rozwój mowy dziecka w świetle integracji

Komentarze

Transkrypt

rozwój mowy dziecka w świetle integracji
ROZWÓJ MOWY DZIECKA
W ŚWIETLE INTEGRACJI
SENSOMOTORYCZNEJ
MIĘDZYNARODOWY INSTYTUT
DR SWIETŁANY MASGUTOWEJ
Swietłana Masgutowa, Anna Regner
ROZWÓJ MOWY DZIECKA
W ŚWIETLE INTEGRACJI
SENSOMOTORYCZNEJ
Wrocław 2009
Recenzje naukowe: prof. dr hab. Tadeusz Gałkowski, prof. dr hab. Janusz Mierzwa
Redakcja medyczna: dr n. med. Bożena Dołyk
Korekty: Agnieszka Sokołowska-Kasperiuk
Redakcja techniczna: Jan Kuźma
Skład i łamanie: Blanka Chudy
Współpraca techniczna: Aleksandra Bujnowska
Zdjęcia: Anna Krasowska, Anita Krasowska, Anna Regner, Dorota Regner
Proponowane wydanie książki składa się z oryginalnego materiału. Żaden fragment książki nie może
być publikowany lub reprodukowany bez pisemnej zgody Wydawcy. W książce wykorzystywane są
oryginalne autorskie programy i techniki terapii dr Swietłany Masgutowej oraz dr Anny Regner.
Program ten stanowi część projektu Instytutu: „Masgutova Neuro-Reflex Integration”™, programu
„The Masgutova Method of Tactile Integration”™ oraz programu turnusów neuro-sensomotoryczno-rehabilitacyjnych „Rozwój psychoruchowy i integracja odruchów”.
© Copyright by dr Swietłana Masgutowa, dr Anna Regner i Międzynarodowy Instytut dr Swietłany
Masgutowej, Warszawa 2009
ISBN 978-83-89370-38-9
© Copyright by Wydawnictwo Continuo, Wrocław 2009
ISBN 978-83-89629-94-4
ul. Lelewela 4, pok. 325 53-505 Wrocław
Tel./fax (71) 791-20-30, tel. kom. 0 601 77-47-33
E-mail: [email protected]
www.continuo.wroclaw.pl
www.continuo.pl
Wydrukowano we Wrocławskiej Drukarni Naukowej PAN
im. S. Kulczyńskiego Sp. z o.o.
