas tzw. „pracującej pszczoły”: sesji zorganizowanej wspólnej pracy, podczas której
mieszkańcy pomagają sobie wzajemnie.
Ekowioska zrzesza ludzi w różnym wieku, o różnym poziomie edukacji, różnego wyznania i
doświadczeń. Została założona jako osada indywidualnych siedlisk rodowych (Kin’s Domain), gdzie
12
każda rodzina próbuje utrzymać swoją posesję jako samowystarczalny ekosystem, budować domy
z materiałów ekologicznych, produkować jedzenie na zasadach permakultury, chronić naturę i
przestrzegać rygorystycznych wymagań dot. życia ekologicznego.
Kontakt: Ingrida Žitkauskas (założycielka ekowioski Šventasodis) – e-mail: [email protected]
Opowieści z ekowioski Šventasodis:
· życie bez elektryczności.
Ekoosada Voskonys
Ekoosada Voskonys położona jest w regionie Wilna, niedaleko wsi Voskonys, 35 km od stolicy
Litwy. Trzy młode rodziny spędzają tu zimy, siedem rodzin obecnie mieszkających w Wilnie
wprowadza się tu na sezon letni, gdyż nie wybudowało jeszcze domów na zimę. Na tej ziemi
stoją 3 domy, 2 z nich zbudowane są ze słomy. Teren obejmuje 20 ha, każda rodzina zajmuje 1-2
ha. Prawie wszyscy mieszkańcy mają wyższe wykształcenie; większość z nich wcześniej mieszkała
w mieście, ale przeprowadziła się na wieś w poszukiwaniu lepszych warunków do życia. Osada
została założona w 2005 roku, kiedy to obecni mieszkańcy kupili ziemię, po czym podzielili ją
na mniejsze działki. Osada chętnie przyjmie kolejne rodziny, które są gotowe na życie zgodne z
rytmem natury oraz stworzenie własnego siedliska rodowego (Kin’s Domain).
Kontakt: Jonas Kačerauskas – e-mail: [email protected]
Opowieści z ekoosady Voskonys:
· domy słomiane.
Polska
Lokalna Alternatywna Społeczność
Lokalna Alternatywna Społeczność (L.A.S.), zlokalizowana niedaleko Lublina, została założona
w latach 80-tych XX wieku, a w 1996 roku stała się członkiem międzynarodowej organizacji Global
Ecovillage Network (GEN). L.A.S. nie jest ekowioską w ścisłym tego słowa znaczeniu. Jest raczej
artystyczną, ekologiczną federacją osadników, którzy uciekli z miast pragnąc żyć bliżej natury.
Latem dużo czasu spędzają na zewnątrz, zajmując się ogrodem, uprawą roślin i gromadzeniem
zapasów na zimę. Jesienią gromadzą drewno na opał. Zimą zaś spędzają więcej czasu przy
domowym ognisku. Życie w L.A.S. jest bardziej podporządkowane zmieniającym się porom
roku i rytmom natury – nie jest ono określane przez pośpiech i frustrację miejskiego stylu życia.
Koszty utrzymania i potrzebne na to środki są tam proporcjonalnie mniejsze niż w mieście, bo
przynajmniej część pożywienia produkują sami członkowie L.A.S.
Społeczność składa się z ponad 20 rodzin, żyjących na obszarze o promieniu ok. 20 km,
blisko Lasów Kozłowieckich, w powiecie lubartowskim, niedaleko Lublina. Rodziny społeczności
są przemieszane z miejscową ludnością w kilku wioskach na tym terenie. Nie mają specjalnie
wyznaczonego miejsca dla gości, a mimo to mogą doliczyć się ponad 100 osób odwiedzających
rocznie (gości z Polski i zagranicy). Goście mieszkają wówczas w prywatnych domach. Kilkaset
osób przyjeżdża na doroczny festiwal Dni Pokoju w Dąbrówce. Ludność lokalna chętnie włącza się
we wspólne działania, uczestnicząc w warsztatach i spotkaniach. Społeczność ma dobry kontakt
ze swoimi sąsiadami, który zwykle polega na wzajemnej pomocy i wymianie (np. nasion). Sąsiedzi
są również zapraszani do udziału w festiwalach, warsztatach, spotkaniach i innych inicjatywach
ekowioski. Na przykład stowarzyszenie „Dla Ziemi” organizuje spotkania dla ludności lokalnej
dotyczące problemów ekologicznych i ochrony środowiska w swoim bezpośrednim otoczeniu.
Ponadto prowadzi akcje edukacyjne, które podnoszą świadomość ekologiczną mieszkańców z
okolicznych miejscowości. Przyjeżdżają też goście i wolontariusze biorący udział w różnorodnych
13
warsztatach: podstaw ekologicznego budownictwa, permakultury, muzycznych, wyrobu
instrumentów, budowy prostych urządzeń pasywnego solarnego ogrzewania wody.
Kontakt: www.dlaziemi.org; http://permakultura.com.pl/
Opowieści Lokalnej Alternatywnej Społeczności:
· domek rotunda z kostek słomianych;
· solarny prysznic ogrodowy;
· naturalna biologiczna oczyszczalnia ścieków dla jednego gospodarstwa domowego.
Rosja
Ekowioska Wielki Kamień
Ekowioska otrzymała nazwę Wielki Kamień (Big
Stone) latem 2005 roku, ale jej historia rozpoczęła się już
w 1992 roku z inicjatywy rodziny Kuliasowów. Badacze
socjologii Antonina i Iwan postanowili zamieszkać na
wsi w odziedziczonym domu położonym w obwodzie
wołogrodzkim (90 km od miasta Wołogda). Zainspirowali
się ideą ekologicznego stylu życia. Od tamtego czasu
eksperymentują oni z organicznym rolnictwem i
pszczelarstwem, uprawiają zboże, warzywa i jagody.
Wielki Kamień jest próbą nowej koncepcji ekowioski,
rodzajem kroku przejścia z życia miejskiego do wiejskiego.
Tylko jedna rodzina mieszka w Wielkim Kamieniu na
stałe, około 20 osób przebywa tu sezonowo, bo kocha życie wiejskie, podziela idee środowiskowe
oraz regularnie bierze udział w seminariach. W Wielkim Kamieniu są bowiem prowadzone seminaria
– świętowanie przesilenia dnia z nocą oraz zrównania dnia z nocą w tradycyjnym stylu słowiańskim
z tańcami i śpiewami. Organizowane są tu również szkolenia z zakresu stosowania dzikich ziół.
Seminaria prowadzone są też w innych ekowioskach. Rodzina Kuliasowów prowadzi środowiskowe
i etnokulturowe badania dotyczące ekologicznego stylu życia w tradycyjnej kulturze rosyjskiej,
odrodzenia tradycyjnych praktyk i technologii używanych przez przodków na co dzień oraz promuje je
wśród mieszkańców ekowiosek, tradycyjnych wiosek, a nawet miast.
Ekowioska Grishino.
Zdjęcie: Ansa Palojärvi.
Kontakt: www.ecobs.ru
Opowieści z ekowioski Wielki Kamień:
· naturalne ekologiczne detergenty: ług robiony z popiołu.
Ekowioska Grishino Ekowioska Grishino została założona w 1993 roku przez grupę entuzjastów w starej wsi o tej
samej nazwie, położonej w północnej części obwodu leningradzkiego, w regionie Podporożje,
320 km od Petersburga. Najbliższe miasto to Podporożje. W ekowiosce na stałe mieszka około
5-6 rodzin. Przez wiele lat ekowioska funkcjonowała jako centrum seminaryjno-szkoleniowe.
Wiele seminariów i szkoleń z zakresu kultury, środowiska, samorozwoju i innych, a także festiwali,
uroczystości, warsztatów czy nieformalnych spotkań z „przyjaciółmi Grishino” przyczyniło się do
promowania idei ekowiosek i ekologicznego stylu życia na wsi. Ekowioska rozwinęła równolegle
swoją infrastrukturę dla uczestników seminariów i innych gości.
Grishino jest członkiem GEN-Europe od 2005 roku. W tym samym roku ekowioska rozpoczęła
tworzenie rosyjskiej sieci ekowiosek, najpierw o nieformalnym charakterze, a od 2011 roku
funkcjonującej jako organizacja pozarządowa. Grishino prowadzi duże prace mające na celu
ochronę okolicznych lasów przed ścinką. Ma swoją eko-etno ścieżkę, którą podąża. Mieszkańcy
14
ekowioski robią wszystko, by poznać i odrodzić kulturalne dziedzictwo swoich przodków, nauczyć
się rzemiosła i zasad drzewnej architektury, nauczyć się zachowywać równowagę ze środowiskiem
oraz poznawać sposoby wykorzystywania ziół. Większość mieszkańców uprawia organiczne
warzywa na swój użytek i częściowo dla uczestników seminariów.
Kontakt: www.grishino.org
Opowieści z ekowioski Grishino:
· uprawa ziemniaków pod sianem;
· Ivan Chai – sfermentowana herbata ziołowa z dzikich wierzbownic.
Ekowioska Nevoecoville
Ekowioska Nevoecoville została stworzona w „pierwszej fali” rosyjskich ekowiosek w czasach
pierestrojki w 1994 roku. Położona jest w Republice Karelii, 20 km od miasta Sortawała, blisko
granicy z Finlandią. Około 40 osób i 10 rodzin mieszka w Nevoecoville, w tym 23 dorosłych i 17
dzieci. Wśród tych osób tylko 17 mieszka w ekowiosce przez cały rok. Nevoecoville istnieje w
formie połączenia indywidualnych domostw. Życie wspólnotowe kształtuje się przez sąsiedztwo,
wspólne projekty i uroczystości. Ekowioska jest otwarta dla turystyki i ma ambitne plany rozwoju,
w tym stworzenia centrum edukacji i kulturalnej eko-turystyki. Wszystkie domy we wsi zostały
zbudowane przez właścicieli. Mieszkańcy mają tylko jeden dom wspólnotowy, w którym odbywają
się różne wydarzenia. Dwóch architektów mieszkających w Nevoecoville wybudowało małą kaplicę
chrześcijańską. Wiele domów w Nevoecoville pomalowanych jest naturalną farbą, którą opisaliśmy
w niniejszym podręczniku.
Kontakt: http://nevo-ecoville.narod.ru
Opowieści z ekowioski Nevoecoville:
· tradycyjne malowanie naturalne;
· produkcja próchnicy za pomocą wermikompostu (kompostu z wykorzystaniem dżdżownic).
Szwecja
Farma i ekowioska Charlottendal
Farma i ekowioska Charlottendal leży tuż za Järną, będącą małym miastem satelickim
Sztokholmu. Piętnaście lat temu 35 ha ziemi kupiła jedna z żyjących tu obecnie rodzin. Dziś
ekowioska obejmuje sześć mieszkań, jedno przedszkole oraz trzy mieszkania turystyczne. Stali
mieszkańcy wsi to 12 dorosłych i 3 dzieci, dorośli są w wieku 50+. Spółdzielnia mieszkaniowa
wybudowała cztery mieszkania w wiosce, jak również inne budynki wspólnego użytku (np. toaletę,
pralnię, saunę itd.). Ekologicznie „świadoma infrastruktura” wsi wspiera bardziej zrównoważony
styl życia swoich mieszkańców, ale wspólnota nie wprowadza żadnych konkretnych reguł
zachowania. Społeczna organizacja jest dość luźna, choć niektóre wspólne zadania rozdzielane
są między mieszkańców.
Mieszkańcy Charlottendal starają się zaangażować szersze grono ludzi w życie w ekowiosce
oraz różne działania – ekowioskowe przedszkole oraz często używany pokój seminaryjny to
dowody tych ambicji.
Kontakt: www.charlottendal.se/charlottendals-gard
Opowieści z farmy i ekowioski Charlottendal:
· produkowanie i sprzedawanie energii słonecznej do sieci energetycznej
15
Ekowioska Kampetorp
Ekowioska Kampetorp została założona około 15 lat temu przez grupę około 10 przyjaciół
z Gothenburga. Zajmuje 10 ha ziemi na zachodzie Szwecji, blisko Strömstad i granicy z
Norwegią. Dziś ekowioska posiada pięć dużych gospodarstw, kilka budynków wspólnotowych
i kilka tymczasowych przyczep. Teren należy do wspólnoty gospodarczej, która wynajmuje
ziemię swoim członkom. W ciągu tych wszystkich lat Kampetorp przeszła już sporą rotację
mieszkańców, którzy opuszczają to miejsce, głównie z powodu trudności w znalezieniu pracy w
regionie oddalonym od dużego miasta. Tylko kilku mieszkańców jest tu od początku istnienia wsi.
Kampetorp dąży do stworzenia społeczeństwa alternatywnego do mainstreamowego, bardziej
świadomego ekologicznie, próbuje też namawiać innych do podążania taką drogą. By żyć w
ekowiosce należy brać udział w spotkaniach oraz przepracować kilka weekendów w roku na rzecz
społeczności oraz konserwacji zabudowań wspólnotowych. Ostatnio jeden z członków założył
ogród permakulturowy, a kilka innych projektów czeka już na realizację. Odbywa się tu również
doroczny festiwal, który za każdym razem przyciąga setki osób.
Kontakt: http://kampetorp.se/
Opowieści z ekowioski Kampetorp:
· system solarnej sieci energetycznej bez sieci wysokiego napięcia.
Permakulturowa ekowioska Suderbyn
Ekowioska Suderbyn leży na wyspie Gotland
(największej wyspie szwedzkiej), 8 km od jej
największego miasta Visy liczącego około 30 000
mieszkańców. W 2008 roku jedna rodzina kupiła
gospodarstwo i ok. 5 ha ziemi. W ekowiosce
mieszczą się dwa stowarzyszenia: ekonomiczne
będące w posiadaniu nieruchomości oraz organizacja
pozarządowa reprezentująca na zewnątrz Suderbyn i
jej idee.
Celem Suderbyn jest permakulturowy sposób
myślenia w każdym działaniu, od kupna i planowania
domostwa do dbania o las i ogród w codziennej
praktyce. Od początku istnienia ekowioski populacja
powoli rosła, dziś mamy tu około 15 mieszkańców. Większość z nich to ludzie młodzi, około
połowa to Szwedzi, reszta pochodzi z innych krajów europejskich. Mamy wielu długoterminowych
wolontariuszy z Europejskiego Serwisu Wolontariuszy (EVS – European Voluntary Service) oraz 8
pracowników pracujących na część etatu przy różnych projektach międzynarodowych. Suderbyn
była silnie zaangażowana w odrodzenie Szwedzkiego Stowarzyszenia Ekowiosek (ERO – Swedish
Ecovillage Association), jest także aktywnym członkiem GEN-Europe. Aktualnie mieszkańcy
dążą do stworzenia na wyspie Gotland miejsca do życia i pracowania, z minimalną ingerencją
człowieka w naturę. Pragną być adwokatem zrównoważonego stylu życia – na poziomie krajowym
i międzynarodowym.
Permakulturowa ekowioska w Suderbyn.
Zdjęcie: Mia Saloranta.
Kontakt: www.suderbyn.se
Opowieści z permakulturowej ekowioski Suderbyn:
· planowanie Ekowioski zgodnie z zasadami permakultury;
· pisuar biowęglowy;
· mulczowanie;
· wspólne przejazdy (car-pooling).
16
PLANOWANIE I PROJEKTOWANIE TERENU EKOWIOSKI
Założenie nowej ekowioski często zaczyna się wspólnym planowaniem przestrzennym. Jak
należy zaplanować zagospodarowanie terenu, zależy między innymi od jego jakości – jak bardzo
„wrażliwa” jest otaczająca przyroda i krajobraz, jak wiele budynków i infrastruktury potrzeba oraz
jakie są formalne przepisy dotyczące planowania przestrzennego w regionie. Przyszli mieszkańcy
powinni wspólnie rozplanować swoją ekowioskę oraz jednocześnie skorzystać z pomocy ekspertów.
Podczas planowania terenu ekowioski należy wziąć pod uwagę wiele spraw, jeśli celem jest
harmonia z naturą oraz najlepsze dla człowieka środowisko do życia. Zaczynając od warunków
naturalnych, ważne jest zbadanie topografii, gleby, fauny, wody gruntowej i powierzchniowej,
miejsc słonecznych i cienistych, jak również wiatrów w danym terenie.
Później niezbędne jest ustalenie, co nowego musi być zbudowane, a które z istniejących
struktur można by jeszcze wykorzystać. Ważne jest, by zaplanować także drogi i ścieżki, miejsce
pobierania czystej wody, jak i gdzie oczyszczać ścieki, miejsca wspólnej infrastruktury (np.
cieplarnia lub elektrownia), miejsca na ogrody, ziemię rolną, hodowlę zwierząt domowych itd.
Celem planowania jest stworzenie otoczenia, w którym ludzie będą prowadzić szczęśliwe
życie oraz gdzie budynki i miejsca upraw będą zlokalizowane w sposób współgrający z warunkami
przyrody, z minimalną szkodą dla terenu i natury.
Do powyższych zasad planowania obszaru ekowioski dodaje się czasami reguły permakultury,
których popularność wciąż rośnie. W niektórych miejscach zastosowano inne zasady lokalizacji
budynków, na przykład linie energetyczne Ziemi. W tak zwanych siedliskach rodowych (Kin’s
Domains), osadach budowanych zgodnie z ideami książki Anastasia, każde samowystarczalne
domostwo ma ziemię o obszarze 1 ha.
Ogólnie rzecz biorąc – fizyczne struktury ekowiosek różnią się między sobą dość mocno.
Na przykład w zależności od tego jak powstała ekowioska, jaki jest rodzaj własności ziemi, czy
infrastruktura jest scentralizowana czy też nie, czy mieszkańcy mieszkają blisko siebie czy daleko,
czy społeczność dąży do produkcji własnej żywności itd. Duże społeczności mogą składać się z
mniejszych jednostek, które mają własne charaktery.
Wspólne wprowadzanie procesu planowania jest kluczową częścią ustanawiania nowej
społeczności. Angażuje jej członków w czynny udział w projekcie. Gdy plan jest na papierze, łatwiej jest
aplikować o formalne pozwolenia i mieć jasne wytyczne w zakresie rozwijania ekowioski w przyszłości.
17
„Naszkicuj i dopasuj” – metoda planowania przestrzeni
stosowana w ekowiosce, planowanie eko-terenu
Ekowioska Zając i inne zwierzęta (Zakis un Citi Zveri) i Jaunpiebalga na Łotwie
Łotewskie ekowioski są głównie na etapie
planowania lub rozwoju, co oznacza, że ich założyciele
muszą podejmować wiele ważnych decyzji dotyczących
rozwijania swoich osad oraz celów działań, społecznej
i ekonomicznej żywotności, kierunków rozwoju terenu
i środowiska, stylu życia, lokalizacji i infrastruktury,
źródeł dochodów, zasad zarządzania ziemią i
budynkami itd.
Rozwijające się ekowioski można podzielić na
dwa rodzaje. Pierwszy, to ekowioski, które są lub
będą rozwijać się na małym obszarze, tak jak gęsto
Ekospołeczna grupa robocza dla samowystarczalnego
rozwoju ekoregionu Jaunpiebalga.
zaludnione wioski na dużym obszarze. Drugi typ to
Zdjęcie: Lasma Grišāne.
ekowioski, które są lub będą rozwijać się jako „eko
tereny” łączące kilka gospodarstw/ domostw zlokalizowanych osobno na dużym terenie gminy,
a nawet regionu. Drugi typ może również obejmować wioski jako ważną część eko terenu, np.
usługodawcę, rynek, centrum kulturalne, edukacyjne itp.
W celu poznania ekonomicznej i społecznej żywotności oraz zaplanowania działań mieszkańców
podczas późniejszego rozwijania eko terenu i ekowioski, wykorzystano metodę „naszkicuj i
dopasuj”, w obu typach łotewskiej ekowioski. Jest to metoda intensywnego planowania źródeł
terenu oraz rozwijania kierunków/ wydarzeń/ projektów/ zadań i funkcji realizowanych razem z
mieszkańcami tego obszaru. Autorami tej metody są wiodący specjaliści Government Service for
Land and Water Management of the Netherlands, którzy założyli Akademię Naszkicuj i Dopasuj
(Sketch and Match Academy).
Charakterystyka metody planowania „Naszkicuj i Dopasuj”
Zastosowanie tej metody miało miejsce najpierw w ekowiosce „Zając i inne zwierzęta”, która
należy do ekowiosek o małym obszarze, a następnie w ekowiosce Jaunpiebalga o dużym obszarze
(tzw. eko teren).
Praca w ekowiosce „Zając i inne zwierzęta”
Praca z mieszkańcami ekowioski trwała w ciągu jednodniowej wizyty
1. W pierwszej części dnia mieszkańcy ekowioski razem z ekspertami metody przedstawili
swoje potrzeby, możliwości, indywidualne umiejętności, dostępne zasoby, wizje
przyszłości, historię używania małych obszarów, współpracę z sąsiadami, zarządzanie itp.
2. W wyniku w/w dyskusji wymieniono mocne strony ekowioski. Na przykład: ta ekowioska
może sama sobie zapewnić produkty rolne, ma doświadczenie w budowaniu domówkopuł, posiada materiały drewniane do budowy domów i na inne potrzeby, jak ogrodzenia,
ogrzewanie, meble itd., posiada glinę na ceramikę i również do budów, posiada pomysły
na aktywności dla dzieci – rysowanie i naukę lepienia z gliny.
3. Następnie mieszkańcy ekowioski pokazali na mapie obszaru lokalizacje nazwanych miejsc
i obiektów.
18
4. Przyszedł czas na wizualną inspekcję terenu, na wizytację wszystkich lokalizacji i dyskusję
na temat możliwości i sposobów wdrożenia planów w życie.
5. Po wizualnej inspekcji terenu, stworzono listę opcji dla tej ekowioski. Na przykład,
rozwijanie naturalnych farm we współpracy z Nature Foundation i samorządem (hodowla
zwierząt + uprawa produktów rolnych + rozwój dróg/ścieżek/ogrodów + obserwacja
dzikich zwierząt (woda/las) + rybołówstwo + itp.); platformy pozwalające na obserwację
zwierząt błotnych.
6. Wyniki całodziennych prac zostały podsumowane i wizualizowane na szkicach (mogły
być też mapy) i zdjęciach, wskazując przyszłe kierunki rozwoju ekowioski „Zając i inne
zwierzęta”.
Na zakończenie wspólnych prac nad planowaniem rozwoju ekowioski, wszystkie materiały,
łącznie ze szkicami, zostały przekazane mieszkańcom ekowioski do dalszych prac związanych z
implementacją i uzupełnianiem idei, rozwojem projektu w nadchodzących latach.
Praca w ekowiosce Jaunpiebalga – eko teren
W Jaunpiebalga praca z zastosowaniem metody „naszkicuj i dopasuj” zajęła cały dzień
w podobny sposób jak w ekowiosce „Zając i inne zwierzęta”. Aktywiści ekowioskowi zaprosili
głównych posiadaczy ziemi, pracodawców i przedstawicieli samorządu. Ludzi przydzielono do
grup roboczych, by przedyskutować potencjalne opcje rozwoju i potrzeb terenu, jak również
ekologiczne działania. Główny nacisk został położony na współpracę i określanie wspólnych
idei/ projektów rozwoju całego terenu. Kluczową zasadą było to, że „eko” można rozwijać wraz z
rozwojem całego otoczenia oraz jeśli wszyscy mieszkańcy wezmą udział w tych pracach.
W czasie całego procesu pracy, grupy robocze zidentyfikowały pozytywne i negatywne kwestie
swoich terenów, lokalizując je na mapach. Następnie mieszkańcy przedstawili swoje pomysły i
wizje idealnej sytuacji na terenie, dochodząc do wspólnego wniosku, że ekowioska powinna być
ekonomicznie, społecznie i kulturowo samowystarczalna. Eko teren powinien być identyfikowany
jako eko region ze wszystkimi swoimi eko produktami, eko usługami i eko środowiskiem w skali
całego kraju.
Pod koniec prac związanych z planowaniem rozwoju eko regionu, wszystkie materiały, w tym
mapy i szkice, zostały przekazane zarządowi eko terenu celem dalszych prac nad wprowadzaniem i
uzupełnianiem pomysłów, rozwijaniem projektu oraz nad nowymi inwestycjami w nadchodzących
latach. Posługując się listą zadań opracowaną w grupie roboczej, uczestnicy wzięli aktywny
udział w poszukiwaniu funduszy, by wprowadzić w życie idee projektu wymagające większego
finansowania. Projekt wspierany jest głównie przez Łotewski Program Rozwoju Obszarów
Wiejskich (Latvian Rural Development Program) współfinansowany przez Unię Europejską
(głównie inicjatywa LEADER). Wspierane są głównie idee dotyczące rozwoju podobnych miejsc,
zapewnia się środki finansowe na zarządzanie projektami NGO. Oto niektóre przykłady zadań
sformułowanych w grupach roboczych:
1. stworzenie współpracującej społeczności zajmującej się rolnictwem biologicznym oraz
uprawą lokalnych produktów rolnych, chłodniami, piecami i cateringiem (kuchnia) w
jednym ze starych budynków (renowacja i przenośny sprzęt do wymienionych działalności),
2. zarządzanie produktami biologicznymi/ eko w istniejących sklepach lokalnych,
3. prowadzenie wykładów/ seminariów/ pokazów na temat „projektowanie krajobrazu”,
4. tworzenie gniazd bocianich/ domków dla ptaków, dróg/ szos prowadzących do
Jaunpiebalga, itp.
19
Doświadczenia
Informacja zwrotna uzyskana od zaangażowanych osób przedstawia bardzo pozytywne
reakcje na zastosowaną metodę i osiągnięte rezultaty. Szczególnie pozytywnie nastawieni byli
mieszkańcy eko terenu Jaunpiebalga. W krótkim czasie, około 4 godzin, zyskali nowe spojrzenie
na teren, a także myślenie w sposób ekologiczny jako kierunek rozwoju na zasadzie współpracy
całej społeczności. Ludzie doszli do wspólnych wniosków w kwestii istniejących problemów,
niezbędnych zmian, listy projektów oraz zasad współpracy. Potencjalne rezultaty można by
osiągnąć w ciągu kolejnych 3 lat, gdy już cześć idei wejdzie w życie i ludzie będą w stanie ocenić
przydatność zastosowanej metody.
Najlepszym podsumowaniem zrobionym przez grupę roboczą było to, że proces pracy
nie pozwolił na dominację osób wyższych rangą, jak na przykład kadra zarządu gminy czy też
menedżerowie NGO. Metoda sprawiła, że wszyscy znaleźli się na tej samej pozycji z tymi samymi
prawami w otwartej dyskusji. Wszystkie zaangażowane osoby odkryły, że nie miały pojęcia o tak
wielu możliwościach rozwoju własnego terenu. Szczególnie zaskoczona była kadra zarządu gminy
mająca wiele pomysłów i zapisująca zadania wraz z terminami ich wykonania dla rozwoju terenu
i użytku idei na rzecz lepszego życia całej gminy.
Autor: Daina Saktiņa
Dalsze informacje:
· Więcej informacji o wynikach metody na stronie: www.lvan.lv.
· Konsultacje na temat zastosowania metody „naszkicuj i dopasuj” – dr Daina Saktiņa, Latvian State
Institute of Agrarian Economics, e-mail: [email protected]
Planowanie ekowioski zgodnie z zasadami
permakultury
Permakulturowa Ekowioska Suderbyn, Szwecja
Permakultura jest gałęzią środowiskowego planowania, która poprzez podejście holistyczne
pozwala projektować systemy dla rolnictwa i osad ludzkich. W Suderbyn w procesie planowania
zastosowano całkowicie podejście permakulturowe. Najpierw zrobiono roczne badanie terenu,
aby poznać jego naturalne cechy we wszystkich sezonach. Następnie przeprowadzono analizę
pod kątem podziału terenu na działki permakulturowe, w zależności od odległości od domu oraz
rodzaju gleby i bioróżnorodności. W oparciu o te analizy sporządzono mapę wizji z zaznaczeniem
wszystkich cech.
Planowanie Permakulturowej Ekowioski Suderbyn
Zgodnie z zasadami permakultury, przed podjęciem znaczących decyzji i rozpoczęciem
realizacji jakiejkolwiek działalności, należy dogłębnie przeanalizować teren. Teren Suderbyn został
zakupiony latem 2008 roku z zamiarem stworzenia ekowioski inspirowanej permakulturą. Decyzja
o zakupie wybranej ziemi została nakreślona permakulturowym systemem myślenia, w którym
bierze się pod uwagę kilka aspektów, w tym dostęp do szkoły i pracy. 5 ha ziemi zlokalizowanych
jest w terenie rolnym, 8 km od Visy, największego miasta na wyspie Gotland. Ważnym czynnikiem
przy podejmowaniu decyzji była możliwość dojazdu do Visy na rowerze, ponieważ to w znaczący
sposób ogranicza korzystanie z samochodu. Teren bogaty jest w wiatr, słońce, żyzną glebę i
pastwiska. Wietrzne warunki są zarówno problemem, jak i zaletą. Generalnie teren został uznany
za odpowiedni na założenie i rozwijanie ekowioski. W związku z brakiem lasu, wydzierżawiono 5
ha działki w sąsiedztwie, by uzyskać dostęp do drewna.
Po zakupie terenu, jeszcze bardziej przeanalizowano jego atrybuty. W ciągu pierwszego roku
dokładnie zbadano wiatr (kierunki, siłę, temperaturę itd.), wodę (źródło wody w zależności od
20
pory roku, ruchu wód itd.), życie dzikich
zwierząt (jakie zwierzęta, liczebność,
zachowania, siedliska itd.), glebę (jakość,
głębokość itd.). Dawne mapy terenu
wskazujące jakość gleby i strukturę osady
zostały również dodane.
Po lepszym zrozumieniu fluktuacji
środowiskowych oraz cech terenu,
kolejnym krokiem było przeprowadzenie
analizy pod kątem podziału terenu na
działki/ strefy/ sektory. Korzystając z
analizy stref i sektorów dzieli się teren
na sektory wychodzące z domów.
Następnie identyfikuje się strefy w
oparciu o topografię, jakość gleby i inne
cechy środowiska oraz budynków. Jest to
interaktywny proces, w którym sektory i
strefy najczęściej muszą być
kilkakrotnie
wyznaczane,
aby
pasowały do naturalnych cech otoczenia.
Na mapie sektorów i stref Suderbyn
trzy obszary zaznaczone są jako: 0A,
0B i 0C. Obszar „A” jest zaplanowanym
terenem ekowioski nadal pokrytym
trawą, kwiatami i drzewami na niemal
„bezglebowej” warstwie wapiennej, na
którym planuje się budowę domów.
Obszar „B” jest to duża farma z 1834
roku, zaś „C” to duża stodoła, również
stojąca tu od dawna. Cyfrą „1” oznacza
Mapa wizji oparta na analizie stref i sektorów. Ogrody są
ulokowane w sąsiedztwie domostwa, zaś ogrody leśne w pobliżu
planowanej ekowioski. Zaznaczono również wodopoje dla
zwierząt i inne nawodnienia.
Źródło: ekowioska Suderbyn, sporządzone przez Roberta Hall’a.
Mapa analizy rezultatów stref i sektorów dzieląca obszar na różne działalności w
zależności od charakterystyki, od strefy 0 do 5.
Źródło: ekowioska Suderbyn, sporządzone przez Roberta Hall’a.
się strefy bardzo łatwo dostępne z terenów
zasiedlonych i często używane w ciągu dnia. Na
mapie strefa 1 obejmuje ścieżki pomiędzy obszarami
zamieszkanymi i drogami a ogrodami kuchennymi,
które wymagają sporo opieki. „2” to obszary prawie
tak samo dostępne jak strefa „1”, ale gdzie planuje
się mniejszą działalność. Na mapie „2” wskazuje
tereny pastwisk, stawów i miejsc rekreacyjnych. Dziś
obszary strefy „2” używane są również do hodowli
zwierząt, które wymagają codziennej opieki. „3”
to strefy mniej dostępne, ale również położone
blisko obszaru zasiedlonego. Tereny te są tam,
gdzie są uprawiane żniwa. W przypadku Suderbyn
strefy te są w miejscu, w którym zaplanowano i
stworzono ogród leśny. „4” wskazuje tereny mniej
dostępne i mniej korzystne dla produkcji żywności.
Są one w dużej mierze dzikie i jedynie częściowo
zagospodarowane. Na mapie „4N” ma dość słabe
warunki glebowe, przylega do głównej drogi i jest
najbardziej wietrznym miejscem w Suderbyn.
Dlatego też zaplanowano tu produkcję energii
21
wiatrowej. W osadzie permakulturowej przynajmniej jeden obszar powinien być dziki i wolny
od ludzkiej „ręki”. W analizie stref i sektorów takie miejsca oznaczamy „5”. Nie koniecznie muszą
to być tereny odległe, ale powinny być odpowiednie na medytacje, łączenie się z naturą oraz
uczenie się ekosystemu.
Następnie, w oparciu o wyniki analizy stref i sektorów, w styczniu 2009 roku stworzyliśmy mapę
obrazującą przyszłą ekowioskę. Widać na niej, że wymarzona ekowioska jest punktem skupiającym
działalność ludzką. Jest ściśle osadzona w ogrodach warzywnych wraz z odchodzącymi od niego
ścieżkami. Przyszła ekowioska jest jeszcze na etapie planów, lecz nadal intencją jest zbudowanie
jej zgodnie z mapą. Tymczasem, wszyscy mieszkańcy żyją na terenie północno-zachodnim, jak
wskazuje mapa. Stawy i ścianki w kształcie podkowy, które stanowią ramy ogrodów leśnych,
zostały zbudowane późną wiosną 2009, prawie rok od zakupu terenu. Małe koła na mapie to
zielone domy – kopuły. Dziś wioska posiada jeden z nich, zlokalizowany obok najdalej na północ
wysuniętego punktu na mapie.
Wartości permakultury:
• Dbanie o Ziemię
• Dbanie o ludzi
• Zwrot nadwyżek
Zasady projektowania permakulturowego:
• Obserwacja i interakcja
• Złap i magazynuj energię
• Zyskuj plony
• Stosuj autoregulację i akceptuj informację zwrotną
• Używaj i doceniaj odnawialne zasoby i usługi
• Nie produkuj śmieci
• Projektuj od ogółu do szczegółu
• Integruj, nie segreguj
• Używaj małych i powolnych rozwiązań
• Korzystaj z różnorodności wartości
• Doceniaj to, co na marginesie
• Kreatywnie wykorzystuj i reaguj na zmiany
Kontekst historyczny Suderbyn
Osobą udzielającą wywiadu jest Robert Hall, jeden z założycieli Suderbyn i aktywny członek
GEN-Europe.
Idea rozpoczęcia realizowania projektu ekowioski była marzeniem od końca lat 80-tych
XX wieku. Od tamtego czasu odwiedziliśmy wiele różnych takich osad i dokonaliśmy wielu
badań w temacie ekowsi i permakultury. Jedną z głównych inspiracji Suderbyn jest leśny
ogród permakulturowy Holma położony na południu Szwecji. Odwiedziliśmy go kilka razy. W
ogrodzie Holma, założonym w 2004 roku, wybudowano ścianki w kształcie podków, wysokie na
60 cm, by stworzyć korzystny mikroklimat sadzonym tu roślinom. Naszą ideą było powielenie
pomysłu na stworzenie miejsca pełnego słońca, lecz na dziesięć razy większej powierzchni i ze
ścianami o wysokości 2 m, jak również integrowanie ogrodu leśnego z obszarem permanentnie
zamieszkanym.
Wraz z planowaniem ekowioski, które rozpoczęło się na długo przed zakupem ziemi,
racjonalnie stworzyliśmy kontakty z ruchem permakulturowym. Na przykład w 2007 roku
wzięliśmy udział w obozie. Tam, dzięki silnym powiązaniom z ruchem permakulturowym na
22
południu Szwecji, odnowiliśmy nasze relacje z Esbjörn Wandt, czyli głównym inicjatorem leśnego
ogrodu Holma. Następnie we wrześniu 2008 roku wzięliśmy udział w spotkaniu dotyczącym
nordyckiej permakultury, na którym zaprezentowaliśmy wizję ekowioski. Na spotkaniu
poruszyliśmy kwestię świadomości ekowioski na temat permakultury. Wtedy to właśnie Esbjörn
Wandt oraz trzech innych dobrze znanych specjalistów ds. permakultury ze Szwecji i Danii
postanowiło zorganizować w Suderbyn kurs, któremu później nadano motyw przewodni: „Czym
jest permakultura i jak należy ją zastosować w Suderbyn?” Dzięki temu kursowi, w którym udział
wzięło łącznie 16 osób, zyskaliśmy opinie ekspertów oraz kolejne osoby zaangażowane w proces
planowania. Zaoferowaliśmy uczestnikom dwie opcje płacenia: gotówką lub stworzoną walutą
ekowioskową „kufiska grivna”. Niektórzy wybrali opcję drugą, czyli stworzoną walutę, którą mogli
wymieniać na inne dobra i usługi, jakich potrzebowaliśmy. Aspekt angażowania się kolejnych
osób jest dla nas bardzo istotny, zarówno ideologicznie, jak i praktycznie, gdyż pragniemy rozwoju
ekowioski w kierunku procesu otwartego dla ludzi. Poza tym tworzą się korzystne relacje między
mieszkańcami ekowioski.
Dla każdego, kto planuje założyć ekowioskę permakulturową, zalecałbym najpierw zdobycie
wiedzy z zakresu permakultury, jak również spotkanie i rozmowę z ekspertami w tej dziedzinie. W
przypadku Suderbyn rozwój ekowioski w dużej mierze był finansowany przez europejski program
LEADER. Można oczywiście rozpocząć realizację projektu z mniejszym nakładem finansowym,
jednak warto zapoznać się z możliwościami zdobycia dodatkowych pieniędzy. Zalecam także
korzystanie z naszych procedur. Analiza stref i sektorów jest wspaniałym narzędziem planowania
i dysponowania terenem. Kolejną moją radą jest cierpliwość. Należy zacząć od wnikliwych
obserwacji miejsca we wszystkich porach roku. Dobre zaprojektowanie ekowioski na samym
początku jest ogromnym ułatwieniem w dalszych etapach jej rozwoju.
Author: Kalle Randau
Dalsze informacje:
· E-mail: [email protected]
· Książka o permakulturze: Mollison, Bill (1988). Permaculture, a designer’s manual
Bibliografia:
· Holmgren, David (2002). Permaculture: Principles and Pathways beyond Sustainability. Holmgren
Design Services, 2002.
· http://en.wikipedia.org/wiki/Permaculture (dostępne 27.06.2013)
· http://deepgreenpermaculture.com/permaculture/permaculture-design-principles/4-zones-andsectors-efficient-energy-planning/ (dostępne 27.06.2013)
23
BUDOWNICTWO
Budując nowe domy w ekowiosce aspiracją jest używanie zdrowych materiałów odnawialnych
oraz tworzenie praktycznych, długotrwałych budynków czerpiących jak najmniej energii. Estetyka
odgrywa ważną rolę, nie tylko dla uciechy oka, ale również dlatego, że ludzie bardziej dbają o
piękne budynki.
Używanie naturalnych materiałów budowlanych, jak drewno, glina, słoma, zielone dachy i
len lub włókna drewna przynosi wiele korzyści: minimalna ingerencja w środowisko naturalne,
doskonała jakość powietrza w środku budynku (pod warunkiem, że dom wybudowany jest
prawidłowo), łatwe remonty, a wreszcie w przyszłości szybki rozkład materiałów. Używanie
recyklingowych materiałów redukuje ilość śmieci i oszczędza nieodnawialne zasoby. Materiały
„nieoddychające”, jak plastik czy farby syntetyczne nie powinny być stosowane w ekobudownictwie.
W naszym klimacie ogrzewanie zużywa najwięcej energii w domu. Rozmiar i kształt
budynku oraz izolacji, okien i technicznej aparatury mają wpływ na konsumpcję tej energii. W
celu oszczędzania energii grzewczej w starych budynkach ważne są modyfikacje. Należy tak
zaprojektować cały budynek, aby uniknąć utraty ciepła. Dobrze jest wykorzystywać pasywną
energię słoneczną poprzez duże okna i zielone pokoje usytuowane od strony południowej.
Nowoczesna technologia wentylacyjna umożliwiająca odzyskiwanie ciepła pozwala zaoszczędzić
energię, ale może również powodować problemy. Mechanizm wymaga regularnych przeglądów;
w przeciwnym razie istnieje ryzyko dla zdrowia, jeżeli powietrze wewnątrz domu zostanie skażone.
Rodzaj energii, odnawialnej czy nieodnawialnej, stosowanej do ogrzewania robi wielką różnicę,
gdy ocenimy całkowity ślad, jaki na ekologii pozostawi dany budynek.
Eko-budowniczy często chcą używać naturalnych materiałów budowlanych w połączeniu
z tradycjonalnymi, sprawdzonymi konstrukcjami i rozwiązaniami „low-tech”, co jest mądre. W
dzisiejszych czasach coraz bardziej surowe przepisy dotyczące energii wykorzystywanych w
budownictwie sprawiają, że stosowanie naturalnych materiałów, nawet domów z bali drewnianych,
staje się bardzo trudne, czasami niemożliwe. Jednak zarówno eko-budowniczy, jak i przepisy mają
ten sam cel, tj. redukcję emisji CO2. Czy ekowioski mogą stać się prekursorami w rozwiązywaniu
tego problemu poprzez pokazywanie jak można własnymi rękami budować wysokiej jakości,
ekologicznie zrównoważone i zdrowe domy przy pomocy alternatywnych rozwiązań?
24
Domy ze słomy
Ekoosada Voskonys, Litwa
Budowanie ze słomy – to stara, niepotrzebnie
zapomniana technologia, która może rozwiązywać
wiele współczesnych problemów. Słoma jest całkowicie
naturalnym i odnawialnym produktem, który często
jest niewystarczająco wykorzystywany i niedoceniany
jako materiał budowlany. Praktykując tę metodę
budownictwa, redukuje się zatrucie środowiska oraz
nadmierne zużywanie zasobów naturalnych. Ponadto,
problem zanieczyszczenia domowego mikroklimatu
chemicznymi materiałami zostaje wyeliminowany, gdyż
domy ze słomy naturalnie „oddychają ścianami”. Dom ze
Słomiany dom w ekowiosce Domantas Surkys.
Zdjęcie: Živilė Gedminaitė-Raudonė.
słomy charakteryzuje się wieloma zaletami, którymi nie
mogą pochwalić się inne technologie budowlane, spełnia
też wszystkie warunki domu mieszkalnego. Takie domy są szeroko uważane za ekologiczne, ponieważ
używa się niemal wyłącznie materiałów naturalnych – słomy, drewna i gliny.
Charakterystyka metod budowania ze słomy
Dom ze słomy można zbudować wykorzystując kilka technologii: na zasadzie konstrukcji
nośnej, budynek z ramami lekkiej wagi, budynek z drewnianą ramą, zbudowany z beli słomianych
lub też budynek zbudowany z paneli słomianych. We wszystkich w/w technologiach głównym
materiałem konstrukcyjnym jest słoma. Każda z tych technologii ma swoje plusy i minusy oraz
wymaga różnych poziomów profesjonalnego przygotowania i umiejętności. Dlatego też przed
wyborem technologii należy wziąć pod uwagę swoje potrzeby i możliwości.
Technologia konstrukcji nośnej zwana Nebraską
Ta technologia została nazwana od miejsca, w którym została stworzona i rozwinięta. Słoma
w technologii budowlanej domów bez ram przejmuje wagę całej konstrukcji dachu – nie ma
innej ramy strukturalnej. Bale słomiane przybite są gwoździami do podstawy i przymocowane
gałęziami leszczyny. Konstrukcja dachu umocowana jest na nich, przytwierdzona do podstawy
i wzmocniona balami słomianymi. Okna i drzwi zamontowane są w czasie budowania poprzez
osadzenie ich w drewnianych ramach konstrukcji (w momencie, gdy ściana osiąga odpowiednią
wysokość). Ściany tynkowane gliną wykonuje się tak, jak w innych technologiach budowania
domów ze słomy. Z czasem wysokość ścian może nieco ulegać zmianom, ale im mocniej ściśnie
się słomę, tym mniej prawdopodobne, by do tego doszło. Wpływ ciężaru śniegu na budynek
zależy od kalkulacji zrobionych odpowiednio wcześniej.
Ta metoda budowlana uważana jest za prostą, nie wymaga gruntownej wiedzy budowlanej i
nie zabiera dużo czasu. Jej zalety:
Zalety:
• prosta metoda, łatwa do zastosowania;
• prosty do sporządzenia projekt, nawet bez wiedzy budowlanej;
• łatwo uzyskać dom z łukami;
• idealna dla ludzi, którzy sami budują swój dom, gdyż jest najtańszą wersją domu ze słomy;
• budowa idzie w bardzo szybkim tempie.
Wady:
• słoma musi być przechowywana w suchym pomieszczeniu w czasie całego procesu budowy;
• powierzchnia okien i drzwi nie powinna przekraczać 50% całej powierzchni ścian;
• maksymalna wysokość ścian bez wsparcia to 6 metrów.
25
Ogólnie rzecz biorąc ta metoda wymaga: a) minimum
wiedzy na temat pracy ze słomą; b) suchych, chronionych
przed warunkami pogodowymi pomieszczeń do
przechowywania słomy; c) dużo pracy fizycznej.
Budynek z ramami lekkiej wagi
Ta technologia została rozwinięta przez Barbarę
Jones, angielską architekt zajmującą się domami
ze słomy. Technologia wykorzystuje budynki bez
ram, które zastępuje konstrukcją pozwalającą na
Budowa domu słomianego.
zamontowanie dachu przed rozpoczęciem budowy
Zdjęcie: Domantas Surkys.
ścian ze słomy. Tym sposobem ściany ze słomy
chronione są przed wilgocią. Drewniana rama wykorzystywana do budowy jest tak lekka, że nie
może utrzymać swojego ciężaru w procesie budowania (aż do momentu pełnego wzmocnienia).
Z tego powodu stosuje się dodatkowe, tymczasowe „klamry” pomagające utrzymać ramę do
momentu wypełnienia jaj belami słomy. Słoma stanowi główną podporę takiego budynku, która
wraz z drewnianą ramą podtrzymuje dach i łączy dom w jedną konstrukcję.
Zalety:
• dach zbudowany jest przed rozpoczęciem prac ze słomą, dzięki czemu słoma chronioną
jest przed wilgocią;
• drewnianą ramę i tymczasowe podtrzymanie budynku można zrobić wcześniej;
• wyższa stabilność okien i drzwi;
• znacznie mniejsze zużycie drewna niż w tradycyjnych domach drewnianych.
Wady:
• technologia bardziej złożona niż Nebraska;
• wymagana jest większa wiedza na temat budowania drewnianych podpór dachu.
Ta metoda wymaga: a) minimum doświadczenia w budowaniu z drewna i słomy; b) słoma
musi być przechowywana w suchym pomieszczeniu w czasie całego procesu budowy; c) dużo
pracy fizycznej.
Budowanie plombowe (zwane również budowaniem z drewnianą ramą, belami słomianymi
lub też z paneli słomianych)
Ta technologia jest w zasadzie podobna do tradycyjnego budowania domów, tylko że tutaj
drewniana rama wypełniona jest słomianymi balami, a nie innymi materiałami (słomiane bale
sprasowane są w ramę). Technologia jest szczególnie lubiana przez architektów, ponieważ budowa
opiera się o już ustalone metody. Stosując tę metodę cały ciężar dachu spoczywa na drewnianej
ramie. Metoda wymaga dużej wiedzy technologicznej, gdzie minimalizuje się eksperymentowanie,
zaś bazuje się na konkretnych wymaganiach konstrukcyjnych i kalkulacjach.
Jest to technologia odpowiednia do budowania współczesnych domów ekologicznych, ponieważ
używa się głównie naturalnych materiałów, a jednocześnie taki wykończony dom spełnia kryteria
współczesnego budownictwa.
Zalety:
• dach zbudowany jest przed rozpoczęciem prac ze słomą, dzięki czemu słoma chronioną
jest przed wilgocią;
• ramę można zrobić wcześniej;
• gwarantowana stabilność okien i drzwi;
• sprawdzona technologia.
26
Wady:
• złożony proces budowania;
• niezbędna jest technologiczna wiedza know-how;
• jeżeli prasowanie słomy jest ręczne, powstają krzywizny;
• zużycie tynku przy tynkowaniu tego typu ścian.
Ten typ budowania wymaga: a) profesjonalnych kalkulacji i pomiarów; b) dużego doświadczenia
w budowaniu domów ze słomy; c) więcej nakładów finansowych i źródeł technicznych.
Budowanie z paneli słomianych
Panele słomiane są dość nową metodą pozwalającą
zmienić budowę domów ze słomy w prosty i szybki
proces. Panele słomiane można wykonać samemu
lub też kupić w kilku firmach. Tutaj opisujemy technikę
wykorzystania kupnych, gotowych już paneli słomianych.
