Analiza porównawcza struktur administracji publicznej w

Komentarze

Transkrypt

Analiza porównawcza struktur administracji publicznej w
Analiza porównawcza struktur administracji publicznej
w Rzeczypospolitej Polskiej
i
Republice Federalnej Niemiec
Opracowanie: dr hab. Krzysztof Kociubiński
Wrocław, 15 lipca 2012 r.
Treść opracowania
Część I
Systemy administracji rządowej i federalnej
Rzeczpospolita Polska
Sejm
Senat
Zgromadzenie Narodowe
Prezydent
Prezes Rady Ministrów i Rada Ministrów
Trybunał Konstytucyjny
Trybunał Stanu
Proces ścieżki legislacyjnej
Ustrój administracji rządowej
Republika Federalna Niemiec
Parlament Federalny
Rada Federalna
Zgromadzenie Federalne
Prezydent Federalny
Kanclerz Federalny i Rząd Federalny
Federalny Trybunał Konstytucyjny
Ustrój administracji federalnej
Część II
Systemy administracji samorządowej i krajowej
Rzeczpospolita Polska
Ustrój administracji samorządowego województwa
Sejmik
Zarząd i Marszałek
Nadzór nad samorządem województwa
Współdziałanie samorządowych wojewódzkich jednostek administracji
Samorząd powiatowy
Rada Powiatu
Starosta i Zarząd Powiatu
Nadzór nad samorządem powiatowym
Samorząd gminny
Rada Gminy
Wójt / Burmistrz / Prezydent
Nadzór nad samorządem gminnym
Finansowanie zadań gminy
Współdziałanie jednostek samorządu lokalnego
Republika Federalna Niemiec
Ustrój administracji krajów związkowych
Parlament Krajowy (Landtag)
Premier, Rząd Krajowy oraz krajowe organy administracyjne wyższego szczebla
Terenowe organy szczebla pośredniego i niższego
Ustrój samorządu lokalnego krajów związkowych
Samorząd powiatowy
Samorząd gminny
Finansowanie zadań jednostek samorządu gminnego
Samorząd okręgu (Bawaria i Nadrenia Palatynat)
Współdziałanie jednostek samorządu lokalnego
Część III
Struktury administracji Województwa Dolnośląskiego i Wolnego Państwa Saksonii
Województwo Dolnośląskie
Sejmik Województwa Dolnośląskiego
Marszałek Województwa Dolnośląskiego
Zarząd Województwa Dolnośląskiego
Skarbnik
Aparat pomocniczy do realizowania zadań administracyjnych Województwa Dolnośląskiego
Finansowanie zadań Województwa Dolnośląskiego
Wolne Państwo Saksonia
Parlament Krajowy Wolnego Państwa Saksonii
Premier i Rząd Wolnego Państwa Saksonii
Administracja i aparat pomocniczy Wolnego Państwa Saksonii
Finansowanie zadań Wolnego Państwa Saksonii
Źródła wykorzystane w opracowaniu
Wstęp
Celem niniejszego opracowania jest zapoznanie czytelnika z organizacją i funkcjonowaniem
struktur konstytucyjnych i administracyjnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz Republiki
Federalnej Niemiec w podstawowym zarysie.
Pierwsza cześć niniejszego opracowania poświęcona została zaprezentowaniu
konstytucyjnych organów władz państwowych w Polsce oraz federalnych w Niemczech, a
także rządowych struktur administracyjnych w obu krajach. W drugiej części przedstawione
zostały organy i właściwości administracyjne samorządowego województwa, powiatu i gminy
w Polsce oraz organizacja administracji krajów związkowych i ich samorządowych struktur
lokalnych: powiatów, okręgów i gmin. Ostatnia część opracowania jest prezentacją
organizacji i właściwości organów stanowiących oraz wykonawczo - administracyjnych
samorządowego Województwa Dolnośląskiego oraz Wolnego Państwa Saksonii.
Na potrzeby niniejszego opracowania wykorzystano metodę analizy systemowej, a na jej
podstawie, pod koniec każdej części zastosowano metodę porównawczą, ze wskazaniem
podstawowych kompetencji, cech wspólnych i różnic jakie można dostrzec w systemach
administracyjnych Rzeczpospolitej Polskiej i Republiki Federalnej Niemiec na wszystkich
poziomach i przestrzeniach.
Przygotowując niniejsze opracowanie Autor pragnął w przystępny i jasny sposób przedstawić
struktury administracyjne Polski i Niemiec. Nie było to łatwym zabiegiem, zważywszy na
niezwykle złożony i „prawny” charakter omawianych zagadnień. Zatem aby unikać nadmiaru
teorii lub stosowania prawniczego, fachowego „żargonu”, Autor starał się - o ile było to
możliwe, wykorzystywać prosty, czytelny i zrozumiały przekaz - tak by prezentowana wiedza
stawała się łatwiejsza w odbiorze. Autor byłby niezwykle usatysfakcjonowany, gdyby
poprzez te zabiegi, niniejsze opracowanie mogło być użyteczne i pomocne dla pracowników i
działaczy administracji rządowej i samorządowej.
CZEŚĆ I
SYSTEMY ADMINISTRACJI RZĄDOWEJ
RZECZPOSPOLITA POLSKA
Rzeczpospolita Polska jest państwem, którego struktura posiada unitarny charakter. Świadczy
o tym występowanie jej na całym terytorium jednolitego systemu prawa, jednorodnego
systemu organów prawodawczych, wykonawczych i sądowych oraz ujednoliconego systemu
organów władzy i administracji centralnej, regionalnej i lokalnej. Mimo unitarnej struktury
państwa, Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 1997 r., a także szereg ustawodawstwa
krajowego oraz międzynarodowe konwencje, które przyjęła Rzeczpospolita Polska stworzyły
podstawy do stosowania daleko idącej decentralizacji i dekoncentracji władzy - w
szczególności w sferze administracji publicznej. W rezultacie, w Polsce stosuje się
dualistyczny system administrowania państwem – z jednej strony występują rozbudowane
struktury centralnej, zhierarchizowanej administracji rządowej oraz upodmiotowiona
administracja lokalna rożnych szczebli wykonująca swoje właściwości na własny rachunek i
odpowiedzialność. Obie administracje działają w ramach unitarnego systemu prawa, jednak
pomiędzy nimi nie istnieją hierarchiczne zależności.
Naczelne organy konstytucyjne
Naczelne organy władz państwowych i ich podstawowe kompetencje określone zostały mocą
Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r. Fundamentalną zasadą konstytucyjnych jest trójpodział
władzy na wykonawczą, ustawodawczą i sądowniczą.
Władza ustawodawcza
Kompetencje ustawodawcze należą do Parlamentu złożonego z dwóch izb: Sejmu i Senatu.
Wspólne posiedzenie obu izb następuje na Zgromadzeniu Narodowym.
SEJM
Powoływanie sejmu
Sejm jest izbą niższą parlamentu i liczy 460 posłów wybieranych w wyborach
powszechnych, bezpośrednich, tajnych na 4 – letnią kadencję. Czynne prawo wyborcze
posiadają osoby, które ukończyły 18 lat, a prawo bierne 21 lat. Termin wyborów ogłasza
Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej.
Wybory przeprowadzane są wg systemu proporcjonalnego. Podczas wyborów w 2011 r. do
przydzielenia 460 mandatów użyto formuły d’Hondta (wcześniej dwukrotnie używano
zmodyfikowanej metody Sainte-Laguë; w wyborach w 1991 r. i 2001 r.). Ustawowa klauzula
wprowadzenia posłów do Sejmu jest ustanowiona na poziomie krajowym i wynosi 5% dla
pojedynczych partii oraz 8% dla koalicji wyborczych. Sejm może skrócić swoją kadencję
uchwałą podjętą większością co najmniej 2/3 głosów ogólnej liczby posłów. Skrócenie
kadencji może również dokonać się w konstytucyjnie określonych przypadkach z inicjatywy
Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Skrócenie kadencji Sejmu oznacza równoczesne
skrócenie kadencji Senatu.
Struktura sejmu
Marszałek Sejmu
Marszałek Sejmu w tradycji polskiego parlamentaryzmu jest drugą - po Prezydencie RP
osobą w państwie. Sejm dokonuje wyboru Marszałka bezwzględną większością głosów w
obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Po wyborze Marszałka Sejmu, w
drodze uchwały ustalana jest liczba wicemarszałków, których Sejm wybiera również
bezwzględną większością. Marszałek m.in. zwołuje posiedzenia Sejmu i przewodniczy jego
obradom, stoi na straży jego praw, porządku i godności, reprezentuje Sejm na zewnątrz, dba o
tok i terminowość prac jego organów, udziela posłom niezbędnej pomocy w ich pracy
parlamentarnej. W przypadku opróżnienia urzędu Prezydenta RP, Marszałek sprawuje
tymczasowe zastępstwo Prezydenta RP – do czasu objęcia stanowiska przez nowego
Prezydenta.
Prezydium Sejmu
Prezydium Sejmu tworzą Marszałek i wicemarszałkowie Sejmu. Prezydium Sejmu jest
drugim, obok Marszałka Sejmu, organem kierowniczym Sejmu. Do kompetencji Prezydium
należy m.in.: ustalanie planów prac Sejmu, dokonywanie wykładni Regulaminu Sejmu,
organizowanie współpracy pomiędzy komisjami sejmowymi oraz koordynacja ich działania,
organizowanie doradztwa naukowo – eksperckiego na potrzeby Sejmu. Decyzje podejmuje
się poprzez głosowanie.
Konwent Seniorów
W
skład
Konwentu
Seniorów
wchodzą:
Marszałek
Sejmu,
wicemarszałkowie,
przewodniczący lub wiceprzewodniczący klubów i kół poselskich. Konwent Seniorów jest
organem kierowniczym Sejmu o charakterze opiniodawczym, jego rozstrzygnięcia nie są
prawnie wiążące. Do najważniejszych zadań Konwentu należy opiniowanie: projektów
planów prac Sejmu, projektów porządku dziennego poszczególnych posiedzeń Sejmu oraz ich
terminów, wniosków co do trybu dyskusji nad poszczególnymi punktami porządku dziennego
posiedzenia Sejmu oraz wniosków co do wyboru przez Sejm jego organów.
Komisje Sejmowe
Komisje sejmowe są organami pomocniczymi Sejmu. Zadaniem komisji sejmowych jest:
rozpatrywanie i przygotowywanie spraw, nad którymi pracuje Sejm, oraz wyrażanie opinii w
sprawach, które są do nich skierowane. Ze względu na to, że część problemów nie może być
w pełni i w sposób efektywny przedyskutowana i przeanalizowana na posiedzeniach
plenarnych, konkretne rozwiązania są wypracowywane i przygotowywane w komisjach.
Chodzi w szczególności o prace legislacyjne nad projektami ustaw. Komisje sejmowe
sprawują również kontrolę nad działalnością poszczególnych organów państwowych,
samorządu terytorialnego oraz innych organizacji w zakresie wprowadzania w życie i
wykonywania ustaw oraz uchwał Sejmu. Wiąże się to ściśle z funkcją kontrolną Sejmu. W
Sejmie występują komisje stałe, nadzwyczajne oraz śledcze.
SENAT
Powoływanie senatu
Senat jest izbą wyższą parlamentu i liczy 100 senatorów wybieranych w wyborach
powszechnych, bezpośrednich, tajnych na 4 – letnią kadencję według ordynacji
większościowej (wybór większością względną w jednomandatowych okręgach). Czynne
prawo wyborcze posiadają osoby, które ukończyły 18 lat, a prawo bierne 30 lat. Wybory do
Senatu odbywają się wraz z wyborami do Sejmu.
Struktura senatu
Marszałek Senatu
Jest wybierany bezwzględną większością głosów. Do głównych zadań Marszałka należy:
reprezentowanie Senatu, przewodniczenie jego obradom, nadzór nad pracami komisji
senackich. Wicemarszałkowie Senatu zastępują marszałka w przewodniczeniu obradom
Senatu.
Prezydium Senatu
Prezydium Senatu tworzą: marszałek Senatu i wicemarszałkowie. Działalność senackiego
prezydium dotyczy m.in. nadzoru nad prawidłowym przebiegiem prac w Senacie, ustalania
harmonogramu pracy izby, zlecania komisjom senackim rozpatrzenie określonych kwestii,
prowadzenie spraw z zakresu stosunków z Sejmem.
Konwent Seniorów
Konwent Seniorów jest organem mającym zapewniać współdziałanie klubów Senackich. W
skład Konwentu wchodzą Marszałek, wicemarszałkowie oraz przedstawiciele klubów
parlamentarnych funkcjonujących w Senacie.
Komisje senackie
Podstawowe prace Senatu toczą się w komisjach. Do nich kierowane są ustawy uchwalone
przez Sejm. Komisje rozpatrują także projekty ustaw, które powstały z inicjatywy senatorów.
Oprócz komisji stałych Senatorowie mogą tworzyć komisje nadzwyczajne, z tym że nie mogą
organizować komisji śledczych, gdyż senat nie posiada funkcji kontrolnych.
ZGROMADZENIE NARODOWE
Zgromadzenie Narodowe to organ konstytucyjny, złożony ze wspólnie obradujących obu izb
parlamentu, posiadający ściśle określone kompetencje związane z osobą Prezydenta, tj.:
przyjmowanie przysięgi od nowo wybranego Prezydenta, stwierdzenie jego stałej
niezdolności do sprawowania urzędu ze względu na stan zdrowia, postawienie Prezydenta w
stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu, wysłuchanie orędzia Prezydenta.
Władza wykonawcza
Zadania egzekutywy leżą w gestii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz Premiera –
Prezesa Rady Ministrów stojącego na czele rządu - Rady Ministrów, którzy wg modelu
dualistycznego wykonują swoje konstytucyjne kompetencje.
PREZYDENT RP
Prezydent wybierany jest w wyborach powszechnych na 5 letnią kadencję, z prawem do
jednej reelekcji. Prezydent jest głową państwa i najwyższym przedstawicielem polskich
władz, gwarantem ciągłości władzy państwowej. Stoi na straży suwerenności i
bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności jego terytorium. Prezydent jest najwyższym
zwierzchnikiem sił zbrojnych, ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe. Organem
pomocniczym Prezydenta jest Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Zespół
Kancelarii składa się z Szefa Kancelarii oraz ministrów – Sekretarzy Stanu. W strukturze
urzędu prezydenckiego znajdują się także doradcy etatowi i społeczni. Organem doradczym
Prezydenta w zakresie bezpieczeństwa wewnętrznego i
zewnętrznego jest
Rada
Bezpieczeństwa Narodowego. W posiedzeniach Rady uczestniczą członkowie Rady powołani
przez Prezydenta, a także, na zaproszenie Prezydenta, inne osoby niebędące członkami Rady
– np. byli prezydenci i Prezesi Rady Ministrów oraz inne osoby, których udział jest wskazany
z uwagi na przedmiot rozpatrywanych spraw. W sprawach szczególnej wagi Prezydent może
zwołać posiedzenie Rady Gabinetowej tj. Rady Ministrów pod swoim przewodnictwem.
Radzie Gabinetowej nie przysługują jednak kompetencje takie jak Radzie Ministrów pod
przewodnictwem Premiera. Prezydent ponosi odpowiedzialność konstytucyjną za naruszenie
konstytucji, ustawy lub popełnienie przestępstwa. Wniosek o postawienie go w stan
oskarżenia zgłasza co najmniej 140 członków Zgromadzenia Narodowego, a przyjmowany
jest większością 2/3 głosów ogólnej liczby członków Zgromadzenia Narodowego. O winie i
odpowiedzialności orzeka Trybunał Stanu.
Akty prawne Prezydenta są w większości kontrasygnowane przez Premiera. Wyjątek
stanowią uprawnienia własne Prezydenta określone w Konstytucji. Prezydent m.in. desygnuje
i powołuje osobę Premiera, zarządza wybory do Sejmu i Senatu, posiada prawo inicjatywy
ustawodawczej, może stosować prawo łaski, powołuje Pierwszego Prezesa Sądu
Najwyższego, Prezesa i Wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego, Prezesa Naczelnego Sądu
Administracyjnego, prezesów Sądu Najwyższego oraz wiceprezesów Naczelnego Sądu
Administracyjnego.
Prezydent, po zasięgnięciu opinii Marszałków Sejmu i Senatu może skrócić kadencję Sejmu i
Senatu gdy: 1) Sejm nie udzieli votum zaufania powołanemu rządowi; 2) w ciągu 4 miesięcy
od przedłożenia Sejmowi projektu ustawy budżetowej nie zostanie ona przedstawiona
Prezydentowi do podpisu.
W sprawach o szczególnym znaczeniu Prezydent za zgodą większości senatorów
(deputowanych do Senatu) może zarządzić przeprowadzenie ogólnonarodowego referendum.
Wynik referendum jest wiążący, jeżeli weźmie w nim udział ponad połowa uprawnionych do
głosowania. Referendum może być przeprowadzone również na wniosek większości posłów
do Sejmu.
Prezydent dysponuje prawem zawieszającego veta legislacyjnego w stosunku do ustaw
przyjętych przez parlament. Prezydenckie veto, może zostać jednak oddalone przez Sejm
uchwałą przyjętą kwalifikowaną większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy
ogólnej liczby posłów.
PREZES RADY MINISTRÓW (PREMIER) I RADA MINISTRÓW (RZĄD)
Prezes Rady Ministrów
Premiera desygnuje Prezydent RP. Osoba desygnowana winna przedstawić Prezydentowi
skład personalny Rady Ministrów, po czym w przeciągu 14 dni od pierwszego (po wyborach)
posiedzenia Sejmu lub przyjęcia dymisji poprzedniego rządu, Prezydent formalnie powołuje
Radę Ministrów. Następnie w ciągu kolejnych 14 dni od powołania Rady Ministrów, premier
przedstawia Sejmowi program działania swojego rządu (expose) i stawia wniosek o udzielenie
rządowi votum zaufania. Wniosek o votum zaufania Sejm powinien uchwalić bezwzględną
większością głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów.
Jeżeli jednak Prezydent nie zdoła powołać rządu w przewidzianym terminie lub rząd nie
uzyska votum zaufania, Konstytucja przewiduje zastosowanie kolejno dwóch rezerwowych
procedur. Pierwsza z nich przewiduje, że to Sejm w ciągu 14 dni wybiera bezwzględną
większością głosów Prezesa Rady Ministrów oraz zaproponowany przez niego skład rządu, a
Prezydent powołuje tak wybrany rząd. Jeżeli jednak taki rząd nie powstanie, wówczas
inicjatywę ponownie przejmuje Prezydent, który w ciągu 14 dni powołuje Prezesa Rady
Ministrów i na jego wniosek członków Rady Ministrów. Sejm w ciągu 14 dni powinien
rządowi udzielić votum zaufania większością głosów w obecności co najmniej połowy
ustawowej liczby posłów (większość względna). Procedura ta stwarza możliwość powołania
rządu mniejszościowego, ale gabinet taki może być stworzony tylko z inicjatywy Prezydenta.
Jeżeli jednak powołana w tym trybie Rada Ministrów nie uzyskałaby votum zaufania,
Prezydent zobowiązany jest bezwzględnie rozwiązać parlament i rozpisać nowe wybory.
Premier wraz z rządem ponosi odpowiedzialność polityczną przed Sejmem. Na wniosek min.
46 posłów w pisemnej formie na ręce Marszałka Sejmu może zostać złożony wniosek tzw.
konstruktywnego votum nieufności wobec Rady Ministrów, której działalność jest negatywnie
oceniana przez posłów. Wniosek taki złożony jest z dwóch części: wyrażenie żądania
ustąpienia rządu oraz imienne wskazanie potencjalnego kandydata na nowego Prezesa Rady
Ministrów. Wniosek jest głosowany po upływie 7 dni od jego złożenia. W przypadku
przyjęcia wniosku większością ustawowej liczby posłów (większość bezwzględna)
urzędujący premier i rząd zobligowani są do złożenia na ręce Prezydenta dymisji, a Prezydent
zobligowany jest do powołania nowego Prezesa Rady Ministrów, a na jego wniosek członków
nowego rządu. Wobec konkretnego członka Rady Ministrów, Sejm może wykorzystać
instytucję votum nieufności. Wniosek zostaje złożony z inicjatywy co najmniej 69 posłów.
Jeżeli wniosek uzyska większość głosów ogólnej liczby posłów, Prezydent jest zobligowany
do odwołania ministra, któremu Sejm wyraził votum nieufności.
Premier samodzielnie dobiera sobie ministrów - członków Rady Ministrów, Wiceprezesów
Rady Ministrów i w każdej chwili może zwrócić się do Prezydenta z wnioskiem o odwołanie
danego ministra i powołanie w jego miejsce nowego. Zakres konstytucyjnych kompetencji
premiera polega na reprezentowaniu Rady Ministrów, kierowaniu jej pracami, wydawaniu
rozporządzeń, zapewnieniu wykonywania polityki Rady Ministrów i określaniu sposobów jej
wykonania, koordynowaniu i kontrolowaniu pracy członków Rady Ministrów, sprawowaniu
nadzoru nad samorządem terytorialnym oraz na służbowym zwierzchnictwie nad
pracownikami administracji rządowej. Ważnym uprawnieniem premiera jest prawo
dokonywania kontrasygnaty większości aktów urzędowych Prezydenta RP – co w
konsekwencji powoduje przejęcie odpowiedzialności za wykonywanie aktów głowy państwa.
Rozwinięcie pełnego katalogu zadań premiera następuje w szeregu rozwiązań ustawowych.
W celu sprawnego realizowania przez premiera konstytucyjnych i ustawowych zadań, w
strukturze Rady Ministrów powołano organ pomocniczy do obsługi Prezesa Rady Ministrów
– Kancelarię Prezesa Rady Ministrów. Pracami Kancelarii kieruje Szef Kancelarii Prezesa
Rady Ministrów powoływany i odwoływane przez premiera.
Rada ministrów
Rada Ministrów jako organ kolegialnym prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną. Do
zakresu kompetencji Rady Ministrów należą wszystkie sprawy polityki państwa nie
zastrzeżone dla innych organów państwowych lub samorządowych. Przyjęto tu zasadę tzw.
domniemania kompetencji. W tym celu działania rządu koncentrują się na: kierowaniu
administracja rządową, przygotowaniu projektu budżetu państwa oraz jego wykonanie,
zapewnieniu wykonywania ustaw, ochronie interesów skarbu państwa, zapewnieniu
wewnętrznego i zewnętrznego bezpieczeństwa państwa oraz porządku publicznego,
sprawowaniu ogólnego kierownictwa w zakresie polityki zagranicznej państwa.
Władza sądownicza
Kontrola zgodności działań innych organów państwa z prawem i Konstytucją wykonywana
jest przez sądownictwo konstytucyjne. Wszystkie organy władzy sądowniczej są odrębne,
niezawisłe i niezależne od pozostałych organów władz państwowych. Do kluczowych
organów w tym zakresie zaliczane są Trybunał Konstytucyjny oraz Trybunał Stanu.
Obok obydwu trybunałów funkcjonuje także wieloszczeblowy system sądownictwa
administracyjnego i powszechnego oraz sądy wojskowe. Spośród najważniejszych organów
sprawujących wymiar sprawiedliwości należy wyróżnić: Sąd Lustracyjny o właściwościach w
zakresie politycznej lustracji osób ubiegających się o najwyższe i odpowiedzialne stanowiska,
funkcje państwowe i publiczne; Sąd Najwyższy będący najwyższym organem wymiaru
sprawiedliwości, sprawujący m.in. nadzór nad działalnością sądów powszechnych i
wojskowych w zakresie orzekania; Naczelny Sąd Administracyjny oraz pozostałe sądy
administracyjne o właściwościach kontrolnych wobec działalności administracji publicznej
(orzekanie o zgodności z ustawami uchwał organów samorządu terytorialnego i aktów
normatywnych
terenowych
organów
administracji
rządowej)
oraz
właściwościach
rozstrzygających spory kompetencyjne między organami jednostek samorządu terytorialnego,
a organami administracji rządowej; Sądy wojskowe o właściwościach sądów powszechnych,
jednak wyłączone zostały z sadownictwa powszechnego ze względu na szczególne kategorie
podmiotowe i przedmiotowe.
TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY
Trybunał został powołany do badania zgodności z Konstytucją aktów normatywnych i umów
międzynarodowych. Jego działalność nie polega na wymierzaniu sprawiedliwości, ale na
orzekaniu praw i obowiązków stron i ich winy. Trybunał orzeka w następujących sprawach:
1) zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją; 2) zgodności ustaw z
ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała zgody
wyrażonej w ustawie; 3) zgodności przepisów prawa wydawanych przez centralne organy
państwowe z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami; 4)
skargi konstytucyjnej. Trybunał rozstrzyga także spory kompetencyjne pomiędzy centralnymi
konstytucyjnymi organami państwa.
Trybunał składa się 15 sędziów wybieranych i przez Sejm na 9 lat, bez prawa ponownej
reelekcji. Na czele Trybunału stoi Prezes i Wiceprezes, których powołuje Prezydent RP.
TRYBUNAŁ STANU
Konstytucyjny organ władzy sądowniczej, o szczególnym charakterze, którego główne
zadanie polega na orzekaniu o odpowiedzialności konstytucyjnej, ustawowej i politycznej
urzędników państwowych zajmujących najwyższe stanowiska. W przypadku naruszenia przez
najwyższego urzędnika Konstytucji lub ustaw, orzeczenie Trybunału Stanu o winie może
pociągnąć go do odpowiedzialności prawno – karnej. W tym zakresie, działania Trybunału
stanu nawiązują do instytucji impeachmentu. W przypadku orzekania o odpowiedzialności
politycznej, Trybunał Stanu dochodzi celowości, zasadności i trafności kierunków działań
oraz realizacji programów politycznych przez najwyższych urzędników. Orzeczenia o winie
nie posiadają prawnych konsekwencji, a jedynie mogą powodować sankcje polityczne np. w
postaci odwołania polityka z zajmowanego stanowiska.
Trybunał Stanu składa się z Przewodniczącego, którym jest z urzędu Pierwszy Prezes Sądu
Najwyższego, 2 zastępców Przewodniczącego i 16 członków wybieranych przez Sejm spoza
grona posłów i senatorów na czas kadencji Sejmu. Zastępcy Przewodniczącego Trybunału
oraz co najmniej połowa członków Trybunału Stanu powinni mieć kwalifikacje wymagane do
zajmowania stanowiska sędziego.
Proces ścieżki legislacyjnej
Prawo inicjatywy ustawodawczej posiadają: Sejm (grupa 15 posłów lub komisja), Senat,
Prezydent, Prezes Rady Ministrów i Rada Ministrów oraz grupa 100 tys. uprawnionych
wyborców w ramach instytucji „obywatelskiej inicjatywy ustawodawczej”. Proces
legislacyjny rozpoczyna się tylko w Sejmie. Uchwalony przez izbę niższą projekt ustawy
kierowany jest do Senatu, który w ciągu 30 dni od otrzymania może projekt ustawy przyjąć,
uchwalić poprawki lub odrzucić go w całości. Uchwałę Senatu odrzucającą projekt ustawy
lub poprawkę zaaprobowaną w uchwale Senatu uważa się za przyjętą, jeżeli Sejm nie odrzuci
jej bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów.
Przyjęta przez Sejm i Senat ustawa jest przekazywana Prezydentowi RP, który w ciągu 21 dni
od jej otrzymania podpisuje ustawę. Przed podpisaniem ustawy Prezydent ma prawo wystąpić
do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o stwierdzenie zgodności projektu ustawy z
Konstytucją. Prezydent formalnie odmawia podpisania ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny
uznał za niezgodną z Konstytucją. Jeżeli jednak niezgodność z Konstytucją dotyczy
poszczególnych przepisów ustawy, a Trybunał Konstytucyjny nie orzekła, że są one
nierozerwalnie związane z całą ustawą, Prezydent po zasięgnięcie Marszałka Sejmu, może
podpisać ustawę z pominięciem przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją albo zwraca
ustawę Sejmowi w celu usunięcia niezgodności.