SPIS TREŚCI
Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9
Recenzje naukowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
13
CZĘŚĆ TEORETYCZNA
I. Wpływ motoryki ustno-twarzowej na statomotoryczny rozwój dziecka . . . . . . . . . . . .
17
1. Motoryka ustno-twarzowa i jej organizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
18
2. Motoryka pierwotna programowana genetycznie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
19
3. Motoryka kształtowana świadomie (dowolna) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
20
4. Klasyfikacja pierwotnej motoryki ustno-twarzowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
21
5. O skutkach braku integracji motoryki ustno-twarzowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
22
II. Anatomia twarzoczaszki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
25
1. Układ kostny twarzoczaszki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
25
1.1. Kości czaszki i jej połączenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
25
2. Układ mięśniowy twarzoczaszki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
26
2.1. Grupa mięśni głowy i twarzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
26
2.2. Grupa mięśni żuchwy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
30
2.3. Grupa mięśni podgnykowych i nadgnykowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
33
2.4. Grupa mięśni wyrazowych (mimicznych) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
35
2.5. Grupa mięśni małżowiny usznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
35
2.6. Grupa mięśni otoczenia szpary powiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
35
2.7. Grupa mięśni nozdrzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
37
III. Układ nerwowy głowy i twarzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
39
1. Neurologiczne podstawy funkcjonowania systemu nerwowego układu ustno-twarzowego . .
39
1.1. Ośrodkowy układ nerwowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
40
1.2. Czuciowa i ruchowa kora mózgowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
40
1.3. Jądra podstawne (podkorowe) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
42
1.4. Międzymózgowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
43
1.5. Układ limbiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
43
1.6. Tyłomózgowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
44
1.7. Nerwy czaszkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
46
1.8. Układ nerwowy twarzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
48
1.9. Obwodowy układ nerwowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
49
1.10. Autonomiczny układ nerwowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
50
IV. Wczesne wspomaganie rozwoju odruchowej motoryki ustno-twarzowej u dzieci
51
V. Charakterystyka wybranych odruchów ustno-twarzowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
55
1. Odruch ssania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
55
2. Odruch przełykania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
57
3. Odruch nasycenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
58
4. Odruch kąsania, gryzienia i zaciskania zębów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
60
5. Odruch żucia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
62
6. Odruch wymiotny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
64
7. Odruch ryjkowy (trąbkowy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
65
8. Dłoniowo-bródkowy odruch Babkina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
66
9. Odruch szukania ustami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
68
10. Odruch ustalenia głowy oraz jego warianty – wzrokowy i błędnikowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
70
11. Związek odruchów z rozwojem mowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
73
VI. Rozwój mózgu a mowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
75
1. Funkcjonalne dojrzewanie mózgu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
75
2. Podstawy funkcjonowania ośrodków Wernicke’go i Broca a rozwój mowy . . . . . . . . . . . . . . . . .
78
3. Etapy rozwoju mowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
81
VII. Zaburzenia mowy – terminologia i klasyfikacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
VIII. Koncepcja ustno-twarzowej terapii według Castillo Moralesa (CM) . . . . . . . . . . . . . . .
85
91
1. Integracja kompleksu ustno-twarzowego z motoryką całego ciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
91
CZĘŚĆ PRAKTYCZNA
IX. Ustno-twarzowa terapia regulacyjna według koncepcji R. Castillo Moralesa . . . . . . .
95
1. Techniki strukturalne w terapii R. Castillo Moralesa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
95
1.1. Stymulacja stawów skroniowo-żuchwowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
95
1.2. Znaczenie kontroli głowy i szczęki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
96
1.3. Techniki manualne stosowane w stymulacji ustno-twarzowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
98
1.4. Rola masażu w technice stymulacji ustno-twarzowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
99
X. Integracyjna terapia ustno-twarzowa według Swietłany Masgutowej . . . . . . . . . . . . . .
101
1. Techniki pracy na zewnętrznej powierzchni twarzy i głowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
103
1.1. Praca z odruchem ochrony ścięgien prostowników i zginaczy szyi . . . . . . . . . . . . . . . . . .
104
1.2. Praca z odruchem ścięgien przedniej powierzchni twarzy i głowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
105
2. Techniki przewzorowania motoryki wewnątrz jamy ustnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
113
2.1. Masaż mięśnia okrężnego warg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
114
2.2. Stymulacja punktu przysiecznego podniebienia twardego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
114
2.3. Stymulacja linii podniebienia twardego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
114
2.4. Rozciąganie podniebienia twardego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
115
2.5. Stymulacja podstawy języka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
115
2.6. Regulacja napięcia mięśniowego w obszarze stawu skroniowo-żuchwowego i policzków
116
2.7. Regulacja napięcia mięśniowego w obszarze stawu skroniowo-żuchwowego . . . . . . . . .
116
3. Techniki korekcji oddychania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
XI. Metodyka przeprowadzania neuromotorycznej terapii ustno-twarzowej według
R. Castillo Moralesa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
118
123
1. Stymulacja obszarów neuromotorycznych twarzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
123
2. Ćwiczenia wewnątrz jamy ustnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
125
3. Ćwiczenia aktywizujące prawidłowe połykanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
127
4. Wybrane techniki oddychania dla dzieci z nieprawidłowym napięciem mięśniowym . . . . . . .
129
XII. Efekty integracji odruchów ustno-twarzowych – wybrane studium przypadku . . . . .
Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
131
139
ZAŁĄCZNIK
Statomotoryczny rozwój dziecka jako wsparcie dla ustno-twarzowej integracji . . . . .
Kompleksowa diagnostyka i terapia dzieci z zaburzeniami rozwoju
– Wrocławski Model Usprawniania (WMU) według koncepcji Ludwiki Sadowskiej
141
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
141
1. Neurobiologiczne czynniki zaburzeń rozwoju u dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
142
2. Rola więzi emocjonalnej między matką a dzieckiem w procesie rozwoju . . . . . . . . . . . . . . . . . .
144
3. Neurorozwojowa diagnostyka zaburzeń wzrastania dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
145
3.1. Czynniki ryzyka nieprawidowego rozwoju dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
146
3.2. Monachijska Funkcjonalna Diagnostyka Rozwojowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
146
3.3. Neurokinezjologiczna diagnostyka V. Vojty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
147
141
3.4. Diagnostyka specjalistyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
148
4. Kompleksowa diagnostyka i neurostymulacja, zwana Wrocławskim Modelem Usprawniania
(WMU) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
148
5. Rehabilitacja ruchowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
151
6. Działania psychopedagogiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
153
7. Schemat neurostymulacji we Wrocławskim Modelu Usprawniania (WMU) . . . . . . . . . . . . . . . .
154
Aneks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
156
Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
160
Piśmiennictwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
163
PODZIĘKOWANIA
Autorki książki składają podziękowania wszystkim, którzy przyczynili się do powstania niniejszej publikacji.