Używając tej technologii wszystkie zalety budowania
ze słomy są maksymalnie wykorzystane, zaś wady
minimalizowane. Domy z paneli słomianych posiadają
wszystkie pozytywne cechy domów słomianych, a
dodatkowym plusem jest prędkość ich budowania,
łatwość zabezpieczenia przed warunkami pogodowymi
na terenie budowy oraz gwarancja równomiernego
rozłożenia izolacji w każdej części domu.
Tynkowanie ścian domu ze słomy.
Zdjęcie: Domantas Surkys.
Umieszczając słomę w panelu, gęstość kompresji jest ujednolicona i wynosi mniej więcej 120
kg/ m3, tj. słoma jest skompresowana siłą kompresji, przy zapewnieniu technicznej jakości produktu.
Skompresowany panel ma grubość 40 cm. Nadwyżka słomy obcinana jest za pomocą specjalnego
mechanizmu tak równo, że przy tynkowaniu zużywa się dwa razy mniej tynku niż w innych
rodzajach powierzchni panelowych czy słomianych. Następnie tak przygotowany produkt wstępny,
transportowany jest na teren budowy i montowany na uprzednio przygotowanej podstawie. Panele
nie są bardzo ciężkie (maksymalnie 200 kg), zatem można je podnieść siłą ludzkich rąk. Budowanie
panelowe nie wymaga stosowania dodatkowych ram – drewniana rama panelowa podtrzymuje
konstrukcję dachu, dzięki czemu oszczędza się zasoby drewna.
Ten typ budownictwa spełnia standardy współczesnego domu ekologicznego, ponieważ używa się
głównie naturalnych materiałów (słoma, drewno, glina), zachowana jest także estetyka.
Zalety:
• panele słomiane wykonuje się wcześniej;
• szybki montaż: 100 m2 powierzchni ścian można zbudować w ciągu 1-2 dni;
• dzięki specjalnej strukturze panele mogą być łączone bez żadnych specjalnych
mechanizmów czy narzędzi, jedynie przy użyciu wiertarki;
• nie występuje tworzenie się zimnych miejsc i cały dom jest ciepły, ponieważ panele łączy
się bardzo ściśle ze sobą. Jest tutaj wyjątkowa szczelność;
• problem wypełniania słomą miejsc trudnodostępnych jest rozwiązany (słoma jest wokół
okien i nad drzwiami, w rogach domu i górną fasadą ściany);
• łatwe tynkowanie dzięki równej powierzchni;
• stabilność domu.
Wady:
• panele słomiane muszą być suche w czasie całego procesu budowy aż do pełnego
otynkowania.
Budując z produktów wysokiej jakości produktów, znika ryzyko, że słoma może zostać źle
umieszczona w domu. W związku z tym nie wymaga się dużego doświadczenia osób budujących.
27
Ogólna charakterystyka domów ze słomy
Odporność termiczna. Domy ze słomy cechują się wyjątkowo niską odpornością termiczną.
Wyniki badań pokazują, że współczynnik przewodnictwa cieplnego ściany, która wypełniona
jest skompresowanymi belami słomianymi i otynkowana z dwóch stron, jest o 43-54% niższy niż
standard ustanowiony dla domów mieszkalnych.
Trwałość budynków. Doświadczenie pokazuje, że należycie zbudowane i utrzymywane bale
słomiane służą 100 lat, a nawet dłużej. Jest na to wiele przykładów, szczególnie w USA.
Bezpieczeństwo pożarowe. Przeprowadzone testy dowiodły, że ściany zbudowane z
bali słomianych pokrytych tynkiem lub innym materiałem niepalnym spełniają wymogi
przeciwpożarowe dotyczące domów mieszkalnych.
Izolacja dźwiękowa. Zewnętrzna ściana wykonana z bali słomianych i otynkowana bardzo
dobrze izoluje dźwięk oraz odpowiada wymaganiom komfortu akustycznego, klasy A.
Higiena i zdrowie. W celu uniknięcia szerzenia się zarodni grzybów, które wywołują rozkład,
niezbędne jest zadbanie o to, by słoma została sprasowana w suchym okresie roku oraz by nie
zamokła w czasie transportu, magazynowania i budowania. Co więcej, skompresowanym belom
słomianym należy zapewnić wentylację.
W celu uniknięcia emisji gazów i szkodliwych substancji w czasie pożaru, należy zwrócić
uwagę na gazoprzepuszczalność tynku, gdy wybieramy go na ściany: wewnętrzny tynk powinien
być mniej gazoprzepuszczalny niż zewnętrzny. Wilgotność nie zbiera się wówczas w takich
ścianach. Poza tym może występować ryzyko przeciekania przez bele słomiane w wyniku awarii
linii wodociągowej, zatem te systemy powinny być zainstalowane bardzo dokładnie i z użyciem
najwyższej jakości materiałów.
W celu zapewnienia ochrony ścian z beli słomianych przed gryzoniami (myszami, szczurami),
należy z obu stron pokryć je wzmocnionym tynkiem i różnymi płytami. Doświadczenie w używaniu
słomy pozwala stwierdzić, że gryzonie nie lubią słomy z ozimin, szczególnie żyta. Ważne jest, by
zawsze używać dobrze zmłóconej słomy.
I wreszcie, w celu spełnienia wymogów ekologicznego budownictwa, przed zbiorami słoma
nie może być spryskiwana środkami chwastobójczymi czy też innymi chemikaliami.
Doświadczenie z budowania i życia w domu z beli słomianych
Wywiadu udzielił Jonas Kačerauskas, twórca i użytkownik tej technologii. On i jego rodzina
mieszka we własnoręcznie wybudowanym domu z beli słomianych od 2007 roku.
Niedaleko Wilna znajduje się miejscowość zyskująca coraz większą popularność. Ludzie
przyjeżdżają tam kierując się ciekawością zobaczenia domu z beli słomianych oraz by porozmawiać z
jego właścicielami. Budynek jest unikalny nie tylko z powodu słomy otynkowanej gliną, ale również
swojego okrągłego kształtu. Jonas Kačerauskas, właściciel ekologicznego domu powiedział, że
potrzeba jego wybudowania pojawiła się po tym, jak założył rodzinę i na świecie pojawił się jego syn.
Była to potrzeba niezależnego życia. Jonas pierwszy raz dowiedział się o domach ze słomy, biorąc
udział w działalności klubu czytelników książek V. Megre. Pierwszym projektem był kwadratowy
dom na kołach. Następnie pojawiły się myśli o kształtach domów. Przeczytał gdzieś o energiach
kształtów. Kwadrat to kształt neutralny, im bardziej kształt jest okrągły, tym bardziej pozytywna
energia. Spodobała się mu idea okrągłości i posiadania wszystkiego w jednym miejscu. Natura sama
podpowiedziała, gdzie stanąć ma dom: w miejscu, w którym kiedyś rosła koniczyna.
Następnie Jonas Kačerauskas zgłębiał temat cech słomy, zajął się drewnem i spieszył się przed
narodzinami syna. Na początku pracował sam. Ciął drewno w tartaku. Zebrał słomę z 3ha działki i
przetransportował około 100 km do miejsca budowy. Budowa domu wymagała 1,30 m prasówki, a
wyprodukowano 1,10 m. Wszystko należało powtórzyć ręcznie. Kiedy bele zaczęto układać jedna przy
drugiej, pojawiło się wiele przerw, zmniejszyła się odporność termiczna oraz pogorszyła się estetyka.
28
Dom wybudowano latem, a wprowadzono się do niego zimą, ale mróz przedostawał się przez
szczeliny w ścianach, podłodze i dachu. Nieustannie starano się znaleźć rozwiązanie, ale jak mówi Jonas
Kačerauskas, Bóg kazał im przerwać prace aż do następnego roku. Na wiosnę zaplanowano naprawę
błędów. Podłoga była wykonana nie z beli, lecz luźnej słomy, zatem konieczne okazało się jej ponowne
wykonanie. Ściany były otynkowane gliną, by dom nie „ruszał się”. Dach został wyłożony wiórami. W
przyszłości planuje się dodatkowo położyć słomę z żyta. Jonas Kačerauskas planuje hodować własną
słomę. Zna starego mężczyznę, który wie jak kryć dach strzechą. Jonas chciałby zdobyć od niego tę
wiedzę i nabrać doświadczenia; chciałby stać się wysokiej klasy specjalistą w tej dziedzinie.
Jonas Kačerauskas mówi, że domy ze słomy mają wiele zalet. Przede wszystkim ekologia. Jeśli
zdejmie się słomę z dachu, ona po prostu gnije. Taki dom jest tani i każdego stać na niego. Dom ze
słomy jest bardzo ciepły. Ściany oddychają, a sam dom jest odporny na ogień. Nie ma gryzoni. Dom
jest prosty do wykonania i nie wymaga szczególnie skomplikowanej wiedzy. Ściany można zbudować
w jeden dzień. Ramę można zbudować w kilka tygodni (2-4 osoby). Ponadto, nie jest to złożony
budynek, słoma jest lekka, bele są po prostu duże, ale łatwo je zamontować w ramie. Generalnie
potrzeba intuicji i logiki, reszta to obserwacja, nabieranie doświadczenia i szukanie rozwiązań.
Budując dom ze słomy musisz mieć zupełnie inne spojrzenie na ten dom. „Nie wyobrażam
sobie, żeby ktoś inny niż ja miał wybudować mój dom. Podobnie jak nie wyobrażam sobie, by ktoś
inny sadził moje drzewa, czy płodził i wychowywał moje dzieci” – mówi Jonas Kačerauskas. Taki
dom jest częścią natury. Człowiek śpiący w domu ze słomy czuje się jakby spał w przyrodzie. Jonas
Kačerauskas mówi, że nie ma lepszego miejsca na sen niż własny dom ze słomy.
Autorzy: Marius Tarvydas, Laimis Žmuida
Dalsze informacje:
· Marius Tarvydas, e-mail: [email protected], strona internetowa: www.ecococon.lt
· Jonas Kačerauskas, e-mail: [email protected], strona internetowa: www.siaudinukas.lt
· Stowarzyszenie budowania domów z beli słomianych w Niemczech: http://fasba.de/
Inne linki: www.strawbalefutures.org.uk/wp-content/uploads/sites/8/2013/02/strawbaleguide.pdf;
www.buildingwithawareness.com/house1.html; www.greenhomebuilding.com/strawbale.htm;
www.balewatch.com/; www.strawbalefutures.org.uk/; www.strawbale.com/; http://thelaststraw.org/
Domek rotunda z kostek słomianych
Ecovillage “L.A.S.” (Local Alternative Society), Poland
Jednym z najważniejszych elementów tworzenia
ekowiosek jest możliwość budowania prostych,
zdrowych i tanich domów dla ich mieszkańców. Coraz
częściej na świecie, w Europie i w Polsce powstają
domy wzniesione z kostek słomy otynkowanych gliną
od wewnątrz i z zewnątrz. Domy takie nie wymagają
dodatkowej izolacji, doskonale sprawdzają się w strefach
klimatycznych chłodnych i gorących. Przypadek, który
opisany jest poniżej to powstały na bazie materiałów
recyklingowych mały domek rekreacyjny a’la jurta.
Wykorzystałem do jego budowy: zalegające w szopie
stare deski, kilkanaście słupów dębowych z rozbiórki,
trochę gliny, kamieni i… kostki słomy, oczywiście.
Dom rotunda.
Zdjęcie: Monika Podsiadła.
Opis techniczny
Domek rotunda z kostek słomianych swym kształtem przypomina tradycyjną jurtę. Domek nie
wymaga fundamentów – wzniesiony jest na podmurówce z cegły i gliny, która stanowi izolację od podłoża.
29
Rośliny
Podbudowa
Słoma
Folia
Kartony
Deski
Słomiany dom rotunda z zielonym dachem.
Schemat: Monika Podsiadła.
Powierzchnia jurty to 18 m2, konstrukcja dachu opiera się
na słupkach dębowych o przekroju 15 cm bezpośrednio
wbitych w podłoże. 1,5 metrowe przestrzenie pomiędzy
słupkami wypełnione są kostkami słomy – do wysokości
2 m. W środku jurty stoi słup centralny, od którego
promieniście rozchodzą się żerdzie drewniane (okrąglaki)
o przekroju 10 – 15 cm podtrzymujące dach. Zadaszenie to
warstwa desek, tekturowe kartony, budowlana gruba folia,
a na wierzchu słoma w formie „materaca” z rozdzielonych
kostek słomy. Słomę tą można posypać ziemią i zasiać
na niej trawę lub posadzić rośliny skalne – w ten sposób
tworzymy „zielony dach”.
Podłogę w jurcie stanowi ubita ziemia wyścielona słomą,
ale można zastosować tu również polepę glinianą, czy podłogę
z desek. Okna z zespolonych szyb recyklingowych osadzone są
na stałe w obramowaniach z desek, do tego drzwi drewniane.
Wzniesienie takiego domku wymaga jednej osoby z
doświadczeniem, prowadzącej budowę. Pozostałe osoby nie
muszą posiadać specjalnych kwalifikacji do wznoszenia takich
budowli. Czas budowy to około 2 tygodnie dla 3 osób, a w
ramach warsztatów wzniesienie takiego budynku (słoma i glina)
zająć może kilka dni.
Doświadczenia
Wzniesiony w 2009 roku domek słomiany a’la jurta stoi
we wsi Pryszczowa Góra i wzbudza duże zainteresowanie
zarówno wśród naszych osadników, sąsiadów, jak i
odwiedzających nas gości.
Dom rotunda od środka.
Domek rotunda, o wielokątnym kształcie zbliżonym do
Zdjęcie: Mia Saloranta.
okręgu służy jako miejsce spotkań w czasie warsztatów,
miejsce do spania dla gości, a zimą jako skład narzędzi i przechowalnia warzyw i owoców. Latem
chętnie nocują tu wolontariusze, a w czasie upałów jest wspaniałym schronieniem przed gorącem.
Wieczorami miło tu z przyjaciółmi wypić herbatę, porozmawiać, pomedytować…
Domek ten jest również doskonałym miejscem dla zabaw dzieci, zwłaszcza w deszczowe dni.
Słomiane ściany domku „oddychają”, tworzą przytulny nastrój. Każdy zwraca mocno uwagę na
zapach słomy, przywołujący zaklęte gdzieś głęboko w duszy uśpione wspomnienia.
Taka jurta z kostek słomy może być zbudowana w większej skali, a otynkowana gliną stanowić
prawdziwy, całoroczny dom. Zespół wzniesionych, połączonych słomianych domków może spełniać
wiele różnych funkcji w ekoosadach. Marzeniem
każdego chyba ogrodnika, działkowicza jest posiadanie
choćby niewielkiego, taniego domku na działce –
opisany przypadek może doskonale spełnić to marzenie.
Na tej samej zasadzie można także wybudować mały
dom dla dzieci, warsztat, spiżarnię, saunę, a nawet garaż.
Konstruktor domu - Andrzej Młynarczyk.
Zdjęcie: Monika Podsiadła.
30
Pomysł na tego typu konstrukcję przyszedł
kilka lat temu. Technologią tą zainteresowałem
się bliżej w 2001 roku w Folkecenter-Thy w Danii,
gdzie ukończyłem 3-miesięczny kurs projektowania
alternatywnego. Odtąd z pomocą przyjaciół propaguję
tę technologię w Polsce. Domek z bali słomianych początkowo służyć miał jako miejsce dla
sadzonek roślin przygotowywanych do permakulturowego ogrodu oraz dla ludzi jako miejsce
odpoczynku i medytacji. Szybko jednak okazało się, że jest to wspaniałe miejsce warsztatowe,
noclegowe, spotkaniowe. Wspaniale harmonizuje się i wtapia w otoczenie, a jednocześnie skupia
na sobie uwagę, miękkością formy „zaprasza” do swojego wnętrza. Klimat i wyjątkowy charakter
tego budynku sprawia, że wielu ludzi dopytuje się o szczegóły techniczne nosząc się z zamiarem
wybudowania na własnym terenie podobnej budowli.
Autorzy: Andrzej Młynarczyk, Monika Podsiadła
Dalsze informacje:
· Kontakt: Andrzej Młynarczyk, Monika Podsiadła, e-mail: [email protected]
· Linki: www.biobudownictwo.org; www.permakultura.com.pl; www.dobraidea.pl
Domy kopuły – przykłady korzyści
Eko-społeczność Jaunpiebalga na Łotwie
Kształt kopuły (lub kształt kuli bądź półkuli) ma
wiele korzyści, gdy używamy go w konstrukcjach
budynków, zarówno mieszkalnych, jak i użytkowych
(altany letnie, tarasy, cieplarnie itp.). Korzyści te
obejmują siłę i wytrzymałość. Kształt kopuły zapewnia
możliwość maksymalizowania ilości wpadającego
światła, które z kolei można wykorzystać na przykład
w cieplarniach. Dodatkowo budowanie w kształcie
kopuły zabiera mniej przestrzeni na ściany zewnętrzne
niż w przypadku konwencjonalnych budynków. To
przekłada się na mniejsze koszty konstrukcyjne. Kształt
kopuły jest też kształtem krzyżowym; skupia energię
na ludziach znajdujących się w centrum domu.
Podbudowa kopuły domu w Jaunpiebalga.
Zdjęcie: Daina Saktiņa.
Przykład: Mieszkalny dom kopuła w Jaunpiebalga
Przedstawiony tu przykład dotyczy mieszkalnego domu kopuły wybudowanego w społeczności
Jaunpiebalga. Dom nazywa się „Silini” i jest nietypowy dla łotewskiej architektury, środowiska
czy stylu życia. Zadania budowlane zostały wykonane przez mieszkańców domu, bez udziału
jakiejkolwiek profesjonalnej firmy budowlanej. W przyszłości planuje się wybudować więcej
domów kopuł na tym terenie.
Budynek w kształcie kopuły, pełniący rolę szklarni w
ekowiosce Suderbyn w Szwecji.
Zdjęcie: Mia Saloranta.
Ten typ domu kopuły został wykształcony
poprzez studiowanie geometrii środowiskowej, co
doprowadziło do uzyskania konstrukcji, która może
wytrzymać zmienne warunki pogodowe i służyć
użytkownikom przez wiele lat. Takie domy pozwalają
na obniżenie kosztów ogrzewania i elektryczności,
poza tym dają szeroki wachlarz możliwości
planowania. Budowa domów kopuł jest wysoko
rozwiniętym procesem konstrukcyjnym. Trzy miesiące
zajmuje instalacja dachu na domu, co wymaga prac
zewnętrznych i wewnętrznych. Szacowane koszty to
12 000 LVL (ok. 17 000 EUR) za 120 m² powierzchni
użytkowej.
31
Budowa domu „Silini” rozpoczęła się pod koniec czerwca 2011 roku. Średnica domu – kopuły
wynosi 10 m, wysokość 5,60 m, wysokość parteru to około 2,80 m, a powierzchnia mieszkalna to
78,5 m², powierzchnia mieszkalna na pierwszym piętrze obejmuje 40 m².
Zaleca się zaplanować działania budowlane na wiosnę/ lato. Wcześniej należy wybrać lokalizację
domu, jak również sporządzić plan budowy i schemat montażu. Schemat montażowy można
wyliczyć specjalnym kalkulatorem dostępnym na stronie internetowej: http://desertdomes.com/
dome5calc.html.
Do budowy oraz do izolacji ścian i wykończenia wnętrz wykorzystuje się materiały przyjazne
środowisku naturalnemu. Typowe materiały to kamień (na piwnicę), glina, drewno, celuloza,
wełna, szkło, w zależności od dostępności oraz wytrzymałości w danych warunkach klimatycznych.
Autor: Lāsma Grišāne
Dalsze informacje:
· Kontakt: Māris Pirktiņš, e-mail: [email protected]
· Strona projektu: www.kupolmaja.lv, e-mail projektu: [email protected]
Inne linki: www.domehome.com/; www.hortondome.com/dome/; www.naturalspacesdomes.com/;
http://sfera-grifona.com/; http://solaleya.com/; www.domespace.com/; www.i-domehouse.com/;
www.domes.com/; www.domesnorthwest.com/
Podłoga z gliny
Litwa
Glina jest naturalnym materiałem budowlanym. Łatwo jest z nią pracować i nie trzeba używać
żadnych szkodliwych środków chemicznych (jak klej, lakier czy rozpuszczalnik). Budowanie podłogi
z gliny jest efektywne jeśli chodzi o energię, taka podłoga jest rozwiązaniem antyseptycznym i
antystatycznym. Wspomaga optymalną równowagę wilgoci, neutralizuje brzydkie zapachy i ma
doskonałą zdolność magazynowania ciepła. W czasie dnia podłoga może nagrzewać się od słońca,
a w nocy stopniowo oddaje to ciepło domowi. Glina jest dobrym przewodnikiem, podłoga z gliny
jest odpowiednim rozwiązaniem dla budynków z ogrzewaniem podłogowym. Taka podłoga nie
wymaga żadnych specjalnych przeglądów, łatwo ją naprawić w razie potrzeby. Ponadto używając
różnych metod wykończeniowych, podłoga z gliny może stać się oryginalnym komponentem
dekoracji. Po konsultacji ze specjalistą okazało się, że nawet osoby bez doświadczenia
budowlanego mogą ubijać podłogę z gliny. Istnieje jedynie kilka kwestii, które trzeba wiedzieć.
Jak wykonać podłogę z gliny
Gliniane ściany i podłogi salonu w domostwie
Domantas Surkys.
Zdjęcie: Živilė Gedminaitė-Raudonė.
32
Podłoga gliniana wykonana jest z gliny, do której
dokłada się żwir i różne rodzaje piachu. Można
dodawać także słomę, nawóz, niektóre rośliny, trzcinę
itp. Podłoga z gliny może być wykonana na każdym
podłożu – podstawa zależy głównie od tradycji
budowlanych, innych w każdym kraju. Na przykład w
Holandii będą to zgranulowane muszle, a w Słowacji
granulat z recyklingowego szkła. Każdy, kto kładzie
podłogę z gliny powinien znaleźć najlepszy sposób
na mieszaninę, gdyż każda lokalizacja cechuje się
występowaniem innych surowców. Glina w danym
obszarze również ma swoje szczególne cechy, które
wpływają na typ i ilość dodatków niezbędnych do
produkcji stabilnej, estetycznej podłogi.
Etapy produkowania mieszaniny do zrobienia podłogi z gliny są następujące:
• Przekop glebę glinianą i rozpocznij testy. Nie ma żadnych konkretnych wymogów co do
gliny, jaka powinna być użyta.
• Dodaj do gliny pożądane dodatki i przygotuj około 1 m2 powierzchni podłogi. Zaczekaj
aż powierzchnia ta będzie sucha i zacznij monitorowanie. Jeżeli wysuszona glina pęka,
mieszanina jest zbyt zasobna; należy wówczas dodać żwiru (taki żwir powinien mieć
frakcję 2 mm lub mniej). Jeżeli mieszanina kruszy się – dodano za dużo żwiru. Ponów ten
krok w różnych miejscach, monitoruj rezultaty po wysuszeniu każdej nowej mikstury.
• Generalnie wystarczy przeprowadzić 5-6 testów, by znaleźć optymalne proporcje składników
mieszaniny, które dadzą pożądany efekt, bez pękania czy kruszenia się. Ważne jest, żeby
zwrócić uwagę na proporcje używane w każdym teście, najlepiej zapisać sobie, by ponownie
ich użyć, gdy osiągniemy optymalny efekt. Będzie to niejako „przepis na podłogę z gliny”.
Jeżeli nie ma możliwości przekopać gliny w danym miejscu lub jeśli nie lubisz eksperymentować,
możesz kupić w sklepie budowlanym gotowy mix z gliny.
Etapy procedury robienia podłogi z gliny według eksperta z Litwy, Domantasa Surkysa:
• Wyłóż warstwę mieszaniny z gliny, grubą na około 2 cm, na standardowej podstawie
betonowej lub innej.
• Wypoziomuj powierzchnię, wyrównaj glinę.
• Zaczekaj aż mieszanina wyschnie. Czas suszenia zależy od temperatury wewnątrz domu.
Średnio suszenie trwa 2-3 dni; w warunkach wilgotnych może trwać nawet tydzień; jeżeli
zainstalowane jest ogrzewanie podłogowe, suszenie może trwać tylko 1 dzień.
• Nanieś biały tynk jako warstwę wykończeniową. (Gotowy biały tynk można kupić w każdym
kraju europejskim). Grubość tej warstwy powinna wynosić około 2 mm i ważne jest, by
nanosić ją równomiernie na podłodze. Podłoga staje się biała. Czekamy aż wyschnie.
• Nanieś bardzo cienką trzecią warstwę, zawierającą gliniany kit z połyskiem, który również
można kupić gotowy. Zawiera on bardzo dobry piach drobnoziarnisty.
• Oszlifuj podłogę kamieniem lub szlifierką. Wypoleruj ją, po czym zaczekaj aż trzecia
warstwa wyschnie.
• Nasmaruj podłogę olejem lnianym (możesz równie dobrze użyć innego oleju do podłogi).
By to zrobić: zagrzej olej do 70˚C. Nasyć podłogę tym olejem. Pozwól, żeby podłoga
porządnie nasiąkła olejem, a później dodaj kolejną dawkę (ale nie czekaj zbyt długo, żeby
pierwsza dawka oleju nie uległa krystalizacji).
• Użyj bawełnianych materiałów, by powycierać nadmiar oleju. Podłogę należy powycierać,
gdy wciąż jest mokra, czyli zanim olej ulegnie krystalizacji. Po zebraniu nadmiaru tłuszczu,
podłoga nadal będzie ulegać krystalizacji przez około 2 tygodnie. W tym czasie można po
niej chodzić, ale należy zadbać o to, by nie wylać na nią żadnych płynów.
• Nawoskuj podłogę. Po woskowaniu, podłoga staje się gładsza i przyjemnie jest po niej
stąpać. Wosk pszczeli lub inny wosk naturalny jest najlepszy dla podłogi z gliny.
• Jeżeli podłoga ma być dekorowana (np. będą na niej malowidła), należy je wykonać jeszcze
przed etapem smarowania olejem.
• Podłogę z gliny utrzymuje się podobnie jak podłogę z twardego drewna: należy woskować
ją kilka razy w roku.
Zastosowanie podłogi z gliny w domach mieszkalnych
Podłoga z gliny najczęściej stosowana jest w domach ze słomy jako naturalna kontynuacja
tynkowania gliną słomianych ścian. Jednakże nie ma żadnych przeciwwskazań do położenia takiej
podłogi w domu zbudowanym inną technologią. Ta metoda dobra jest nawet dla mieszkańców
miasta. Podłoga z gliny sprawdza się także w domach o nietypowych kształtach.
Niektórzy ludzie ulepszają stare technologie ubijania podłogi nasycając ją olejem lnianym i
polerując woskiem naturalnym. Inni kolorują podłogę naturalnymi pigmentami. Następnie szlifują
ją, by uzyskać gładką powierzchnię podobną do marmuru i wtedy dekorują ją różnymi wzorami. W
rzeczywistości istnieją niezliczone możliwości wyrażenia swojej fantazji i umiejętności artystycznych.
33
Można również nadać podłodze z gliny powierzchnię
wodoodporną; jedną opcją jest wykorzystanie specjalnej
metody tynkowania „Tadelakt”. Należy mieć specjalny
tynk wapienny, specjalne mydło pochodzące z Morocco
i specjalne kamienie do zmielenia (więcej informacji
o technologii znajduje się na stronie internetowej
podanej niżej).
Impressions of a clay floor house
Autorzy odwiedzili i porozmawiali z Domantasem
Surkysem, który rozwija i użytkuje tę technologię:
Malowanie mandali na glinianej podłodze.
Zdjęcie: Živilė Gedminaitė-Raudonė.
Odwiedziliśmy słomiany dom Domantasa Surkysa i jego rodziny. Jak tylko otwiera się drewniane
drzwi zewnętrzne, od razu dostrzega się podłogę – wydaje się, że jest zrobiona z jakiegoś nieznanego
materiału i pomalowana. Właściciel, zauważając nasze spojrzenia, powiedział: „To jest podłoga z
gliny”. Powiedział, że to właśnie on jako pierwszy na Litwie ułożył nowoczesną podłogę z gliny. Prawdą
jest, iż ten rodzaj podłogi nie „roluje się” i nie jest ciemny, jak można dostrzec w niektórych starych
domostwach. Ta nowoczesna podłoga ma kolor jasnobrązowy, jest jednolita i przypomina marmur. W
domu Domantasa Surkysa nie tylko podłoga, ale również ściany i sufit zrobione są z gliny.
Podłoga w korytarzu jest udekorowana malarską
techniką, zwaną gwaszem. Podłogę pokrywa się
malowidłami zanim zostanie nasmarowana olejem. „Moja
żona jest malarką, zatem razem z dziećmi namalowała
wzory à la dywan mandala. Pigmenty wsiąkły w glinę, więc
po „olejowaniu” podłogi nie ścierają się.”
Widok łazienki - gliniana posadzka, ściany i wanna.
Zdjęcie: Živilė Gedminaitė-Raudonė.
Materiały służące do budowy podłogi z gliny są
tanie, ale proces powstawania podłogi jest praco- i
czasochłonny. Pięć osób gruntowało podłogę kamieniami,
co zajęło kilka tygodni. Początkowo ubita i wysuszona
podłoga ma kolor biały. Po wtarciu oleju lnianego, staje
się brązowa. Domantas Surkys twierdzi, że można nadać
podłodze każdy kolor używając pigmentów.
Podłoga z gliny znajduje się także w łazience. Znaleźliśmy tu kamienie służące do masażu stóp.
Technologia tworzenia podłogi z gliny jest „stara jak świat ludzi”, co wcale nie oznacza, że musi być zimna
jak w dawnych czasach: w tym domu na całej powierzchni zamontowano ogrzewanie podłogowe.
Tynk gliniany to żadna nowość na Litwie. W przeszłości, Litwini często stosowali mieszaninę
gliny z wiązkami lnu i słomy, by wykończyć ściany. Tradycja budowania z gliny umarła już dawno
temu. Domantas Surkys zdobył wiedzę na ten temat w Anglii, po czym zorganizował seminarium
ze specjalistami z Estonii i z przyjaciółmi, by zdobyć praktyczne umiejętności. Jego poszukiwania
idealnego „przepisu” na mieszaninę glinianą trwały dwa lata. Dziś ta wiedza stała się kluczowym
elementem jego biznesu, została wykorzystana przy budowie wielu domów na Litwie.
Autorzy: Dalia Vidickienė, Živilė Gedminaitė-Raudonė
Dalsze informacje:
· Kontakt: Domantas Surkys, email: [email protected]
· Strona firmy specjalizującej się w budownictwie z gliny i słomy: www.ecococon.lt
Inne linki: http://housealive.org/clay/; http://ilovecob.com/archive/earthen-floor-start-to-finish;
www.dancingrabbit.org/about-dancing-rabbit-ecovillage/eco-living/building/natural-building/earthen-floor/;
http://en.wikipedia.org/wiki/Tadelakt; www.boudaouchtravaux.com/tadellakt-technology-tadelakt-marrakech.htm
34
Kupno specjalnego tynku stosowanego przy technologii „Tadelakt”: http://www.kreidezeit.de/
EnglischeVersion/FramesetENG/indexENG.htm
Zielony dach z mchu
Ekowioska niedaleko Vepriai, region Ukmergė, Litwa
Dach z mchu jest jednym z rodzajów dachu zielonego.
Przedstawiona tu technologia nie jest tradycyjnym dachem
zielonym, lecz modyfikacją wprowadzoną przez jednego z
mieszkańców litewskiej ekowioski. Zielone dachy pomagają
budynkom przystosować się do otaczającej przyrody,
chronią przed nadmiernym nagrzewaniem, stanowią
dom dla owadów i małych zwierząt, zapewniają czyste
powietrze, jak również przetwarzają energię słoneczną
i dwutlenek węgla w materię organiczną. Zielony dach
z mchu jest łatwy w montażu i nie wymaga zbyt wielu
napraw. Jest lekki, tani i odpowiedni do miejsc cienistych.
Z drugiej strony, wymaga izolacji termicznej i wodnej
oraz raczej niewielkiego kąta nachylenia w stosunku do
poziomu ziemi.
Dach z zielonego mchu w ekowiosce Laimis.
Zdjęcie: Živilė Gedminaitė-Raudonė.
Charakterystyka, montaż i utrzymanie
Zielony dach z mchu to dach, który obsadzony jest specjalnym żywym mchem. Podstawowym
kryterium przy wyborze żywego mchu są warunki, w których może rosnąć – powinien rosnąć w miejscu
słonecznym bez śladów wilgoci, zazwyczaj rośnie na asfalcie lub kamieniach. Te specjalne rodzaje mchu
odporne są na ciepło i brak wody, dzięki czemu dach nimi pokryty nie wymaga dużej uwagi.
Zalety zielonego dachu z mchu
Dla porównania, inne typy zielonych dachów wymagają znacznie więcej pracy przy utrzymaniu
(dodatkowe podlewanie, przycinanie trawy, nawożenie i coroczne dosadzanie trawy); trudniej
jest też stworzyć takie dachy (potrzeba więcej struktury dachu, która by udźwignęła większe
ilości ziemi, tę ziemię należy wzmocnić siatką, by nie spadała z dachu, należy także zainstalować
specjalny system nawadniania oraz uchwyty podtrzymujące dach). Mech, jak inne rośliny,
oczyszcza powietrze, produkuje tlen i służy środowisku do reprodukcji różnego typu mikro i makro
fauny. Mech chroni dach przed nagrzewaniem się. Jest naturalnym materiałem, przy budowie
domu nie używa się paliwa kopalnego ani syntetycznych materiałów. Mech jak gąbka wchłania
cząstki kurzu i pyłów. Zielony dach jest niejako dekoracją krajobrazu, staje się jego częścią i nie
zmienia wyglądu otoczenia. Mech redukuje hałas. Dach z mchu jest tani, łatwy do zainstalowania
i do ewentualnej naprawy. Nie wymaga się bardzo specjalistycznej wiedzy przy jego zakładaniu.
Wady zielonego dachu z mchu
W porównaniu z innymi zielonymi dachami, dach z mchu nie ma dużej masy, więc raczej
trudno traktować go jako izolację termiczną. Kolejną wadą jest to, że nie można gromadzić wody
z dachu albo można, lecz znacznie mniej. Woda musi być filtrowana jako część materii organicznej
i ziemi, jest wypłukiwana. Inna poważna wada – dach z mchu wymaga hydroizolacji, co z kolei
wymaga użycia głównie nieekologicznych materiałów (np. warstwy polietylenu). Hydroizolację
można łatwiej uszkodzić, w porównaniu z dachami pokrytymi dachówką glinianą lub z blachy,
dlatego też należałoby położyć dodatkowe warstwy hydroizolacji.
Budowa dachu mchowego wymaga:
• Dach o niskim spadzie. Dach powinien być około 20-30 % stromy, im mniej stromy, tym
lepiej. Przede wszystkim na powierzchni dachu kładzie się belki, następnie mocuje się
płyty lub deski. Dalej – powinno się położyć jakiś rodzaj włókna tekstylnego (np. dywan).
35
• Hydroizolacja (2 warstwy polietylenowe, na przykład takie, jakimi wykłada się dno stawu).
• Warstwa piachu, gruba na około 1 cm, potrzebna jest, by chronić polietylen przed
promieniami UV oraz jako podłoże dla ochrony mchu. W związku z małym spadem dachu,
warstwy nie powodują jego złamania.
• W ostatnim etapie dach pokrywa się specjalnym mchem na piachu. Mech należy kłaść
jeden przy drugim, by nie pozostawiać żadnych przerw, ponieważ mech rośnie bardzo
powoli. Deszcz i wiatr mógłby zniszczyć powierzchnie wolne od mchu, po czym strącić
piach z dachu.
Wybór rodzaju mchu
Wybór odpowiedniego mchu na zielony dach jest niezwykle ważny. To nie może być mech rosnący
w lesie. Mech leśny rośnie w warunkach zacienionych o wysokim poziomie wilgotności powietrza.
Mech leśny po prostu nie rósłby na dachu. Poza tym, prawo krajowe chroni lasy litewskie i zabrania
wykopu mchu. Są jednak inne rodzaje tych roślin. Rosną w podobnych warunkach, jakie „oferuje” im
dach, czyli ciepłych i przewiewnych. Pewne rodzaje mchu mogą rosnąć bez ziemi, bezpośrednio na
kamieniu lub innych powierzchniach przy zapewnieniu promieni słońca. Taki mech w naturze można
znaleźć na suchym piachu, żwirze lub kamieniach. Prawnie zabrania się jednak zrywania tego mchu
z terenów chronionych. Rozwiązaniem jest szukanie tego mchu w miejscach, takich jak opuszczona
droga asfaltowa, stary parking samochodowy, stare betonowe płyty, chodniki itd.
Porady
Zaplanuj dach w taki sposób, by był łatwy dostęp do strychu i możliwość robienia przeglądów.
Połóż dwie warstwy hydroizolacji, tak na wszelki wypadek i dla spokoju. Wykorzystaj stary
dywan lub inny tekstylny materiał, aby chronić deski lub płyty dachowe. Pozwoli to na równe
rozprzestrzenianie się powietrza i zapobieganie gniciu dachu. Nie podgrzewaj dachu. Ogrzewaj
ściany, ale pozwól, by wiatr wiał na strychu. Wtedy dach będzie „oddychał”, a Ty nie będziesz
martwić się o skropliny, naprawy, częste przeglądy.
Szacowane koszty
Taki dach (nie licząc belek czy płyt oraz robocizny i transportu mchu) kosztuje około 9 litów (2,60
EUR) za metr kwadratowy. Jest to koszt dwóch warstw hydroizolacji i śrub, by je przymocować.
Doświadczenie użytkownika
Doświadczenie użytkownika opisane jest przez założyciela ekowioski Vepriai, Laimisa
Žmuidasa.
Wymyśliłem zielony dach z mchu w czasie budowy mojego domu. Wstępnym zamierzeniem
było zrobienie zielonego dachu z trawy, lecz później zauważyłem, że nie odpowiada mi to
rozwiązanie. Przede wszystkim – by trawa mogła rosnąć na dachu, trzeba zapewnić jej bardzo
dużą ilość ziemi. Po wykonaniu obliczeń konstrukcyjnych okazało się, że zaprojektowany dach
nie utrzyma takiego ciężaru lub też ściany grożą zawaleniem. Starałem się również wykopać metr
kwadratowy torfu i wnieść go na dach. Był wilgotny i ciężki. Wymaga dużej siły, aby stworzyć dach
z trawy. W końcu musiałem wymyślić inny typ dachu, bo trawa nie zdała egzaminu, a zbliżała się
zima, trzeba więc było szybko działać. Dobrze znam się na roślinach, dlatego też łatwo mi było
przeprowadzić szybką ich selekcję. Tym sposobem na myśl mi przyszedł dach z mchu.
Pierwszego roku pokryliśmy tylko połowę dachu. Nie mieliśmy żadnych przykładów, z których
moglibyśmy czerpać wiedzę, należało zatem czekać na efekty tego eksperymentu. Deszcz nie
spłukał mchu ani tego, co pod nim. Mech dobrze wzmacnia podłoże, na którym żyje. Dach zniósł
też śnieg i lód. W następnym roku dach przeszedł pomyślnie egzamin z wytrzymałości na ciepło.
Dziś ten dach ma już trzy lata i służy nam nie wymagając żadnych napraw.
36
Mój kolega, zainspirowany tym eksperymentem, również zdecydował się na zielony dach z
mchu. Chociaż on nie widział mojego dachu, a ja jego dachu, udało mi się wyjaśnić zasady tej
technologii przez telefon. Jego dach również sprawdza się w 100 %.
Autor: Laimis Žmuida
Dalsze informacje:
· Kontakt: Laimis Žmuida, e-mail: [email protected]
· Link: www.tombender.org/sustdesignarticles/mossroofs.html
Tradycyjne malowanie naturalne
Ekowioska Nevoecoville, Republika Karelii, Rosja
Naturalna farba z czerwonej ziemi przygotowywana jest
poprzez zagotowanie czerwonej ziemi według bardzo starej
receptury, przypuszczalnie pochodzącej z Finlandii. Używanie
zagotowanej farby z czerwonej ziemi do malowania domów
rozpoczęło się w Szwecji i w Finlandii w XVI wieku, a stało się
popularne w XIX wieku w Rosji pod nazwą „the paint of red
village houses”. Zalety tej techniki:
• Jest w 100% naturalna, niemal całkowicie
biodegradowalna.
Nie
szkodzi
środowisku
naturalnemu ani zdrowiu człowieka. Nie wytwarza
toksycznych oparów, kiedy się pali.
• Łatwo może ją przygotować jedna osoba.
• Jest trwała: wytrzymuje do 30 lat i nie kruszy się.
Nieco ciemnieje, dzięki czemu wraz z upływem lat
wygląda coraz lepiej.
• Jest tańsza niż syntetyczna farba kupiona w sklepie.
• Jest antyseptyczna, chroni drewno przez gniciem.
• Kiedy farba „zejdzie” ze ściany, łatwo można
odmalować powierzchnię.
Wyrób naturalnych farb w Finlandii.
Źródło: www.luomura.com.
Podstawowe zasady produkcji i użytkowania
Istnieje wiele tradycyjnych sposobów na przygotowanie farby „czerwona ochra”. Oto jeden z
nich: dla otrzymania około 100 litrów farby potrzebujesz: dwustulitrową, termicznie zaizolowaną
beczkę z pokrywą; motykę, grabie lub podobne narzędzie w celu mieszania farby; wagę z wiadrami
do ważenia składników.
Składniki: 4 litry zielonego witriolu lub siarczanu miedziowego, 3 litry oleju schnącego, 16 kg
kolorującego pigmentu (czerwonej lub żółtej ziemi), 9 kg mąki żytniej, 100 litrów wody.
Wykonanie: 100 litrów wody nalej do 200 litrowej beczki. Dodaj witriolu lub siarczanu
miedziowego ciągle mieszając. Następnie dodaj mąkę żytnią (najlepiej jest uprzednio wymieszać
mąkę z wodą, by uniknąć zlepienia). Dodaj oleju schnącego i tak przygotowaną mieszaninę gotuj
przez około 2 godziny, ciągle mieszając. Po 2 godzinach dodaj pigmentu; zredukuj moc ognia i gotuj
kolejną godzinę, ciągle mieszając. Farbę można używać w ciągu 3-4 dni. Jeżeli musisz przechowywać
ją dłużej, dodaj 3 kg soli. Dzięki temu farba będzie zdatna do użytku przez 10-11 dni.
Malowanie: 100 litrów wystarczy do pomalowania 300-500 metrów kwadratowych
powierzchni (w zależności od rodzaju powierzchni).
Uwagi: Farbę można używać jedynie do malowania drewna, które nie jest strugane, wcześniej
malowane lub w inny sposób przetworzone. Dla lepszych efektów, pomaluj drewno nie wcześniej
niż rok po tym, jak zostało ścięte.
37
Doświadczenia z produkowania i stosowania naturalnej farby
Opowiada Ivan Goncharov, założyciel i lider ekowioski Nevoecoville. Mieszka w niej od
początku, tj. od 1994 roku.
Ta naturalna farba jest szeroko stosowana w
ekowiosce Nevoecoville, jak również przy różnych pracach
budowlanych, które nadzoruje lider Ivan Goncharov,
profesjonalny architekt i budowlaniec. Ivan Goncharov wiele
razy zrobił farbę na otwartym ogniu, jego dom i inne budynki
zostały nią pokryte. Ivan i jego koledzy z ekowioski najpierw
zapoznali się z recepturą na szkoleniu przeprowadzonym
przez fińskiego konstruktora we wczesnych latach 90tych ubiegłego stulecia. Później Ivan znalazł starą książkę,
zatytułowaną Rosyjskie Gospodarstwo, opublikowaną na
początku XX wieku. Poniżej znajdują się obserwacje i porady
Ivana.
„Zauważyłem, że im starsze jest drewno, tym lepiej
nakłada się na nie farbę i farba ta dłużej utrzymuje się.
Konsystencja farby powinna być podobna do masy mącznej.
Farba gotowa jest wtedy, gdy grabie (używane do mieszania)
zaczynają łatwo ślizgać się po dnie beczki. Przygotowując
farbę, niezwykle ważne jest najpierw zmieszać mąkę w
Malowanie naturalnymi farbami w Finlandii.
małej ilości wody w osobnym wiadrze, by uniknąć zlepienia.
Źródło: www.luomura.com.
Ja do tego celu zazwyczaj używam elektrycznego miksera,
ale można także mieszać kijem lub bezpośrednio rękami.
Ważne jest to, by chronić pomalowane powierzchnie przed nadmierną wilgocią, ponieważ
farba może ulegać stopniowemu traceniu koloru
i wręcz zmywaniu się np. ze ściany. Dlatego też
malowany dom powinien mieć dobre odwodnienie i
rynny.
Gdy potrzebuję małą ilość farby, robię ją z masy
celulozowej zamiast z mąki. Następnie można po
prostu zmieszać wszystkie składniki, bez gotowania.
By uzyskać białą farbę, polecam przepis: dodać
250 g cementu portlandzkiego i 2 kg tytanu lub
białego cynku do 5 litrów chudego mleka, mieszać. Po
wymieszaniu, od razu malować.”
Autor: Laysan Mirzagitova
Dalsze informacje:
Kontakt: Ivan Goncharov, e-mail: [email protected]
38
Dom malowany naturalną farbą.
Zdjęcie: Ivan Goncharov.
Technologia modyfikacji: izolacja obwodowa ze szkła
piankowego i włókien celulozowych na ściany oraz dach
Ekowioska ZEGG, Niemcy
Poniżej znajduje się przykład technologii, w której
zostały wykorzystane nieszkodliwe ekologicznie
materiały w celu izolacji istniejących budynków.
Rozwiązanie to okazało się efektywną metodą
przechowywania energii. Budynek jednopoziomowy
o powierzchni 400 m² zużywający energię 100 kW był
całkowicie zaizolowany od zewnątrz. Efektem tego była
redukcja zużycia energii o 85 %, do 15 kW. Dlatego też
każdego roku – odkąd istnieje budynek – 85 % energii
grzewczej jest zaoszczędzone.
Wykorzystane materiały były naturalnymi
Izolacja korkowa.
Zdjęcie: Achim Ecker.
materiałami recyklingowymi, takimi jak szkło i gazety
przekształcone w szkło piankowe i włókna celulozowe. Na zewnątrz użyliśmy boazerii, która
dodatkowo chroni mieszkańców przed wszelkim sztucznym promieniowaniem. Większość
pracy może być wykonana przez pracowników mających umiejętności, ale nie muszą to być
profesjonaliści. Dzięki takiemu rozwiązaniu jakość życia mieszkańców znacznie poprawiła się.
Jak to się robi?
W
naszej
ekowiosce
zaizolowany
budynek
wykorzystywany jest jako biuro. Jego położenie jest ze
wschodu na zachód, przez co duża powierzchnia dachu
ukierunkowana jest na stronę południową. Pierwotnie nie
wyglądało to dobrze, zimą w środku było ludziom zimno,
latem zaś gorąco. 5 cm ściany ze skompresowanych włókiem
bawełnianych wypełnionych powietrzem sprawiało, że
ogrzewanie budynku zimą generowało olbrzymie straty
energii. Ta kwestia stała się zatem kluczowa, jeśli chodzi o
wprowadzenie zmian.
Jakiś czas temu dach z eternitu zawierającego
szkodliwe włókna azbestu został zamieniony na nowy dach,
zainstalowano 200 m² fotowoltaicznych paneli solarnych
produkujących 24 kW p. Dach został zaizolowany włóknami
celulozowymi o grubości 25-30 cm na 400 m² sufitu. Kilka
lat później zaczęliśmy wymieniać stare okna i aluminiowe/
stalowe drzwi na nowe, podwójnie oszklone okna w ramie
sosnowej oraz drzwi, które pomalowano olejem lnianym.
Zostały one wyprodukowane w lokalnym zakładzie stolarskim.
Izolacja (spienione szkło z włóknem celulozowym).
Zdjęcie: Achim Ecker.
Nie mieliśmy pieniędzy na to, by zaizolować cały budynek od razu, więc w 2007 roku
zaczęliśmy prace nad częścią budynku, leżącą od strony północnej. Była ona pokryta drewnianym
rusztowaniem z gwoździami przybitymi do struktury nośnej starej, dwuwarstwowej elewacji.
Dobrze jest wygładzić nierówności w starej konstrukcji bez tworzenia tzw. mostków termicznych.
Istniejąca ściana musi być jedynie wystarczająco wytrzymała, by utrzymać nową konstrukcję
i nieważne jest, jeśli stary tynk lub stara farba odpada. Okna są w ramach, nie z powodu
niebezpieczeństwa wytworzenia się mostków termicznych, ale by mogły być przytwierdzone do
sworzni. Rogi nie są ukształtowane z pionowych sworzni, lecz horyzontalnych.
39
Następnie „oddychająca” membrana została
umieszczona na drewnie i szczelnie połączona z
oknami. Wycięto otwory w folii i włókna celulozowe
umieszczono w przestrzeniach pomiędzy starą ścianą
a membraną. Nowa izolacja ma 18 cm grubości.
Po umieszczeniu izolacji, otwory zostały ponownie
zalakowane.
Izolacja trzcinowa pod zielony.
Zdjęcie: Achim Ecker.