Struktury organów konstytucyjnych i sądowniczych RP
Ustrój administracji rządowej
Na administrację rządową składają się organy (urzędy) oraz inne podmioty publiczne
powoływane do wykonywania zadań z zakresu administracji publicznej, podległe naczelnym
organom administracyjnym tj.: Prezesowi Rady Ministrów, Radzie Ministrów oraz
poszczególnym ministrom. Administracja rządowa ma charakter scentralizowany poprzez
hierarchiczne podporządkowanie osobowe, organizacyjne i służbowe organów niższego
stopnia organom wyższego stopnia. Ponadto organy zwierzchnie uprawnione są do
sprawowania kontroli i nadzoru nad jednostkami niższego rzędu oraz żądania informacji
dotyczących ich działalności.
Konstytucja RP nie dokonuje podziału organów administracji rządowej na naczelne organy
administracji rządowej i centralne organy administracji rządowej. Jednakże właściwe akty
normatywne tj. ustawy i rozporządzenia odwołują się de facto takiego podziału.
Naczelne organy administracji rządowej są to organy, które wchodzą w skład Rady
Ministrów. Organy będące naczelnymi organami administracji rządowej zajmują nadrzędną
pozycję wśród innych i są powoływane przez Sejm lub przez Prezydenta RP.
Centralne organy administracji rządowej nie wchodzą w skład Rady Ministrów, a ich
powołanie nie wymaga decyzji Sejmu czy Prezydenta, a jedynie naczelnego organu
administracji rządowej.
Wyróżnia się dwa szczeble administracji rządowej: centralny oraz terenowy. Szczebel
centralny stanowią organy naczelne i centralne administracji rządowej. Szczebel terenowy
stanowią terenowe organy administracji rządowej podlegające wojewodzie (administracja
zespolona)
oraz
organy
administracji
niezespolonej
podlegającej
bezpośredniemu
zwierzchnictwu ministrów lub centralnych organów administracji rządowej.
Organy naczelne administracji rządowej
Prezes Rady Ministrów
Prezes Rady Ministrów sprawuje naczelne zwierzchnictwo służbowe nad pracownikami
administracji rządowej. Aktywność premiera w tym zakresie wiąże się z uprawnieniami
nominacyjnymi, działaniami kontrolnymi oraz nadzorczymi wobec pracowników sektora
administracji rządowej. Prezesowi Rady Ministrów podlega kilkanaście instytucji nad którymi
sprawuje on bezpośredni nadzór. Nadzorem tym objęta jest działalność: Głównego Urzędu
Statystycznego, Polskiego Komitetu Normalizacyjnego, Urzędu Ochrony Konkurencji i
Konsumentów, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu, Centralnego
Biura Antykorupcyjnego oraz Urzędu Zamówień Publicznych. Premierowi podlegają także:
Centralna Komisja ds. Wniosków i Tytułów, Centrum Badania Opinii Społecznej, Komisja
Nadzoru Finansowego, Krajowa Szkoła Administracji Publicznej, Polska Akademia Nauk,
Polski Komitet Normalizacyjny, Rada ds. Uchodźców, Rządowe Centrum Bezpieczeństwa,
Rządowe Centrum Legislacji, Urząd Komitetu Integracji Europejskiej.
Prezes Rady Ministrów jest również zwierzchnikiem korpusu służby cywilnej. Korpus
cywilny skupia osoby zatrudnione w strukturach administracji rządowej. Istota korpusu
służby cywilnej przejawia się przede wszystkim w powierzaniu wykonywania zadań
państwowych profesjonalnie przygotowanemu aparatowi urzędniczemu, cechującemu się
bezstronnością oraz całkowitą neutralnością polityczną. Formami zwierzchnictwa premiera są
tu uprawnienia związane z powoływaniem i odwoływaniem Szefa Służby Cywilnej oraz
obowiązku przedstawiania przez Szefa Służby Cywilnej corocznych sprawozdań. Prezesowi
Rady Ministrów w tej sferze podlega ponadto Rada Służby Cywilnej – ciało o charakterze
opiniodawczo – doradczym.
Rada Ministrów
Każdy z ministrów oprócz tego, że jest członkiem Rady Ministrów, jest również
samodzielnym organem administracji rządowej. W zakresie administracji, Rada Ministrów
kieruje całościową administracja rządową. Polega to na koordynacji i kontroli działania
zarówno całego systemu administracji rządowej, jak i jego poszczególnych elementów.
Kierowanie w tym przypadku, jest formą aktywności rządu, obejmującą szereg czynności
zmierzających do zapewnienia jednolitej realizacji polityki określonej przez rząd oraz przez
podmioty umiejscowione w sektorze administracji rządowej, wobec których Rada Ministrów
posiada pozycję zwierzchnią z hierarchicznym podporządkowaniem. Realizacja kierownictwa
sprowadza się także do podejmowania działań o charakterze kontrolnym. Kontrolując
działalność podległych Radzie Ministrów podmiotów, może ona m.in. zwrócić się do
Najwyższej Izby Kontroli z wnioskiem o skontrolowanie wskazanych podmiotów.
Całościowe kierownictwo, koordynacja i kontrola dotyczy centralnych organów administracji
państwowej, dla których Rada Ministrów wraz z Prezesem Rady Ministrów są organami
zwierzchnimi.
Ministrów można podzielić na dwie grupy: ministrów kierujących określonymi działami
administracji rządowej oraz ministrów wypełniających zadania wyznaczone im przez Prezesa
Rady Ministrów (ministrowie bez teki). Jeden minister może kierować kilkoma działami
administracji publicznej. Każdy członek Rady Ministrów jest zobowiązany do inicjowania i
opracowywania polityki Rady Ministrów w stosunku do działu, którym kieruje, oraz do
przekładania w tym zakresie inicjatyw i projektów aktów normatywnych na posiedzeniach
Rady Ministrów. W zakresie działu, którym kieruje, minister wykonuje politykę Rady
Ministrów i koordynuje jej wykonywanie przez organy, urzędy i jednostki organizacyjne,
które jemu podlegają lub są przez niego nadzorowane. W celu realizacji swoich zadań
minister kierujący określonym działem powinien współdziałać z innymi członkami Rady
Ministrów,
innymi
organami
administracji
rządowej
i
państwowymi
jednostkami
organizacyjnymi, organami samorządu terytorialnego, jak również z organami samorządu
gospodarczego, zawodowego, związków zawodowych i organizacji pracodawców oraz
innych organizacji społecznych i przedstawicielstw środowisk zawodowych i twórczych.
Poszczególne działy administracji rządowej zostały literalnie wymienione w Ustawie o
działach administracji rządowej i są to: administracja publiczna; budownictwo, gospodarka
przestrzenna i mieszkaniowa; budżet; finanse publiczne; gospodarka; gospodarka morska;
gospodarka wodna; instytucje finansowe; informatyzacja; członkostwo Rzeczypospolitej
Polskiej w Unii Europejskiej; kultura i ochrona dziedzictwa narodowego; kultura fizyczna;
łączność; nauka; obrona narodowa; oświata i wychowanie; praca; rolnictwo; rozwój wsi;
rozwój regionalny; rynki rolne; rybołówstwo; Skarb Państwa; sprawiedliwość; szkolnictwo
wyższe; transport; turystyka; środowisko; rodzina; sprawy wewnętrzne; wyznania religijne
oraz mniejszości narodowe i etniczne; zabezpieczenie społeczne; sprawy zagraniczne;
zdrowie.
Szczegółowy zakres działania ministra ustala Prezes Rady Ministrów w drodze
rozporządzenia. Minister wykonuje swoje zadania przy pomocy sekretarza i podsekretarza
stanu (zwanych - wiceministrami) oraz gabinetu politycznego ministra. Obsługę ministra
zapewnia ministerstwo lub inny urząd administracji rządowej. Ministerstwo nie jest organem
administracji rządowej, a jedynie zespołem urzędników pomagających ministrowi w realizacji
jego zadań. W skład ministerstwa wchodzą następujące komórki organizacyjne:
departamenty, biura, sekretariaty oraz wydziały jako wewnętrzne komórki w departamentach
i biurach. Minister ustala, w drodze zarządzenia, regulamin organizacyjny ministerstwa
określający zakres zadań i tryb pracy komórek organizacyjnych oraz innych jednostek
podległych i nadzorowanych przez ministra. Minister kieruje, nadzoruje i kontroluje
działalność podporządkowanych organów, urzędów i jednostek.
Centralne organy administracji rządowej
Organy centralne bezpośrednio podlegają organom naczelnym i są przez te organy
powoływane, odwoływane i nadzorowane. Są one tworzone na podstawie ustaw lub
rozporządzeń Rady Ministrów. W związku z tym centralne organy nie posiadają niektórych
kompetencji przypisywanych ministrom (np. prawo do wydawania rozporządzeń).
Zadania centralnych organów administracji rządowej są określone w ustawach lub
rozporządzeniach o powołaniu tych organów. Zasięgiem działania centralnych organów
objęty jest teren całego państwa. Organy centralne mają charakter ciał jednoosobowych lub
kolegialnych noszących najczęściej nazwy: prezes, przewodniczący, szef, główny inspektor,
dyrektor generalny.
Szeroko rozumiane zadania administracji rządowej (czyli sprawy, za które odpowiada
bezpośrednio lub pośrednio rząd) wykonuje na szczeblu centralnym ponad 100 jednostek o
zróżnicowanych statusach, wielkościach, strukturach organizacyjnych i zadaniach. Wśród
najbardziej rozpoznawalnych centralnych organów administracji rządowej znajdują się takie
jak: Centralna Komisja ds. Stopni i Tytułów, Prezes Głównego Urzędu Statystycznego, Polski
Komitet Normalizacyjny, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Prezes
Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Prezes Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej
Polskiej, Prezes Urzędu Zamówień Publicznych, Rada ds. Uchodźców, Rządowe Centrum
Bezpieczeństwa, Rzecznik Praw Pacjenta, Szef Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz
szef Agencji Wywiadu, Szef Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Państwowa Agencja
Atomistyki, Komenda Główna Policji.
Pozostałe formy administracji rządowej
W administracji rządowej występują także państwowe jednostki organizacyjne niebędące ani
ministerstwami, ani urzędami centralnymi, podległe Prezesowi Rady Ministrów. Pełnią one
istotne funkcje w systemie administracji rządowej, zwłaszcza w procesie przygotowywania
polityki rządu. Są to rządowe centra, np. Rządowe Centrum Studiów Strategicznych
(zakończyło swoją działalność 31 marca 2006 r.), Rządowe Centrum Legislacji.
Specyficznymi jednostkami wykonującymi zadania administracji rządowej, zwłaszcza
odnośnie do bezpieczeństwa publicznego, są formacje uzbrojone (niektóre umundurowane),
powoływane przez ustawy i podległe poszczególnym ministrom. Część z nich stanowi aparat
wykonawczy centralnych organów administracji rządowej, np. komendantów głównych
(policja), część - np. Biuro Ochrony Rządu, Żandarmeria Wojskowa, Służba Więzienna podlega bezpośrednio ministrom i wykonuje zadania specjalistyczne w dziedzinie
bezpieczeństwa i porządku publicznego.
Zadania publiczne, za które odpowiada Rada Ministrów, Prezes Rady Ministrów oraz
ministrowie, zwłaszcza w sferze gospodarczej i społecznej, wykonują także podmioty
nieposiadające statusu organu administracji rządowej, ale tworzone na podstawie ustawy lub
ustanowione przez naczelny organ administracji rządowej w formie:

państwowej jednostki organizacyjnej posiadającej, lub nie, osobowość prawną;

państwowej osoby prawnej;

jednoosobowej spółki akcyjnej Skarbu Państwa tworzonej w drodze ustawowej.
Podmioty te ustanawia się w celu wykonywania zadań państwa. Mają one charakter cywilnoadministracyjny i różnią się między sobą strukturą organizacyjną, zasadami prowadzenia
gospodarki finansowej oraz procedurami działania. Najczęściej noszą nazwy: agencja, zakład
lub fundusz (np. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Narodowy Fundusz Zdrowia),
organizacja, biuro, komitet, centrum. Części z tych podmiotów przysługują środki prawne
właściwe dla organów państwowych (decyzje - np. ZUS), część działa za pomocą środków o
charakterze cywilnoprawnym (umowy, udział własnościowy w majątku innych podmiotów).
Zadania publiczne wykonują także fundacje i przedsiębiorstwa użyteczności publicznej
podległe najczęściej danym ministrom - np. Poczta Polska (podlega ministrowi transportu),
Lasy Państwowe w których działa w nich Służba Leśna podlegająca ministrowi środowiska,
fundacje publiczne, np. Centrum Badania Opinii Społecznej (KPRM) oraz inne jednostki
organizacyjne, np. Krajowa Szkoła Administracji Publicznej będąca pod nadzorem Prezesa
Rady Ministrów.
Terenowe organy administracji rządowej
Struktura organizacji administracji rządowej na terenie 16 województw, mimo unitarnego
systemu administracji publicznej nie jest sprawowana przez organy o całkowicie jednolitym
charakterze. Struktura tej administracji pozostaje bardzo złożona gdyż w jej bezpośredniej
bliskości funkcjonuje samorząd terytorialny szczebla regionalnego, powiatowego i gminnego
wiążący terenową administrację rządową szeregiem powiązań i zależności.
Działalność administracji rządowej w obszarze województwa wykonują:
- wojewoda,
- organy rządowej administracji, w tym działający pod zwierzchnictwem wojewody
kierownicy zespolonych służb, inspekcji i straży, wykonujący zadania i kompetencje
określone w ustawach, w imieniu wojewody i własnym,
- organy niezespolonej administracji rządowej,
- jednostki samorządu terytorialnego i ich związki, jeżeli wykonywanie zadań administracji
rządowej wynika z ustawy lub z zawartego porozumienia,
- działający pod zwierzchnictwem starosty kierownicy powiatowych służb, inspekcji i straży,
wykonujący zadania i kompetencje określone w ustawach,
- organy innych samorządów, jeżeli wykonywanie zadań administracji rządowej wynika z
odrębnego ustawodawstwa.
Wojewoda
Wojewoda jest przedstawicielem Rady Ministrów w województwie. Wojewoda jako
przedstawiciel Rady Ministrów odpowiada za wykonywanie polityki rządu na obszarze
województwa. Powołuje go i odwołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek ministra
właściwego do spraw administracji publicznej. Prezes Rady Ministrów wraz z ministrem
właściwym ds. administracji sprawują nadzór na działalnością wojewody oraz dokonują
okresowej oceny jego pracy. Nadzór ten ma gwarantować przestrzeganie przez wojewodę nie
tylko prawa, ale i polityki rządu, w tym poleceń i wytycznych otrzymanych od Premiera.
Wszelkie ew. spory między wojewodami oraz między wojewodą a członkiem Rady
Ministrów lub centralnym organem administracji rządowej rozstrzyga Prezes Rady
Ministrów. Wojewoda sprawuje następujące funkcje: jest przedstawicielem Rady Ministrów
w województwie; pełni rolę zwierzchnika zespolonej administracji rządowej; jest organem
nadzoru nad jednostkami samorządu terytorialnego; stanowi organ wyższego stopnia;
reprezentuje Skarb Państwa. Nadzór wojewody nad jednostkami samorządu terytorialnego
polega na tym, że wojewoda może uchylać wszystkie niezgodne z prawem uchwały
podejmowane przez każdy szczebel samorządowy. Ponadto wojewoda jest odpowiedzialny za
kontrolę wykonywania przez organy samorządu terytorialnego zadań z zakresu administracji
rządowej. W tym zakresie wojewoda pełni funkcje organu odwoławczego od decyzji organów
gminy, podjętych w sprawach administracji rządowej zleconych gminie.
Wojewódzka zespolona administracja rządowa
Zespolona administracja rządowa w województwie obejmuje wojewodę (realizującego
kompetencję przy pomocy urzędu wojewódzkiego) oraz kierowników zespolonych służb,
inspekcji i straży, wykonujących swoje zadania pod zwierzchnictwem wojewody (komendy,
inspektoraty i jednostki tych służb stanowią aparat pomocniczy kierowników). Zespolenie
dotyczy tych organów, którym przypisana jest działalność inspekcyjna, posiadających funkcje
nadzorczo – kontrolne.
Budżety zespolonej administracji wojewódzkiej, w tym dochody i wydatki budżetu
wojewódzkiego oraz jednostek organizacyjnych zespolonych służb, inspekcji i straży, ujęte są
w części budżetu państwa, obejmującego budżet właściwego wojewody.
Działalnością zespolonej administracji rządowej kieruje wojewoda i jest on odpowiedzialny
za rezultaty ich działania. Wojewoda ma decydujący wpływ na obsadę najważniejszych
stanowisk w wojewódzkiej administracji zespolonej. Wyraża się to tym, że powołuje on i
odwołuje kierowników zespolonych służb, inspekcji i straży wojewódzkich (za wyjątkiem
komendantów policji i straży pożarnej, których powołuje i odwołuje na wniosek
komendantów głównych policji i straży - minister właściwy do spraw wewnętrznych, a
wojewoda jedynie opiniuje kandydatury).
Do organów rządowej administracji zespolonej w województwie należą:
• Komendant Wojewódzki Policji,
• Komendant Wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej,
• Kurator Oświaty,
•Wojewódzki Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno – Spożywczych,
•Wojewódzki Inspektor Nadzoru Geodezyjnego,
• Wojewódzki Inspektor Inspekcji Farmaceutycznej,
• Wojewódzki Inspektor Inspekcji Handlowej,
• Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego,
• Wojewódzki Inspektor Transportu Drogowego,
• Wojewódzki Konserwator Zabytków,
• Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska,
• Wojewódzki Inspektor Sanitarny,
• Wojewódzki Inspektor Weterynarii,
• Wojewódzki Inspektor Ochrony Roślin i Nasiennictwa,
Powyższe organy rządowej administracji zespolonej w województwie wykonują swoje
zadania i kompetencje przy pomocy urzędu wojewódzkiego. W celu usprawnienia działania
organów administracji zespolonej, wojewoda może tworzyć w terenie delegatury urzędów je
obsługujących. Szczegółową organizację rządowej administracji zespolonej w województwie
określa statut urzędu wojewódzkiego nadany przez wojewodę.
Terenowe organy rządowej administracji niezespolonej
Organy administracji niezespolonej złożone są z terenowych delegatur organów administracji
rządowej i podlegają właściwym resortom ministerialnym. Ustanowienie organów
administracji niezespolonej następuje wyłącznie w drodze ustawy. Organy administracji
niezespolonej oparte są z reguły na zasadzie centralizacji. Powoływanie i odwoływanie
organów administracji niezespolonej następuje jednak na wniosek wojewody lub za jego
zgodą. Wojewoda zachowuje wobec tych organów także uprawnienia koordynacyjne,
opiniodawcze i w szczególnych przypadkach - kontrolne. Organy administracji niezespolonej
działające na obszarze województwa są obowiązane do uzgadniania z wojewodą projektów
aktów prawa miejscowego oraz zapewnienia zgodności swoich działań z poleceniami
wojewody. Ponadto organy administracji niezespolonej są zobowiązane do składania
wojewodzie rocznych i bieżących informacji o swej działalności na obszarze województwa.
Do organów administracji niezespolonej należą:
- dowódcy okręgów wojskowych, szefowie wojewódzkich sztabów wojskowych, wojskowi
komendanci uzupełnień,
- dyrektorzy izb celnych i naczelnicy urzędów celnych,
- dyrektorzy izb skarbowych, naczelnicy urzędów skarbowych, dyrektorzy urzędów kontroli
skarbowej,
- dyrektorzy okręgowych urzędów górniczych i specjalistycznych urzędów górniczych,
- dyrektorzy okręgowych urzędów miar i naczelnicy obwodowych urzędów miar,
- dyrektorzy okręgowych urzędów probierczych,
- dyrektorzy regionalnych Zarządów gospodarki wodnej,
- dyrektorzy urzędów morskich,
- dyrektorzy urzędów statystycznych,
- dyrektorzy urzędów żeglugi śródlądowej,
- graniczni i powiatowi lekarze weterynarii,
- komendanci oddziałów Straży Granicznej, komendanci strażnic oraz komendanci placówek i
dywizjonów Straży Granicznej,
- okręgowi inspektorzy rybołówstwa morskiego,
- państwowi graniczni inspektorzy sanitarni,
- regionalni dyrektorzy ochrony środowiska.
Struktury administracji rządowej w Polsce
REPUBLIKA FEDERALNA NIEMIEC
Kluczową zasadą ustrojową Niemiec jest federalizm, wyrażający się zarówno w formie
terytorialnej jak i kompetencyjnej. Federalizm zaliczany jest do najbardziej złożonych form
ustrojowych jakie mogą występować we współczesnych państwach. Niemiecki federalizm
stanowi kwintesencję nowoczesnych i zaawansowanych rozwiązań ustrojowych połączonych
z tradycyjnymi odmiennościami. Ta cecha bardzo wyraźnie występuje w systemie
administracyjnym zarówno federacji jak i krajów. Niemiecki federalizm można przedstawić
przy pomocy czterech podstawowych cech – klauzul, które w rozproszonej formie zostały
wpisane w Ustawie Zasadniczej. Jest to klauzula homogeniczności (Homogenitätsklausel),
kompetencyjności (Kompetenzklausel), kolizyjności (Kollisionsklausel), współdziałania
(Mitwirkungsklausel).
Klauzula homogeniczności mówi, iż porządek konstytucyjny krajów związkowych musi
odpowiadać przyjętym w konstytucji zasadom republikańskiego, demokratycznego oraz
socjalnego państwa prawnego.
Klauzula kompetencyjności stwierdza, iż wykonywanie uprawnień państwa oraz wypełnianie
zadań państwowych, jest sprawą krajów związkowych, jeśli nie rozstrzyga tego inaczej
konstytucja.
Klauzula kolizyjności stanowi, iż prawo federacji ma pierwszeństwo – w przypadku różnic
interpretacyjnych – przed prawem krajów.
Klauzula współdziałania, stwarza krają związkowym – za pośrednictwem Bundesratu – prawo
kształtowani prawodawstwa federalnego oraz administrowania federacją.
Federalne organy konstytucyjne
Federalne organy władz federalnych i ich podstawowe kompetencje określone zostały mocą
Ustawy Zasadniczej z 23 maja 1949 r. Jedną z fundamentalnych zasad konstytucyjnych jest
federalna struktura państwa oraz trójpodział władzy na wykonawczą, ustawodawczą i
sądowniczą.
Władza ustawodawcza
Kompetencje ustawodawcze należą do Parlamentu złożonego z dwóch izb: Parlamentu
Federalnego (Bundestag) i Rady Federalnej (Bundesrat). Wspólne posiedzenie obu izb
następuje na Zgromadzeniu Federalnym (Bundesversammlung).
PARLAMENT FEDERALNY
Bundestag jest niższą izbą niemieckiego parlamentu. Kadencja izby liczy 4 lata. Liczbę
posłów określa ustawa wyborcza (od 2002 r. liczba posłów wynosi 598 osób). Skład
Bundestagu jest ustalany na podstawie wyborów wolnych, powszechnych, równych,
bezpośrednich i tajnych. Czynne prawo wyborcze przysługuje każdemu obywatelowi
niemieckiemu z chwilą ukończenia 18 roku życia, natomiast bierne po ukończeniu 21 roku
życia. Bundestag jest jedynym organem, wybierany przez mieszkańców Republiki Federalnej
Niemiec, który reprezentuje ich na płaszczyźnie federalnej. Data wyborów ogłaszana jest
przez Prezydenta Federalnego.
System wyborczy do Bundestagu, ze względu na nietypowe połączenie systemu
większościowego z proporcjonalnym, jest uznawany za jeden z najbardziej złożonych w
Europie. Połowa składu izby wybierana jest w okręgach jednomandatowych (Wahlkreise),
gdzie mandat otrzymuje ten kandydat, który osiągnął większość względną. Druga połowa
składu izby pochodzi natomiast z list partyjnych, przygotowywanych przez poszczególne
partie dla każdego kraju związkowego. W wyborach wyborca dysponuje dwoma głosami –
jeden oddaje na indywidualnego kandydata w swoim okręgu wyborczym, natomiast drugi –
na listę partyjną. Procedura przeliczania głosów na mandaty wieloetapowa. Najpierw miejsca
w Bundestagu otrzymują ci, którzy zwyciężyli w okręgach jednomandatowych. Są to tzw.
mandaty bezpośrednie. Druga połowa mandatów rozdzielana jest na podstawie głosów
oddanych na listy partyjne, za pomocą proporcjonalnej formuły Sainte-Laguë (w 1987 r.
zastąpiono system d’Hondta na formułę Hare'a-Niemeyera, a od 2005 r. stosowana jest
metoda Sainte-Laguë). Przy rozdziale mandatów uwzględnia się te partie, które uzyskały min.
5% ogólnej liczby głosów „drugich” w sakli całej federacji (tzw. Sperrklausel) lub min. 3
mandaty bezpośrednie w okręgach.
Podczas liczenia głosów może wystąpić zjawisko tzw. mandatów nadwyżkowych – pojawia
ono się wtedy, gdy liczba mandatów uzyskanych głosami pierwszymi, przekracza liczbę
miejsc, jaka przypadałaby partii na podstawie „głosów drugich”. Partia zatrzymuje wówczas
dodatkowo te mandaty, a liczba deputowanych w Bundestagu wzrasta o liczbę owych
mandatów nadwyżkowych (tzw. Überhangmandate). (w XVII kadencji Bundestagu zasiada
24 deputowanych z mandatów nadwyżkowych). Deputowani zasiadający w Bundestagu w
myśl Ustawy Zasadniczej reprezentują cały naród i „nie są związani nakazami i instrukcjami
oraz podlegają tylko swemu sumieniu”. Ponadto posłowie do Parlamentu Federalnego
chronieni są immunitetem.
Przedterminowe rozwiązanie Bundestagu przed upływem kadencji może zostać dokonane
przez Prezydenta Federalnego w dwóch przypadkach: 1) Bundestag w trzeciej turze
głosowania nie zdoła wybrać Kanclerza bezwzględną większością głosów; 2) Bundestag nie
przegłosuje wniosku Kanclerza o votum zaufania – wówczas prezydent rozwiązuje Bundestag
na wniosek Kanclerza, jednak od momentu zgłoszenia votum zaufania, a rozwiązaniem izby
musi upłynąć 21 dni, podczas których Bundestag może wybrać nowego Kanclerza i tym
samym nie dopuścić do rozwiązania.
Kluczowym organem Bundestagu jest Prezydent Bundestagu (Der Präsident des Deutschen
Bundestages), wybierany na jego pierwszym posiedzeniu. Do zadań Prezydenta Bundestagu
należy
wykonywanie
władzy
porządkowo
–
policyjnej
w
gmachu
parlamentu,
reprezentowanie Bundestagu na zewnątrz, organizowanie jego obrad. Wraz Prezydentem
Bundestagu wybieranych jest czterech Wiceprezydentów, którzy wspólnie tworzą tzw.