Za szczególny wkład w tworzenie programu odruchów z twarzy i jamy ustnej dziękujemy
Denisowi Masgutov.
Magistrowi Piotrowi Hawrylukowi wyrażamy wdzięczność za wieloletnią współpracę.
Dziękujemy wszystkim terapeutom, którzy wykorzystują nasze metody integracji odruchów
z twarzy i jamy ustnej: lek. stom. Agacie Turkiewicz, lek. med. Lidii Anufriewej, mgr Annie
Godlewskiej, mgr Grażynie Mazur, mgr Joannie Kowalewskiej (Polska); Pamele Curlee (USA),
Tawni Lawrence (USA), Donnie Sun (Hong-Kong) i wielu innym.
Serdeczne podziękowania za korektę medyczną składamy neurologowi dziecięcemu – dr n.
med. Bożenie Dołyk.
Wyrażamy głęboką wdzięczność Prof. dr hab. n. med. Ludwice Sadowskiej, specjaliście pediatrii i endokrynologii wieku rozwojowego, za wspieranie nas i współpracę w zakresie wczesnej
interwencji lekarskiej.
Szczególne podziękowania i wyrazy szacunku składamy również Profesorowi Tadeuszowi
Gałkowskiemu, prorektorowi ds. Nauki i Współpracy Międzynarodowej przy Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie i Profesorowi Januszowi Mierzwie kierownikowi Zakładu Chorób Układu Nerwowego Akademii Medycznej we Wrocławiu za cenne uwagi i wskazówki zamieszczone w recenzji.
Serdeczne podziękowania składamy Profesorowi Rodolfo Castillo Moralesowi za spotkanie z nami i osobistą konsultację oraz wyrażenie zgody na zamieszczenie i opisanie jego autorskiej
koncepcji neuromotorycznej terapii rozwojowej (NTR), ze szczególnym uwzględneniem orofacialnej terapii regulacyjnej (OTR). Bardzo wysoko cenimy sobie jego otwartość, głęboką wiedzę,
optymizm i życzliwość.
Wyrażamy podziękowania niemieckiemu Stowarzyszeniu Castillo Moralesa za aktywną pomoc przy organizowaniu spotkań naukowych, a w szczególności bezpośrednio zaangażowanym
w dyskusje neuropediatrom: dr n. med. Angelice Enders i dr n. med. Johannesowi Limbrockowi.
Bardzo dziękujemy za badania pilotażowe integracji odruchów przeprowadzone za pomocą
elektroencefalografu przez Profesora Sergieja Zakhanowa oraz grupie neurofizjologów z Rosyjskiej
Akademii Nauk Techniki Medycznej (RF Academy of Medical Sciences).
Dziękujemy serdecznie Pani Agnieszce Sokołowskej-Kasperiuk za dokonane korekty tekstu.
Jesteśmy wdzięczne naszym słuchaczom i studentom, którzy przeszli szkolenie z programu
odruchów ustno-twarzowych w ramach studiów podyplomowych.
Dziękujemy wszystkim Autorom, których publikacje zostały wykorzystane w naszej książce.
Szczególne podziękowania składamy także naszym rodzinom: za cierpliwość i wspieranie
nas w naukowych poszukiwaniach.
RECENZJA NAUKOWA
Tadeusz Gałkowski
Recenzja wydawnicza pracy pod tytułem „Rozwój mowy dziecka w świetle integracji sensomotorycznej” Doc. dr Swietłany Masgutowej oraz dr Anny Regner
Opracowanie podzielone jest na dwie części – teoretyczną i praktyczną i obejmuje 11 rozdziałów.
Autorki dysponując bogatym doświadczeniem w zakresie wczesnego rozwijania motoryki jamy
ustnej i mięśni twarzy przygotowały wartościowy zbiór informacji, który może stanowić cenną
pomoc w realizowaniu programów wczesnej interwencji i wspomagania rozwoju dziecka z dysfunkcjami motorycznymi, narażonego wskutek nich na negatywne konsekwencje dla rozwoju
mowy.