Na koniec zainstalowano kolejną warstwę
konstrukcyjną i połączono panele z modrzewia.
Modrzew chroni mieszkańców przed wszelkim
sztucznym promieniowaniem.
Włókna celulozowe pochodzą z recyklingu gazet,
ale potrzebują 8% soli kwasu borowego dodawanego, by chronić przed szkodnikami. To niestety
sprawia, że nie można później przeprowadzić kompostowania. Dziś jednak istnieją również takie
włókna celulozowe, które wolne są od soli kwasu borowego i mogą być kompostowane.
W celu zaizolowania podłogi budynku, istniejąca posadzka betonowa została otoczona 30
cm „izolacją obwodową” z wykorzystaniem skompresowanego granulatu szkła piankowego
wyłożonego 80 cm w głąb ziemi. Ekologiczną zaletą jest to, że jest to produkt recyklingowy
zużytego szkła, który nie gnije ani nie reaguje chemicznie ze środowiskiem. Kontroluje za to
wilgotność, nie potrzeba więc dodatkowej warstwy plastiku czy papy. Ekologiczną wadą jest
wysoki pobór energii w czasie produkcji.
Praca i doświadczenie użytkownika
Po okresie planowania, większość pracy może zostać zrobiona przez 3-4 osoby, które nie
posiadają profesjonalnej wiedzy czy fachowych
umiejętności. Potrzebny jest tylko jeden ekspert
ds. budownictwa. Proces izolowania wymaga dość
intensywnej pracy, ale nie jest drogi, jeżeli chodzi o
materiały budowlane.
Z budynku jako biura korzysta teraz około 20 osób,
jest to również miejsce spotkań zarządu ZEGG i innych.
Dzięki izolacji jakość życia mieszkańców znacznie
poprawiła się. Patrząc na wiele istniejących na świecie
budynków, modyfikacja techniki izolacyjnej w wielu
przypadkach mogłaby okazać się opcją bardziej
redukującą zużycie energii niż budowanie całkowicie
nowego budynku.
Zielony izolowany dach.
Zdjęcie: Achim Ecker.
Autor: Achim Ecker
Dalsze informacje:
· Kontakt: Achim Ecker, [email protected]
· Strona internetowa ekowioski ZEGG: www.zegg.de
· Inne linki: www.misapor.ch (granulat szkła piankowego), www.isocell.at/en/main-menu/products.html
(izolacja celulozowa)
40
Wykorzystywanie ekologicznych materiałów
budowlanych
Wieś wspólnotowa Kangasala, Finlandia
Wszystkie nowe budowle są bardziej lub mniej
nieekologiczne, ponieważ w wielu przypadkach wykorzystują
naturalne zasoby. Dlatego też materiały pochodzące z recyklingu,
komponenty budowlane i artykuły gospodarstwa domowego tuż
obok materiałów naturalnych powinny być głównie stosowane
w eko-budownictwie. Tym sposobem można zredukować ilość
odpadów, które ostatecznie „lądują” na wysypisku śmieci. Poza
tym, takie ekologiczne materiały są dużo tańsze niż nowe.
Podczas planowania wsi wspólnotowej Kangasala, zawarto umowę, by starać się utylizować materiały recyklingowe. Recykling jest bardziej praco- i czasochłonny niż kupowanie nowych materiałów: gromadzenie, magazynowanie,
naprawa i przystosowanie komponentów, ale mieszkańcy są
zadowoleni z efektów. Domy zostały wybudowane za rozsądną cenę, a stare materiały nadają im wyjątkowy charakter estetyczny.
Opis praktyki
Przykłady użycia materiałów z recyklingu: stare
drzwi i ściany zbudowane z cegły rozbiórkowej.
Zdjęcie: Outi Palttala.
Podstawowe informacje o wsi
Budowanie wsi Kangasala rozpoczęło się w roku 1997. Prawie wszystkie z 9 domów
mieszkalnych oraz wspólna cieplarnia były budowane w tym samym czasie w ciągu około pięciu
lat. Mieszkańcy wspólnie zaakceptowali plan wsi oraz metody budowlane. Zgodzili się między
innymi na to, że głównym materiałem na budowę domu będzie drewno i wszystkie wybierane
materiały będą przyjazne naturze i zdrowiu. Każda rodzina samodzielnie wybudowała swój dom.
Równoczesne budowanie sprawiło, że łatwiej korzystało się z materiałów recyklingowych.
Na terenie wsi znajduje się stara stodoła, która doskonale służyła jako miejsce przechowywania
materiałów budowlanych. Przedtem jednak została wysprzątana i naprawiono jej dach. Materiały
gromadzi się stopniowo, małymi krokami. Muszą być chronione przed warunkami pogodowymi
oraz mieć dużo miejsca magazynowego.
Gromadzenie i magazynowanie materiałów
Zanim rozpoczną się prace budowlane, należy zacząć gromadzenie materiałów, tak aby w razie
potrzeby były już dostępne. Z kolei ciężko jest zdobyć materiały z recyklingu dokładnie wtedy,
kiedy są potrzebne, zatem harmonogram prac budowlanych powinien być elastyczny. Zaleca
się magazynowanie tylko tych materiałów, które z pewnością zostaną wykorzystane. Niemniej
jednak dobrze jest mieć na przykład więcej armatury instalacyjnej, grzejników czy elektroniki, by
później można było wybrać te odpowiednie, pasujące do danego domu. Nadwyżki oddaje się do
recyklingu, dzięki czemu można jeszcze zarobić pieniądze.
Na etapie gromadzenia potrzebny jest transport. Jedna z rodzin, które zakładały wieś
Kangasala, posiada samochód typu van oraz przyczepę, z których często korzystaliśmy. W
tamtym okresie w najbliższej miejscowości rozebrano wiele starych fabryk z czerwonej cegły
oraz odnawiano budynki mieszkalne. Łatwo więc było znaleźć cegły, okna, drzwi, a nawet sprzęt
łazienkowy na ulicach. Mieszane drewno nie było zbierane, ponieważ wyciąganie gwoździ zajmuje
za dużo czasu. Generalnie najlepiej ustalić z osobą kierującą rozbiórką, aby w jednym miejscu
41
zgromadzić przydatne jeszcze drzwi i okna zamiast wyrzucać
je na śmietnik. Tym sposobem łatwo je zebrać, najczęściej
bez żadnej opłaty. Oprócz miejsc rozbiórek i napraw, takie
materiały można również zyskać w centrach recyklingu i na
budowlanych pchlich targach.
Praktycznie jest magazynować materiały budowlane
zgodnie z tym, kiedy będą nam potrzebne. Cegły powinno
się trzymać blisko miejsca, gdzie będą używane, gdyż
przenoszenie ich będzie ciężkie i czasochłonne. We wsi
Kangasala cegły były zgromadzone na zewnątrz, ponieważ
kiedy mokły, łatwiej można było zdjąć z nich zaprawę
murarską. Cegły zostały oczyszczone i użyte tego samego lata.
Gdy cegły są mokre, należy chronić je przed mrozem. Okna,
drzwi, meble i urządzenia były magazynowane w stodole.
Szkło należy ustawić swobodnie, by nie osadzała się pleśń.
Kominek zbudowany z cegły rozbiórkowej.
Zdjęcie: Mia Saloranta.
Magazyn został podzielony pomiędzy rodziny i każda
z nich dbała o swoją część. W celu trzymania ogólnego
porządku zorganizowano ekipę sprzątającą. Wspólny traktor
również jest garażowany w stodole.
Eksploatacja materiałów
Stare, oczyszczone cegły, zostały wykorzystane do budowy pieców, kominów i ścian działowych
w wielu domach. Jari, stolarz we wsi, przygotował okna ze szkła recyklingowego dla trzech domów.
W przypadku gdy bezużyteczne ramy okien wykonane są z drewna impregnowanego, muszą zostać
oddane jako szkodliwy śmieć. Stare okna z fabryki zostały użyte w cieplarni wsi. Ponadto, mamy
recyklingowe drzwi, deski podłogowe, szafki kuchenne, zlewy, prysznice, krany, kurki kranowe,
sprzęty gospodarstwa domowego, liczniki wody i ciepła, wymienniki ciepła. Okucia, klamki,
przełączniki i inne małe rzeczy zostały zakupione za niewielką cenę na pchlich targach.
Instalowanie starej armatury czy wodnych sprzętów wymaga wiedzy i doświadczenia
profesjonalisty. Używane części muszą zostać poddane ocenie, naprawione i połączone w całość.
Praktycznie rzecz biorąc, używanie takich materiałów ma sens tylko, gdy możesz samodzielnie
je zainstalować. Możesz bowiem wówczas dokonywać zmian, zdejmować części i ponownie je
instalować w razie potrzeby. Jeżeli na przykład trzeba wynająć hydraulika, z ekonomicznego
punktu widzenia, nie opłaca się to zupełnie.
Jeśli chodzi o używane sprzęty gospodarstwa domowego (np. piekarnik, lodówka, grzejniki),
oszczędzają one pieniądze na etapie budowania domu. Jednak stare sprzęty zazwyczaj nie są
najwyższej klasy pod względem poziomu zużycia energii, więc zaleca się zmienić je w późniejszym
czasie, kiedy już większe wydatki mamy za sobą.
Doświadczenie użytkownika
Anu Pellinen i Jari Hämäläinen (para) jako pierwsi wybudowali swój dom we wsi Kangasala. Z
radością wspominali etap budowania własnego domu oraz gromadzenia materiałów. Jari i jego
sąsiad zgromadzili najwięcej materiałów, ponieważ mieli samochód typu van oraz dużą przyczepę
do dyspozycji. Znaleźli wystarczająco dużo zasobów, by przywieźć je również innym mieszkańcom,
czasami nieodpłatnie, a czasami na zasadzie zwrotu poniesionych kosztów. Jari wolał gromadzić
szkło z okien, gdyż mógł wykorzystać je do przygotowania własnych okien. Anu zaglądała do
sklepów typu second–hand oraz centrów recyklingowych.
W ich własnym domu użyli materiałów recyklingowych w sposób urozmaicony i pomysłowy.
Kominek i niektóre ściany wewnętrzne zostały zbudowane ze starych, różnobarwnych cegieł.
Szafki kuchenne zostały zdobyte z zaprzyjaźnionych punktów renowacji mebli. Grzejniki wody,
42
stalowe zlewy kuchenne, ceramiczne zlewy oraz wanna, drzwi wejściowe pochodzą z miejsc,
w których przeprowadzane były remonty. Znaleźli również wiele mocnych pasów skórzanych
w zamykanej fabryce toreb. Użyli ich jako klamki do drzwi oraz uchwyty do szuflad i szafek.
Staromodne przełączniki do lamp zostały zakupione za niewielkie pieniądze na pchlim targu. W
sklepie typu second–hand kupili elektryczny piec oraz
lodówkę. Okna są oczywiście zrobione własnoręcznie,
szkło i okucia pochodzą z recyklingu.
Szkło, paski ze skóry i wyłączniki światła z recyklingu.
Zdjęcie: Mia Saloranta.
Para nadal uważa, że recykling opłacił się, mimo że
pewne zadania były pracochłonne, a niektóre części
trzeba było po jakimś czasie wymieniać na nowe. Warto
i można pozwolić sobie na dodatkowe prace, kiedy ktoś
buduje dom dla siebie i ma elastyczny harmonogram,
a zmiana planów nie zaszkodzi procesowi budowania.
Oprócz kwestii oszczędności pieniędzy, ważną zaletą
jest estetyka: stare cegły, szkło, okucia i meble są
piękne, tworzą ciepłą atmosferę.
Autor: Mia Saloranta
Więcej informacji:
· Kontakt: Outi Palttala, e-mail: [email protected]
· Strona internetowa wsi wspólnotowej Kangasala: www.yhteiskyla.net/index_en.htm
Solarny prysznic ogrodowy
Lokalna Alternatywna Społeczność, Polska
Pasywne
urządzenia
wykorzystujące
energię
promieniowania słońca są tanie i wydajne. Rozwiązują
część problemów dotyczących ogrzewania wody (zwłaszcza
latem) i z powodzeniem można je zastosować do gotowania
pożywienia lub ogrzewania budynków. W sezonie letnim
można skorzystać z wolnostojącego prysznica napędzanego
energią słoneczną, wykonanego z materiałów recyklingowych,
taniego i prostego w obsłudze. Doskonale wpisuje się
w ekologiczne zasady permakulturowe i ekowioskowe.
Pojemność zbiorników z ogrzaną wodą (80 litrów) pozwala na
swobodne skorzystanie z kąpieli codziennie przy słonecznej
pogodzie kilku osobom, znacząco przy tym oszczędza się
energię elektryczną i pieniądze. Ciepła kabina prysznica z
przezroczystymi ścianami, stojąca pośród zieleni, sprawia
zawsze wiele radości i przybliża ludzi do natury.
Budowa i użycie
Widok wewnątrz.
Zdjęcie: Monika Podsiadła.
Prysznic, o którym mowa w niniejszym studium przypadku, został zainstalowany w ogrodzie
permakulturowym w Pryszczowej Górze, niedaleko Lublina. Kilka rodzin z L.A.S. korzysta już z
tego rozwiązania, a kolejne mają zamiar zainstalować prysznic w swoich ogrodach.
Budując prysznic zasadniczą ideą jest użycie recyklingowych samochodowych zbiorników na
gaz. W moim rozwiązaniu zostały użyte 2 zbiorniki po 40 litrów połączone równolegle. Można użyć
innego, większego podłużnego zbiornika o pojemności 80 litrów. Oryginalne zawory wpustowe
zostały zespawane, wywiercono zaś otwory poprzeczne wzdłuż osi zbiorników tak, aby można
przez nie przeprowadzić rury z bieżącą wodą.
43
Zbiorniki połączone są z domową
instalacją wodną za pomocą rurek giętych
typu PEX. Prysznic posiada baterię do
mieszania wody i oczywiście słuchawkę
prysznicową. Zbiorniki umieszczone są
w skrzyni izolowanej, która ustawiona
jest pod kątem 45 stopni na drewnianym
rusztowaniu, tak aby w południe uzyskać
kąt padania promieni słonecznych
90 stopni w stosunku do powierzchni
zbiorników. Bezpośrednio pod zbiornikami
znajduje się lustro z polerowanej blachy
nierdzewnej, które dodatkowo skupia
promieniowanie słońca. Kabina prysznica
Widok z zewnątrz.
posiada „przedsionek”, gdzie można
Zdjęcie: Monika Podsiadła.
przebrać się korzystając z ciepła kabiny,
czyli nie wychodzimy z kabiny bezpośrednio w chłodniejszą przestrzeń ogrodu.
Konstrukcyjną bazę obudowy skrzyni stanowią recyklingowe beczki po oleju, które można
nabyć na złomowisku. Są one rozcięte wzdłużnie na 4 części. Skrzynia jest przykryta szybami
zespolonymi, które akumulują energię promieniowania
słońca i zapobiegają jej utracie w nocy. Cała kabina
prysznicowa jest obudowana szybami zespolonymi
przytwierdzonymi do drewnianych słupków konstrukcji
nośnej. Szyby takie również można pozyskać z recyklingu.
Zimna woda jest doprowadzona do prysznica za pomocą
przewodu PEX z domowej instalacji. Przewód jest zagłębiony
w gruncie ok. 30 cm. Chcąc się wykąpać odkręcamy główny
zawór. Woda zimna wypycha ciepłą, która sama wędruje
w górę zbiorników nagrzewając się. W ten sposób zimna
woda w czasie kąpieli powoduje wypływ nagrzanej wody
do baterii. Kran ciepłej wody w baterii jest zawsze otwarty.
Umożliwia to rozprężanie się przegrzanej wody (lub pary)
w zbiornikach i jej ujście na zewnątrz. Zimnym kranem
dopuszczamy wodę w miarę potrzeby. Po kąpieli należy
tylko zamknąć główny zawór i zakręcić kran z zimną wodą.
W czasie brania prysznica automatycznie uzupełniana jest
woda w zbiornikach grzewczych.
Dach solarnego prysznica ogrodowego.
Zdjęcie: Monika Podsiadła.
Zużyta woda ścieka na podłogę prysznica (w naszym
przypadku zwykła paleta drewniana) i dalej przenika do gruntu poprzez grubą warstwę drobnych
kamieni i żwiru. Większość wody praktycznie odparowuje poprzez otwory wentylacyjne kabiny z
powodu dość wysokiej temperatury panującej tam w dni słoneczne.
Przed jesiennymi przymrozkami spuszczamy wodę ze zbiorników za pomocą zaworu, który
znajduje się w najniższym punkcie przewodu doprowadzającego zagłębionego w gruncie. Wodę
tę możemy wykorzystać np. do podlania roślin w ogrodzie.
Taki prysznic ogrodowy można zbudować w czasie kilkudniowych warsztatów, przy
uprzednim przygotowaniu elementów składowych. Mogą to zrobić 3-4 osoby z podstawowymi
umiejętnościami manualnymi pod kierownictwem kogoś z odpowiednim doświadczeniem.
Korzystne jest doświadczenie przy wykonywaniu prostych instalacji hydraulicznych. Orientacyjny
koszt materiałów to około 1 500 PLN przy założeniu, że zbiorniki, szyby obudowy kabiny, sama
obudowa zbiorników i jej elementy pochodzą z recyklingu.
44
Doświadczenia z ekowioski
W czasie ciepłego sezonu odwiedza nas bardzo wiele osób, które często zostają na kilka dni
lub dłużej, a system ogrzewania wody w lecie w domu i oczyszczania wody nie jest przewidziany
na tak wiele osób. Projekt prysznica na zewnątrz powstał przy pomocy naszego kolegi z Niemiec.
Doskonale się sprawdza od wczesnej wiosny do późnej jesieni. Woda nawet w pochmurne i
chłodne dni jest z reguły ciepła dzięki odpowiedniej izolacji zbiorników. Każdy, kto skorzystał choć
raz z prysznica, jest zachwycony jego funkcjonalnością, odmiennością otoczenia i warunków w
nim panujących. Wielu naszych gości, a także sąsiadów jest zainteresowanych posiadaniem u
siebie solarnego prysznica ogrodowego. Już zaczęli zbierać odpowiednie materiały.
„Wasz prysznic wśród drzew i zieleni jest super pomysłem. To takie miłe, że w kabinie rosną
sobie dzikie rośliny, całe wnętrze jest unikalne. Po dniu pracy w ogrodzie wypluskać się w wodzie
nagrzanej słońcem to prawdziwa rozkosz. Cudownie jest brać prysznic i móc jednocześnie patrzeć
w niebo, czy zieleń dookoła” – mówi wolontariuszka z Kanady.
Autorzy: Andrzej Młynarczyk, Monika Podsiadła
Dalsze informacje:
· Kontakt: Andrzej Młynarczyk, Monika Podsiadła, [email protected]
· Linki: www.permakultura.com; http://www.permies.com/
Fińska sauna
Fińska sauna to miejsce rozrywki, relaksu,
spotkań oraz mycia się. Wspólna sauna w
ekowiosce może zastąpić łazienki w prywatnych
domach, ale przede wszystkim jest to ciepłe
serce społeczności.
Społeczność Katajamäki. Wyjście z sauny
Zdjęcie: Mia Saloranta.
Wiele tradycji łączy się z budowaniem
saun. Budując saunę należy również
uwzględnić wiele szczegółów budowlanych,
które muszą być wykonane prawidłowo, aby
sauna funkcjonowała bez zarzutów i aby była
długotrwała. Tradycyjna sauna budowana jest
z bali i podgrzewana jest drewnem. Według
niektórych ludzi najlepsza jest sauna dymna.
Sauna może mieścić się w tym samym
budynku, w którym mieszkają ludzie, może też
stanowić osobny budynek. Sauna zazwyczaj
obejmuje dwa lub trzy małe pomieszczenia:
przebieralnię, miejsce do mycia się, łaźnię
parową; często łaźnia parowa jest jednocześnie
miejscem mycia się. Woda używana do mycia
jest podgrzewana w zbiorniku podłączonym do
pieca albo w osobnym baniaku.
W dobrej saunie łaźnia parowa jest na tyle
przestronna, że jedna rodzina może wygodnie
z niej korzystać. Wysokość łaźni musi wynosić
minimum dwa metry. Najważniejsze sprawy
jeśli chodzi o techniczny projekt sauny to
Wieś gminna w Livonsaari. Spotkanie przed sauną
Zdjęcie: Mia Saloranta.
45
właściwa izolacja konstrukcji chroniąca przed
wilgocią (nie jest wymagana przy konstrukcji z
bali), właściwy rodzaj drewna wewnątrz sauny,
właściwa wentylacja oraz piec o odpowiedniej
wielkości i wydajności.
By mieć idealne warunki w saunie, niezbędna
jest jednostajna temperatura i wystarczająca
wilgotność w całej łaźni, jak również dużo
kamieni na piecu, by otrzymać wystarczająco
dużo ciepła. Ciepło jest najlepsze, kiedy
temperatura łaźni wynosi mniej niż 70 stopni
Celsjusza. Wodę często polewa się na kamienie,
by utrzymać należytą wilgotność. Jeżeli chcesz
Ekowioska Keuruu. Sauna w ekowiosce Keuruu.
Zdjęcie: Mia Saloranta.
przeżyć doskonałe doznania w saunie, weź ze
sobą gałązki brzozy i biczuj się nimi. Po takim biczowaniu i wzięciu zimnego prysznica poczujesz
się jak nowonarodzony!
Autor: Mia Saloranta
Źródło: www.suomirakentaa.fi/tyoohjeet/sauna/saunan-rakentamisen-perusteet
Dalsze informacje:
www.sauna.fi/in-english/sauna-information/
46
ENERGIA – ROZWIĄZANIA DLA GOSPODARSTW
DOMOWYCH I CAŁYCH OSAD
Oszczędność energii oraz korzystanie z jej lokalnych źródeł odnawialnych zamiast z paliwa
kopalnego to kluczowe cele wszystkich ekowiosek. Jest to niezwykle istotny wkład w redukcję
emisji dwutlenku węgla oraz zmian klimatycznych. Poza tym, z punktu widzenia ekowioski jest
to także istotny element ekonomiczny. W naszej strefie klimatycznej z całkowitej energii, jaką
zużywa gospodarstwo domowe, około połowa „idzie” na ogrzewanie budynku. Ogrzewanie wody
w domu zabiera około 20 %, a elektryczność około 30 %.
Indywidualne zwyczaje i wybory, jak rozmiar i temperatura przestrzeni mieszkalnej w domach,
oświetlenie (np. żarówki LED) czy też zużycie ciepłej wody, mają potężny wpływ na całkowitą
konsumpcję energii. Odnawialne źródła energii mogą być wykorzystywane do minimalizowania
potrzeby używania węglowodorowego paliwa kopalnego. Jednak nawet wtedy ważne jest
minimalizowanie możliwych wad, jak emisja cząstek tworzących niecałkowite spalanie w
tradycyjnych piecach drzewnych. Systemy zdecentralizowane pomagają ekowioskom stawać się
samowystarczalnymi osadami posiadającymi zarówno ogrzewanie, jak i elektryczność. Typowe
źródła energii odnawialnej to siła biomasy, wiatru i słońca. Ekowioski są często pionierami
w testowaniu i tworzeniu innowacyjnych rozwiązań energetycznych, dla indywidualnych
gospodarstw domowych i dla całych osad.
System kominkowy o niskiej emisji magazynujący ciepło
Ekowioska Vihti, gmina Vihti, Finlandia
Ten efektywny kominek o niskiej emisji łączy trzy ekologicznie istotne rozwiązania: 1) komora
paleniskowa o niskiej emisji, 2) tradycyjny i energooszczędny kominek magazynujący ciepło, 3)
nowoczesna technologia ogrzewania i cyrkulacji wody. System kominkowy jest ekologicznym
i efektywnym, przytulnym i tradycyjnym sposobem na zorganizowanie ogrzewania budynku
i ogrzewania wody w pojedynczym gospodarstwie domowym. Rozwiązanie to zostało uznane
za ekologiczne i przyjazne środowisku z wielu powodów. Komora paleniskowa o niskiej emisji
umożliwia efektywny proces spalania z minimalną emisją oraz gwarantuje, że emisje są zgodne z
47
regulacjami dot. tradycyjnych kominków kamiennych. Warstwa ceglana utrzymująca ciepło jest
tradycyjną technologią oszczędzającą energię, a efektywność jest wzmagana poprzez połączenie
z ogrzewaniem wody i systemem cyrkulacyjnym, który puszcza w obieg domu generowane ciepło.
Techniczny opis systemu
Kominek akumulujacy ciepło z nisko emisyjnym
paleniskiem.
Zdjęcie: Ella Suhonen.
Kominek znajduje się na pierwszym piętrze pojedynczego
gospodarstwa domowego, blisko wejścia głównego, gdzie
oddziela kuchnię od pokoju dziennego. Tym sposobem jest
dużo miejsca dookoła kominka i ciepło bez żadnych przeszkód
rozchodzi się po całym pierwszym piętrze. Konstrukcja
kominka zajmuje 3 m2 od podłogi aż po sufit (w tym rura
na wodę, piec i kuchenka). Główna część systemu obiegu
wody znajduje się w piwnicy pod kominkiem. Ogrzana woda
płynie rurami, które łączą grzejnik wodny (zintegrowany z
kominkiem) z akumulatorem (znajdujący się w piwnicy) i
puszczają w obieg domu ogrzaną wodę, również na drugie
piętro. W innych rodzajach kominków zarówno ogrzewanie
wody, jak i komponenty akumulatora można zbudować
dookoła komory paleniskowej. Pozostałe zapotrzebowanie
na energię cieplną można zaspokoić kolektorami solarnymi i
marginalnie konwencjonalnym ogrzewaniem elektrycznym.
Główne komponenty:
• Komora paleniskowa o niskiej emisji. Ekologicznie
innowacyjna komora paleniskowa przekazuje część
tlenu (tzw. „drugorzędne powietrze”) poprzez otwory
do wyższej położonej części komory. Ten naddatek
powietrza jest kierowany do płomieni, do miejsca,
gdzie generowane są emisje z palącego się drewna. W
tym momencie naddatek powietrza powoduje drugi
proces spalania, gdzie spalane są emisje. Powietrze
potrzebne do pierwszego i drugiego procesu spalania
pobierane jest poprzez kratkę w podłodze kominka, a
część tego powietrza prowadzona jest poprzez otwory
do wyższej położonej części komory. Ten model
komory paleniskowej początkowo zaprojektowany
został przez fińskiego architekta Heikki Hyytiäinena,
ale obecnie komponent można zdobyć jako produkt
komercyjny, np. w firmie Narvi;
Wentylatory kierujące rozgrzane spaliny ponownie
do paleniska.
Zdjęcie: Ella Suhonen.
• System kumulujący, nagrzewający i cyrkulujący wodę w całym domu. Ten system
obejmuje: komponent ogrzewania wody, który jest szczególnym rodzajem grzejnika
zbudowanym wewnątrz konstrukcji kominka, blisko komory paleniskowej; oraz akumulator
wody, który gromadzi wodę, po czym transportuje ją do rur biegnących pod piętrami;
• Konstrukcja kominka magazynująca ciepło. Konstrukcja kominka zbudowana jest na
miejscu, tradycyjną techniką murarską, z cegieł i tynku. Konstrukcja kominka gromadzi
wygenerowane ciepło i stopniowo uwalnia je do otoczenia.
Kluczowe zasoby i umiejętności wymagane przy budowie i instalacji systemu kominkowego:
• Umiejętności murarskie oraz znajomość tradycyjnego murowania z cegły
• Znajomość zasad hydrauliki
• Znajomość zasad instalacji elektrycznej
48
Budowanie i używanie systemu
Taki kominek jest używany w dwupiętrowym domu
bliźniaczym, w domostwie rodziny składającej się z dwóch
osób dorosłych i trojga dzieci. W ekowiosce Vihti druga
rodzina posiada podobny system kominkowy. System ten
używany jest w sezonie zimowym (od września/ października
do marca/ kwietnia). Podczas tego sezonu używany jest
praktycznie codziennie. Kiedy kominek pracuje, w domu
zawsze obecna jest osoba dorosła.
Drewno na opał dostępne jest w sąsiadującym terenie.
Drewno najpierw transportuje się do drewutni, która mieści
się na podwórzu. Tutaj drewno suszy się dokładnie, zanim
zostanie zabrane do domu. Prawidłowo wysuszone drewno
jest podstawą efektywnej pracy kominka i czystego spalania
w komorze paleniskowej.
System kominkowy został wybudowany na miejscu Budowa kominka akumulującego gorące powietrze.
Podgrzewacz wody zainstalowany w środku.
od początku do końca. Jednakże niektóre części składowe
Zdjęcie: Ella Suhonen.
są produktami komercjalnymi, kupionymi w sklepie.
Planowanie systemu kominkowego było przeprowadzone we współpracy z rodziną oraz
ekspertów, którzy uczestniczyli w procesie budowy. Budowa konstrukcji i murowanie kominka
odbyły się w formie „obozu-szkolenia murarskiego”, gdzie doświadczeni murarze i osoby uczące
się współpracowały z rodziną. Proces budowy obejmował również pracę wynajętych ekspertów
skupiających się na konstrukcji oraz integracji kominka/ komory paleniskowej z obiegiem wody i
systemem ogrzewania.
Doświadczenie użytkownika. Opowieść o eko-technologii
Osobami opowiadającymi są: Marko Lehtamo, przewodniczący wspólnoty ekowioskowej
oraz jego żona Reetta. Przeprowadzili się oni do ekowioski w 2010 roku, kiedy budowa ich domu
dobiegała końca. Jednakże aktywnie zaangażowani byli w działania ekowioski Vihti już od 2006
roku.
Zainteresowaliśmy się tym rodzajem systemu kominkowego po osobistej rozmowie z fińskim
architektem Heikki Hyytiäinenem, projektantem komory paleniskowej o niskiej emisji, którego
poznaliśmy na etapie planowania ekowioski Vihti. Marzyliśmy o tym, by system ogrzewania w
naszym domu był ekologiczny i tradycyjny, a jednocześnie efektywny. System kominkowy o niskiej
emisji wydawał się spełniać nasze oczekiwania. Szczególnie podobała się nam idea posiadania
żywego ognia w tradycyjnym kominku, który w dodatku minimalizuje emisje oraz ogranicza
generowanie popiołu. Prawdę powiedziawszy, ten kominek okazał się być jednym ze środków
gwarantujących spalanie na poziomie zgodnym z przepisami. Chcieliśmy także być aktywnie
zaangażowani w utrzymanie sztuki tradycyjnego murarstwa kominkowego oraz w szerzeniu
wiedzy na ten temat.
Kiedy nasi sąsiedzi również zainteresowali się wybudowaniem i zainstalowaniem takiego
kominka, zaczęliśmy szukać takich możliwości oraz wymogów, które należy spełnić przy
budowie. W wyniku żywego zainteresowania Fińskiego Stowarzyszenia Kominkowego (Finnish
Fireplace Association) projektem opisywanego kominka, rozpoczęliśmy współprace z w/w
stowarzyszeniem. Wspólnie zorganizowaliśmy obóz murarski w ekowiosce Vihti. Udział wzięli
eksperci ds. murarstwa, osoby szkolące się, specjaliści i zupełni laicy w tym temacie. Obóz zapewnił
nie tylko wartościowe szkolenie, ale również bezcenną możliwość wymiany wiedzy i doświadczeń
między uczestnikami. Rezultatem obozu murarskiego było zbudowanie i zainstalowanie dwóch
systemów kominkowych.
49
Ten system kominkowy właściwie spełnił nasze życzenia.
Gdyby zbudować go jeszcze trochę inaczej, mógłby całkowicie
zapewnić energię cieplną dla gospodarstwa domowego.
Patrząc na nasze doświadczenie, jedną z kluczowych
spraw jest zapewnienie odpowiedniego magazynowania
i suszenia drewna przeznaczonego na kominek. Raczej
dużym wyzwaniem w rozwiązaniach kominkowych tego
typu jest zarządzanie planowaniem i wykonaniem kominka,
ponieważ to wymaga wielu „przymiarek” i dopasowywania
komponentów, a do tego ekspertyza. Dobrze jest mieć przy
sobie neutralnego eksperta, który będzie pomagał w ocenie
i komentował alternatywne rozwiązania, ukazując wszystkie
„za” i „przeciw”. Ciężko jest znaleźć takie osoby, ale nie jest
niemożliwe.
Autor: Jarkko Pyysiäinen
Zbiornik wody umieszczony w piwnicy pod kominkiem.
Zdjęcie: Ella Suhonen.
Dalsze informacje:
Barden A. A., Hyytiäinen H. & Rapeli A. (1993). Finnish fireplaces:
Heart of the home. Helsinki: Finnish Building Centre (książka o
kominkach fińskich, ich charakterystyka i konstrukcja).
Emisje z kominka i palenie drewna opałowego
Przy spalaniu na małą skalę – używanie drewna opałowego w piecach i kominkach domowych
– spalanie jest niepełne, co prowadzi do wysokiej emisji. Jest to niebezpieczne dla zdrowia
człowieka.
Ilość emisji znacząco wzrasta, gdy używa się mokrego drewna opałowego lub innego
materiału, który nie jest przeznaczony na opał. Warunki spalania to również ważny czynnik.
Emisja szkodliwych substancji wzrasta, jeśli przepływ powietrza w kominku czy piecu jest
niewystarczający. W procesie czystego spalania większość emisji to nieszkodliwa para wodna, co
oznacza, że poziom emisji jest minimalny.
Najlepszym sposobem jest rozpalenie stosu drewna od góry. Dzięki temu związki, które łatwo
zmieniają się w gaz, palą się, efektywnie dają ciepło i nie znikają wraz z dymem. Więcej ciepła
magazynuje się, a mniej substancji szkodliwych jest emitowanych.
Spalanie generuje gaz palący, który zawiera głównie dwutlenek węgla i parę wodną oraz
pewne ilości tlenku węgla, węglowodoru i inne elementy szkodliwe dla zdrowia. Jeśli temperatura
spalania jest wystarczająco wysoka, wówczas niebezpiecznych emisji jest mniej. Gdy drewno pali
się dobrze, można zauważyć, że dym staje się bardziej „blady” tuż po rozpaleniu ognia.
Unijna dyrektywa dotycząca eko-projektów (2009/125/EC) mierzy się również z problemem
emisji. Należy sprawdzić regulacje na ten temat w swoim kraju.
Źródła:
www.motiva.fi/files/210/Patkittain_puulammityksesta.pdf)
Paunu, V-V. (2012). Pientalojen puunpoltto aiheuttaa merkittävää altistumista pienhiukkasille. Ilmansuojeluyhdistys
ry Jäsenlehti 4/2012. pp. 7-9.
50
Życie bez elektryczności
Ekowioska Krunai i Naujalaukis, Litwa
Czy można wyobrazić sobie życie współczesnego człowieka bez elektryczności? Wiadomo jest,
że elektryczność „narodziła się” ponad sto lat temu i około połowa światowej populacji nadal bez
niej żyje. Zdajemy sobie sprawę z bezgranicznej szkodliwości produkcji energii dla naszej planety
i zdrowia, więc nie zaprzestajemy poszukiwania innych możliwości.
Życie bez elektryczności w praktyce
Ingrida Žitkauskas, użytkowniczka tej eko-praktyki, opisuje swoje doświadczenie. Rozpoczęła
tworzenie ekowioski Krunai w 2004 roku.
Na chwilę obecną doświadczyliśmy życia bez
elektryczności jedynie w ciepłym sezonie roku. Prace
przygotowawcze wciąż trwają: budowanie domów,
kończenie wewnętrznych instalacji. Niektóre rodziny
żyją w saunach oraz w namiotach bez elektryczności
od wiosny do jesieni, a na zimę wracają do miast.
Wprowadzenie się na stałe będzie możliwe, gdy domy
mieszkalne zostaną wybudowane i wyposażone. W
ciepłym sezonie roku pojawiają się utrudnienia, kiedy
ze względu na swoje zobowiązania trzeba wrócić
do miast. Zbyt wiele zobowiązań ogranicza relaks,
utrudnia zaplanowanie dnia i generuje stres. Dla
ludzi, którzy lubią komunikować się przez Internet,
ograniczania w kwestii elektryczności mogą budzić niezadowolenie.
Chłodnia do przechowywania żywności.
Zdjęcie: Živilė Gedminaitė-Raudonė.
Naszą radą jest pozostawiać ludziom wolny wybór. W ekowiosce Krunai podjęto decyzję,
że każda rodzina wybiera wariant odpowiedni dla siebie: mieć dostęp do elektryczności z sieci
energetycznej, korzystać z alternatywnych metod generowania prądu czy też żyć zupełnie bez
elektryczności. Większość rodzin wybiera ogólnie przyjętą metodę generowania elektryczności.
Na terenie Krunai znajduje się linia wysokiego napięcia, więc najprościej i najtaniej jest po prostu z
niej korzystać. W ekowiosce Naujalaukis nie ma możliwości wprowadzenia elektryczności, dlatego
też przyszli mieszkańcy wioski muszą wybrać pomiędzy alternatywną metodą generowania prądu
a życiem bez prądu.
Gdzie zacząć? Najpierw uwolnij swój umysł poprzez pozbycie się przeświadczenia, że coś
jest niemożliwe. Następnie zbadaj, co jest niezbędne do zapewnienia człowiekowi komfortu.
Na przykład dla założyciela ekowioski ważne było, żeby gorąca i zimna woda leciała z kranów
w łazience i w kuchni. Rezygnacja z elektryczności nie będzie poświęceniem, trzeba jednak
wprowadzić takie rozwiązania, które nie obniżą jakości życia. W poniższym tekście podpowiadamy
kilka opcji tworzenia komfortu w domu bez elektryczności.
1. Prosty piec z cegły i gliny służy do przygotowywania jedzenia oraz ogrzewania domu.
Materiałem opałowym są: gorszej jakości drewno, wióry/ odpady drewniane, uschłe
drzewa, drzewa ze ścinki. Zasoby drewna opałowego uzupełniane są poprzez sadzenie
roślin energetycznych, tj. drzew rosnących w szybkim tempie oraz krzaków. Niewymagające
wierzby dobrze rosną na terenach o niskiej wydajności, można więc sadzić je w tych
ustronnych miejscach. Za 20-50 lat szybko rosnące drzewa będą idealne na „bio-rozpałkę”.
Intencjonalne używanie odpadów naturalnych od początku oraz przygotowanie roślin na
przyszłość ustrzeże nas przed lekkomyślnym wycinaniem lasów.
2. Woda ze studni dostarczana jest rurą do domu przy pomocy manualnej pompy, która
znajduje się w środku domu. Inną wersją jest zrobienie powierzchownego otworu
51
wiertniczego lub nawet studni w domu. Ważne jest,
by źródło wody znajdowało się nie głębiej niż dziewięć
metrów w ziemi, by pompa tam sięgała. Wodę zbiera
się do zbiornika na drugim piętrze albo na strychu
poprzez rurę zainstalowaną w domu. Ze zbiornika
woda płynie do kotła w piecu i pozostałych części
hydraulicznych. Po uruchomieniu pieca, woda zaczyna
gotować się w kotle. Wydajność i rozmiar kotła dobiera
się według potrzeb danej rodziny. Woda gorąca o
zbliżonej temperaturze przepływa do odpowiednich
części hydraulicznych. W ten sposób zapewnia się
Staw w pobliżu domu jako źródło bieżącej wody.
możliwość wzięcia prysznica czy kąpieli w domu. W
Zdjęcie: Živilė Gedminaitė-Raudonė.
każdym gospodarstwie w naszej ekowiosce, gdzie nie
ma naturalnych zbiorników wodnych, mieszkańcy kopią doły na stawy. W sąsiedztwie
takich stawów buduje się sauny. Niezwykle przyjemnie i zdrowo jest umyć się w takim
miejscu o każdej porze roku.
3. Kiedyś używano lamp naftowych i świec, by oświetlić pomieszczenie. W dzisiejszych
czasach, w dobie lamp na baterie solarne, mamy wiele możliwości. W niemal każdym
sklepie można dostać lampy o różnych kształtach, projektach i wydajności, które po całym
dniu ładowania się światłem słonecznym emitują światło po zmierzchu;
4. Lodówka to urządzenie zapobiegające psuciu się mięsa i innych produktów, np. ryb.
Niemal wszyscy mieszkańcy ekowiosek są lub stają się wegetarianami, a utrzymywanie
świeżości jedzenia wegetariańskiego nie jest tak bardzo skomplikowane. Naczynia z
produktami mlecznymi zanurzane są w wodzie w studni. Zabezpieczane produkty, tj. jajka,
warzywa i owoce przechowywane są w piwnicach. W razie potrzeby istnieje możliwość
wybudowania chłodni w starym stylu. Jest to zimna piwniczka pod ziemią, która cały czas
utrzymuje niską temperaturę;
5. Pranie. Trudno jest wyobrazić sobie pranie ręczne w dobie pralek automatycznych.
Naturalnie, prawie żadna kobieta dobrowolnie nie zrezygnuje z tej technicznej wygody,
dlatego istotne jest wypracowanie najbardziej atrakcyjnej alternatywy. W tym temacie
toczy się wiele dyskusji i eksperymentów. Bieżąca woda w strumieniu może służyć jako
pralka. Im bardziej tryskający wodą strumień i im głębsze dno, tym lepiej. Pranie wkłada
się do koszyka, a koszyk przywiązuje do liny rozwieszonej nad strumieniem w taki sposób,
by kosz zanurzał się w wodzie. Pranie może zająć kilka godzin, w zależności od stopnia
zabrudzenia ubrań. W ten sposób prało się w górskich rzekach nawet dywany. Takie miejsce
do prania powinno być specjalnie przygotowane: dno powinno być pogłębione, wyłożone
piachem, należy z kamieni utworzyć tamę, by chronić pranie przed brudem rzecznym,
np. mułem, patykami czy liśćmi. Inną metodą prania jest wywieszenie brudnych ubrań
na sznurku tuż przed deszczem. Deszcz pierze, wiatr przewiewa, a słońce suszy ubrania.
W celu uzyskania lepszego efektu można stosować naturalne detergenty, czyli indiańskie
orzechy mydlane (Sapindus mukorossi) lub ług z popiołu drzewnego;
6. Inne elektryczne urządzenia stosowane w gospodarstwie domowym mogą być zastąpione
prostymi i naturalnymi metodami: woda na herbatę może być gotowana na piecu;
włosy można suszyć na dworze. Ekran telewizora i komputera można zastąpić różnymi
kreatywnymi grami, zabawami, sportem. Człowiek może dostosować swoje działania do
cyklu słońca, naturalnych warunków świetlnych. Właściciele domów mogą kosić trawę
kosą i tylko wtedy, gdy w łąkach nie ma piskląt, a kwiaty przekwitły. Małe i zbudowane
naturalnymi metodami struktury nie wymagają żadnej specjalnej uwagi. Dzięki naturalnej
wentylacji, poziom kurzu obniża się i wystarczy używać wilgotnej szmatki zamiast
odkurzacza. Dywany można wytrzepać na zewnątrz domu. W przypadku nagłej potrzeby
skorzystania z nowoczesnych urządzeń, można użyć alternatywnych źródeł energii, takich
jak baterie solarne. Mieszkańcy ekowioski mogą korzystać z telefonów komórkowych na
52
baterie solarne, co więcej – w najbliższej przyszłości będzie możliwość kupna komputerów
zasilanych bateriami solarnymi.
Życie bez elektryczności nie oznacza powrotu do epoki kamiennej, lecz rozpoczęcie nowej
ery. Patrząc na dzisiejsze doświadczenie wyraźnie widać wyniki tego, co rozpoczął Edison przed
rokiem 1880, można dojść do wniosku, że należy poszukiwać innych dróg. Zanim znajdzie się
bezpieczne metody generowania prądu, ważne jest zredukowanie zapotrzebowania ludzkości
na energię oraz konsumpcji tej energii. Nie wystarczy jedynie rozmawiać o energii zielonej i
przyjaznej środowisku, trzeba też propagować racjonalne jej zużywanie.
Autor: Ingrida Žitkauskas
Dalsze informacje:
Kontakt: Ingrida Žitkauskas, e-mail: [email protected] (komunikacja tylko w języku litewskim)
System sieci energetycznej bez sieci wysokiego napięcia
Ekowioska Kampetorp, Szwecja
Kampetorp jest małą ekowioską położoną z dala od wszelkich miast. Nie ma tu żadnej sieci
energetycznej podłączonej do osady, zatem stworzono system produkcji energii bez korzystania
z sieci wysokiego napięcia. Produkowanie elektryczności przy pomocy energii słonecznej jest
sposobem na zdobycie nie tylko energii, ale i ekonomicznej niezależności oraz zrównoważonej
produkcji energii. Taka produkcja oznacza również minimalizację zużycia energii, dzięki obwodowi
energetycznemu. Wiele małych osobnych tego typu systemów używa się w wiosce, a ten
opisany poniżej jest najbardziej wydajny, „obsługuje” jedno gospodarstwo domowe oraz dom
wspólnotowy z pralką, prysznicami i oświetleniem.
Opis techniczny
System obejmuje dwa źródła zasilania, zasilanie słoneczne i generator napędzany silnikiem diesla
(patrz diagram poniżej). Generator używany jest wtedy, gdy energia z panelów solarnych nie jest
wystarczająca. Panele słoneczne produkują 12 V prąd do sterownika, który kieruje tenże prąd albo
do baterii, która jest ładowana albo do przetwornicy,
która konwertuje prąd na 230 V, czyli na siłę napięcia
zwykle używaną w gospodarstwie domowym. Z baterii
12 V prąd płynie do przetwornicy, która konwertuje
prąd na 230 V lub też do domu, w którym zainstalowane
są 12 V gniazdka. Generalnie w domach instaluje się
zarówno gniazdka 12 V, jak i 230 V.
W czasie najciemniejszych miesięcy, a także gdy
wystąpi potrzeba zużycia dodatkowej energii, korzysta
się z generatora, który produkuje 230 V do przetwornicy.
Z przetwornicy prąd płynie prosto do domu lub do
System magazynowania energii (akumulator 12V).
Zdjęcie: Karl Gunnar Randau.
baterii, które muszą naładować się. Ładowanie baterii
generatorem następuje tylko wtedy, gdy to konieczne, ponieważ tworzą się duże straty energii.
Całkowite używanie generatora napędzanego silnikiem diesla zmniejsza się z roku na rok i dziś
roczna konsumpcja wynosi około 100 litrów na cały system. Problemy środowiskowe związane
z używaniem baterii i silnika diesla są brane pod uwagę przez mieszkańców, ale jednocześnie
usprawiedliwiane tym, że zakupu dokonano na zasadzie „second-hand”, a konsumpcja diesla
znacząco spada. Aby zredukować tę konsumpcję rozważane było stworzenie dodatkowo systemu
wiatrowego, lecz uznano, że takie rozwiązanie nie będzie efektywne ze względu na niesprzyjające
warunki.
53
Pierwszy problem przed utworzeniem systemu
to właściwy sprzęt. Istnieją już gotowe systemy do
kupienia, ale są bardzo drogie. Dlatego powinno
się poświęcić czas na znalezienie relatywnie tanich,
ale dobrych komponentów. Biznes jest mały i wciąż
rozwijający się, zatem nie ma innego wyjścia jak
poszukiwać technologii. Przydałaby się osoba żywo
zainteresowana takimi technologiami. Przy tworzeniu
systemu potrzebny jest również elektryk, jednak
znalezienie takiego, który zna się na systemie o niskim
napięciu może być trudne. Mimo że napięcie jest
System paneli słonecznych zainstalowanych na dachu
niskie, z pracą przy tworzeniu tego systemu związane
domu.
Zdjęcie: Karl Gunnar Randau.
jest pewne ryzyko, dlatego tylko niektóre czynności
można wykonać samemu. Zawsze jednak należy poznać zasady BHP i po prostu – być ostrożnym,
w końcu to prąd! Utrzymywanie systemu obejmuje głównie sprawdzanie stanu baterii oraz
napełnianie generatora w razie potrzeby.
Komponenty w opisanym systemie kosztują około 5000 – 6000 EUR. Taka suma ma związek
z przeprowadzeniem wielu negocjacji cenowych i znajdowania tańszych produktów, np. baterii
„second-hand”. Wiele z tych komponentów oryginalnie wykorzystywanych jest do innych celów.
12 V sprzęty używa się na łódkach, a baterie na przykład w komputerach. Dzięki temu komponenty
można dostać w najróżniejszych sektorach.
Wymiar społeczny
System jest używany przez jedno gospodarstwo domowe oraz dom wspólnotowy, w którym
znajduje się pralka i prysznic (pozostałe domy mają swoje mniejsze systemy). System prowadzą
dwie osoby: Christer i Björn. Björn ostatnio przejął główną odpowiedzialność. Björn poświęca
systemowi jeden dzień lub dwa dni w miesiącu. Utrzymanie systemu polega głównie na
sprawdzaniu stanu baterii co drugi miesiąc oraz na uruchamianiu generatora w razie potrzeby.
Wszystko odbywa się przy małym nakładzie pracy. Zdarza się oczywiście, że baterie muszą zostać
wymienione, co wymaga większego wysiłku i uwagi.