Prezydium Bundestagu (Bundestagspräsidium). Członkowie Prezydium wraz z 23 posłami
delegowanymi przez poszczególne frakcje w ilości proporcjonalnej do swojej siły politycznej,
tworzy Radę Seniorów (Ältestenrat). W praktyce parlamentarnej to właśnie Rada Seniorów
dysponuje najszerszym zakresem kompetencji. Uzgadnia ona najważniejsze kierunki prac
parlamentarnych, decyduje o liczbie komisji parlamentarnych i podziale stanowisk
przewodniczących, ustala ostateczny porządek obrad plenarnych. Z tytułu szczególnej pozycji
zajmowanej przez Radę Seniorów, decyzje przez nią podejmowane są wynikiem głosowania
jednomyślnego wszystkich jej członków.
Głównymi ciałami parlamentarnymi w których skupia się merytoryczna aktywność posłów są
komisje Bundestagu (Ausschusses des Deutschen Bundestages). Ich liczba i rodzaje określane
są przez uchwały Bundestagu na początku jego kadencji. Członków komisji typują partyjne
frakcje parlamentarne w liczbie proporcjonalnej do swojej reprezentacji w Bundestagu.
Stanowiska przewodniczących poszczególnych komisji obsadzane są z klucza partyjnego, za
porozumieniem z Radą Seniorów. Komisje w Bundestagu można podzielić na kilka
najważniejszych kategorii: komisje stałe, nadzwyczajne, dochodzeniowo śledcze oraz
ankietowe. Ponadto, na początku każdej nowej kadencji Bundestagu wyłaniana jest tzw.
Komisja Wspólna (Gemeinsamer Ausschuss) składająca się w 2/3 członków Bundestagu oraz
1/3 członków Bundesratu. Komisja ta w przypadku ogłoszenia stanu wojennego, przejmuje
funkcje kontrolne i ustawodawcze obu izb parlamentu niemieckiego.
Niemiecki
Bundestag
obok
szeregu
funkcji
kontrolnych
wobec
egzekutywy,
współuczestniczy w procesie wyboru Prezydenta Federalnego, sędziów do Federalnego
Trybunału Konstytucyjnego, Kanclerza, a także z formalnego punktu widzenia posiada pewne
kompetencje do dokonywania zmian na tych funkcjach przed upływem konstytucyjnych
kadencji. Parlament Federalny posiada także uprawnienia do zaskarżenia Prezydenta
Federalnego przed Federalnym Trybunałem Konstytucyjnym o umyślne naruszenie prawa.
Ustawa Zasadnicza wyposażyła Parlament Federalny w prawo do obalania egzekutywy
poprzez postawienie Kanclerzowi Federalnemu wniosku o konstruktywne votum nieufności.
Z drugiej strony, Bundestag zobligowany jest do zajęcia stanowiska wobec kanclerskiego
wniosku o votum zaufania.
Bundesrat RADA FEDERALNA
Rada Federalna (Bundesrat) z formalnego punktu widzenia jest drugą, wyższą izbą
parlamentu Republiki Federalnej Niemiec. Rada Federalna to organ przedstawicielski 16
krajów związkowych, partycypujących w procesie ustawodawczym oraz w administracji
federalnej. Rada Federalna liczy 68 członków i nie posiada kadencji. W jej skład wchodzą
członkowie – delegaci rządów krajowych lub też ich zastępcy. W zależności od liczby
mieszkańców, poszczególne kraje związkowe posiadają w niej trzy, cztery pięć lub sześć
mandatów. Głosy każdego kraju, aby były ważne - muszą być oddawane przez delegatów
tylko jednomyślnie. Blisko połowa wszystkich ustaw przyjmowanych przez Parlament
Federalny wymaga przyjęcia przez Radę Federalną, tzn. nie mogą one wejść w życie bez ich
przyjęcia przez Radę Federalna lub wbrew jej woli. Jej bezwzględnej aprobaty wymagają
przede wszystkim ustawy o charakterze federalnym, które dotyczą żywotnych interesów
krajów związkowych; np. jeżeli ingerują w ich sferę finansową lub w sferę ich suwerenności
administracyjnej. Od ustaw wymagających bezwzględnej zgody Rady Federalnej należy
odróżniać ustawy, co do których Rada Federalna może wnieść sprzeciw (Anspruch) – ale
tylko zawieszający. W zależności od liczby głosów, opowiadających się za zawetowaniem
takiej ustawy w Radzie Federalnej - Parlament Federalny, analogiczną liczbą głosów jak w
Radzie Federalnej – tj. większością zwykłą, bezwzględną lub większością dwóch trzecich
głosów – może ten sprzeciw odrzucić. Ponadto wszelkie zmiany konstytucji wymagają zgody
rady Federalnej większością dwóch trzecich głosów. Jeżeli na ścieżce legislacyjnej Bundestag
i Bundesrat nie mogą dojść do porozumienia, podejmuje swą działalność tzw. Komisja
Mediacyjna (Vermittlugsausschuss) złożona z członków obu izb, której celem jest
wypracowanie kompromisu.
Z kręgu przedstawicieli krajowych Rada Federalna wybiera w ustalonej kolejności na okres
jednego roku swego Prezydenta. Prezydent Rady Federalnej przejmuje obowiązki Prezydenta
Federalnego, w przypadku gdy ten nie może ich sprawować.
W Radzie Federalnej interesy kraju związkowego biorą często górę nad interesami partyjnymi
– głosowania mogą wtedy prowadzić do innych wyników, niż by to wynikało z partyjnych
relacji większościowych. To cecha federalnych systemów konstytucyjnych. Rząd Federalny
nie zawsze może liczyć na to, że rząd krajowy utworzony przez tę samą partie będzie
aprobował wszystkie jego działania. Każdy kraj reprezentuje tu bowiem swoje szczególne
interesy i zawiera często sojusze z innymi krajami dążącymi do tego samego celu, niezależnie
od tego, która partia tworzy tam rząd.
ZGROMADZENIE FEDERALNE
Zgromadzenie Federalne (Bundesverammlung) to organ państwowy zbierający się wyłącznie
w celu dokonania wyboru Prezydenta Federalnego. W jego skład wchodzą wszyscy posłowie
do Parlamentu Federalnego (Bundestagu) oraz w takiej samej liczbie delegaci wybrani przez
parlamenty (landtagi)
poszczególnych
krajów
związkowych
(landów).
Posiedzenie
Zgromadzenia Federalnego zwołuje i przewodniczy mu Prezydent Bundestagu na co najmniej
30 dni przed upływem kadencji dotychczasowego Prezydenta Federalnego.
Władza wykonawcza
Zadania wykonawcze należą do Prezydenta Federalnego (Bündespräsidaent) oraz do Rządu
Federalnego (Bundesregierung) na czele którego stoi Kanclerz Federalny (Bundeskanzler).
PREZYDENT FEDERALNY
Głową Republiki Federalnej Niemiec jest Prezydent Federalny. Reprezentuje on państwo w
stosunkach międzynarodowych oraz jest symbolem władzy państwowej. Prezydenta wybiera
Zgromadzenie Federalne na pięcioletnią kadencję. Dopuszczalna jest tylko jedna ponowna
reelekcja.
Prezydent Federalny w imieniu Federacji zawiera umowy z innymi państwami, udziela
akceptacji dla ambasadorów obcych państw. Prezydent ma prawo łaski oraz prawo do
mianowania i odwoływania sędziów federalnych, urzędników federalnych (w tym kanclerza i
ministrów), oficerów i podoficerów Bundeswehry, o ile odrębne ustawy nie stanowią inaczej.
W praktyce politycznej zakres władzy Prezydenta Federalnego został bardzo ograniczony.
Ustawa Zasadnicza RFN nie przyznaje bowiem Prezydentowi federalnemu prawa veta
legislacyjnego w przypadku ustaw uchwalonych przez organy parlamentarne. Prezydent
zobligowany jest do zatwierdzania uchwał parlamentu i propozycji personalnych rządu, ale
zachowuje możliwość kontroli, czy powstały one zgodnie z przepisami Ustawy Zasadniczej.
Prezydent przedstawia Parlamentowi Federalnemu (uwzględniając większościowy układ
partyjny) kandydata na Kanclerza Federalnego oraz na wniosek Kanclerza mianuje i odwołuje
ministrów. Jeżeli wniosek Kanclerza Federalnego o udzielenie mu votum zaufania zostanie
prze Bundestag odrzucony, Prezydent Federalny może na wniosek Kanclerza rozwiązać
Bundestag. Prezydent Federalny w szczególny sposób symbolizuje jedność niemieckiej
wspólnoty federalnej. Jest elementem jednoczącym państwo i ustrój konstytucyjny, stojącym
ponad wszelkimi podziałami partyjnymi. Mimo spełniania zadań głównie reprezentacyjnych
Prezydent Federalny może jako siła wyrównawcza i neutralna, stojąca ponad polityczną
walką dnia codziennego zdobyć duży autorytet osobisty. Dotychczasowe wybory wynosiły do
tej prestiżowej funkcji zazwyczaj wybitnych mężów stanu. Sposób wykonywania urzędu
przez kolejnych Prezydentów, mimo ich przynależności do poszczególnych partii, nadał mu
rangę neutralności politycznej i autorytet stojący ponad wszelkimi podziałami społecznymi.
KANCLERZ FEDERALNY I RZĄD FEDERALNY
Rząd Federalny składa się z Kanclerza Federalnego i ministrów federalnych. Kanclerz
Federalny zajmuje w rządzie i w stosunku do ministrów federalnych suwerenną i nadrzędną
pozycję. Stoi on na czele rządu. Wyłącznie jemu przysługuje prawo tworzenia rządu: wybiera
ministrów i występuje do Prezydenta z wiążącą propozycją ich mianowania lub odwoływania.
Kanclerz decyduje o liczbie ministrów i ministerstw oraz ustala zakres ich działań. Silna
pozycja Kanclerza wiąże się z jego prawem do ustalania wytycznych swojej polityki rządowej
(tzw. Kanzlerprinzip). W ramach tych wytycznych ministrowie federalni kierują swoimi
resortami samodzielnie i na własną odpowiedzialność (tzw. Ressortprinzip). W przypadku
pojawienia się różnic zdań między ministrami, spór rozstrzygany jest ostatecznie przez cały
rząd (tzw. Kollegialprinzip). W praktyce politycznej Kanclerze zazwyczaj stoją na czele
rządów koalicyjnych i muszą również uwzględniać uzgodnienia zawarte z partnerem
koalicyjnym.
Kanclerz jest jedynym członkiem rządu wybieranym przez Parlament Federalnym i tylko
przed nim odpowiada. Odpowiedzialność ta wiąże się przede wszystkim z instytucją
konstruktywnego votum nieufności. Istota tej instytucji wyraża się w przeciwdziałaniu wobec
potencjalnych inicjatyw obalenia rządu wysuwanych przez koalicje partii opozycyjnych,
zgadzających się jedynie w swej niechęci w stosunku do rządu, lecz nie posiadających
programu alternatywnego. Jeżeli Parlament Federalny chce Kanclerzowi wyrazić swe votum
nieufności i zmusić go do dymisji, to musi zarazem większością głosów wybrać jego
następcę.
Kanclerz Federalny może także sam w każdym momencie wystąpić w Parlamencie
Federalnym o udzielenie votum zaufania, aby sprawdzić, czy nadal cieszy się
nieograniczonym poparciem partii rządzących. Jeżeli podczas głosowania nie uzyska votum
zaufania, tzn. część rządzącej większości odmówi mu poparcia, wówczas decyzja o
rozwiązaniu Bundestagu i przeprowadzeniu nowych wyborów leży w gestii Prezydenta
Federalnego, który może przedtem zażądać od partii reprezentowanych w Bundestagu, by
podjęły próbę utworzenia nowego rządu.
Władza sądownicza
Cechami sadownictwa federalnego jest złożoność i rozproszenie oraz włączenie do niego –
przy
podkreślaniu
Konstytucyjnego
szczególnego
stanowiska
(Bundesverfassungsgericht).
–
W
również
Federalnego
Niemczech,
organ
Trybunału
sądownictwa
konstytucyjnego stanowi integralną część władzy sadowniczej. Oprócz FTK funkcjonuje
również pięć innych najwyższych instytucji sadowych: Federalny Sąd Najwyższy
(Bundesgerichtshof) – najwyższa instancja w sprawach karnych i cywilnych; Federalny Sad
Administracyjny (Bundesverwaltungsgericht) - najwyższa instancja sądowa w sprawach
publicznoprawnych; Federalny Trybunał Finansowy (Bundesfinanzhof) - najwyższa instancja
sądownictwa finansowego władna do orzekania w sprawach podatków i ceł; Federalny Sąd
Pracy (Bundesarbeitsgericht) - najwyższa instancja wyspecjalizowanego sądownictwa pracy;
Federalny Sąd ds. Socjalnych (Bundessozialgericht) – najwyższa instancja rozstrzygająca w
sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Konsekwencją niemieckiej federalnej struktury
ustrojowej jest występowanie, niezależnie obok sadownictwa federalnego –16 sądowniczych
systemów krajowych, w tym krajowych sądów konstytucyjnych (Landesverfassungsgerichte
lub Staatsgerichtshöfe), które rozstrzygają spory konstytucyjne na gruncie prawa krajowego
(Landesrecht) oraz również regulują krajowy ustrój, administrację i jego właściwość.
Das Bundesverfassungsgericht
FEDERALNY TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY
W skład Federalnego Trybunału Konstytucyjnego wchodzą dwa równorzędne senaty
orzekające liczące po 8 sędziów wybieranych na dwunastoletnie kadencje w połowie przez
Parlament Federalny oraz w drugiej połowie przez Radę Federalną. Funkcję sędziego FTK
można wykonywać tylko przez jedną kadencję. Najważniejszym kryterium przy wyborze
sędziów obok ukończonego 40 roku życia jest wysoka kompetencja. Siedziba Trybunału
została umiejscowiona w Karlsruhe, aby podkreślić zdecentralizowany charakter ustroju
federalnego Niemiec.
Federalny Trybunał Konstytucyjny stoi na straży przestrzegania wewnętrznego porządku
konstytucyjnego, rozstrzyga np. spory między federacja a krajami związkowymi czy też
pomiędzy poszczególnymi organami federacji. FTK jest władny do badania ustaw
federalnych i krajowych pod kątem ich zgodności z Ustawą Zasadniczą. Jeżeli uzna którąś z
ustaw za sprzeczną z konstytucją, to nie wolno jej wówczas stosować. Rozstrzygnięcia w tych
przypadkach FTK podejmuje tylko na wniosek takich organów jak Rząd Federalny, rządy
krajowe, co najmniej jedna trzecia członków Parlamentu Federalnego oraz sądy. Ponadto
każdy obywatel posiada prawo złożenia zażalenia konstytucyjnego, jeżeli uważa, że państwo
naruszyło jego prawa podstawowe. Przedtem jednak sprawa musi z reguły zostać negatywnie
rozpatrzona przez kompetentne instancje sądowe.
Orzeczenia FTK mają wiążący charakter w stosunku do wszystkich, także w odniesieniu do
Bundestagu, Bundesratu, Kanclerza i Rządu Federalnego, Prezydenta, władz krajowych i
organów im podporządkowanych.
Proces ścieżki legislacyjnej
Inicjatywa ustawodawcza przysługuje wszystkim posłom do Parlamentu Federalnego,
delegatom do Rady Federalnej oraz członkom rządu. W dwóch ostatnich przypadkach
niemiecka Ustawa Zasadnicza wprowadziła zasadę tzw. „inicjatywy wiązanej” polegającej na
wzajemnym opiniowaniu projektów ustaw tj. zanim projekt ustawy trafi na pierwsze czytanie
do Parlamentu Federalnego, rządowe projekty wstępnie rozpatruje Rada Federalna, a projekty
Rady Federalnej opiniowane są przez Rząd Federalny. Projekt ustawy zostaje poddany
procedurze w Parlamencie Federalnym, który może go odrzucić lub przyjąć wprowadzając
ew. zmiany. Następnie projekt kierowany jest do Rady Federalnej, która może go przyjąć
wprowadzając ew. zmiany lub (w zależności od rodzaju ustawy) zastosować veto absolutne
lub zawieszające. Zanim jednak dojdzie do zawetowania projektu, powoływana jest Komisja
Mediacyjna, której prace z reguły przynoszą uzgodnienie wspólnego projektu i ustawa
ponownie poddana zostaje powtórzonemu trybowi ustawodawczemu – tym razem z
pozytywnym rezultatem. W przypadku fiaska prac Komisji Mediacyjnej, i przyjęcia przez
Radę Federalną veta absolutnego (tylko wobec ustaw o charakterze federalnym) – proces
legislacyjny kończy się. Jeżeli projekt ustawy dotyczył pozostałych spraw, niezwiązanych z
federalnym charakterem państwa, veto Rady Federalnej w odpowiedniej procedurze może
zostać odrzucone przez Parlament Federalny. Uchwalony wówczas projekt jest przekazywany
do kontrasygnaty Kanclerza i właściwego ministra, a następnie przedkładany do promulgacji
Prezydentowi Federalnemu. Prezydent nie dysponuje prawem veta, ale może – jeśli ma
wątpliwości – skorzystać z prawa do zbadania zgodności ustawy z konstytucją i prawa do
kontroli trybu jej wprowadzania.
Struktury konstytucyjne Republiki Federalnej Niemiec
Ustrój administracji federalnej
Ustrój niemieckiej administracji federalnej został w znacznym stopniu unormowany w
Ustawie Zasadniczej, gdzie akcent położony został na określenie przede wszystkim
przedmiotu administracji. W przypadku analizy niemieckiej administracji, kluczową kwestią
staje się rodzaj, zakres i rozdział zadań administracyjnych, a nie centralistyczne i systemowo
zhierarchizowane zależności podmiotu nadrzędnego wobec podmiotu podrzędnego tj.:
federacja – kraj – okręg - powiat i gmina. Administracji federalnej w związku z tym tylko
wyjątkowo podlegają własne urzędy aż do szczebla najniższego. Konstytucja bowiem uznała
niemieckie kraje za twory suwerenne i pierwotne wobec federacji. Ich suwerenność jest co
prawda ograniczona, ale tylko w zakresie wyznaczonym lub dopuszczonym przez
konstytucję. W sprawach podziału kompetencji administracyjno – wykonawczych pomiędzy
federacją a krajami, Ustawa Zasadnicza przyjęła zasadę, iż wykonywanie tych kompetencji
oraz wypełnianie zadań państwowych jest sprawą krajów, o ile konstytucja nie stanowi
inaczej. W konsekwencji przyjęcia tej zasady, większość prac administracyjnych kraje
wykonują samodzielnie. Jeśli zaś chodzi o kompetencje ustawodawcze federacji, to zostały
one ustalone w zależności od tego, czy w danej dziedzinie konieczne są jednolite regulacje dla
wszystkich 16 krajów, czy też pożądana byłaby samodzielność ich działania. Zasada ta
uwidacznia się bardzo wyraźnie przy podziale kompetencji federacji na ustawodawstwo
wyłączne, konkurencyjne i ramowe. Zatem, poza sprawami zastrzeżonymi wyłącznie dla
federacji (przede wszystkim sfera spraw zagranicznych, obrony, komunikacji lotniczej i
części prawa podatkowego, polityki monetarnej), wszystkie pozostałe podstawowe działania i
kompetencje w dziedzinie ustawodawstwa, wymiaru sprawiedliwości i administracji
pozostają w gestii krajów. Dzieje się tak dopóty, dopóki federacja nie ureguluje tych samych
spraw właściwą ustawą. Ma ona do tego prawo tylko w tym przypadku, gdy zaistnieje
szczególna potrzeba jednolitej regulacji dla całej federacji. Współcześnie do ustawodawstwa
konkurencyjnego należy m.in. prawo cywilne i karne, prawo gospodarcze, i atomowe, prawo
pracy i prawo ziemskie, sprawy cudzoziemców, budownictwo mieszkaniowe, żegluga i
komunikacja, recykling odpadów, ekologia etc. W tych sferach kraje nie posiadają już
praktycznie żadnych kompetencji – w przeciwieństwie do dziedziny ustawodawstwa
ramowego, które jest wyłączną domeną krajów, pod warunkiem, ze mieści się w granicach
przepisów ramowych federacji (np. sfera oświaty). Adekwatnie do tych regulacji, federacja
może tworzyć organy i jednostki bezpośredniej administracji federalnej tylko wtedy, kiedy
obligatoryjnie nakazała to lub fakultatywnie dopuściła Ustawa Zasadnicza. W konsekwencji
przyjęcia i stosowania tych rozwiązań, bezpośrednia administracja federalna nie posiada
rozbudowanego sytemu organów administracji ogólnej, a ten aparat który ją już wykonuje
charakteryzuje się wysoką specjalizacją i koncentracją. Pełną i rozbudowaną własną
administrację federacja utrzymuje w zasadzie tylko w służbie dyplomatycznej, w
pośrednictwie pracy, służbie celnej, policji granicznej oraz w wojsku.
Kanclerz Federalny
Centrum administracji federalnej, jak i całej administracji FRN stanowi Rząd Federalny. W
jego skład wchodzą Kanclerz Federalny i ministrowie federalni (Bundesminister). Kanclerz
kieruje Urzędem Kanclerskim (Bundeskanzleramt). Przedmiotem działania urzędu jest
realizacja zadań administracyjnych Kanclerza. Urząd ma w szczególności „informować
Kanclerza Federalnego o bieżących zagadnieniach polityki ogólnej i o pracy ministerstw
federalnych oraz przygotowywać decyzje Kanclerza i czuwać nad ich wykonaniem”. Ponadto
urząd utrzymuje stały kontakt z ministerstwami oraz z innymi urzędami federalnymi, co
zapewnia Kanclerzowi dostęp do bieżących informacji odnośnie wykonywanych zadań.
Urzędem kieruje Szef w randze sekretarza stanu, który jest jednocześnie sekretarzem rządu –
tym samym Urząd Kanclerski pełni funkcje sekretariatu Rządu Federalnego. Ponadto Szef
urzędu reprezentuje Rząd Federalny w Radzie Seniorów Parlamentu Federalnego.
Rząd Federalny i ministerstwa
Ministerstwa wykonują zadania bezpośredniej administracji federalnej zgodnie ze swoimi
kompetencjami. Liczba i zakres zadań ministerstw wchodzących w skład Rządu Federalnego
jest zmienna i zależna od decyzji Kanclerza. Generalnie ministerstwa wchodzące w skład
Rządu Federalnego można sklasyfikować na takie, które posiadają „klasyczny” charakter tj.
spraw zagranicznych, finansów, sprawiedliwości, spraw wewnętrznych, obrony, gospodarki i
technologii, komunikacji, budownictwa i rozwoju miast oraz pozostałe, które są tworzone lub
restrukturyzowane dla realizacji konkretnych zadań administracyjnych wyznaczonych
decyzjami Kanclerza.
Federalne Ministerstwo Spraw Zagranicznych (Auswärtiges Amt) administruje typowymi
dziedzinami dla swojej właściwości tj. korpusem dyplomatycznym (ambasady) i
konsularnym.
Zakres działania Federalnego Ministerstwa Finansów (Bundesministerium der Finanzen) oraz
Federalnego Ministerstwa Sprawiedliwości (Bundesministerium der Justiz) nie różni się od
typowego zakresu działań podobnych ministerstw w innych państwach europejskich. Minister
Finansów jako szef Federalnego Ministerstwa Finansów dysponuje rozległym aparatem
wyższych władz federalnych (Federalny Centralny Urząd ds. Podatków, Federalny Urząd ds.
Służb Centralnych oraz Otwartych Spraw Majątkowych, Federalna Administracja Monopolu
Spirytusowego), władz szczebla pośredniego (Wyższe Dyrekcje Finansowe, Celny Urząd
Kryminalny) oraz federalnych urzędów niższego szczebla (Federalne Celne Urzędy Śledcze,
Główne Urzędy Celne). W gestii administracyjnej Ministerstwa Sprawiedliwości znajdują się
natomiast liczne sądy najwyższe, w tym sądy administracyjne i prokuratura federalna.
Federalne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (Bundesministerium des Innern) to
ministerstwo o najszerszym i najbardziej różnorodnym zakresie działań administracyjnych.
Do jego zadań należą jednak nie tylko sprawy ogólnoadminstracyjne (sprawy urzędnicze i w
ogóle służby urzędnicze) ale też sprawy policyjne w skali federacji (policja kryminalna,
ochrona konstytucji, straż graniczna). W jego gestii znajduje się także wiele zróżnicowanych
spraw takich jak m.in.: obrona cywilna, bezpieczeństwo elektrowni jądrowych, gospodarka
odpadami, sprawy cudzoziemców i wiele innych. Ministerstwu podporządkowane są wyższe
władze federalne takie jak: Federalny Urząd Ochrony Konstytucji, Federalny Urząd
Administracyjny, Federalny Urząd Statystyczny, Federalna Centrala ds. Kształcenia
Politycznego oraz władze pośredniego i niższego szczebla: Dyrekcja Ochrony Granic
Państwa (Genzschutz) i podległe jej urzędy.
Federalne Ministerstwo Obrony (Bundesministerium der Verteidigung) wyposażone jest w
typowe właściwości administracyjne, jak w innych państwach europejskich, tj. przede
wszystkim zarządzanie federalnymi siłami zbrojnymi. Administracja ta posiada własny aparat
we wszystkich instancjach i wykonywana jest przez podporządkowany ministrowi obrony
Urząd Administracyjny Federalnych Sił Zbrojnych (Bundeswehrverwaltungamt) oraz liczne
administracje federalnych władz wyższych, pośrednich i niższych.
Federalne Ministerstwo ds. Gospodarki i Technologii (Bundesministerium für Wirtschaft und
Technologie) należy do jednego z kluczowych ministerstw RFN i charakteryzuje je
wyjątkowo szeroki zakres działań administracyjnych. Należą do nich m.in. sprawy przemysłu,
górnictwa, gospodarki energetycznej, handlu i rzemiosła, sprawy gospodarcze związane z
obroną, zagraniczna polityka gospodarcza. Podlega mu liczny aparat administracyjny na
szczeblu centralnym, pośrednim i niższym, m.in. Federalny Urząd ds. Gospodarki, Federalny
Urząd Kartelowy, Urząd ds. Badania i Kontroli Materiałowej.
Sprawami polityki transportu, polityki infrastrukturalnej i inwestycyjnej administruje
Federalne Ministerstwo Komunikacji, Budownictwa i Urbanistyki (Bundesministerium für
Verkehr, Bau und Stadtentwicklung). Ministerstwu podlega znaczny aparat administracyjny,
w tym liczne wyższe, pośrednie i niższe władze federalne takie jak Federalny Urząd
Transportu Drogowego, Federalny Urząd Transportu Powietrznego, Federalny Urząd
Transportu Morskiego ora Hydrografii, Dyrekcje Wodne i Żeglugi, Urzędy Wodne i Żeglugi.
Wyższe
władze
federalne
i
terenowe
władze
administracyjne
federacji
(Bundesoberbehörden oraz Mittel- und Unterbehörden)
Wyższe władze federalne odgrywają ważna rolę w aparacie administracyjnym RFN, a
podstawę do ich tworzenia daje Ustawa Zasadnicza. Wyższe władze federalne są to organy o
centralnym zasięgu działania, podporządkowane bezpośrednio właściwym ministrom
resortowym, którzy sprawują nad nimi nadzór. Wyższe władze federalne w wykonywaniu
swoich zadań posiadają duży zakres samodzielności, jednak z reguły nie mają
podporządkowanych sobie federalnych władz stopnia średniego i niższego (Mittel- und
Unterbehörder). Również w stosunku do krajowych władz administracyjnych wyższe władze
federalne nie posiadają kompetencji instruowania. Wśród najbardziej klasycznych wyższych
władz federalnych powoływanych na mocy ustaw federalnych do wykonywania właściwych
administracji znajdują się m.in.: Federalny Urząd Administracyjny (Bundesvervaltungsamt),
Federalny Urząd Ochrony Konstytucji (Bundesamt für Verfassungsschutz), Federalny Urząd
Kryminalny (Bundeskriminalamt), Federalny Urząd Gospodarki i Kontroli Eksportu
(Bundesamt für Wirtschaft und Ausfuhrkontrolle). W 2002 r. powstał Federalny Urząd
Nadzoru Usług Finansowych (Bundesanstalt für Finanzdienstleistungsaufsich), który połączył
trzy działające dotychczas osobno wyższe władze federalne: Federalny Urząd Nadzoru nad
Kredytami (Bundesaufsichtsamt für das Kreditwesen), Federalny Urząd Nadzoru nad
Ubezpieczeniami (Bundesaufsichtsamt für Versicherungswesen) oraz Federalny Urząd
Nadzoru ds. Obrotu Papierami Wartościowymi (Bundesaufsichtsamt für Wertpapierhandel).