W książce opisane są szczegółowo podstawowe uwarunkowania oraz najczęstsze nieprawidłowości, jakie dotyczą tej sfery. Informacje te, jak również obszernie przedstawione dane dotyczące struktur anatomicznych twarzoczaszki, funkcjonowania mięśni oraz układu nerwowego,
stanowią niezbędną dla praktyki logopedycznej wiedzę. Wraz z postępem w zakresie elektrofizjologii oraz metodyki obrazowania mózgu, wykorzystującej coraz bardziej udoskonalane programy komputerowe, wiedzę tego typu trzeba ciągle uzupełniać, a informacje uzyskane podczas
studiów, dość szybko stają się przestarzałe, a przez to okazują się mniej przydatne dla codziennej
praktyki. Stąd we wszystkich specjalnościach medycznych i paramedycznych występuje konieczność stałego pogłębiania i aktualizowania wiadomości i umiejętności w ramach kształcenia
ustawicznego. Staje się ono niezbędnym elementem prawidłowego funkcjonowania wszystkich
profesjonalistów zaangażowanych w proces wczesnego wykrywania, wspomagania rozwoju i wielospecjalistycznej interwencji, realizowanych w ramach zapewniania opieki małym dzieciom
z wrodzonymi lub nabytymi w pierwszych latach życia wadami i dysfunkcjami. Te dysfunkcje,
które powstają wskutek (rozległych lub ogniskowych) uszkodzeń centralnego układu nerwowego, są szczególnie trudne do rozpoznania we wczesnym okresie rozwoju. Omawiana publikacja
zaspokaja, w moim przekonaniu, potrzebę uzupełniania wiedzy w odniesieniu do dzieci z wysokim wskaźnikiem ryzyka rozwojowego. Stanowi także źródło wiedzy, które można zaliczyć
do lektur, jakie powinny wchodzić w zakres programów kształcenia ustawicznego. Na podstawie
elektronicznego systemu oceny możliwe będzie w przyszłości uzyskiwanie przez polskich specjalistów niezbędnych punktów kredytowych, tak jak ma to miejsce w wielu innych krajach, jeśli
chodzi o kształcenie ustawiczne.
Chciałbym podkreślić, że publikacja dr S. Masgutowej i dr A.Regner, wychodzi naprzeciw
kilku programom, jakie są obecnie realizowane w Polsce w ramach tych inicjatyw i działań, jakie
zostały podjęte w ramach wczesnej interwencji. Są to:
(1)Wczesna, wielospecjalistyczna, kompleksowa, skoordynowana i ciągła pomoc dziecku zagrożonemu niepełnosprawnością lub niepełnosprawnemu oraz jego rodzinie.
(2) Program Powszechnych Przesiewowych Badan Słuchu Noworodków.
Pierwszy z nich, koordynowany przez Ministerstwo Edukacji, Nauki i Szkolnictwa Wyższego,
realizowany w latach 2005–2007, jest rządowym programem międzyresortowym o charakterze
pilotażowym. Uczestniczą w nim ośrodki zarówno należące do resortu zdrowia, oświaty, jak
i pomocy społecznej, uzyskujące możliwość dofinansowania działań podejmowanych w ramach
inicjatyw rehabilitacyjnych, obejmujących małe dzieci z rozmaitymi dysfunkcjami rozwojowymi.
Drugi program, realizowany dzięki pomocy finansowej Fundacji Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy Jerzego Owsiaka, ma na celu wykrywanie, diagnozę i wczesną rehabilitację dzieci
z uszkodzeniem słuchu. Koordynatorem medycznym jest Instytut „Pomnik Centrum Zdrowia
Dziecka”, przy współpracy z Kliniką Laryngologiczną Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.
Przebadanych zostało już w 500 ośrodkach szpitalnych ponad półtora miliona noworodków pod
kątem wykrywania wad słuchu. Dzieci, u których stwierdzono głuchotę, zostały w ramach tzw.
trzeciego poziomu referencyjnego, objęte programem wczesnej interwencji.