System sieci energetycznej bez korzystania z sieci wysokiego napięcia ma duży wpływ na życie
społeczne w Kampetorp. Nie ma możliwości, aby niektóre sprzęty gospodarstwa domowego, np.
zamrażarka czy elektryczny piec, były używane, a wszystkie inne sprzęty trzeba używać z dużą
ostrożnością. Przede wszystkim jednak – jeśli nie musisz, nie używaj! System sieci energetycznej
bez korzystania z sieci wysokiego napięcia można porównać do uprawiania własnej żywności,
która konkretyzuje łańcuch produkcyjny i generalnie prowadzi do tego, że żywność jest bardziej
doceniana i wartościowa. W Kampetorp prowadzenie „prostego stylu życia” wspomagane jest
systemem sieci energetycznej bez korzystania z sieci wysokiego napięcia. Mieszkańcy przyznają
nawet, że styl życia z niską konsumpcją energii trudno byłoby prowadzić, gdyby wioska podłączona
była do sieci wysokiego napięcia, a to najlepszy dowód na wpływ systemu na życie społeczne.
Doświadczenie użytkownika
Osobą opowiadającą jest Christer Karlsson, jeden z założycieli Kampetorp i „siła napędowa”
wioski oraz Björn Macke, teść Christera Karlssona, który nie mieszka na stałe w Kampetorp, ale
często przyjeżdża z wizytą. Od około 7 lat jest mocno zaangażowany w sprawy wioski.
Kiedy teren został kupiony, nie było tu połączenia z siecią wysokiego napięcia. Mieliśmy trzy
opcje: podłączyć się do tej sieci, żyć bez elektryczności lub wybudować system bez wysokiego
napięcia. Przyłączenie się do sieci miejskiej byłoby bardzo drogie, więc ta opcja została odrzucona
przez społeczność. Na początku zatem mieszkańcy żyli bez prądu i w bardzo prostych warunkach.
Po około dwóch latach jednemu z mieszkańców udało się zapalić żarówkę przy użyciu małej baterii
54
słonecznej. Później system powoli rozwijał się aż do obecnego poziomu. Na początku bardzo często
używano generatora, ale wraz ze wzrostem liczby baterii słonecznych i lepszego oprzyrządowania,
korzystanie z generatora prawie wykluczono, poza trzema najciemniejszymi miesiącami w roku,
kiedy to baterie słoneczne produkują niewiele energii. Wielka zmiana nastąpiła, gdy kupiono
pierwszą przetwornicę, która umożliwiła konwertowanie elektryczności w bateriach do 230 V.
Podczas rozwoju systemu wiele czasu i energii poświęcono na poszukiwanie dobrego sprzętu oraz
ekspertów elektryków posiadających odpowiednią wiedzę. Zdarzały się też niefortunne wydatki, na
przykład przetwornice i regulatory sprowadzone z Chin. Cena – niższa, jakość – równie niska.
Nie mamy w planach ulepszać systemu, ponieważ daje nam on wystarczająco dużo energii przez
cały rok. Rozważaliśmy stworzenie systemu wiatrowego, ale wiemy, że u nas nie zda on egzaminu z
powodu warunków. Być może istnieją jeszcze inne, lepsze, ekologiczne techniki generujące moc, ale
na dzień dzisiejszy dla naszej ekowioski wydaje się to nieprawdopodobne. Jednocześnie widzimy
postępy w tego typu technologiach, zatem ulepszenia w przyszłości nie są wykluczone.
Mocne i słabe strony systemu zależą w dużej mierze od ideologii i punktu widzenia. System
promuje niskobudżetowy sposób na życie z ograniczoną konsumpcją energii, jak również
świadomość tego, skąd pochodzi elektryczność i jak wiele energii zużywają wszelkie gadżety
elektroniczne. To według nas jest mocną stroną. Z drugiej strony może to być słaby punkt, jako
że system ma niższą wydajność niż by miał, gdyby podłączony był do sieci wysokiego napięcia.
Bezdyskusyjną silną stroną jest jednak to, iż system jest dużo tańszy w porównaniu z kupowaniem
energii od produkujących ją firm. Gdy już poniesiemy koszty związane z instalacją, koszty
utrzymania są bardzo niskie. Generalnie odłączenie się od wszelkich systemów ogólnospołecznych,
w odniesieniu do jedzenia, elektryczności, banków czy kredytów bankowych jest wolnością.
Poza tym korzystanie z opisanego systemu gwarantuje to, że energia pochodzi z odnawialnych
zasobów, co nie byłoby możliwe przy sieci wysokiego napięcia.
Autor: Kalle Randau
Dalsze informacje:
· E-mail: [email protected]
· Link: www.solarpaneltalk.com
Produkowanie i sprzedawanie energii słonecznej do
sieci energetycznej
Ekowioska Charlottendal, Szwecja
System taryfy gwarantowanej (feed-in-tariffs) to polityka wprowadzona w celu przyspieszenia
inwestycji w zielone technologie. Charlottendal produkuje energię słoneczną. Nadwyżkę energii
sprzedaje za ustaloną cenę do Telge Energi, lokalnej firmy produkującej energię. Umowa tego typu jest
jedną z pierwszych w Szwecji. Umożliwia wykorzystanie całej wyprodukowanej energii oraz przynosi
dochody ekowiosce. Jest to nowoczesny sposób, by ekowioska stała się bardziej samowystarczalna
oraz by zwiększyć korzystanie z odnawialnych zasobów. Coraz więcej krajów używa systemu taryfy
gwarantowanej, a Charlottendal stała się przykładem godnym naśladowania przez inne ekoosady.
Opis techniczny praktyki
System jest standardowym rozwiązaniem dla produkcji energii. Obejmuje panele solarne,
przetwornice, bezpieczniki i bezpiecznik centralny z licznikiem prądu zainstalowanym przez Telge
Energi w celu monitorowania produkcji i konsumpcji. System podzielony jest na dwa podsystemy,
gdyż przetwornice mają ograniczoną wydajność. Panele solarne są odpowiednio rozdzielone na
dwie sekcje i tak ułożone, że nigdy oba na raz nie pozostają w cieniu. System zasila całą wioskę
wraz z przedszkolem, a jego maksymalna moc to 20 kW.
55
Moduł słonecznej
baterii fotowoltaicznej
Prąd pobierany z
sieci
Prąd pobierany z
fotowoltaicznego systemu
wykorzystywany w domu
Prąd z systemu fotowoltaicznego
niewykorzystany w domu,
przesyłany do sieci
Przetwornica prądu stałego na prąd
zmienny
Przetwornica prądu stałego na
prąd zmienny
Produkcja elektrycznych paneli słonecznych.
Schemat sporządził Jesús Pacheco Justo.
Według umowy zawartej z lokalną firmą produkującą energię, Charlottendal formalnie sprzedaje
całą swoją produkcję. W rzeczywistości jednak cała ta wyprodukowana energia jest wykorzystywana
przez ekowioskę, bo zużycie jest większe niż produkcja, co oznacza, że prąd dostarczany jest firmie
tylko wtedy, gdy produkcja jest większa niż potrzeba. Generalnie produkcja energii równa się około
40 % rocznej konsumpcji w Charlottendal i przynosi pieniądze rzędu 2 500 EUR rocznie.
Fundusze rządowe okazały się niezbędne do ulepszania ekowioski. Fundusze zostały przeznaczone
na przedszkole, więc publiczne przedsiębiorstwo dofinansowało 70 % kosztów systemu solarnego
(rząd szwedzki dofinansowuje również 50-60 % wydatków na cele prywatne). Całkowite koszty
systemu szacuje się na około 100 000 EUR, z czego 25 000 – 30 000 EUR stanowił wkład prywatny.
W porównaniu z systemem w Kampetorp, system w Charlottendal jest kilkakrotnie droższy, gdyż
jest większy i bardziej wydajny, a także złożony z nowych komponentów, a nie „second-hand”.
Kontekst społeczny
System jest całkowicie samo-utrzymujący się i mógłby być postrzegany jako osobny komponent
techniczny bez żadnych społecznych implikacji. Z drugiej jednak strony system jest wysoce widoczny,
zharmonizowany z ogólną ideologią ekowioski. Dzieci świadome są wartości energii słonecznej.
Mamy tutaj wiele aktywności, m.in. eko-turystykę i mieszkania do wynajęcia, a także prowadzimy
seminaria itp. Nasze panele solarne stanowią jedną z ekologicznych atrakcji Charlottendal.
Telge Energi, lokalna firma dystrybuująca energię, jest pierwszą w Szwecji firmą, która zawarła
umowę typu taryfy gwarantowanej z prywatnymi producentami. Od tej pory inne firmy dają
podobne oferty i zapotrzebowanie na energię słoneczną rośnie.
Doświadczenie użytkownika
Osobą opowiadającą jest Peter Hagerrot, jeden z założycieli ekowioski Charlottendal. Pracuje
on jako psychoterapeuta i dziennikarz – „wolny strzelec”. Zaangażowany jest w projekty w Järna.
56
Pomysły wprowadzania energii solarnej obecne są od 15 lat. Skupienie uwagi na słońcu stało się
niezbędne odkąd warunki na pobieranie energii wiatrowej są nieodpowiednie. W celu wprowadzenia
projektu w życie konieczne było dofinansowanie, zatem czekaliśmy aż rząd przekaże fundusze. Po kilku
latach aplikowaliśmy o pieniądze, otrzymaliśmy je i w 2006 roku wybudowaliśmy system. System został
zainstalowany przez firmę Switchpower, która również kupiła nadwyżki produkowanej elektryczności za
uczciwą cenę. Dwa lata później firma ta zbankrutowała i zostaliśmy bez odbiorcy naszej energii. Zaczęliśmy
sami z niej korzystać, co dało efekt znacznie niższych rachunków za prąd. Następnie podpisałem umowę
z firmą produkującą prąd Bixia, która zaczęła kupować prąd, ale za niską stawkę. Około roku temu
wynegocjowałem warunki umowy podpisanej z firmą Telge Energi. W efekcie firma podjęła decyzję i
wprowadzeniu systemu taryfy gwarantowanej dla prywatnych producentów, dzięki czemu stała się
szwedzkim liderem w otwieraniu nowych możliwości dla prywatnych producentów energii słonecznej.
Fluktuacje cenowe oraz trudności w ustalaniu długoterminowych warunków umów z firmami
energetycznymi stały się dość kłopotliwe, ale mamy nadzieję, że sytuacja zmieni się w momencie, gdy
rynek stanie się bardziej dojrzały. Największym plusem systemu jest fakt, że produkowana energia
pochodzi ze źródeł odnawialnych i jest czysta. Doskonale pasuje to do idei ekowioskowej i jej pozostałych
praktyk. Z ekonomicznego punktu widzenia inwestycja zdaje się być w najgorszym przypadku tzw. grą o
sumie zerowej, ale raczej liczymy na dochody. Zaznaczam jednak, że powodem wprowadzenia systemu
ani przez chwilę nie była ekonomia i zarobki, lecz oszczędność energii i ekologia!
Szwedzki rynek energetyczny jest dość sztywny i nieelastyczny. Rozwój jest daleko bardziej posunięty
na przykład w Niemczech i w Holandii, co doprowadziło do dużego wzrostu prywatnej produkcji
energii. Sytuacja jest inna w każdym kraju, ale jest widoczny trend dążący do decentralizacji, wsparcia i
dofinansowania rozwiązań solarnych. Każdy, kto jest zainteresowany rozpoczęciem produkowania własnej
energii słonecznej powinien najpierw zbadać, jak wygląda sprawa finansowania i taryfikacji w swoim kraju.
Autor: Kalle Randau
Dalsze informacje:
· E-mail: [email protected]
· Link: www.svensksolenergi.se/page.php?page=english
Efektywne ogrzewanie wody i domów, elektryczność
z odnawialnych źródeł energii
Ekowioska ZEGG, Niemcy
ZEGG wprowadza w życie nowy plan energetyczny
po tym, jak zlikwidowała stary system ogrzewania biomasą,
który dobrze służył wspólnocie przez pierwsze 20 lat w
miejscowości Bad Belzig. Nowy plan opiera się na nowej
ciepłowni biomasowej wspieranej energią słoneczną.
Wyróżnia się tutaj następujące komponenty:
• 250 m² termalnej „fabryki” słonecznej,
• nowy bojler (na wióry drzewne) dający ciepło 500 kW,
• licznikowy bojler (na drewno) dający ciepło 350 kW,
• połączone instalacje cieplne i energetyczne
(gospodarka energetyczna skojarzona), dające 45 kW
ciepła i 15 kW prądu, działające dzięki odnawialnej
energii wiatrowej (wind-gas) pobieranej z prądnic
wiatrowych Greenpeace,
• odzyskiwanie ciepła z wejścia do chłodzącej i
mrożącej część kuchni centralnej.
Skończony ocieplany dach solarny widziany z góry.
Zdjęcie: Achim Ecker.
Taki mix energii oznacza, że 100 % wymagań dotyczących energii cieplnej ZEGG spełnia dzięki
źródłom odnawialnym.
Oprócz w/w instalacji, niektórzy mieszkańcy ZEGG połączyli swoje siły, by zainstalować i
eksploatować fotowoltaiczne urządzenie solarne o pojemności 29 kWp. Razem z już istniejącą
instalacją PV produkuje się 52 kWp elektryczności. Dzięki gospodarce energetycznej skojarzonej
produkuje się energię elektryczną w sposób przyjazny środowisku, ponieważ nadmiar energii
57
cieplnej używa się bezpośrednio do ogrzewania wody i
domów. Następuje olbrzymia oszczędność emisji CO2!
Elektryczność konsumowana w ZEGG również jest w 100 %
odnawialna. Gospodarka energetyczna skojarzona zaspokaja
90 % potrzeb ZEGG na prąd. Pozostałą część pobiera się z
Greenpeace-Energy.
Słoneczne panele cieplne w pojedynczym domu ze
szklarnią w pobliżu naszego ogrodu organicznego.
Zdjęcie: Achim Ecker.
ZEGG całkowicie odnawia również podziemną sieć
grzewczą. Pogarszający się stan rur doprowadził do strat ciepła
aż do 15 % (c. 150 kW), co teraz zostanie zredukowane do 4
%. Redukcja strat energii poprzez izolację i odnawianie jest
tak ważna jak budowanie nowych instalacji oraz zamienianie
na regionalne źródła odnawialne. Z tego powodu budynki
istniejące na terenie ZEGG są także pokrywane izolacją.
Stosuje się tu pełną izolację termiczną, łącznie z elewacją,
oknami, dachem i podłogą. W ciągu pierwszych 20 lat istnienia
ekowioski zapotrzebowanie na energię cieplną obniżyło się o
ponad 30 %, właśnie dzięki izolacjom. Mimo to, nowe domy
były podłączone do sieci grzewczej.
Takie inwestycje zapewniają ekowiosce ZEGG bycie modelową społecznością, jeśli chodzi o
korzystanie z odnawialnych i regionalnych zasobów energii. Poprzedni bojler na wióry drzewne
dawał 850 kW, został więc całkowicie zastąpiony nowymi
bojlerami. System ten przyjechało zobaczyć około
1000 osób z uniwersytetów i innych instytucji edukacji
wyższej, jak również politycy, gdyż był to pionierski
przykład – pierwszy bojler na wióry drzewne w swojej
klasie (ponad 100 kW), zainstalowany w Brandenburgii.
Oczywiście cała ta produkcja energii musi być
połączona z większą efektywnością energetyczną (jak
oświetlenie LED, energooszczędny sprzęt AGD itp.) oraz
izolacją budynków.
Autor: Achim Ecker
Nowy system izolacji rur (czarny) zastępujący stary system
(biały).
Zdjęcie: Achim Ecker.
Kogeneracja lub skojarzona gospodarka energetyczna (CHP)
Kogeneracja, czyli skojarzona gospodarka energetyczna lub skojarzone wytwarzanie ciepła
i energii elektrycznej (combined heat and power - CHP) jest użyciem silnika cieplnego lub
elektrowni w celu równoczesnego generowania elektryczności i ciepła. Skojarzona gospodarka
energetyczna jest termodynamicznie efektywnym zużyciem paliwa. W indywidualnej produkcji
energii część tej energii musi być odrzucona jako tzw. ciepło odlotowe, a w kogeneracji ta energia
termalna zostaje włączona do użycia. W większości silników grzewczych nieco więcej niż połowa
to strata w postaci nadwyżki ciepła. Magazynując nadwyżkę ciepła, CHP potencjalnie osiąga
wydajność 80 %. To oznacza, że mniej paliwa potrzeba do produkcji tej samej ilości energii.
Skojarzona gospodarka energetyczna magazynuje część lub całość produktu ubocznego do
ogrzewania, blisko instalacji albo wody dla celów ciepłownictwa z temperaturami wahającymi
się od 80°C do 130°C. Jest to tzw. wytwarzanie ciepła i energii elektrycznej oraz ciepłownictwa
okręgowego (combined heat and power district heating – CHP/DH). Małe instalacje CHP są
przykładem energii zdecentralizowanej.
CHP jest jedną z najbardziej zyskownych metod redukcji emisji dwutlenku węgla z systemu
ogrzewania w chłodnym klimacie.
58
Typy instalacji
Istnieje kilka typów instalacji CHP. Instalacje CHP z silnikiem na biopaliwo używają silnika
wymiany gazowej lub silnika diesel, w zależności od rodzaju biopaliwa. Zaletą korzystania z
biopaliwa jest redukcja konsumpcji paliwa węglowodorowego, a co za tym idzie redukcja emisji
dwutlenku węgla. Kolejnym wariantem jest instalacja CHP z generatorem na gaz drzewny, dzięki
któremu wióry drzewne (biopaliwo) są zamieniane na gaz beztlenowo w wysokiej; powstający
gaz jest następnie wykorzystywany do napędzania silnika gazowego. Mniejsze jednostki
skojarzonej gospodarki energetycznej mogą używać wymiennego silnika lub silnika Stirlinga.
Ciepło eliminowane jest z wywiewu i grzejnika. Niektóre instalacje łączą fotowoltaiczną gazową i
solarną produkcję, by ulepszyć wyniki techniczne i środowiskowe.
Źródło: www.wikipedia.fi
59
ZARZĄDZANIE ŚCIEKAMI
W regionie Morza Bałtyckiego mamy szczęście posiadać zasoby czystej, świeżej wody. Rzadko
kiedy jest problem, żeby znaleźć czystą wodę na użytek ekowioski. W zamian za to mamy kłopoty,
jeśli chodzi o samo morze. Najbardziej niepokojąca jest eutrofizacja (nagromadzenie składników
pokarmowych w wodach), która bierze się ładunku azotowego i fosforowego pochodzącego
częściowo ze ścieków. Nieodpowiednia gospodarka ściekowa może być szkodliwa dla higieny
małych wód śródlądowych i może zanieczyszczać wody gruntowe. Prawidłowe zarządzanie
ściekami (oczyszczanie ich) jest zatem bardzo istotne nie tylko dla naszego najbliższego otoczenia,
ale również dla Bałtyku.
W ekowioskach celem jest najczęściej oczyszczanie ścieków na miejscu. Ideą jest recykling i
utylizacja substancji odżywczych ze ścieków oraz zarządzanie odpadami lokalnie, a nie daleko od
osady i przy wykorzystaniu kanalizacji. Istnieje wiele możliwości lokalnego zarządzania ściekami.
Można kupić i zainstalować prefabrykowany system zarządzania ściekami lub też samemu
wybudować bardziej naturalną oczyszczalnię ścieków. Zanim wybierze się rodzaj systemu
oczyszczania ścieków, należy zapoznać się z obowiązującymi lokalnymi przepisami.
System zarządzania ściekami może pracować dla całej wioski lub kilku gospodarstw – wspólnie
albo dla każdego domostwa – indywidualnie. Ogólnie mówiąc, można korzystać z prostszych
technik zarządzania ściekami, jeśli ekskrementy (black waters) i woda z mycia (grey waters)
traktowane są osobnym systemem. W ekowioskach stosuje się głównie naturalne systemy
oczyszczania ścieków, często połączone z suchymi toaletami.
Najpierw substancje stałe muszą być usuwane ze ścieków do szamba. W naturalnym systemie
zarządzania ściekami kolejnym etapem może być np.: ługowanie (możliwe tylko wtedy, gdy gleba
jest wystarczająco drożna i nie ma w pobliżu wód gruntowych), zakopany filtr piaskowy, sztuczne
bagno, trzcinowy lub wierzbowy system parowania (szczególnie dla ekskrementów). Oczyszczanie
może być kontynuowane poprzez prowadzenie ścieków do stawu obsadzonego różnymi roślinami
wodnymi. Taki staw nadaje bioróżnorodności i kiedy jest pięknie wkomponowany w krajobraz,
może stanowić ozdobę ekowioski.
60
Sztuczne bagno – system oczyszczania ścieków w
ekowiosce
Ekowioska ZEGG, Niemcy
Od 1992 roku wszystkie ścieki (wraz z ekskrementami) ZEGG oczyszczane są w filtrze ziemnym
przy wykorzystaniu naturalnych procesów. Tylko minimalne nakłady techniczne są tutaj wymagane.
Potrzeba jedynie 900 m² przestrzeni. System ten jest w stanie oczyścić całość ścieków produkowanych
przez 300 mieszkańców. Bagienny system zapewnia niskobudżetowe i mało wymagające zarządzanie
biologicznym oczyszczaniem ścieków poprzez filtrację, bakteryjny metabolizm, opady atmosferyczne
i absorpcję roślinną.
Opis techniczny systemu
System radzi sobie również z ekskrementami, czyli z
całymi ściekami. Składa się z kompostera do mechanicznej
obróbki wstępnej w pierwszym etapie, działa jak duże
sito do filtrowania stałych komponentów ścieków i do
kompostowania. Drugim krokiem jest podłoże roślinne,
gdzie wszystkie ciekłe komponenty są czyszczone przy
pomocy filtra. Podstawą tej technologii jest aktywacja
procesów mikrobowych, które stymulują naturalny rozpad
zanieczyszczonych komponentów.
Komposter do mechanicznej obróbki wstępnej
Pierwszym krokiem jest mechaniczne oczyszczanie,
które odbywa się w komposterze. W naszym przypadku są
to trzy duże sita ze stali nierdzewnej znajdujące się w ziemi.
Przekształciliśmy istniejący zbiornik septyczny z trzema
komorami. Ma trzy metry głębokości i 6 metrów średnicy.
System w okresie letnim - wierzby i trzciny.
Zdjęcie: Achim Ecker.
Tutaj substancje stałe są filtrowane. Ścieki są poddane
mechanicznej obróbce wstępnej oraz biologicznej. Substancje stałe rozkładają się i mogą zostać
zebrane w celu kompostowania (po roku lub po dwóch latach). Dlatego właśnie potrzebujemy
osobnych komór z sitami. Jest to alternatywa do tradycyjnego zbiornika septycznego. W
przeciwieństwie do 3-komorowych-dołów, ten proces nie przekształca materii stałej w odpady
kałowe. Pozostawia się je do zgnicia. Dodatek słomy lub wiórów drzewnych (jedna partia słomy
na dziesięć partii materii stałej) raz na miesiąc intensyfikuje napowietrzanie i przyspiesza proces
kompostowania. Po około dwóch latach materia stała może zostać wykorzystana jako wartościowy
materiał do kompostowania. Obieg substancji odżywczych jest zamknięty.
Kompost może być później używany do użyźniania gleby. Substancje odżywcze są ponownie
używane tam, gdzie są produkowane, tak jak oczyszczone ścieki mogą być ponownie użyte do
nawadniania gleby. Tworzy się zatem system cyrkulacyjny na zasadzie „dawania i oddawania”,
przyjazny środowisku.
Podłoże roślinne – zasady funkcjonowania
W drugim etapie wstępnie oczyszczone ścieki prowadzone są do kanału w celu nagromadzenia
i dystrybucji. Stąd, w odpowiednich odstępach, zabierane są na powierzchnię i nanoszone do
filtra oczyszczalni. Tylko jedna pompa wypompowuje ścieki ze zbiornika do podłoża roślinnego,
robi to kilka razy dziennie po około 10 minut. Raz na dwa miesiące zmieniamy strony podłoża,
dzięki czemu połowa powierzchni „odpoczywa”, a połowa pracuje.
61
Oczyszczanie odbywa się w filtrze, który nasiąka
pionowo. Jest około 1,20 m głęboki i wypełniony
gruboziarnistym piachem. Żelazne płatki dodaje
się w celu usunięcia fosfatów. Wlot jest aerobowy
na górze, a wylot – rury odpływowe – jest na dole.
Wymagana przestrzeń na tego typu filtr to 3 m² na
jednego użytkownika. Korzystanie z nowszych metod
umożliwiło redukcję tego wymogu do jedynie 2 m² na
jednego użytkownika. W piachu filtrowana jest materia;
ziarna piachu zapewniają wzrost mikroorganizmów
wykonujących całą pracę. Część płynów płynie z
Ścieki wodne kierowane do góry, stałe zanieczyszczenia są
powrotem
do kanału i ponownie przepływa przez
filtrowane i brudna woda kierowana korytem w dół.
Schemat sporządził Dirk Fiedler.
roślinny filtr. To ulepsza oczyszczanie i sprawia, że
angażowanie zbiornika buforowego staje się zbyteczne. Zanieczyszczenia w ściekach „zabijane” są
przez mikroorganizmy żyjące w filtrze. W czasie całego procesu ścieki bogate są w tlen (4-6 mg/
litr). To tlenowe środowisko wzmaga siłę oczyszczania i zapewnia niemal bezwonne funkcjonowanie
systemu.
Prawie cały amoniak w ściekach przekształcany jest w azotan dzięki efektywnej dystrybucji
wody, co gwarantuje optymalne dostarczanie tlenu do celu rozkładania mikroorganizmów i
pionowego przepływu przez filtr.
Na terenie bagna rosną różne rośliny. W związku z cieniem powierzchnia filtru jest otwarta;
korzenie stabilizują mikro-florę. W oczyszczalni ścieków ZEGG głównie używamy roślin
produkujących dużo biomasy, którą można regularnie zbierać. Nasze rośliny to przede wszystkim:
Miscanthus sinesis, Phragmites pseudodonax, Salix viminalis “Mötzow”. Co roku lub co dwa lata
przycinamy wierzby, by korzenie były małe. Biomasa może być wykorzystywana do zabezpieczania
mokrej słomy, kompostowania lub jako podpałka. Większość substancji odżywczych „opuszcza”
system w formie gazów produkowanych przez mikroorganizmy.
W warunkach niedotlenienia mikroorganizmy uzyskują tlen z azotanu w celu „zabicia” substancji
organicznych w świeżych ściekach, w następstwie czego produkowany jest atmosferyczny azot
uwalniany do powietrza. Powierzchnia roślinna jest osłonięta, więc wydłuża się czas zatrzymania,
dzięki czemu możliwy jest rozkład nawet tych komponentów, których rozkład jest trudny. Dzięki
stawowi denitryfikacyjnemu, koncentracja azotu w ściekach może być zredukowana poniżej 13
mg/ litr i może utrzymywać się na tym poziomie.
W górnej warstwie gleby substancje są absorbowane i rozkładane dzięki promieniowaniu
ultrafioletowemu i mikroorganizmom.
Po profesjonalnym zaplanowaniu i rozmieszczeniu systemu, prace instalacyjne mogą być
wykonane przez kogokolwiek, ale pod nadzorem eksperta. Główne zadanie to wyłożenie gliny,
posypanie piachem oraz nasadzenie roślin. Użyliśmy gliny jako 20 cm warstwę uszczelniającą
system. Alternatywnie możne użyć membrany EPDM. Koszt utrzymania i materiału jest naprawdę
bardzo niski.
Wpływ
Staw
dojrzewania
Kompostownik
lub trójkomorowy Kompostownik
zbiornik
lub trójkomorowy
zbiornik
Podłoże
Odpływ i komora
kontrolna
Wypuszczanie
Ścieki przepływają po lewej stronie przez kompostownik, są przepompowywane na powierzchnię trzcinowej maty i następnie spływają w
dół do zbiornika wodnego, gdzie przesączone dostają się do wody gruntowej lub potoku.
Źródło: www.bio-system.com.
62
Jakość uzyskiwanej wody jest regularnie testowana.
Bardzo wysoka jakość otrzymywana jest w ciągu
roku, nawet w czasie najzimniejszego okresu, kiedy
to temperatura utrzymuje się na poziomie -15°C (a
nawet niższym) przez około 4 miesiące. Oczyszczalnia
redukuje skupisko zanieczyszczeń do poziomów poniżej
limitów wyznaczonych w Niemczech. Oczyszczalnia
w ZEGG jest modelowym przykładem dla małych
społeczności oraz dla gospodarstw, które znajdują
się poza miastami i są wyłączone z korzystania z sieci
miejskiej. System przedstawia proces oczyszczania
ścieków, który utylizuje zasoby odnawialne natury.
Ponadto wzbogaca i upiększa krajobraz dając
przestrzeń do życia wielu gatunkom roślin i zwierząt.
Podczas zbierania wierzby.
Zdjęcie: Achim Ecker.
Kluczowa wartość ekologiczna: zrównoważone zarządzanie wodą
Naszym celem jest rozwijać ekologiczne zarządzanie wodą jako zasobem, a co za tym idzie zapewnić
przyszłym pokoleniom fundament życia. Droga do tego celu oparta jest na zrozumieniu lokalnej
rzeczywistości z globalnego punktu widzenia oraz zrozumieniu odpowiedzialności, jaka na nas spoczywa.
Warunkiem wstępnym dla zarządzania wodą jest posiadanie dostępu do technologii, które:
• są tanie,
• mają wysoką wydajność,
• tolerują fluktuacje obciążenia,
• mogą produkować higieniczną, oczyszczoną wodę,
• wymagają małych nakładów energii,
• wzbogacają krajobraz.
Wydajność w/w technologii została już udowodniona i nieustannie ulepszamy ją
najróżniejszymi programami badawczymi. Ryzyko występujące w centralnej oczyszczalni ścieków
jest zniwelowane, gdyż:
• nie potrzeba transportować ścieków,
• zużycie zasobów jest zredukowane,
• obciążenie wód gruntowych jest zredukowane dzięki uniknięciu strat związanych z
transportem,
• nie generuje się strat wody na terenach o małych opadach,
• promuje się świadomość ludzi,
• odpływy mogą służyć do nawadniania.
Doświadczenie użytkownika
Użytkownicy zazwyczaj nawet nie zauważają
sztucznego bagna. W praktyce jest to całkiem
normalny system oczyszczania ścieków. Ludzie dumni
są z tego, że żyją w naturalnym zamkniętym obwodzie,
gdzie woda zawraca do obiegu w tak bliskim regionie.
Instalacja oczyszczania ścieków po zbiorach wierzby.
Zdjęcie: Achim Ecker.
System trzcinowy był używany przez nas wcześniej, ale
w innych miejscach. Był to obowiązek zapisany w umowie
sprzedaży ziemi ZEGG w roku 1991, by właśnie stworzyć
system trzcinowy, gdyż nie było innego rozwiązania.
Zawsze byliśmy dumni z tego systemu. Czujemy się
bliżej natury oraz jesteśmy w pełni odpowiedzialni za
nasze „brudy”. „Shit makes flowers grow” (tłumaczenie
63
dosłowne: gówno sprawia, że kwiaty rosną) – jest to stara wiedza, której można doświadczyć w
systemie, gdzie nie ma odpadów. Każdy produkt staje się zasobem dla czegoś nowego.
Niestety europejskie i niemieckie ustawodawstwo utrudniło, a wręcz uniemożliwiło, podjęcie
indywidualnej decyzji w zakresie zarządzania wodą i oczyszczania ścieków. ZEGG doświadcza tych
utrudnień, bo gmina chce zmusić nas do podłączenia się do sieci miejskiej. Z formalnego punktu
widzenia prawo nie stoi po naszej stronie. Raczej wcześniej, niż później, zostaniemy skutecznie
przymuszeni do podłączenia się do sieci miejskiej. Będziemy mogli nadal eksploatować nasze
bagno, ale uzyskana czysta woda będzie musiała popłynąć do miejskich kanałów ściekowych. I –
co najbardziej gorzkie – stracimy prawo do korzystania z naszych studni oraz wody…
Jaka może być zatem moja rada? Sprawdzić sytuację prawną w swoim kraju, również tę
planowaną.
Autor: Achim Ecker
Dalsze informacje:
· Kontakt: Dirk Fiedler, e-mail: [email protected]
· Link w języku angielskim: www.oekotec-gmbh.com/download_en/frames/index.htm; www.blumbergengineers.com/; www.constructedwetlands.net/index.html
· Linki w języku niemieckim: www.dwornitzak.de/Kurzbauanleitung.pdf; www.naturbauhof.de/lad_
pka_funktion.php; www.baufachinformation.de/artikel.jsp?v=223825
Naturalna biologiczna oczyszczalnia ścieków dla
pojedynczego gospodarstwa domowego
Lokalna Alternatywna Społeczność, Polska
Budowa naturalnego systemu oczyszczania zużytej
wody.
Zdjęcie: Monika Podsiadła.
Problem oczyszczania ścieków, „szarej wody” i
odzyskiwania jej – przywracanie wody naturze jest
priorytetowym tematem ekologii. Korzeniowa oczyszczalnia
ścieków przedstawiona jest tutaj jako efektywna i
tania technologia, którą można stworzyć z materiałów
recyklingowych. Taka oczyszczalnia kończyć się może
stawem czy oczkiem wodnym, wodę z niej można śmiało
wyprowadzić na łąkę, do ogrodu, lub z powrotem do obiegu
domowego (np. do pralki czy WC). Stosując korzeniową
oczyszczalnię ścieków, ekowioski i wiejskie społeczności
powinny jednocześnie zrezygnować z budowy kosztownych
szamb ściekowych, które często są źródłem zatrucia wód
gruntowych i naturalnego otoczenia siedlisk ludzkich –
ogrodów, łąk, pól uprawnych. Biologiczne, bakteryjne filtry
i oczyszczalnie oferowane przez firmy są drogie i wymagają
zastosowania ciężkiego sprzętu mechanicznego.
Opis techniczny
Oczyszczalnia składa się z dwu zbiorników po 1 m3 – 1000 litrowych (zbrojonych rusztem
stalowym). System ten oczyszcza ścieki dla trzyosobowej rodziny. Takie zbiorniki recyklingowe
można kupić na większych stacjach benzynowych. Należy je starannie umyć od wewnątrz.
Połączenia zbiorników oraz instalacji odpływowej to rury kanalizacyjne PCV o przekroju 10 cm.
Rury prowadzą do dołu filtrującego o głębokości 1,5 m, który napełniamy żwirem i piaskiem.
Na dnie dołu umieszczamy rurę drenażową. Odprowadzenie wody na zewnątrz systemu może
kończyć się oczkiem wodnym. Dół filtrujący po zasypaniu żwirem i piaskiem obsadzamy trzciną,
64
Dom
Trzcina
Rura
wentylacyjna Trzcina
Staw
Zbiornik
wodny 1
Zbiornik
wodny 2
Rury
drenarskie
Membrana
Filtr Żwirowo-piaskowy
Schemat ilustrujący system oczyszczania ścieków z użyciem EM.
Schemat sporządziła Monika Podsiadła.
pałką wodną, tatarakiem. Brzegi dołu można obsadzić wierzbą energetyczną, która służy również
jako dodatkowe odsysanie przefiltrowanej wody. Poza tym, wierzba daje cień, co chroni oczko
wodne przed zbyt szybkim parowaniem wody w czasie lata.
Pierwszy zbiornik (odstojnik) zakopujemy w ziemi, minimum 5 m od domu. Opada w nim
grubsza frakcja ze ścieków i jest zaopatrzony w zakręcaną pokrywę. Zbiornik ten powinien
być opróżniany mniej więcej raz na 2-3 lata (w zależności od obciążenia systemu). Materiał ze
zbiornika można gromadzić w osobnym miejscu kompostowym, a po kompostowaniu rozrzucić
pod drzewami i krzewami. Bezpośrednio za pierwszym zbiornikiem umieszcza się drugi zbiornik
szczelnie połączony z pierwszym. Przed zasypaniem ziemią zbiorniki należy napełnić wodą, co
zapobiega ich zapadnięciu się przy zasypywaniu ziemią. Wierzch zbiornika należy umocnić przed
zasypaniem deskami lub płytą OSB (Oriented Standard Board).
Do drugiego zbiornika spływa z pierwszego zbiornika szara woda bez grubszej frakcji. Z
drugiego zbiornika woda spływa do dołu filtrującego (min. 6 m2). Należy przyjąć kąt spadku rur
kanalizacyjnych około 10-15 stopni. Rura doprowadzająca wodę jest połączona na dnie dołu
filtrującego z rurą drenażową w celu równomiernego rozprowadzenia wody i aby żwir nie dostał
się do odpływu. Dół wyścielamy grubą folią basenową lub budowlaną, aby ścieki nie dostawały
się do gruntu.
Trzcinę na powierzchni dołu nasadzamy w rozstawie około 20 cm na 20 cm. Kłącza trzciny
bogate w bakterie azotowe będą podciągać wodę i oczyszczać ją. Nadmiar oczyszczonej wody
został odprowadzony z dołu filtrującego na łąkę. Na końcu systemu widać oczyszczoną wodę w
stawie, gdzie znajduje się lokalna flora i fauna. Zimą można przykryć słomą dół filtrujący, aby
powierzchnia nie zamarzła i system mógł działać również w czasie mrozów. Nie testowaliśmy
czystości wody, ale biologiczna żywotność organizmów żyjących dookoła stawu i w stawie jest
najlepszym dowodem na to, że oczyszczalnia jest efektywna.
Dodatkowo do pierwszego zbiornika wprowadzamy EM (efektywne mikroorganizmy) w
odpowiednim rozcieńczeniu, aby rozkładały grubszy materiał organiczny w osadniku i powodowały
jego płynność. Takie wstępnie oczyszczone ścieki nie są już groźne dla środowiska naturalnego.
EM można również dodawać bezpośrednio do toalety, zlewu, prysznica, czy wanny.
Budowa takiej oczyszczalni nie wymaga specjalnych kwalifikacji. Wystarczy kierownictwo
osoby doświadczonej. Budowa dla 3 pracowników może zająć kilka dni. Koszt materiałów w
Polsce nie przekracza 1 500 PLN. Nasza naturalna oczyszczalnia działa już od dwóch lat, więc nie
uzbieraliśmy jeszcze trzciny. Gałęzie wierzby mogą służyć jako materiał na ogrodzenie, szopę i
letnią kuchnię.
65
Doświadczenia użytkowników
„Moja korzeniowa oczyszczalnia spełnia swoje zadanie, jest 3 razy tańsza niż zamówiona
w firmie. Po kilku tygodniach od startu, gdy EM zaczęły pracować, zniknął przykry zapach z
odstojnika, trzcina się przyjęła, a na wiosnę na pewno się rozrośnie. Trochę obawialiśmy się
nadejścia mrozów, ale system dalej sprawnie działał. Chcemy też dosadzić pałkę wodną, tatarak,
irysy wodne. Jesteśmy bardzo zadowoleni z tego rozwiązania. Polecamy je przyjaciołom i
znajomym. Kilka osób już chce wykonać takie instalacje.” – mówi Maciek, użytkownik.
Autorzy: Andrzej Młynarczyk, Monika Podsiadła
Dalsze informacje:
· Kontakt: Andrzej Młynarczyk, Monika Podsiadła, e-mail: [email protected]
· Linki: www.motherearthnews.com; www.permakultura.com.pl; www.alamsantidesign.com
Bagno i formy przepływu wody w zarządzaniu ściekami
Wioska Rozkalni, Łotwa
Bagienny system oczyszczania ścieków w łotewskiej wsi Rozkalni, obejmujący stawy i przepływy wodne,
jest biologicznym systemem oczyszczającym zaprojektowanym i rozwiniętym dla społeczności liczącej
40 osób. Został zainstalowany, ponieważ wspólny system nie był dostępny, zanim zwykła farma została
przeorganizowana na potrzeby osady. System obsługuje kilka budynków zlokalizowanych na terenie wsi.
Działa dość autonomicznie, jest łatwy w obsłudze i w utrzymaniu. Oczyszczanie szarej wody i ekskrementów
w tym systemie przynosi bardzo dobre efekty. Specjaliści z Inspektoratu Ochrony Środowiska (State
Environmental Service) potwierdzili wysoką jakość oczyszczonej wody. Ponadto konstrukcja systemu i
kaskady wody upiększyły krajobraz oraz wzbogaciły holistyczny ekosystem w Rozkalni.
Opis techniczny systemu
Konstrukcja i funkcjonowanie systemu
System zajmuje dużą powierzchnię terenu, na około 1 ha
zlokalizowane są dwa stawy i dwa filtry żwirowe. Po wniknięciu
do basenu osadowego, woda, która ma być oczyszczona, płynie
do pierwszego stawu we wstępnym oczyszczaniu – „laguny”
napowietrzania. Następnie częściowo oczyszczona woda płynie
do filtra pionowego. Filtry wodne od góry do dołu obejmują
żwir i drobne kamienie o różnej grubości. Dookoła filtra rośnie
trzcina rzeczna i irysy. Woda wpływa do drugiego stawu z filtra,
tu też są trzciny i irysy wokół brzegu stawu. Zanim woda wróci
do natury, przechodzi jeszcze przez filtr poziomy.
Wybór lokalizacji
Kaskada wodna w Camphill village Rozkalni.
Zdjęcie: Daina Saktina.
Przed zaplanowaniem prac mieliśmy już wybrane miejsce
na zainstalowanie systemu. Ważne było mieć takie miejsce, do
którego mogłyby wpływać ścieki i w którym można trzymać
oczyszczoną wodę.
Materiały i budowa
Kolejnym krokiem było znalezienie odpowiednich membran w celu oddzielenia wody oczyszczanej
od gruntowej oraz odpowiedniego dostawcy. Mieliśmy już budowlańców. Znaleźliśmy także dostawcę
membran. W warunkach łotewskich granit do filtrów oraz brzegów obu stawów to skomplikowana
66
sprawa. Nie można używać łatwo dostępnych dolomitów,
ponieważ tego typu filtr szybko by się zatkał. Musieliśmy
również uzyskać zatwierdzenie możliwości wykorzystania
na Łotwie projektu norweskiego. Na szczęście udało się to
bez problemu. Znaleźliśmy łotewską panią architekt, która
zgodziła się zatwierdzić ten projekt na swojej licencji.
Proces budowy systemu
W budowę systemu została zaangażowana
profesjonalna firma budowlana. Jednakże w związku z
Miejsce oczyszczania ścieków w Camphill village Rozkalni.
brakiem doświadczenia z takim systemem na Łotwie,
Zdjęcie: Daina Saktina.
zaproszono do pomocy eksperta z Norwegii. W budowę
zaangażowane były 4 osoby i jednocześnie kilka maszyn – koparka, buldożer i ciężarówki. System został
wybudowany w 2002 roku w 3,5 miesiąca, kosztował 30 000 łat łotewskich. Prace zakończono jesienią,
zatem sadzenie trzciny i irysów odbyło się wiosną kolejnego roku.
Utrzymanie pracy systemu
Praca systemu jest bardzo prosta i prawie wcale nie wymaga utrzymywania. W sezonie letnim, raz
na dwa tygodnie (w zależności od temperatury) konieczne jest oczyszczenie stawu z tzw. zakwitów.
Raz na cztery lata niezbędne jest wypompowanie zawartości basenu osadowego. Zgodnie z opisem
projektu, raz na dziesięć lat konieczne jest wyczyszczenie dna pierwszego stawu. Próbowaliśmy to
raz zrobić, ale okazało się, że jeszcze nie trzeba. Czyszczenia dna stawu dokonuje się poprzez rurę
dopływową, wypompowując osad, który można użyć do uprawy roli itp.
Możliwe jest również to, że z biegiem czasu niezbędne stanie się czyszczenie filtrów, zmiana
piachu – żwiru w filtrze oraz granitu. Jest to zajęcie czasochłonne, choć w naszym przypadku w
ciągu 10 lat nie było jeszcze konieczne. Na dzień dzisiejszy system jest tylko częściowo obciążony
(zaprojektowany dla 40 osób, ale używany przez 20), być może dlatego też rzadziej musimy go
doglądać. Jesienią zawsze kosimy trzcinę przy filtrze i pokrywamy go słomą, dzięki czemu woda
może nadal przepływać i nie zamarza. Przed pierwszym mrozem i śniegiem kosimy suchą trzcinę w
stawach, by gromadzić biomasę. Kompostujemy lub palimy skoszoną trzcinę.
Monitorowanie pracy systemu
Raz w roku robimy testy wody wlotowej i wylotowej.
Na podstawie tych testów opłacamy podatek od zasobów
naturalnych w wysokości około 3 łotewskich łat rocznie.
Tak niski podatek świadczy o tym, że system nie produkuje
żadnych niebezpiecznych dla przyrody substancji.
Doświadczenie użytkownika
Motywacja do wyboru takiego systemu i historia
Główny realizator i użytkownik systemu, Vilnis Neimanis,
mówi, że ta instalacja została wybrana nie tylko ze względu
na rozwiązanie trudnego problemu zarządzania ściekami,
ale również na możliwość stworzenia pięknego parku oraz
nowego ekosystemu w krajobrazie wsi Rozkalni.
Kaskada wodna w Camphill village Rozkalni.
Zdjęcie: Daina Saktina.
System został zaadoptowany ze społeczności Vidaraasen
w Norwegii, w której 5 lat spędził Vilnis Neimanis. Tam również miało miejsce spotkanie z panią
architekt, która zatwierdziła projekt, a wcześniej była bardzo mocno zaangażowana w rozwój
67
podobnego systemu w Rozkalni. W Vidaraasen odbyły się warsztaty, na których można było
nauczyć się robić betonowe kaskady, formy dla przepływającej wody. Autorem takich kaskad jest
is John Wilkes.
Konkluzje mieszkańców Rozkalni
Mieszkańcy uważają, że system oczyszczania ścieków to same korzyści dla społeczności,
ponieważ nie tylko zdobyli oni wspaniałą oczyszczalnię, ale również ładny park oraz nowy
ekosystem. Mają nadzieję, że system będzie im służył wiele lat. Dokładają wszelkich starań, by
kształtować ten system i nie dopuścić, by drzewa i krzaki wyrosły w filtrach.
Mieszkańcy rekomendują innym ludziom instalację podobnego systemu oczyszczania.
Zdecydowanie nie jest on odpowiedni dla małej rodziny i małego gospodarstwa. Jest zaś
doskonałym rozwiązaniem dla całych ekowiosek i społeczności. Ważne jest, by system był
używany przez osoby, które dbają o to, co wpływa do tego systemu. Muszą mieć świadomość
tego, jakich detergentów używają i że te detergenty wpływają później do oczyszczalni.
Autor: Vilnis Neimanis
Dalsze informacje:
Strona internetowa Camphill Rozkalni: www.camphillrozkalni.lv; kontakt: Vilnis Neimanis
68
TOALETY SUCHE
Obecnie kiedy ludzie myślą o toalecie, odruchowo myślą o toalecie z wodą – nazywaną bliskoznacznymi
słowami WC bądź toaleta. Zatem na ogół nowe budynki są wyposażone w toalety z wodą, nawet na
obszarach wiejskich, natomiast toalety suche są uważane za przestarzałe, niewygodne, wydające przykry
zapach i kłopotliwe. Jednak nie jest to tak oczywiste, jak się wydaje: woda nie zawsze jest koniecznym
elementem nowoczesnych i higienicznych toalet. Technologia toalet suchych oferuje wielką różnorodność
toalet, począwszy od prostych toalet na dworze, aż po toalety w luksusowych łazienkach. Toalety suche od
długiego czasu są używane w wielu ekologicznych wioskach i dzięki ich doświadczeniu opracowano różne
ich modele, zależnie od potrzeb. Są między nimi prostsze modele wykorzystywane w czasie publicznych
wydarzeń, kiedy istnieje większe zapotrzebowanie na tego typu urządzenia.
Stosowanie toalet suchych niesie ze sobą wiele korzyści ekologicznych. Dzięki nim oszczędza się
czystą pitną wodę, ułatwiona jest gospodarka ściekowa, zazwyczaj można je instalować i utrzymywać w
dobrym stanie bez usług ze strony specjalistycznych firm. Działają niezawodnie nawet podczas długich
okresów mroźnej pogody oraz są miejscami gromadzenia nawozów dla miejscowego użytku. Odpady z
toalet należy przetrzymywać we właściwy sposób, to znaczy po prostu kompostować, co jest łatwe do
zorganizowania. Mocz może być zbierany oddzielnie. Oba produkty końcowe (kompostowane odpady
stałe i mocz) są cennymi nawozami organicznymi, które warto wykorzystywać w ogrodzie.
Utrzymywanie toalet suchych w dobrym stanie i gospodarka odpadami z toalet wymaga
oczywiście pewnego wysiłku, ale warto go podjąć. Siedząc w toalecie suchej można łatwo odczuć,
że jest się elementem głównej części naturalnego cyklu tworzenia składników odżywczych.
Toalety suche wewnątrz pomieszczeń – popularny
system na wsi
Wioska Wspólnotowa Kangasala, Finlandia
Podczas planowania Wioski Wspólnotowej Kangasala zawarto umowę, że w wiosce nie będzie
toalet z wodą: mieszkańcy chcieli przestrzegać zasad ekologii, oszczędzając wodę i utylizując odpady.