Federacja, obok najwyższych, federalnych organów administracyjnych posiada również
własny, terenowy aparat administracyjny tj. terenowe władze administracyjne stopnia
pośredniego i niższego (Mittel- und Unterbehörden), ale tylko w zastrzeżonych przez Ustawę
Zasadniczą dziedzinach administracyjnych. Obligatoryjnie, federacja posiada władze
terenowe w sferze służby zagranicznej, administracji finansów, administracji federalnych
dróg wodnych i żeglugi. Natomiast federacja fakultatywnie – może tworzyć własne, terenowe
władze administracyjne stopnia pośredniego i niższego, o ile wyłonią się „nowe zadania w
dziedzinach, w których federacji przysługują kompetencje ustawodawcze”. Do utworzenia
takiej administracji niezbędna jest jednak zgoda Rady Federalnej oraz Parlamentu
Federalnego.
Terenowy aparat administracyjny federacji nie jest rozbudowany równomiernie we
wszystkich resortach – większość z nich co prawda posiada organy władz terenowych, ale
tylko w tylko częściowo i w określonych dziedzinach.
Federalna Administracja Pośrednia (Mittelbare Bundesverwaltung)
W strukturze administracji federalnej istnieje jeszcze kategoria tzw. administracji pośredniej
wykonywanej przez korporacje i zakłady prawa publicznego - będące wyodrębnionymi z
hierarchicznego systemu administracji samodzielnymi podmiotami administracji (osobami
prawa publicznego). Podmioty te podlegają nadzorowi określonemu w stosownych ustawach,
zazwyczaj jest to kontrola rządowa i parlamentarna. Administracja pośrednia charakteryzuje
się dużym stopniem zdecentralizowania. Zalicza się do niej system podmiotów ubezpieczeń
społecznych, których zakres właściwości rozciąga się na obszar więcej niż jednego kraju
związkowego. I tak w formie korporacji prawa publicznego zorganizowany podmiot
ubezpieczenia społecznego górników, Gwarectwo Federalne (Bundesknappschaft), jak
również Federalny Zakład Ubezpieczeń Urzędników (Bundesversicherungsanstalt für
Angestellte) oraz Spółki Zawodowe (Berufsgesellschaften). Kolejną kategorię są Krajowe
Zakłady Ubezpieczeń (Landesversicherungsanstalten), które należą zazwyczaj do podmiotów
administracji krajów związkowych. (do wyjątku należy Krajowy Zakład Ubezpieczeń
Oldenburg-Bremen, który jest podmiotem federalnej administracji terenowej stopnia
pośredniego).
Inną
instytucją
federalnej
administracji
pośredniej
jest
Rozgłośnia
Federalna(Deutsche Welle), która jest prowadzona w formie zakładu administracyjnego,
emitującego audycje radiowe i telewizyjne o RFN dla zagranicy. Osobą prawa publicznego
jest także Niemiecki Bank Federalny (Deutsche Bundesbank), który nie podlega jednak
nadzorowi rządowemu i parlamentarnemu. Bankowi podporządkowane są banki centralne
krajów związkowych, zorganizowane w formie niesamodzielnych oddziałów terenowych.
Krajowe władze wykonujące administrację federalną jako własną i jako zleconą
Kraje związkowe, jak już wcześniej wspomniano, są suwerenne we własnych kompetencjach
administracyjnych, o ile konstytucja nie ustali właściwości federacji. W związku z tym, kraje
obok wykonywania ściśle własnych zadań administracyjnych wykonują również zadania
federalne. Czynią to w dwojaki sposób: jako własne oraz jako zlecone zadania
administracyjne. Różnica pomiędzy tymi dwoma kategoriami działalności administracyjnej
kraju tkwi w konstrukcji nadzoru.
W przypadku wykonywania administracji federalnej przez kraje związkowe we własnym
zakresie, rządy krajów w tym celu organizują kompetentne władze administracyjne do
wykonywania
odpowiednich
zadań
i
jednocześnie
ustawowo
normują
procedury
postępowania tych władz. Organy federacji tym wypadku nadzorują wykonywanie ustaw
federalnych przez administrację krajową, ale kontrola ta ograniczać może się tylko do
wydawania instrukcji wykonawczych oraz czuwania nad legalnością. W tym celu rząd
federalny może wysłać swych pełnomocników (Beauftrage) do naczelnych władz krajowych,
ale za zgodą tychże władz. W razie bezpośredniej odmowy zgody, rząd federalny nadal
zachowuje prawo wysłania takich pełnomocników, ale za akceptacją Rady Federalnej, która
dodatkowo może wyrazić zgodę skierowania ich również do władz administracyjnych
podporządkowanych krajowym władzą.
W zakresie administracji zleconej, obowiązek zorganizowania władz kompetentnych do
wykonywania ustaw federalnych również leży po stronie krajów, jednak ustawowe
unormowanie procedur postępowania tych władz należy do właściwości władz federalnych.
Organy federacji w tym przypadku nie tylko że nadzorują legalność wykonywania
ustawodawstwa federalnego i wydają instrukcje, ale również kontrolują jego celowość. W
tym celu rząd federalny może żądać sprawozdania i przedłożenia akt oraz wysyłać swoich
pełnomocników do wszystkich władz.
W przypadku niewypełniania przez władze kraju ciążących na nim konstytucyjnych i
ustawowych obowiązków – w tym przede wszystkim obowiązków administracyjnych – rząd
federalny (za zgodą Rady Federalnej) może zastosować „konieczne środki” aby w drodze
„przymusu federalnego” (Bundeszwang), skłonić dany kraj do wypełniania swoich
obowiązków. W tym celu rządowi federalnemu przysługuje prawo wydawania poleceń w
stosunku do wszystkich władz krajowych.
Współdziałanie administracji krajowej z administracją federalną
Niemiecka Ustawa Zasadnicza, mimo formalnej odrębności administracyjnej krajów
przewiduje możliwość współdziałania administracji federalnej i krajowej, przy „wypełnianiu
zadań krajów, jeśli te zadania są znaczące dla ogółu i współdziałanie Federacji jest konieczne
dla polepszenia warunków bytu”. Są to takie zadania jak: rozbudowa i budowa szkół
wyższych, polepszanie regionalnej struktury gospodarczej, agrarnej i ochrona wybrzeża. W
tym celu istnieje możliwość ustawowego powołania instytucji i procedur dla „wspólnego
planowania ramowego” poprzez ścisłą ustawową koordynację działań administracyjnych.
Decyzje „koordynacyjne” takich gremiów, są wiążące dla władz krajowych i federalnych.
Do długoletniej niemieckiej tradycji administracyjnej należy partycypacja w wykonywaniu
zadań administracji przez różnego różnorodne, niepaństwowe formy organizacyjne.
Administracja federacji jak i krajów chętnie włącza do swej służby organizacje III sektora
(Vereine), spółki (Gesellschaften), a także przedsiębiorstwa prywatne, a nawet osoby
fizyczne. Podmioty takie wykonują wówczas powierzone zadania publiczne, będąc
wyposażone w atrybuty władzy tj. polecenie, przymus, kontrola i sankcja.
Ponadto charakterystyczną cechą federalnej i krajowej administracji jest występowanie w jej
obszarze licznych kolegialnych organów współdziałających w zadaniach administracyjnych z
głosem doradczym lub współdecydującym. Są to zazwyczaj fachowe rady lub think tanki
złożone ze specjalistów z dziedziny gospodarki i techniki, przedstawicieli nauki,
odpowiednich zawodów lub nawet związków zawodowych, które działają bezpośrednio przy
organach władz federalnych lub przy wyższych władzach federalnych, terenowych.
Struktury administracji Republiki Federalnej Niemiec
Charakterystyka systemów konstytucyjnych i administracyjnych RP i RFN
Systemy konstytucyjne Rzeczypospolitej Polskiej
i Republiki Federalnej Niemiec
(zestawienie ogólne)
Rzeczpospolita Polska
Republika Federalna Niemiec
Ustrój określony jest na podstawie Konstytucji RP z Ustrój określony jest na
1997 r.;
Zasadniczej RFN z 1949 r.;
Organami przedstawicielskimi, o legitymacji
nabytej w powszechnych wyborach z najwyższymi
kompetencjami władzy ustawodawczej jest Sejm RP
liczący 460 posłów oraz Senat RP liczący 100
senatorów;
podstawie
Ustawy
Organem przedstawicielskim, o legitymacji nabytej
w powszechnych wyborach z najwyższymi
kompetencjami władzy ustawodawczej jest Parlament
Federalny (Bundestag) liczący 598 posłów;
Drugim organem przedstawicielskim, o legitymacji
nabytej poprzez wybory w krajach związkowych, z
najwyższymi kompetencjami ustawodawczymi jest
Rada Federalna (Bundesrat) licząca 69 posłów;
Zgromadzenie Narodowe to organ konstytucyjny,
złożony ze wspólnie obradujących obu izb parlamentu
w celu zaprzysiężenia nowo wybranego Prezydenta,
wysłuchania prezydenckiego orędzia lub postawienia
Prezydenta w stan impeachmentu;
Zgromadzenie Federalne (Bundesverammlung) to
konstytucyjny organ państwowy zbierający się w celu
dokonania wyboru Prezydenta Federalnego. W jego
skład wchodzą wszyscy posłowie do Parlamentu
Federalnego oraz w takiej samej liczbie delegaci
wybrani przez parlamenty (landtagi) poszczególnych
krajów związkowych;
Dualizm egzekutywy asymetryczny: zadania
wykonawcze należą do Prezydenta RP oraz Prezesa
Rady Ministrów (Premiera) stojącego na czele rządu Rady Ministrów. Prezydent dysponuje prawem veta
legislacyjnego, mimo to, wiodącą rolę w
kształtowaniu polityki i administracji państwa
odgrywa Prezes Rady Ministrów;
Dualizm egzekutywy silnie asymetryczny: zadania
wykonawcze należą do Prezydenta Federalnego
(Bündespräsidaent) oraz do Rządu Federalnego
(Bundesregierung) na czele którego stoi Kanclerz
Federalny (Bundeskanzler). Prezydent nie posiada
jednak uprawnień wetujących proces legislacyjny i w
związku z tym ogromną i decydującą przewagę w
kształtowaniu polityki i administracji państwa
posiada Kanclerz Federalny;
Do kluczowych organów w zakresie sądownictwa
konstytucyjnego tj. kontroli zgodności działań
wszystkich organów państwa z prawem i Konstytucją
zaliczane są Trybunał Konstytucyjny oraz
Trybunał Stanu.
Najsilniejszy akcent w zakresie kontroli zgodności
działań wszystkich organów państwa z prawem i
Konstytucją położony jest na rolę Federalnego
Trybunału Konstytucyjnego (Bundesverfassungsgericht).
Jednak na przestrzeni całej federacji system
sądownictwa konstytucyjnego jest bardzo złożony i
rozproszony;
Systemy administracyjne Rzeczypospolitej Polskiej
i Republiki Federalnej Niemiec
(zestawienie ogólne)
Rzeczpospolita Polska
Republika Federalna Niemiec
Naczelne organy administracji rządowej wchodzą w
skład Rady Ministrów i powoływane są przez Sejm
lub (i) przez Prezydenta RP: Prezes Rady Ministrów i
członkowie Rady Ministrów;
Naczelne federalne organy administracyjne (oberste
Bundesorgane) to: Parlament Federalny (Bundestag) i
Rada Federalna (Bundesrat), Prezydent Federalny
(Bundespräsident),
Zgromadzenie
Federalne
(Bundesversammlung), Kanclerz i Rząd Federalny
Bundeskanzler,
Bundesregierung),
Federalny
Trybunał Konstytucyjny (Bundesverfassungsgericht);
Centralne organy administracji rządowej nie Naczelne federalne władze administracyjne (oberste
wchodzą w skład Rady Ministrów i powołane są na Bundesbehörden) obsadzane są na mocy decyzji
mocy decyzji naczelnego organu administracji Kanclerza Federalnego i Ministrów Federalnych;
rządowej;
Dwa szczeble administracji rządowej: centralny oraz Wyższe władze federalne (Bundesoberbehörden) są
terenowy;
to organy o centralnym zasięgu działania,
podporządkowane
bezpośrednio
właściwym
Szczebel centralny to organy naczelne i centralne ministrom resortowym, którzy sprawują nad nimi
administracji rządowej;
nadzór;
Szczebel terenowy to terenowe organy administracji
rządowej podlegające wojewodzie (administracja
zespolona) oraz organy administracji niezespolonej
podlegającej
bezpośredniemu
zwierzchnictwu
ministrów lub centralnych organów administracji
rządowej;
Władze administracyjne stopnia pośredniego i
niższego (Mittel- und Unterbehörden) to terenowy
aparat
administracyjny
federacji
tworzony
obligatoryjnie przez naczelne władze administracyjne
- ale tylko w zastrzeżonych przez Konstytucję sferach
administracyjnych (m.in. służba zagraniczna,
administracja finansów, administracja federalnych
dróg wodnych i żeglugi)
Fakultatywnie federacja może tworzyć własne,
terenowe władze administracyjne stopnia pośredniego
i niższego, o ile wyłonią się „nowe zadania w
dziedzinach, w których federacji przysługują
kompetencje ustawodawcze”;
Podmioty
nieposiadające
statusu
organu
administracji rządowej, tworzone na podstawie
ustawy lub ustanowione przez naczelny organ
administracji rządowej wykonują niektóre zadania
rządowe administracyjne, zwłaszcza w sferze
gospodarczej i społecznej. Posiadają one odmienne
formy cywilno-administracyjne i różnią się między
sobą strukturą organizacyjną, zasadami prowadzenia
gospodarki finansowej oraz procedurami działania.
Najczęściej noszą nazwy: agencja, zakład lub fundusz
(np. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Narodowy
Federalna Administracja Pośrednia (Mittelbare
Bundesverwaltung
wykonywana
jest
przez
korporacje i zakłady prawa publicznego - będące
wyodrębnionymi
z
hierarchicznego
systemu
administracji
samodzielnymi
podmiotami
administracji
(osobami
prawa
publicznego).
Podmioty te podlegają nadzorowi określonemu w
stosownych ustawach, zazwyczaj jest to kontrola
rządowa i parlamentarna. Są to m.in. podmioty
ubezpieczeń społecznych, których zakres właściwości
rozciąga się na obszar więcej niż jednego kraju
Fundusz Zdrowia),
centrum.
organizacja,
biuro,
Zadania ze sfery administracji rządowej
zlecane
do
wykonywania
przez
samorządowych województw, powiatów
Szczegółowe regulacje w tym zakresie
ustawy;
komitet, związkowego;
mogą być
podmioty
i gmin.
zawierają
Zadania ze sfery administracji federalnej mogą
być zlecane do wykonywania przez władze
administracyjne krajów związkowych. Szczegółowe
regulacje w tym zakresie zawierają stosowne
porozumienia federacji i krajów oraz ustawy;
CECHY CHARAKTERYSTYCZNE
(różnice)
Rzeczpospolita Polska
Republika Federalna Niemiec
Unitarna struktura państwa: jednolity system Federalna struktura państwa: 16 krajowych systemów
konstytucyjno - prawny, jednorodny system organów konstytucyjno
–
prawnych,
legislacyjnych,
legislacyjnych, wykonawczych i sądowych;
wykonawczych i sądowych + nadrzędny system
federalny;
Skład obu izb parlamentu: Sejmu i Senatu Tylko jedna, niższa izba parlamentu – Parlament
wymieniany jest równocześnie w wyborach co 4 lata; Federalny na nowo wybierana jest co 4 lata;
Druga izba parlamentu – Senat posiada 4-letnią Brak kadencyjności drugiej izby parlamentu - Rady
kadencję, co przy równoczesnej wymianie składu Federalnej, co składa się na ciągłość władzy
Sejmu, nie zapewnia ciągłości władzy ustawodawczej; ustawodawczej;
Brak optymalnego powiązania izby wyższej - Senatu
z samorządowymi województwami oraz brak w pełni
racjonalnego uczestnictwa Senatu w procesie
legislacyjnym;
Silne, kompleksowe powiązanie izby wyższej – Rady
Federalnej z procesem legislacyjnym federacji oraz
uczynienie z niej platformy do wyrażania,
negocjowania
i
obrony
interesów
krajów
związkowych wobec federacji;
Proporcjonalna ordynacja wyborcza do Sejmu;
Większościowo - proporcjonalna
Parlamentu Federalnego;
ordynacja
do
Prezydent wybierany jest w powszechnych i Prezydent
Federalny
wybierany jest
przez
bezpośrednich wyborach. Posiada prawo veta Zgromadzenie Federalne. Nie posiada prawa veta
legislacyjnego;
legislacyjnego
Rozbudowany aparat rządowej administracji ogólnej;
Administracja federalna nie posiada rozbudowanego
sytemu organów administracji ogólnej;
Jednorodny i mocno zhierarchizowany system Administracja rządowa jest częściowo ujednolicona
rządowej administracji centralnej i terenowej;
na poziomie federalnym, ale na szczeblu krajów
związkowych występuje daleko idące zróżnicowanie
instytucji
administracyjnych
warunkowane
wzajemnymi
różnicami
w
ich
systemach
konstytucyjnych;
Mimo
pewnych
tradycji
i
doświadczeń Mocno ugruntowane tradycje konstytucyjne, datujące
konstytucyjnych i administracyjnych nabytych w się od 1949 r. oraz głębokie tradycje i doświadczenia
okresie 20-lecia międzywojennego, współczesny administracyjne których źródła sięgają do XIX w.;
system konstytucyjno – administracyjny znajduje się
jeszcze w etapie transformacji ustrojowej (już bardzo
zaawansowanej) zapoczątkowanej w 1989 r. i
nieustannie
kształtuje
swoje
doświadczenia
konstytucyjne i administracyjne;
CECHY CHARAKTERYSTYCZNE
(podobieństwa)
Rzeczpospolita Polska
Republika Federalna Niemiec
Parlamentarny i zracjonalizowany system rządów oparty o trójpodział władzy na wykonawczą, ustawodawczą
i sadowniczą;
Dualizm egzekutywy wykonywanej przez szefa rządu i prezydenta;
Dwuizbowy parlament wybierany na 4 – letnie kadencje;
Wykorzystanie formuły Sainte-Laguë do przeliczania mandatów w wyborach do izby niższej parlamentu;
Stosowanie 5% klauzuli zaporowej w wyborach do izb niższych parlamentu;
Szczególna i bardzo silna pozycja konstytucyjno - polityczna Premiera i Kanclerza w strukturze gabinetu oraz
w ogóle w całościowej strukturze systemu władzy i administracji;
Instytucja konstruktywnego votum nieufności w procesie odwoływania premiera i kanclerza;
Wymóg kontrasygnowania przez premiera (kanclerza) i ministrów aktów władzy prezydenta;
Silna i ugruntowana pozycja Trybunałów Konstytucyjnych, których orzeczenia są niepodważalne i wiążące
dla wszystkich instytucji konstytucyjnych i administracyjnych;
CZĘŚĆ II
SYSTEMY SAMORZĄDOWEJ ADMINISTRACJI REGIONALNEJ i LOKALNEJ
RZECZPOSPOLITA POLSKA
Podstawę prawną istnienia administracji samorządowej stanowi Konstytucja RP z 1997 r.
oraz właściwe ustawy. Struktura samorząd terytorialnego opiera się o trzy szczeble:
samorządowe województwo, powiat oraz gminę. Wszystkie trzy struktury nie są
hierarchicznie podporządkowane wobec siebie w kategoriach kompetencji władczych. Ich
wzajemne relacje posiadają charakter przestrzenny oparty o zasadę wzajemnej pomocniczości
(subsydiarności). Nadrzędnym bowiem celem samorządowego województwa, powiatu i
gminy jest optymalne zaspokajanie potrzeb społeczności lokalnych. I właśnie dla tego,
zasadniczego celu, państwo winno wspierać samorządowe województwo, te z kolei
samorządowy powiat, a powiat powinien być pomocniczy wobec gminy. Zasada
pomocniczości wyklucza wszelkie hierarchie i kompetencyjne nadrzędności, a ich miejsce
wprowadza pomocniczą rolę jednostek większych wobec mniejszych w wypełnianiu ich
zadań. Zasada pomocniczości jest zawarta jest już w Preambule do Konstytucji RP, a także
silnie przeniknęła ustawodawstwo o samorządzie terytorialnym wszystkich szczebli.
Wprowadza ona postulat tworzenia takiego ustroju, aby rola państwa w zaspokajaniu potrzeb
indywidualnych i społecznych sprowadzała się do niezbędnego minimum. Zasada
decentralizacji władzy publicznej z kolei, nakazuje przekazanie możliwie dużej liczby zadań
publicznych podmiotom
działającym
na własną odpowiedzialność przy prawnym
zapewnieniu odpowiedniej niezależności oraz niezbędnych środków. Jest ona wzmocniona
przez zasadę przekazywania samorządowi istotnej części zadań publicznych. Konstytucja
wprowadza także zasadę domniemania kompetencji samorządu, jeżeli ustawy szczegółowe
nie wprowadzają innych ustaleń. W tym przypadku domniemywa się kompetencję gminy.
Naczelną dyrektywą podziału terytorialnego wynikającego z powyższego, jest zasada
unitarności całego systemu, czyli jednolitości w sferze zewnętrznej i wewnętrznej. Nie ma
zatem możliwości wprowadzania jakichkolwiek autonomii lub nadawania podmiotom
publicznym uprawnień ustawodawczych, które mogłyby naruszyć jednolitość państwa.
Wszelkie jednostki zasadniczego podziału terytorialnego muszą być jednostkami samorządu
terytorialnego.
W systemie polskiej administracji samorządowej występuje dualizm administracyjny, co
oznacza, że w terenie swoje zadnia wykonują dwa rodzaje administracji: rządowa i
samorządowa, które nie są w stosunku do siebie podległe. Administracja samorządowa
podlega jedynie nadzorowi prawnemu ze strony administracji rządowej. Administracja ta z
reguły realizuje także zadania zlecone na mocy ustawowych rozstrzygnięć oraz zadania
powierzone, które przejmuje na mocy porozumień. Dualizm ten występuje na szczeblu
województwa, natomiast na szczeblu gminy i powiatu funkcje administracji rządowej pełnią
wykonawcze organy administracji samorządowej. Odróżnienie tego co jest domeną
administracji samorządowej i rządowej dokonuje się poprzez oddzielenie źródeł finansowania
i sposobów realizowania nadzoru.
Ustrój administracji samorządowego województwa
Województwo definiowane jest jako „regionalna wspólnota samorządowa” i jednocześnie
jako największa jednostka zasadniczego podziału terytorialnego kraju, której celem jest
wykonywanie administracji publicznej. W Polsce występuje 16 województw. Województwa
jako jednostki terytorialne obejmują swym zasięgiem poszczególne gminy i powiaty, które
ustawowo zostały włączone do wyznaczonych województw. W województwach kompetencje
swoje wykonuje wojewoda – jako wyznaczony przez premiera i jemu podlegający
przedstawiciel administracji rządowej oraz sejmik województwa z marszałkiem - jako
samorządowa władza społeczności województwa. Siedziby wojewody oraz organów
samorządu wojewódzkiego zazwyczaj zlokalizowane są w tych samych miastach
wojewódzkich. Jednak nie we wszystkich przypadkach pokrywają się one ze sobą. Dotyczy to
województw kujawsko – pomorskiego (siedziba sejmiku jest Toruń) i lubuskiego (siedzibą
sejmiku jest Zielona Góra).
Sprawowanie samorządu województwa należy do mieszkańców województwa, którzy tworzą
z mocy prawa regionalną wspólnotę samorządową. Do zakresu działania samorządu
województwa należy wykonywanie zadań publicznych o charakterze wojewódzkim,
niezastrzeżonych ustawami na rzecz organów administracji rządowej. Ponadto zakres
działania samorządu województwa nie może naruszać samodzielności powiatu i gminy.
Samorząd województwa wykonuje - określone ustawami, zadania publiczne w imieniu
własnym i na własną odpowiedzialność, dysponuje mieniem wojewódzkim, prowadzi
samodzielnie gospodarkę finansową na podstawie budżetu. Wykonywanie przez samorząd
województwa zadań o charakterze wojewódzkim określonych w drodze ustaw, dotyczy w
m.in. następujących zakresów: edukacji publicznej, w tym szkolnictwa wyższego, promocji i
ochrony zdrowia, pomocy społecznej, polityki prorodzinnej, modernizacji terenów wiejskich,
zagospodarowania przestrzennego, ochrony środowiska, transportu zbiorowego i dróg
publicznych, kultury fizycznej i turystyki, ochrony praw konsumentów, obronności,
bezpieczeństwa publicznego, przeciwdziałania bezrobociu i aktywizacji lokalnego rynku
pracy.
Ustrój województwa, podobnie jak w przypadku wszystkich pozostałych jednostek
samorządowych określa statut województwa. Samorząd województwa samodzielnie określa
strategię rozwoju województwa oraz może prowadzić działalność gospodarczą, pod
warunkiem że polega ona na wykonywaniu czynności promocyjnych, edukacyjnych i
wydawniczych służących rozwojowi województwa.
Sejmik województwa
Organem przedstawicielskim samorządu województwa jest sejmik województwa. Sejmik jest
organem o funkcjach stanowiących oraz kontrolnym. Jego kadencja wynosi 4 lata. W skład
sejmiku województwa wchodzą radni wybrani w wyborach bezpośrednich w liczbie
trzydziestu w województwach liczących do 2.000.000 mieszkańców oraz po trzech radnych
na każde kolejne rozpoczęte 500.000 mieszkańców. W przypadku samorządu województwa,
podobnie na szczeblu samorządu gminnego i powiatowego, prawnie dopuszcza się obok form
demokracji przedstawicielskiej, stosowanie form demokracji bezpośredniej, których zasady i
tryb przeprowadzania określa właściwa ustawa. W związku z tym, o rozwiązaniu Sejmiku
przed upływem konstytucyjnej kadencji mogą zadecydować mieszkańcy województwa
poprzez w referendum. Do kompetencji sejmiku należy m.in.: stanowienie aktów prawa
miejscowego, w tym uchwalanie statutu województwa, uchwalanie strategii rozwoju
województwa, uchwalanie planu zagospodarowania przestrzennego, uchwalanie budżetu
województwa, podejmowanie uchwały w sprawie udzielenia lub nieudzielenia absolutorium
zarządowi województwa z tytułu wykonania budżetu województwa, uchwalanie, w granicach
określonych ustawami, przepisów dotyczących podatków i opłat lokalnych, podejmowanie
uchwał w sprawie uczestnictwa w międzynarodowych zrzeszeniach regionalnych i innych
formach współpracy regionalnej, wybór i odwołanie zarządu województwa oraz ustalanie
wynagrodzenia marszałka województwa, powoływanie i odwoływanie, na wniosek marszałka
województwa,
skarbnika
województwa,
województwa,
podejmowanie
uchwał
który
w
jest
głównym
sprawach
księgowym
majątkowych
budżetu
województwa,
podejmowanie uchwał w sprawie zasad udzielania stypendiów dla uczniów i studentów.