Należy także wspomnieć, że ukazały się już w polskim tłumaczeniu i adaptacji (dzięki staraniom Towarzystwa Pomocy Głuchoniewidomym) dwie publikacje wydane w formie skoroszy-
towej, zawierające skalę rozwoju i osobno obszerny program zajęć rehabilitacyjnych, dla dzieci
w wieku od 0 do lat 6. Są to materiały opracowane w wersji oryginalnej przez wybitnych specjalistów z USA przeznaczone dla dzieci z dysfunkcjami sensorycznymi oraz dodatkowymi uszkodzeniami. Z programów tych będą korzystać odpowiednio przeszkoleni polscy logopedzi,
psycholodzy i pedagodzy, realizując je w warunkach partnerskiej współpracy ze środowiskiem
rodzinnym.
Dziedzina ta w naszym kraju była dotąd poważnie zaniedbana. Brak jest nam własnych doświadczeń i niestety nie wszyscy uświadamiamy sobie, jak znaczny postęp miał miejsce w tym
zakresie w innych krajach i jak wiele trzeba się nauczyć, by chociaż częściowo wyrównać polskie
opóźnienie.
Książka przygotowana z inicjatywy dr S. Masgutowej wypełnia lukę, jaką mamy w naszym
piśmiennictwie, jeśli chodzi o stymulowanie tych funkcji, od których prawidłowego działania
tak wiele zależy. Małe dziecko bez pomocy dorosłych nie jest w stanie przezwyciężać swych
mniej lub bardziej nasilonych ograniczeń, spowodowanych dysfunkcjami rozwojowymi. Jeśli
chcemy mu to ułatwić, powinniśmy podjąć bardzo poważny trud i wykorzystać wszelkie możliwości, których dostarcza współczesna wiedza na ten temat. Chodzi zarówno o odkrycia genetyki, jak i zdobycze techniki, a przede wszystkim poważne potraktowanie naszych priorytetowych
zadań w tym zakresie, nie zaniedbując przede wszystkim obowiązku stałego dokształcania się.
Podsumowując, chciałbym stwierdzić, że przekazane mi do recenzji opracowanie dr Swetłany
Masgutowej i dr Anny Regner zaspokaja oczekiwania szerokiego kręgu Czytelników. Może stać
się poszukiwanym kompendium wiedzy i umiejętności praktycznych zarówno przez profesjonalistów, jak i studentów oraz słuchaczy studiów podyplomowych i rodziców.
9.07.2007 r.
Prof. Tadeusz Gałkowski
Przewodniczący Polskiego Komitetu Audiofonologii
RECENZJA NAUKOWA
Janusz Mierzwa
Recenzja wydawnicza książki pod tytułem:„Rozwój mowy dziecka w świetle integracji sensomotorycznej” Doc. dr Swietłany Masgutowej oraz dr Anny Regner
Skonsolidowana diagnostyka, opieka i wczesna rehabilitacja staje się wyzwaniem w przypadkach dzieci zagrożonych dysfunkcjami rozwojowymi. Istnieje potrzeba jak największej liczby
szczegółowych opracowań książkowych, pogłębiających wiedzę o powyższych problemach.
Podjęty przez Autorki temat jest więc czasowo aktualny i wychodzi naprzeciw narastającemu
problemowi. Zadania tego podjęły się wykazując bardzo dobre przygotowanie praktyczne i teoretyczne oraz dużą dojrzałość i kompetencję. Przedstawiona do recenzji książka jest wynikiem
szerokiej, rzetelnej analizy literatury, dokonanej przez Autorki, oraz odzwierciedla Ich wieloletnie doświadczenie zawodowe. Opracowania w książce podzielono na dwie części: teoretyczną
i praktyczną. W części teoretycznej przedstawione zostały podstawy anatomii, funkcji, dynamiki
oraz uwarunkowania związane z rozwojem mowy dziecka. Ujęte są tu podstawy wiedzy, która
jest wprowadzeniem i uzasadnieniem konieczności podejmowania możliwie jak najwcześniej
realizacji programów wczesnej interwencji i wspomagania prawidłowego rozwoju dziecka, które
skutkiem dysfunkcji motorycznych narażone jest na opóźnienie bądź też pogłębienie się w negatywnym kierunku rozwoju mowy. Zgromadzona przez Autorki wiedza pozwala zrozumieć
patomechanizmy prowadzące do tego, że wczesne zastosowanie prawidłowej zintegrowanej pomocy leczniczo-rehabilitacyjnej przynosi z reguły całkowite wyeliminowanie zaburzeń, bądź
zapobiega rozwojowi czy też utrwalaniu się niepełnosprawności, ze szczególnym uwzględnieniem
obszaru ustno-twarzowego. Innowacyjnym pomysłem jest praca ze schematami odruchów opracowanymi według programu S. Masgutowej. Autorki niniejszej publikacji proponują formę
kompleksowej terapii wczesnodziecięcej, wspomagającej rozwój i korekcje pierwotnej motoryki
oraz struktury układu ustno-twarzowego. W swoim opracowaniu podkreślają, że najważniejszą
rolę w tym zakresie spełniają wczesne diagnozowanie i praca nad motoryką pierwotną, której
składnikami są odruchowe relacje. Wyczerpująco zostały przedstawione problemy praktycznego
postępowania rehabilitacyjno-stymulującego w zapobieganiu, jak i leczeniu zaburzeń rozwoju
mowy dziecka. Uzupełniające tę wiedzę ryciny tworzą całość jeszcze bardziej przejrzystą i przystępną dla każdego Czytelnika.