W wiosce wybudowano dziewięć domów jednorodzinnych i każde gospodarstwo wdrożyło własne
rozwiązania w zakresie toalet suchych. Założono tam wiele rodzajów toalet suchych, ale wszystkie
są zlokalizowane w budynkach i tworzą część przestrzeni mieszkalnej. Prawie wszystkie toalety
69
zostały zbudowane przez samych mieszkańców wioski, a niektóre z nich zostały również przez
nich zaprojektowane. We wspólnych komorach jest zbierany oddzielnie mocz. W wiosce znajduje
się również wspólne miejsce, gdzie na bieżąco kompostowane są stałe odpady z toalet. W chwili
obecnej toalety suche funkcjonują od około 13 lat i wszyscy mieszkańcy są nimi usatysfakcjonowani.
System toalet suchych
Już w początkowej fazie planowania budynku mieszkalnego istotną kwestią jest wybranie
właściwego rodzaju toalety suchej. Wybór toalety jest uwarunkowany tym, ile czasu, wysiłku i
pieniędzy planują poświęcić budowniczy: główna decyzja dotyczy kwestii, czy wybudować toaletę
samemu, czy kupić gotowy produkt. Wybór toalety i rozwiązania przestrzenne w budynku są ze sobą
ściśle powiązane. Komora kompostowa w wypadku większości toalet w wiosce Kangasala znajduje
się pod nimi. Oznacza to, że w domu powinno być dolne piętro lub piwnica (z wyjściem), gdzie można
umieścić komorę kompostową. Samo pomieszczenie z toaletą nie wymaga żadnych specjalnych
konstrukcji, o ile jest wystarczająco miejsca w razie wyboru dużej toalety suchej.
Konstrukcja i zasady funkcjonowania toalet suchych w wiosce Kangasala
Większość domów mieszkalnych w wiosce
wspólnotowej ma deski sedesowe wykonane
przez samych mieszkańców. Rura o dużym
przekroju (25-30 cm średnicy) prowadzi prosto
do komory kompostowej pod toaletami.
Deska klozetowa posiada oddzielne miejsce
na oddawanie moczu; może to być na przykład
przerobiony lejek do wlewania oleju. Stosuje
się także szwedzkie toalety suche z wykonanym
rozdzieleniem. Mocz jest odprowadzany rurami
do wspólnych zbiorników zakopanych w ziemi.
Jeden z pojemników (9 m3) jest wykonany
ze starego zbiornika na olej, a drugi jest
plastikowym pojemnikiem wyprodukowanym
przemysłowo (5 m3).
Schemat suchej toalety Anu i Jari’s.
A) Toaleta. B) Pomieszczenie kompostowe.
1) Spust z miski klozetowej do beczki kompostowej
(wykonane z rury odpływowej).
2) Separacja nieczystości płynnych.
3) Perforowana beczka ułatwiająca dopływ powietrza.
4) Zbiornik na spływające substancje płynne (na wypadek rozlania lub
wycieku).
5) Magazyn na napełnione beczki przed ich wywiezieniem.
6) Spust podłogowy (na wypadek rozlania lub wycieku).
7) Wentylator ssący powietrze z toalety do pomieszczenia kompostowego.
8) Wyciąg wentylacyjny, mały przewód na dachu.
Schemat sporządzili Anu Pellinen i Mia Saloranta.
Stałe odpady z toalety są gromadzone w
zbiorczej komorze pod nią. W różnych domach
wioski wspólnotowej są trzy rodzaje komory:
zbiornik podobny do pokoju z pochyłym dnem,
duży pionowy zbiornik wybudowany na miejscu
bądź wymienne zbiorniki takie jak beczki. Do
pierwszych dwu zbiorników można się dostać,
aby usuwać część zawartości co jakiś czas; w
wypadku trzeciego rozwiązania potrzebne są
przynajmniej dwa pojemniki tak, aby kiedy
jeden jest pełen, można go było zastąpić drugim
pustym. Wielkość tych pojemników jest tak
dobrana, aby kiedy są pełne, można je było
łatwo przenosić.
Wszystkie toalety w wiosce Kangasala mają automatyczną wentylację wyciągową. Zawór
wylotowy jest usytuowany z boku siedzenia lub w górnej części komory kompostowej. Powietrze jest
odprowadzane z toalety przez komorę kompostową, tak aby zapachy nie kierowały się do samego
pomieszczenia. Następnie rura wylotowa prowadzi na dach, gdzie jest zainstalowany wentylator
wyciągowy o małym poborze mocy.
70
Pomieszczenie, które jest wykorzystywane na komorę
zbiorczą, musi posiadać wystarczająco duże wyjście, żeby
ułatwić wynoszenie pojemników lub częściowo przerobionych
odpadów. Ponadto w tym miejscu temperatura nie może
spadać poniżej zera.
Jako gotowy produkt handlowy dostępnych jest wiele typów
toalet suchych o różnorodnych funkcjach. W trzech domach
w wiosce Kangasala znajdują się komercyjne toalety suche.
W samej toalecie znajduje się mały pojemnik kompostowy,
dlatego nie ma potrzeby budowania oddzielnego miejsca pod
toaletą — są montowane bezpośrednio na podłodze. Dzięki
temu pasują zarówno na parter, jak i na wyższe piętra. W tym
modelu płyny są także oddzielane. Pojemnik kompostowy jest
lekki i opróżnianie jego jest łatwe.
Użytkowanie i konserwacja toalet suchych
Dodawanie trocin do kompostu po skorzystaniu z
toalety. Na zdjęciu widać urządzenie separujące
zanieczyszczenia płynne w otworze toaletowym,
adaptowane z lejka z tworzywa sztucznego.
Zdjęcie: Mia Saloranta.
Najważniejszą rzeczą w codziennym użytkowaniu toalet
jest dokładanie dodatkowego suplementu kompostowego po
każdym skorzystaniu z toalety. Pozwala to regulować zawartość
wilgoci, zapobiega składaniu jajeczek przez owady i sprawia, że korzystanie z toalet jest przyjemniejsze.
Zgrabione odpady, suche liście, trociny, torf, sieczka i mieszanki tego rodzaju ulegających biodegradacji
surowców to odpowiednie materiały kompostowe. Popiół nie nadaje się, ponieważ jest zasadowy i
uniemożliwia kompostowanie.
Częstotliwość i sposób opróżniania komory kompostowej zależy od jej rozmiaru, typu i użytkowania.
W przypadku korzystania z beczek, trzeba je wymieniać wtedy, kiedy są pełne. Pełna beczka jest
przechowywana w pomieszczeniu, aby proces kompostowy mógł przebiegać. Można przechowywać
kilka beczek. W takim przypadku, kiedy beczki są wynoszone na zewnątrz w celu dalszego
kompostowania, odpady są już dobrze przerobione i łatwo się nimi zajmować. Czas kompostowania
zależy od wilgotności masy, ale generalnie kompost powinien pozostać wewnątrz przez około osiem
miesięcy przed wyniesieniem go na zewnątrz. Większe komory są opróżniane za pomocą szufel lub
wideł: częstotliwość ich opróżniania waha się od jednego do czterech lat. Komory nie są opróżniane
całkowicie. Najnowsze odpady są w nich pozostawiane, aby proces kompostowania mógł przebiegać
dalej. Małe pojemniki komercyjnych toalet suchych są opróżniane co dwa tygodnie. Oznacza to, że
odpady nie są gotowe do wynoszenia ich na zewnątrz do dalszego procesu kompostowania. Zamiast
tego, najpierw zachodzi proces przeróbki w ciepłych pojemnikach kompostowych, którymi mogą być
skrzynie starych zamrażarek skrzyniowych.
Odpady z wszystkich toalet dla dalszego kompostowania są przenoszone do otwartej wiaty,
zbudowanej w tym celu dla całej wioski. Wiata ma betonową podstawę i ściany, które zapobiegają
wyciekom do środowiska naturalnego lub do zbiorników z wodą gruntową oraz dach, który chroni
przed deszczem. Kompost jest przechowywany w wiacie przez co najmniej rok lub dwa tak, aby zimą
mógł on być poddany dezynfekcyjnemu działaniu mrozu. Wyjałowienie dokonujące się dzięki mroźnym
temperaturom jest dobrą alternatywą w klimacie fińskim, gdzie nie ma wystarczająco długiego okresu,
żeby kompost zagrzał się do ponad 60 stopni Celsjusza, co dałoby ten sam efekt. Gotowy kompost jest
następnie wykorzystywany w wiosce jako nawóz na warzywniakach i grządkach z kwiatami.
Pojemniki z moczem są opróżniane za pomocą pomp głębinowych. Mocz jest wykorzystywany
jako nawóz do trawników, pastwisk i ogródków, bezpośrednio lub rozcieńczony wodą. Odpowiednia
ilość nawozu to około litr moczu na metr kwadratowy na jeden sezon wegetacyjny.
Trzeba pamiętać, że przepisy krajowe mogą ograniczać wykorzystywanie jako nawozów moczu i
nawozu kompostowego pochodzących od ludzi.
71
Zależnie od sposobów użytkowania i wybranego
modelu toalety, całkowity czas potrzebny na zajmowanie
się kompostem z toalet różni się. W gospodarstwach
domowych wioski Kangasala czas ten wynosi około jedną
godzinę na miesiąc.
Doświadczenia użytkowników
Kiedy Anu Pellinen i Jari Hämäläinen planowali swój
dom, jeden z pierwszych, które miały być zbudowane w
Wiosce Wspólnotowej Kangasala, chcieli mieć toaletę
Samodzielnie skonstruowane piękne wnętrze suchej
prostą, funkcyjną i skonstruowaną przez siebie samych.
toalety.
Zdjęcie: Outi Palttala.
Opracowali system, w którym odpady są zbierane w
wymiennych plastikowych beczkach w małym pomieszczeniu pod toaletą. Podstawa toalety ma otwór
przykrywany deską klozetową, a na mocz jest oddzielny plastikowy lej zainstalowany w przedniej
części otworu.
W czasie budowy swojego domu natrafili na twardą skałę pod miejscem zaproponowanym na
pomieszczenie z komorą. Skała musiała być usunięta, aby wybudować pomieszczenie pod domem,
pomimo że łazienka miała być umiejscowiona pół kondygnacji nad ziemią. Chcieli zminimalizować
ilość użytych materiałów wybuchowych, zgodnie z ustaleniami dotyczącymi zasad budowy wioski,
które zakładały jak najmniejsze zmiany terenu. Później doświadczenie pokazało, że komora, którą
wybudowali jest istotnie za mała dla optymalnego funkcjonowania, ale toaleta działa mimo wszystko.
W chwili obecnej toaleta jest używana przez sześcioosobową rodzinę. Rozmiar wybranych
beczek jest także trochę za mały, ponieważ napełniają się za szybko i muszą być często wymieniane,
co powoduje, że jest za mało czasu, by odpady przerobiły się dostatecznie na kompost. Zajmowanie
się odpowiednio przerobioną zawartością byłoby przyjemniejsze. Proces kompostowania może ulec
przyspieszeniu, jeśli wilgoć rozchodzi się równomierniej w masie kompostowej, ale wymaga to czasami
wymieszania zawartości beczki, a mieszkańcy przyznają, że najczęściej tego nie wykonują. Podczas
planowania pomieszczenia z komorą powinno się bardziej brać pod uwagę ergonomię. Przenoszenie
trzech beczek na małej przestrzeni jest trudne, szczególnie kiedy są pełne.
Anu i Jari mówią także, że ich własne doświadczenie w użytkowaniu tego typu toalety
pokazuje, że powinni pamiętać o dodawaniu większej ilości suplementu kompostowego niż
robią to teraz. Rekomendują zrębki z drzew liściastych. Doskonałym suplementem okazała się
także zużyta ściółka z klatki myszoskoczka, która zawiera trociny i podarty papier. Zajmowanie się
toaletą zajmuje w całości mniej niż godzinę na miesiąc.
Praktyczna wskazówka Anu i Jari, jak skonstruować system wspólnotowych suchych toalet
dotyczy kanału, który jest używany do pompowania moczu do wspólnej komory. Ten kanał łatwo
się zapycha przy wylocie u użytkownika, dlatego byłoby rozsądnie zainstalować system w taki
sposób, żeby łatwiej było go sprzątać i wymieniać.
Wioska Wspólnotowa Kangasala wzięła udział w kolejnej części badania, w którym przeprowadzono
ocenę przez porównanie ekobilansów dwóch ekologicznych wiosek z normalnymi osadami wiejskimi.
(Erat & Palttala: Sustainable village in northern conditions, 2009). Materiał został zebrany przez
mieszkańców w sondażu w przeciągu dwóch lat. Według uzyskanych wyników, zużycie wody w wiosce
Kangasala to około 60 litrów na osobę w przeciągu jednego dnia, co stanowi znacznie mniejszą ilość
niż w typowej dzielnicy mieszkaniowej, dzięki takim czynnikom jak toalety suche. Według statystyk
typowe zużycie wody w Finlandii wynosi 90-270 litrów na mieszkańca w jednym dniu. Średnie zużycie
wody wynosi 155 litrów na dobę, z czego 40 litrów to woda używana w toalecie.
Przetwarzanie szarej wody z wioski jest prostsze dzięki temu, że mocz jest oddzielony od ścieków
i według raportu własna oczyszczalnia biologiczna ścieków w wiosce działa lepiej niż centralne
oczyszczalnie ścieków. Mieszkańcy wioski używają jedynie detergentów przyjaznych dla środowiska
72
naturalnego, co ma zasadniczy wpływ na efekt ich działań. W badaniu warto zwrócić uwagę na to, że
toalety kompostowe, zbieranie moczu i naturalne oczyszczanie szarej wody są możliwe do wykonania
za pomocą prostych metod. To badanie ujawniło również, że taka kombinacja cech funkcjonuje
efektywnie w oczyszczaniu ścieków i umożliwia lokalne przetwarzanie substancji odżywczych.
Autor: Mia Saloranta (podziękowania dla architekta Outi Palttala za profesjonalną pomoc)
Dalsze informacje:
· Kontakt: Outi Palttala, e-mail: [email protected]
· Wspólnotowa Wioska Kangasala: www.yhteiskyla.net/index_en.htm,
· Inne linki: www.drytoilet.org; Humanurehandbook.com; komercyjna toaleta sucha: www.biolan.fi/
english > Dry toilets > Naturum
Pisuar biowęglowy
Permakulturowa ekowioska Suderbyn, Szwecja
Biowęgiel jest to drewno lub jakikolwiek inny materiał
organiczny, który został przekształcony w węgiel drzewny
za pomocą rozkładu termicznego – podgrzewania biomasy
przy niskim lub zerowym stężeniu tlenu. Biowęgiel
wychwytuje dwutlenek węgla i w ten sposób łagodzi
skutki zmian klimatycznych: jest także wartościowym
suplementem gleby, który ulepsza jakość wody i
zwiększa żyzność gleby przez utrwalanie składników
odżywczych w glebie.
Wykorzystywanie biowęgla w pisuarze wzbogaca go
w składniki odżywcze znalezione w odpadach a także Szczegóły otworów do dopływu powietrza w dolnej części
cylindra olejowego.
pochłania nieprzyjemne zapachy. Ta prosta technologia
Zdjęcie: Jesús Pacheco Justo.
ma kilka pozytywnych skutków dzięki temu, co w
przeciwnym razie pozostałoby produktami odpadowymi, takimi jak pozostałości z drewna lub moczu.
Jest zatem dobrym rozwiązaniem dla projektu permakulturowej osady.
Cechy charakterystyczne produkcji i wykorzystania biowęgla
Produkcja biowęgla
Istnieją różne modele pojemników używanych do robienia biowęgla, ale pojemnik użyty w
Suderbyn składa się z jednej małej beczki po oleju odwróconej do góry nogami wewnątrz większej
beczki po oleju. Jest to jedna z najprostszych konstrukcji. Nie wymaga spawania czy innych
technologii poza prostym otwarciem jednego końca przez rozcięcie go w wypadku, jeśli pojemniki
są zapieczętowane w momencie kupienia oraz zrobienia
otworów, aby powietrze mogło napływać na dole
większej beczki. Mniejsza beczka po oleju jest wypełniona
drewnem lub innymi pozostałościowymi substancjami
organicznymi i umieszczona do góry nogami wewnątrz
większej beczki. W przestrzeni pomiędzy tymi dwoma
beczkami jest następnie umieszczana taka ilość drewna
opałowego, żeby paliło się przez 30-45 minut. Biomasa
w mniejszej beczce zrobi się gorąca, ale z powodu braku
tlenu nie będzie się palić, w zamian wydzielając gazy,
które wydostają się przez dno i wtedy ulegają spaleniu.
Przygotowanie procesu pirolizy przy produkcji biocharu z
W tym samym czasie, intensywne gorąco na górze
resztek drewna.
Zdjęcie: Jesús Pacheco Justo.
beczek może być wykorzystywane do gotowania fasoli
73
lub czegokolwiek innego, co wymaga mocnego ognia.
Kiedy tylko beczki ostygną, zwęglona biomasa może
być usunięta do wykorzystania w pisuarze. Następnie,
może być kompostowana lub umieszczona od razu na
ziemi uprawnej. Jeśli można znaleźć darmowe beczki
w punkcie recyclingu, taki system można praktycznie
założyć bez żadnych kosztów, a jego wdrożenie nie
wymaga specjalnych umiejętności.
Biochar, produkt pirolizy.
Zdjęcie: Jesús Pacheco Justo.
Wykorzystywanie biowęgla w pisuarach jest bardzo
proste. Na przykład w Suderbyn napełniono wiadro
biowęglem i umieszczono na zewnątrz na polu: zakryto,
obstawiając je belami ze słomy.
Permakultura użytkowania biowęgla
Pisuar z biowęglem (będący w użyciu), który oddziałuje na cały cykl żywieniowy, począwszy od
nieczystości bytowych po nową żywność, jest częścią codziennego życia w Suderbyn. Wytwarzanie
biowęgla i wizyty w toalecie to codzienne czynności, podczas gdy końcowy produkt (przerobiony
biowęgiel) jest wykorzystywany w pracach ogrodniczych, co obejmuje wszystkich mieszkańców i
stanowi dla nich dużą korzyść.
Biowęgiel dobrze odpowiada ideałom permakultury. Oddawanie moczu, zazwyczaj nic więcej niż
wytwarzanie ekskrementów, jest zmieniane w czynność przesycania odpadów drzewnych substancjami
odżywczymi. Prostota stosowania tego środka i klarowność jego celowości pomaga przekonać ludzi do
takiego stylu życia, w którym człowiek jest bardziej świadomy odpowiedzialności za ziemię.
Doświadczenia użytkowników z ekologicznej wioski
Respondentem jest Henrik Haller, dotychczasowy mieszkaniec Suderbyn posiadający
wieloletnie doświadczenie w stosowaniu biowęgla, który kończy studia z bioremediacji.
Pomysł zainstalowania pisuarów z biowęglem powstał podczas przygotowań do
międzynarodowego spotkania, które miało się odbyć w Suderbyn. Dla licznych odwiedzających
potrzebne było alternatywne rozwiązanie w postaci toalet na dworze – takie, które połączyło aspekt
praktyczno-higieniczny ze znakomitą technologią. W ten sposób opracowaliśmy prototyp, który
został wykorzystany w czasie pierwszego spotkania. Ten wzór został następnie przekształcony w
bardziej trwały model, który jest używany przez mieszkańców w codziennym życiu w okresie letnim.
Korzyści pisuarów z biowęglem to wchłanianie zapachów, wychwytywanie dwutlenku węgla
oraz produkt końcowy, który może być użyty jako nawóz. Dużymi plusami są także prostota tego
systemu i jego wartość edukacyjna. Jedyną ujemną stroną jest konieczność częstego opróżniania
zbiornika, jeśli nie jest on wystarczająco duży. W prostszych modelach toalet można się spodziewać
mało efektywnego zużycia opału, ponieważ rozkład termiczny trudno jest zoptymalizować w
wersjach systemu o najprostszej technologii. Niemniej jednak, dzięki nieznacznym modyfikacjom
te urządzenia mogą być zmodernizowane tak, aby mogły przetwarzać inne produkty uboczne
takie jak wodę kwaśną czy ocet drzewny. Ocet drzewny może być następnie wykorzystany jako
środek konserwujący drewno, do zwalczania szkodników i chwastów lub jako stymulator wzrostu
roślin. Pisuary z biowęglem wymagają pewnego nakładu pracy, by móc je utrzymać w dobrym
stanie. Jeśli nie mają być stale używane jako toalety i urządzenia do wytwarzania nawozu,
pozostają wciąż dobrym rozwiązaniem na wypadek spotkań, festynów lub innych zebrań, które
wymagają dodatkowych ubikacji.
Autorzy: Henrik Haller i Kalle Randau
Dalsze informacje:
http://www.biochar.org/joomla/; www.biochar-international.org; http://www.biochar.info/
74
KOMPOSTOWANIE, RECYKLING i EKOLOGICZNE
ZASTOSOWANIE
Podstawową zasadą zrównoważonego życia w ekowioskach jest efektywny recykling substancji
odżywczych i wszystkich innych materiałów. Wszystkie organiczne biomasy i odpady mogą być
rozłożone w procesie kompostowania, aby później wykorzystano je do wzbogacania gleby i produkcji
roślin, co w efekcie udoskonala recykling składników odżywczych i tworzy wysokiej jakości gleby.
Dzięki dokładnemu sortowaniu, cenne surowce takie jak metale, szkło i papier mogą być wiele razy
poddawane recyklingowi. Czasami bardziej ekologicznym rozwiązaniem jest ponowne wykorzystanie
produktów niż recykling materiałów. Ubrania, naczynia, książki i inne rzeczy mogą znaleźć nowych właścicieli
na pchlich targach i w ramach wymiany. Wysokiej jakości produkty mają długi okres eksploatacji.
Konsumpcja ekologiczna oznacza mniejsze zużycie, dobre używanie przedmiotów, naprawianie,
reperowanie i przerabianie. Oznacza to również zwracanie uwagi na pochodzenie surowców, a
także warunki i metody ich produkcji. Produkty organiczne i przyjazne dla środowiska można
znaleźć w większości sklepów. Nie wszystko jednak musi być kupowane w sklepach; możemy
nauczyć się wiele dzięki naszym miejscowym tradycjom i robić dużo samemu.
Zdrowa rekultywacja gleby
Ekowioska ZEGG, Niemcy
„Najlepszą rzeczą, jaką człowiek może zrobić jest tworzenie warstwy uprawnej gleby.“
Zdrowa gleba = zdrowe rośliny = zdrowa żywność = zdrowi ludzie
Pierwsze 30 cm gleby jest bardzo ważne dla rozwoju i utrzymywania życia na Ziemi. Ta zewnętrzna
warstwa bogata w próchnicę dostarcza roślinom, zwierzętom i ludziom niezbędnych substancji
odżywczych. Jednakże od początku rolnictwa przemysłowego jesteśmy świadkami niepokojącego
umniejszania się tej niezmiernie ważnej warstwy uprawnej ziemi. Rocznie na całym świecie 24 mld
ton żyznej gleby jest wypłukiwane, wywiewane lub po prostu niszczone. Właśnie dlatego kluczem do
podtrzymywania dobrego stanu gleby jest rozpoczęcie jej rekultywacji. Brzmi to tak prosto, ale może
mieć dogłębne skutki. W końcu gleba jest naszym jedynym źródłem zdrowej żywności. Oprócz powietrza
75
i wody, jest to jeden z istotnych systemów środowiska
naturalnego, który stanowi bazę dla życia ludzi, flory
i fauny. Jedynie zdrowe gleby są w stanie zapewnić
bioróżnorodność, utrzymać źródła genetyczne i naturalne
oraz przechowywać wodę i energię. Zdrowe gleby
zawierają także aktywne formy życia drobnoustrojowego
zdolne do rozkładania i utylizowania wielu zanieczyszczeń.
Różne elementy flory i fauny istniejące lub żyjące
w glebie są jakby zarządcami i gospodarzami ziemi. W
szczególności robaki rozkładają materiały organiczne
Autor na tle stosu liści z przetworzonym humusem w dłoni. na mniejsze cząstki, które mogą być trawione przez
Zdjęcie: Ina Meyer-Stoll.
drobnoustrojowe organizmy takie jak bakterie i grzyby.
Te z kolei dalej trawią masę organiczną tak, żeby minerały
mogły być łatwiej asymilowane przez rośliny. Ilość organizmów żyjących w glebie jest niewyobrażalnie
duża. Średnio jeden gram zdrowej gleby zawiera około 600 milionów bakterii, 400 000 grzybów i 100
000 glonów. Na jednym hektarze ziemi ilość żywych form
wynosi ponad 20 000 kg mikroorganizmów w wierzchniej
warstwie 15 cm. Ponadto na ziemi i w niej istnieje 4 500
kg wyżej rozwiniętych form, które wykonują swoją pracę.
Odwrotnością procesu, jaki dokonuje się w roślinach
rosnących nad ziemią, jest proces gnilny powodowany
przez mikroorganizmy wewnątrz gleby. Ostatnie badania
pokazują, iż przekonanie, że rośliny żyją na solach
azotowych, jak twierdzi rolnictwo przemysłowe, jest
błędne. Chociaż rośliny są w stanie przeżyć na solach (jak
to jest oferowane przez nawozy chemiczne), dzieje się
Ściółka z liści wykorzystywana w sadzie ZEGG.
Zdjęcie: Achim Ecker.
tak tylko wtedy gdy nie ma żywej warstwy próchnicznej.
Wydaje się, że rośliny wolą absorbować całe makrocząsteczki i komórki z żywej materii w glebie, takiej jak
bakterie. Tak więc to, czego naprawdę potrzebują rośliny to gleba o wysokiej zawartości żywej materii,
z której mogą one wybierać potrzebne składniki. Rosnące rośliny wykorzystują energię słoneczną, aby
syntetyzować dwutlenek węgla, azot i wszystkie inne pierwiastki w związki złożone. Energia zgromadzona
w tych związkach jest następnie zużywana mniej lub bardziej w całości przez mikroorganizmy, których
aktywność wewnątrz gleby sprawia, że substancje odżywcze są dostępne dla kolejnych roślin. Zatem
materia organiczna zasila „życie gleby“.
Rekultywacja gleby
Autor testujący ziemię po rocznym przetworzeniu,
dodający do ziemi zielony nawóz.
Zdjęcie: Ina Meyer-Stoll.
Opierając się na tych rozważaniach widać, że
ochrona i ulepszenie tej warstwy gleby są kluczowymi
sprawami, nad którymi pracuje ZEGG. Gleba terenu
położonego w rejonie niemieckiego Brandenburga, w
którym występują głębokie polodowcowe piaski jest
dobrze napowietrzona, ale woda szybko przenika przez
nią, zabierając cenne składniki odżywcze. W okolicznych
lasach, średnia warstwa próchnicy nie przekracza 2 cm
głębokości, a na otwartym terenie cienka darń rośnie
na samych piaskach. Opady deszczu są również bardzo
niskie, osiągając zaledwie 550 mm rocznie; to powoduje
jeszcze większe obniżenie i tak słabej zdolności gleby do
zatrzymywania wody.
Nasze dwie główne strategie rekultywacji jakości gleby w ZEGG to zwiększanie zawartości masy
organicznej i przywracanie populacji żyjącej w tej glebie (drobnoustrojów, grzybów, robaków, owadów,
76
itp.) poprzez stwarzanie dla nich dobrych warunków. Stale
zwiększamy warstwę próchnicy przez ściółkowanie roli starą
słomą, liśćmi i sianem z parków i miejskich ogrodów z Bad Belzig
oraz tekturą. Ściółkowanie wytwarza naturalne środowisko dla
mnóstwa organizmów i grzybów, które sprawiają, że składniki
odżywcze są dostępne dla innych roślin.
Świeża masa organiczna z reguły charakteryzuje się dużą
ilością dwutlenku węgla w stosunku do azotu. W rozbudowywaniu
zawartości organicznej w samej glebie, pożądane będzie częste
wykorzystywanie warzyw strączkowych i trawy bardziej niż po
prostu bezpośrednio dodawanie masy organicznej, takiej jak
słoma i kompost. Rośliny strączkowe czerpią z powietrza azot i
przechowują go w ziemi podczas gdy się rozkładają.
Dodajemy również do gleby glinę, aby umożliwić budowanie
zdrowego zestawu gliny i próchnicy. To zwiększa zdolność gleby
do przechowywania substancji odżywczych i wody.
Ogrodnik ZEGG w organicznym ogrodzie
warzywnym.
Zdjęcie: Achim Ecker.
„Gnój sprawia, że kwiaty rosną!“ Fekalia i mocz zawierają
duże ilości azotu i fosforu. Na świecie jest coraz mniej fosforu. Przy malejących znanych zasobach
wydaje się szaleństwem pozbywanie się tego, co mamy dzięki wartościowej wodzie i niszczenie
składników odżywczych, których skądinąd potrzebujemy. Zamiast tego możemy użyć moczu, aby od razu
fermentował z węglem drzewnym i drobnoustrojami. Mocz sam w sobie jest prawie sterylny.
Zaczęliśmy eksperymentować z Terra Preta, czarną żyzną glebą znalezioną po raz pierwszy w dorzeczu
Amazonki, a później także w Iranie, Iraku, Skandynawii i w innych regionach świata. Jest ona żyzna
dzięki unikalnemu składowi: około 10–15 % węgla drzewnego, materiałów organicznych, minerałów,
mikroorganizmów, grzybów i fekaliów. Najpierw biowęgiel czyli węgiel drzewny jest nasycany bakteriami
kwasu mlekowego i moczem na parę tygodni, a następnie mieszany z innymi materiałami, żeby potem
mógł być ułożony w niewysokich stertach na ziemi. Następnie jest on trawiony przez dżdżownice i w ten
sposób staje się czarną ziemią.
Gleby Terra Preta przechowują i ściągają wilgoć, składniki odżywcze i dwutlenek węgla w glebie
prawdopodobnie przez setki lat. To sprawia, że jest to najbardziej obiecująca metoda i narzędzie, jakie
mamy w walce z globalnym ociepleniem właśnie dzięki wychwytywaniu dwutlenku węgla. Węgiel drzewny
może być robiony z odpadów organicznych. Jest to zarazem rozwiązanie problemu niszczenia na skalę
globalną zawartości próchniczej w glebie i jej żyzności z powodu rolnictwa przemysłowego i chemicznych
nawozów. Zawartość próchnicy i żywej materii w „nowoczesnych“ glebach jest mniejsza niż 2%, podczas
gdy żyzne gleby zawierają aż do 60% żywej materii! Wspieranie małych gospodarstw rolnych, rolnictwa
ekologicznego, metody Terra Preta i rolnictwa wykorzystującego próchnicę mogłoby w efektywny sposób
przeciwdziałać globalnemu ociepleniu, chronić i oczyszczać wody w warstwie próchnicy, zatrzymać erozję i
zmniejszenie gleb, wytworzyć długotrwałą i ciągłą żyzność gleby, wiązać dwutlenek węgla, itp.
Inną cenną metodą rekultywacji gleby jest stosowanie nawozów zielonych. Należą do nich groch, fasola,
soczewica, koniczyna, lucerna (Medicago sativa), łubin (Lupinus polyphyllos), żarnowiec i akacja (Robinia
pseudo-acacia) — wszystkie, które tworzą rodzinę roślin bobowatych (Fabaceae). W przeciągu kilku lat
zasialiśmy wiele różnorodnych roślin wytwarzających nawóz zielony, które teraz krzewią się same.
Doświadczenia użytkowników w ZEGG
Od około 15 lat nasze pobliskie miasto Bad Belzig jesienią zaopatruje nas obficie w liście. Wcześniej,
miasto wywoziło je na śmietnisko oddalone około 10 km i dodatkowo musiało jeszcze płacić za
składowanie tych „odpadów“. Odkąd przywożą je do nas, płacą mniej, jeżdżą mniej i marnują mniej
energii. Zostawiamy te liście, żeby poleżały przez jakiś czas i potem rozkładamy je pod drzewami i
krzewami lub przykrywamy nimi i wskutek tego zasilamy duże obszary pól, aby móc w przyszłości
uprawiać na nich warzywa.
77
Kiedy sąsiedzi i goście przyjeżdżają do ZEGG, od razu
zauważają dużo więcej ptaków i dużo bujniejszą roślinność
w porównaniu z terenami leżącymi w odległości zaledwie
kilkuset metrów. Ptaki dobrze się rozwijają w tym bogatym
środowisku, w którym funkcjonuje zdrowszy łańcuch
pokarmowy. Co roku coraz więcej różnych ptaków
przybywa i korzysta z tych dobrodziejstw, a nam zarazem
pomaga w uprawach. Pewien zielarz odkrył ponad 80 ziół
leczniczych rosnących tutaj dziko. Życie tak wzbogaconej
ziemi tworzy dla nas „raj“ i wzbogaca naturalne podłoże,
które z kolei jest w stanie zapewnić większą różnorodność
Nauka dzieci w czasie żniw w ogrodzie organicznym ZEGG.
roślin, owadów, ptaków i zwierząt — a większa
Zdjęcie: Achim Ecker.
różnorodność oznacza większą odporność w trudnych
czasach. Należy pamiętać, że: podstawą całego tego systemu jest zdrowa gleba – rodzicielka zdrowia dla
wszystkich tych form życia, które są od niej zależne.
Autor: Achim Ecker
Dalsze informacje:
· http://www.zegg.de/zegg-community/ecology.html
· “Sustainability and Ecology at the ZEGG Community” autorstwa Achima Eckera
Książki w języku niemieckim:
· Rusch, Hans Peter; 1968/2004 Bodenfruchtbarkeit; Eine Studie ökologischen Denkens; Organischer Landbau Verlag
· Pommeresche, Herwig, 2004. Humusphäre, Humus – Ein Stoff oder ein System? Organischer Landbau Verlag
· Ute Scheub, Haiko Pieplow und Hans-Peter Schmidt; 2013. Terra Preta. Die schwarze Revolution aus dem
Regenwald: Mit Klimagärtnern die Welt retten und gesunde Lebensmittel...; Stiftungsgemeinschaft Anstiftung &
Ertomis
Książki w języku angielskim:
· Reed, Matthew, 2010. Rebels for the Soil: The Rise of the Global Organic Food and Farming Movement:
Earthscan Ltd, London.
· Bates, Albert, Shiva, Vandana, 2012. The Biochar Solution: Carbon Farming and Climate Change
(Sustainable Agriculture) : New society publishers.
Produkcja próchnicy za pomocą kompostu z
wykorzystaniem dżdżownic
Ekowioska Nevoecoville, Republika Karelii, Rosja
Wytwarzanie kompostu z wykorzystaniem dżdżownic, tj. używanie pojemników do kompostowania z dżdżownicami w środku, jest naturalnym sposobem produkowania nawozu w 100% przyjaznego środowisku oraz
próchnicy wzbogacającej glebę, do czego wykorzystuje
się obornik od krów i koni i/ lub bioodpady oraz resztki
żywności. Taki kompost można robić w pomieszczeniu
przez cały rok. Tak wytwarzana próchnica nadaje się idealnie do nawożenia wszystkich rodzajów roślin, nawet w
miejscach o ubogich i wyjałowionych glebach i jest lepsza
niż obornik, ponieważ nie daje dostępu azotanom, które
mogą się pojawić, jeśli obornik nie jest używany we właściwym czasie.
78
Dżdżownice do produkcji wermikompostu w Finlandii.
Zdjęcie: Ansa Palojärvi.
Opisana tutaj metoda kompostowania sprawdza się w zimnych krajach położonych na północy,
gdzie ziemie są ubogie, a okresy letnie krótkie. Ponieważ robaki działają wolno w niskiej temperaturze,
w tych krajach o krótkim okresie ciepła naturalna produkcja próchnicy odbywa się bardzo powoli.
Metoda kompostowania z wykorzystaniem dżdżownic umożliwia produkcję próchnicy przez cały
rok wewnątrz pomieszczeń. Jest to idealne rozwiązanie dla małych gospodarstw domowych i nie
wiąże się z koniecznością produkowania ogromnych ilości próchnicy dla celów handlowych. Istnieją
jednak ekowioski, gdzie ta sama technika jest wykorzystywana do produkcji na dużą skalę; wymaga to
trzymania robaków w oddzielnych, ogrzewanych pomieszczeniach.
Opis kompostowania z wykorzystaniem dżdżownic
Co jest potrzebne? Dżdżownice, 2 pojemniki z korytkami,
odpady spożywcze lub inne pożywienie dla dżdżownic, woda.
Dżdżownice. Rodzina, która podzieliła się tą historią
używa zwykłych dżdżownic, które można znaleźć i
wykopać w dużej ilości naokoło ich farmy. Te robaki
lepiej się adoptują do swoich specyficznych warunków
klimatycznych niż słynne super-wydajne dżdżownice
kalifornijskie (Eissenia fetida), które tracą swoją wydajność
w temperaturze niższej niż 16 stopni Celsjusza. Można
także zakupić dżdżownice lub wykopać je z kompostu
(zwłaszcza jeśli mają być żywione odpadami spożywczymi).
Aby zacząć, potrzeba przynajmniej paru tysięcy dżdżownic.
Produkcja wermikompostu w Finlandii.
Zdjęcie: Ansa Palojärvi.
Pojemniki. W opisanym przypadku zostały użyte dwa drewniane sześcienne pojemniki. W tym
przypadku, gdy opisujemy produkcję kompostu z wykorzystaniem dżdżownic na stałe potrzeby
gospodarstwa jednej rodziny, konstrukcja pojemników na dżdżownice powinna być zwarta i prosta
w obsłudze. Można ją zaprojektować w kształcie małego stołu lub komody i umieścić w kuchni, w
holu domu lub w innym dogodnym miejscu. Konstrukcja tutaj opisana jest wysokim pojemnikiem na
dżdżownice, ale może ona być pozioma lub pionowa. Pojemnik składa się z dwóch umieszczonych na
sobie sześciennych części, ułożonych na korytku, które zbiera nadmiar wilgoci.
Każda część pionowego pojemnika na robaki ma 35–40 centymetrów sześciennych, bez
przykrywy. Ściany tych elementów są wykonane z cienkiego drewna, podczas gdy dno jest
zrobione z metalowej siatki lub kwadratowych płyt z tworzywa sztucznego z otworami o średnicy
2 cm wywierconymi co 4–6 cm. Dwie rączki są przykręcone z każdej strony (np. dwa drewniane
drążki o długości około 10 centymetrów i przekroju około 4x4 cm). Ścianki każdej części pojemnika
są przymocowane kwadratowymi lub prostokątnymi sztachetkami w każdym rogu, podczas gdy
dno jest złączone ze ściankami za pomocą śrub lub, w przypadku siatki, metalowymi zaczepami.
Nawet bez używania specjalnych środków ochronnych przed gniciem, taki pojemnik może
służyć nawet do czterech lat zanim trzeba go będzie zastąpić nowym.
Pojemnik powinien być umieszczony na wodoszczelnym metalowym korytku ze ściankami o
wysokości 2-3 cm, ponieważ będzie do tego korytka spływać nadmiar wilgoci.
Jak widać z tego opisu, taki pojemnik na dżdżownice łatwo zbudować samemu.
Korzystanie z pojemnika na dżdżownice
Należy napełnić oba pojemniki podłożem z nieoczyszczonego zwierzęcego obornika (krowiego
lub końskiego) wymieszanego z paroma tysiącami dżdżownic. Pojemnik należy napełniać powoli,
ubijając lekko zawartość rękami i jednocześnie dodając trochę wody. Jeśli zaczynamy od paru tysięcy
robaków, w ciągu paru lat ich populacja się ukształtuje według maksymalnej możliwości w danym
pojemniku. Jednym z najważniejszych czynników mających wpływ na dżdżownice jest zawartość
wilgoci. Dżdżownice lubią dużo wilgoci i czują się najlepiej, gdy wilgotność dochodzi do około 80-90
79
%. Można określić, czy poziom wilgotności jest właściwy, biorąc substrat do rąk; woda nie powinna
kapać aż ściśniemy masę w dłoniach, po czym woda powinna zacząć się od razu sączyć. Jeśli substrat
zaczyna być zbyt wilgotny, nadmiar wody będzie się po prostu sączył przez dno pojemnika do korytka.
W przypadku braku wilgoci, wystarczy dolać wody do korytka, a zostanie ona wchłonięta do środka
pojemnika. W ten sposób pionowe pojemniki na dżdżownice utrzymują właściwy poziom wilgotności.
Dla dżdżownic górna warstwa w pojemniku stanowi „toaletę“ - i zawartość tej „toalety“ nie jest
niczym innym jak właśnie cenną próchnicą, którą produkujemy. Ich „stołówka“ i „przestrzeń życiowa“
znajduje się w dolnej części pojemnika. Po pewnym czasie tworzy się przyrost próchnicy: wtedy może
być zabierany. W wyglądzie różni się bardzo od początkowego substratu: jest suchszy i wygląda jak czarna
gleba. Gdy próchnica jest gotowa, należy wyjąć górną suchą warstwę; łatwo rozpoznać, gdzie się kończy,
ponieważ wilgotność oraz liczba dżdżownic wzrasta znacznie w dolnych warstwach, które zostawiamy.
Prędkość wytwarzania próchnicy zależy od wielu czynników: liczby dżdżownic, temperatury i
wilgotności oraz od pory roku. Nawet jeśli temperatura w pomieszczeniach jest normalna i mniej
lub bardziej stała przez cały rok, wydajność dżdżownic zmniejsza się w zimie.
Weź wydobytą próchnicę i umieść ją na patelni. Ustaw patelnię na ciepłej (ale nie gorącej)
kuchence. Dżdżownice wypełzną na powierzchnię, aby uciec od źródła ciepła i utworzą kulkę, którą
łatwo wyjąć i wrzucić z powrotem do pojemnika.
Po kilkukrotnym wydobyciu próchnicy, dochodzimy do dna pojemnika. Gdy to nastąpi,
napełniamy pojemnik nową porcją obornika lub innego pożywienia dla dżdżownic i następnie
zamieniamy pojemniki: ten, który był na dole umieszczamy na górze, a pojemnik z góry stawiamy na
dole. Kiedy przetwarzanie zawartości pojemnika osiągnie swoją optymalną jakość i tempo, będzie
można wymieniać pojemniki miejscami co dwa lub trzy tygodnie.
Po upływie około dwóch lat, populacja dżdżownic będzie większa niż ich przestrzeń życiowa.
Gdy tak się stanie, można zostawić je w tym samym pojemniku, gdyż regulują one same swoją
liczbę. Alternatywnie, można wyjąć nadmiar dżdżownic z pojemnika i użyć je do zasiedlenia nowego
kompletu pojemników; można je umieścić na własnym kompostowniku, sprzedać je (lub dać)
rybakom (szczególnie w zimie) bądź oddać je sąsiadom, aby wzbogaciły ich ogrody.
Konieczne jest utrzymywanie stałego źródła pożywienia, jakiekolwiek ono jest, a które wybrano dla
dżdżownic i które jest łatwo dostępne. Dżdżownice są bardzo wybredne co do tego, co jedzą i trzeba
je karmić takim samym pokarmem, jaki zaczęły otrzymywać od swojego urodzenia. Jeśli, na przykład,
ich jedzenie to obornik, ważne jest, aby zebrać wystarczająco duży jego zapas na całą zimę. Należy
zwrócić uwagę, że w innych miejscach autor widział pojemniki, w których żywiono dżdżownice prostymi
odpadami organicznymi z kuchni. W takich jednak wypadkach powinno się do pojemników brać
dżdżownice z kompostu w danym gospodarstwie. Zazwyczaj dżdżownice lubią na wpół zgniłe odpady;
zanim osiągną optymalną produkcję próchnicy trzeba uważnie eksperymentować z ilością pożywienia.
Doświadczenia użytkowników
Respondentem jest Andriej Obruch, mieszkaniec ekowioski Nevoecoville. Mieszka on w
Nevoecoville z rodziną od 1997 roku.
Nevoecoville znajduje się w miejscu, w którym gleba ma bardzo słabą jakość, a klimat
jest unikalny: lata są krótkie i raczej zimne, a zimy długie i srogie. Te czynniki z kolei tworzą
unikalne warunki dla rolnictwa, w związku z czym całoroczna produkcja próchnicy w domu
z wykorzystaniem dżdżownic jest tak przydatna. Zaczynając taką produkcję we własnym
gospodarstwie trzeba być świadomym, że na początku na pewno pojawią się pytania i wyzwania.
Trzeba będzie zaadoptować ten proces do warunków konkretnej okolicy. Wymaga to cierpliwości
i swego rodzaju dociekliwości. Ale, jeśli zamiary są poważne, z pewnością przedsięwzięcie się uda.
Chciałbym też powiedzieć kilka słów na temat wyboru dżdżownic. W naszym kraju, wiele osób
uważa, że dżdżownice kalifornijskie są najbardziej wydajne. W praktyce są one takie same jak dżdżownice
żywiące się obornikiem, zostały jednak selektywnie wyhodowane, aby pracowały w gorącym klimacie
80
Kalifornii. Niemniej jednak w temperaturze 15 stopni i niższej są w rzeczywistości powolniejsze niż
rosyjskie dżdżownice hodowane na oborniku, które są aktywne w temperaturze 6 stopni. Inną kwestią
jest to, że za dżdżownice kalifornijskie trzeba zapłacić, podczas gdy można po prostu przekopać najbliższą
pryzmę obornika, aby znaleźć zwykłe dżdżownice. Wreszcie zagraniczne odmiany takie jak dżdżownice
kalifornijskie mogą przenieść różnego rodzaju infekcje, których trudno się potem pozbyć, jeśli już raz
wnikną w podłoże próchnicze. Z tych względów radziłbym wybór zwykłych dżdżownic.
Autor: Andriej Obruch (tekst skróciła i dostosowała Laysan Mirzagitova)
Dalsze informacje:
· Kontakt: Andriej Obruch, e-mail: [email protected] · Zdjęcia pojemników na wermikompost: http://derevnyaonline.ru/community/187/1812
Zasady kompostowania
Kompostowanie stwarza optymalne warunki do rozkładu materii organicznej (np. bioodpadów
z kuchni, suchych toalet i ogrodów). Destruentami są bakterie, grzyby, promieniowce, dżdżownice
i liczne grupy innych małych organizmów. Proces rozkładu uwalnia wodę, dwutlenek węgla,
substancje odżywcze i ciepło oraz tworzy próchnicę. Kompostowanie jest procesem aerobowym, w
którym odpady i substancje organiczne są rozkładane bez wydzielania przykrych zapachów. Produkty
końcowe to składniki odżywcze i substancje organiczne: żyzny, ciemny kompost odpowiedni do
uprawy ogrodu i kształtowania krajobrazu jako organiczny nawóz i suplement gleby.
Wyposażenie do kompostowania
Gospodarczym pojemnikiem na kompost może być jakakolwiek konstrukcja wykonana samemu
lub kupiona bądź skrzynia, wystarczająco duża dla przewidzianej ilości bioodpadów. Powinna ona
umożliwiać przeprowadzenie efektywnego procesu kompostowania i wydzielanie ciepła. Typowe
rozmiary pojemnika na kompost wahają się od 200 litrów dla jednej rodziny, do ok. 500-1000
litrów dla większego gospodarstwa lub grupy. Pojemniki izolowane termicznie funkcjonują lepiej w
niskich temperaturach. Stare zamrażarki skrzyniowe lub podobne zamykane pojemniki ze szczelnymi
podstawami są użyteczne, ponieważ chronią przed niepożądanym wyciekaniem i sączeniem się
zawartości pojemników do otoczenia, a także uniemożliwiają szczurom dostanie się do środka: jest
to szczególnie ważne w wypadku na przykład kompostu próchniczego. Musi być zapewniona dobra
wentylacja. W wypadku ciągłego używania potrzebne są dwa podobne pojemniki kompostowe: jeden
do zbierania bieżących odpadów i drugi, w którym odbywa się proces tworzenia się kompostu.
Wystarczająca ilość tlenu w kompoście
Organizmy, które są destruentami potrzebują dla swojej aktywności tlenu. Kompost staje się
beztlenowy, jeśli jest zbyt wilgotny. Dodawanie większych materiałów (np. gałęzi) i mieszanie
masy co pewien czas sprawia, że kompost pozostaje luźny i napowietrzony.
Dwutlenek węgla i azot we właściwych proporcjach
Mikroorganizmy, które biorą udział w procesie rozkładu potrzebują związków węgla jako źródeł
energii oraz innych składników odżywczych jako materiałów budulcowych dla zapewnienia wzrostu. Jeśli
w kompoście nie ma wystarczająco azotu, aktywność żyjących w nim organizmów jest spowolniona.
Najlepszą kombinacją jest mieszanka odpadów z toalet lub gospodarstwa bogatych w azot z odpadami z
ogrodu bogatymi w dwutlenek węgla.
Odpowiedni poziom wilgotności
Organizmy będące destruentami potrzebują wystarczającej wilgotności, by mogły działać
optymalnie. Najlepszą kombinacją jest mieszanka większych, z grubsza pociętych surowców i materiałów
pochłaniających wilgoć (np. trawy i liści, odpadów z suchych toalet). Mieszanki, które za bardzo wysychają,
mogą być co jakiś czas podlewane.