Sejmik wybiera ze swojego grona w głosowaniu tajnym przewodniczącego oraz nie więcej
niż 3 wiceprzewodniczących, bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej
połowy
ustawowego
składu
sejmiku.
Zadaniem
przewodniczącego
sejmiku
jest
organizowanie pracy sejmiku oraz prowadzenie jego obrad. Sejmik województwa obraduje na
sesjach zwoływanych przez przewodniczącego w miarę potrzeby, nie rzadziej jednak niż raz
na kwartał. Sejmik w celu realizacji zakresu swoich zadań powołuje ze swojego grona
komisje stałe i doraźne. W celu kontroli działalność zarządu województwa oraz
wojewódzkich samorządowych jednostek organizacyjnych Sejmik obligatoryjnie powołuje
komisję rewizyjną, która opiniuje wykonanie budżetu i występuje z wnioskiem do Sejmiku
województwa w sprawie udzielenia lub nieudzielenia absolutorium zarządowi województwa.
Wniosek ten podlega także zaopiniowaniu przez Regionalną Izbę Obrachunkową.
Zarząd województwa i Marszałek
Zarząd jest organem wykonawczym województwa. Zarząd województwa wybierany jest
przez Sejmik województwa w przeciągu 3 miesięcy od dnia ogłoszenia wyników wyborów.
Jeżeli Sejmik województwa nie dokona wyboru zarządu w tym terminie to ulega rozwiązaniu.
W skład Zarządu wchodzi łącznie 5 osób, w tym Marszałek województwa jako jego
przewodniczący, nie więcej niż 2 wicemarszałków oraz pozostali członkowie. Wybór samego
Marszałka województwa musi jednak zapaść w głosowaniu tajnym bezwzględną większością
głosów ustawowego składu Sejmiku. Zarząd województwa zmuszony jest podać się do
dymisji, jeżeli Sejmik województwa przyjmie uchwałę w sprawie nieudzielenia Zarządowi
absolutorium bezwzględną większością głosów ustawowego składu Sejmiku województwa.
Odwołanie Marszałka województwa może nastąpić również z innej przyczyny, ale wniosek
taki musi złożyć co najmniej 1/4 radnych z łącznego ustawowego składu Sejmiku i staje się
on wiążący, jeśli uzyska większość co najmniej 3/5 głosów ustawowego składu Sejmiku, w
głosowaniu tajnym.
Zarząd województwa wykonuje zadania należące do samorządu województwa, niezastrzeżone
na rzecz Sejmiku województwa i wojewódzkich samorządowych jednostek organizacyjnych.
Do zadań Zarządu województwa należy m.in.: wykonywanie uchwał Sejmiku województwa,
gospodarowanie mieniem województwa, przygotowywanie projektu i wykonywanie budżetu
województwa,
przygotowywanie
projektów
strategii
rozwoju
województwa,
planu
zagospodarowania przestrzennego i regionalnych programów operacyjnych oraz ich
wykonywanie, organizowanie współpracy ze strukturami samorządu regionalnego w innych
krajach i z międzynarodowymi zrzeszeniami regionalnymi, kierowanie, koordynowanie i
kontrolowanie działalności wojewódzkich samorządowych jednostek organizacyjnych.
Marszałek województwa jako jednoosobowy organ wykonawczy organizuje pracę Zarządu
województwa i Urzędu Marszałkowskiego, kieruje bieżącymi sprawami oraz reprezentuje
województwo na zewnątrz.
Budżet województwa jest podstawą samodzielnej gospodarki finansowej województwa.
Dochody własne województwa są podstawowym źródłem finansowania zadań, a mogą się na
nie składać przede wszystkim: udziały w podatkach stanowiących dochód budżetu państwa,
dochody z majątku województwa, spadki, zapisy i darowizny na rzecz województwa,
dochody uzyskiwane przez jednostki budżetowe województwa oraz wpłaty innych
wojewódzkich samorządowych jednostek organizacyjnych oraz inne dochody własne,
którymi mogą być: subwencja wyrównawcza z budżetu państwa, dotacje celowe z budżetu
państwa i państwowych funduszy celowych na zadania wykonywane przez województwo,
dotacje celowe z budżetu państwa na zadania z zakresu administracji rządowej wykonywane
przez województwo na podstawie porozumień zawartych z organami administracji rządowej,
dotacje celowe z budżetów gmin lub powiatów na zadania z zakresu tych jednostek
samorządu terytorialnego wykonywane przez województwo na podstawie porozumień
zawartych z organem gminy lub powiatu.
Nadzór nad samorządem wojewódzkim
Nadzór nad działalnością samorządu województwa sprawuje Prezes Rady Ministrów i
wojewoda, a w zakresie spraw finansowych - Regionalna Izba Obrachunkowa, która stanowi
państwowy, zewnętrzny i niezależny organ kontroli i nadzoru jednostek samorządu
terytorialnego w zakresie gospodarki finansowej (budżetu) i zamówień publicznych.
Przedmiotem nadzoru pozostaje działalność samorządu, co oznacza, że został on rozciągnięty
na realizację zadań własnych jak i zleconych. W sprawach własnych nadzór prowadzony jest
na podstawie kryterium zgodności z prawem, czyli legalności. W sprawach zleconych nadzór
sprawowany jest na podstawie kryterium legalności, celowości, gospodarności, rzetelności.
Samorząd województwa, podobnie jak gminy i powiaty, może skarżyć rozstrzygnięcia
nadzorcze do sądu administracyjnego i dochodzić droga sądową swoich racji.
Współdziałanie samorządowych wojewódzkich jednostek administracji
Podstawowym celem współdziałania jednostek samorządu terytorialnego jest wykonywanie
zadań publicznych rozumianych w tym przypadku jako lepsze zaspokajanie potrzeb lokalnych
społeczności – wspólnot samorządowych.
Województwo w tym celu może zawierać z innymi województwami oraz jednostkami
lokalnego samorządu terytorialnego z obszaru województwa dobrowolne porozumienia w
sprawie powierzania prowadzenia zadań publicznych. Ponadto dla lepszego wykonywania
publicznych
zadań
administracyjnych
dopuszcza
się,
aby
jednostki
samorządu
wojewódzkiego (w tym także powiaty i gminy) mogły sobie wzajemnie udzielać wszelkiej
pomocy konsultacyjnej, merytorycznej oraz finansowej.
Województwa mogą także w formach prawa publicznego, tworzyć dobrowolne, wspólne
stowarzyszenia i związki celowe, w tym również z gminami i powiatami. W przypadku
narzucenia
przez
ustawę
konieczności
utworzenia
związku
lub
samorządowego przynależność do niego jest obligatoryjna.
Struktura ustroju jednostki wojewódzkiego samorządu terytorialnego
Podział administracyjny Polski na województwa i powiaty
stowarzyszenia
Samorząd powiatowy
Powiat ma charakter samorządowy, posiada określone terytorium, a mieszkańcy z mocy
prawa tworzą w jego ramach lokalną, powiatową wspólnotę samorządową. Obok klasycznych
samorządowych jednostek powiatowych, w skład których włączone są gminy, w Polsce
występuje tzw. powiat grodzki. Jest to gmina - miasto, na prawach powiatu, wykonująca
zadania powiatu. We wszystkich miastach na prawach powiatu organem wykonawczym jest
prezydent miasta.
Posiadając osobowość prawną, powiat wykonuje określone ustawami zadania publiczne w
imieniu własnym i na własną odpowiedzialność. Samodzielność powiatu podlega ochronie
sądowej. O ustroju powiatu stanowi jego statut. Powiat wykonuje określone ustawami
szerokie zadania publiczne o charakterze ponadgminnym w zakresie takim jak m.in.: edukacja
publiczna, promocja i ochrona zdrowia, pomoc społeczna, polityka prorodzinna, wspieranie
osób niepełnosprawnych, transport zbiorowy i drogi publiczne, kultura, kultura fizyczna i
turystyka, geodezja, gospodarka nieruchomościami, gospodarka wodna, ochrona środowiska,
rolnictwo, porządek publiczny i bezpieczeństwo obywateli, ochrona przeciwpowodziowa i
przeciwpożarowa, przeciwdziałanie bezrobociu. Zadania z zakresu administracji rządowej
mogą zostać powierzone zakresowi działania powiatu jako zadania zlecone przez państwo.
Wykonywanie zadań powiatu nie może w żaden sposób naruszać zakresu działania i
kompetencji gmin. Powiat zobligowany jest do przekazania wykonywanej kompetencji
gminie mocą stosownego porozumienia - w przypadku gdy ta, wystąpi o to z uzasadnionym
wnioskiem.
Rada powiatu
Rada powiatu jest organem stanowiącym i kontrolnym w powiecie. Kadencja rady trwa 4 lata,
a radni wybierani są w wyborach bezpośrednich. W skład rady powiatu wchodzą radni w
liczbie piętnastu w powiatach liczących do 40.000 mieszkańców oraz po trzech na każde
kolejne rozpoczęte 20.000 mieszkańców, jednak nie więcej niż trzydziestu dziewięciu
radnych. Odwołanie rady powiatu przed upływem kadencji może nastąpić poprzez
referendum powiatowe.
Do wyłącznych kompetencji rady powiatu należą takie sprawy jak m.in.: stanowienie aktów
prawa miejscowego, w tym statutu powiatu, wybór i odwołanie zarządu (organu
wykonawczego), na wniosek starosty - powoływanie i odwoływanie sekretarza powiatu i
skarbnika powiatu(będącego głównym księgowym budżetu powiatu), uchwalanie budżetu
powiatu, podejmowanie uchwał w sprawach wysokości podatków i opłat w granicach
określonych ustawami, podejmowanie uchwał w sprawach majątkowych powiatu,
podejmowanie uchwał w sprawie przyjęcia zadań z zakresu administracji rządowej oraz w
sprawie powierzenia innym jednostkom samorządowym prowadzenia zadań publicznych,
podejmowanie uchwał w sprawach współpracy ze społecznościami lokalnymi innych państw
oraz przystępowania do krajowych i międzynarodowych zrzeszeń społeczności lokalnych,
podejmowanie uchwał w sprawach herbu powiatu i flagi powiatu.
Rada powiatu wybiera ze swego grona przewodniczącego i jednego lub dwóch
wiceprzewodniczących bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy
ustawowego składu rady, w głosowaniu tajnym. Zadaniem przewodniczącego jest wyłącznie
organizowanie pracy rady oraz prowadzenie obrad rady. Rada powiatu obraduje na sesjach
zwoływanych przez przewodniczącego rady powiatu. Rada powiatu może powoływać ze
swojego grona stałe i doraźne komisje do określonych zadań, ustalając przedmiot ich
działania oraz skład osobowy.
Radny, podobnie jak w przypadku gminnej jednostki samorządowej obowiązany jest
kierować się dobrem wspólnoty samorządowej powiatu. Radny powinien utrzymywać stałą
więź z mieszkańcami oraz ich organizacjami, a w szczególności przyjmować zgłaszane przez
mieszkańców powiatu postulaty i przedstawić je organom powiatu do rozpatrzenia, nie jest
jednak związany instrukcjami wyborców.
Starosta i zarząd powiatu
Organem wykonawczym powiatu jest zarząd. W skład zarządu powiatu wchodzą starosta jako
jego przewodniczący oraz członkowie w liczbie od 3 do 5 osób, w tym wicestarosta. Zarząd
wybrany zostaje przez radę powiatu w terminie 3 miesięcy od daty ogłoszenia wyników
wyborów. Jeżeli rada powiatu nie dokona wyboru zarządu w terminie 3 miesięcy, ulega
rozwiązaniu z mocy prawa.
Zarząd powiatu wykonuje uchwały rady powiatu i zadania powiatu określone przepisami
prawa. Do zadań zarządu powiatu należy w szczególności: przygotowywanie i wykonywanie
uchwał rady, gospodarowanie mieniem powiatu, wykonywanie budżetu powiatu, zatrudnianie
i zwalnianie kierowników jednostek organizacyjnych powiatu. W realizacji zadań zarząd
powiatu podlega wyłącznie radzie powiatu.
Na czele powiatu stoi starosta. Jest on jednocześnie zwierzchnikiem służbowym pracowników
i kierowników jednostek organizacyjnych powiatu oraz zwierzchnikiem powiatowych służb,
inspekcji i straży. Starosta organizuje pracę zarządu powiatu i starostwa powiatowego, kieruje
bieżącymi sprawami powiatu oraz reprezentuje powiat na zewnątrz. Powiat samodzielnie
prowadzi gospodarkę finansową na podstawie budżetu uchwalonego przez radę powiatu.
Powiat może zawierać porozumienia w sprawie powierzenia prowadzenia wspólnych zadań
publicznych z jednostkami lokalnego samorządu terytorialnego, a także wojewódzkimi, na
którego obszarze znajduje terytorium powiatu. Powiaty, jak również związki i stowarzyszenia
powiatów mogą sobie wzajemnie bądź innym jednostkom samorządu terytorialnego udzielać
pomocy, w tym również pomocy finansowej. Do regulowania porozumień zawieranych przez
powiaty stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o samorządzie gminnym.
Nadzór nad samorządem powiatowym
Nadzór nad działalnością powiatu sprawuje Prezes Rady Ministrów oraz wojewoda, a w
zakresie spraw finansowych - Regionalna Izba Obrachunkowa. Organy nadzoru mogą
wkraczać w działalność powiatu tylko w przypadkach określonych ustawami. W skrajnych
przypadkach naruszenia prawa przez powiat, podmiot nadzoru może rozwiązać radę powiatu.
Rozstrzygnięcia
organu
nadzoru
podlegają
możliwości
zaskarżenia
do
sądu
administracyjnego z powodu niezgodności z prawem.
Struktury samorządu powiatowego
Samorząd gminny
Mieszkańcy gminy tworzą z mocy prawa wspólnotę samorządową, natomiast sama gmina
wykonuje zadania publiczne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność. Gmina
ponadto posiada osobowość oraz prawną ochronę jej samodzielności. O ustroju gminy
stanowi statut gminy. Zakres przedmiotowy działania gminy określa zasada domniemywania
kompetencji tzn. do właściwości gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu
lokalnym, niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów.
Podstawowym zadaniem własnym gminy jest zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty
gminnej. Zakres szczegółowych spraw, które znalazły się w sferze zadań własnych gminy jest
bardzo szeroki. Spośród najważniejszych, które ustawodawca przypisał gminą należy
wymienić takie jak m.in.: ład przestrzenny, gospodarka nieruchomościami, ochrona
środowiska i przyrody, gospodarka wodna, gminne drogi, wodociągi i zaopatrzenie w wodę,
lokalny transport zbiorowy, ochrona zdrowia, pomoc społeczna, kultura, porządek publiczny,
promocja gminy, współpraca transgraniczna.
Według kryteriów podawanych przez ustawodawcę polskiego w ustawodawstwie
samorządowym, zadania samorządu gminnego generalnie dzielą się na własne i zlecone, które
jednak wewnętrznie różnią się wg następującego schematu:
Zadania własne
Zadania zlecone (poruczone) z zakresu
administracji rządowej
zadania obligatoryjne
zadania przekazane przez ustawy
zadania dobrowolne
zadania wykonywane na mocy porozumień
Zadania poruczone wykonywane przez gminy mogą być także efektem porozumień
zawartych z jednostkami powiatowymi i wojewódzkimi.
Rada gminy
W strukturze organów gminnego samorządu terytorialnego, ze względu na kompetencje
stanowiące i kontrolne, główną rolę odgrywa rada gminy. Rada gminy jest organem
przedstawicielskim, kolegialnym, pochodzącym z wyborów powszechnych, powoływana
przez mieszkańców gminy na 4 – letnią kadencję. Aby móc kandydować, trzeba mieć
ukończone 18 lat i zamieszkiwać na stałe w obszarze gminy. Kandydat na radnego, nie musi
posiadać polskiego obywatelstwa. Wymagane jest natomiast obywatelstwo jednego z państw
członkowskich Unii Europejskiej.
Rada gminy działa w imieniu mieszkańców i za mieszkańców. Jeżeli jej siedziba
zlokalizowana jest w mieście położonym na terytorium tej rady, nosi wówczas nazwę rady
miejskiej. W ramach uprawnień stanowiących podejmuje ona uchwały, które mogą mieć
różny charakter prawny, np.: stanowienie przepisów powszechnie obowiązujących,
uchwalanie budżetu, uchwalanie miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego,
swych własnych organów, komisji, zawieranie porozumień z organami administracji rządowej
na wykonanie zadań zleconych, nadawanie honorowego obywatelstwa czy podejmowanie
uchwał w sprawach majątkowych gminy. Wypełniając funkcje kontrolne, rada kontroluje
działalność wójta (burmistrza, prezydenta), gminnych jednostek organizacyjnych i jednostek
pomocniczych gminy. Korzysta w tym względzie z opinii komisji rewizyjnej lub Regionalnej
Izby Obrachunkowej. Rada obraduje w trybie sesji, zazwyczaj zwoływanych przez
przewodniczącego w miarę potrzeby, nie rzadziej jednak niż raz na kwartał.
Rada gminy wybiera ze swego grona przewodniczącego oraz 1 do 3 wiceprzewodniczących bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowego składu rady,
w głosowaniu tajnym. Zadaniem przewodniczącego jest wyłącznie organizowanie pracy rady
oraz prowadzenie obrad rady. Odwołanie przewodniczącego i wiceprzewodniczących
następuje na wniosek co najmniej 1/4 ustawowego składu rady gminy, w takim samym trybie
jak jego powołanie tj. bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy
ustawowego składu rady. W skład rady wchodzą radni w liczbach uzależnionych od liczby
mieszkańców w gminie. I tak po piętnastu w gminach do 20.000 mieszkańców, po dwudziestu
jeden w gminach do 50.000 mieszkańców, po dwudziestu trzech w gminach do 100.000
mieszkańców, po dwudziestu pięciu w gminach do 200.000 mieszkańców oraz po trzech na
każde dalsze rozpoczęte 100.000 mieszkańców - nie więcej jednak niż czterdziestu pięciu
radnych. Radni, obowiązani są do kierowania się dobrem wspólnoty samorządowej gminy. W
celu usprawnienia pracy radnych, mogą oni tworzyć kluby radnych, działające na zasadach
określonych w statucie gminy. Mandatu radnego gminy nie można łączyć z mandatem posła
lub senatora, wykonywaniem funkcji wojewody lub wicewojewody oraz członkostwem w
organie innej jednostki samorządu terytorialnego.
Wójt / Burmistrz /Prezydent
Organem wykonawczym gminy jest wójt (zazwyczaj w gminach wiejskich). Burmistrz jest
organem wykonawczym w gminie, w której siedziba władz znajduje się w mieście położonym
na terytorium tej gminy. W miastach powyżej 100.000 mieszkańców organem wykonawczym
jest prezydent miasta. Organ wykonawczy posiada zatem zróżnicowane nazewnictwo, jednak
zakres kompetencji pozostaje we wszystkich przypadkach ten sam.
Pierwotnie, do 2002 r. ustawa o samorządzie gminnym stanowiła, iż organem wykonawczym
gminy był kolegialny organ – zarząd gminy pod przewodnictwem wójta, burmistrza lub
prezydenta. Członkowie zarządu powoływani byli przez radę gminy, najczęściej z grona
radnych. W praktyce, tak powołany zarząd dla wykonywania swoich zadań często nie
znajdował dostatecznego poparcia w radzie, gdzie partykularne i zmienne polityczne
uwarunkowania brały górę nad publicznym interesem. Proces wyboru zarządu pozostawał
bardzo konfliktogenny i patologizował cały system. Często zdarzało się, iż rada, w ogóle nie
była w stanie powołać zarządu gminy - co w efekcie oznaczało konieczność rozwiązania rady
i przeprowadzenia ponownych, dodatkowych wyborów w gminie. Aby wyeliminować z
systemu samorządu gminnego potencjalne źródło konfliktów pomiędzy radą a zarządem,
zaburzające prawidłowe funkcjonowanie gminy oraz kierując się m.in. rozwiązaniami
stosowanymi w innych państwach europejskich, w tym przede wszystkim w gminach
niemieckich, wprowadzono formułę bezpośredniego wyłaniania organu wykonawczego.
Systemem ten bardzo mocno wzmocnił pozycję wójta, burmistrza, prezydenta tworząc z
niego monokratyczny organ gminnej egzekutywy. Obecnie wójt (burmistrz, prezydent)
wybierany jest bezpośrednio w gminnych wyborach powszechnych, równych i tajnych.
Jednomandatowym okręgiem wyborczym staje się obszar gminy, a sam wybór dokonywany
jest łącznie z wyborami do rad gmin co 4 lata. Aby móc kandydować, trzeba mieć ukończone
25 lat i posiadać obywatelstwo polskie. Kandydat na wójta nie musi na stałe zamieszkiwać w
gminie, w której kandyduje. Odwołanie wójta przed upływem konstytucyjnej kadencji
(burmistrza, prezydenta), tak często zdarzające się w poprzedniej formule należy obecnie do
rzadkości, bowiem odwołać wójta z urzędu mogą wyłącznie wyborcy, którzy go wcześniej
wybrali poprzez przeprowadzenie stosownego referendum w tej sprawie.
Kompetencje wójta (burmistrza, prezydenta) są bardzo szerokie. Wójt (burmistrz, prezydent)
w drodze zarządzenia, powołuje oraz odwołuje swojego zastępcę lub zastępców i określa ich
liczbę. Funkcji wójta oraz jego zastępcy nie można łączyć z funkcją wójta lub jego zastępcy
w innej gminie, członkostwem w organach jednostek samorządu terytorialnego, w tym w
gminie, w której jest wójtem lub zastępcą wójta, zatrudnieniem w administracji rządowej oraz
mandatem posła lub senatora. Wójt (burmistrz, prezydent) wykonuje uchwały rady gminy i
zadania gminy określone przepisami prawa. Do zadań wójta należy w szczególności
przygotowywanie projektów uchwał rady gminy, określanie sposobu wykonywania uchwał,
gospodarowanie mieniem komunalnym, wykonywanie budżetu, zatrudnianie i zwalnianie
kierowników gminnych jednostek organizacyjnych. Wójt kieruje bieżącymi sprawami gminy
oraz reprezentuje ją na zewnątrz. Projekt budżetu gminy przygotowuje wójt. Za prawidłową
gospodarkę finansową gminy również odpowiada wójt. Wójtowi gminy przysługuje wyłączne
prawo do zaciągania zobowiązań mających pokrycie w ustalonych w uchwale budżetowej
kwotach wydatków, w ramach upoważnień udzielonych przez radę gminy, emitowania
papierów wartościowych, w ramach upoważnień udzielonych przez radę gminy, dokonywania
wydatków budżetowych, zgłaszania propozycji zmian w budżecie gminy, dysponowania
rezerwami budżetu gminy oraz blokowania środków budżetowych, w przypadkach
określonych ustawą.
Nadzór nad działalnością gminy
Nadzór nad działalnością gminną sprawowany jest na podstawie kryterium zgodności z
prawem. Organami nadzoru są Prezes Rady Ministrów i wojewoda, a w zakresie spraw
finansowych - Regionalna Izba Obrachunkowa. Organy nadzoru mogą wkraczać w
działalność gminną tylko w przypadkach określonych ustawami. Gminą przysługuje prawo
zaskarżania i dochodzenia drogą sądową decyzji organów nadzoru.
Finansowanie zadań gmin
Gmina na wykonywanie wszystkich kategorii zadań powinna mieć zapewnione środki
finansowe w wysokości koniecznej do wykonania wszystkich zadań. Dochodami jednostek
samorządu terytorialnego są dochody własne, subwencja ogólna i dotacje celowe z budżetu
państwa.
Dochody podatkowe budżetu gminy to przede wszystkim wpływy z ustalonych i pobieranych
na podstawie odrębnych ustaw podatków lokalnych. Są to podatki: rolny, leśny, od
nieruchomości, od środków transportowych, od posiadania psów, od spadków i darowizn od
czynności cywilnoprawnych, od działalności gospodarczej osób fizycznych.
Podatki lokalne zasilają wyłącznie budżety gmin. Tego typu wpływów podatkowych nie mają
budżety powiatów i województw. Charakterystyczną cechą wskazanych dochodów jest
zagwarantowana konstytucyjnie możliwość ustalania ich wysokości, ale jedynie w granicach
określonych w ustawach. Oznacza to, że gmina nie ma prawa wprowadzać nowych ani
likwidować już istniejących obciążeń podatkowych, ale będąc organem właściwym do
wymiaru i poboru podatków może decydować o zastosowaniu niektórych preferencji
podatkowych, czy też regulować wysokość stawek podatkowych - jedynie w ramach
upoważnień określonych przez obowiązujące ustawy.
Źródłem fakultatywnych dochodów gmin jest samoopodatkowanie jej mieszkańców. Może
być ono związane tylko z celami publicznymi, mieszczącymi się w obrębie zadań i
kompetencji organów gminy. Samoopodatkowanie posiada ograniczony zakres czasowy,
wyznaczony przez cel, dla którego się go wprowadza - po jego zrealizowaniu prawo sięgania
po to źródło finansowania wygasa.
Ważnym źródłem dochodów gminy są tzw. udziały w podatkach dochodowych od osób
prawnych i od osób fizycznych. Stanowią one szczególną formę prawną podziału dochodów z
jednego, wspólnego dla budżetów samorządu terytorialnego i budżetu państwa źródła
podatkowego. Obok wpływów z podatków, dochodami własnymi budżetów gmin są także
opłaty: skarbowa, eksploatacyjna, targowa, miejscowa, administracyjna, a także opłata
prolongacyjna od nieterminowo uiszczonych należności stanowiących dochód gminy. Wśród
dochodów o charakterze majątkowo-kapitałowym należy wymienić wpływy z majątku gminy
(z jego sprzedaży, najmu, dzierżawy), oraz dochody uzyskiwane przez gminne jednostki
budżetowe, zakłady budżetowe oraz gospodarstwa pomocnicze.
Do dochodów gmin należą także subwencje ogólne oraz dotacje celowe. Subwencja ogólna
podzielona jest na części: wyrównawczą, równoważącą oraz oświatową. O ile subwencje
przeznaczone są na finansowanie zadań własnych, o tyle dotacje służą finansowaniu zarówno
zadań własnych, jak i zadań zleconych. Subwencje ogólne występują obok i niezależnie od
dotacji celowych.
Współdziałanie jednostek samorządu gminnego
Istota współdziałania jednostek samorządu terytorialnego, w tym gminnego opiera na
założeniu dobrowolności i równorzędnej pozycji podmiotów współpracujących, w układach,
w których nie występuje stosunek nadrzędności i podległości.
Podstawowym celem współdziałania jest optymalizacja efektywności wykonywania zadań
publicznych gminy. W związku z tym, ustawodawstwo stwarza gminom możliwość
zawierania umów z innymi podmiotami oraz możliwość tworzenia jednostek organizacyjnych
pomiędzy poszczególnymi jednostkami samorządu terytorialnego, w tym również z
podmiotami z innych państw. Gminy, jak również związki międzygminne oraz
stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego mogą sobie wzajemnie bądź innym
jednostkom samorządu terytorialnego udzielać pomocy, w tym również pomocy finansowej.
Do regulowania porozumień zawieranych przez gminy stosuje się odpowiednio przepisy o
ustawy o samorządzie gminnym.