Sądzę, że to wydanie książkowe wzbudzi zainteresowanie nie tylko wśród środowiska akademickiego, ale również praktykujących fizjoterapeutów, rehabilitantów i logopedów w otwartej i zamkniętej opiece zdrowotnej, jak też tych członków rodzin, na których spada ciężar
opieki domowej. Czytelnicy znajdą wiele praktycznych wskazówek, które pomogą im w opiece
w przypadkach zaburzeń rozwoju mowy dziecka.
Kończąc uważam, że należą się serdeczne podziękowania Autorkom za podjęty trud opracowania podręcznika, który poszerza wiedzę o możliwościach niesienia pomocy w przypadkach
upośledzenia mowy dziecka, a przede wszystkim przyczyni się do poprawy komfortu życia tych
dzieci.
Wydanie książkowe pod tytułem „Rozwój mowy dziecka w świetle integracji sensomotorycznej”
zawiera wartościową wiedzę wzbogacającą znajomość istoty problemu, stąd moje uznanie i gratulacje dla Autorek.
Dr hab. Janusz Mierzwa prof. nadzw.
Kierownik Zakładu Chorób Układu Nerwowego
Akademii Medycznej we Wrocławiu
WSTĘP
Proces kształtowania się twarzy i motoryki jamy ustnej ma
swój początek już w życiu prenatalnym, co decyduje o późniejszej
zdolności jednostki do przetrwania. Takie funkcje życiowe, jak:
pobieranie pokarmu (czynność jedzenia), nabywanie umiejętności
językowych (rozumienie i mówienie) oraz komunikacja (kreowanie relacji interpersonalnych), są wynikiem prawidłowego rozwoju motoryki ustno-twarzowej.
Rozwijanie się motoryki ustno-twarzowej zależy od różnych
czynników – anatomicznych, fizjologicznych, psychologicznych
oraz czynników kulturowo-społecznych.
Zdrowy noworodek to taki, który wykazuje prawidłowy rozwój anatomiczny i fizjologiczny, jest w stanie samodzielnie funkcjonować – oddychać, przyjmować pokarm, spać, reagować prawidłowo na bodźce – widzieć i słyszeć, nawiązywać proste interakcje z opiekunem. W sytuacji, kiedy zostaje zakłócony rozwój
którejś z tych funkcji, możemy podejrzewać nieprawidłowości
pracy układu nerwowego. Zaburzenia tego rodzaju wpływają
negatywnie i hamująco na dalszy rozwój motoryczny i psychiczny dziecka.
Stąd też niezbędne wydaje się jak najwcześniejsze objęcie opieką
terapeutyczną dzieci przejawiających deficyty rozwojowe. Pomoc
specjalistyczna wymaga obszernej wiedzy, dotyczącej czynników
wpływających na rozwój, umiejętności ich analizy i tworzenia
indywidualnych programów rehabilitacji.
We wczesnej terapii stosowana jest stymulacja określonych
obszarów neuromotorycznych, dzięki czemu „toruje”, czyli uczy
się prawidłowych wzorców odruchów.
Przez odpowiednio dobrane manualne działania można uzyskać:
–– prawidłowe przyjmowanie pokarmu,
–– lepszą ekspresję mimiczną twarzy,
–– prawidłową percepcję wzrokową i słuchową,
–– regulację napięcia mięśniowego,
–– poprawę mowy i zdolności komunikacji,
–– rozwój świadomości oraz ruchu własnego ciała.