Ilość ciepła
Rozkładanie się wyżej wymienionych materiałów wytwarza ciepło. Niemniej jednak dodanie nawet
małej ilości nowych odpadów do kompostu i spadek temperatury spowalnia proces kompostowania.
Jeśli pojemnik na kompost nie jest izolowany termicznie, kompost może w zimie zamarznąć.
Źródło: www.ymparistoopas.com
Dalsze informacje: HumanureHandbook.com
81
Efektywne mikroorganizmy (EM) –
mikrobiologiczne produkty potrzebne dla
zrównoważonego stylu życia
Polska
Produkty EM, czyli wytwarzane przy pomocy
efektywnych mikroorganizmów, są to mieszanki
kultur bakterii, włączając bakterie kwasu mlekowego,
bakterie fototropowe i drożdże. Skuteczny proces
mikrobiologiczny jest wywoływany przez synergię
szczepów bakterii, które mają diametralnie przeciwne
szlaki metaboliczne. Umiejętne i systematyczne
wdrażanie może przywrócić środowisku naturalnemu
potencjał potrzebny do naturalnej samoregeneracji.
Techniki
wykorzystujące
dobroczynny
wpływ
efektywnych mikroorganizmów na środowisko
Naturalna biologiczna oczyszczalnia ścieków z użyciem naturalne zostały wynalezione przez prof. Teruo Higa
efektywnych mikroorganizmów (EM) - staw w Lubartowie.
z Okinawy w Japonii. W wielu krajach ta metoda jest
Zdjęcie: Nicole Grospierre-Słomińska.
wykorzystywana w rolnictwie, hodowlach i recyklingu
odpadów organicznych. Technologia EM jest także wykorzystywana do regeneracji gleby i
zbiorników wody.
Większość członków L.A.S. używa technologii EM w codziennym życiu. Ci, którzy posiadają
permakulturowe ogrody zazwyczaj wykorzystują EM w suchych kompostowych toaletach. Wiele
ludzi korzysta z EM w ogrodach, a niektórzy do czyszczenia domów lub hodowli zwierząt. Obecnie
władze miasta Lubartowa używają technologii EM do oczyszczenia wody w miejskim stawie.
Technologia EM jest bardzo łatwa w obsłudze: nie wymaga specjalnych urządzeń z wyjątkiem
tych, które są w każdym gospodarstwie rolnym. Produkty EM są to zazwyczaj płyny, które powinny
być rozrzedzane wodą w różnych stężeniach zanim zastosujemy je w wodzie lub do oprysku roślin.
W rolnictwie ekologicznym można korzystać z tych samych maszyn, co przy zwykłych uprawach,
pod warunkiem, że te maszyny są najpierw oczyszczone.
Istnieją jeszcze dwa rodzaje produktów EM. Otręby przetworzone za pomocą fermentacji EM
są używane do tworzenia kompostu i jako dodatek do paszy dla zwierząt. Dostępne są również
produkty oparte na wypalanej glinie poddanej fermentacji dzięki EM. Te produkty zachowują
wszystkie właściwości mikroorganizmów, z których są robione i są stosowane w regeneracji gleby,
oczyszczaniu wody i jako składniki materiałów budulcowych.
Preparaty EM są w stanie zastąpić produkty chemiczne w wielu zastosowaniach. Nie są
szkodliwe i tworzą warunki sprzyjające życiu. Ceny są dostosowane do cen rynkowych tak, aby
te produkty nie były droższe niż inne produkty codziennego użytku. W zakresie rolnictwa, w
tym hodowli zwierząt gospodarskich, koszty uprawy i hodowli z EM nie przekraczają kosztów
korzystania z klasycznych nawozów i ceny zmniejszają się z upływem czasu. Im więcej rolników
przekonamy do używania produktów EM tym czystsze będzie nasze środowisko.
Autor: Nicole Grospierre-Słomińska, Lokalna Alternatywna Społeczność, Polska
Dalsze informacje:
· Higa, Teruo (1996). An Earth Saving Revolution: a means to resolve our world’s problems through
effective microorganisms (EM). Sunmark Publishing.
· Higa, Teruo (1998). An Earth Saving Revolution II: EM-amazing applications to agricultural,
environmental, and medical problems. Sunmark Publishing.
· Linki: www.pakissan.com/english/advisory/technology.of.beneficial.shtml; www.emrojapan.com
82
Sortowanie odpadów, recykling materiałów i
„przestrzeń wymiany“
Ekowioska Keuruu, Finlandia
Intensywne sortowanie odpadów, recykling i
ponowne wykorzystywanie starych przedmiotów są
kluczowymi działaniami w ekowiosce Keuruu. Pomagają
w zwiększeniu świadomości o indywidualnych nawykach
konsumpcyjnych i ostatecznie w zmniejszeniu produkcji
odpadów. Ekowioska Keuruu przygotowała szczegółowy
plan sortowania odpadów i recyklingu oraz zaoferowała
praktyczne informacje i edukację na ten temat dla
mieszkańców i gości. Są w niej jasno oznakowane miejsca
na różne rodzaje odpadów. Niektóre odpady produkcyjne
są transportowane do miejsc odpadów miejskich; inne
Materiały szkoleniowe z sortowania śmieci.
Zdjęcie: Ansa Palojärvi.
są ponownie wykorzystywane w ekowiosce. Istnieje tam
również miejsce wymiany zwane „pchlim targiem“, gdzie można przynieść ubrania oraz inne używane
i wciąż przydatne rzeczy. Mieszkańcy mogą przynieść tam cokolwiek, czego już nie używają, a inni mogą
wziąć to ze sobą. Jest to szczególnie praktyczne w przypadku ubrań dziecięcych. Posiadanie jednego
wspólnego miejsca wymiany to zaoszczędzenie przestrzeni, ponieważ nie ma potrzeby składowania
niepotrzebnych rzeczy w poszczególnych mieszkaniach. Podczas imprez pchli targ jest otwarty dla
turystów i posiada także niewielką kawiarnię.
Organizacja gospodarki odpadami
Sortowanie odpadów i recykling
W ekowiosce Keuruu jest dobrze zorganizowane sortowanie odpadów i recykling. Odpady
produkcyjne są sortowane efektywnie według wspólnie uzgodnionego planu (patrz info box:
Sortowanie odpadów i recykling w ekowiosce Keuruu). Bioodpady są bardzo przydatne w
wiosce: kompost i inne biodegradowalne odpady są wyrzucane na pola i ogrody (np. wokół
jabłoni i krzaków jagód) po zmieszaniu ich z obornikiem. Drewno jest używane do ogrzewania: w
centralnym ogrzewaniu bądź pojedynczych kominkach.
Większość pozostałych odpadów jest starannie sortowana i wkładana do pojemników we
wspólnej wiacie. Śmieciarka z miejskiego punktu zbierania odpadów przyjeżdża regularnie do
ekowioski, żeby zabierać makulaturowy papier, odpady służące do wytwarzania energii oraz
mieszane odpady. Za utylizację odpadów energetycznych i mieszanych jest niewielka opłata.
Wewnątrz głównego budynku znajduje się pomieszczenie przeznaczone do recyklingu, gdzie
segregowane są odpady, które trudno skategoryzować, szkło, metale (małych rozmiarów),
kartony, butelki, puszki i elektryczne odpady. Wszystkie te śmieci są bezpłatnie zabierane
do miejskich miejsc zbiórki odpadów. W ekowiosce jest oznakowany teren na wszystkie duże
metalowe odpady; te są z kolei razem transportowane do miejskiej stacji recyklingu.
Ponowne użycie
Odpady produkcyjne są wykorzystywane we wszelki możliwy sposób; na przykład puste
plastikowe pojemniki mogą być używane do przechowywania jedzenia w zamrażarkach.
Zużyte, ale wciąż użyteczne“ przedmioty są przynoszone na „pchli targ“ – pomieszczenie na
rzeczy, które mogą być wymienione. Są to głównie ubrania dziecięce i małe przedmioty, takie
jak zabawki, sprzęt sportowy i dekoracje. Założenie jest takie, że mieszkańcy mogą przynieść i
wziąć to, co chcą za darmo. Do tego pomieszczenia można przychodzić o każdej porze. W celu
utrzymania porządku wszystkie rzeczy są sortowane, na przykład ubrania dziecięce są poukładane
83
Stanowisko do sortowania śmieci i biodegradowalny
kompost w ekowiosce Keuruu.
Zdjęcie: Ansa Palojärvi.
według rozmiaru; porządek jest utrzymywany, aby
miło było odwiedzać to miejsce. Podczas imprez
pchli targ jest otwarty także dla turystów i posiada
niewielką kawiarnię. Oczekuje się, że odwiedzający
zapłacą trochę za rzeczy, które wezmą; cenę zazwyczaj
mogą ustalić sami, jest to zazwyczaj suma pomiędzy
20 centów a 5 euro. Pchli targ jest utrzymywany
wspólnie na zasadzie wolontariatu. Od czasu do czasu
trzeba zmniejszyć liczbę rzeczy, zabierając ich część
poza ekowioskę na inne pchle targi lub nawet wyrzucić
je do mieszanych odpadów lub takich, które służą do
wytwarzania energii.
Edukacja
Niektórzy mieszkańcy w ekowiosce Keuruu specjalizują się w kwestiach dotyczących odpadów.
Przygotowują plany dokładnego sortowania odpadów i recyklingu oraz pomagają innym w
kwestiach dotyczących śmieci. Od czasu do czasu organizują dla mieszkańców dni edukacyjne
poświęcone zagadnieniu segregowania śmieci. Pomysł jest następujący: każdy przynosi ze sobą
różnego rodzaju odpady. Razem grupa określa właściwą kategorię dla każdego rodzaju śmieci.
Niektóre odpady łatwo sklasyfikować, ale inne są powodem długich dyskusji. Niektóre przedmioty
trzeba rozłożyć na części, ponieważ różne ich elementy należą do różnych kategorii odpadów. Dni
edukacyjne są potrzebne dla nowo przybyłych i dla odświeżenia wiedzy. Wszystkim gościom są
udzielane rady dotyczące sortowania śmieci i systemu recyklingu.
W miejscach, gdzie powstają śmieci, na przykład we wszystkich kuchniach i pomieszczeniach
użytkowanych wspólnie, są umieszczone pisemne instrukcje na temat segregacji odpadów.
We wspólnych jadalniach i salonach ustawione są małe pojemniki na różne kategorie śmieci z
praktycznymi przykładami danego rodzaju, a także z opisem i listami przedmiotów. O jakiejkolwiek
porze każdy jest w stanie sprawdzić i dalej poznać system sortowania śmieci. Ważnym elementem
edukacji jest upiększanie i czynienie przyjemnymi miejsc i rzeczy związanych ze śmieciami ze
względu na rzeczywistą wielką wartość odpadów.
Doświadczenia użytkowników dotyczące sortowania odpadów, recyklingu i
ponownego ich użycia
Respondentami są: mieszkająca od dawna w ekowiosce Siru Kuusela oraz jedna z założycielek
ekowioski Ritva Elo.
Sortowanie odpadów i recykling były zawsze jedną z fundamentalnych kwestii w ekowiosce, a także
z biegiem czasu, według relacji Siru Kuusela, coraz bardziej je udoskonalano. Intensywny recykling
wymaga odpowiedniego miejsca, wysiłku włożonego w pracę i motywacji. Na przykład opakowania
muszą być myte, suszone, zgniatane i magazynowane.
Każda ekowioska powinna najpierw uzyskać informacje
na temat miejscowego recyklingu i możliwości sortowania
śmieci w swojej okolicy. Najkorzystniej dla wioski jest,
gdy jedna konkretna osoba zajmuje się gospodarką
odpadami i udzielaniem informacji innych mieszkańcom.
Gdy jesteśmy świadomi, że działamy ekologicznie,
daje nam to większą motywację do recyklingu.
Miło jest wiedzieć, że istnieją ludzie, którzy cenią
podobne wartości i organizowanie recyklingu jest
oparte właśnie na tej idei. Zachęcenie nowych gości
do recyklingu i sortowania odpadów, zmienianie
84
Pchli targ i “pokój wymiany” w ekowiosce Keuruu.
Zdjęcie: Ansa Palojärvi.
nawyków mieszkańców i utrzymywanie czystości i miłego wyglądu pomieszczenia na śmieci to
czasami niemałe wyzwania.
W tym momencie system działa dobrze. Często bardzo wyraźnie widać, że goście nie są zaznajomieni
z sortowaniem odpadów. W rzeczywistości jest to zaskakująco wymagające dodatkowe zadanie dla
ekowioski. Niemniej, jeśli mamy wystarczająco wiedzy i pojemniki na odpady są wyraźnie oznakowane,
sortowanie i recykling śmieci jest łatwy. Systemy dokładnego sortowania odpadów mogą nawet wpłynąć
na nas tak, że będziemy wytwarzali mniej śmieci niż kiedyś. Wspólne zakupy i duże opakowania są jednym
ze sposobów zmniejszenia ilości odpadów. Być może będziemy mogli skupić się bardziej na ponownym
wykorzystywaniu rzeczy i staniemy się bardziej świadomi takich możliwości.
Ritva Elso opowiada, że miejsce wymiany lub „pchli targ“ zostały założone od razu, gdy pierwsi
mieszkańcy wprowadzili się do ekowioski. Przywieźli trochę dodatkowych rzeczy, których chcieli się
pozbyć. Na początku miejsce wymiany funkcjonowało jako pchli targ, na którym trzeba było płacić. To,
co zarobiono było przekazywane do spółdzielni ekowioski Keuruu. W innym miejscu zebrane pieniądze
były przekazywane osobom, które przynosiły rzeczy na swój pchli targ. Odkąd uznano, że ważniejsze
jest powtórne efektywne wykorzystywanie rzeczy, zaniechano pobierania opłat: tak więc teraz pchle
targi działają bardziej na zasadzie wymiany niż rzeczywistego pchlego targu, ale nazwa pozostała!
Na początku była ustanowiona jedna osoba zajmująca się pchlim targiem, który miał swoje
ustalone godziny otwarcia. Później uznano to za utrudnienie dla działania pchlego targu i
wprowadzono system samoobsługi oraz godziny otwarcia rozciągnięto na cały dzień.
Siru Kuusela wyjaśnia, że czasami tyle darów jest przynoszonych w to miejsce, iż część rzeczy
trzeba usuwać. Pierwszeństwo mają teraz ubrania wykonane z naturalnych materiałów. Większość
darów pochodzi od mieszkańców i gości, którzy odwiedzają ekowioskę regularnie, ale czasami nawet
od obcych. Możliwość wymiany jest szczególnie dogodna dla dzieci, które wyrastają ze swoich ubrań i
butów i mogą wymienić je na większe rozmiary. Wyposażenie sportowe jest również bardzo popularne,
ponieważ dziecięca odzież rowerowa wymaga szczególnie częstej wymiany. „Lubię przynosić moje
własne ubrania na pchli targ i szukać czegoś innego w zamian,“ – mówi Siru. „Dzięki temu oszczędzam i
częściej zmieniam ubrania. I to fajna zabawa widzieć innych noszących moją spódniczkę lub bluzkę. Inną
wspaniałą korzyścią jest to, że mamy więcej miejsca w mieszkaniu.“
Byłoby wspaniale mieć dużą salę recyklingu w ekowiosce. Wtedy mieszkańcy potrzebowaliby
nawet mniej miejsca dla siebie. W większym miejscu byłoby łatwiej utrzymać porządek. Ważne jest,
aby do tego pomieszczenia można było wchodzić bez problemów, znajdując tam wszystko funkcjonalnie
podzielone, np. ubrania dla dzieci, ubrania dla dorosłych i inne rzeczy w oddzielnych przedziałach.
Również gdy przedmioty są wymieniane efektywnie, mieszkańcy wiele korzystają z tego miejsca. W
małej ekowiosce satysfakcjonująca wymiana rzeczy może być utrudniona. W związku z tym pchli targ
lub miejsce wymiany mogłoby być urządzone razem dla kilku ekowiosek lub razem z najbliższą wsią. Na
miejscu mógłby też być punkt napraw. Dlaczego by nie zorganizować współpracy z okolicznymi rolnikami,
na przykład organizując imprezy, na których zbierano by rzeczy? Stowarzyszenia dobroczynne pracujące
na rzecz krajów rozwijających się mogłyby też być zainteresowane.
Autor: Ansa Palojärvi
Sortowanie odpadów i recykling w ekowiosce Keuruu
W ekowiosce Keuruu odpady są starannie sortowane i następnie wykorzystywane na nowo
na miejscu lub zabierane do miejskiego punktu recyklingu. Za mieszane odpady i takie, które pochodzą
z wytwarzania energii, jest opłata, ale dobrze posortowane materiały mogą być oddawane za darmo.
Kategorie sortowanych odpadów w Keuruu:
Odpady organiczne
• resztki żywności, kawa i herbata z filtrami, chusteczki, w tym papierowe (służą do tworzenia
kompostu z odpadów organicznych)
• materiał roślinny i gleba (na pryzmy kompostu ze zwierzęcego obornika)
• gałęzie krzewów i inne odpady drzewne (stosowane do ogrzewania/ kominków)
85
Szkło
• potłuczone słoiki i butelki
• czyste szklane opakowania
Metale (małe)
• aluminiowe puszki i folie
• metalowe puszki i przykrywki
Metale (duże)
• zbierane oddzielnie i transportowane do miejskiej punktów recyklingu
Makulaturowy papier
• wszelki papier przychodzący pocztą
• książki bez okładek
Tektury
• karton i kartoniki
Odpady elektryczne
• sprzęt elektryczny
• telefony komórkowe bez baterii
Odpady, które trudno skategoryzować
• aerozole, baterie, żarówki energooszczędne
• chemikalia (kwasy, rozpuszczalniki itp.)
• lekarstwa (mogą być oddawane do aptek)
Konstrukcje i odpady z rozbiórek
• posortowane odpady powinny być zabrane lub dostarczone do ponownego wykorzystania
• drewno impregnowane jest odpadem, który trudno skategoryzować
Odpady służące do wytwarzania energii
• plastik (opłukany; oprócz PCW)
• inne papiery niż papier makulaturowy i kartony
Zmieszane odpady
• wszystkie inne rzeczy, takie jak aluminiowe opakowania, brudne plastiki i papiery,
nieokreślone plastiki, porcelana, plastik PCW, zużyte pieluszki i podpaski
Dalsze informacje:
http://www.recycling-guide.org.uk/
Naturalne ekologiczne detergenty: ług robiony z popiołu
Ekowioska Big Stone, Rosja
Współczesne chemiczne detergenty nie są bezpieczne
zarówno dla ich użytkowników, jak i natury. Większość
detergentów zawiera fosforany, siarczany i inne składniki
działające agresywnie. Fosforany zanieczyszczają zbiorniki
wód, powodując nadmierny rozwój glonów, które z kolei
rozkładając się, zatruwają wodę. Siarczany i inne mieszanki
chemiczne działają agresywnie na ludzki organizm.
Poprzednie pokolenia ludzi nie miały wielu możliwości do
mycia – tylko mydło. Niemniej, znajdowano różne własne
rozwiązania i ług był jednym z nich. Używano ługu do prania
ubrań, mycia włosów i ciała. Ług jest całkowicie naturalną
substancją i jest neutralny dla ludzkiego organizmu i
środowiska naturalnego. Nie ma zapachu i nie powoduje
żadnych alergii. Można łatwo go produkować używając tylko
wody i popiołu – jest sam w sobie naturalnym produktem
ubocznym ogrzewania drewnem.
86
Popiół w piecu.
Zdjęcie: Ivan Kulyasov.
Właściwości i produkcja ługu
Do zrobienia ługu będzie potrzebne: wiadro lub duży garnek, popiół, woda, patyk do mieszania
składników i ciepłe miejsce. Oprócz tego dobrze jest mieć gumową strzykawkę do odcedzania
ługu, kiedy jest gotowy, oraz butelki do zbierania gotowego produktu. W ekowiosce Big Stone jest
używana następująca receptura wyrabiania ługu:
1. Bierze się popiół z kuchenki. Kładzie się go do wiaderka (około pół objętości) i dodaje taką
samą ilość wody. Nie ma znaczenia, czy popiół zawiera kawałki węgla drzewnego lub inne
zanieczyszczenia: w trakcie wyrabiania ługu wypłyną one najpierw na wierzch, a następnie
opadną na dno. Ważne: jeśli zanieczyszczenia lub kawałki węgla drzewnego wypłyną na
powierzchnię, nie należy ich od razu usuwać. Czeka się 3 dni i jeśli coś pozostało jeszcze na
powierzchni, można to zebrać tuż przed odcedzaniem ługu.
2. Umieszczamy wiadro w ciepłym miejscu na około 3 dni. Temperatura ma wpływ na czas niezbędny
do przygotowania ługu: w bardzo ciepłym miejscu ług jest gotowy znacznie szybciej – nawet w
ciągu jednego lub dwóch dni. Mieszanka powinna być mieszana co najmniej 2–3 razy dziennie
(im częściej, tym lepiej). Jeśli nie przesieje się popiołu, na powierzchni osadzać się będzie mała
ilość piany i zawiesiny. Nie usuwa się tego: uczestniczy to w reakcjach. Stopniowo płyn stanie się
przezroczysty. Po 3 dniach płyn będzie wystarczająco zasadowy, żeby być dobrym detergentem.
3. Teraz odcedza się przezroczysty płyn używając gumowej strzykawki. Wykonuje się to
bardzo dokładnie, aby uniknąć wciągnięcia osadu z
ługu: ług z osadem nie nadaje się do użytku.
Kolor ługu może być od bezbarwnego i przezroczystego do
żółtawego lub żółtego (jeśli na przykład popiół pochodzi z
sosny). Siła ługu może się także różnić. Można oszacować
stężenie przez dotyk. Ług jest tym silniejszy, im bardziej
się mydli. Na koniec nalewa się odcedzony ług do butelek:
może być przechowywany przez dowolny okres czasu.
Szybkie przygotowanie ługu
Zamiast trzymać mieszaninę z popiołu i wody w ciepłym
miejscu przez 3 dni, można ją gotować przez 3 godziny.
Po gotowaniu, kiedy mieszanina ostygnie, ustanie się i
wyklaruje, można ją odcedzić i używać.
Użycie
Popiół zmieszany z wodą.
Zdjęcie: Ivan Kulyasov.
Ług może być używany do mycia włosów i ciała oraz prania ubrań. Jeśli ług jest mocny, a
używamy go do mycia włosów i ciała, należy dodać wodę (1:1). Łagodny ług może być używany
bez rozcieńczania.
Do prania ubrań i innych rzeczy potrzeba około
1 szklanki ługu na 6-7 litrów gorącej wody. Pranie
powinno leżeć w tym zasadowym roztworze przez 3–4
godziny (nie dłużej), potem można je prać ręcznie lub
w pralce. Do prania w pralce nie płucze się ubrań, ale
wyjmuje z roztworu, umieszcza w maszynie i włącza ją
bez dodawania innych detergentów.
Ług w butelce.
Zdjęcie: Ivan Kulyasov.
W starych wioskach i w ekowiosce Big Stone
do prania jest używany drewniany „ubijak“ po
wcześniejszym namoczeniu opisanym powyżej i potem
pranie jest płukane ręcznie w rzece.
87
Jeśli rzeczy są bardzo brudne, można przed namoczeniem po prostu natrzeć brudne plamy
mydłem. Alternatywnie pranie może być również gotowane w takim zasadowym roztworze.
Gdy ług jest zrobiony i odcedzony, pozostały popiół/ osad może być użyty w ogrodzie jako
naturalny, przyjazny środowisku nawóz.
Doświadczenia w robieniu i używaniu ługu
Respondentem jest Antonina Kuliasova, mieszkanka ekowioski Big Stone leżącej w regionie
Wołogdy (północno-zachodnia Rosja). Mieszka w ekowiosce nieprzerwanie mniej więcej od 1998
roku i używa ługu od ponad 10 lat.
Kiedy postanowiliśmy zamieszkać w ekowiosce, mój mąż, dzieci i ja myśleliśmy, że nie
chcemy niszczyć naszej ziemi żadnymi chemikaliami – syntetycznymi detergentami, nawozami,
pestycydami itp. Zaczęliśmy używać tylko bardzo prostego mydła, ale nie chcieliśmy nawet
korzystać z niego za dużo. Wtedy postanowiliśmy zrobić ług. Pamiętałam, jak moja babcia dawniej
go przygotowywała i używała, więc i my zaczęliśmy go robić na co dzień. Przez ostatnie 10 lat
nie używamy nic innego oprócz ługu i niewielkich ilości prostego mydła. W naszej ekowiosce
prowadzimy seminaria i mamy mnóstwo uczestników; przestrzegamy zasady, że uczestnicy nie
powinni używać proszku do prania ani szamponu. Dlatego nasi goście są także proszeni, by
używali tylko ługu lub innych naturalnych środków.
Jeżeli zdecydujecie się skorzystać z naszego przykładu, mam dla was kilka rad. Należy
eksperymentować robiąc ług – używając do produkcji różnych rodzajów popiołu (z różnych
gatunków drewna), a także używając ługu do różnych celów. Dobrze jest znaleźć swój ulubiony
sposób używania ługu. Stężenie gotowego produktu jest uwarunkowane wieloma czynnikami, a
w szczególności rodzajem drewna i wody, które się różnią w zależności od miejsca. Na przykład ług
z popiołu pochodzącego z brzeżnych części pnia będzie bardzo łagodny i słaby. Należy prowadzić
obserwacje przez dłuższy czas i budować swoje własne doświadczenie.
Na początku używanie ługu zamiast innych detergentów i szamponów było trochę dziwne.
Na przykład ług się nie pieni. Chociaż czasami jest trochę piany podczas mycia bardzo brudnych
włosów, ale na stosunkowo czystych jej nie ma. Zazwyczaj kiedy używam ługu, myję włosy dwa
razy; po takim myciu są w bardzo dobrym stanie — lśniące i puszyste.
I jeszcze jedna rzecz – jeśli lubicie ściereczki i prześcieradła białe jak śnieg, ług nie jest dla
was. Sądzę jednak, że w pewien sposób białe jak śnieg rzeczy nie były w rzeczywistości cechą
charakterystyczną tradycyjnego życia wiejskiego.
Autor: Antonina Kulyasova
Dalsze informacje:
· Kontakt: Antonina Kuliasova i Ivan Kuliasov, e-mail: [email protected]
· Link: www.soap-made-easy.com/make-lye.html
88
PRODUKCJA ŻYWNOŚCI
Wiele ekowiosek ma ogrody i uprawia warzywa, zioła, owoce i jagody dla siebie, a czasami nawet
na sprzedaż lub wymianę. Powszechna jest tu dieta wegetariańska, w wielu ekowioskach prowadzi
się również hodowlę zwierząt: najliczniejsze są hodowle pszczół. W produkcji żywności respektuje
się zasady rolnictwa ekologicznego. Istnieje wiele doktryn dotyczących rolnictwa ekologicznego,
które podają instrukcje w takich kwestiach, jak płodozmiany, nawozy i środki ochrony roślin. Na
poziomie UE istnieją wytyczne dotyczące rolnictwa ekologicznego, ale wiele innych kryteriów jest
bardziej rygorystycznych, na przykład rolnictwo biodynamiczne oparte na filozofii Rudolfa Steinera
lub naturalne rolnictwo popularne na Litwie. W produkcji żywności permakultura, czyli holistyczna
metoda działania na rzecz środowiska, ma również wiele zastosowań.
Szeroko rozpowszechnioną ideą jest zminimalizowanie zużycia nieodnawialnych zasobów
naturalnych i dążenie do największej możliwej samowystarczalności w produkcji żywności. Nawet
miejskie ekowioski są w stanie produkować warzywa w ogrodach lub na balkonach w wypełnionych
torfem rękawach foliowych, lub co więcej ryby i sałatę w ekosystemie akwaponiki funkcjonującym
wewnątrz pomieszczeń.. Produkowanie żywności może stanowić także działalność społeczną i
wspólnotową; wiele ekowiosek organizuje tygodnie dla wolontariuszy w swoich ogrodach, które
stanowią okazję do odwiedzin dla gości. System rolnictwa wspieranego przez społeczność (community
supported agriculture – CSA) także oferuje interesującą alternatywę, integrując pracę dla ekowiosek,
dochód dla ogrodników, zdrowe produkty dla konsumentów i dzielone ryzyko wydajności plonów.
Zbieranie i wykorzystywanie dzikich jagód jest ważnym suplementem diety, szczególnie w tych krajach
bałtyckich, w których obowiązuje tzw. „prawo wszystkich ludzi“. Inne dzikie rośliny mogą także znacznie
zwiększyć wartość odżywczą żywności, a wiele dzikich ziół można używać jako doskonałe herbaty.
Kluczową sprawą jest przechowywanie i zabezpieczanie zapasów żywności na zimę z powodu
krótkich okresów wegetacji i długich, mroźnych zim. Tradycyjne piwnice, o ile funkcjonują właściwie,
są zdrowym i tanim sposobem przechowywania zapasów żywności. Ekowioski często przetwarzają
żywność, aby lepiej ją zabezpieczyć. Z punktu widzenia śladu ekologicznego oszczędzanie jedzenia jest
bardzo istotne. Ekowioski często mają wspólną kuchnię i jadalnię, co sprawia, że gotowanie i zakupy są
bardziej ekologiczne i ekonomiczne, a także pomaga to w unikaniu i/ lub zużywaniu resztek.
Teraz więc zbierzmy się razem, żeby przygotować wyśmienity, zdrowy posiłek i móc się nim cieszyć!
89
Naturalne rolnictwo
Ekowioska położona blisko Wieprza, rejon wiłkomierski, Litwa
Naturalne rolnictwo jest metodą opartą na naśladowaniu natury. Rozwinięto kilka metod naturalnego
rolnictwa. Jeden rodzaj filozofii został stworzony przez
japońskiego rolnika Masanobu Fukuoka, inny przez grupę rosyjskich rolników prowadzoną przez Aleksandra Kuzniecowa. Na Litwie unikalny typ rolnictwa naturalnego
został założony przez Sauliusa Jasionisa i Laimisa Žmuida
i jest obecnie dalej rozwijany przez dużą grupę niezależnych rolników i ogrodników. Litewski rodzaj naturalnego
rolnictwa kładzie równy nacisk na trzy główne pojęcia
filozoficzne: sposób życia, proces glebotwórczy oraz relaPowiększanie ogrodu o staw, zbiór sitowia na ściółkę w
cje z ekosystemem. Głównymi celami i dobrodziejstwami
ekowiosce Laimis.
Zdjęcie: Živilė Gedminaitė-Raudonė.
naturalnego rolnictwa są: a) coraz większa ilość żywności
bez szkody dla środowiska naturalnego; b) coraz większa ilość żywności, która jest nie tylko organiczna i nietoksyczna, lecz także odżywcza i zawierająca więcej witamin i mikroelementów niż żywność
uprawiana na organicznych lub przemysłowych farmach; c) zachowanie naturalnego krajobrazu; d)
tworzenie modeli stylu życia niezależnych, wolnych i samowystarczalnych ludzi.
W naturalnym rolnictwie idea „lokalności“ jest najwyższym priorytetem – wszystkie materiały konieczne
do funkcjonowania naturalnego gospodarstwa powinny być czerpane lub produkowane wewnątrz niego.
Oznacza to, że gleba w gospodarstwie powinna być ochraniana, a także całe środowisko naturalne dookoła
farmy musi być wspierane przez korzystanie z miejscowych zasobów produkowanych na farmie.
Tylko dwa składniki są niezbędne do wdrożenia technologii naturalnej uprawy - wiedza i praca
fizyczna. Pozostałymi istotnymi elementami umożliwiającymi prowadzenie takiego gospodarstwa są:
• ziemia do prowadzenia ogrodu i trzymania zwierząt;
• ziarna do ogrodu i trochę żywego inwentarza na początek (później można produkować
własne ziarna i hodować dalej zwierzęta);
• narzędzia: kosa, grabie (służące do przygotowania ściółki), łopata (do sadzenia drzew).
Ekologiczne rolnictwo krok po kroku
1. Sianie lub sadzenie.
2. Mulczowanie.
3. Jeśli chwasty zaczną blokować działanie promieni słonecznych koniecznych do upraw,
trzeba je wyciąć i w pobliżu mulczować.
4. Aż do zbioru żniw trzeba ciągle przetwarzać chwasty na ściółkę.
Mulczowanie pozwala uniknąć konieczności podlewania i ułatwia usuwanie chwastów. Uaktywnia również
glebę i nieustannie poprawia jej stan.
Dodatkowe informacje jakie należy wziąć pod
uwagę przy uprawianiu naturalnego rolnictwa:
• nie powinno się uprawiać jednego rodzaju
roślin, ale mieszać je na ile to jest tylko możliwe;
uprawiane rośliny powinny być intensywnie
zróżnicowane dzięki obecności naturalnych
roślin (10 % uprawianych roślin i reszta dzikie);
• należy zbierać plony trzy razy w ciągu sezonu
z tego samego miejsca (trzeba sadzić i zbierać
różne uprawy na przemian);
90
Naturalne rolnictwo w ekowiosce Laimis.
Zdjęcie: Živilė Gedminaitė-Raudonė.
• powinno się pokrywać ziemię liśćmi podczas całego okresu uprawy;
• dla zapewnienia funkcjonowania ekosystemu wskazane są drzewa rosnące blisko ogrodu;
• powinny nieustannie kwitnąć rośliny, które przyciągają owady.
Zalety i wady
Zalety naturalnego rolnictwa. Naturalne rolnictwo opiera się na pracy fizycznej, a
wykonywanie pracy ręcznie umożliwia poświęcanie uwagi każdej poszczególnej roślinie.
Produkując i jedząc zdrową żywność, rolnik może także doświadczać uczuć estetycznych. W
rzeczywistości praca w naturze i z nią jest pewnego rodzaju terapią dla ciała i umysłu. Naturalne
rolnictwo pociąga za sobą relatywnie niskie koszty, ponieważ nie korzysta z zasobów z zewnątrz
ani nie trzeba ich transportować na miejsce. Ceny produktów naturalnych rolnika zależą przede
wszystkim od kosztów pracy ludzkiej. Naturalne rolnictwo nie powoduje wyczerpywania zasobów,
zanieczyszczenia ani zubożenia gleby.
Wady naturalnego rolnictwa. Naturalne rolnictwo może być realizowane na małą skalę,
ponieważ wykonując pracę ręcznie, nie można wytwarzać wysokiego poziomu produkcyjnego.
Ręcznie wytwarzane produkty są stosunkowo drogie i w wyniku tego zysk finansowy będzie
mniejszy niż z tradycyjnego gospodarstwa rolnego.
Autor: Laimis Žmuida
Więcej informacji:
Kontakt: Laimis Žmuida, e-mail: [email protected]
Wczesna faza permakulturowego ogrodu leśnego
Permakulturowa Ekologiczna Wioska Suderbyn, Szwecja
Idea permakulturowego ogrodu leśnego polega na stworzeniu lasu, w którym większość roślin
jest jadalnych lub przydatnych w inny sposób. Idealny ogród leśny jest lepszy niż konwencjonalne
rolnictwo, ponieważ wytwarza wokół tę sama ilość żywności, ale wymaga mniej utrzymania i
użycia pestycydów lub innych substancji chemicznych. Niemniej jednak, aby ogród leśny osiągnął
swój maksymalny potencjał, wymaga to czasu i osiągnięcie scenariusza najlepszego z możliwych
może nie być łatwe. W 2009 roku w Suderbyn rozpoczęto projekt wielkiego ogrodu leśnego. Do
zrealizowania tego ogrodu zaczerpnięto wiele
inspiracji z ogrodu leśnego Holma w Skåne,
który został otwarty w 2004 roku i jest jednym
z najlepiej rozwijających się ogrodów leśnych w
Zmniejszenie
regionie Morza Bałtyckiego. Ogród służy jako
tolerancji na
wysokość i
demonstracyjne miejsce i teren badawczy, gdzie
zacienienie
testuje się rośliny w północnym klimacie i gdzie
ludzie mogą się nauczyć podstaw ogrodnictwa
leśnego dzięki wycieczkom i warsztatom.
Opis systemu ogrodu leśnego
Siedem warstw ogrodu leśnego.
1. Canopy (large fruit and nuts trees).
2. Low trees layer (dwarf fruit layer).
3. Shrub layer (currants and berries).
4. Herbaceous layer (comfreys, bets, herbs).
5. Rhizosphere, root layer (root vegetables, incl. annual vegetables).
6. Soil surface (ground cover, strawberry, etc.).
7. Vertical layer (climbers, vines).
Schemat sporządził Steven Porter.
Ogólny zamysł ogrodu leśnego
Ideą ogrodu leśnego jest naśladowanie
naturalnego lasu liściastego z tą różnicą, że
wszystkie drzewa, krzewy i rośliny okrywowe są
gatunkami, które są przydatne lub wytwarzają
żywność, np. orzechy, owoce, jagody, warzywa
91
liściaste lub warzywa korzeniowe. Sadzi się również rośliny,
które są korzystne wewnątrz systemu, czyli takie, które
pomagają użyźniać glebę przez dostarczanie azotu lub
wydobywanie składników odżywczych z głębszych warstw
gleby. W leśnym ogrodzie istnieje ogromna różnorodność
gatunków: wysokie drzewa, krzewy i rośliny pnące rosną
obok niskich lub płożących się roślin; niektóre gatunki
dobrze się rozwijają w słońcu, inne w cieniu; niektóre
mają płytkie korzenie, inne głębokie; niektóre rosną
wiosną, inne latem itd. Taka różnorodność pozwala
bardziej efektywnie korzystać z ziemi, a także zapewnia
ochronę przed szkodnikami i chorobami. W północnym
klimacie głównym celem projektu jest próba ograniczenia
siły wiatru, a także zmaksymalizowania dopływu słońca i
stworzenia ciepłych mikroklimatów.
Prace nad permakulturowym ogrodem leśnym: sadzenie
drzew.
Zdjęcie: Jesús Pacheco Justo.
Wdrożenie systemu w Suderbyn
W Suderbyn celem jest stworzenie ogrodu leśnego
o powierzchni około dwóch hektarów. W 2009 roku
wybudowano siedem murów w kształcie podkowy
z wejściami od strony południowej. Kształt muru
przypominającego podkowy ma za zadanie zatrzymywać
słońce i ochraniać przed wiatrem, tworząc ciepły mikroklimat,
który, miejmy nadzieję, pozwoli na uprawę gatunków, które
normalnie nie owocują dobrze w północnym klimacie.
Zagłębienia muru od strony północnej zostały zasadzone
dużymi drzewami, podczas gdy mniejsze drzewa i krzewy
znajdują się na południowych krańcach. W ten sposób ogród
Prace nad permakulturowym ogrodem leśnym:
leśny składa się z pasa drzew dookoła jego granic raczej niż
pokrywanie ziemi słomą na ściółkę.
Zdjęcie: Jesús Pacheco Justo.
z gęstego lasu i dzięki temu wykorzystuje się więcej światła
słonecznego. Ogółem kilkaset drzew (typowych drzew owocowych i drzewa orzechowe takie jak jabłonie i
leszczyny, ale również gatunki zazwyczaj rosnące w cieplejszych krajach takie jak brzoskwinie, orzech włoski
i migdały) oraz krzaków (popularne krzaki jagodowe np. porzeczka i maliny, ale także rzadkie gatunki takie
jak rokitnik i porzeczkoagrest) zostało zasadzonych w siedmiu miejscach w kształcie podkowy.
Obszar ogrodu leśnego jest dość duży i nie został całkowicie zaprojektowany; zamiast tego
zasadzono dużą ilość drzew i krzewów, żeby ogród mógł się rozwijać. Latem 2012 roku odbyły
się warsztaty mające na celu zaprojektowanie ogrodu leśnego, w czasie których jeden odcinek
w kształcie podkowy posłużył jako przykład służący do uczenia mieszkańców i potem został
zaprojektowany staranniej. Wiele drzew i krzewów zostało przeniesionych z innych części ogrodu
leśnego i przesadzonych do tego odcinka. Przeprowadzono dużo mulczowania, żeby wyplenić
chwasty wokół roślin, które następnie troskliwie podlewano, aby nie uschły. Następnym krokiem
będzie pozbycie się chwastów i zastąpienie ich roślinami okrywowymi.
Budowanie ogrodu leśnego jest częścią unijnego projektu LEADER w Suderbyn. Wybudowanie
murów kosztowało 22 000 EUR i dodatkowe 6 000 EUR wydano na rośliny i ulepszenie ziemi. Wiele
pracy wykonali wolontariusze: cześć z nich pochodziła z programu Wolontariatu Europejskiego,
reszta to byli stali mieszkańcy. Leśny ogród w Suderbyn pochłania dużo wysiłku ze strony różnych
osób; byłoby możliwe zmniejszenie kosztów, gdyby zmniejszono ogród lub nie wykonywano murów.
Bieżące codzienne wykorzystanie
Ponieważ ogród leśny jest wciąż bardzo młody, drzewa są jeszcze dość młode i nie owocują.
Jedynie krzewy jagodowe dają obecnie owoce, które stanowią cześć zapasów pożywienia,
92
którymi dzielą się wspólnie mieszkańcy. Wiele osób
we wspólnocie zajmuje się robieniem dżemów, soków
i win z tych jagód.
Obecnie niektóre z części ogrodu leśnego rzadko są
odwiedzane i rosną tam tylko drzewa, podczas gdy inne
mają swoje nowe tymczasowe funkcje. Na przykład jedna
część jest używana jako boisko sportowe, a inna służy jako
jednoroczny ogród i cały ogród leśny wciąż się rozwija.
Zamiarem, który wymaga dłuższego czasu, jest
uczynienie ogrodu leśnego zintegrowaną częścią wioski.
Wskazuje na to fakt, że nowa toaleta na dworze została
umiejscowiona w jednej z części ogrodu, a w innej
wybudowano saunę. Wizyta w ogrodzie ma zarówno
aspekty praktyczne, jak i stanowi przyjemność: codzienne utrzymanie ogrodu i zbieranie plonów staje
się łatwiejsze, a przy tym ogród służy jako piękne, spokojne miejsce, idealne do odpoczynku. W tym celu
umieszczono tam ławki i stoły. Część ogrodu leśnego będzie dostępna dla ludzi z zewnątrz jako miejsce
edukacyjnych wycieczek, co będzie stanowiło dobry sposób rozszerzania informacji o ekowiosce i jej
zwyczajach.
Zakładanie permakulturowego ogrodu leśnego:
zrównoważony system pielęgnacyjny uformowany przez
drzewa owocowe i orzechowe, krzewy, zioła, winorośla i
wieloletnie warzywa.
Zdjęcie: Jesús Pacheco Justo.
Doświadczenia użytkowników: opowieść o praktyce
Respondentem jest Oskar Kullingsjö, który mieszka w ekowiosce od 2009 roku i jest jedną z
głównych osób zaangażowanych w sadzenie i uprawianie ogrodu leśnego.
W nowej ekowiosce jest tak wiele różnych zadań, że trudno utrzymać prowadzenie wszystkich
zaplanowanych części ogrodu leśnego. Przez pierwsze kilka lat drzewa wymagają dużej troski.
Przez pewien czas nie były regularnie podlewane, co w czasie suchych okresów letnich stanowiło
duży problem; musiały przetrwać walkę z trawą i niektóre nawet uschły. Dwie wyjątkowo ostre
zimy, które były w tym okresie, spowodowały wymarznięcie części drzew orzechowych. Z powodu
braku właściwego prowadzenia, mimo że przetrwało dużo drzew, które będą rosły i w końcu
owocowały, cały proces rozwoju ogrodu leśnego zajmie dużo więcej czasu.
Począwszy od 2012 roku prace koncentrowały się na mniejszych częściach ogrodu leśnego
(na terenie jednego odcinka osłoniętego murem), aby ułatwić planowanie i utrzymanie, które
powinno przysłużyć się do dobrego rozwoju drzew i krzewów. Później, gdy rośliny już się umocnią,
inne odcinki będą planowane i sadzone staranniej. Ktoś mógłby powiedzieć, że może od samego
początku powinniśmy zacząć pracę na jednym odcinku; z drugiej strony dobrze jest zasadzić drzewa
tak szybko, jak to jest możliwe, aby mogły już rosnąć. O ile tylko nie uschły, można je zawsze
przesadzić później w miarę potrzeby, nawet jeśli pociąga to za sobą ryzyko, że się nie przyjmą.
Zakładając ogród leśny lepiej jest obrać małą przestrzeń i starannie ją zaplanować przed
rozpoczęciem sadzenia. Trzeba także przemyśleć jakie metody muszą być zastosowane przeciw
chwastom, co jest trudnym zadaniem i wymaga troski od samego początku. W zależności od budżetu,
może warto zasadzić wiele drzew i krzewów na początku, nawet jeśli część z nich nie przyjmie się przy
przyszłym przesadzaniu. Staranne oznakowanie wszystkiego jest również istotne, szczególnie gdy w
ogrodzie leśnym będzie pracowało wielu ludzi. W końcu tworzenie takiego leśnego ogrodu pociąga za
sobą popełnienie wielu błędów i przejścia wielu prób, zanim zobaczymy, co działa dobrze w praktyce.
Dobry plan jest bardzo ważny, ale powinien być także ponownie oceniony i otwarty na zmiany.
Autorzy: Oskar Kullingsjö i Kalle Randau
Dalsze informacje:
· E-mail: [email protected]
· Link: www.pfaf.org; www.agroforestry.uk.co; www.blomqvistintaimisto.com
· Jacke, D & Toensmeier, E (2005): Edible forest gardens. Chelsea Green Publishing
· Crawford, M (2010): Creating a forest garden. Green Books
93
Mulczowanie
Suderbyn Permaculture Ecovillage, Sweden
Mulcz jest warstwą ziemi układaną na glebie, na której uprawia się zboża oraz inne rośliny i jest
często używany w permakulturze. Ściółka przygotowana na przykład ze zrębków lub kamieni może być
na stałe, natomiast ściółka z materiałów takich jak karton lub siano jest tylko tymczasowa. Mulczowanie
jest prostą metodą przynoszącą szereg korzyści takich jak zatrzymywanie wilgoci, zwiększanie żyzności i
zdrowia gleby oraz zmniejszanie rozwoju chwastów. W Suderbyn stosuje się różne rodzaje mulczowania.
Opis zasad i praktyk mulczowania
Zasady mulczowania
Ściółka organiczna powstała ze słomy w kopule Suderbyn.
Zdjęcie: Jesús Pacheco Justo.
Istnieje wiele sposobów mulczowania i ich cele mogą
się różnic zależnie od sytuacji. Ściółka może być zarówno
organiczna, np. liście, siano, słoma, obornik, kompost,
wełna i kartony, bądź nieorganiczna, np. kamienie,
plastik i guma. Jeśli jedynym celem jest zapobieganie
rozprzestrzenianiu się chwastów w glebie, lepiej zdaje
egzamin mulcz, który rozkłada się długo, np. plastik. Jeśli
chcemy zatrzymać wodę w glebie, najlepszą opcją jest
siano lub słoma. Często potrzebna jest mieszanka i istnieje
sporo różnych kombinacji, które można zastosować.
Należy zachować szczególną ostrożność w przypadku
użycia nieorganicznych materiałów i unikać takich, które
zawierają szkodliwe substancje chemiczne.
Ogród leśny
W Suderbyn mulczowanie jest używane zarówno w jednorocznych ogrodach, jak i permakulturowych
ogrodach leśnych. Zależnie od sytuacji, mulcz służył do różnych celów. W początkowej fazie ogród
leśny miał zmienić topografię terenu na kilka części otoczonych murem w kształcie litery „u”, które
zatrzymywałyby słońce, a ochraniały przed wiatrem, co miało służyć drzewom, krzewom i roślinom
rosnącym wewnątrz nich. Następnie oczyszczono ziemię i zasadzono koniczynę białą, aby uniknąć
wtargnięcia trawy i innych chwastów. Koniczyna dobrze się rozwijała, ale nie mogła powstrzymać
szybko rozprzestrzeniającej się trawy. W ogrodzie leśnym zasadzono dużo drzew i krzaków oraz ścięto
trawę dookoła roślin, żeby poprawić warunki, w których rosną. Ubiegłego lata, kiedy skupiono się
uważniej na jednym odcinku, przesadzono wiele drzew i zastosowano intensywne mulczowanie. Dla
ustabilizowania roślin i pokonania chwastów ułożono wokół roślin kamienie, pod którymi umieszczono
karton, żeby stłumić chwasty, i jeszcze na nim pokrywę ze słomy, aby karton się nie przesuwał.
Jednoroczny ogród leśny
W ogrodach jednorocznych zastosowano inny sposób
mulczowania. Na nowym polu ziemniaków podłożem
była mocno wypalona glina pokryta trawą. Bezpośrednio
na ziemi, dla wyplenienia trawy położono kartony. Na
kartonie została rozrzucona warstwa końskiego obornika
pokryta sianem i słomą. Następnie wsadzono ziemniaki
poprzez dziury zrobione w kartonie, ale mogłyby być też
posadzone w mieszaninie obornika i siana. Ziemniaki
rozwijają się lepiej posadzone w ziemi, natomiast chwasty
wychodzą dziurami w kartonie. Dużą zaletą mulczowania w
94
Tworzenie ściółki organicznej z zastosowaniem kartonów.