Struktury samorządu gminnego
REPUBLIKA FEDERALNA NIEMIEC
Ustrój administracji krajów
Organizacja administracji publicznej w krajach nie jest jednakowa, mimo jednorodnych zadań
krajów tj. realizowanie spraw administracji publicznej, należących do ich własnego zakresu
oraz spraw z zakresu administracji federalnej wykonywanej na zlecenie federacji. Każdy z 16
niemieckich krajów posiada, mieszczącą się w ramach zakreślonych przez federalną Ustawę
Zasadniczą - własną konstytucję, - która stanowi o ustroju administracyjnym dla
poszczególnego kraju, mniejsze lub większe terytorium oraz zakres władczy. Przyczynia się
to do znacznego zróżnicowania ustrojów administracyjnych poszczególnych krajów. Różnice
te wypływają ponadto z tradycji ustrojowych i historii dawnych państw niemieckich. Mimo
podejmowanych reform zmierzających częściowego ujednolicenia zarówno terenowej
administracji
krajów
jak
i
administracji
samorządu
terytorialnego,
zróżnicowanie
administracji poszczególnych krajów jest nadal bardzo widoczne. Ustawa Zasadnicza
dopuszcza co prawda do takiego zróżnicowania, jednak wymusza w zasadniczych kwestiach
stosowanie pewnych standardu we wszystkich krajach. Chodzi tu m.in. o republikański ustrój,
demokratyczną formułę rządów, państwo prawa oraz trójpodział władzy na ustawodawczą,
wykonawczą i sadowniczą.
Parlament krajowy (Landtag)
Landtag
jest
krajowym
organem
ustawodawczym
wybieranym
przez
wszystkich
uprawnionych obywateli danego kraju w wolnych, powszechnych, równych i tajnych
wyborach. Struktura Parlamentów krajowych jest zazwyczaj jednoizbowa. Kadencje z reguły
wynoszą 4 lata, a ordynacje wyborcze są proporcjonalne. Liczby mandatów ustalone są w
ordynacjach wyborczych i liczą w zależności od kraju od ok. 100 do ok. 200 posłów.
Posłowie krajowi, podobnie jak i federalni wykonują wolny mandat i nie mogą być krępowani
żadnymi instrukcjami – chociaż w praktyce, tak jak deputowanych do Bundestagu obowiązuje
ich dyscyplina partyjna. Parlamenty krajowe są najwyższą władzą ustawodawczą w obrębie
kraju władną do stanowienia przepisów prawa krajowego w granicach określonych przez
federalną konstytucję oraz do uchwalania zmian w krajowych konstytucjach. Inicjatywa
ustawodawcza przysługuje we wszystkich przypadkach rządowi oraz posłom. W praktyce rola
ustawodawstwa krajowego w porównaniu do federalnego nie jest znacząca. Wiodącą rolę
odgrywają bowiem krajowe rządy, które wykonują zadania administracyjne i posiadają prawo
do wydawania rozporządzeń, z którego często korzystają.
Struktury landtagów nie odbiegają zasadniczo od organizacji Parlamentu Federalnego –
kierownictwo prac Landtagu sprawuje przewodniczący wraz z kolegialnym prezydium, prace
parlamentarne odbywają się w regulaminowych komisjach stałych i śledczych. Landtagi
uczestniczą przy powoływaniu naczelnych krajowych organów tj. premiera rządu krajowego
oraz zatwierdzają skład powołanego rządu. Wybierają
m.in. sędziów do krajowych
trybunałów konstytucyjnych oraz biorą udział w powoływaniu członków krajowych izb
obrachunkowych (Rechnungshof, Rechnungskammer). Ponadto parlamenty krajowe spełniają
funkcję kontrolną wobec egzekutywy tj. premiera i ministrów rządu i mogą pociągać ją do
politycznej odpowiedzialności poprzez konstruktywne votum nieufności.
Rząd krajowy oraz krajowe organy administracyjne wyższego szczebla
Władza wykonawcza w krajach należy do rządu krajowego (Landesregierung), na czele
którego stoi premier (Ministerprasident) powoływany przez parlament krajowy na okres jego
kadencji. Ministrowie (Staatsminister) powoływani i odwoływani są przez premiera oraz
zatwierdzani przez parlament krajowy. Premier, a wraz z nim kolegialnie - rząd ponosi
polityczną odpowiedzialność przed Landtagiem, na wzór odpowiedzialności Kanclerza i
Rządu Federalnego przed Parlamentem Federalnym. Stanowisko szefa rządu jest na ogół
bardzo silne, co związane jest z wyjątkową pozycją rządu krajowego, który – wobec braku
instytucji prezydenta – jest jedyną władzą wykonawcza w kraju (tzw. monizm egzekutywy).
Premier rządu krajowego, tak jak Kanclerz Federalny, posiada prawo do udzielania
wytycznych, w ramach których ministrowie kierują swymi resortami. To też ustąpienie
premiera z funkcji pociąga za sobą dymisję całego rządu krajowego.
Rząd, premier oraz ministrowie są centralnymi organami administracyjnymi na poziomie
krajowym. Zadania administracyjne rządu powiązane są ściśle z funkcją rządzenia, stąd też w
dużej mierze sprowadzają się one do kierowania i koordynowania krajowego aparatu
administracyjnego. Premier rządu jest organem koordynującym zadania i działania
administracyjne ministrów. Ministrowie są właściwymi organami w sprecyzowanym zakresie
działania (np. minister spraw wewnętrznych, minister gospodarki, minister kultury etc.).
Ministrom krajowym bezpośrednio podporządkowane są urzędy krajowe zaliczane do
organów krajowych wyższego szczebla. Wykonują one wyspecjalizowane zadania
administracyjne w obszarze całego kraju, nie posiadają jednak podległego i rozbudowanego
terenowego aparatu urzędniczego. Są to m.in. takie urzędy jak: Krajowy Urząd Statystyczny,
Krajowy Urząd Kryminalny, Krajowy Urząd do Spraw Ochrony Konstytucji, Krajowy Urząd
Krajowy Urząd Zdrowia, Krajowy Urząd ds. Uposażenia i Zaopatrzenia Społecznego,
Krajowy Urząd ds. Wspierania Wykształcenia.
Terenowe organy szczebla pośredniego i niższego: rejencje (okręgi rządowe) i
prezydenci rejencji oraz starostowie powiatu
Struktura krajowej administracji terenowej ściśle powiązana jest z samorządem terytorialnym.
W większości krajów, terenowa administracja posiada dwuinstancyjną strukturę, na którą
składają się z reguły rejencje wraz z prezydentami rejencji oraz powiaty wraz z landratami. Są
to tzw. władze administracji ogólnej (algemeine Verwaltungsbehörde). Konstrukcja ta jest
uzupełniana licznymi organami administracji specjalnej (besondere Behörden lub
Sonderbehörden)
o
różnorodnym
charakterze,
zakresie
kompetencji
oraz
różnie
unormowanym stosunku do władz administracji ogólnej, np. urzędy nadzoru przemysłowego,
urzędy budowy dróg, urzędy leśne, finansowe, górnicze, szkolne.
Prezydenci rejencji (Regierungspräsidenten, Bezirksregierungen) są organami zarządzającymi
rządowymi okręgami – rejencjami. Prezydent rejencji podlega premierowi rządu krajowego
lub właściwemu ministrowi. Do kompetencji prezydentów rejencji należy wykonywanie w
zasadzie wszystkich spraw z zakresu administracji państwowej na tym szczeblu, chyba, że
jakiś ich zakres został przydzielony do kompetencji organów administracji specjalnej.
Starostowie (Landräte) są niższymi, od prezydentów rejencji organami krajowej administracji
ogólnej. Starosta zajmuje podwójną pozycję administracyjną; wykonuje zadania rządowej
administracji w obrębie podległego mu obszaru powiatowego oraz jako wybrany organ
powiatowej jednostki samorządu terytorialnego administruje tą jednostką jako samodzielnym
podmiotem administracyjnym.
Zadania z zakresu administracji krajowej, leżące w kompetencji starostów, wykonują także
miasta wyłączone z powiatów (kreisfreie Städte lub grosse Kreisstädte) tzn. miasta, które nie
są podporządkowane powiatom (z reguły liczące powyżej 100 tys. mieszkańców). Ich status
jest specyficzny; wykonują zadania właściwe gminie, ale także właściwe powiatowi.
Stanowią zatem jednocześnie gminę i powiat. Organem wykonującym zadania administracji
rządowej kraju jest tu najczęściej burmistrz lub nadburmistrz. Zazwyczaj wypełnia on zadania
administracyjne jako organ samorządowy na zlecenie kraju. W praktyce administracyjnej,
oddzielnie traktowana jest kategoria miast małych, liczących zazwyczaj od 20 tys. do 40 tys.
mieszkańców, które są zbyt małe by uzyskać status miasta wyłączonego z powiatu, ale zbyt
duże by nadać im status zwykłej gminy będącej częścią powiatu. Miasta takie formalnie
włącza się do powiatu jako miasto (kreisangehörige Städte), ale wykonują one w ramach
administracji zleconej część zadań powiatu lub starosty jako niższego organu administracji
rządowej. Stanowią one szczególną kategorię miast tylko „częściowo wyłączonych z
powiatu”.
Struktury ustroju konstytucyjnego kraju związkowego
Republiki Federalnej Niemiec z podziałem na kraje związkowe
Ustrój samorządu lokalnego
Ustrój samorządu lokalnego w Niemczech ukształtował się w toku rozwoju historycznego
poszczególnych krajów i do dnia dzisiejszego, mimo reform zmierzających do wprowadzenia
ogólnych standardów organizacyjnych przedstawia bardzo złożony obraz. Ustawa Zasadnicza
zagwarantowała zasady samorządności w miastach, gminach i powiatach - jednak
prawodawstwo o samorządzie lokalnym przekazała do kompetencji poszczególnych krajów
związkowych, z zastrzeżeniem, aby zawierało się w ramach konstytucyjnych gwarancji
samorządu lokalnego. Zatem z formalnego punktu widzenia, samorząd lokalny został
włączony do poszczególnych krajów związkowych. W związku z powyższym niemieckie
samorządy lokalne posiadają prawo do regulowania wszystkich problemów wspólnot
lokalnych - w ramach obowiązujących ustaw - na własną odpowiedzialność. Muszą być
jednak zorganizowane w sposób demokratyczny, zgodny ze konstytucyjnymi standardami
oraz musza poddawać się nadzorowi.
Samorząd powiatowy
Powiaty, obok gmin składają się na podstawową strukturę samorządu lokalnego. Powiaty
stanowią jednostkę samorządu terytorialnego na szczeblu ponadgminnym, określaną mianem
Kreis (w Północnej Nadrenii-Westfalii, Szlezwiku Holsztynie i Hesji) albo Landkreis.
Pomiędzy powiatami a gminami nie występuje jednak stosunek nadrzędności ani
podporządkowania, mimo że w granicach powiatu znajdują się terytoria danych gmin
należących do powiatu. Powiat wobec gminy jest równoległą strukturą o charakterze
pomocniczo – uzupełniającym w wypełnianiu spraw, które przekraczają jej możliwości.
Powiaty nie występują w obszarze miast będących krajami związkowymi (Berlin, Hamburg,
Brema) oraz w obszarze miast wyłączonych z powiatu. W takich wypadkach miasta wykonują
jedynie właściwości powiatu.
Ustroje powiatów określone są w ordynacjach powiatowych (Landkreisordnungen). Ustroje
powiatów są zróżnicowane– w zależności tradycji samorządowych oraz regulacji i
ustawodawstwa krajowego. Generalnie, we wszystkich powiatach występuje ciało
przedstawicielsko - uchwałodawcze – sejmik powiatu (Kreistag) oraz organ wykonawczy –
starosta powiatu (Landrat). Jedynie w Dolnej Saksonii, Północnej Nadrenii-Westaflii, Saarze,
Brandenburgii i Meklemburgii występuje trzeci organ powiatu – komisja powiatowa
(Kreisausschuss).
Skład sejmiku powiatowego wybierany jest bezpośrednio przez ogół mieszkańców powiatu i
stanowi ich polityczne przedstawicielstwo. Kadencje sejmików w większości przypadków
trwają 5 lat. Jedynie w Bawarii sejmik wybierany jest na 6 lat, a w Hesji i Szlezwiku-
Holsztynie na 4 lata. W zależności od ustroju powiatu, przewodniczącym sejmiku zostaje
radny wybrany z grona radnych, lub reprezentant egzekutywy – Landrat. Sejmik powiatowy
jest organem stanowiącym we wszystkich istotnych sprawach powiatu. Do jego wyłącznych
kompetencji należą m.in.: stanowienie prawa miejscowego, uchwalanie budżetu, obsada
stanowisk w aparacie administracyjnym powiatu.
Starosta jako organ wykonawczy powiatu, wybierany jest zazwyczaj przez mieszkańców
powiatu w wyborach bezpośrednich na okres kadencji sejmiku powiatowego. W większości
ordynacji powiatowych określono szczególne wymagania kwalifikacyjne dotyczące
starostów. Kandydat na starostę musi mieć ukończone 21 lat (w Saksonii-Anhalt i Turyngii)
lub 30 lat (w Badenii-Wirtembergii). Funkcję tę może sprawować do 57 (w Brandenburgii)
lub do 65 roku życia. Starosta jest szefem administracyjnego organu powiatowego – wydziału
powiatu oraz jak już wspomniano, jako najniższy krajowy organ administracyjny - wykonuje
właściwości administracyjne kraju. W większości powiatów, starosta przy wykonywaniu
swoich ustawowych zadań, nie jest związany stanowiskiem organu przedstawicielsko –
uchwałodawczego.
Zadania powiatu dzielą się na własne (podejmowane obligatoryjnie i fakultatywnie) oraz
zadania obligatoryjne zlecone z zakresu administracji rządowej. Podstawowe zadania własne
powiatu sprowadzają się m.in. do funkcji uzupełniającej i wyrównawczej. Uzupełniające
zadania powiatu sprowadzają się do wykonywania tych czynności administracyjnych, których
z przyczyn czysto technicznych gmina, jako mniejsza jednostka nie jest w stanie samodzielnie
wykonywać. Innymi słowy, zadaniem powiatu jest tu zaspokajanie tych potrzeb społeczności
lokalnych, których gminy samodzielnie nie są w stanie w pełni zaspokoić. Są to przede
wszystkim sprawy z zakresu sieci dróg, transportu osobowego, rozbudowy struktury
gospodarczej, zarządzanie jednostkami oświatowymi. Zadania wyrównawcze polegają na
łagodzeniu różnic ekonomicznych pomiędzy gminami poprzez zarządzanie poziomem
obciążeń finansowych wobec gmin wchodzących w obręb powiatu.
Ze względu na pozycję organu wykonawczego oraz jego relacje wobec ciał przedstawicielsko
– uchwałodawczych w obszarze Niemiec do niedawna można było można było wyróżnić
cztery typy organizacji wewnętrznej powiatów; ustrój wydziału powiatowego (Hesja,
Szlezwik-Holsztyn, ustrój ze szczególną rolą starosty (Nadrenia-Pallatynat, Saara), ustrój
południowoniemiecki (Bawaria, Badenia – Wirtenbergia) oraz ustrój dyrektorski z
wyróżniającą się rolą dyrektora (Dolna Saksonia, Nadrenia Północna-Westfalia). W wyniku
restrukturyzacji organizacji samorządu powiatowego, współcześnie funkcjonują już tylko dwa
podstawowe
modele
ich
ustroju:
ustrój
południowoniemiecki
(süddeutsche
Kreistagsverfassung) oraz ustrój komisji powiatowej (Kreisausschussverfassung).
Ustrój południowoniemiecki występuje w Bawarii, Badenii-Wirtembergii, NadreniiPalatynacie, Saksonii, Saksonii-Anhalt, Turyngii i Saarze. Model ten ma charakter
dualistyczny, z relatywnie silną pozycją starosty. Z wyjątkiem Badenii-Wirtembergii, starosta
jest wybierany przez mieszkańców w wyborach bezpośrednich. Jest także przewodniczącym
sejmiku powiatowego. Reprezentuje powiat na zewnątrz oraz kieruje jednoosobowo
bieżącymi sprawami administracji powiatowej. W Badenii-Wirtembergii starosta jest
wybierany przez sejmik na okres jego kadencji.
Ustrój komisji powiatowej występuje natomiast w Brandenburgii, Meklemburgii, Dolnej
Saksonii i Północnej Nadrenii-Westfalii. Pozycja starosty, w porównaniu z ustrojem
południowoniemieckim, jest tu nieco osłabiona, mimo, że na ogół pochodzi on z wyborów
bezpośrednich (wyjątek stanowi Brandenburgia, gdzie starosta jest wybierany przez sejmik
powiatu). W szerokie kompetencje uchwałodawcze, wykonawcze i kontrolne wyposażony
został bowiem kolegialny organ, wybrany przez sejmik powiatu - komisja powiatowa
(Kreisausschuss). Starosta co prawda kieruje tu administracją powiatową, ale zobligowany
jest do wykonywania uchwał obu organów kolegialnych tj.: sejmiku powiatu oraz komisji
powiatowej.
Struktura samorządu powiatowego
Samorząd gminny
Ogólne zasady ustroju samorządu gminnego, jaki i podstawowy status niemieckiej gminy
gwarantowany jest i chroniony przez Ustawę Zasadniczą. Generalnie wszystkim gminom jest
zagwarantowane prawo regulowania ogółu spraw lokalnych na własną odpowiedzialność i w
ramach obowiązujących ustaw. Szczegółowe zapisy o organizacji samorządu gminnego w
poszczególnych krajach związkowych zawierają ordynacje gminne (Gemeindeordnungen).
Niemieckie prawodawstwo o samorządzie terytorialnym operuje w zasadzie jednolitym
modelem gminy, mimo faktycznych i istotnych różnic, jakie między nimi zachodzą. W myśl
tych rozwiązań, gmina jest podstawową jednostką lokalnej administracji publicznej, opartej
na
terytorium,
terytorialnym
obligatoryjnym
(z
domniemaniem
członkostwie
kompetencji
wszystkich
wg
mieszkańców,
zasady
władztwie
subsydiarności)
oraz
demokratycznych procedurach wyboru swoich organów przedstawicielskich. W tym
znaczeniu, gmina oraz związki gmin stanowią samorządowe podmioty administracji
publicznej oraz są osobami prawnymi prawa publicznego – czyli korporacjami terytorialnymi.
Gminą, obok gwarancji samorządności przysługuje ochrona tejże samorządności w postaci
możliwości składnia skargi konstytucyjnej z tytułu naruszenia jej przez federację lub kraj.
W wielu krajach związkowych szczeble administracyjnego podziału nie kończą się na
gminach. W ich obszarze funkcjonują bowiem jednostki podobne do polskich sołectw czy
osiedli, zwane Ortsteile. Działają w nich rady (Ortschaftsrat) i organy wykonawcze
(Ortsvorsteher), o doradczych, wyjątkowo zaś decyzyjnych uprawnieniach. W miastachkrajach występują natomiast dzielnice (Bezirk).
Jednak to gminy są najważniejszymi podmiotami samorządowymi, które w obrębie swojego
obszaru samodzielnie wykonują całą lokalną administrację - na szczeblu gminy brak jest
bowiem organów administracji państwowej (krajowej). Wszelkie zadania rządowe gmina
wykonuje jako zadania zlecone.
Działalność gmin objęta jest ogólnym nadzorem prawnym - pod kątem przestrzegania przez
nie prawa oraz nadzorem fachowym – pod względem kryterium celowości, dotyczącym tylko
wykonywania zadań zlecanych przez kraje. Struktura organów nadzoru jest bardzo
rozbudowana. Do niższych organów nadzoru zalicza się: starostów – pełnią oni nadzór nad
gminami należącymi do powiatu. Wyższymi organami nadzoru są prezydenci rejencji, którzy
sprawują nadzór głównie nad miastami wydzielonymi z powiatów oraz powiatami wiejskimi.
Najwyższy nadzór wykonują ministrowie spraw wewnętrznych poszczególnych krajów.
Generalnie niemieckie gminy można sklasyfikować wg kryterium wielkości oraz charakteru
lokalizacji na gminy wiejskie i miejskie (Gemeinde lub Landgemeinde). Ponadto występują
miasta – gminy (Städte) o różnych wielkościach i różnym statusie w stosunku do powiatów
(włączone i wyłączone z powiatu).
W zależności od charakteru i wielkości gminy różnie kształtuje się jej struktura
organizacyjna, zadania oraz zakres kompetencji. Jednak wszystkie gminy, zgodnie z zapisami
Ustawy Zasadniczej posiadają kolegialny organ przedstawicielski oraz organ wykonawczy.
Kolegialnym organem przedstawicielskim jest rada (Rat), będąca reprezentacją ogółu
mieszkańców - obywateli gminy. W odróżnieniu od nazewnictwa stosowanego w polskich
gminach, w Niemczech określenie rada, nie jest jedynym zarezerwowanym na określanie tego
organu. Najczęściej spotyka się takie określenia jak: Gemeinderat albo Stadtrat (rada gminy,
rada miasta w Badenia-Wirtembergia, Bawaria, Nadrenia
Palatynat, Saara, Saksonia,
Saksonia-Anhalt, Turyngia). W Dolnej Saksonii i Nadrenii-Westfalii używa się prostego
określenia - Rat). W Hesji, Brandenburgii, Meklemburgii, Szlezwiku-Holsztynie występuje
nazwa
Gemeindevertretung
gminy/miasta).
Natomiast
i
Stadtvertretung
określenie
(przedstawicielstwo,
Stadtverordnetenversammlung
reprezentacja
(zgromadzenie
deputowanych miejskich) spotyka się w miastach Brandenburgii, Hesji i SzlezwikaHolsztynu.
Członkowie rad (Gemeinde-, Stadtratsmitglieder, Gemeindevertreter) wybierani są według
demokratycznych zasad określonych w Ustawie Zasadniczej (wybory powszechne,
bezpośrednie, wolne, równe tajne). Kadencje gminnych rad są różne w poszczególnych
krajach; najczęściej wynoszą 5 lat (w Bawarii 6). Liczebność składów osobowych gminnych
rad uzależniona jest od liczby mieszkańców danej gminy. Przewodnictwo w radzie sprawuje
zazwyczaj organ wykonawczy - burmistrz. Organami wewnętrznymi rady gminy są komisje.
Komisje powoływane są przez radę i mogą posiadać charakter doradczy (beratende
Ausschüsse), a w sprawach administracji, finansów, spraw technicznych itp. mogą mieć także
kompetencje rozstrzygające (beschließende Ausschüsse). Niektóre ordynacje krajowe
przewidują komisje obowiązkowe (np. komisję rewizyjną, finansową, administracyjną), w
innych krajach powoływanie komisji ma charakter fakultatywny. Działalności komisji
powinna opierać o wysoką profesjonalność jej członków. Stąd w większości krajów do składu
osobowego
komisji
włącza
się
często
zwykłych
obywateli
gminy spoza
rady,
reprezentujących określone dziedziny wiedzy i praktyki pożądane dla prac rady.
Gminne rady są organami uchwałodawczymi i kontrolnymi kompetentnymi we wszystkich
sprawach niezastrzeżonych na rzecz innych organów gminy. Do zakresu kompetencji rady
gminy należą m.in.: wszystkie sprawy gminy o istotnym znaczeniu; uchwalanie ogólnych
zasad o charakterze administracyjnym; uchwalanie prawa miejscowego; ustalanie
powszechnie obowiązujących opłat oraz taryf; zakładanie instytucji publicznych oraz
przedsięwzięć gospodarczych.
W większości gmin, jednoosobowym organem wykonawczym jest burmistrz (Bürgermeister)
- zazwyczaj w małych, wiejskich gminach lub nadburmistrz (Oberbürgermeister) - zwykle w
gminach miejskich i miastach wyłączonych z powiatów. W niektórych gminach organ
wykonawczy ma charakter kolegialny i nazywany jest zarządem miasta/gminy (Stadt-,
Gemeindevorstand) lub magistratem (Magistrat).
Kandydat na burmistrza musi ukończyć 25 lat i nie powinien być starszy niż 65 lat. Nie jest
wymagane, aby był stałym mieszkańcem gminy, powinien jednak przebywać na jej obszarze
przynajmniej 6 miesięcy przed wyborami. Ponadto musi być obywatelem niemieckim lub
obywatelem jednego z państw członkowskich UE. Kadencja organów wykonawczych gminy
mieści się w przedziale 5 – 8 lat.
Do
podstawowych
reprezentowanie
zadań
gminy
burmistrza
na
zewnątrz,
należy
kierowanie
kierowanie
administracją
bieżącymi
sprawami
gminną,
gminy,
przygotowywanie projektów i wykonywanie uchwał rady, zarządzanie majątkiem gminy,
wydawanie decyzji administracyjnych.
We współczesnych niemieckich gminach, po reformach samorządowych podejmowanych w
latach 90 – tych, burmistrz, jako organ wykonawczy wybrany bezpośrednio przez większość
mieszkańców gminy jest zwykle jednocześnie przewodniczącym gminnej rady. Takie
rozwiązanie występuje w przeważającej ilości niemieckich gmin. Jednak do połowy lat 90 –
tych XX w. w niemieckich gminach, w zależności od tradycji, a także geograficznej
lokalizacji
funkcjonowały
(Bürgermeisterverfassung),
cztery
podstawowe
północnoniemiecki
modele
ustrojowe:
(norddeutsche
burmistrzowski
Ratsverfassung),
południowoniemiecki (süddeutsche Ratsverfassung) oraz magistracki (Magistratsverfassung).
W wyniku podjętych reform, model burmistrzowski i północnoniemiecki przestał
funkcjonować, natomiast nadal funkcjonują modele południowoniemiecki oraz magistracki.
Ustrój południowoniemiecki został uznany za model optymalny i dlatego większość krajów
związkowych przyjęło go z różnymi modyfikacjami rezygnując z wcześniejszych,
tradycyjnych rozwiązań. Klasyczny ustrój południowoniemiecki, zwany bawarskim,
występuje w Bawarii, Badenii-Wirtembergii i Saksonii (od 1993 r.) oraz z modyfikacjami w
Saksonii - Anhalt, Turyngii, Nadrenii-Palatynacie, Saarze (od 1994 r.), Nadrenii-Westfalii (od
1999 r.), Dolnej Saksonii (od 1996 r.), Szlezwiku-Holsztynie (od 1998 r.) i w Meklemburgii
(od 1999 r.). Jest to model dualistyczny, zakładający podział kompetencji pomiędzy dwa
organy pochodzące z wyborów powszechnych: radę gminy i burmistrza. Pozycja burmistrza
jest tu szczególnie silna dzięki jego bezpośredniemu wyborowi. Burmistrz jest tu
przewodniczącym rady, który prowadzi jej obrady, przygotowuje projekty uchwał i je
wykonuje oraz jest jednocześnie szefem lokalnej administracji. Następuje tu zatem
zrównoważenie pozycji organów przedstawicielskiego i wykonawczego, choć w praktyce to
burmistrz jest najważniejszym organem gminy – zwierzchnikiem zarówno rady, jak i
administracji gminnej. Ustrój ten określany jest jako dualistyczny model „rada-burmistrz” pod
jednym zwierzchnictwem i pełni obecnie rolę wiodącą. W niektórych landach ustrój
południowoniemiecki występuje w formie zmodyfikowanej, czego wyrazem jest rozdział
funkcji
burmistrza
(jako
organu
wykonawczego)
oraz
przewodniczącego
rady
(przedstawicielstwa) gminy. Taki model określany jest mianem dualistycznego modelu „radaburmistrz” pod dwoma zwierzchnictwami i występuje w Brandenburgii, Meklemburgii,
Saksonii-Anhalt, Szlezwiku-Holsztynie oraz w Dolnej Saksonii (z możliwością wyboru
burmistrza jako przewodniczącego rady).