Funkcjonalnym warunkiem, decydującym o rozwoju motoryki
ustno-twarzowej, są pierwotne reakcje i odruchy zaprogramowane
genetycznie. Tak uwarunkowana motoryka rozwijała się przez
tysiące lat i stanowi bardzo precyzyjnie oraz dokładnie zorganizowaną czynność. Wiemy o tym, że przyroda wykształciła mechanizmy samoregulujące rozwój, jednakże stale mamy wiele
wątpliwości i pytań, jak np.: Co jest mechanizmem autoregulacji
w rozwoju różnych układów u niemowląt i dzieci? Jak zorganizować nieinwazyjne funkcjonowanie zgodnie z naturą, jeżeli któryś z układów pracuje niewystarczająco aktywnie lub nieprawidłowo?
Samoregulacja rozwojowa jest jednym z mechanizmów wykształconych przez środowisko naturalne (J.Ch. Pearce, 1985, 2002;
S. Masgutowa, D. Masgutow, 2002). Jednak wiedza, dostępna
w ramach tej tematyki jest wciąż niedostateczna. Nadal nie znajdujemy zadowalających odpowiedzi dotyczących możliwości kompensacji w rozwoju układu ustno-twarzowego u niemowląt i dzie-
Zdjęcie 1. Uśmiech jako
ekspresja twarzy rozwija się
na bazie odruchu uśmiechu.
Zdjęcie 2. Wzrokowa percepcja
opiera się na odruchach
wzrokowych, takich jak śledzenie
oczami w poziomie i pionie.
a)
b)
c)
Zdjęcie 3. Zdjęcia płodu w ruchu
za pomocą trójwymiarowego
skanowania ultrasonografem:
a) ziewanie (20 tydzień),
b) śledzenie oczami po linii
poziomej (36 tydzień),
c) ssanie pięści (40 tydzień).
Zdjęcia zostały wykonane
pod kierownictwem
prof. dr hab. Elżbiety Ronin-Walknowskej z Kliniki Medycyny
Matczyno-Płodowej Katedry
Położnictwa i Ginekologii
Pomorskiej Akademii Medycznej.
14
ci. Badacze, terapeuci i rodzice ciągle poszukują skutecznych
sposobów, aby usprawnić funkcjonowanie obszaru ustno-twarzowego i pomóc dzieciom w rozwoju mowy.
Wieloletnie doświadczenie autorek, zajmujących się terapią
niemowląt i dzieci z różnymi problemami rozwojowymi, pozwala
twierdzić o tym, jak ważna, dla wsparcia rozwoju, jest praca nad
mechanizmem samoregulacji. Wydaje się, że najważniejszą rolę
w tym zakresie spełniają wczesne diagnozowanie i praca nad
motoryką pierwotną, której składnikami są: reakcje odruchowe
(np. otwarcie i zamknięcie ust), odruchy (np. ssania, połykania),
reakcje – instynkty (np. samozachowawczy), naturalne układy
koordynacji (np. wzrok–słuch, oczy–język, ręce–język) i inne.
Dynamika i motoryka ustno-twarzowa bazuje na całościowym
funkcjonowaniu poszczególnych układów (S. Masgutowa, D. Masgutow, 2005):
• mięśniowego twarzy, jamy ustnej oraz głowy,
• kostnego twarzy, jamy ustnej oraz głowy,
• pierwotnej motoryki na poziomie odruchów i innych wrodzonych mechanizmów oraz instynktów,
• kontrolowanej motoryki ustno-twarzowej na poziomie funkcji jedzenia, ekspresji twarzy, reakcji poznawczych, mowy i komunikacji,
• układów koordynacji między pierwotną i wyuczoną motoryką. Podstawowym czynnikiem, decydującym o rozwoju motoryki
ustno-twarzowej, są reakcje pierwotne i odruchy zaprogramowane genetycznie.
Pracę podzielono na dwie części: teoretyczną i praktyczną.
Pierwsza zawiera osiem rozdziałów. W rozdziale pierwszym omówione zostały szczegółowo zagadnienia wpływu motoryki ustno-twarzowej na rozwój mowy dziecka. Rozdziały drugi i trzeci
zawierają opis anatomii i układu nerwowego twarzoczaszki.
Z kolei w rozdziale czwartym poruszono kwestię wczesnego
wspomagania rozwoju odruchowej motoryki ustno-twarzowej
u dzieci. W rozdziale piątym dokonano charakterystyki wybranych odruchów ustno-twarzowych. Rozdział szósty przedstawia
rozwój mózgu i jego związek z mową. W rozdziale siódmym natomiast znajduje się omówienie zaburzeń mowy, ich terminologia
i klasyfikacja. Rozdział ósmy dotyczy koncepcji ustno-twarzowej
terapii według Castillo Moralesa.