Zdjęcie: Jesús Pacheco Justo.
tym przypadku jest to, że przed sadzeniem
nie trzeba przygotowywać gleby (kopać lub
Sadzenie
Gruba
orać), co zaoszczędza dużo pracy. Z drugiej
ziemniaków
warstwa
(lub
słomy
strony zbiory są mniejsze w porównaniu z
słonecznika
lub innej
konwencjonalnym przygotowaniem ziemi.
bulwiastego
beznasiennej
itd.)
ściółki
Mulczowanie powoduje również wzrost
zawartości próchnicy w glebie i sprawia, że
Karton i/
Obornik/
lub gazeta
jest mniej zbita. Utworzenie odpowiedniej
kompost
(Upewnij się, że
warstwy wierzchniej zajmuje więcej niż
przykrywają całą
powierzchnię).
rok, ale o ile ta metoda jest stosowana,
Unikaj używania
Skoszona i
papieru
wartość gleby wzrasta z każdym rokiem.
wyrównana
błyszczącego
trawa
W pierwszym roku pole ziemniaków dało
i kolorowych
atramentów
niezły zbiór, ale wiele ziemniaków było
zielonych z powodu wystawienia na światło.
Sadzenie w warstwowej ściółce.
Dlatego zdaliśmy sobie sprawę, jak ważne
Schemat sporządził Steven Porter.
jest zapewnienie osłony przez położenie
siana lub słomy: około 25–30 cm. Ponieważ mieliśmy dostęp do siana w dużych ilościach, użyliśmy je na
polu z ziemniakami; na nieszczęście siano zawierało dużo nasion chwastów i wiele ich zaczęło rosnąć na
polu. Przeto słoma, o ile jest dostępna, jest lepsza.
Na grządkach warzywnych zastosowano mulczowanie w trochę inny sposób. Po zebraniu warzyw
z grządek zostały one pokryte mieszanką siana, słomy i skoszonej trawy. Gdy przyszła wiosna, pokrywa
z biomasy została ściągnięta na boki, gleba wzruszona i rozprowadzono trochę końskiego obornika na
grządki. Następnie posadzono ziarna bezpośrednio do gleby. Kiedy roślinki trochę podrosły, pokrywa
ściółkowa została z powrotem na nie położona. Pozwoliło to na uniknięcie zachwaszczenia, zachowanie
wilgoci w glebie i dostarczenie roślinom składników odżywczych.
Mulczowanie jako część permakultury
Stosowanie mulczowania wymaga podstawowej wiedzy, głównie na temat wypróbowywania
różnych metod i mieszanek, aby zobaczyć, co zdaje najlepiej egzamin. Potrzebny jest także dostęp
do różnych materiałów na mulcz, ale ponieważ można używać rozmaitych rzeczy, zachęca to do
wykorzystywania miejscowych zasobów. Suderbyn uzyskuje mulcz w różnych miejscach. Kompost,
część siana i inne mniejsze zasoby takie jak glony nabywają na własność. Słoma jest kupowana z
sąsiedniej farmy i kosztuje około 50 centów za jedną belę. Reszta siana jest przywożona z sianokosów
na Kuse änge (oddalonym o kilka kilometrów), gdzie mieszkańcy Suderbyn pomagają każdego roku
i w zamian otrzymują siano niskiej jakości, które nie jest wykorzystywane na karmę dla zwierząt.
Koński nawóz pochodzi od innego sąsiada. Karton otrzymywany jest bezpłatnie ze sklepów z meblami
i jedzeniem w mieście. Łącznie mulcz na jeden rok kosztuje około 10 EUR, z wyłączeniem transportu.
Stosowanie mulczu zazwyczaj przekształca sposób myślenia w permakulturowy, ponieważ oznacza
ono codzienne zajmowanie się miejscowymi zasobami, ich oszczędzanie i przechowywanie w systemie,
gdzie większość surowców jest uważana za cenne, o ile są umieszczane we właściwym miejscu.
Stosowanie mulczowania stymuluje również handlowe relacje na małą skalę i lokalną gospodarkę,
co zgadza się z permakulturowymi ideałami. W przypadku Suderbyn, potrzeba znalezienia tanich
miejscowych zasobów zmusiła ekowioskę do nawiązania żywszych relacji z sąsiadami.
Doświadczenia użytkownika: opowieść o ekopraktyce
Respondentem jest Kalle Haller, lider prac w Suderbyn i główna osoba odpowiedzialna za
wykonywanie zadań w ogrodzie od 2–3 lat.
Proces mulczowania trwa przez cały rok, chociaż najbardziej aktywny okres przypada na sezon
wegetacyjny. Podczas mojej pracy w Suderbyn, zasadniczo wszyscy w wiosce byli zaangażowani do
pewnego stopnia, ponieważ mulczowanie jest kluczowym elementem wszystkich upraw. Kompost
95
częściowo pochodzi z kuchennych odpadów i każdy jest informowany o recyklingu, w którym bioodpady
są segregowane na jedzenie dla kur lub na kompost. Do mulczowania jest także wykorzystywany kurzy
obornik i kompost.
Od początków Suderbyn mieszkańcy wykonują mulczowanie, ponieważ jest to praktyka powszechnie
stosowana w permakulturze. W pierwszym małym ogrodzie jako mulcz użyto dywanów tkanych na szerokim
krośnie z odnowionego domu. Dzięki temu, że dywany były grube, funkcjonowały świetnie jako ochrona
przed chwastami i ich rozkład trwał długo. Od tamtej pory całkowity obszar ogrodu wzrósł od około 50 do
500 metrów kwadratowych i wypróbowano wiele rodzajów mulczowania, często biorąc po prostu to, co
było dostępne. Na przykład pewnego razu wioska otrzymała dużą ilość wełny, która również funkcjonowała
dobrze jako mulcz, ponieważ rozkładała się wolno. W sumie mulczowanie mogło być dokonywane w
bardziej zorganizowany sposób i uważniej, szczególnie, aby pozbyć się chwastów. W wielu wypadkach nie
przygotowywano długookresowych strategii i potem z powodu braku pielęgnacji chwasty wdzierały się z
powrotem. Często wiatr zwiewał kartony, co umożliwiało chwastom rozplenianie się. Generalnie proces
mulczowania wymaga lepszego monitorowania; trzeba nakładać warstwę słomy i siana oraz zmieniać
karton regularnie, aby cała ziemia była zakryta. Dla zwalczania chwastów powinno się rozważyć założenie
pasa ochronnego wokół terenu uprawy, na przykład dwóch rzędów żywokostu. Gdybyśmy mieli powtórnie
zastosować ten zabieg na naszym polu z ziemniakami, nie robilibyśmy dziur w kartonach ale zamiast tego
posadzilibyśmy ziemniaki bezpośrednio w mieszance siana, słomy i obornika na kartonie.
Mulczowanie nie jest najprzyjemniejszą częścią procesu wzrostu, ale zdecydowanie jest warte
wysiłku. Jest proste i oszczędza dużo czasu. Kiedy zaczyna się mulczować, sugerujemy, by rozejrzeć
się i zobaczyć jaki rodzaj materiału jest dostępny. Jeśli z góry wybierze się konkretny materiał, może
się okazać, że trudno go znaleźć. Mieliśmy problem ze znalezieniem wystarczającej ilości kartonu.
Większość dużych sklepów w Szwecji przetwarza karton we własnym zakresie i nie pozwala nikomu,
żeby go zabierał. Najpierw otrzymywaliśmy karton z pobliskiego sklepu spożywczego. Były to małe
kawałki, co sprawiało, że nie nadawały się na materiał do mulczowania. Później udało nam się zawrzeć
umowę z firmą meblową w Visby, która sympatyzowała z naszym projektem i pozwoliła nam zabierać
kartony w konkretne dni, kiedy mieli duże dostawy. Jednak ogólnie rzecz biorąc, powinno się być
elastycznym co do wyboru materiałów. Na przykład, jeśli nie ma kartonów, może gazeta zadziałałaby
dobrze. Ogólna reguła jest taka, aby to wypróbować i zobaczyć. Zalecane jest także, żeby zacząć na
małą skalę i skoncentrować się, aby cały system mógł się rozwijać prawidłowo. I oczywiście należy
pamiętać, że niedopuszczanie, aby chwasty wyrastały, jest bardzo trudne.
Autor: Kalle Randau
Dalsze informacje:
· Kontakt: Kalle Haller, e-mail: [email protected]
· Link: http://en.wikipedia.org/wiki/Mulch; www.treesaregood.com/treecare/mulching.aspx
Uprawa ziemniaków pod sianem
Ekowioska Grishino, obwód leningradzki, Rosja
Uprawa ziemniaków pod warstwą siana jest opcją
przyjazną środowisku naturalnemu i interesującą –
wyniki tej „powolnej“ metody wzrostu ziemniaków
konkurują z wynikami tradycyjnej uprawy lub ją nawet
przewyższają. Jest bardziej wydajna, ponieważ można
uprawiać ziemniaki bez:
• przekopywania ziemi przed sadzeniem;
• „sadzenia“ w zwykłym znaczeniu tego słowa;
• orania ziemi;
• wykopywania ziemniaków, aby je zebrać.
96
Zbiory siana.
Zdjęcie: Vladislav Kirbiatiev.
Z drugiej strony, potrzebne jest siano lub mulcz z siana, ale jest ono i tak zbierane przez
wielu rolników.
Opis wykonania
Istnieje kilka metod, które mogą być wykorzystane do
uprawy ziemniaków pod sianem. Oto jedna z nich.
Grządka jest robiona bezpośrednio na ziemi i także
ziemniaki (lub sadzonki ziemniaków) są umieszczane
bezpośrednio na glebie. Następnie są przykrywane 25–30
cm warstwą mulczu z siana (czyli siana z poprzedniego
roku, zgromadzonego bez suszenia w małych stogach po
żniwach, dzięki temu tylko częściowo wysuszonemu, a
częściowo przegniłemu). Można użyć do przykrycia także
świeże lub wysuszone siano. Można również zastosować
małe kupki siana nad poszczególnymi bulwami ziemniaków
zamiast warstwy siana; w takim przypadku nie trzeba
Ziemniaki pod sianem.
Zdjęcie: Vladislav Kirbiatiev.
potem w ciągu lata nakładać dodatkowych warstw. Kiedy
łodygi ziemniaka przestaną kwitnąć i zaczynają usychać, ziemniaki są gotowe do zbioru. To po prostu
oznacza zdjęcie siana i wybranie ziemniaków.
W innych miejscach ludzie robią grządki na warzywa, przykrywając je mulczem z papieru; następnie
są wykonywane otwory w mulczu, gdzie umieszczają ziemniaki. Cała grządka jest znów przykrywana ok.
20 cm warstwą siana z poprzedniego roku. Gdy ziemniak wykiełkuje na kilka centymetrów, na grządce
umieszczana jest nowa porcja siana (dwa lub więcej razy podczas sezonu), aby ziemniaki nie robiły się
zielone. Ta metoda jest konieczna w rejonach, gdzie jest bardzo ostre słońce. W Grishino wystarcza
jedna 25-30 cm warstwa, aby ochronić ziemniaki, by nie zrobiły się zielone. Ważne jest także, by dobrać
właściwy czas sadzenia, aby uniknąć chorób ziemniaczanych; jeśli na przykład posadzimy je za późno,
może je zaatakować zaraza ziemniaczana. W Grishino sadzimy ziemniaki w połowie maja.
Historia o uprawie ziemniaków w Grishino
Respondentami są Oleg Kowalenko oraz Marina i Władysław, którzy mieszkają w ekowiosce w
Grishino prawie od czasu jej założenia pod koniec lat 90-tych ubiegłego wieku.
Najpierw dowiedzieliśmy się o tej technice uprawy ziemniaków z książek N. I. Kurdiumowa,
rosyjskiego projektanta permakulturowego. Jest to praktyka powszechnie stosowana w wielu
miejscach, ale nie zawsze z takimi samymi rezultatami. Według opinii pewnego specjalisty ludzie nie
powinni poddawać się po jednej lub dwóch nieudanych próbach – tę technikę trzeba zaadoptować do
konkretnego miejsca i czasami wymaga to kilku prób i eksperymentów, zanim znajdziemy optymalne
rozwiązanie dla naszego regionu. Takie uprawianie ziemniaków wpływa bardzo korzystnie na glebę,
ponieważ mniej się ją przekopuje, a to pozwala zachować jej bioróżnorodność, zwłaszcza że jako
nawóz używamy siano. Uprawianie ziemniaków pod sianem jest także wygodną i „powolną“ techniką
wzbogacania dziewiczej gleby przez człowieka: po prostu sadzi się ziemniaki na ziemi, którą chcemy
ubogacić i po zebraniu plonu mamy cudownie pulchną, miękką glebę przygotowaną do sadzenia.
Siano sprawia, że ziemia nie wyjaławia się, co często zdarza się przy uprawie ziemniaków.
Oleg i Marina zaczęli eksperymentować i rozwijać swoją własną wersję uprawy, która jest
dużo łatwiejsza niż metoda opisana w książkach Kurdiumowa. Później dowiedzieli się, że dawno
temu starsze pokolenia mieszkające na wsiach również uprawiały ziemniaki w ten sam sposób.
Najpierw młodzi rolnicy byli bardzo sceptyczni co do tej metody. Jeden z sąsiadów Olega śmiał się z
niego, kiedy widział jak umieszcza bulwy ziemniaczane na ziemi bez kopania ani robienia dołków. Poprosił
Olega, żeby ten zaprosił go znowu na zbiory. Gdy przyszła jesień, wrócił i był w szoku, kiedy zobaczył, że Oleg
po prostu chwyta na wpół suche łodygi i wyciąga je z korzeniami, dorodnymi ziemniakami i robi to wszystko
97
bez kopania ani wysiłku. Sąsiad pytał raz za razem, „Nie kopałeś ich w ogóle?“ i „Nie wyrywałeś w ogóle
chwastów?“ — „O ludzie! Dlaczego ja robiłem wszystkie te męczące rzeczy?!“
Autor: L. Mirzagitova
Dalsze informacje:
Kontakt: Vladislav z Grishina, e-mail: [email protected]
Przechowywanie i konserwowanie żywności
Ekowspólnota Jaunpiebalga, Łotwa
Przechowywanie świeżych warzyw i owoców
Nie wszystkie warzywa i owoce mogą być przechowywane świeże. Niektóre z nich psują się szybko i można je przechowywać tylko przez kilka dni, dlatego są
przetwarzane różnymi sposobami na zimę: na przykład,
wszystkie jagody, pomidory, ogórki i kalafior. Kapusta
może być przechowywana zarówno świeża jak i kiszona.
Przechowywanie świeżych produktów przeważnie wymaga suchego pomieszczenia w piwnicy; w ten sposób
przechowuje się marchewkę, kapustę, ziemniaki i buraki. Jabłka również nadają się do takiego magazynowania,
ale trzeba posegregować je w skrzynki; mogą być zjadaWarzywnik w gospodarstwie na własne potrzeby.
ne świeże lub pieczone w cieście w ciągu zimy. Ziemniaki
Zdjęcie: Daina Saktiņa.
sortuje się w zależności od tego, do czego będą używane
(jako sadzonki, do jedzenia, jako pasza). Cebula i czosnek są także sortowane, suszone na powietrzu,
plecione i przechowywane w ciepłych i suchych miejscach razem z roślinami strączkowymi, które są
suszone i młócone – będą później używane jako przystawki, zupy i kaszki.
Przetwarzanie warzyw i owoców
Większość owoców i warzyw można przetwarzać tak, aby zachowały się na cały rok – mogą być
marynowane, konserwowane, gotowane na dżemy lub soki. W ten sposób farma ma różnorodne
zapasy żywności aż do kolejnych zbiorów. W celu
zróżnicowania menu, można przetwarzać owoce i
warzywa w różnorodny sposób. Można korzystać z
następujących metod przetwarzania zależnie od ich
przydatności do produkcji:
• Desykacja/ suszenie
• Chłodzenie lub mrożenie
• Marynowanie w soli
• Kiszenie
• Chemiczne marynowanie
• Marynowanie
• Konserwowanie w cukrze
Produkty przechowywane na zimę.
Zdjęcie: Daina Saktiņa.
• Ogrzewanie/ blanszowanie
Składowanie produktów pochodzenia zwierzęcego
98
Świeże mleko może być przechowywane tylko przez krótki okres czasu. Można je używać
do produkcji śmietany, masła, sera, jogurtu, itp. Serwatka i maślanka, uzyskane jako produkty
uboczne, mogą być użyte do karmienia żywego inwentarza lub do codziennej kosmetyki (np. na
maseczki do twarzy). Z zasady gospodarstwa, które produkują mleko na ogół robią też masło i ser,
które można przechowywać w piwnicy lub spiżarni przez dłuższy okres czasu.
Jajka można trzymać w suchym i chłodnym miejscu zazwyczaj nawet przez około miesiąc.
Surowe mięso i ryby mogą być przechowywane przez jakiś okres czasu na lodzie w piwnicach lub
w lodówce. Mięso może być także konserwowane przez marynowanie w soli lub wędzenie — po
uwędzeniu mięso jest przeważnie wieszane na hakach w spiżarni, gdzie może pozostawać przez
dość długi czas. Mięso, tak samo jak warzywa i owoce, może być konserwowane i przechowywane
w pojemnikach w piwnicy. Ryby są albo marynowane i suszone lub wędzone. Marynowane i
suszone ryby można przechowywać przez dłuższy okres czasu, ale wędzone ryby powinny być
spożyte w przeciągu paru dni.
Autor: Lasma Grisane
Dalsze informacje:
· V. Kangare, 1976. Preservation of Vegetables, Fruit and Mushrooms. publ. Liesma.
· Link: http://en.wikipedia.org/wiki/Food_preservation
Ivan Chai – sfermentowana herbata ziołowa z dzikich
wierzbownic (Epilobium angustifolium)
Ekowioska Grishino, Rosja
Sfermentowana herbata z wierzbownicy była tradycyjnym, rosyjskim gorącym napojem przez
setki lat zanim niemal powszechnie została zastąpiona indyjską i chińską czarną i zieloną herbatą.
Dzięki bogatej kompozycji minerałów i witamin wierzbownica służy jako doskonały materiał na
zdrową, bezkofeinową herbatę, która nie zawiera
szkodliwego kwasu moczowego ani szczawianu.
Herbata z wierzbownicy jest także łagodnym środkiem
uspokajającym.
Pole herbaty ziołowej.
Zdjęcie: Maria Altusar.
Roślina ta jest dostępna na olbrzymich obszarach w
regionie Morza Bałtyckiego i może być łatwo zbierana
w ogromnych ilościach w środowisku naturalnym. Fermentowana herbata ziołowa może być produkowana
w ekowioskach przy pomocy prostych urządzeń. Ivan
Chai jako czysty i miejscowy produkt jest doskonałym
zamiennikiem importowanych herbat.
Historia
Rosyjska nazwa Ivan Chai została prawdopodobnie utworzona przez cudzoziemców eksportujących
ją do Anglii i innych europejskich krajów. „Ivan“ to tradycyjne rosyjskie imię, natomiast „Chai“ oznacza
herbatę, słowo pochodzenia indyjskiego. Przez pewien
czas Ivan Chai była drugim najczęściej eksportowanym
rosyjskim produktem, wyprzedzając nawet len i futro.
Miała wówczas trzy nazwy – Ivan Chai (herbata Iwana),
herbata rosyjska i herbata Kaporie pochodzące od
nazw miejsc, gdzie była produkowana w ogromnych
ilościach. Pod koniec XIX wieku zaczęła być wypierana
przez indyjską i chińską herbatę East India Company. Po
rewolucji październikowej z 1917 r. w Rosji komercyjne
wytwarzanie Ivan Chai ustało. Obecnie Ivan Chai
odzyskała część swojej popularności i przyciąga uwagę
Zbiór i przetwórstwo herbaty ziołowej.
wielu producentów.
Zdjęcie: Maria Altusar.
99
Cechy charakterystyczne rośliny
Wierzbownica zawiera mikroodżywki – ślady minerałów,
które są dobroczynne dla krwi – takie jak żelazo, tytan, nikiel,
miedź, mangan, lit, molibden, a także bor, potas, wapń, sód
i jeszcze więcej. Zawiera bioflawonoidy, substancje kleiste,
pektyny i garbniki, a także jest bogata w witaminę C (jest jej
więcej niż w cytrusach) i witaminę B. Co ciekawe, wierzbownica
rosnąca w północnych regionach świata zawiera dużo więcej
witaminy C niż ta, która rośnie w południowych regionach.
Zielone części wierzbownicy zawierają także białko, które jest
łatwo i szybko przyswajalne przez organizm.
Wierzbownica nie jest wymagającą rośliną i można ją
znaleźć w obfitości w całej Rosji, włączając północną część
kraju, a także w krajach sąsiadujących z Morzem Bałtyckim. Ma
też wiele nazw; w niektórych miejscach jest nazywana rośliną
wyrastającą na miejscach wypalonych, ponieważ jest pierwszą
Sfermentowana herbata ziołowa.
Zdjęcie: Maria Altusar.
rośliną, która wyrasta na ziemi spalonej przez ogień. Kwitnie od
czerwca do sierpnia, rozmnażając się szybko dzięki temu, że wiatr rozsiewa jej nasiona. W wilgotnych,
umiarkowanych klimatach lepiej zbierać to zioło w lipcu zanim liście zrobią się zbyt grube – to znacznie
zmniejsza czas jej suszenia. Suszenie wierzbownicy staje się dużo trudniejsze po lipcu, ponieważ wtedy
trzeba usuwać kwiaty i nasiona, które w przeciwnym razie dojrzewają w czasie suszenia i unoszą się
naokoło pokrywając wszystko „bawełną“ z wierzbownicy i niszcząc wysychające liście herbaty (które
muszą zostać odrzucone).
Instrukcja produkcji
Istnieją dziesiątki przepisów przygotowywania Ivan Chai. Opiszemy dwa główne sposoby
wytwarzania Ivan Chai w ekowiosce Grishino (która jest położona w regionie znanym w przeszłości
z produkcji tej herbaty).
I. Średnio-sfermentowana Ivan Chai
1. Zbieranie roślin: Do przywożenia całych roślin z pola używamy w Grishino taczek. Rośliny
powinny być zbierane około 20 cm od ziemi, do której to wysokości liście są regularne.
2. Usuwanie liści/ pierwsza fermentacja: Zrywamy liście ręcznie i umieszczamy je w beczce
lub innym dużym pojemniku bądź misce, gdzie pozostaną na jakiś czas podczas wstępnego
procesu fermentacji. Czas trwania tego procesu zależy od temperatury miejsca, w którym
znajdują się pojemniki i waha się od kilku godzin do jednego dnia. Można sprawdzić przebieg
procesu, wkładając rękę do środka pojemnika z liśćmi, aby upewnić się, że temperatura nie
wzrosła za bardzo. Można także sprawdzić kolor liści – powinien pozostać zielony: jeśli liście
zaczynają żółknąć, temperatura jest za wysoka. Na tym etapie trzeba także mieszać liście,
aby nie zagrzały się za mocno, ponieważ gorąc promieniuje z centrum masy. Fermentacja
pojawia się, kiedy naturalne enzymy w liściach zaczynają przetwarzać materiał, co prowadzi
do utworzenia się nowych aromatycznych związków. Te naturalne enzymy są białkami
odłączonymi w temperaturze wyższej niż 60 stopni – jeśli temperatura jest zbyt wysoka liście
palą się i żółkną, co w rezultacie daje herbatę pachnącą i smakującą kwaśno.
3. Mielenie: W Grishino używa się maszynki do mielenia. Niektórzy producenci uważają, że
herbata smakuje lepiej, jeśli liście nie mają styczności z żadnym metalem – dlatego w celu
zmielenia używają specjalnie robionych drewnianych płyt do ucierania.
4. Dla wzmocnienia fermentacji zmielone liście mogą być ułożone w małe stosy i zostawione
(opcjonalnie) na kilka godzin.
100
5. Suszenie (druga fermentacja). Masa zmielonych liści powinna być teraz rozłożona na
prześcieradle lub tacy z sitem i suszona w temperaturze nie wyższej niż 60 stopni. Długość tego
procesu zależy od tego, gdzie się suszy i jak deszczowa lub gorąca jest pogoda. W Grishino są
elektryczne suszarnie i specjalne pomieszczenia z żelaznym piecykiem opalanym drewnem,
gdzie zazwyczaj suszenie herbaty zajmuje mniej niż dwanaście godzin. W niektórych miejscach
(na przykład w ekowiosce Big Stone) ludzie suszą tę herbatę w rosyjskim piecyku i smakuje
nawet lepiej. Gotowa herbata powinna być sucha, ale nie tak wysuszona, by rozkruszała się
na proszek. Po zakończeniu pracy powinna być włożona do worków, a te starannie zawiązane
i umieszczone w paczkach w suchym miejscu. Należy zachować ostrożność w miejscach
wilgotnych, ponieważ herbata może wchłonąć wilgoć z powietrza i zbutwieć.
II. Szybko suszona Ivan Chai
Krok 1 i 2 wykonujemy jak powyżej.
Krok 3. Liście podgrzewamy na patelni na małym ogniu ciągle mieszając aż do wyschnięcia. Po
tym „pieczeniu na patelni“ liście powinny być dalej suszone w niskiej temperaturze na piecyku, za
pomocą elektrycznej suszarki lub w inny specjalny sposób (jak opisano powyżej).
W niektórych miejscach przed suszeniem ludzie ręcznie skręcają liście w małe „kiełbaski“ i
potem umieszczają je pod lekką prasą na kilka godzin. Następnie tną „kiełbaski” na kawałki i suszą
je na patelniach na małym ogniu.
Produkcja herbaty z wierzbownicy w ekowiosce Grishino
W Grishino sporządzamy Ivan Chai zarówno na domowy użytek, jak i na sprzedaż. To herbata ziołowa
jest sprzedawana za około 50–100 EUR za kg w handlu detalicznym. Co roku w lipcu ten działający na małą
skalę projekt biznesowy korzysta z pracy pomocników i wolontariuszy, aby przygotować odpowiednią ilość
herbaty. Pomocnicy zarabiają trochę pieniędzy z produkcji Ivan Chai, podczas gdy wolontariusze otrzymują
darmowe zakwaterowanie i wyżywienie oraz pewną ilość herbaty dla siebie. Jednak najcenniejszą stroną
tego wydarzenia jest dobre towarzystwo, świeże powietrze, naturalnie zdrowe, piękne środowisko z rzeką
i lasami oraz wspaniały aromat herbaty Ivan Chai przenikający powietrze Grishino w lipcu. Jedna osoba
pracująca 5–6 godzin może wytworzyć około 5-6 kg suchej herbaty dziennie.
Historia herbaty z wierzbownicy w Grishino
Respondentem jest Władysław Kirbiatiew, lider i jeden z pierwszych mieszkańców Grishino.
Jest w Grishino od 1993 roku , a na stałe osiedlił się tam w 1998 roku.
Techniki przygotowania Ivan Chai nauczyłem się od mieszkańców, kiedy przybyłem tutaj
pierwszego roku. Zaprosili mnie na herbatę i kiedy spróbowałem Ivan Chai naprawdę mi
posmakowała. Ponieważ nie piję czarnej herbaty w ogóle i tylko troszkę zielonej, zacząłem
przygotowywać tę herbatę dla siebie. Parę lat temu zaczęliśmy robić ją także dla innych ludzi.
Grishino jest bardzo pięknym miejscem, a dużą część jego piękna stanowi to olbrzymie różowe
pole dzikiej wierzbownicy – to właśnie miejsce natchnęło mnie do tego pomysłu.
A propos, robienie herbaty nie jest jedynym sposobem wykorzystania wierzbownicy. Jest
także bardzo dobrą rośliną miododajną. Łodygi mogą być suszone i używane do wytwarzania
esencji, która jest rozrzucana na kamieniach w rosyjskiej saunie: w rezultacie otrzymuje się
najbardziej miękką parę. Esencja z łodyg wierzbownicy może być także używana jako szampon
lub doskonała odżywka do włosów. W maju i czerwcu pierwsze delikatne górne liście tego zioła
mogą być używane w sałatkach i zupach, ponieważ są bogate w białko i mają dobry smak.
Autor: Laysan Mirzagitova
Dalsze informacje:
Kontakt: Vladislav, e-mail: [email protected]
101
Mniszek – przepisy z zapomnianą, aczkolwiek
bogatą w składniki odżywcze rośliną łąkową
Lithuania
W całym regionie Morza Bałtyckiego mieszkańcy
ekowiosek wykorzystują cenne rośliny, takie jak mlecz,
zawierające wiele składników odżywczych. Zbierane w
osadach i wokół nich są bardzo wartościowymi lokalnymi
zasobami o różnorodnym kulinarnym i medycznym
zastosowaniu. Podczas gdy wielu ogrodników i właścicieli
trawników uważa je za chwasty, my zaprezentujemy
odżywcze i jadalne właściwości mlecza, szeroką gamę
przepisów, które wykorzystują mlecz, i przykłady jak można
go stosować w kontekście litewskich ekowiosek.
Informacje ogólne
Mniszek pospolity (Taraxacum officinale) jest wieloletnią
zielną rośliną powszechnie występującą na całym świecie.
Jego żółte kwiatostany przekształcają się w kule srebrnoszarych puszystych owoców, które rozsiewają swoje ziarna
Pola mniszka lekarskiego na Litwie.
Zdjęcie: Gintaras Rumsas.
szeroko i daleko z pomocą wiatru. W rzeczywistości ta cecha
sprawia, że mlecz jest jedną z najłatwiej rozpoznawalnych roślin w naszym krajobrazie.
Mlecze można znaleźć na trawnikach, poboczach dróg, skarpach i brzegach dróg wodnych i
w wielu innych miejscach, gdzie jest wilgotna ziemia. W niektórych krajach takich jak Francja,
Austria, Niemcy, Holandia, Indie, Japonia i USA mniszek lekarski nie jest już wyłącznie postrzegany
jako szkodliwy chwast; obecnie jest uprawiany dla swoich leczniczych, ziołowych i odżywczych
właściwości.
Wartości odżywcze: Wartości odżywcze mniszka lekarskiego odkryto wiele lat temu. Mniszek
ma niepowtarzalny i bogaty skład różnych substancji chemicznych i witamin. Liście mniszka są
bogate w prowitaminę A i dostarczają więcej karotenu niż marchew, a jednocześnie są bogatsze w
żelazo i wapń niż szpinak. Witaminy B, C, E, biotyna, inozytol, potas, fosfor, magnez i cynk należą
także do chemicznego składu mniszka. Korzeń zawiera inulinę, witaminę C, kwasy organiczne
i mineralne składniki odżywcze. Ta smaczna, darmowa roślina, która rośnie niesiana przez
człowieka na praktycznie każdym trawniku, zawiera nawet silne przeciwutleniacze.
Zbieranie: Każda część mniszka jest jadalna: liście, kwiaty i korzenie palowe.
Liście mniszka są najwartościowsze w momencie, kiedy właśnie wzeszły; młode liście nie są
prawie w ogóle gorzkie. Zatem liście powinny być zbierane wczesną wiosną zanim pojawią się
kwiaty: wtedy są najsmaczniejsze. Ewentualnie można zbierać je znowu późną jesienią, kiedy
mróz zniszczy ich gorycz. Najlepsze mlecze występują na bogatych, wilgotnych ziemiach i mają
one najszersze liście i korzenie. Najkorzystniej jest zbierać je w zacienionych miejscach: im
bardziej słoneczne jest miejsce tym bardziej gorzkie są liście.
Korzenie mlecza, pomimo że są jadalne przez cały rok, to jednak są najlepsze od późnej jesieni
do wczesnej wiosny. Jeśli są zbierane wczesną wiosną, powinny być wykopywane w momencie,
kiedy liście dopiero się pojawiają i rośliny jeszcze nie zakwitły. Późną jesienią wykopuje się je po
opadnięciu liści. Trzeba je starannie oczyścić, płucząc je w zimnej wodzie.
Istnieje także kilka sposobów przygotowywania kwiatów mniszka. Zbieramy je na słonecznej
łące tuż przed połową wiosny, kiedy większość kwiatostanów jest w pełnym rozkwicie. Używamy
tylko żółtych części kwiatów, ponieważ zielone działki kielicha u podstawy kwiatu są gorzkie.
102
Przepisy
Istnieje wiele wariantów różnych przepisów, w których mniszek jest używany jako główny
składnik. W kolejnych paragrafach zaprezentowanie zostanie kilka spośród najbardziej
popularnych.
Wino z mniszka lekarskiego
Sezon na robienie wina z mniszka lekarskiego zaczyna się po rozpoczęciu jego kwitnienia. Aby
uniknąć gorzkiego smaku, wino z mniszka jest robione tylko z żółtych płatków kwiatów. Zbiera
się kwiaty rosnące w pełnym słońcu wtedy, kiedy są całkowicie otwarte i suche. Wino z mlecza
robione o tej porze roku zawdzięcza swój smak i aromat sile nektaru i zapachu kwiatów mniszka.
Zbieramy kwiaty w kosz lub szeroki pojemnik: nigdy nie używamy polietylenowej torby. W
kwiatach jest zazwyczaj pełno wszelkiego rodzaju owadów, więc trzeba rozłożyć je na papierze i
owady powinny się rozejść lub odlecieć. Trzeba zebrać około 60 litrów kwiatów, by przeprowadzić
fermentację 25 litrów wina.
Składniki (przepis na 25 litrów wina)
•
•
•
•
•
•
•
•
14 litrów żółtych płatków
10 pomarańcz
1 kg bezpestkowych rodzynków
5,5 kg cukru (można dostosować ilość cukru zależnie od mocy wina, jaką chce się otrzymać;
im więcej damy cukru, tym więcej będzie przerobione na alkohol)
25 gramów kwasku cytrynowego
1 paczka pożywki dla drożdży winnych
1 paczka konserwantów
1 paczka winnych drożdży. Trzeba wybrać drożdże zależnie od tego, jakie wino chcemy
zrobić: drożdże winne „Steinberger“ – wytrawne wino, drożdże winne „Sherry“ – słodkie
wino, drożdże winne „Madeira“ – słodkie wino, drożdże winne „Universal“ – wina
wytrawne do słodkich
Rzeczy potrzebne do robienia wina
• Balon do fermentacji wina; musi mieć szczelne zamknięcie (aby powietrze nie mogło się
dostać do wnętrza). Szklane butelki również mogą się nadawać, ale do przeprowadzenia
początkowej fermentacji moszczu potrzebny jest balon.
• Rurka fermentacyjna, przez którą ulatnia się dwutlenek węgla. Areometr do mierzenia
zawartości cukru i alkoholu. Choć to ostatnie urządzenie nie jest konieczne, to jednak
pozwala zorientować się, ile trzeba dodać cukru, aby otrzymać pewien poziom alkoholu.
• Wężyk do oddzielenia win od osadu. Można też użyć jakąkolwiek prostą rurkę, ale wężyk
ułatwia ściąganie wina.
Teraz oddzielamy płatki od zielonej części kwiatu. Należy być pewnym, że są dobrze oddzielone,
aby wino nie zrobiło się gorzkie: im dokładniej wykona się pracę na tym etapie, tym lepszy będzie
końcowy produkt.
Umieszczamy kwiatostany w plastikowym pojemniku i zalewamy wrzącą wodą. Na koniec
siekamy rodzynki i kroimy pomarańcze w plasterki (usuwając pestki) i dodajemy je do pojemnika.
Trzymamy kwiaty i owoce w pojemniku przez dwa lub trzy dni, mieszając zawartość co najmniej
parę razy dziennie. Nie należy trzymać ich dłużej niż trzy dni; może to spowodować, że końcowy
produkt będzie miał nieprzyjemny zapach.
Dwa lub trzy dni później, wyciskamy zawartość pojemnika przez materiał i wlewamy do
balona lub butelek. Rozpuszczamy cukier w gotującej się wodzie cały czas mieszając. Gdy cukier
się rozpuści, dodajemy syrop do balonu razem z masą z płatków. Wypełniamy balon do 25 litrów
103
zimną wodą. Teraz można użyć areometr, aby zmierzyć zawartość cukru; aby osiągnąć odpowiedni
poziom alkoholu w końcowym produkcie można dodać więcej cukru. Należy pamiętać, aby
zapisywać odczyty areometru tak, aby wiedzieć jaką moc ma wino na kolejnych etapach produkcji.
Na przykład, aby zrobić wino 12 %, potrzeba dodawać cukier aż areometr odczyta wartość
+90. Jeśli nie będziemy używać areometru, trzeba uważać, aby nie dodać za dużo cukru. Należy
trzymać się przepisu: cukier działa jako konserwant i jeśli damy go za dużo, wino może nawet nie
zacząć fermentować.
Gdy wszystko jest już gotowe, dodajemy drożdże razem z pożywką i kwaskiem cytrynowym,
które rozpuszczamy w letniej wodzie. Pożywka dostarcza drożdżom pokarmu, co pobudza ich
szybkie rozmnażanie, podczas gdy kwasek cytrynowy jest dodawany jako smakowy dodatek,
ponieważ płatki mniszka go nie zawierają.
Teraz zamykamy szczelnie balon i wkładamy rurkę fermentacyjną (korek powietrzny w kształcie
litery S, wypełniony do połowy wodą). Umieszczamy balon w ciepłym miejscu na okres fermentacji.
Gdy miną dwa lub trzy tygodnie, a wino wypuszcza tylko 1-2 bąbelki na minutę, trzeba na
nowo sprawdzić je za pomocą areometru. Na tym etapie areometr powinien odczytać wartość 0
lub nawet -5 na czarnej skali, co oznacza, że proces fermentacji się zakończył. Jeśli nie posiadamy
areometru, próbujemy wino: powinno mieć kwaśny smak, nawet jeśli robimy słodkie wino.
Jeśli jest za słodkie lub areometr odczyta wartość mniejszą niż 0, mieszamy wino i zostawiamy
je jeszcze na pewien okres czasu. Po zakończonym procesie fermentacji, jeszcze raz za pomocą
areometru badamy jego moc. Nie trzeba się martwić, jeśli wino wydaje się pozbawione smaku i
zapachu: im wino będzie starsze tym bardziej będzie smaczne i aromatyczne.
Po fermentacji oddzielamy wino od osadu za pomocą wężyka lub cienkiej rurki. Następnie
dodajemy przygotowany środek konserwujący czyli siarkę. Ten środek przerywa proces fermentacji
i zabija wszystkie pozostałe drożdże, nie dopuszczając do powtórnej fermentacji. Po dodaniu środka
konserwującego wino powinno być dobrze napowietrzone, żeby usunąć wszelki dwutlenku węgla.
Można także przelać wino lub użyć miksera. Następnie zamykamy szczelnie balon, wkładamy rurkę
fermentacyjną i stawiamy w chłodnym miejscu, żeby dobrze się sklarowało. Usuwamy osad, który
pojawia się i przecedzamy wino na nowo co miesiąc od tego momentu.
Kiedy wino jest całkowicie klarowne, możemy dodać cukier, jeśli zdecydujemy, że jest zbyt
wytrawne lub ma kwaśny smak. Dodajemy cukier po trochu mieszając i upewniając się, żeby
dobrze się rozpuścił, ponieważ w przeciwnym razie możemy wino przesłodzić. Po dosłodzeniu
wina, kiedy osiągnęliśmy jego odpowiednią słodkość, butelkujemy je i odstawiamy na dalsze 6-12
miesięcy. Po roku leżakowania, aromat i smak wina powinny być w pełni dojrzałe.
Kawa z korzenia mniszka lekarskiego
Prażonych korzeni mniszka lekarskiego można używać do przyrządzania kawy z mniszka. Do
przyrządzania kawy zbieramy korzenie mniszka późną jesienią.
Po zakończeniu zbioru korzenie mniszka suszymy, mielimy i prażymy. Najpierw bierzemy
korzenie i myjemy je tak czysto jak to możliwe. Potem siekamy korzenie na wiórki i rozkładamy
cienko na blaszce. Suszymy w piekarniku lub piecyku przez godzinę w temperaturze 40 stopni
Celsjusza. Po wysuszeniu siekamy wysuszony korzeń na jeszcze mniejsze kawałki i wkładamy z
powrotem na blaszkę lub tacę. Prażymy korzenie mniszka w średnio nagrzanym piekarniku aż
zaczną wydawać aromat i zmienią się z koloru szaro-białego na jasny lub ciemny brąz (kolor ziaren
kawy). Trzeba kontrolować temperaturę, aby kawałki korzeni nie sczerniały. Natychmiast mielimy
grubo prażone korzenie: gdy wystygną, bardzo twardnieją. Przechowujemy granulki prażonych
korzeni mniszka w hermetycznym pojemniku lub szklanym słoiku.
Kawę z mniszka przygotowujemy mieląc granulki w młynku do kawy tak, aby były prawie
sproszkowane; możemy także użyć granulek w postaci, w jakiej są czyli bez mielenia.
104
Na jedną filiżankę wody dajemy jedną łyżeczkę prażonych korzeni. Gotujemy zmielony mniszek
na wolnym ogniu lub zalewamy wrzątkiem i zostawiamy, aby parzył się przez 30 minut, następnie
przecedzamy do rondelka i ponownie grzejemy. Kawę z mniszka podajemy gorącą z mlekiem lub
miodem.
Syrop z kwiatów mniszka lekarskiego
• 300 gramów kwiatów mniszka bez łodyg (zebrane z obszaru niezanieczyszczonego)
• Sok z jednej cytryny razem z jej drobno zmieloną skórką
• 1 kilogram cukru
Usuwamy łodygi i zielone części z kwiatów mniszka, aby uniknąć goryczy. Moczymy pozostałe
kwiaty w wodzie, a następnie dobrze płuczemy. Wsypujemy czyste kwiaty do jednego litra
wody i doprowadzamy do lekkiego wrzenia; gotujemy przez godzinę. Zostawiamy na noc, aby
wywar przesiąknął aromatem kwiatów. Następnego dnia odcedzamy kwiaty przez filtr i dobrze
odciskamy. Do przecedzonego płynu dodajemy cukier i sok cytrynowy ze startą skórką z cytryny.
Gotujemy przez jedną do dwóch godzin na małym ogniu do uzyskania odpowiedniej konsystencji.
Od czasu do czasu sprawdzamy konsystencję, upuszczając kropelkę syropu na talerz i czekając aż
ostygnie. Gdy syrop jest już skończony i chłodny, dodajemy kilka żółtych płatków jako dekorację.
Sałatki
Liście mniszka (częściej nazywane zielony mlecz) mogą być także doskonałym dodatkiem lub
nawet głównym składnikiem w sałatkach. Liście powinny być zawsze zrywane, a nie cięte, co
pozwoli zachować ich smak. Jeśli nie smakuje nam gorzki smak liści mniszka, możemy je namoczyć
w ciepłej, słonej wodzie; w ten sposób jednak tracą środki odżywcze.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
2 garści liści mniszka
1 duży pomidor
1 porcja pora
2 ząbki czosnku
Oliwa z oliwek
Szczypta soli
Szczypta cukru
Świeżo zmielony pieprz
Sok cytrynowy
Wkładamy liście mniszka do ciepłej, słonej wody na pół godziny. Siekamy czosnek na małe
kawałeczki i prażymy na oliwie z oliwek. Miksujemy oliwę z oliwek, sól, cukier, pieprz i sok
cytrynowy, aby uzyskać sos do sałatki. Rwiemy liście mniszka na kawałeczki i kładziemy na talerzu
dodając posiekanego pomidora i pora. Na koniec sypiemy prażony czosnek i polewamy sosem.
Autor: Simona Griškutė
Źródło: www.ekologija.blogas.lt/kiaulpienes-naudingosios-savybes-pranoksta-bet-kokius-lukescius-24151.html;
http://medeja.lt/index.php?kk=3&vv=30&pp=2; http://naturalu.wordpress.com/2009/07/15/kitokia-kava/;
www.sezoninevirtuve.lt/pieniu-medus/; http://blog.mezgalai.lt/2011/05/02/kiaulpieniu-lapu-salotos/
Dalsze informacje:
Link: www.livestrong.com/article/523612-nutrition-in-dandelions/; www.mariquita.com/recipes/dandelion.html
105
TRANSPORT I DOJAZD DO PRACY
Zużycie energii w transporcie stanowi znaczną część całkowitego zużycia energii: w Finlandii
wynosi około 16 %. Duża część tego sektora korzysta wciąż z paliw kopalnych. Ponieważ ekowioski
na obszarach wiejskich mogą znajdować się daleko od miejsca pracy, sklepów, szkół i innych
punktów usługowych, pokonywanie długich dystansów prywatnymi pojazdami stanowi zatem
znaczny wzrost skądinąd małego śladu ekologicznego przypadającego na mieszkańca ekowioski.
Najlepszym sposobem na zmniejszenie zużycia paliw kopalnych i energii na transport jest po prostu
ograniczenie podróżowania. Nowoczesne technologie informatyczne umożliwiają na przykład pracę
zdalną, a inną alternatywą jest rozpoczęcie pracy w ekowiosce, albo we własnym przedsiębiorstwie
lub dla ekowioski. Dodatkowo, jeśli mieszka się w pięknym miejscu o bogatej ofercie i różnorodnej
działalności, gdzie ma się interesujących znajomych, nie ma potrzeby podróżować daleko na wakacje
lub dla spełnienia swoich pasji: ekowioska jest doskonałym miejscem na wakacje.
Jeśli się nie śpieszymy, podróżowanie pojazdem bezsilnikowym może być dobrą alternatywą.
Warto wypróbować jazdę na rowerze, podróżowanie pieszo, wiosłowanie lub jazdę konno; dzięki
temu można nawet poprawić swoją kondycję fizyczną. Transport publiczny i podwożenie się nawzajem
to znakomite sposoby na zmniejszenie zużycia energii przez indywidualnych podróżujących. Wspólne
pojazdy, nawet jeśli są używane przez jedną osobę, to i tak jest to oszczędność zasobów naturalnych,
ponieważ można produkować mniej samochodów. A jeśli musimy użyć pojazdu silnikowego, mamy do
wyboru coraz więcej biopaliw produkowanych z odnawialnych źródeł energii, dzięki którym możemy
zarówno zmniejszyć ilość spalin, jak i nasze uzależnienie od ropy naftowej.
Wspólne przejazdy
Ekowioska Suderbyn, Szwecja
Wspólne przejazdy (car-pooling) dotyczą udostępniania wolnego miejsca w samochodzie lub
korzystania z wolnego miejsca w samochodzie innych osób i odbywania wspólnych podróży. Ta
praktyka niesie ze sobą wiele korzyści, zarówno ekonomicznych, jak i ekologicznych. Społeczność
Suderbyn korzysta z jednego samochodu. Zmniejsza to koszty dla każdego mieszkańca, ogranicza
zużycie samochodu i gdy jest używany, zwiększa jego przydatność. To porozumienie jest możliwe
dzięki temu, że jedna osoba nadzoruje korzystanie z samochodu.
106
Wspólne przejazdy w kontekście ekowioski
W Suderbyn wspólne przejazdy funkcjonują przy użyciu jednego samochodu. Może być on używany
przez każdą osobę w wiosce dla celów prywatnych lub związanych z pracą. W samochodzie znajduje
się zeszyt służący jako dziennik, w którym użytkownicy wpisują przejechaną odległość i czas podróży.
W tym zeszycie można także zaznaczyć, czy podróżujemy w celach prywatnych czy związanych z
pracą, czy też załatwiając coś dla jednego z dwóch organów tworzących organ administracyjny wioski.
Do jednego z nich, który zajmuje się współpracą gospodarczą, należy samochód. Co miesiąc osoba
odpowiedzialna za nadzorowanie użytkowania samochodu przegląda dziennik i wysyła e-mailem
faktury do prywatnych użytkowników oraz do kierowników organów ekowioski. Opłaty wpływają do
budżetu współpracy gospodarczej.
Do tej pory nie wprowadzono żadnego systemu rezerwacji, ponieważ zapotrzebowanie na
samochód jest stosunkowo małe i dobra komunikacja we wspólnocie sprawia, że rezerwowanie
samochodu nie jest potrzebne. Niemniej jednak wzrasta zarówno liczba mieszkańców, jak i
częstotliwość korzystania z samochodu, co spowodowało, że zaczęto brać pod uwagę system
rezerwacji i niewykluczone, że zostanie on w przyszłości wprowadzony. Utrzymanie samochodu jest
uważane za jedno z wielu wspólnych zadań, jednak w praktyce przez cały czas zajmuje się tym jeden z
mieszkańców, który jest zatrudniony przez wioskę i przeprowadza konserwację samochodu odpłatnie.
Takie ustalenie może ulec zmianie, ponieważ wiele zadań w wiosce jest wykonywanych ochotniczo i
zajęcie się konserwacją samochodu na takich samych zasadach nie powinno stanowić problemu.
Samochód sam w sobie nie jest pojazdem przyjaznym środowisku, ale jest typem samochodu
sportowo-użytkowego, zużywającym raczej dużo paliwa; znacznie bardziej odpowiedni byłby
samochód wydzielający mniej spalin. Jednak wysokie zużycie paliwa jest w dużym stopniu
zrównoważone rzadkim jeżdżeniem, dzięki systemowi wspólnych przejazdów.