Ustrój magistracki zwany pruskim, w dawnej, właściwej (echte) formie zakładał, iż
uprawnienia władcze przysługiwały dwóm kolegialnym organom: radzie gminy i
magistratowi. Rada była wybierana przez mieszkańców gminy. Rada wybierała z grona
radnych swojego przewodniczącego oraz magistrat - kolegialny organ wykonawczy, na czele
z burmistrzem oraz członkami (Beigeordnete). Zatem zasadnicza idea tego ustroju tkwiła w
tym, iż burmistrz wraz z członkami magistratu pochodzili z wyborów pośrednich
dokonywanych przez radę. Obecnie ustrój ten występuje wyłącznie jako tzw. niewłaściwy
(unechte) w Hesji i mieście Bremerhaven, gdzie od roku 1993 burmistrz jest wybierany
bezpośrednio przez mieszkańców gminy, a tylko członkowie magistratu obierani są nadal
przez radę.
Finanse jednostek samorządu terytorialnego
Wykonywanie przez gminy zadań własnych oraz zleconych wymaga nakładów finansowych.
Znaczącą pozycją po stronie wpływów gmin stanowią subwencje oraz inne formy pomocy
finansowej od federacji oraz kraju związkowego (od kilkunastu do kilkudziesięciu procent).
Dotacje te dokonywane są na podstawie zapisów Ustawy Zasadniczej, gdzie pomoc taka jest
przewidziana w ramach subwencji wyrównawczej, która ma celu utrzymanie dyferencjacji
finansów pomiędzy gminami na odpowiednio wyrównanym poziomie oraz subwencji celowej
związanej z finansowaniem szczególnych rodzajów inwestycji gminnych.
Gmina posiada po stronie wpływów także własne środki finansowe gwarantowane
konstytucją, a pochodzące z podatków i opłat pobieranych na swoim terenie oraz ma pełną
swobodę w gospodarowaniu nimi. Gmina sama ustala stawki podatku od nieruchomości,
podatku od przedsiębiorstw oraz miejscowych podatków konsumpcyjnych przewidzianych
przez ustawy kraju związkowego. Gminy nie dysponują jednakże możliwością wpływania na
całość podatku dochodowego, bowiem czerpią dochód z niego na zasadzie podziału. Do
głównych źródeł dochodów gminy należą:
− udział w podatku dochodowym i od wynagrodzeń w wysokości 15% pobranych kwot (ok
40% wpływów);
− podatki realne, tzn. podatek od działalności gospodarczej (ponad 40% wpływów) oraz od
nieruchomości (ok. 10% wpływów);
− podatek od konsumpcji i luksusu, (podatek od imprez rozrywkowych, drugiego domu);
− podatek od psów i polowań;
− opłaty administracyjne (około 20% wpływów);
− składki na finansowanie inwestycji publicznych, takich jak budowa dróg, ulic i ich
utrzymanie (2% wpływów);
− dochody gminnych podmiotów gospodarczych zaopatrujących w wodę, energię, gaz (3%
wpływów);
− sprzedaż mienia komunalnego.
Struktura samorządu gminnego
Samorząd okręgu (Bawaria i Nadrenia – Palatynat)
Okręg (Bezirk) stanowi odrębny poziom samorządu terytorialnego, specyficzny tylko dla
Bawarii i Nadrenii Palatynatu. Generalnie, okręgi można uznać za korporacje terytorialne o
kompetencjach do samodzielnego zarządzania sprawami ponadlokalnymi, które wykraczają
poza właściwości i zdolności powiatów, lecz nie wykraczają poza obszar samego okręgu.
Ponadto okręgi wykonują zadania zlecone z zakresu administracji rządowej. Okręg nie jest
formą współdziałania korporacji powiatowych i gminnych, gdyż posiada własne organa
przedstawicielskie i wykonawcze obejmujące swoim zasięgiem określone terytorium wraz z
mieszkańcami – członkami okręgu.
Bawaria jest podzielona na siedem okręgów, które stanowią formę zespolenia administracji
państwowej (kraju) i samorządowej (gmin i powiatów). Organem administracji rządowej jest
prezydent rejencji (Regierungspräsident), powoływany przez rząd kraju Bawaria w
porozumieniu z sejmikiem okręgu (Bezirkstag). Powiązania miedzy obiema administracjami
są regulowane w drodze ustawowej.
Sejmik okręgu będący przedstawicielskim organem samorządowym pochodzącym z
powszechnych, bezpośrednich wyborów jest wybierany na pięcioletnią kadencję w przez
mieszkańców danego okręgu. Sejmiki okręgowe liczą tylu członków, ilu posłów do
parlamentu krajowego (Landtagu) przypada na dany okręg. Członkowie sejmiku wybierają
spośród siebie stałą
komisje okręgową
(Bezirksausschuss), której
zadaniem jest
przygotowywanie potrzebnych dokumentów dla sejmiku oraz decydowanie w sprawach przez
sejmik przekazanych. Oprócz stałej komisji, sejmik może tworzyć inne komisje o charakterze
doradczym (beratende Ausschüsse) lub rozstrzygające (beschliessende Ausschüsse).
Organem wykonawczym samorządowego okręgu jest prezydent sejmiku okręgowego
(Bezirkstagspräsident), który wraz z zastępcami jest powoływany przez sejmik. Prezydent
przewodniczy obradą sejmiku oraz zazwyczaj jest szefem stałej komisji okręgowej. Pozycja i
kompetencje prezydenta okręgu są przybliżone do właściwości burmistrza lub landrata.
Prezydent przy pomocy własnego aparatu wykonawczego kieruje administracją okręgu,
posiada prawo wydawania merytorycznych wytycznych zarówno urzędnikom okręgu jaki
urzędnikom państwowym.
Do zadań własnych okręg należy m.in. tworzenie instytucji publicznych, niezbędnych dla
dobra gospodarczego, socjalnego i kulturalnego mieszkańców, przy dbałości o ochronę
przyrody i środowiska. W zakresie zadań zleconych administracji rządowej okręgi wykonują
zadania przekazane na mocy porozumień regulowanych ustawowo.
W Nadrenii Palatynacie występuje Związek Okręgowy Palatynatu (Bezirksverband Pfalz) o
podobnej strukturze, funkcji i zadaniach jak bawarskie okręgi samorządowe.
Struktura samorządu okręgowego
Współdziałanie jednostek samorządu lokalnego
Do współdziałania jednostek samorządu lokalnego powinno dochodzić wówczas, gdy
pojedyncza gmina lub powiat nie jest w stanie efektywnie i racjonalnie zaspokoić potrzeb
społeczności lokalnych i wypełnić zadań publicznych z powodu na zbyt słaby potencjał
finansowy, ludnościowy bądź też niesprzyjające warunki naturalne. W związku z coraz
większa złożonością zadań stojących przed jednostkami samorządu terytorialnego, ich
współdziałanie stało istotnym elementem sprawności wykonywania zadań publicznych.
Współcześnie, do głównych przedmiotów współdziałania jednostek samorządu terytorialnego
należą przede wszystkim: zaopatrzenie w wodę, oczyszczanie ścieków, utrzymywanie
wysypisk i recykling odpadów, planowanie lokalnych terenów wypoczynkowych i urządzeń
do spędzania wolnego czasu, świadczenia w dziedzinie kultury, oświaty i spraw socjalnych,
ratownictwo oraz ochrona przed klęskami żywiołowymi, regionalne instytucje promujące
walory obszaru objętego współdziałaniem, gospodarka, planowanie i rozwój obszarów pod
zabudowę handlową, usługową i przemysłową, zastosowanie technik przetwarzania danych w
procesie administrowania.
Podstawy prawne współdziałania jednostek samorządu terytorialnego zawarte są w
regulacjach ustawowych poszczególnych krajów związkowych. Współdziałanie może być
dobrowolne, ale jeśli przemawiają za nim względy dobra publicznego – może przyjmować
obligatoryjny charakter.
Współdziałanie
jednostek
samorządu
funkcjonalnych oraz instytucjonalne.
terytorialnego
realizowane
jest
w
formach
Współdziałanie funkcjonalne dokonuje się w oparciu o struktury organizacyjne istniejące już
przed podjęciem współdziałania. Forma ta sprowadza się zazwyczaj do koordynowania
działań współpracujących uczestników poprzez konsultowanie i uzgadnianie stanowisk.
Natomiast same działania wypełniane są w ramach właściwości, przez jednego lub odrębnie
przez wszystkich uczestników współdziałania i ich aparaty wykonawcze. Przykładowymi
formami takiego współdziałania są: uzgadnianie stanowisk (informelle Abstimung),
komunalna wspólnota robocza (komunale Arbeitsgemeinschaft), szczególna wspólnota
robocza (besondere Arbeitsgemeinschaft), porozumienie publicznoprawne (öffentlichrechtliche Vereinbarung, Verwaltungsvereibarung, Zweckvereinbarung).
Współdziałanie instytucjonalne wykonywane jest przez powołany w tym celu podmiot,
wyodrębniony organizacyjnie (z osobowością prawną lub nie) oraz za pomocą jego organów i
całego aparatu wykonawczego. Podstawową formą tego współdziałania jest instytucja
związku celowego (Zweckverband), którą powołuj się jako zrzeszenie wspólnot
samorządowych (gmin, powiatów) – czyli korporacji publicznoprawnych - w celu
wykonywania określonego rodzajowo zadania lub związanych ze sobą zadań. Związek
celowy może zostać rozwiązany w przypadku osiągnięcia swojego celu lub jeśli cel ten nie
jest możliwy do osiągnięcia.
Zestawienie administracyjnych struktur samorządowych i krajowych RP i RFN
Systemy administracyjne jednostek samorządu terytorialnego Rzeczypospolitej
Polskiej
oraz
systemy administracyjne krajów związkowych Republiki Federalnej Niemiec
(zestawienie ogólne)
Rzeczpospolita Polska
Republika Federalna Niemiec
Województwo samorządowe
Kraj związkowy:
Sejmik województwa – przedstawicielski organ
stanowiący wybrany w powszechnych wyborach
przez mieszkańców województwa;
Marszałek i Zarząd województwa – organ
wykonujący
właściwości
administracyjne
samorządowego województwa;
Organy nadzorcze: Prezes Rady Ministrów i
wojewoda, a w zakresie spraw finansowych regionalne izby obrachunkowe;
Landtag: – przedstawicielski, krajowy organ
ustawodawczy wybrany w powszechnych wyborach
przez mieszkańców (obywateli) kraju;
Premier i Rząd – organ wykonujący właściwości
administracyjne;
Organy nadzorcze: nadzór nad zgodnością
działalności krajowych władz z krajową konstytucją
wykonują krajowe trybunał konstytucyjne. Nadzorem
federacji objęta jest natomiast ta sfera działalności
krajów, która dotyczy wykonywania zadań
administracyjnych zlecanych krajom przez federację.
Okręg (Bezirk) odrębny, trzeci poziom samorządu
terytorialnego występujący m.in. w Bawarii
Sejmik okręgu (Bezirksdag) – przedstawicielski
organ stanowiący;
Prezydent Sejmiku: - organ wykonujący zadania
administracyjne
Organy nadzoru: Premier kraju oraz wyznaczone
ustawą krajowe organy nadzoru;
Powiat
Powiat
Rada powiatu – przedstawicielski organ stanowiący
wybrany w wyborach powszechnych przez
mieszkańców powiatu;
Starosta i Zarząd Powiatu: - organ wykonujący
zadania administracyjne powiatu wybrany przez Radę
powiatu;
Organy nadzoru: Prezes Rady Ministrów oraz
wojewoda, a w zakresie spraw finansowych regionalne izby obrachunkowe;
Sejmik powiatu (Kreistag) – przedstawicielski organ
stanowiący wybrany w powszechnych wyborach
przez mieszkańców powiatu;
Starosta (Landrat) – organ wykonujący zadania
administracyjne powiatu wybrany przez mieszkańców
powiatu w powszechnych wyborach;
Organy nadzoru: Premier kraju oraz wyznaczone
ustawą krajowe organy nadzoru;
Gmina
Gmina
Rada gminy – przedstawicielski organ stanowiący
wybrany w wyborach powszechnych przez
mieszkańców gminy;
Wójt / Burmistrz / Prezydent – organ wykonujący
właściwości administracyjne w gminie wybrany w
powszechnych wyborach przez mieszkańców gminy;
Organy nadzoru: Prezes Rady Ministrów i
wojewoda, a w zakresie spraw finansowych regionalne izby obrachunkowe;
Rada gminy (Gemeinderat) – przedstawicielski
organ
stanowiący
wybrany
w
wyborach
powszechnych przez mieszkańców gminy;
Burmistrz (Bürgermeister / Oberbürgermeister) –
organ wykonujący właściwości administracyjne w
gminie wybrany w wyborach powszechnych przez
mieszkańców gminy;
Organy nadzoru: Premier kraju oraz wyznaczone
ustawą krajowe organy nadzoru
Charakterystyka systemów samorządowej i krajowej administracji RP i RFN
CECHY CHARAKTERYSTYCZNE
RÓŻNICE
Rzeczpospolita Polska
Republika Federalna Niemiec
Struktura administracji ma charakter unitarny i oparta
jest o jednorodne ustawodawstwo wiążące jednakowo
wszystkie samorządowe podmioty na terenie całego
kraju wykonujące zadania administracyjne;
Struktura administracji pozostaje we właściwościach
każdego kraju związkowego. Ustrój administracyjny
regulowany jest prze systemy konstytucyjno - prawne
każdego z 16 krajów z osobna;
Wyłączne występowanie trójszczeblowego samorządu W ramach prawodawstwa krajów możliwość
terytorialnego tj.; samorządowe województwo, powiat występowania zarówno dwóch szczebli samorządu, tj.
oraz gmina;
powiatu i gminy jak i trzech szczebli tj. okręgu,
powiatu i gminy (Bawaria);
Przyjmowanie i stosowanie wyłącznie jednorodnych Przyjmowanie i stosowanie odmiennych (ale
form ustrojowych dla samorządowych województw, dopuszczonych
Ustawą
Zasadniczą)
form
powiatów i gmin;
ustrojowych przez kraje, powiaty i gminy;
Jednorodne, 4-letnie kadencje organów administracji Zróżnicowane kadencje organów
samorządowej wszystkich szczebli;
krajów, okręgów, powiatów i gmin;
administracji
Wykonawczy organ powiatu wybierany jest przez W większości powiatów starosta jest wybierany przez
radę powiatu. Starosta zazwyczaj nie przewodniczy mieszkańców powiatu w wyborach bezpośrednich.
radzie powiatu;
Jest także przewodniczącym sejmiku powiatowego;
Tradycje samorządowe w pełni rozwijane są w Bardzo silne tradycje samorządowe rozwijane od
zasadzie dopiero od 1990 r. tj. od przyjęcia Ustawy o początku XIX w. tj. od reform administracji pruskiej
samorządzie gminnym;
barona H. F. Karla von Steina;
CECHY CHARAKTERYSTYCZNE
PODOBIEŃSTWA
Rzeczpospolita Polska
Republika Federalna Niemiec
Organy administracji samorządowej są korporacjami prawa publicznego, posiadają osobowość prawną i
działają na własny rachunek odpowiedzialność;
Prawo do samorządności zagwarantowane i chronione jest zapisami konstytucyjnymi;
Wszystkie podmioty samorządowe działają w obrębie granic wyznaczonych prawem konstytucyjnym i
właściwymi ustawami;
Wobec wszystkich podmiotów samorządu lokalnego stosowany jest prawny nadzór;
Stosowanie podziału na organy wykonawcze i przedstawicielskie;
Organ przedstawicielskie posiadają legitymacje nadane w powszechnych wyborach przez społeczności
lokalne;
Mimo wielu odmienności pomiędzy unitarnym i federalnym systemem daje się zauważyć ogólną tendencję do
zachowania pewnych kompatybilności pomiędzy krajami związkowymi, samorządowymi województwami,
powiatami i gminami zarówno w sferze ich kompetencji władczych jak wielkościach terytorialnych
widocznych np. poprzez klasyfikację NUTS (Nomanclature of Teritorial Units for Statistics):
NUTS 2
16 krajów niemieckich (w tym 3 miasta na prawach kraju związkowego) / 16 samorządowych województw,
NUTS 4
402 niemieckie jednostki powiatowe (w tym 107 miast na prawach powiatu) / 379 polskie jednostki
powiatowe (w tym 65 miast na prawach powiatu),
NUTS 5
11.250 jednostki gminne o przeciętnej pow. 31 km2 / 2.479 jednostki gminne o przeciętnej pow.126 km2
Nieustające działania reformatorskie podejmowane w ostatnich dwóch dekadach mające na celu
optymalizację funkcjonowania samorządu lokalnego i sprawniejsze wykonywanie zadań administracyjnych;
Zapoczątkowana już w 1989 r. wszechstronna i bardzo intensywna współpraca transgraniczna niemieckich i
polskich jednostek samorządu lokalnego wszystkich szczebli;
Respektowanie, wdrożenie i stosowanie zapisów Europejskiej Karty Samorządu Lokalnego opracowanej
przez Rade Europy;
CZĘŚĆ III
STRUKTURY ADMINISTRACYJNE WOJEWÓDZTWA DOLONOŚLĄSKIEGO
i WOLNEGO PAŃSTWA SAKSONII
WOJEWÓDZTWO DOLNOŚLĄSKIE
Przedmiotem działania Województwa Dolnośląskiego, zgodnie ze Statutem Województwa
Dolnośląskiego jest wykonywanie zadań o charakterze wojewódzkim określonych ustawami,
a także tworzenie warunków dla racjonalnego, harmonijnego rozwoju gospodarczego i
społecznego Województwa oraz dla pełnego uczestnictwa w życiu wspólnoty.
Województwo, zgodnie z ustawą o samorządzie województwa wykonuje zadania z zakresu
administracji jako własne i zlecone na mocy ustaw oraz porozumień zawartych z organami
administracji rządowej i jednostkami samorządu terytorialnego.
Województwo może zawierać z innymi województwami, jednostkami lokalnego samorządu
terytorialnego - z obszaru Województwa - porozumienia w sprawie powierzenia wykonania
własnych zadań publicznych przez organy tych jednostek.
Województwo może tworzyć i przystępować do stowarzyszeń z udziałem innych jednostek
samorządu terytorialnego na zasadach określonych w ustawach.
Województwo może podejmować współpracę ze społecznościami regionalnymi innych
państw oraz międzynarodowymi instytucjami i zrzeszeniami regionalnymi, zwłaszcza z
regionami państw sąsiednich na zasadach określonych w ustawach i umowach
międzynarodowych.
Nadzór nad działalnością Województwa Dolnośląskiego sprawuje Prezes Rady Ministrów i
Wojewoda Dolnośląski, a w zakresie spraw finansowych - Regionalna Izba Obrachunkowa
we Wrocławiu.
Siedzibą organów Województwa i Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego
jest miasto Wrocław.
Sejmik Województwa Dolnośląskiego
Sejmik województwa jest organem stanowiącym i kontrolnym województwa. Kadencja
sejmiku województwa trwa 4 lata. W skład sejmiku województwa wchodzą radni wybrani w
wyborach bezpośrednich w łącznej liczbie 36 radnych. Sejmik obraduje na sesjach
zwoływanych przez Przewodniczącego Sejmiku.
Zakres kompetencji Sejmiku Województwa Dolnośląskiego opiera się o Ustawę o
samorządzie województwa przyjętą przez Sejm RP w 1998 r. Szczegółowe rozwinięcie i
doprecyzowanie właściwości Sejmiku oraz opis jego struktury zawiera Statut Województwa
Dolnośląskiego.
Do wyłącznej kompetencji Sejmiku Województwa Dolnośląskiego należy stanowienie aktów
prawa miejscowego tzn. dla województwa dolnośląskiego. Do kompetencji kontrolnych
Sejmiku
należy
kontrolowanie
działalności
Zarządu
i
samorządowych
jednostek
organizacyjnych oraz rozpatrywanie skarg i wniosków dotyczących działalności Zarządu i
Marszałka z wyłączeniem spraw należących do zadań zleconych z zakresu administracji
rządowej.
Inicjatywa uchwałodawcza może zostać wszczęta na wniosek Zarządu, Marszałka, klubu lub
komisji Sejmiku, Przewodniczącego Sejmiku oraz grupy złożonej z co najmniej 3 radnych.
Uchwały Sejmiku województwa zapadają zwykłą większością głosów, w obecności co
najmniej połowy ustawowego składu sejmiku, w głosowaniu jawnym lub jawnym imiennym,
chyba że przepisy ustawy stanowią inaczej.
Sejmik wybiera ze swego grona w głosowaniu tajnym Przewodniczącego oraz trzech
Wiceprzewodniczących bezwzględną większością głosów, przy kworum wynoszącym co
najmniej
połowę
ustawowego
składu
Sejmiku.
Przewodniczący
wraz
z
Wiceprzewodniczącymi stanowią Prezydium Sejmiku.
Zadaniem Przewodniczącego jest przede wszystkim organizowanie pracy Sejmiku oraz
prowadzenie jego obrad. Szczegółowy zakres właściwości Przewodniczącego zawarty jest w
Statucie Województwa Dolnośląskiego.
Organami Sejmiku województwa są - Komisje wraz z przewodniczącymi. Sejmik
województwa może powoływać ze swojego grona stałe i doraźne Komisje wraz z ich
przewodniczącymi do wykonywania określonych zadań. Przedmiotem działania Komisji są
wszystkie sprawy należące do wyłącznej właściwości Sejmiku. Komisje pełnią funkcję
pomocniczą wobec Sejmiku.
Do podstawowych zadań Komisji należy m.in. przygotowywanie i opiniowanie projektów
uchwał Sejmiku, ocena wykonywania przez Zarząd uchwał Sejmiku oraz analiza i
opiniowanie skarg obywateli dotyczących działalności Sejmiku i Zarządu.
Sejmik powołuje 10 komisji stałych tj.: Rewizyjną, Uchwałodawczą, Przestrzegania Prawa i
Bezpieczeństwa, Polityki Rozwoju Regionalnego i Gospodarki, Ochrony Środowiska i
Gospodarki Wodnej, Współpracy Zagranicznej, Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich,
Kultury, Nauki i Edukacji, Rozwoju Turystyki, Rekreacji i Sportu, Budżetu i Finansów,
Polityki Społecznej, Zdrowia i Rodziny. Wszystkie komisje, w celu optymalnej realizacji
wspólnych zadań i kompetencji są zobowiązane do współdziałania m.in. poprzez wspólne
posiedzenia i wzajemne udostępnianie posiadanej wiedzy tj. opracowań, analiz i opinii,
Szczegółowy zakres właściwości kompetencyjnych poszczególnych komisji zawarty został w
Statucie Województwa Dolnośląskiego.
Ponadto, Sejmik może, w drodze uchwały, powołać tzw. doraźne Komisje problemowe do
wykonania
określonych
zadań.
W
obecnej
IV
kadencji
Sejmiku
Województwa
Dolnośląskiego powołano dwie takie komisje: doraźna Komisja ds. młodzieży oraz doraźna
Komisja ds. małych i średnich przedsiębiorstw.
Marszałek
Marszałek województwa jest wybierany przez Sejmik bezwzględną większością głosów
ustawowego składu Sejmiku. Marszałkowi przysługuje prawo występowania do Sejmiku
województwa z wnioskiem o zatwierdzenie zaproponowanego składu zarządu.
Marszałek jest kierownikiem Urzędu Marszałkowskiego, zwierzchnikiem służbowym
pracowników tego urzędu i kierowników wojewódzkich samorządowych jednostek
organizacyjnych. Do kompetencji Marszałka należy m.in. organizowanie pracy Zarządu
województwa oraz Urzędu Marszałkowskiego, kierowanie bieżącymi sprawami województwa
oraz reprezentowanie go zewnątrz. Marszałek wydaje decyzje w indywidualnych sprawach z
zakresu administracji publicznej, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej. W sprawach
niecierpiących zwłoki, związanych z bezpośrednim zagrożeniem interesu publicznego,
zagrażających bezpośrednio zdrowiu i życiu oraz w sprawach mogących spowodować
znaczne straty materialne marszałek województwa może podjąć niezbędne czynności
należące do właściwości Zarządu województwa. Czynności podjęte w tym trybie wymagają
jednak przedstawienia do zatwierdzenia na najbliższym posiedzeniu zarządu województwa.
Szczegółowy zakres kompetencji Marszałka Województwa Dolnośląskiego określony został
w Ustawie o samorządzie województwa oraz w Statucie Województwa Dolnośląskiego.
Zarząd Województwa Dolnośląskiego
Zarząd Województwa Dolnośląskiego jest kolegialnym organem wykonawczym. W jego
skład wchodzi pięć osób: Marszałek Województwa Dolnośląskiego, dwóch Wicemarszałków
oraz dwóch Członków Zarządu. Zarząd Województwa jest wybierany przez Sejmik
Województwa na wniosek Marszałka zwykłą większością głosów w obecności co najmniej
połowy ustawowego składu sejmiku. Wszyscy członkowie zarządu województwa mogą być
wybrani spoza składu sejmiku województwa.
Do zadań zarządu województwa należy wykonywanie uchwał Sejmiku Województwa
Dolnośląskiego. Jest on ponadto uprawniony do wykonywania tych wszystkich kompetencji
samorządu, które nie zostały zastrzeżone na rzecz Sejmiku i wojewódzkich samorządowych
jednostek organizacyjnych. Zarząd województwa swoje właściwości pełni m.in. poprzez
podejmowanie uchwał. Szczegółowy zakres zadań i kompetencji oraz zasady i tryb działania
zarządu województwa określone zostały w Ustawie o samorządzie województwa oraz w
Statucie Województwa Dolnośląskiego.
Skarbnik
Skarbnik Województwa Dolnośląskiego, jest głównym księgowym budżetu Województwa i
kieruje gospodarką finansową. Skarbnik Województwa uczestniczy w pracach oraz obradach
zarządu województwa z głosem doradczym. Szczegółowy zakres kompetencji Skarbnika
Województwa Dolnośląskiego o określony został w Ustawie o samorządzie województwa,
Statucie Województwa Dolnośląskiego oraz ustawie o finansach publicznych.
Aparat pomocniczy do realizowania zadań Województwa Dolnośląskiego
Zarząd województwa swoje zadania wykonuje przy pomocy Urzędu Marszałkowskiego oraz
wojewódzkich samorządowych jednostek organizacyjnych.
Urząd Marszałkowski jest aparatem pomocniczym do realizowania zadań Zarządu
województwa. Poszczególnymi sprawami zajmują się określone departamenty, merytorycznie
podlegające pod danych członków Zarządu. Kierownikiem całego Urzędu jest Marszałek.
Strukturę
organizacyjną,
kompetencje
oraz
zasady
funkcjonowania
Urzędu
Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego w określa Regulamin Organizacyjny
Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego we Wrocławiu.
Wojewódzkie samorządowe jednostki organizacyjne tworzone są w drodze uchwały Sejmiku,
o ile ustawy nie stanowią inaczej. Kierownicy jednostek organizacyjnych działają
jednoosobowo na podstawie pełnomocnictwa do zarządzania mieniem tych jednostek,
udzielonego
im
przez
Zarząd.
Wykaz
wojewódzkich
samorządowych
jednostek
organizacyjnych prowadzi Marszałek Województwa Dolnośląskiego.
Finanse Samorządu Województwa Dolnośląskiego
Województwo prowadzi samodzielnie gospodarkę finansową na podstawie uchwały
budżetowej Województwa. Za prawidłową gospodarkę finansową Województwa odpowiada
Zarząd. Struktura dochodów jakie może uzyskiwać Województwo Dolnośląskie określona
została szczegółowo w ustawie o samorządzie województwa.