Część praktyczna pracy poświęcona została metodyce integracji sensomotorycznej, usprawniającej funkcje ustno-twarzowe.
W załączniku znajduje się informacja dotycząca kompleksowej
diagnostyki i terapii dzieci z zaburzeniami rozwoju opracowana
przez profesor Ludwikę Sadowską.
Problematyka neuromotorycznej terapii ustno-twarzowej jest
mało znanym obszarem dociekań badawczych, a tym samym
trudno dostępnym w literaturze naukowej. Jednym z obszerniejszych opracowań na ten temat jest koncepcja profesora Rodolfo
Castillo Moralesa, zawarta w książce Die Orofaziale Regulationstherapie (1991, 1998).
W terapii z dziećmi bazujemy na odruchach neuromotorycznych, stąd w niniejszej publikacji poświęcono im wiele miejsca.
Najnowsze badania neurofizjologów szwedzkich zdają się po-
twierdzać słuszną ideę stymulacji neuromotorycznej, dzięki której możemy torować prawidłowe wzorce ruchowe. Zespół neurobiologów pod kierownictwem Germunda Hesslowa z Lund
University, dzięki monitorowaniu zmian w aktywacji komórek
Purkyniego (neuronów gruszkowatych) w móżdżku zwierząt,
zaobserwował tworzenie się i wygasanie śladów pamięciowych.
Okazało się, że do powstania odpowiednich skojarzeń, dzięki
którym bodziec warunkowy zaczynał wyzwalać tę samą reakcję,
co bodziec bezwarunkowy, potrzeba było tylko jednej komórki
Purkinjego (New Scientist Magazine issue 2595, 17 March 2007,
The Journal of Neuroscience, vol. 27, p. 2493, Cells that wassed Pavlov’s
dogo, 17 March 2007). Każdy z tych neuronów może odpowiadać
na setki, a nawet tysiące bodźców, ale uruchamia tylko jeden typ
zachowań czy ruchów mięśni. Hesslow tłumaczy, że komórka nerwowa jest w stanie nauczyć się wielu bodźców wyzwalających,
które zapoczątkują jedną reakcję. Z tych właśnie powodów warunkowanie klasyczne Pawłowa i Setchenowa jest podstawą do
późniejszego kształtowania nawyków, takich jak na przykład
artykułowanie.
Badania prowadzone na terenie Polski zaowocowały publikacjami naukowymi z zakresu: fizjologii, neurofizjologii, psychologii, ortodoncji i logopedii. Nasze szczególne zainteresowanie wzbudziły prace: T. Gałkowskiego (2001), G. Jastrzębowskej
(1996), B. Kaczmarka (1998), Z. Kordyl (1968), I. Styczek (1979),
T. Zaleskiego (1993), M. Bogdanowicz (2001), Z. Tarkowskiego (2001),
L. Sadowskiej (1998, 2001), M. Borkowskiej (1997),. M. Borkowskiej, A. Herzyk (1999), A. Nęckiej (2004), T. Kaczan (2001), A. Regner
(2004, 2005, 2006), D. Pluty-Wojciechowskiej (2005), E. Ronin-Walknowskiej (2005).
Autorki niniejszej książki, w oparciu o literaturę polską i zagraniczną oraz własne wieloletnie doświadczenia terapeutyczne,
proponują nowe ujęcie koncepcji wczesnego diagnozowania i ćwiczeń usprawniających, z zastosowaniem nieinwazyjnej stymulacji rozwoju, uwzględniając strukturę oraz pierwotną motorykę
układu ustno-twarzowego niemowlęcia i małego dziecka. W swoich
poszukiwaniach badawczych, a także działaniach praktycznych,
badaczki w głównej mierze opierają się na własnym dorobku
naukowym i wynikach pracy Rodolfo Castillo Moralesa (Argentyna, 1991) oraz Swietłany Masgutowej (Rosja–Polska, 2005).
Zdjęcie 4. Odruchu pionowego
ustalenia głowy może wpłynąć na
rozwój i koordynację pomiędzy
odruchem błędnikowym
wzrokowym oraz odruchami ustno-twarzowymi. W konsekwencji
będzie to skutkowało na
kształtowanie nawyków
mówienia, czytania, pisania.
15

Podobne dokumenty