Znaczną część kosztów przeciętnego używania samochodu stanowią: cena jego zakupu (duża
jednorazowa inwestycja) i koszty utrzymania. Umowa wzajemnego podwożenia się oznacza, że każdy
użytkownik musi ponosić te koszty proporcjonalnie do tego, ile obecnie korzysta z samochodu. W
Suderbyn ceny eksploatacji samochodu wynoszą 30 SEK na 10 km plus 20 SEK na godzinę (10 SEK
= 1,16 EUR w chwili pisania); te stawki są ustalone za benzynę, konserwację i jako wkład w koszty
początkowe. Prywatne korzystanie z samochodu jest dość drogie i dlatego mieszkańcy w większości
tego unikają. Samochód jest nadal wykorzystywany w sytuacjach związanych z pracą, np. przy zakupie
materiałów budowlanych lub do codziennego prowadzenia wioski, np. kupowania żywności bądź
recyklingu. Łączenie tych prac jest dobrą sposobnością do rzadszego korzystania z samochodu.
Częstą praktyką jest również powiązanie wyjazdów w celach prywatnych z wyjazdami związanymi
z pracą. Na przykład wspólne zakupy są łączone z zajęciami z tańca w mieście. Jest to wygodne i
funkcjonalne rozwiązanie, ale może być także źródłem niejasnych sytuacji, w których nie wiadomo
kto powinien płacić za podróż. W chwili obecnej koszty podróży są określane jako koszty związane z
wykonywaniem pracy lub funkcjonowaniem ekowioski i oczekuje się, że mieszkańcy, poczuwając się
do odpowiedzialności, nie będą tego nadużywać. To rozwiązanie jest ekonomicznie zrównoważone,
więc ekowioska nie uznała, żeby były konieczne bardziej rygorystyczne przepisy.
Wspólne przejazdy są częścią życia wspólnoty w ekowiosce i spełniają wspaniale swoją rolę. Dzięki
codziennej współpracy między mieszkańcami rzadko zdarzają się problematyczne sytuacje, w których
ktoś potrzebowałby samochodu, a on byłby właśnie używany. W rzeczywistości jeśli ktoś potrzebuje
samochodu, zawsze mówi o tym innym, dzięki czemu mieszkańcy łączą załatwianie różnych spraw
w ramach jednego wyjazdu, np. zakup potrzebnych rzeczy i wysłanie listów. Na wyspie, na której
znajduje się Suderbyn jest tylko jedno duże miasto, Visby, co stanowi kolejną dużą zaletę, ponieważ
w rzeczywistości istnieje tylko jeden cel podróży. To ułatwia połączenie wysiłków i zaoferowanie
darmowych przejazdów mieszkańcom, a tym samym zoptymalizowanie korzystania z samochodu.
Warto zbadać system wspólnych przejazdów pod kątem trwałości tego projektu. Jeśli popatrzymy
na niego w świetle ochrony środowiska naturalnego, powinniśmy maksymalnie zmniejszyć korzystanie
z samochodu. Natomiast pod względem ekonomicznym należałoby z niego korzystać, na ile to
107
tylko możliwe: koniecznym warunkiem funkcjonowania tego systemu jest na tyle częste używanie
samochodu, aby móc opłacić rachunki. W rezultacie należałoby poddać dyskusji, czy taki stan rzeczy jest
usprawiedliwiony pod względem jego wpływu na środowisko. W dodatku powinno się wziąć pod uwagę
również aspekt społeczny. Korzystanie z samochodu stwarza nowe możliwości dla życia społecznego, a
także jest dużym udogodnieniem. Zbyt wysokie stawki cenowe doprowadziłyby do tego, że samochód
byłby rzadko używany, co jednocześnie ograniczyłoby mieszkańcom dostęp do działalności społecznej. Z
drugiej strony taka sytuacja byłaby korzystniejsza z punktu widzenia ochrony środowiska. Pod względem
ekonomicznym cena nie powinna być ani za wysoka ani za niska tak, aby samochód był używany
wystarczająco często i przynosił dobre dochody. Ten przykład pokazuje, w jaki sposób jeden czynnik (cena)
ma duże znaczenie dla równowagi systemu. Ważne jest, by pamiętać, że ten model równowagi może być
tylko częścią bardziej złożonej rzeczywistości. Na przykład częścią życia w ekowiosce jest zrównoważony
styl życia, który zakłada wyrzeczenie się niektórych udogodnień i wybranie skromniejszych rozwiązań.
Z kolei te zmiany, dzięki zawartemu w nich potencjałowi, zapewniają wyższą jakość życia. Biorąc to
wszystko pod uwagę, przedstawiony model jest zbyt rygorystyczny w niektórych aspektach, szczególnie
jeśli chodzi o wyjaśnianie dynamiki więzi społecznych.
Z różnych względów, między innymi ekologicznych i ekonomicznych, a także dzięki temu, że wnosi
wiele udogodnień, system wspólnych przejazdów zyskuje popularność w całej Szwecji. Istnieje wiele stron
internetowych oferujących usługi w ramach systemu wspólnych przejazdów i przedstawiających mapy
tras. Są na przykład strony z systemem rezerwacji, gdzie można zamieścić oferty podwiezienia lub poprosić
o nie. Z takimi umowami nie wiąże się dzielenie samochodu na własność, ale tylko opisywana usługa
(znana także jako lift-sharing lub ride-sharing, co można by oddać po polsku jako wspólne korzystanie z
samochodu). Ta inicjatywa ma duży potencjał, ponieważ zyskuje popularność wśród społeczeństwa i
szybko się rozprzestrzenia. Dla każdego, kto szuka połączeń z bliższymi lub dalej położonymi miejscami,
tego typu usługa stanowi korzystną opcję. W ekowiosce Ängsbacka w Värmland, która cieszy się dużym
uznaniem, oferowane są podobne, choć funkcjonujące na
mniejszą skalę, usługi podwożenia do i z Ängsbacka. Oferty
te można znaleźć na stronie internetowej tej ekowioski.
Jest to dobre rozwiązanie dla wielu ekowiosek, do których
przybywają liczni goście, a także dla instytucji edukacyjnych
ukierunkowanych na ekologię i podobnych organów,
tym bardziej, że są one często położone w odległych
miejscach. Dzięki usługom podwożenia można zmniejszyć
używanie samochodów. Taka praktyka jest świadectwem
zaangażowania tego typu instytucji w ochronę środowiska.
Książeczka rezerwacyjna car-pool (dla grupy ludzi W przeciwnym wypadku powstaje problematyczna sytuacja
podwożących się wzajemnie do pracy).
prowadząca do dysonansu między teorią a praktyką.
Zdjęcie: Jesús Pacheco Justo.
Doświadczenia osób, które korzystają z usług podwożenia
Respondentem jest Ingrid Gustafsson, jeden z założycieli Suderbyn, który mieszka w tej
ekowiosce od jej założenia.
Na początku jedna rodzina posiadała samochód prywatnie. W miarę przybywania nowych członków
był on wciąż jedynym samochodem w wiosce. W końcu każdy zaczął go używać, więc postanowiono, że
wzajemne podwożenie się będzie lepszą opcją. Samochód został kupiony przez organizację gospodarczą
w wiosce (która w dalszym ciągu spłaca ten dług wspomnianej rodzinie). Przed zorganizowaniem
systemu wzajemnego podwożenia się, szukano inspiracji w innych miejscach, a następnie wspólnota
razem określiła zasady korzystania z samochodu. Postanowiono, że koszty powinny być uzależnione od
długości dystansu i czasu trwania podróży. Pojawiły się jednak problemy, gdy jedyny w wiosce samochód
był zajmowany na dłuższe okresy czasu. Biorąc pod uwagę tę kwestię, najlepszym rozwiązaniem byłoby
ograniczenie długo trwających podróży tak, aby samochód mógł być częściej dostępny. Priorytetowe
prawo do użytkowania samochodu dano osobom pracującym dla dobra całej wioski i takie rozwiązanie
przyniosło rzeczywiście upragniony efekt: samochód jest rzadko używany do długich podróży
podejmowanych w celach prywatnych, ponieważ te wkrótce stały się nazbyt kosztowne.
108
Na początku mieszkańcy nie byli przyzwyczajeni do nowego systemu i zapominali uzupełniać
dziennik, ale stopniowo to się zmieniło. Innym problemem było to, że nikt nie był odpowiedzialny
za samochód, a w konsekwencji nikt go nie reperował ani nie przeprowadzał koniecznej
konserwacji. Po pewnym czasie wyznaczyliśmy jedną odpowiedzialną osobę i od tamtego czasu
było mniej problemów z całym systemem.
Efekty wzajemnego podwożenia się są bez wątpienia głównie pozytywne. Posiadanie własnego
samochodu nie jest konieczne dla każdego mieszkańca; byłoby to również niepożądane, gdyż
byłoby droższe. Ponadto, struktura cenowa wykazuje, że samochód jest dużo mniej używany,
co jest ważne. Minusem tego systemu jest to, że wymaga on organizacji, która zajmuje się
samochodem, a to zwiększa ilość administracji w ekowiosce.
W miarę wzrostu wspólnoty będzie także rosła konieczność rozwijania usług podwożenia. Największym
problemem byłby zakup nowych samochodów. Administracja usługami również by wzrosła, ale system
zostałby ten sam. Należałoby prawdopodobnie wprowadzić listę rezerwacji tak, aby mieszkańcy
z wyprzedzeniem wiedzieli, kiedy samochody będą wolne. Przy zwiększeniu liczby samochodów
powinien być zrobiony plan spłat ratalnych, włączony w bieżące ceny ich użytkowania oraz powinien
być zastosowany lepszy nadzór ekonomicznych aspektów usług. Dlatego też powiększony system usług
podwożenia wymagałby nieznacznego rozbudowania administracji (czasu pracy i pracowników), a także
byłby droższy; z drugiej strony prowadzono by go w bardziej profesjonalny sposób.
Autor: Kalle Randau
Dalsze informacje:
· Kontakt: Ingrid Gustafsson; e-mail: [email protected]
· Linki międzynarodowe na temat car-pooling: www.carpoolworld.com; www.ridefinder.eu/;
www.shareyourride.net
ODNAWIALNE BIOPALIWA W TRANSPORCIE
Biopaliwa pierwszej, drugiej i trzeciej generacji
Biopaliwo jest wytworzone z przetwarzania biomasy (materii organicznej). Biopaliwa mogą być
używane zamiast paliw kopalnych, zmniejszając zarówno naszą zależność od ropy, jak i negatywny
wpływ, jaki wywiera na środowisko naturalne korzystanie z paliw. W wielu przypadkach biopaliwa
mogą pochodzić z miejscowej biomasy.
Biopaliwa dzieli się zazwyczaj na generacje: biopaliwa pierwszej generacji wytwarza się z
surowców, które są także przydatne do produkcji żywności, np. z kukurydzy lub trzciny cukrowej.
Produkcja tych biopaliw może kwestionowana pod kątem zgodności z koncepcją zrównoważonego
rozwoju. Surowce do produkcji biopaliw drugiej generacji to głównie odpady o dużej zawartości
lignocelulozy, takie jak odpady drzewne lub inne materiały drzewne. Można także wykorzystywać
przemysłowe odpady spożywcze. Biopaliwa trzeciej generacji są dopiero rozwijane: będą
produkowane z zupełnie nowego surowca, jakim są glony morskie.
Bioetanol
Bioetanol może być wykorzystywany jako paliwo. Surowcami do produkcji bioetanolu są zboża,
trzcina cukrowa, celuloza i bioodpady. Użycie czystego bioetanolu jest ograniczone z powodów
technicznych: prowadzi na przykład do problemów z rozruchem zimnego silnika spalinowego. Z
tego powodu bioetanol jest zwykle mieszany z benzyną.
Biodiesel
Jakość biodiesla jest porównywalna z jakością oleju napędowego. Może on być wytwarzany
z roślin oleistych, takich jak rzepak i olej palmowy, ale również z olejów pochodzących z innych
źródeł. Jeden hektar rzepaku przynosi około 1000 litrów biodiesla. W pojazdach można stosować
biodiesel w czystej postaci zamiast zwykłego oleju napędowego, jeśli silnik jest wyposażony w
odpowiednie uszczelki.
Dla przeprowadzenia estryfikacji biodiesla potrzeba metanolu lub etanolu i trochę ługu.
109
Końcowymi produktami są biodiesel i glicerol. Biodiesel może być produkowany przy pomocy
bardzo prostego sprzętu na miejscu w gospodarstwach rolnych lub gospodarstwach domowych.
W przemyśle leśnym jest stosowana nowa metoda produkcji biodiesla z biomasy drzewnej przez
przetwarzanie oleju sosnowego, który jest produktem ubocznym produkcji celulozy.
Biogaz
Biogaz może być wykorzystywany zamiast gazu ziemnego do ogrzewania budynków i
napędzania samochodów. Biogaz jest produkowany z gazów powstających w oczyszczalni ścieków
i na wysypiskach śmieci. Może być także produkowany z odpadów organicznych w gospodarstwach
rolnych oraz z innej biomasy pochodzenia roślinnego. Wykorzystywanie kukurydzy w produkcji
biogazu jest wątpliwe w odniesieniu do założeń koncepcji zrównoważonego rozwoju. Jest
produkowany w olbrzymich reaktorach izolowanych termicznie przez beztlenowe metanogenne
bakterie.
W niektórych pojazdach z napędem hybrydowym biogaz może być wykorzystywany
równolegle z tradycyjną benzyną lub olejem napędowym.
Gaz drzewny
Gaz ten powstaje w procesie zgazowania drewna. Gazogeneratory (generatory gazu
drzewnego) są w stanie przetworzyć odpady drzewne i inne produkty uboczne z tartaku, które
skądinąd nie są wykorzystywane w przetwórstwie drzewnym. Generatory gazu drzewnego mogą
być podłączone do silników spalinowych w pojazdach. Gaz drzewny charakteryzuje się wysoką
wydajnością energetyczną (65–80 procent) w porównaniu z innymi biopaliwami.
Cele UE i oddziaływanie na środowisko naturalne
W 2007 roku Unia Europejska przyjęła pakiet „20/20/20“ (20% wzrostu wydajności energii, 20%
zmniejszenia emisji dwutlenku węgla, 20% odnawialnych źródeł energii do 2020 roku), w którym
zakłada zwiększenie udziału energii odnawialnej w sektorze transportu do 10 procent do roku
2020. Biopaliwa sprzedawane na obszarze UE muszą spełnić szereg kryteriów zrównoważonego
rozwoju zanim będą mogły być wzięte pod uwagę w tych obliczeniach. Podczas analizowania
skutków biopaliw na środowisko naturalne trzeba wziąć pod uwagę cały cykl życiowy, włączając
pośrednie wpływy takie jak konkurencję o surowce lub obszary produkcyjne.
Źródło: www.motiva.fi, www.wikipedia.fi
110
PODSUMOWANIE: DWA PRZYKŁADY
KOMPLEKSOWEGO PROJEKTOWANIA EKOWIOSKI
Ekowioska jest holistycznym systemem, w którym zrównoważony rozwój ekologiczny jest
brany pod uwagę we wszystkich swoich wymiarach. W następujących przykładach są opisane
dwa rodzaje podejścia do tej kwestii. Pierwszy przypadek dotyczy pojedynczego gospodarstwa
domowego pozostającego nadal w fazie projektowania, a drugi przedstawia raport na temat
ekowioski istniejącej od 16 lat, która była przedmiotem licznych badań.
Projektowanie zrównoważonego gospodarstwa
domowego jednej rodziny
Ekowioska „Dziesmas“, Łotwa
Ten przypadek dokumentuje, jak zaplanowano i zaprojektowano zasadnicze aspekty stylu życia przyjaznego dla środowiska w gospodarstwie domowym w ramach ekowioski. Ideą było stworzenie w
dużej mierze samowystarczalnej rezydencji dla jednej rodziny. Takie miejsce zamieszkania stanowiłoby
jedną spójną całość i cechowałoby się ekologicznym podejściem do natury. Projekt tego gospodarstwa
miał na celu zapewnienie danej rodzinie ekonomicznej niezależności od energii z elektrowni, produktów przemysłowych i usług standardowo dostępnych w
nowoczesnym świecie, a wszystko to, aby uzyskać osobistą
wolność. Każdą rodzinę o średnich dochodach powinno
być stać na założenie systemu podobnego do tego, który
tutaj został opisany, bez potrzeby zaciągania pożyczek i bez
innych pomocy finansowych. Zdaniem autora, zrealizowanie celów projektu nie jest możliwe bez pokonania naszych
własnych nawyków, które nie idą w zgodzie z ekologiczną
równowagą, takich jak nieumiarkowane wykorzystywanie
energii lub uzależnienie od produktów, praktyk i usług,
które są charakterystyczne dla konsumpcyjnego miejskSystem paneli słonecznych dla domu jednorodzinnego.
iego stylu życia w uprzemysłowionym społeczeństwie.
Zdjęcie: Daina Saktiņa.
Główne elementy projektu
Położenie i konstrukcja domu
Dom jest położony na działce o wielkości około 1,3 hektara, na której znajduje się jezioro i studnia.
Umiejscowienie, także pod względem kierunku geograficznego, zostało tak wybrane, aby budynek
maksymalnie wykorzystywał energię słoneczną: dom znajduje się na linii wschód-zachód i dach od
strony południowej ułożony jest pod takim kątem, by założone na nim panele słoneczne pobierały jak
111
najwięcej energii słonecznej, którą przetwarzają na energię elektryczną, a kolektory mogły dostarczać
gorącą wodę. Wszystko na terenie nieruchomości zostało starannie zaplanowane z uwzględnieniem
funkcji poszczególnych elementów. Aby obniżyć koszty budowy wybrano minimalne rozmiary rzeczy,
jednocześnie zapewniając wystarczające ogrzewanie i energię elektryczną.
Wymiary domu to 5 x 5,6 m, a ogrzanie jego przestrzeni mieszkalnej wymaga około 2 kW energii.
Optymalna wysokość domu do zainstalowania małej prądnicy wiatrowej to półtora piętra: taka
prądnica wytwarza moc o wartości 300 W, jej wysokość to 7–8 m i jest przymocowywana do głównego
komina lub przewodu wentylacyjnego. Wnętrze domu zaprojektowano tak, aby zatrzymywało ciepło,
posiadało dobrą wentylację, wykorzystywało światło słoneczne jako naturalne źródło oświetlenia, a
także biorąc pod uwagę zmiany temperatur w ciągu dnia i osobiste preferencje przyszłych mieszkańców.
Efektywne wykorzystanie energii
W celu stworzenia jak najbardziej efektywnego systemu produkcji energii i jej wykorzystywania
przeanalizowano po kolei wszystkie możliwe sposoby korzystania z energii: centralne ogrzewanie,
elektryczność (oświetlenie, sprzęt elektroniczny w domu, krótkotrwałe, energochłonne działanie
elektrycznych narzędzi i sprzętu), wykorzystanie energii w kuchni i przy grzaniu wody.
Centralne ogrzewanie
System centralnego ogrzewania jest złożony z pieca na paliwo stałe z wbudowanym bojlerem.
W tym systemie płyn jest rozprowadzany dzięki termosyfonowej instalacji w układzie otwartym,
która wykorzystuje naturalną konwekcję, aby rozgrzany płyn mógł krążyć wewnątrz centralnego
ogrzewania. Dzięki temu systemowi energia wytwarzana przez piec jest skutecznie rozprowadzana
między bojlerem z gorącą wodą i domem. Aby obniżyć koszty zużycia energii takie jak zakup drewna
opałowego do pieca, wykorzystuje się szybko rosnące krzaki, które znajdują się na działce.
Energia elektryczna
Stabilność systemu energetycznego na Łotwie, gdzie
jest ograniczona ilość słońca, wiatru i energii wodnej, jest
osiągana dzięki kombinacji różnych małych źródeł energii,
które wzajemnie się uzupełniają. System energetyczny
domu składa się z: paneli słonecznych (PV), prądnicy
wiatrowej, termogeneratora (prąd jest produkowany
z ciepła pochodzącego z pieca) oraz generator prądu z
silnikiem benzynowym. Energia pochodząca ze wszystkich
System dystrybucji energii elektrycznej w domu
tych źródeł przechodzi najpierw przez sterownik,
jednorodzinnym.
który umożliwia ładowanie akumulatora i dostarcza
Zdjęcie: Daina Saktiņa.
elektryczność do domu. Ilość produkowanej energii zależy
od warunków pogodowych i pory roku, przy czym najwyższa całkowita moc waha się od 0,7 do 0,9 kW.
Na wypadek gdyby nastąpiła awaria głównego systemu, istnieje także zasilanie awaryjne,
które składa się z oddzielnego awaryjnego akumulatora kierowanego przez ten sam sterownik
pracujący w trybie buforowym.
W międzyczasie dom jest podłączony do prądu stałego (12 V DC). To pozwala uniknąć wysokich
kosztów eksploatacji konwerterów 220 V AC, a także utraty energii, jaki powodują. Taka instalacja
stanowi również zabezpieczenie systemu oświetleniowego na wypadek pożaru, a także pozwala na
uniknięcie konieczności posiadania kosztownych środków ochronnych, które często są stosowane, aby
uchronić przed szkodami spowodowanymi przez zakłócenia w dostawie prądu. Oprócz tych korzyści
warto także zauważyć, że istnieje duża liczba dostępnych urządzeń domowych, które zaprojektowano
do użycia w pojazdach, przyczepach i na statkach, a które wykorzystują napięcie prądu 12 V DC.
112
Oświetlenie. System oświetleniowy wykorzystuje tylko diody elektroluminescencyjne (LED) i jest
podzielone na dwa rodzaje: ogólne i miejscowe. Oświetlenie ogólne składa się z lamp wykonanych
samodzielnie i zawieszonych na przewodach, które zapewniają dyskretne oświetlenie pomieszczeń. Jasność
ich światła można regulować za pomocą ściemniacza.
Oświetlenie miejscowe składa się z oddzielnych lamp
umieszczonych nad różnymi miejscami pracy takimi jak stół
kuchenny, zlew, sofa itp. Niektóre miejsca wewnątrz i na zewnątrz domu są również wyposażone w dekoracyjne oświetlenie, które jest uruchamiane za pomocą czujników ruchu.
System oświetlenia domu jednorodzinnego.
Zdjęcie: Daina Saktiņa.
porach dnia, kiedy jest najciemniej.
Chociaż maksymalne możliwości zużycia energii,
jakie zapewnia ten system, to 50–80 W, to jednak
przeciętne zużycie waha się od 10 do 20 W, nawet w
Energia dla urządzeń gospodarstwa domowego. Sprzęt elektroniczny w domu to notebooki,
e-booki, telefony komórkowe i głośniki, które mają indywidualne zasilacze sieciowe 12 V DC,
podłączane bezpośrednio do domowej sieci elektroenergetycznej. Mamy także elektroniczny system
zabezpieczeń z alarmem pożarowym i alarmem bezpieczeństwa oraz z opcjonalnym wideozapisem,
który działa przez sieć GSM; urządzenia te są podłączone w taki sam sposób, jak sprzęt elektroniczny.
Podłączone urządzenia zużywają maksymalnie 200–250 W, a średnio 80–100 W. To
pozwala nam na prowadzenie badań, oglądanie ciekawych filmów lub komunikowanie się za
pośrednictwem Internetu i zapewnia zasilanie dla telefonów komórkowych. Niemniej jednak
musieliśmy zapomnieć o używaniu elektrycznych dzbanków do herbaty, ekspresów do kawy,
tosterów, zmywarek do naczyń itp. Ale jak bardzo są tak naprawdę potrzebne te rzeczy? Kawa może
być nawet smaczniejsza, jeśli jest robiona w domowy sposób bez użycia urządzeń elektrycznych.
Energochłonne urządzenia (takie jak elektronarzędzia itp.). Generator prądu z silnikiem benzynowym
(3 kW) służy do zasilania elektronarzędzi, które wymagają dużych ilości prądu. Ten generator służy także
jako zasilanie awaryjne do ładowania akumulatora i dostarcza zimną i gorącą wodę do domu.
Energia potrzebna do gotowania
Dom jest wyposażony w standardową kuchenkę gazową z piekarnikiem wykorzystującą skroplony
gaz ropopochodny. Istnieje wiele sposobów na zmniejszenie zużycia gazu: kolektor słoneczny służy
do podgrzewania wody, do gotowania posiłków lub robienia gorących napojów, a latem jest także
używana przenośna kuchenka ogrzewana drewnem. Jest przerobiona w ten sposób, że do pieca
dostaje się dodatkowa ilość powietrza, dzięki czemu zwiększa się wydajność procesu spalania i resztki
drewna mogą być zużyte w bardziej efektywny sposób. Planujemy także zainstalować garnek solarny u
podstawy rury próżniowej kolektora słonecznego, który będzie wykorzystywany do robienia gorących
napojów w czasie słonecznej pogody, do podgrzewania jedzenia lub utrzymywania jego temperatury.
Zaopatrzenie w gorącą wodę
Części składowe systemu zaopatrującego w ciepłą wodę – próżniowy kolektor słoneczny
(1,5 kW), technologia typu heat-pipe, izolowany bojler o nagrzewaniu pośrednim (o całkowitej
pojemności 110 litrów), automatyczne sterowanie oraz pompa obiegowa – i to wszystko działa
dzięki panelowi słonecznemu o małej mocy.
Podczas miesięcy zimowych, kiedy kolektor słoneczny nie otrzymuje wystarczająco dużo
światła słonecznego, woda w bojlerze jest grzana przez centralne ogrzewanie. W rezerwie
pozostaje jeszcze możliwość zagrzania wody na grzejniku elektrycznym uruchomionym dzięki
generatorowi prądu z silnikiem benzynowym.
Gorąca woda zagrzana w ten sposób ma zazwyczaj wystarczającą temperaturę, by wykorzystać
ją do porannej toalety, ogolenia się, umycia naczyń, skorzystania z prysznica wieczorem i
113
zrobienia trochę prania. Oczywiście konieczne jest
także oszczędne używanie gorącej wody.
Zaopatrzenie w wodę
Woda do domu jest dostarczana ze studni przez pompę
słoneczną, która działa dzięki odrębnemu panelowi słonecznemu; zapasowa pompa jest uruchamiana za pomocą generatora prądu z silnikiem benzynowym. Na termicznie izolowanym poddaszu domu są umieszczone pojemniki z zimną
wodą (o całkowitej pojemności 200–400 litrów), dzięki czemu Ciepłownia z oknami uzyskanymi z recyklingu. Za budynkiem
widać stertę drewna przeznaczoną do obróbki wiórowej.
zgromadzona w nich woda nie zamarza zimą. Woda jest auZdjęcie: Outi Palttala.
tomatycznie pompowana do pojemników; o ile energii słonecznej jest wystarczająco dużo, aby pompy słoneczne mogły działać. Zaopatrzenie w wodę opiera się na sile
ciężkości przy minimalnym oporze hydraulicznym. Mimo że ciśnienie wody jest słabsze niż w średniej wielkości
miejskim mieszkaniu, jest jednak wystarczająco duże, aby korzystanie z niej było wygodne. Po napełnieniu się
zbiorników, zapas wody wystarcza na kilka dni do tygodnia. Ponieważ pompa jest w stanie uzupełnić zasób
wody w przeciągu jednego lub dwóch dni, nie ma potrzeby martwić się o pogodę.
Wentylacja
System wentylacyjny nie wymaga elektryczności. Zawory dostępu powietrza zapewniają regulowany dopływ świeżego powietrza przez turbiny wiatrowe kontrolowane przez automatyczny zawór, który
reguluje ilość powietrza zależnie od wilgotności panującej w pomieszczeniu. Poza wentylacją przestrzeni
mieszkalnej system ten jest także wykorzystywany w biotoaletach, a rura służąca do odprowadzania spalin z pieca kuchennego jest wyposażona w dodatkowy wentylator wyciągowy.
Kanalizacja
Szara woda pochodząca ze zlewów, prysznica i kuchni wypływa z domu metr pod ziemią; jest filtrowana przez ziemię, a grządki pełne kwitnących roślin mogą wykorzystywać zawarte w niej środki
odżywcze. Mieszkańcy korzystają z dwóch rodzajów toalet: toalety na dworze, która jest używana,
gdy jest ciepło oraz toalety wewnątrz budynku używanej w nocy i w czasie złej pogody. Obie toalety
są toaletami suchymi typu kompostowego, w których wykorzystuje się worki polietylenowe. Worki
te zawierają trochę torfu, sypkiego żwiru i skoszonej trawy, tłumiących zapach moczu i kału. Po
napełnieniu worków dodaje się do nich preparaty bakteryjne i proces kompostowania trwa dalej
na dworze przez kilka lat. W ten sposób składniki odżywcze zawarte w nieczystościach bytowych są
całkowicie przerobione przez bakterie i wracają do ziemi jako nawóz.
Autor: Dmitrij Galuszczenko
Dalsze informacje:
Kontakt: Dmitrij Galuszczenko; e-mail: [email protected]
Ekologiczna koncepcja wioski wspólnotowej Kangasala
Finlandia
Kiedy niewielka grupa młodych rodzin planowała wioskę wspólnotową Kangasala w 1996 roku, ich
celem było zbudowanie takiej ekowioski, która spełniałaby najwyższe standardy ekologiczne. Wszyscy
mieszkańcy, na końcu łącznie dziewięć rodzin, uczestniczyło w planowaniu i budowaniu wioski. Wspólnie
określili cele ekowioski dotyczące takich kwestii jak: budowa domów, ogrzewanie, suche toalety, uzdatnianie szarej wody i sortowanie odpadów, rozwiązania dotyczące ochrony przyrody oraz wspólne prace
i działania. Prywatne domy były budowane przez konkretne rodziny, natomiast wspólne budynki i miej114
sca, a także infrastruktura były tworzone razem – zgodnie z ich przeznaczeniem. W codziennym życiu
mieszkańcy byli zaangażowani w wiele ekologicznych inicjatyw, ale mimo to prowadzili spokojne życie z
udogodnieniami typowymi w dzisiejszych czasach.
W latach 2007–2008 dwóch architektów, Outi Palttala i Bruno Erat, przeprowadziło analizę dwóch
fińskich ekowiosek i porównało je z dwoma normalnymi dzielnicami mieszkaniowymi. Wioska wspólnotowa Kangasala była jednym z badanych obiektów. Badanie zostało opublikowane przez Ministerstwo
Środowiska (tylko w języku fińskim) pod tytułem „Zrównoważone funkcjonowanie wspólnoty w klimacie
północnym“. Fakty zawarte w tym artykule są oparte głównie na tym badaniu.
Infrastruktura i technologie
Lokalizacja i struktura ekowioski
Założyciele wspólnoty pragnęli znaleźć kawałek gruntów rolnych o powierzchni paru hektarów, ze stokiem od
strony południowej, który byłby odpowiedni pod budowę
domów. Idealne byłoby miejsce położone blisko centrum
jakiejś istniejącej wsi i dostępem do publicznych środków
Niezaimpregnowane lub pokryte olejem i woskiem
transportu. Chcieli także, by to miejsce było dobre dla dziedrewno stosowane wewnętrz domów.
Zdjęcie: Outi Palttala.
ci i blisko natury. Znaleziono odpowiednią działkę w gminie
Kangasala, około 4 kilometry od centrum miejskiego, w którym są dostępne główne usługi.
Na terenie, który został wynajęty dla ekowioski, istniał tylko jeden stary budynek, obora, która stała
się istotnym miejscem składowania materiałów wspólnoty. Nowe budynki w wiosce były rozmieszczone blisko siebie na zalesionym stoku. Zwarta zabudowa wioski pozwala na wspólną infrastrukturę, na
przykład wspólną sieć ciepłowniczą. Ogródki działkowe i instalacja oczyszczania ścieków są na polu na
południe od stoku. W północnej części wioski znajduje się las, który stanowi naturalną ochronę przed
zimnymi wiatrami. Z podwórek przy domach jest widok na pola. W odległości mniejszej niż kilometr jest
położone jezioro, a obok wioski znajduje się przystanek autobusowy na drodze publicznej.
Minimalizowanie zakłóceń w środowisku
W ramach wspólnie uzgodnionych celów wioski jest zasada ograniczenia eksploatacji ziemi jak tylko
to możliwe. Budynki, drogi i podziemne kanały zostały zbudowane w taki sposób, aby zminimalizować
kopanie i wyrąb drzew. Wymagało to dokładnego zaplanowania: domy rozmieszczono starannie na terenie, rury kanalizacyjne i wodociągi zostały ułożone pod ziemią razem z kablami elektrycznymi, natomiast
kable transmisji danych razem z siecią ciepłowniczą.
Budowa domów
Oprócz dziewięciu prywatnych domów mieszkalnych (średnia wielkość ok. 157 m2), mieszkańcy
wznieśli kilka małych przybudówek i jeden wspólny budynek w wiosce. We wspólnym budynku znajduje się ciepłownia i pokój rozrywek. (Planowana jest wspólna sauna, ale nie została jeszcze wybudowana). We wszystkich budynkach główne okna wychodzą na południe, by wpadało przez nie jak najwięcej
światła słonecznego i ciepła. Pasywne wykorzystanie energii słonecznej jest (lub będzie) jeszcze większe
dzięki oranżeriom w niektórych domach. Do większości mieszkań są dołączone warsztaty, ponieważ wielu mieszkańców to przedsiębiorcy pracujący w domu. W niektórych domach jest sauna podgrzewana
ogniem drzewnym.
Wytyczne dla metod budowy opracowywano wspólnie przez przyszłych mieszkańców. Wśród wytycznych znalazło się kilka zasad ekologicznych takich jak użycie zdrowych i naturalnych lub wtórnych materiałów. Było też kilka wytycznych, co do kształtów budynków, ale były sformułowane w taki sposób, by
zostawić możliwość zastosowania własnych rozwiązań. Wspólnie zatwierdzano plany wszystkich domów.
W rezultacie wioska wygląda niejednorodnie, ale harmonijnie. W konstrukcjach znalazły zastosowanie nie
tylko tradycyjne i dobrze sprawdzone rozwiązania, ale także nowoczesne i ekologiczne. Zwrócono szczegól115
ną uwagę na cykl istnienia materiałów i konstrukcji: zarówno ich utrzymanie, jak i recykling, gdy przestaną
już funkcjonować, powinien był łatwy. W niektórych budynkach użyto drewno wycięte z pobliskiego lasu.
Najbardziej tradycyjną konstrukcją jest dom z ręcznie rzeźbionych drewnianych bali. Inne budynki
mają konstrukcje o szkielecie drewnianym. Ściany, dachy i piwnice domów mają dobrą termiczną izolację
z włókna celulozowego (zrobionego z makulaturowego papieru). Papier został zastosowany jako uszczelniacz, więc w ścianach czy suficie nie ma żadnego tworzywa sztucznego. Okna mają głównie potrójne
szyby i część z nich jest wypełnionych gazem lub mają selektywne membrany. Część okien zostało wykonanych przez samych mieszkańców ze szkła z recyklingu. W tych przypadkach ręczna praca i powtórne
użycie starych materiałów miało większy priorytet niż oszczędzanie energii. (W innym miejscu niniejszego podręcznika znajduje się opis przetwarzania wtórnych materiałów w wiosce wspólnotowej Kangasala.) Wentylacja w domach jest głównie naturalna, ale w suchych toaletach są mechaniczne wentylatory
wyciągowe, które cechuje niskie zużycie energii.
Wszystkie elewacje pomalowano naturalnymi farbami. Wewnątrz domów użyto dużo drewna zakonserwowanego na przykład naturalnym woskiem olejnym, oraz dużo cegieł z recyklingu.
System ogrzewania
Energia do ogrzewania domów i wody w gospodarstwie jest produkowana ze zrębków drzewnych we
wspólnej ciepłowni. Drewno jest kupowane w sąsiednich regionach i rozdrabniane na miejscu w wiosce. Ciepłownia jest wysoko zautomatyzowana. Bojler na zrębki drzewne ogrzewa wodę, która rozprowadzana jest
do domów w termicznie izolowanych rurach w podziemnych kanałach. Sieć dystrybucji ciepła oparto na obwodzie zamkniętym, z którego ciepło jest przekazywane do użytku w gospodarstwach domowych poprzez
wymienniki ciepła. Utrzymanie ciepłowni wymaga niewiele pracy. Jest zorganizowane w tygodniowym cyklu
zwanym „zmianami dozorcy“, w którym co tydzień inna osoba zajmuje się pracami przy ciepłowni.
Oprócz scentralizowanego systemu ogrzewania, w każdym domu jest kominek, a jeden z domów ma
kolektory słoneczne.
Suche toalety i oczyszczanie ścieków
Kiedy tworzono wioskę Kangasala, ważnym ekologicznym priorytetem było nie zakładanie toalet z
wodą. Dlatego każde gospodarstwo domowe ma suchą toaletę, w której oddzielony jest mocz. Kompostowane odpady z toalet i mocz są używane jako nawozy w ogrodach. To ułatwia oczyszczanie ścieków, a
także suche toalety zmniejszają znacznie zużycie czystej wody. (W innym miejscu niniejszego podręcznika
zostały wyjaśnione obowiązujące zasady dotyczące suchych toalet oraz uzdatniania i przetwarzania odpadów z toalet w wiosce wspólnotowej Kangasala.)
Ścieki są tak zwaną „szarą wodą“, która pochodzi tylko ze zmywania i prania (nie ze spłukiwania toalet).
Mieszkańcy uzgodnili, że będą używać tylko takich detergentów, które są przyjazne dla środowiska, dlatego
ścieki są stosunkowo czyste, nawet przed oczyszczaniem. Szara woda przepływa z domów do wspólnej
oczyszczalni położonej na polu. Przepływa ona przez trzy septyczne zbiorniki, zanim trafi do filtrów z włókna skalnego. W tym przypadku te filtry są tak naprawdę niekonieczne. Ponieważ woda jest „zbyt czysta“,
oczyszczają ją w bardzo niewielkim stopniu: woda zawiera bardzo mało pożywki dla bakterii, odejmując
niejako im przez to pracę w filtrze. Po przejściu przez filtry woda jest odprowadzana do zbiornika ekologicznego zasadzonego roślinami wodnymi. Rośliny pochłaniają pozostałe składniki odżywcze i oczyszczają wodę
skutecznie. Woda ze stawu jest używana do podlewania ogrodów warzywnych.
Regularnie ze ścieków są pobierane próbki, aby upewnić się, że system uzdatniania działa dobrze.
Energia elektryczna
Gospodarstwa domowe korzystają z różnych sposobów, żeby oszczędzać energię: piecyków i piekarników opalanych drewnem; chłodnych piwnic lub spiżarni, gdzie przechowywana jest żywność; energooszczędnych lamp; i czujników ruchu, dzięki którym światło włącza i wyłącza się automatycznie. W
116
wiosce wspólnotowej Kangasala mieszkańcy nie produkują sami energii elektrycznej. Kupują wspólnie
elektryczność u spółki komunalnej, w której prąd jest produkowany z siły wiatrów.
Ekologiczne praktyki
Rodziny w wiosce mają różne zwyczaje i praktyki związane z ich ekologicznymi celami. Oprócz tych,
które zostały już opisane powyżej, warto tu wspomnieć jeszcze o kilku.
Większość gospodarstw uprawia część swojej żywności w małych ogrodach z warzywami organicznymi, które są położone na wspólnych polach. Odpady kuchenne i odpady z ogrodów są kompostowane na
podwórkach i następnie kompost jest używany w ogrodach.
Sortowanie i recykling odpadów z gospodarstwa są dobrze zorganizowane. Istnieje na przykład
wspólna wiata, w której są pojemniki na papier, tekturę, szkło, małe metalowe przedmioty i odpady
mieszane. W tej wiacie jest także miejsce, gdzie każdy może zostawić to, czego już nie potrzebuje, ale co
wciąż jest przydatne; takie rzeczy mogą być zabrane przez inne osoby, które to wykorzystają. W szczególności dziecięce ubrania i sprzęt sportowy są często wymieniane między rodzinami dzięki temu „pchlemu
targowi“. Materiały do czytania takie jak czasopisma, są także przekazywane z jednej skrzynki do drugiej.
Jednym ze sposobów na robienie niezbyt drogich zakupów jest nabywanie rzeczy razem w większych
ilościach. W wiosce wspólnotowej Kangasala, chleb organiczny, warzywa i ekologiczne detergenty są kupowane hurtowo. Mieszkańcy zakupili także kilka maszyn i sprzętów oraz jeden traktor do wspólnego użytku.
Przy oszacowywaniu ekologicznego śladu życia na wiejskich terenach, gdzie jest położonych większość ekowiosek, często podnoszona jest w dyskusji kwestia korzystania z prywatnych samochodów. W
wiosce wspólnoty Kangasala każda rodzina ma samochód; niektóre z nich mają nawet dwa. Starają się
oni ograniczyć korzystanie z samochodów przez wzajemne podwożenie się, na przykład zabierają kilkoro
dzieci razem do pobliskiego miasta na dodatkowe zajęcia poświęcone ich zainteresowaniom. Mieszkańcy dużo też korzystają z autobusów, szczególnie kobiety i dzieci. Wiele osób pracuje w domu, dzięki czemu ogranicza się korzystanie z samochodów. Ponadto, mieszkańcy tej ekowioski często spędzają swoje
wakacje w domu, więc latają mniej zagranicę niż robią to przeciętnie inni.
Ślad ekologiczny
Według naukowego studium wspomnianego wyżej ekowioski mają wymiernie mniejszy ślad ekologiczny niż normalne dzielnice mieszkaniowe, ale mają także więcej miejsca na doskonalenie. W wiosce
wspólnotowej Kangasala mieszkańcy zużywają mniej energii na ogrzewanie oraz mniej elektryczności i
wody niż mieszkańcy innych zbadanych dzielnic mieszkaniowych. Ze zużywanej przez domy energii nie
ma emisji dwutlenku węgla, ponieważ ogrzewanie i elektryczność działają dzięki odnawialnym źródłom
energii. W związku z tym ważniejszy jest rodzaj zużywanej energii niż jej ilość. Wyniki badań ścieków
oczyszczanych w ramach ich własnego systemu były lepsze niż podobne wyniki z pobliskiej scentralizowanej miejskiej oczyszczalni ścieków. Recykling wszelkiego typu odpadów był także efektywniejszy.
Ilość odpadów mieszanych przywożonych z wioski wspólnotowej Kangasala na wysypisko była o połowę
mniejsza niż średnia ilość wyrzucana z miejskich domów.
Szacuje się, że aby powstrzymać globalne ocieplenie dosięgające krytycznego poziomu dwóch stopni, trzeba zmniejszyć emisję gazów cieplarnianych poniżej limitu 1000 kilogramów na jedną osobę w
ciągu roku. Nawet wioska wspólnotowa Kangasala wciąż przekracza ten limit. Niemniej jednak naukowcy
zauważają w swoim studium, że w ekowioskach będzie możliwe osiągnięcie tego celu. Jest to kwestia
wyborów życiowych i nawyków konsumpcyjnych, które mają istotne znaczenie, kiedy mierzymy trwałość
warunków mieszkaniowych i bytowych.
Autor: Mia Saloranta
Dalsze informacje:
· Kontakt: Outi Palttala, e-mail: [email protected], link: www.yhteiskyla.net/index_en.htm
· Palttala, O. and Erat, B. 2009. Kestävä kylä pohjoisissa olosuhteissa. Ympäristöministeriö, Suomen
ympäristö 32/2009. Helsinki: Edita Prima Oy. Dostępne na: <http://www.ymparisto.fi/download.
asp?contentid=110713&lan=fi> [dostępne 20 czerwca 2013]
117
KRAJOWE I REGIONALNE SIECI EKOWIOSEK W
REGIONIE MORZA BAŁTYCKIEGO
Sieci krajowe
DANIA: Landsforening for Økosamfund (LØS) – strona internetowa: http://okosamfund.dk
ESTONIA: Eesti Ökokogukondade Ühendus (MTÜ, Sieć Estońskich Eko-społeczności) –
strona internetowa: www.kogukonnad.ee, e-mail: [email protected]
FINLANDIA: Suomen kestävän elämäntavan yhteisöt ry (SKEY, GEN-Finland) –
strona internetowa: http://rihmasto.fi/skey, e-mail: [email protected]
ŁOTWA: Łotewska Ekowspólnota i Stowarzyszenie Inicjatyw – strona internetowa:
http://ekociemati.lv/lv/
LITWA (nieformalna sieć krajowa): Sieć Ekoosad Litewskich – strona internetowa:
www.ekogyvenvietes.lt
ROSJA: rosyjska “Sieć Ekowiosek i Eko-inicjatyw” – strona internetowa:
www.gen-russia.ru, e-mail: [email protected] (kontakt: Laysan Mirzagitova)
SZWECJA: Ekobyarnas Riksorganisation (ERO) – strona internetowa: http://ekobyar.se/
W momencie publikacji tego podręcznika rozpoczął się proces tworzenia formalnych sieci
krajowych na LITWIE, w NIEMCZECH i POLSCE. Prosimy o zaznajomienie się z aktualnymi
informacjami na ten temat w Internecie.
Sieci regionalne
REGION MORZA BAŁTYCKIEGO: Baltic Ecovillage Network (BEN) – e-mail:
[email protected]
EUROPA: Global Ecovillage Network Europe (GEN Europe) – strona internetowa:
www.gen-europe.org/
ŚWIAT: Global Ecovillage Network (GEN) – strona internetowa: http://gen.ecovillage.org/
118
Partner wiodący
Litewski Instytut Gospodarki Rolnej, www.laei.lt
Partnerzy projektu
MTT Badania Rolno-Spożywcze Finlandia, www.mtt.fi
Łotewski Państwowy Instytut Gospodarki Rolnej, www.lvaei.lv
Społeczność Spółdzielcza Suderbyn, www.suderbyn.se
Zachodniopomorska Szkoła Biznesu, www.zpsb.szczecin.pl
Partnerzy stowarzyszeni
www.zegg.de
www.ftacademy.ru
www.gen-europe.org
www.slu.se
www.ecohome-ngo.by
www.permaculture.se
www.ekobyar.se
www.cbss.org
www.cisr.ru
BEN (Baltic Ecovillage network)
GEN-FINLAND
(www.rihmasto.fi/skey)
www.balticecovillages.eu
www.ecovillageroad.eu
Part-financed by
the European
Union (ERDF)
119
Inspirujace opowieści z ekowiosek: doświadczenia w obszarze technologii i praktyki ekologicznej.
Redakcja: Ansa Palojärvi, Jarkko Pyysiäinen i Mia Saloranta. Wilno: BMK Leidykla, 2013. – 120 s.
ISBN 978-609-8080-77-3
Na całym globie obserwuje się zmasowane formy niszczenia natury. Ludzkość cierpi z powodu
konsekwencji niezrównoważonego korzystania z naturalnych zasobów, energii i żywności. Mamy
więc do czynienia z problemem odzyskania równowagi w obszarze ekologicznej, społecznokulturalnej i ekonomicznej jakości życia.
W związku z tym musimy wiele uczyć się i korzystać z różnych doświadczeń i praktyk
rozwijanych przez ekowioski. Ekowioski są szczególnymi społecznościami, „żywymi laboratoriami”
poszukującymi sposobów zmniejszania szkód ekologicznych kreowanych przez dotychczasową
ludzką działalność i „technologie”.
W podręczniku tym przedstawiono wybrane twórcze rozwiązania ekologiczne, opisane przez
mieszkańców ekowiosek, żyjących na obszarach wokół regionu Morza Bałtyckiego. Prezentowane
przykłady rozwiązań odnoszą się do problemów planowania, budownictwa, zastosowań
energetycznych, gospodarki odpadami i ściekami sanitarnymi, recyklingu, kompostowania,
produkcji żywności, transportu i komunikacji. Mamy nadzieję, że tą drogą zainspirujemy ludzi
życzliwych idei ekowiosek, a także tych czytelników, którzy chcieliby dowiedzieć się czegoś więcej
o różnych możliwościach życia z respektem dla ekologii.
Druk: BMK Leidykla, J. Jasinskio 16, 03163 Wilno
[email protected], www.bmkleidykla.lt
120
INSPIRUJĄCE OPOWIEŚCI Z EKOWIOSEK: DOŚWIADCZENIA W OBSZARZE TECHNOLOGII I PRAKTYKI EKOLOGICZNEJ
W podręczniku tym przedstawiono wybrane twórcze rozwiązania ekologiczne, opisane przez mieszkańców ekowiosek, żyjących na obszarach
wokół regionu Morza Bałtyckiego. Prezentowane przykłady rozwiązań
odnoszą się do problemów planowania, budownictwa, zastosowań energetycznych, gospodarki odpadami i ściekami sanitarnymi, recyklingu,
kompostowania, produkcji żywności, transportu i komunikacji. Mamy
nadzieję, że tą drogą zainspirujemy ludzi życzliwych idei ekowiosek, a
także tych czytelników, którzy chcieliby dowiedzieć się czegoś więcej o
różnych możliwościach życia z respektem dla ekologii.
INSPIRUJĄCE OPOWIEŚCI Z EKOWIOSEK
DOŚWIADCZENIA W OBSZARZE
TECHNOLOGII I PRAKTYKI
EKOLOGICZNEJ

Podobne dokumenty