Projekt uchwały budżetowej przygotowuje Zarząd, którą następnie przedkładana Sejmikowi
do zatwierdzenia. Zatwierdzona uchwała budżetowa obejmuje cały rok budżetowy. Po
wykonaniu budżetu, zarząd powinien złożyć Sejmikowi szczegółowe sprawozdanie z jego
wykonania zawierające zestawienie dochodów i wydatków wynikające z zamknięć
rachunków budżetu.
Struktury samorządu Województwa Dolnośląskiego
Powiaty Województwa Dolnośląskiego
Obszar Województwa Dolnośląskiego zajmowany przez powiaty i gminy: 19948 km²
Powiaty
Ogółem: 29
Liczba powiatów: 26
Miasta na prawach powiatu: 3 (Jelenia Góra, Legnica Wrocław)
Od 1 stycznia 2013 r. status miasta na prawach powiatu uzyska Wałbrzych.
Gminny
Gminy miejskie: 36
Gminy miejsko – wiejskie: 55
Gminy wiejskie: 78
Gminy ogółem: 169
WOLNE PAŃSTWO SAKSONIA
Wolne Państwo Saksonia jest jednym z 16 krajów związkowych należących do Republiki
Federalnej Niemiec. Wolne Państwo Saksonia, tak jak inne kraje związkowe uczestniczy
poprzez Radę Federalną w procesie legislacyjnym federacji, zachowując tym samym realny
wpływ na kształt ustawodawstwa federalnego. Z łącznej liczby 69 miejsc w Radzie
Federalnej, Saksonii przysługują cztery mandaty. Saksonię reprezentują także w Parlamencie
Federalnym posłowie wybrani z saksońskich okręgów wyborczych oraz saksońskich list
partyjnych. Ponadto Saksonia posiada, na wzór pozostałych krajów związkowych tzw.
Reprezentację Kraju w Berlinie (Landesvertretung). Celem Saksońskiej Reprezentacji Kraju
jest podejmowanie wszelkich działań zgodnych z interesem Saksonii oraz pozostałych krajów
federacji niemieckiej.
System władzy i administracji Wolnego Państwa Saksonii regulowany jest przez Konstytucję
z 27 maja 1992 r., która co prawda nie wymaga zatwierdzenia przez federację – jednak jej
zapisy muszą mieścić się w obszarze jurysdykcyjnym wyznaczonym przez federalną Ustawę
Zasadniczą. W oparciu o te zasadę, Wolne Państwo Saksonia posiada ograniczone prawo
utrzymywania stosunków międzynarodowych, własny rząd, parlament, administrację i
sądownictwo. Obszar saksońskiej jurysdykcji prawnej kończy jednak się tam, gdzie federalna
Ustawa Zasadnicza wyraźnie nie przyznaje federacji konkretnych, literalnie wymienionych
uprawnień. Innymi słowy, zgodnie z federalną zasadą domniemania kompetencji na rzecz
krajów, wszelkie właściwości znajdują się w obszarze kompetencji Wolnego Państwa
Saksonii, o ile nie zostały zastrzeżone na rzecz władz federacji.
Wykonywanie właściwości administracyjnych z zakresu federacji jest sprawą Wolnego
Państwa Saksonii, za wyjątkiem kompetencji zastrzeżonych dla władz federalnych. Władze
federalne w tym zakresie sprawują jedynie nadzór nad zgodnym z obowiązującym prawem
wykonywaniem ustaw przez Wolne Państwo Saksonii.
W przypadku niewypełniania przez władze Wolnego Państwa Saksonii ciążących na nim
obowiązków administracyjnych – rząd federalny (za zgodą Rady Federalnej) może w drodze
„przymusu federalnego” (Bundeszwang), skłonić Wolne Państwo Saksonię do wypełniania
swoich obowiązków. W tym celu rządowi federalnemu przysługuje prawo wydawania
poleceń w stosunku do wszystkich władz Wolnego Państwa Saksonii.
Parlament Krajowy - Landtag
Parlament Krajowy (Der Sächsische Landtag) jest najwyższym ustawodawczym organem
przedstawicielskim Wolnego Państwa Saksonii. Jego kadencja wynosi 5 lat. Skrócenie
kadencji może nastąpić w wyniku niezdolności wyboru premiera rządu krajowego lub
uchwały o samorozwiązaniu, przegłosowanej większością dwóch trzecich jego członków.
Sposób wyboru deputowanych do Saksońskiego Landtagu nie odbiega znacząco od zasad
obowiązujących w wyborach Parlamentu Federalnego. Zgodnie z ordynacją wyborczą do
Saksońskiego Landtagu posłowie wybierani są w wyborach powszechnych, bezpośrednich,
wolnych, równych i tajnych wg ordynacji mieszanej tj. większościowo – proporcjonalnej.
Konstytucja Wolnego Państwa Saksonii określiła liczbę mandatów na 120. Wyborcy
dysponują dwoma głosami. Pierwszy głos oddawany jest na kandydatów w okręgach
wyborczych, w których wyborcy wybierają posłów bezpośrednio i imiennie. W ten sposób
wybierana jest połowa składu Saksońskiego Landtagu tj. 60 deputowanych. Pozostałe
mandaty - z reguły również 60 – rozdzielane są w wyniku głosowania na listy partyjne.
Warunkiem jaki musi spełnić lista, jest pokonanie 5% klauzuli zaporowej w skali całego
kraju. W przeciwnym wypadku, lista partyjna w ogóle nie jest brana pod uwagę przy
rozdziale mandatów. Podobnie jak na poziomie federalnym, tak i podczas wyborów do
Saksońskiego Landtagu, obowiązuje zasada, iż ewentualne mandaty uzyskane przez partię w
wyniku „głosów pierwszych” nie mogą przepaść. W związku z tym dodaje się je do
konstytucyjnej liczby 120 mandatów - jako mandaty dodatkowe. Obecnie w Saksońskim
Landtagu V kadencji zasiada 132 posłów.
Saksoński Landtag zajmuje szczególną pozycję, gdyż jest jedynym krajowym organem
konstytucyjnym wybieranym bezpośrednio przez obywateli Wolnego Państwa Saksonii. Do
najważniejszych funkcji Saksońskiego Landtagu należą zadania legislacyjno – kontrolne.
Landtag uchwala ustawy krajowe, zatwierdza budżet krajowy oraz dokonuje wyboru premiera
i rządu. Jako organ kontrolny Saksoński Landtag przy pomocy instrumentów konstytucyjno ustawowych poddaje kontroli działalność rządu krajowego oraz podlegającej mu
administracji. Saksoński Landtag uczestniczy także w wyborze członków innych organów
państwowych, w tym m.in. Trybunału Konstytucyjnego, Krajowej Izby Obrachunkowej,
pełnomocnika ds. ochrony danych.
Prawo zgłaszania do Landtagu inicjatyw projektów ustaw przysługuje frakcjom partyjnym,
grupom sześciu lub więcej posłów, rządowi krajowemu oraz obywatelom poprzez
obywatelską inicjatywę ustawodawcza. Landtag podejmuje uchwały na sesjach plenarnych w
trybie jawnym.
Przewodniczącym Saksońskiego Landtagu jest Prezydent (Präsident), który wraz ze swoimi
zastępcami tworzy Prezydium Landtagu. Prezydent jest odpowiedzialny za prawidłowy
porządek przebiegu prac saksońskiego Landtagu. Do przygotowania uchwał na obrady
plenarne Landtag tworzy komisje, do których należą posłowie wszystkich frakcji. Zgodnie z
Saksońską Konstytucją, komisje mają status komisji stałych (ständige Ausschüsse), chyba że
zostały powołane do jakiegoś specjalnego zadania – wówczas otrzymują charakter komisji
przejściowych (zeitweiliger Ausschüsse) Komisje zajmują się przede wszystkim sprawami
powierzonymi im z reguły przez plenum Landtagu. Komisje są miejscem szczegółowego
omawiania proponowanych ustaw między ekspertami z poszczególnych frakcji. W celu
zasięgnięcia informacji na temat przedmiotu obrad, komisje mogą przeprowadzać publiczne
wysłuchania biegłych, przedstawicieli grup interesów oraz innych osób posiadających wiedzę
na określony temat. Posiedzenia komisji z zasady nie są jawne.
Premier i Rząd Wolnego Państwa Saksonii
Premier (Ministerpräsident) wraz z Rządem (Staatsregierung) złożonym z ministrów
(Staatsministern) sprawują w Saksonii władzę wykonawczą w granicach wyznaczonych przez
Konstytucję Wolnego Państwa Saksonii i federalną Ustawę Zasadniczą oraz kierują
podlegającą Rządowi saksońską administracją. Premierem zostaje wybrany kandydat, który
uzyskał większość głosów z ogólnej liczby wszystkich posłów do saksońskiego Landtagu. Na
wniosek Premiera, Landtag zatwierdza imienny skład rządu. Liczbę ministrów ustala Premier.
W przypadku nieuzyskania przez kandydata bezwzględnej większości, premierem zostaje ten
kandydat, który w kolejnym głosowaniu uzyskał większość głosów. W przypadku, gdy w
okresie 4 miesięcy Landtag nie będzie zdolny do wyboru Premiera, lub zaistnieją inne
powody nieobsadzenia urzędu premiera – saksoński Landtag musi zostać rozwiązany i
ogłaszane są nowe wybory.
Premier Rządu pełni jednocześnie funkcję głowy państwa Saksonii. Reprezentuje on Wolne
Państwo Saksonię na zewnątrz posiada prawo udzielania łaski. Pozycja Premier Rządu jest
wiodąca – świadczy o tym konstytucyjny zapis o określaniu zasadniczych wytycznych
polityki krajowej (Richtlinien der Politik). Premier ponosi za ich realizacje przed Landtagiem
wyłączną odpowiedzialność. W stosunku do ministrów Rządu Saksońskiego obowiązuje
zasada resortu, która zakłada, że każdy członek rządu działa we własnym zakresie i na własną
odpowiedzialność.
Do zakresu zadań Premiera należy określanie liczby ministerstw, rozdzielanie zadania pośród
różnych ministerstw, powoływanie i zwalnianie ministrów, sekretarzy, urzędników oraz
sędziów. Na wniosek Premiera, Rząd uchwala projekty ustaw, które muszą zostać później
przedłożone do głosowania w Saksońskim Landtagu. Do podstawowych zadań Rządu
Saksońskiego należy strategiczne i ustawodawcze kształtowanie polityki oświatowej i
szkolnictwa wyższego, sztuki i kultury, określanie wytycznych dla policji i bezpieczeństwa
wewnętrznego. Premier wraz z Rządem, jako najwyższy saksoński organ wykonawczy
wykonuje zadania administracyjne z zakresu krajowego oraz zadania zlecone przez federację.
Administracja Wolnego Państwa Saksonii
Administracja kraju generalnie posiada trójstopniową strukturę. Na szczycie administracji
Wolnego Państwa Saksonii znajduje się Premier, Ministrowie stojący na czele swoich
resortów oraz Saksońska Kancelaria Państwowa (Sächsische Staatskanzlei).
Ministrowie kształtują określone obszary działalności w ramach wytycznych samodzielnie i
na własną odpowiedzialność. Mogą sygnalizować premierowi ewentualną konieczność zmian
wytycznych. Liczbę ministerstw ustala Premier (zazwyczaj jest to ok. ośmiu resortów oraz
dodatkowo minister - Szef Kancelarii Państwowej (Chef der Staatskanzlei)). Obecnie w
strukturze saksońskiego Rządu działają następujące resorty: Ministerstwo Gospodarki, Pracy i
Komunikacji, którego minister pełni jednocześnie funkcję vice premiera (Staatsministerium
für Wirtschaft, Arbeit und Verkehr), Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (Staatsministerium
des Innern), Ministerstwo ds. Finansów (Staatsministerium der Finanzen), Ministerstwo
Sprawiedliwości i Europy (Staatsministerium der Justiz und für Europa), Ministerstwo
Edukacji (Staatsministerium für Kultus), Ministerstwo Nauki i Sztuki (Staatsministerium für
Wissenschaft und Kunst), Ministerstwo ds. Socjalnych oraz Ochrony Konsumenta
(Staatsministerium für Soziales und Verbraucherschutz) oraz Ministerstwo Środowiska i
Rolnictwa (Staatsministerium für Umwelt und Landwirtschaft).
Saksońska Kancelaria Państwowa stanowi bezpośredni aparat pomocniczy Premiera i
ministerstw w wykonywaniu zadań administracyjnych. W stosunku do ministerstw przejmuje
ona funkcję sztabu. Szef Kancelarii Państwowej, zazwyczaj w randze ministra koordynuje
pracę Kancelarii Państwowej z działaniami ministerstw i komisji Landtagu, przygotowuje
posiedzenia Rządu oraz konferencje Prezesa. Zanim ustawy zostaną podpisane przez Premiera
lub uchwalone przez Rząd, Szef Kancelarii dokonuje wstępnej weryfikacji pod kątem ich
zgodności z prawem konstytucyjnym. Jest także odpowiedzialny za politykę i prawo w
zakresie mediów w Saksonii. Ponadto. Szef Kancelarii jest osobą kontaktową w zakresie
wszelkich kwestii z dziedziny prawa federacji oraz Wolnego Państwa Saksonii oraz ogólnych
kwestii ze sfery administracji państwowej i organizacji urzędów Wolnego Państwa Saksonii.
Drugim szczeblem administracji Wolnego Państwa Saksonii są instancje średnie złożone z
trzech Dyrekcji Krajowych (Landesdirektion) oraz innych, wyspecjalizowanych urzędów
krajowych. Organami administracyjnymi Dyrekcji Krajowych są okręgi administracyjne
(Direktionsbezirke). Powstały one w wyniku reform administracyjnych w 2008 r. i zastąpiły
wcześniejsze rejencje. Saksonia podzielona jest na 3 takie okręgi: Direktionsbezirk Chemnitz,
Direktionsbezirk Dresden oraz Direktionsbezirk Leipzig. Okręg administracyjny Chemnitz
składa się z miasta na prawach powiatu oraz czterech powiatów ziemskich. Okręg
administracyjny Drezno składa się z miasta na prawach powiatu oraz czterech powiatów
ziemskich. Okręg administracyjny Lipsk składa się z miasta na prawach powiatu dwóch
powiatów ziemskich. Na czele każdego okręgu stoi prezydent okręgu (Präsident der
Landesdirektion) mianowany przez Saksoński Rząd.
Trzeci szczebel to poziom niższy, w strukturze którego mieszczą się starostowie (Landraci)
stojący na czele urzędów powiatowych oraz miasta wyłączone z powiatu, a także niższe
państwowe urzędy specjalne. W strukturze saksońskiej administracji występują także niektóre
urzędy o dwustopniowej strukturze jak np. policja w Saksonii.
Finanse Wolnego Państwa Saksonii
W Wolnym Kraju Saksonii przygotowywany jest i uchwalany przez Saksoński Rząd projekt
budżetu. Następnie przekazywany jest on do konsultacji i zatwierdzenia przez Landtag. Jeśli
budżet kraju związkowego zostanie uchwalony, uzyskuje moc prawną. Za wykonanie budżetu
odpowiedzialny jest Rząd Wolnego Państwa Saksonii.
Na strukturę dochodów Wolnego Państwa Saksonii składają się prawnie określone wpływy z
podatków i opłat oraz dotacje i subwencje federalne. Saksonia może ponadto uzyskiwać
dochody z przedsięwzięć komercyjnych, które może prowadzić samodzielnie lub brać w nich
udział – ale tylko wówczas, gdy jest to konieczne ze względu na ważny interes krajowy. Cel,
sens lub korzyść z udziału w takim przedsięwzięciu muszą być ukierunkowane na interes
publiczny mieszkańców Saksonii. Saksonia nie może realizować takich przedsięwzięć lub
brać w nich udział , w których wyłącznym lub głównym celem jest tylko generowanie
dochodu.
Struktury konstytucyjne Wolnego Państwa Saksonii
Wolne Państwo Saksonia z podziałem na okręgi administracyjne i powiaty
Obszar Wolnego Państwa Saksonii zajmowany przez powiaty i gminy: 18 415,51 km²
Okręgi administracyjne 3 (Chemnitz, Dresden, Leipzig)
Powiaty
Ogółem: 13
Liczba powiatów: 10
Miasta na prawach powiatu 3 (Chemnitz, Drezno, Lipsk)
Gminny
Gminy miejskie: 174 (w tym 3 miasta wyłączone z powiatu: Chemnitz, Drezno, Lipsk)
Gminy wiejskie: 283
Gminy ogółem: 457
Systemy samorządowej administracji Województwa Dolnośląskiego
i Wolnego Państwa Saksonii
Województwo Dolnośląskie
Wolne Państwo Saksonia
Ustrój Województwa Dolnośląskiego określony jest Ustrój Wolnego Państwa Saksonii określony jest na
na podstawie Konstytucji RP z 1997 r., Ustawy o podstawie Ustawy Zasadniczej RFN z 1949 r. oraz
samorządzie województwa z 1998 r. oraz Statutu Konstytucji Wolnego Państwa Saksonii z 1992 r.;
Województwa Dolnośląskiego;
Organem przedstawicielskim, o legitymacji nabytej w
powszechnych
wyborach
z
kompetencjami
stanowiącymi
jest
Sejmik
Województwa
Dolnośląskiego liczący 36 radnych;
Organem przedstawicielskim, o legitymacji nabytej w
powszechnych
wyborach
z
kompetencjami
stanowiącymi jest Landtag Wolnego Państwa
Saksonii (der Sächsische Landtag) liczący 120
deputowanych;
Brak stosowania klauzuli zaporowej;
Warunkiem wejścia deputowanych z listy partyjnej
do Saksońskiego Landtagu jest pokonanie przez nią
5%klauzuli zaporowej;
Kadencja Sejmiku Województwa Dolnośląskiego Kadencja Landtagu Wolnego Państwa Saksonii
wynosi 4 lata.
wynosi 5 lat;
Obradom Sejmiku Województwa Dolnośląskiego Obradom Landtagu Wolnego Państwa Saksonii
przewodniczy
Przewodniczący,
który
z przewodniczy Prezydent (Präsident), który wraz z
wiceprzewodniczącymi tworzy Prezydium Sejmiku
zastępcami tworzy Prezydium Wolnego Państwa
Saksonii;
Prace merytoryczne Sejmiku
Komisjach stałych i doraźnych;
odbywają
sie
w Prace merytoryczne odbywają się w Komisjach
stałych (ständige Ausschüsse) oraz przejściowych
(zeitweiliger Ausschüsse);
Organem wykonawczym samorządu Województwa
Dolnośląskiego jest Marszałek Województwa
Dolnośląskiego obrany przez radnych do Sejmiku
bezwzględną większością głosów. Na wniosek
Marszałka, Sejmik zatwierdza 4-osobowy skład
Zarządu Województwa Dolnośląskiego;
Organem wykonawczym Wolnego Państwa Saksonii
jest Premier (Ministerpräsident) obrany przez
deputowanych do Landtag bezwzględną większością
głosów. Na wniosek Premiera, Landtag zatwierdza 9osobowy skład Rządu Wolnego Państwa Saksonii
(Staatsregierung des Freistaates Sachsen);
Marszałek wraz z Zarządem wykonuje zadania Premier wraz z Rządem, wykonuje krajowe zadania
administracyjne
własne
Województwa administracyjne oraz zadania zlecone przez federację;
Dolnośląskiego oraz zlecone - na mocy zawartych
porozumień z administracją rządową i samorządową;
Bezpośrednim aparatem pomocniczym Marszałka i
Zarządu do wykonywania zadań administracyjnych
jest Urząd Marszałkowski oraz wojewódzkie
samorządowe jednostki organizacyjne powoływane
przez władze Województwa Dolnośląskiego.
Bezpośrednim aparatem pomocniczym Premiera i
Rządu do wykonywania zadań administracyjnych jest
Saksońska Kancelaria Państwowa (Sächsische
Staatskanzlei), 3 Dyrekcje Krajowe (Landesdirektion)
oraz inne, powoływane prze Rząd wyspecjalizowane
urzędy krajowe;
Nadzór nad ogólną legalnością działań Województwa
Dolnośląskiego sprawuje Prezes Rady Ministrów i
Wojewoda Dolnośląski, a w zakresie spraw
finansowych - Regionalna Izba Obrachunkowa we
Wrocławiu.
Nadzór nad zgodnością działań saksońskich władz z
Konstytucją Wolnego Państwa Saksonii sprawuje
Krajowy Trybunał Konstytucyjny
(Verfassungsgerichtshof des Freistaates Sachsen).
Nadzorem federacji natomiast objęta jest ta sfera
działalności Wolnego Państwa Saksonii, która
dotyczy wykonywania zadań administracyjnych
zlecanych przez federację.
System samorządu Województwa Dolnośląskiego System konstytucyjny Wolnego Państwa Saksonii,
zaczął częściowo kształtować się od 1990 r., jednak mimo że odrodził się tuż po zjednoczeniu Niemiec w
jego właściwy początek to reformy samorządowe z XX w., to nawiązuje do swoich bardzo bogatych
1998 - 99 r. Samorząd wojewódzki w Województwie wzorców i tradycji zdobytych w XIX i XVIII w.
Dolnośląskim jest jeszcze nie w pełni ugruntowany i
kształtuje dopiero swoje samorządowe tradycje, w
tym także administracyjne.
Obszar Województwa Dolnośląskiego zajmowany Obszar Wolnego Państwa Saksonii zajmowany przez
przez powiaty i gminy: 19 948 km²
powiaty i gminy: 18 415 km²
Okręgi administracyjne 3 (Chemnitz, Dresden,
Leipzig)
Powiaty
Ogółem: 29
Liczba powiatów: 26
Miasta na prawach powiatu: 3 (Jelenia Góra, Legnica
Wrocław)
Od 1 stycznia 2013 r. status miasta na prawach
powiatu uzyska Wałbrzych.
Powiaty
Ogółem: 13
Liczba powiatów: 10
Miasta na prawach powiatu 3 (Chemnitz, Drezno,
Lipsk)
Gminny
Gminy miejskie: 36
Gminy miejsko – wiejskie: 55
Gminy wiejskie: 78
Gminy ogółem: 169
Gminny
Gminy miejskie: 174 (w tym 3 miasta wyłączone z
powiatu: Chemnitz, Drezno, Lipsk)
Gminy wiejskie: 283
Gminy ogółem: 457
Źródła wykorzystane w opracowaniu
Administracja RFN, pod red. J. Łętowskiego i J.P. Pruszyńskiego, Wrocław 1983.
Administracja rządowa w Polsce, red. M. Chmaj, Warszawa 2012.
Balicki R., Ustroje państw współczesnych, Wrocław 2003.
Bauleitplanung und Baugenehmigung in der EU, G. Schmidt – Eichstaedt (Hrsg./Editor), Köln 1995.
Buczkowski Z., Jędrzejewski T., Rączka P., Ustrój samorządu terytorialnego, Toruń 2011.
Czarny P., Bundesrat. Między niemiecka tradycją a europejską przyszłością, Warszawa 2000.
Deszczyński P., Gołata K., Demokratyczne systemy i doktryny polityczne, Poznań 2003.
Detjen J., Demokratie in der Gemeinde, Hannover 2000.
Dolnicki B., Samorząd terytorialny. Zagadnienia ustrojowe, Kraków 1999.
Dolnicki B., Ustrój samorządu terytorialnego w Niemczech – po reformie, „Samorząd Terytorialny”, Nr 3/2001.
Goduń T., Cygnarowski M., Dudek S., Iwaniszczuk P., Leksykon systemów politycznych, Warszawa 2003.
Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, (w:) www.bundestag.de
Grzeszczak R., Struktura administracji w Niemczech, Mysłakowice 2006 (w:) www.interreg3a.dolnyslask.pl
Handwörterbuch des politischen Systems, U. Andersen, W. Woyke (Hrsg.), Bonn 2003.
Janicka I., Niemieckie kraje związkowe struktura terytorialno-administracyjna, Toruń 2009.
Kitzeder P., Gemeinde. Landkreis. Bezirk. Bürger und Kommunen In Bayern, München 1997.
Kociubiński K., Polski samorząd gminny w procesie integracji europejskiej na tle funkcjonowania samorządów
innych państw, Wrocław 2010.
Kociubiński K., Systemy polityczne Austrii, Niemiec i Szwajcarii, Wrocław 2003.
Kommunalpolitik in Baden – Württemberg, T. Pfizer, H-G. Wehling (Hrsg.), Stuttgart 2000.
Kommunalpolitik. Politisches Handeln in den Gemeinden, H. Wollemann, R. Roth (Hrsg.), Bonn 1998.
Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., (w:) www.sejm.gov.pl
Korte K – R., Wahlen in der Bundesrepublik Deutschland, Bonn 1998.
Loeński Z., Samorząd terytorialny w RP, Warszawa 2002.
Miemiec M., Gmina w systemie administracji publicznej RFN, Kolonia Limited 2007.
Parlament RFN, red. J. Isensee, P. Kirchhof, Warszawa 1995.
Prawnoadministracyjne regulacje samorządności i zarządzania państwem w Unii Europejskiej, pod. red. M.
Woźniaka, J. Ryszki, Opole 2006.
Sächsischer Städte- und Gemeindetag, Geschäftsbericht 1999/2000, Dresden 2000.
Samorząd terytorialny i administracja w wybranych krajach. Gmina w państwach Europy Zachodniej, pod. red.
J. Jeżewskiego, Wrocław 1999.
Samorząd terytorialny w Polsce, pod red. J.P. Tarno, Warszawa 2004.
Samorząd terytorialny. Studium politologiczne, pod red. J. Marszałek – Kawy, Toruń 2007.
Sarnecki P., Ustroje konstytucyjne państw współczesnych, Kraków 2003.
Sarnecki P., Związek i kraje w strukturze państwowej RFN, Kraków 1987.
Schick R., Zeh W., So arbeitet Der Deutsche Bundestag, Darmstadt 1992.
Studia nad samorządem terytorialnym, pod red. A. Błasia, Kolonia Limited 2002.
System polityczny RP, pod red. H. Lisickiej, Wrocław 2001.
Tatsachen über Deutschland, red. A. Kappler A. Grevel, Bonn 1995.
Tkaczyński J.W., Ustrój federalny Niemiec, Toruń 2002.
Ustawa o samorządzie gminnym z dnia 8 marca 1990 r., (w:) www.sejm.gov.pl
Ustawa o samorządzie powiatowym z dnia 5 czerwca 1998 r., (w:) www.sejm.gov.pl
Ustawa o samorządzie województwa z dnia 5 czerwca 1998 r., (w:) www.sejm.gov.pl
Ustawa o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa z dnia 24 lipca 1998 r.,
(w:) www.sejm.gov.pl
Ustroje państw współczesnych, pod red. W Skrzydło, Lublin 2005.
Ustrój państwowy RFN, pod red. L. Janickiego, Poznań 1986.
Verfassung des Freistaates Sachsen vom 27. Mai 1992, (w:) www.sachsen.de
Wojnicki J., Samorząd lokalny w Polsce i Europie, Pułtusk 2003.
Wojtaszczyk K.A., Bundestag i Bundesrat w RFN, Warszawa 1993.
Współczesne systemy polityczne, pod red. M. Żmigrodzkiego, B. Dziemioduk-Olszewska, Warszawa 2009.
Zieliński E., Samorząd terytorialny w Polsce, Warszawa 2004.
www.bundestag.de
www.bundesrat.de
www.bundesregierung.de
www.bundespraesident.de
www.bundesverfassungsgericht.de
www.sachsen.de
www.sejm.gov.pl
www.senat.gov.pl
www.premier.gov.pl
www.prezydent.pl
www.trybunal.gov.pl

Podobne dokumenty